سیمای چهره ملکوتی یوسف علیه السلام

مشخصات کتاب

شابک:۵۵۰۰۰ ریال: شومیز : 978-964-2939-52-7 ؛ ۶۵۰۰۰ ریال (گالینگور)

شماره کتابشناسی ملی:۲۰۱۳۸۸۳

عنوان و نام پدیدآور:سیمای ملکوتی یوسف علیه‌السلام/ مجموعه سخنرانیهای حسین انصاریان؛ ویرایش و تحقیق محسن فیض‌پور، محمدحسین امیدوار.

مشخصات نشر:قم: دارالعرفان، ۱۳۸۹.

مشخصات ظاهری:۴۵۱ ص.

فروست:سیری در معارف اسلامی؛ ۲۸.

یادداشت:کتابنامه به صورت زیرنویس.

موضوع:یوسف، پیامبر

موضوع:انصاریان، حسین، ۱۳۲۳ - -- وعظ

موضوع:یوسف ( پیامبر) در قرآن

رده بندی دیویی:۲۹۷/۱۵۶

رده بندی کنگره:BP۸۸/۳۶/الف۸۳س۹ ۱۳۸۹

سرشناسه:انصاریان، حسین، ۱۳۲۳ -

شناسه افزوده:فیض‌پور قمی، محسن، ۱۳۵۳ -، ویراستار

شناسه افزوده:امیدوار، محمدحسین، ویراستار

وضعیت فهرست نویسی:فیپا

سخن ناشر

در جهان پرتلاطم امروز، آیات پرشور الهی و کلام روح‌بخش معصومین و زمزم لایزال معارف شیعه مرهم جان‌های خسته و سیراب کننده تشنگان هدایت و رهایی جویندگان از ظلمت‌های نفس است. عالمان دینی و عارفان حقیقی غواصان این اقیانوس بیکران معرفت‌اند که گوهرهای ناب علوم قرآن و اهل‌بیت علیهم السلام را به دست آورده و به مشتاقان حقیقت عرضه می‌نمایند.

در این میان، کرسی منبر و خطابه رسانه دیرپا و سازنده‌ای است که از دیرباز زمینه ارتباط و انتقال معارف دینی و مکارم اخلاقی را میان عالمان و متعلمان فراهم کرده است و عالمان آگاه و هادیان دلسوز، که عمر خویش را صرف تتبع و تحقیق در آثار علمی شیعه نموده‌اند، عباد اللّه را به مصداق کریمانه « اُدْعُ إِلیٰ سَبِیلِ رَبِّکَ بِالْحِکْمَةِ وَ اَلْمَوْعِظَةِ اَلْحَسَنَةِ » ، با کلام نغز و لطیف خود به راه سعادت دعوت کرده‌اند.

مجموعه حاضر، که با عنوان «سیری در معارف اسلامی» در مجلدات مختلف و موضوعات متنوع در اختیار خوانندگان محترم قرار می‌گیرد، مجموعه مباحث عالمانه و ارزشمند محقق ارجمند حضرت استاد حسین انصاریان، مدظله العالی، است که یکی از عالمان برجسته و میراث‌داران گوهر سخن در زمان خویش است که استواری کلام و لطافت بیان نافذشان بر اهل نظر پوشیده نیست.

این گنجینه ارزشمند حاصل نیم قرن مجاهدت علمی و تبلیغی حضرت استاد جهت

نشر و ترویج فرهنگ غنی شیعه بر کرسی بحث ونظر می‌باشد که به منظور پربارتر ساختن محتوای تبلیغ دینی در جامعه و استفاده بیشتر طلاب محترم علوم دینی به زیور طبع آراسته می‌شود.

در این مجموعه گرانقدر، تلاش شده است با تکیه بر ویرایشی روشمند و دقیق - که شرح آن در یادداشت ویراستار آمده است - ساختار هنرمندانه مباحث و سبک استاد در ارائه سخن از بین نرود، تا ضمن نشرفرهنگ انسان ساز آل اللّه علیهم السلام شیوه منحصر به فرد استاد در تبیین معارف دینی نیز حفظ شده و به مشتاقان ارائه گردد.

مجلّدی که اکنون تقدیم خوانندگان گرامی می‌شود بیست و هشتمین اثر از این مجموعه سترگ و دربردارنده 25 گفتار در باب چهره ملکوتی یوسف علیه السلام می‌باشد که مربوط به سخنرانی‌های استاد در ماه رمضان 1385 در حسینیه همدانی‌ها تهران است.

این مکتوب، علاوه بر در برداشتن متن سخنرانی که لاجرم سبک و سیاق متن را نیز گفتاری می‌سازد، از فواید زیر خالی نیست:

در پایان، با امید به این که این اثر مورد رضایت حضرت حق و اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السلام و مقبول نظر مبلغان دینی قرار گیرد، لازم است از استاد انصاریان، دامت برکاته، که این فرصت مغتنم را در اختیار قرار دادند سپاسگزاری نماییم.

مرکز علمی تحقیقاتی دارالعرفان

پیش گفتار مؤلف

«الحمد لله و الصلاة علی رسول الله و علی آله آل الله»

پایه گذار منبر و جلسات سخنرانی برای رشد و هدایت جامعه وجود مبارک پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله بود. ارزش تبلیغ دین از طریق منبر و جلسات تا جایی بود که خود رسول اکرم صلی الله علیه و آله تا روز پایان عمرشان با کمال اخلاص به بیان معارف دین پرداختند و در این راه زحمات سنگینی را متحمل شدند. پس از پیامبر، وجود مقدس امیرمؤمنان علیه السلام ادای این تکلیف الهی به عهده گرفتند که بخشی از سخنرانی‌های آن حضرت در کتاب بی‌نظیر نهج البلاغه موجود است.

امامان معصوم، به ویژه حضرت باقر و حضرت صادق علیهما السلام نیز تا جایی که فرصت در اختیارشان قرار گرفت و مزاحمتی از جانب حکمرانان بنی امیه و بنی‌عباس برایشان پیش نیامد این مهم را به صورت بیان معارف الهی و رشته‌های مختلف علوم به صورتی که حجت تا قیامت بر همگان تمام باشد به عهده گرفتند و دیگران را که مورد اعتمادشان در علم و عمل بودند به این مسأله تشویق کردند.

عالمان مخلص و باعمل شیعه برای حفظ دین خدا و تبلیغ معارف الهیه بر اساس قرآن و فرهنگ اهل بیت قرن به قرن تا به امروز که سال 1387 هجری شمسی است این جایگاه عظیم را حفظ کردند؛ شخصیت‌هایی چون شیخ مفید، شیخ صدوق، شیخ

طوسی، علامه محمدباقر مجلسی، شیخ جعفر شوشتری و در قرن معاصر بزرگانی چون آیت اللّه العظمی بروجردی، آیت اللّه سیدعلی نجف آبادی، آیت اللّه حاج میرزا علی شیرازی، آیت اللّه حاج میرزا علی هسته‌ای، آیت اللّه حاج میرزا علی فلسفی تنکابنی و. . .

با داشتن مقام مرجعیت و مقام علمی بسیار بالا در ماه رمضان و محرم و صفر به منبر می‌رفتند و از این طریق دِین خود را به قرآن و اهل بیت ادا می‌کردند.

این جانب حسین انصاریان که سالیانی از عمرم را در شهر مقدس قم، این آشیانه اهل بیت، نزد بزرگانی از مراجع و اساتید مشغول تحصیل بوده‌ام، بر اساس وظیفه‌ای که احساس می‌کردم رو به جانب تبلیغ و تألیف آوردم و در این راه، فقط توفیق حق رفیق راهم بود. در زمینه تبلیغ بیش از شش هزار سخنرانی در نزدیک به پانصد موضوع مختلف بر پایه قرآن و روایات اهل بیت و تاریخ صحیح و نکاتی از حیات پاکان و اولیای الهی پرداخته‌ام و امیدوارم تا لحظات پایان عمر هم چنان توفیق ادای این وظیفه را از جانب حق داشته باشم.

مؤسسه دارالعرفان، که در شهر قم در جهت نشر معارف قرآنی و فرهنگ اهل بیت علیهم السلام کارهای مهمی را در سطح جهانی انجام می‌دهد، بنا گذاشت متن این سخنرانی‌ها به صورت مکتوب درآید تا در اختیار طلاب حوزه‌ها و دانشجویان و مردم علاقمند قرار گیرد و این مجموعه که احتمالاً حدود دویست جلد خواهد شد در آینده منبعی برای مبلغان شیعه قرار گیرد. من پس از سپاس از حضرت حق لازم می‌دانم به خاطر تحقق این مهم از دو فرزندم و جناب آقای پیمان تشکر کنم و از خوانندگان، به خصوص مبلغان گرامی، درخواست دعا نمایم. حال، این شما و این اثر اسلامی که فقط لطف و رحمت حق سبب ظهورش شد.

فقیر: حسین انصاریان

1 عشق پاک و ناپاک

اشاره

اهمیت بررسی تاریخ انسان‌ها

تهران، حسینیه همدانی‌ها

رمضان 1385

الحمدلله رب العالمین و صلّی الله علی جمیع الانبیاء والمرسلین

و صلّ علی محمد و آله الطاهرین.

آیات و روایات، خصوصاً نهج البلاغه مردم را دعوت می‌کنند که در تاریخ زندگی انسان‌ها اندیشه کنند، تا دقایق آن را بیابند.

در تاریخ زندگی انسان‌ها که دارای دو بخش مثبت و منفی است، نکات بسیار آموزنده‌ای قرار دارد که هر مطالعه کننده‌ای می‌تواند از این نکات به نفع خود، اطرافیان و جامعه‌اش استفاده کند و با دقت در تاریخ گذشتگان و نکات مثبت و منفی زندگی آنها به ارزش‌های وجودی خودش بیافزاید و حتی راه قرب و لقاء به سوی حق را با کمک گرفتن از تاریخ بپیماید و خود را به قله‌های مرتفعی از مقامات الهی و انسانی برساند.

ابوحیّان اندلسی ⁽¹⁾از دانشمندان مهم ادبیات عرب است، این طور که از سخنانش

استفاده می‌شود، اهل مطالعه تاریخ بوده و به خاطر مطالعات سنگینی که در تاریخ داشته، نصیحت کننده خوبی شده است. مطالعه در تاریخ انسان‌ها به او قدرت داده بود که با استفاده کردن از نکات آن، بتواند افراد را خیلی خوب نصیحت کند.

عبرت گیری از تاریخ گذشتگان

ابوحیان جمله بسیار جالبی درباره تاریخ دارد که در نصایحش آمده است و این جمله را زیاد تکرار کرده است که تاریخ را حتماً مطالعه کنید، زیرا مطالعه آن، عقل جدیدی به انسان می‌دهد و انسان با آن عقل جدید، زندگی جدیدی را پیدا می‌کند.

یعنی وقتی انسان به نکات مثبت و منفی تاریخ حیات انسان‌ها دل بدهد، ارزش انسان‌های زیادی را در خود جمع می‌کند و گاهی به تنهایی مانند هزار نفر می‌شود.

نکات منفی زندگی دیگران را از خود دفع می‌کند و منبع پاکی‌ها، درستی‌ها و کمالات می‌شود.

پروردگار عالم در قرآن کریم، حضرت ابراهیم علیه السلام را به عنوان یک امت نشان

داده است:

« إِنَّ إِبْرٰاهِیمَ کٰانَ أُمَّةً» ⁽¹⁾

چرا؟ زیرا او از تجربه‌های خوب گذشتگان بهره برداری خوبی کرد و نکات منفی آن انسان‌ها را از خود دفع کرد. ایشان به خاطر آشنایی با هزاران نفر در زمینه نکات با ارزش و یا منفی زندگی آنان، به تنهایی به یک امت تبدیل شد.

به خاطر اهمیت، عظمت، درس دهی تاریخ و تربیت گری تاریخ، پروردگار عالم بخشی از آیات قرآن را به بیان تاریخ ملت‌های گذشته اختصاص داده است. ⁽²⁾

سوره‌ای از قرآن را تمام و کامل به صورت تاریخ، بر پیغمبر عظیم الشأن اسلام صلی الله علیه و آله نازل کرد و از این داستان نیز به « أَحْسَنَ اَلْقَصَصِ » ⁽¹⁾تعبیر کرده است؛ یعنی این تاریخ و داستان واقعی، نیکوترین داستانی است که در عالم اتفاق افتاده است؛ چون ما هیچ داستانی را بهتر و پرنکته‌تر از این داستان نداریم. ⁽²⁾

در این داستان، طرف‌های مختلفی را می‌بینیم که یک طرف در اوج ارزش‌ها است و طرف دیگر در حضیض پستی‌ها. و علت آن نیز بیان می‌شود که چرا یک طرف در اوج ارزش‌ها قرار دارد، و طرف دیگر در اوج بی‌ارزشی و در پایان این داستان، پروردگار عالم می‌فرماید: این داستان غذای مغز خردمندان است.

یعنی عاقلان باید با توان خرد و عقل خود از این داستان استفاده بکنند، تا گرفتار پستی افرادی همچون افراد این داستان نگردند و از مکر ایشان در امان بمانند و از ارزش‌های ارزش دارانی که در این داستان هستند، بهره‌مند شوند:

« لَقَدْ کٰانَ فِی قَصَصِهِمْ عِبْرَةٌ لِأُولِی اَلْأَلْبٰابِ» ⁽¹⁾

خیلی عجیب است، می‌فرماید: من این داستان را که زیباترین داستان اتفاق افتاده در عالم است، به عنوان غذای مغز خردمندان قرار دادم. یعنی این داستان به عقل، خرد، مغز، بصیرت، ایمان، تقوا و انسانیت شما کمک می‌دهد.

سوره مبارکه یوسف زیباترین قصه تاریخ

من در صدد تفسیر آیه به آیه سوره مبارکه یوسف نیستم، چون تفسیر آیه به آیه چندین سال طول خواهد کشید. آن چه که مهم است، فقط موارد عبرت، پند،

لطائف و اشاراتی است که آنها را با کمک پروردگار بیان خواهم کرد.

در این داستان، خداوند متعال سخن از عشق آتشین بی جا و خطرزای زنی صحبت می‌کند که در عین شوهر داشتن، در میدان خیانت به شوهر قرار گرفت و به خیال خودش می‌خواست جوانی را که مؤدب به همه آداب انسانی و الهی بود، به خود جذب کند، و دامن انسانیت، عصمت، عفت و کرامت او را لکه‌دار کند و بخشی از صفحات تاریخ حیات زن را از چارچوب پاک نظام خانواده به لجن بکشاند.

زنی که عشق او طبیعی، عقلی، انسانی، آسمانی، عرشی و ملکوتی نبود؛ چون ما انواع این عشق‌ها را داریم که در قرآن و روایات آمده است. حتی در روایات با لغت «عشق» هم آمده، نه با لغت محبت.

عشق؛ یعنی اوج محبت و دلدادگی که حکمای الهی انواع آن را تعریف کردند، عشق ملکوتی، الهی، انسانی، طبیعی و شهوانی. که عشق شهوانی ریشه آن نفس اماره، لذت گرایی و مادی فکر کردن و سراپا آلوده، ناپاک و نجس بودن و ظهور این عشق در هر کجا که باشد، آنجا را نیز به آلودگی و ناپاکی می‌کشد. ⁽¹⁾

کر و کور شدن عاشق

امیرالمؤمنین علیه السلام در «نهج البلاغه» می‌فرماید:

عشقی که منبع آن نفس امّاره و هوای نفس است، دل و صاحب این عشق را کر و

کور می‌کند. ⁽¹⁾دید او نسبت به زندگی، دید کورکورانه‌ای است؛ یعنی تنها چیزی که در این عشق محاسبه می‌کند و غیر از آن را نمی‌تواند محاسبه کند، لذتی است که به قیمت آلوده کردن دامن خود و خانواده است.

آیات سوره یوسف به هر جوانی، از مرد و زن، نسبت به خطرات این عشق شعله کشیده از هوای نفس و نفس امّاره هشدار می‌دهد که بدانید! این عشق، سراپا خطر، خسارت، زیان و ضرر است و شما را به هر گناهی آلوده می‌کند. گناهی که پروردگار در سوره فرقان عذاب این گناه را دو برابر گناهان دیگر اعلام کرده است.

آیاتش مفصل است و با این آیه شروع می‌شود:

« وَ عِبٰادُ اَلرَّحْمٰنِ اَلَّذِینَ یَمْشُونَ عَلَی اَلْأَرْضِ هَوْناً» ⁽²⁾

بندگان خدا، زندگی بی‌بار و سبکی دارند. سنگینی بار زندگی در گناه است، گرچه صغیره باشد.

سنگینی بار گناه در برابر خالق

ائمه ما در روایات می‌فرمایند:

به کوچکی گناه نگاه نکن، بلکه به آن شخص بزرگی که در برابر او گناه را مرتکب

می‌شوی، نگاه کن. ⁽¹⁾نگو: یک نگاه به نامحرم که به جایی بر نمی‌خورد، یا جنسی خریدم، مقداری از قیمتش را ندادم و طرف هم نفهمید، نگو: چیزی نیست.

نگو: من سیلی مختصری به صورت یک مظلوم زدم، این که به جایی برنمی‌خورد، بلکه نگاه کن، ببین با این برنامه‌ها، نافرمانی چه کسی را داشتی؟ چه کسی گفته است که سیلی نزن؟ به نامحرم نگاه نکن؟ مال مردم را کم و زیاد نکن؟

« لاٰ تَبْخَسُوا اَلنّٰاسَ أَشْیٰاءَهُمْ» ⁽²⁾

چه کسی این دستورها را گفته است، او را لحاظ کن.

پروردگار عالم جبرئیل را مأمور کرد که از افق اعلا آیه بیاورد و بر قلب پیغمبر صلی الله علیه و آله نازل کند. ثقل معنوی آیه را بسنج؛ چون گیرندگی پیامبر صلی الله علیه و آله نسبت به قرآن، با همه امت فرق داشته است.

امیرالمؤمنین علیه السلام می‌فرماید:

هر وقت من در کنار پیغمبر صلی الله علیه و آله بودم و آیه‌ای نازل می‌شد، پیغمبر صلی الله علیه و آله برای دریافت آیه تا مرز مرگ پیش می‌رفت. ⁽³⁾

حضرت جبرئیل به پیغمبر صلی الله علیه و آله نازل شد و این آیه را آورد:

« قُلْ لِلْمُؤْمِنِینَ یَغُضُّوا مِنْ أَبْصٰارِهِمْ وَ یَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ ذٰلِکَ أَزْکیٰ لَهُمْ إِنَّ اَللّٰهَ خَبِیرٌ بِمٰا یَصْنَعُونَ * وَ قُلْ لِلْمُؤْمِنٰاتِ یَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصٰارِهِنَّ وَ یَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ» ⁽¹⁾

به مردان مؤمن بگو: چشم از زن نامحرم بپوشند و از شهوت حرام بپرهیزند، به زنان با ایمان بگو: به مردان نامحرم خیره نشوند، دامن عفت خود را پاک نگهدارند.

امیرالمؤمنین علیه السلام می‌فرماید:

وقتی این آیه می‌خواست بر پیغمبر صلی الله علیه و آله نازل شود، حضرت را تا مرز مرگ برد.

نگو: یک نگاه کردن چیزی نیست. بگو: چه کسی گفته است نگاه نکنید؟ این آیه‌ای که گفته است نگاه نکنید، چه کسی برای پیغمبر صلی الله علیه و آله آورده و پیغمبر صلی الله علیه و آله وقت گرفتن این آیه، چه حالی داشته است؟ برای چه آیه نازل شده است؟ برای این که نگاه‌ها، زنان و مردان، پاک بمانند. تا زنایی اتفاق نیفتد و طلاق پیش نیاید و بنیان خانواده سست نشود. عقل‌ها و جان‌ها از بین نرود، خودکشی‌ها به وجود نیاید. پس نگو:

یک نگاه چیزی نیست، همین نگاه در تاریخ بشر خیلی فاجعه به بار آورده است.

کر و کور شدن باطن زلیخا

در این سوره صحبت از زنی است که دارای عشق نفس امّاره‌ای شدید و آتشین است که شعله این عشق، تمام ارزش‌های انسانی این زن را سوزانده، که دیگر نسبت

به شوهر و پاکدامنی خود، و لطمه زدن به موقعیت جنس زن حسابگر نیست.

امیرالمؤمنین علیه السلام می‌فرماید:

عشق او را کور کرده است، نمی‌بیند. نه خدا را می‌بیند، نه قیامت و نه عاقبت خود را. دیگر پاکی خودش را لحاظ نمی‌کند و حقوق شوهرش را نمی‌بیند. در مسیری افتاده است که فقط می‌گوید: این جوان باید کام مرا برآورد. همین و بس.

دیگر نمی‌فهمد که این کار خیانت به خود و شوهر است. خرابی دنیا و آخرتش است و این شهوت او را به گناهی می‌کشد که اگر این گناه اتفاق بیفتد، در قیامت عذابش دو برابر دیگر گناهان است. در حالی که بی‌نماز، روزه خوار و قاتل را دو برابر عذاب نمی‌کند.

«عباد الرحمن» زیر بار سنگین گناه نمی‌روند:

« وَ عِبٰادُ اَلرَّحْمٰنِ اَلَّذِینَ یَمْشُونَ عَلَی اَلْأَرْضِ هَوْناً وَ إِذٰا خٰاطَبَهُمُ اَلْجٰاهِلُونَ قٰالُوا سَلاٰماً» ⁽¹⁾

وقتی با زبان نفهم‌ها برخورد می‌کنند، درگیر نمی‌شوند؛ چون آن درگیری را به سود خود نمی‌بینند. وقتی با کسی درگیری علمی پیدا می‌کند، سود دارد؛ چون طرف مقابل از اشکال و شبهه‌اش مجاب می‌شود. وقتی با کسی درگیری اخلاقی پیدا می‌کند، در آن درگیری عملاً به طرف مقابل، درس رعایت ادب می‌دهد که طرف مقابل خجالت زده می‌شود. عباد واقعی خدا با زبان نفهم‌ها، جاهلان و آنهایی که بر نادانی خود مصرّ هستند، درگیر نمی‌شوند و می‌گویند: ما با شما بحث و حرفی نداریم. برو به سلامت.

« وَ إِذٰا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا کِرٰاماً» ⁽¹⁾

هنگامی که به شخص بی‌هنر و گفتار و کردار بیهوده می‌رسند، با بزرگواری عبور می‌کنند و خود را در معرض مسخره مسخره‌کنندگان قرار نمی‌دهند. کرامت و بزرگواری دارند.

بعد صفات دیگر آنان را بر می‌شمارد و می‌فرماید:

« وَ لاٰ یَزْنُونَ»

عباد خدا اهل رابطه نامشروع با نامحرم نیستند. تا چه وقت؟ تا وقتی جوان هستند؟ نه، تا آخر عمر؛ زیرا نگاه اهل معرفت به همه مسائل، نگاهی روشن‌بینانه و درست است.

دو برابر بودن گناه زنا

اهل بندگی خدا، زنا را تنها زنا نمی‌بینند که هوس کنند انجام بدهند، بلکه آنها در باطن خود زنا را عذاب مضاعف و دو برابر می‌بینند، لذا برای آنان هیچ لذتی ندارد، بلکه از زنا فرار می‌کنند.

« وَ لاٰ یَزْنُونَ وَ مَنْ یَفْعَلْ ذٰلِکَ یَلْقَ أَثٰاماً * یُضٰاعَفْ لَهُ اَلْعَذٰابُ یَوْمَ اَلْقِیٰامَةِ» ⁽²⁾

کسانی که مرتکب زنا شوند خود را درگیر دوزخ و عذاب دو برابر کرده‌اند.

بی‌نماز، روزه‌خوار، رباخور، قاتل و مانند آن یک عذاب دارند. اما آن کسی که

دامن پاک خود را به زنا نجس می‌کند، چون این دامن پاک برای خدا خیلی ارزش دارد، از اینرو دو برابر عذاب می‌شود.

این نوع عشق، زن را کور کرده و در جایگاه حضیض و پستی قرار می‌دهد و او را به اسفل سافلین جهنم سوق می‌دهد.

آیا نمونه چنین زنانی لیاقت دارند که مردان و زنان از آنها تقلید کنند. این یک طرف داستان است، اما طرف دیگر جوانی قرار دارد که در اوج جوانی است، ولی نگاه او به زندگی و هستی، همان نگاهی است که خدا دارد.

چشم و گوش الهی

نگاه حضرت یوسف علیه السلام، نگاهی از روی بصیرت، معرفت، ایمان و یقین به همه موجودات بوده و در حقیقت چشم او شعبه‌ای از دیده حضرت حق بوده است.

حضرت یوسف علیه السلام چشم خدا را عاریه گرفته بود و با آن چشم، عالم هستی را نگاه می‌کرد. به نظر شما صاحب این نگاه، در جواب این زن، چه باید بگوید؟ او پیر نبود؛ چون پانزده ساله و در اوج شکوفایی شهوت و زیبایی بود. آن زن نیز زیبا، جوان و در اوج هنرمندی برای ربودن دل حضرت یوسف علیه السلام بوده است.

درگیری بین بصیرت و کوردلی، حق و باطل، انسانیت و حیوانیت، بسیار گزنده بوده است.

درگیری بین کسی که حقایق را می‌بیند و کسی که به جز لذّت بدن چیزی را نمی‌بیند.

درگیری بین «اعلی علیین» و « أَسْفَلَ سٰافِلِینَ » ، بین بلند مرتبه‌ترین بلند مرتبه‌ها و پست‌ترین پست‌های آن دوران.

آیا در این درگیری، دست پست‌ترین پست‌ها، به بلند مرتبه‌ترین انسان‌ها می‌رسد؟ یا آن دست خیلی کوتاه است؟

همین نکته را قرآن به شما جوان‌ها می‌گوید که خود را در نقطه اوجی قرار دهید که دست زلیخاهای جامعه به شما نرسد؛ چون اگر شما حالتی، اخلاقی، رفتاری، کرداری مانند پست‌ها پیدا کنید، دسترسی آنها به شمار بسیار آسان می‌شود.

خدا ماه رمضان را برای این قرار داد که ما را اوج و رفعت بدهد، بالا ببرد، تا جایی که ما از دسترس تمام شیاطین جنّی و انسی خارج شویم و آنها از ما ناامید شوند، چنان که زلیخا از حضرت یوسف علیه السلام به طور کامل ناامید شد. این یکی از نکته‌های این سوره است.

عنایت خدا در یاری بندگان

امیرالمؤمنین علیه السلام در دعای کمیل می‌فرماید:

«و احفظنی برحمتک» ⁽¹⁾تو در این دنیای پر از فساد به داد من برس و به من کمک بده که در اوجی قرار بگیرم که از دسترس تمام شیاطین جنّی و انسی بیرون باشم و آنها از من ناامید شوند.

خدایا ما هیچ چیزی نداریم و تو همه چیز داری، ای دارنده خزائن غیب و شهود، درهای خزائنت را به روی ما باز کن، ما محتاج هستیم و به گدایی آمده‌ایم. ما نیامدیم به تو بگوییم اهل عمل، روزه، نماز و کارهای خوب هستیم، ما برای گدایی آمده‌ایم:

«الهی لاتؤدّبنی بعقوبتک» ⁽²⁾

من عمری است که علیه خودم نقشه کشیده‌ام، برای من کافی است، دیگر تو علیه من نقشه نکش. من هر ضربه‌ای که بنا بود بخورم، خوردم، تو دیگر به من ضربه و زخم نزن، بلکه مرا معالجه کن. مرا با چوب عقوبت خود نزن.

والسلام علیکم و رحمة الله و برکاته

2 حقیقت عشق

اشاره

سیر نشدن نفس اماره

تهران، حسینیه همدانی‌ها

رمضان 1385

الحمدلله رب العالمین و صلّی الله علی جمیع الانبیاء والمرسلین

و صلّ علی محمد و آله الطاهرین.

از آیات سوره مبارکه یوسف استفاده می‌شود که درگیری به وجود آمده در کاخ عزیز مصر، درگیری بین ناپاکی‌ها و پاکی‌ها بوده است. صاحب پاکی‌ها در مرتبه‌ای قرار داشت که دست ناپاکی‌ها از تسلط بر آن پاکی‌ها کوتاه و از دسترس آن خارج و بسیار دور بود.

آن ظرفی که ناپاکی‌ها در او جمع بود، عاشق بود و آن ظرفی که پاکی‌ها در او جمع بود نیز عاشق بود. اما عشق بانوی کاخ، آتشی برخاسته از هوای نفس و نفس امّاره بود که در صاحبش علاج نشده بود و میدان تاخت و تاز در اختیارش قرار گرفته بود و عشقی که در وجود مبارک حضرت یوسف علیه السلام، در اوج جوانی بود، عشقی برگرفته از معرفت به حق و حقایق بود.

در این دو زمینه، چند آیه و روایت بسیار مهم را مطرح می‌کنم. خطر نفس امّاره، یعنی نفسی که در مدتی طولانی او را به گناه عادت داده‌اند و او را برای هر معصیتی به معده‌ای بزرگ تبدیل کرده‌اند، معده‌ای که طبق آیات قرآن، هرگز سیر نمی‌شود و حکمای الهی این معده را به جهنم تشبیه کرده‌اند.

خدا در قرآن می‌فرماید:

وقتی در قیامت تقسیم بندی تمام می‌شود، بهشتیان در بهشت و دوزخیان در

دوزخ مستقرّ می‌شوند، پروردگار عالم به جهنم خطاب می‌کند:

« هَلِ اِمْتَلَأْتِ» ⁽¹⁾

آیا سیر شدی؟ جهنم در جواب پروردگار می‌گوید:

« هَلْ مِنْ مَزِیدٍ»

آیا باز هم لقمه‌ای هست که در دهان من بیانداز.

رحم خدا، علاج نفس اماره

وقتی کسی در سالیانی طولانی، وجود خودش را به گناه عادت بدهد، در حقیقت نفس خود را با تغذیه گناه چاق کرده، قوت و قدرت داده و این نفس در وجود انسان، حکومت می‌کند و مهار انسان را نیز در اختیار می‌گیرد و به طور پیوسته «لَأَمّٰارَةٌ بِالسُّوءِ» می‌شود.

«امّار» از لفظ «امر» است؛ یعنی با قاطعیت و قدرت به انسان برای رفتن به جانب گناه حکم می‌کند و چون انسان در اسارت او است، نمی‌تواند سرپیچی کند و اگر بخواهد حکم او را اجرا نکند، مورد آزار قرار می‌گیرد، آرامش خاطر صاحب نفس را به هم می‌ریزد و نمی‌گذارد او آرام باشد.

نفس عصیانگر آرامش خود را می‌خواهد و آرامش او در ارتکاب گناه است در چنین حالی، قدرت نفس عصیان‌گر، در حدّی است که قرآن مجید می‌فرماید: جز با کمک رحمت خدا، نجات از این نفس امکان ندارد:

« إِنَّ اَلنَّفْسَ لَأَمّٰارَةٌ بِالسُّوءِ إِلاّٰ مٰا رَحِمَ رَبِّی» ⁽²⁾

علاج آن نه کار روان شناس است، نه کار علوم امروز و نه کار خانواده، بلکه صاحب نفس امّاره باید تصمیم قاطعی بگیرد که از حالت امّاره بودن با توبه واقعی و بازگشت به پروردگار فاصله بگیرد و از غذا دادن به این معده خطرناک جهنّمی خودداری کند، تا این که ضعیف شود، در حدّی که دیگر نتواند بر انسان حکمرانی کند و انسان با مرگ نفس امّاره از شرّ آن راحت شود.

این خانمِ کاخ شدیداً دچار نفس امّاره بود و خود او به این مسأله - در اواخر سوره یوسف - اقرار کرده است که تمام اشتباهات من نسبت به حضرت یوسف علیه السلام و عشق من به او و کامجویی از او، بر اساس نفس اماره بوده است.

البته هر گنهکاری بعد از گذشتن دوره جوانی، بهار عمر، قدرت، توان و افتادن در ضعف، پیری و خاموشی غرائز و از کار افتادن شهوات، به بدی و زشتی خودش در گذشته اقرار می‌کند و در درون، وضعیت خود را لمس می‌کند.

آیا در این حال، توبه واقعی کرده و تمام گذشته را طبق برنامه‌های الهی جبران می‌کند و اهل نجات می‌شود، یا نه، به قدری ضعف و زبونی باطنی بر او حاکم است که حال جبران کردن گذشته را نیز ندارد و به شقاوت ابدی دچار می‌شود.

پاداش خوف از مقام پروردگار

آیه دیگر از عجائب آیات قرآن است:

« وَ أَمّٰا مَنْ خٰافَ مَقٰامَ رَبِّهِ وَ نَهَی اَلنَّفْسَ عَنِ اَلْهَویٰ * فَإِنَّ اَلْجَنَّةَ هِیَ اَلْمَأْویٰ» ⁽¹⁾

مقام در این آیه شریفه به دو معنا است که امام صادق علیه السلام در توضیح این آیه بیان کرده‌اند:

یکی دادگاه‌های قیامت است که انسان را در برابر پروردگار قرار می‌دهند و در این دادگاه باید در مورد آنچه که بر او گذشته است پاسخ بدهد. عذر و حجت قابل قبول بیاورد. اگر به او بگویند: شصت سال نعمت بدن، چشم، گوش، زبان، دل، حال، زیبایی و نعمت‌های دیگر را در گناه هزینه کردی، چرا؟ نه این که ندانند گناه او چیست. سؤال آنها این است که چرا و به چه دلیل؟

آیا کسی هست که در قیامت عذر قابل قبول بیاورد؟ خدا در قرآن مجید می‌فرماید:

هیچ کس نیست که بتواند عذر قابل قبولی برای گناهان و ناشکری‌های خود بیاورد؛ چون هر عذرخواهی را بخواهد در قیامت بیاورد، با مهر استدلال و دلیل دهانش را می‌بندم و می‌گویم: عذر تو قابل قبول نیست.

معنای دیگر مقام، دوزخ است؛ یعنی کسی که نگران دوزخ باشد و با بهره‌گیری از این نگرانی، وجود خود را از ارتباط با گناهان و خواهش‌های شیطانی منع کند:

« فَإِنَّ اَلْجَنَّةَ هِیَ اَلْمَأْویٰ» ⁽¹⁾

عیب بانوی کاخ این بود که نه نگران دادگاه قیامت بود و نه نگران دوزخ. حسن طرف مقابل این بود که تمام وجودش هم نگران دادگاه‌های قیامت بود و هم نگران دوزخ؛ یعنی درگیری این دو، درگیری بین نور و ظلمت، حق و باطل بود، ولی مقام حقّ و نور در اعلی علیین بود که دست ظلمت به این مقام نمی‌رسید تا او را بشکند و در بستر گناه قرار دهد.

حضرت یوسف علیه السلام با همه وجود از دسترس زلیخا خارج بود. اگر در وجود این

جوان کمترین حالی از حالات زلیخا وجود داشت، تحقّق گناه قطعی بود، اما وجود او غرق در همه پاکی‌ها بود. با وجود داشتن شهوت و غریزه جنسی، با این که ملک و فرشته نبود، بلکه مانند دیگر انسان‌ها ظرف همه غرائز، امیال و شهوات بود، اما این امیال را پشت همه پاکی‌ها قرار داد تا زلیخا به غرائز و شهوات او دسترسی نداشته باشد.

خوف پیامبر صلی الله علیه و آله از سه چیز

وجود مبارک رسول خدا صلی الله علیه و آله به فرموده امیرالمؤمنین علیه السلام شجاع‌ترین انسان‌های روزگار بود که به «أشجع الناس» ⁽¹⁾تعبیر می‌کنند. اما این «أشجع الناس» می‌فرماید:

«أخافُ علی أُمتی ثلاثاً»

از سه چیز که به سر امت من بعد از من می‌آید، ترس و نگرانی، دغدغه، دلهره، رنج باطن، ترس، بیم و وحشت دارم.

اول: «ضلالة الأهواء»

خواسته‌های گمراه و نامعقولی که بر امت من چیره می‌شود.

دوم: «و اتِّباع الشَّهَوات فی البُطُون وَ الفروجِ»

شهوت شکم و غریزه جنسی که آنها را به نابودی و هلاکت می‌کشد و از امت من بیرون می‌برد. جزء یهودی‌ها و مسیحی‌های زمان خود می‌شوند؛ چون همین کارهایی که بیشتر مسلمانان در کشورهای اسلامی و تعدادی در ایران نسبت به شکم و شهوت دارند، همان‌هایی که اسرائیلی‌ها، صهیونیسم و مسیحی‌ها در اروپا و آمریکا دارند.

سوم: «وَ الْغَفْلَةُ بَعْدَ المَعْرِفة» ⁽¹⁾بعد از این که شناخت به خدا، قیامت و اهل بیت علیهم السلام داشتند، این شناخت را از دست بدهند و درگیر فساد، مادّیت و دنیاگرایی شوند که دین از یاد آنها برود.

شهوت شکم و غریزه جنسی، دو خطری است که پیغمبر عظیم الشأن اسلام صلی الله علیه و آله را نسبت به امت ترسانده بود که فرمود: برای امت بعد از خودم می‌ترسم.

در روایت دیگری پیغمبر عظیم الشأن اسلام صلی الله علیه و آله فرمود:

«إیّاکم و الهَوی فَاِنّ الهَویٰ یُصِمُّ و یُعْمِی»

از پیروی هوای نفس بپرهیز، که اگر دچار هوای نفس و خواسته‌های نامعقول شوید، شما را کر و کور می‌کند. شما را کور می‌کند، طوری که غیر از خود، هیچ چیزی را نمی‌بینید. فقط می‌گوید شکم و شهوتم. در این عالم، غیر از شکم و شهوت، میلیاردها حقیقت وجود دارد. اما او دیگر نه خدا را می‌بیند، نه قیامت و آینده با سعادت را.

نبوت انبیا، امامت امامان، آیات قرآن را نمی‌بیند و خودبین می‌شود، آن هم در

محدوده شکم و شهوت خود.

بانوی کاخ، چنین گرفتاریی داشت. او شوهر خود را نمی‌دید، حساب نمی‌کرد که اگر این جوان حاضر شود کام او را جواب دهد، به شوهر خیانت کرده است. او آبروی خود و این جوان و آینده و قیامت را نمی‌دید.

او شنوایی و بینایی نداشت؛ چون «یصم و یعمی» بود. حضرت یوسف علیه السلام هفت سال به او می‌گفت: این کار نامشروع، خلاف انسانیت و اخلاق، ظلم به شوهر و خیانت به خانواده است، اما او نمی‌شنید.

«إیّاکم و الهَوی فَاِنّ الهَویٰ یُصِمُّ و یُعْمِی» ⁽¹⁾این خواسته‌های نامعقول و حرام، شما را کور و کر می‌کند.

ازدواج نامعقول و عشق مجازی

گاهی خانواده‌هایی مراجعه می‌کردند، فرزندشان می‌خواست ازدواجی بکند که آن ازدواج واقعاً نامعقول بود. خانواده متدین و مؤمن، اما فرزند آنان با دختری می‌خواست ازدواج کند که این دختر با این خانواده در هیچ موردی هماهنگی نداشتند. این‌ها دیندار واقعی، آنها بی‌دین واقعی.

می‌خواستند که با پسر یا دختر صحبت شود. گاهی صحبت‌ها چند ساعت طول می‌کشید. تمام مطالب حکیمانه، عارفانه و معنوی برای آنها بیان می‌شد، اما آنها سکوت داشتند، تمام که می‌شد، می‌پرسیدم، نظر شما چیست؟ می‌گفت: من فقط همین را می‌خواهم. کر و کور بودند.

پدر گریه می‌کرد، من اشک پدران را در این زمینه زیاد دیده‌ام، پدری که شانه‌هایش از شدت گریه می‌لرزید تا این ازدواج صورت نگیرد، می‌گفت: ما

خانواده‌ای هستیم که بهترین دختران از بهترین خانواده‌ها را حاضرند به پسر ما بدهند، این دختر هیچ ارزشی ندارد و یا می‌گفت: به پسر خود چندین دختر را پیشنهاد داده‌ایم، اما او می‌گوید: من فقط همین دختر را می‌خواهم.

زلیخا نیز به هیچ حرفی گوش نمی‌داد، فقط می‌گفت: این جوان باید پاسخ خواسته مرا بدهد. این خواسته‌های نامعقول که خدا، قیامت، زحمات انبیا و ائمه علیهم السلام، ادب، نصیحت پدران و مادران را ندیده و نشنیده می‌گیرد، چه خواسته ملعونی است.

همگی را در جگر سوختگی قرار می‌دهد و در عین حال فقط می‌گوید: من همین را می‌خواهم. غیر از این نیز نباید باشد؛ چون کور و کر است و نمی‌داند که این جنسی که می‌خواهد بخرد، پوچ است و هیچ چیزی درونش نیست. بعد از مدتی که این عشق غلط و این آتش جهنمی فروکش می‌کند، آن وقت اول نزد رفیقانش می‌آید، می‌گوید: راه طلاق دادن او چیست؟ چگونه باید از هم جدا شویم. او اکنون به نظرم مانند دیو زشت شده است. او دیو بوده و تو کور بودی و نمی‌دیدی، نه این که تازه دیو شده باشد.

عشق برخاسته از هوای نفس

امیرالمؤمنین علیه السلام در «نهج البلاغه» درباره این عشق برخاسته از هوای نفس می‌فرماید:

«مَنْ عَشَقَ شیئاً أعشیٰ بَصَرَه و أَمْرَضَ قَلْبَه»

این گونه عشق‌ها چشم را کور و دل را بیمار می‌کند،

«فَهُوَ یَنْظُرُ بِعَیْنٍ غَیْرِ صَحِیحَةٍ»

در فضای این عشق است که دید عاشق، دید غیرصحیح، غلط و خطابین

می‌شود،

«وَ یَسْمَعُ بِأُذُنٍ غَیْرِ سَمِیعَةٍ»

دیگر گوش انسانی در او نیست که با آن گوش نصحیت‌ها را بشنود. این گوش او مانند گوش حیوانی است؛ چون حکمت‌ها را درک نمی‌کند.

«قَدْ خَرَقَتِ الشَّهواتُ عَقْلَهُ»

هجوم شهوات حرام تمام پرده‌های عقل را پاره می‌کند و او را به دیوانه تبدیل می‌کند؛ چون عقلا وقتی خواسته‌هایش را می‌شنوند، می‌گویند: او دیوانه است.

«وَ أَماتَتِ الدُّنْیا قَلْبَهُ» ⁽¹⁾این حالت مادی و غیرخدایی، دل او را می‌میراند، دیگر قلبی ندارد که به پدر و مادر و زحمات انبیا و اولیا علیهم السلام رحم کند. رحم و محبّت درون دل است، اما او دیگر دلی ندارد.

امیرالمؤمنین علیه السلام می‌فرماید:

این دل مرده است و رحمی ندارد. پدر و مادر هر چه می‌خواهند گریه کنند و سینه بکوبند، او هر چه بخواهد، می‌کند.

اخلاق دختری که مانند اخلاق زلیخا است و اخلاق پسری که مانند اخلاق فرعون‌ها و قارون‌ها است، امثال حضرت یوسف و موسی بن عمران علیهما السلام هم زحمت بکشند، آنها گوش نمی‌دهند؛ چون کور و کر شده‌اند و دل زنده و سالمی ندارند. ⁽²⁾

مخلصین، در حاشیه امن پروردگار

قرآن مجید درگیری بین زلیخا و حضرت یوسف علیه السلام را با این کلمات شروع می‌کند:

« وَ لَقَدْ هَمَّتْ بِهِ وَ هَمَّ بِهٰا لَوْ لاٰ أَنْ رَأیٰ بُرْهٰانَ رَبِّهِ» ⁽¹⁾

آخر درگیری بود که این عاشق کر و کور، عصبانی شده بود و خیز برداشت تا به معشوق خود حمله کند، برای این که معشوق را به کاری که می‌خواهد وادار کند، خدا این جمله را برای آن لحظه بیان کرده است.

در آخر آیه پروردگار می‌فرماید: می‌دانید چرا این جوان که در قلّه شهوت و غریزه قرار داشت، این زن نتوانست به او دسترسی پیدا کند و شهوات او را تحریک کند؟ چون:

« إِنَّهُ مِنْ عِبٰادِنَا اَلْمُخْلَصِینَ» ⁽¹⁾

«انّه» علت و سبب است و در اینجا به معنای زیرا است.

می‌دانید چرا زلیخا با هفت سال به دنبال حضرت یوسف علیه السلام دویدن، ناز، غمزه، طنّازی، فتنه‌گری، جلوه‌گری، خودآرایی و خودنمایی که هر یک از این‌ها کافی است که میلیون‌ها مرد را از پا بیاندازد و دل و عقل آنها را اسیر کند، تمام حیله‌های لازم را به کار برد، اما نشد، بعد با او درگیر شد، اما می‌دانید که چرا نتوانست به این جوان دسترسی پیدا کند؟ چون:

« إِنَّهُ مِنْ عِبٰادِنَا اَلْمُخْلَصِینَ»

نه « مِنْ عِبٰادِنَا اَلْمُخْلَصِینَ » بلکه می‌گوید: «مخلَصین» یعنی در سنّ پانزده سالگی، مقام باطنی او مانند مقام حضرت نوح، ابراهیم، موسی، عیسی و همه انبیا علیهم السلام بود؛ چون این‌ها «مخلَصین» هستند.

حضرت یوسف علیه السلام در مقام «مخلَصین» بود، مقامی که شیاطین در پیشگاه پروردگار قسم خوردند:

« قٰالَ فَبِعِزَّتِکَ لَأُغْوِیَنَّهُمْ أَجْمَعِینَ * إِلاّٰ عِبٰادَکَ مِنْهُمُ اَلْمُخْلَصِینَ» ⁽¹⁾

ما به همه جا می‌توانیم دست اندازی کنیم، الّا این که ما به مخلَصین عالم دسترسی نداریم.

این اوج مقام این جوان است. فردای قیامت، در ترازوی عدالت، همه جوان‌ها را با وزن سنگین این جوان می‌سنجند. جوان‌ها به پروردگار چه جوابی می‌دهند؟

امام صادق علیه السلام می‌فرماید:

در ترازوی قیامت، وزن تمام جوانان را با حضرت یوسف علیه السلام می‌سنجند. ⁽²⁾

شرمندگی از ایام جوانی

سعدی شعری دارد که این شعر، هنوز هم از شعرهایی است که در تنهایی زمزمه می‌کنم. به خصوص وقتی که به حجّ مشرّف می‌شدم، یکی از غذاهای بسیار مطبوع باطنیم، این شعر سعدی بود: بر در کعبه سائلی دیدم

«خش» در شعر، همان خوش است، یعنی با شوق گریه می‌کرد. من می‌رفتم پرده کعبه را بالا می‌زدم و زیر پرده، صورتم را روی دیوار کعبه می‌گذاشتم، کسی دیگر مرا

نمی‌دید، خیلی راحت می‌توان با پروردگار حرف زد. آنجا خدا گوش می‌دهد و گوش دادن خدا نیز مهم است. او اگر رو کند و به حرف ما گوش دهد، برای ما کارها انجام می‌دهد.

من از خانه‌ام تا کعبه نیامده‌ام که بگویم: عبادت مرا قبول کن. این عبادت را که همه انجام می‌دهند. آن چیزی که همه انجام نمی‌دهند، ترک گناه و فرار از فتنه و فساد است.

ما هر وقت با تو حرف می‌زنیم، حرف ما این است که از جوانی خود عذر می‌خواهیم. جوانی ما عمری بوده که یک بار به ما دادی و بار دوم به ما مرحمت نمی‌کنی، اما ما از ایام جوانی خود شرمنده هستیم.

والسلام علیکم و رحمة الله و برکاته

3 وارستگان از شهوت حرام

اشاره

زنان پاک و ناپاک از دید روایات

تهران، حسینیه همدانی‌ها

رمضان 1385

الحمدلله رب العالمین و صلّی الله علی جمیع الانبیاء والمرسلین

و صلّ علی محمد و آله الطاهرین.

درگیری سخت بین حضرت یوسف علیه السلام و بانوی کاخ، در مملکت مصر، درگیری بین ظلمت و نور بود، که هیچ گاه ظلمت بر نور پیروز نشده، نمی‌شود و نخواهد شد. نور معنوی، به هر کیفیت و شکل و صورتی، شعاعی از نور بی‌نهایت حضرت حقّ است.

ظهور کامل درگیری بین نور و ظلمت، در هیجان شهوات حرام خانمی که شوهر داشت و از حق، اخلاق، ایمان، عفت و پاکدامنی جدا بود، با نتیجه قوی‌ترین ایمان، درستی، معرفت، کرامت و اخلاق پدیدار شد.

در این بحث به آیات و روایات بسیار مهمی در رابطه با جنس زن توجه کنید.

قرآن مجید برای زنان پاکدامن، با معرفت، با ایمان و متخلّق به اخلاق ارزش والایی قائل است. حتی سوره‌ای کامل به نام زنِ پاکدامن، بزرگوار و کم‌نظیری در قرآن کریم، به نام سوره مریم نازل شده است.

بحث روایی ما فقط متوجه زنان هم روش زلیخا، بانوی کاخ مصر است که زن‌های مانند او، خائن به اخلاق، به شوهر، به انسانیت، به کرامت و به انسان‌ها هستند.

یکی از آیات عجیب قرآن را در این زمینه ببینید، بعد متنی را از وجود مبارک

پروردگار که پیغمبر صلی الله علیه و آله نقل کرده‌اند، طرح می‌کنم که وجود مبارک حضرت یوسف علیه السلام در اوج جوانی، غریزه، میل و شهوت، مصداق کامل این متن است.

تبیین کلمه «غاسق» در قرآن

اما آیه شریفه:

« وَ مِنْ شَرِّ غٰاسِقٍ إِذٰا وَقَبَ» ⁽¹⁾

کلمه «غٰاسِقٍ، غسق» که پروردگار عالم در کنار لغت «شَرِّ» از آن یاد کرده است، ابن عباس شاگرد امیرالمؤمنین علیه السلام این آیه را این گونه معنا کرده است که خداوند متعال به بندگانش می‌فرماید:

از شرّ شهوتی که در هیجان، تاریکی و ظلمتِ محض است و خود این تاریکی نیز به تاریکی غفلت، جهل، بی‌دینی و خلاف همه واقعیات هستی پیچیده شده و باید به پروردگار عالم پناه ببرید. ⁽²⁾چون وقتی شهوت، این ماده تاریک، به صورت حال در وجود انسان به هیجان در می‌آید، همان طوری که امیرالمؤمنین علیه السلام فرمودند: صاحب خود را کور و کر

می‌کند ⁽¹⁾و تنها چیزی را که او می‌بیند و می‌خواهد، همان کامجویی و لذّت خواهی است و در این هیجان، انسان برای هیچ چیزی حساب باز نخواهد کرد.

چنانچه زلیخا در کامجویی از یوسف برای هیچ چیزی اهمیت قائل نیست، نه برای شوهر، نه آبرو، نه ظلمی که می‌کند. حتی اگر این ظلم به حضرت یوسف علیه السلام باشد.

تنها چیزی که برای او مطرح بود، فقط کامجویی بود، آن هم کامجویی غلط، باطل، غیرمعقول و خلاف. عجیب این است که لغت «غٰاسِقٍ» در قرآن مجید در پایان سوره مبارکه نبأ نیز به صورت «غَسّٰاقٌ» استعمال شده است.

«غاسق، غسق، غسّاق» که در سوره فلق، بنا به توضیح ابن عباس که یقیناً از امیرالمؤمنین علیه السلام گرفته است، غاسق به معنای هیجان در شهوت، در فضای جهل، بی‌خبری، نادانی و جدا بودن از پروردگار است. اما در سوره نبأ به چه معناست؟ این آیه را بگوییم و بعد رابطه بین «غسّاق» در قیامت با « غٰاسِقٍ » در دنیا را عنایت کنید.

جایگاه طغیان کنندگان در قیامت

آیات از اینجا شروع می‌شود:

« إِنَّ جَهَنَّمَ کٰانَتْ مِرْصٰاداً» ⁽¹⁾

دوزخ کمینگاه است. در کمین چه کسانی است؟

« لِلطّٰاغِینَ مَآباً» ⁽²⁾

در کمین هر انسان طغیان‌گر است، انسانی که طغیان اخلاقی دارد، حسود، بخیل، ریاکار و متکبّر است و یا طغیان مالی دارد، مانند رباخوار، دزد، غارتگر، حرام خور و یا در رفتار و کردار طغیان دارد، مثلاً بداخلاق، فحّاش، ظلم کننده به مردم و پایمال کننده حقوق انسان‌ها است و یا در شهوت طغیان دارد، مانند زناکار، خود ارضا، همجنس باز، که همه این موارد در قرآن کریم و معارف الهیه مطرح است.

این جهنم در کمین چنین طغیان‌گرانی است.

«مآب» یعنی بازداشتگاه؛ یعنی اینها در همه عالم هستی راه بازگشتی جز به جهنم نخواهند داشت.

« لاٰبِثِینَ فِیهٰا أَحْقٰاباً» ⁽³⁾

اقامت این‌ها در جهنّم، طولانی است. طولانی بودنش را نیز از آیات دیگر می‌توان درآورد:

« خٰالِدِینَ فِیهٰا أَبَداً» ⁽¹⁾

امیرالمؤمنین علیه السلام می‌فرماید:

کسی که اسیر دوزخ شود، از این اسارت نجات نخواهد داشت، «لایفکّ أسیرها» ⁽²⁾.

ناله های امیرالمؤمنین علیه السلام از خوف جهنم

در بخش عمده‌ای از دعای کمیل، امیرالمؤمنین علیه السلام از یاد جهنم با تمام وجود اشک می‌ریخت و به بخشی از اوضاع آن اشاره می‌کند و به پروردگار می‌گوید:

اگر چنین بلایی بر سر من بیاید، چه خواهد شد و چه کار می‌تواند بکند؟

«فَلَئِنْ صَیَّرْتَنِی لِلْعُقُوبٰاتِ مَعَ أَعْدائِکَ وَ جَمَعْتَ بَیْنی وَ بَیْنَ أَهْلِ بَلائِک وَ فَرَّقْتَ بَیْنی وَ بَیْنَ أَحِبّائِک وَ أَوْلیائِک» . ⁽³⁾اگر فردای قیامت چنین بلاهایی بر سر من بیاید. در نماز شب، در نیمه شب‌های بیابان‌های مدینه و کوفه می‌فرماید: اگر طبق قرآن به فرشتگانت دستور بدهی:

« خُذُوهُ فَغُلُّوهُ * ثُمَّ اَلْجَحِیمَ صَلُّوهُ» ⁽⁴⁾

مرا بگیرند و به زنجیرهایی که مربوط به قیامت است، ببندند و به جهنّم

بیاندازند، منِ زنجیر شده افتاده در جهنّم، چه کار می‌توانم بکنم؟ حضرت می‌گفت و مانند چوب خشک روی زمین می‌افتاد.

وقتی بعضی‌ها در نیمه شب ناله‌اش را می‌شنیدند و می‌آمدند ببینند کیست؟ می‌دیدند مانند چوب خشک روی زمین افتاده و گویا مرده است. به در خانه حضرت فاطمه زهرا علیها السلام می‌آمدند، در می‌زدند و با تأسف می‌گفتند: می‌خواهیم خبر سنگینی به شما بدهیم، دیدیم که امیرالمؤمنین علیه السلام مرده است. آن وقت حضرت زهرا علیها السلام گریه می‌کرد و می‌فرمود: نه، او نمرده است. این کار هر شب او است. ⁽¹⁾ما به اندازه یک میلیاردم آنها از خدا و جهنّم می‌ترسیم؟ نه، ما از آنان شجاع‌تر هستیم. حضرت که می‌ترسید، به ذرّه‌ای از آلودگی‌ها آلوده نبود، اما ما هر روز به صدها گناه آلوده می‌شویم.

حمیم و غساق جهنم در انتظار آلودگان

سزای آنهایی که به انواع گناهان آلوده شده‌اند چیست؟

« لاٰبِثِینَ فِیهٰا أَحْقٰاباً * لاٰ یَذُوقُونَ فِیهٰا بَرْداً وَ لاٰ شَرٰاباً» ⁽¹⁾

تا ابد برای یک بار هم هوای خنک و آشامیدنی مطابق میل به آنها داده نمی‌شود، فقط از دو آشامیدنی بهره می‌برند:

« إِلاّٰ حَمِیماً وَ غَسّٰاقاً» ⁽²⁾

یکی آن آبی است که جهنّم آن را به جوش آورده است و دیگری مجموع چرک و خون‌هایی که از زخم‌های بدن اهل جهنّم سرازیر شده، آنها را به خورد آنان می‌دهند.

ببنید شهوت حرام چقدر کثیف است که پروردگار از آن به «غٰاسِقٍ» تعبیر می‌کند و نتیجه‌اش هم همان «غسّاق» است. بعد می‌فرماید:

« جَزٰاءً وِفٰاقاً»

من در جهنّم به مردم ظلم نمی‌کنم، پاداش اینها مطابق با اعمال خود آنان است.

نتیجه زنا، شهوت حرام، ظلم، غارت کردن مال و پایمال کرن حقوق مردم همه اینها آب جوش جهنم و چرک و خون بدن‌ها می‌شود که همان‌ها را به خورد اهل جهنم می‌دهند.

جزای معادل تکذیب آیات

عالم دارای نظام منظمی است. میلیاردها سال است که مردم گندم می‌کارند،

گندم در می‌آید، جو می‌کارند، جو در می‌آید. اشتباهی در این نظام هستی پیدا نمی‌شود که عدس بکارند، جو در بیاید.

اگر زنا، ربا و گناهان را بکارند، بهشت در نمی‌آید، بلکه به آتش تبدیل می‌شود.

اگر خوبی‌ها را بکارند، بهشت می‌شود:

« جَزٰاءً وِفٰاقاً * إِنَّهُمْ کٰانُوا لاٰ یَرْجُونَ حِسٰاباً» ⁽¹⁾

این‌ها فکر نمی‌کردند روزی به نام روز قیامت برسد و من آنان را به محاکمه دعوت کنم و بگویم: چرا مجموعه نعمت‌های مرا در گناه هزینه کردید؟ پس باید به جهنم بروید. حساب آن روز را نمی‌کردند، چون مست، تاریک، غافل و در هیجان شهوات بودند:

« وَ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا کِذّٰاباً» ⁽²⁾

با تمام وجود، علناً همه حقایقی که به وسیله انبیا، ائمه علیهم السلام و قرآن بیان کردم، انکار کردند و گفتند: این حرف‌ها دروغ و ساختگی است.

عمق مفهوم تکذیب آیات

چه کسی این همه قدرت علمی دارد که مانند قرآن را بسازد؟ پروردگار در سوره اسراء می‌فرماید:

« قُلْ لَئِنِ اِجْتَمَعَتِ اَلْإِنْسُ وَ اَلْجِنُّ عَلیٰ أَنْ یَأْتُوا بِمِثْلِ هٰذَا اَلْقُرْآنِ لاٰ یَأْتُونَ بِمِثْلِهِ وَ لَوْ کٰانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ظَهِیراً» ⁽³⁾

اگر همه جنّ و انس دست به دست هم بدهند، نمی‌توانند مانند قرآن را بیاورند.

ما چند کلمه عربی خوانده‌ایم، آن وقت این هنر را داریم که مانند قرآن را بسازیم؟ اگر پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله نیز میلیون‌ها سال زنده بودند، یک آیه مانند قرآن نمی‌توانستند بسازند. ما سواد درک حقیقت یک آیه را نداریم، چگونه این حرف‌ها را بسازیم؟

«جاحظ» بسیار دانشمند بود. می‌گوید: کسی بخواهد امیرالمؤمنین علیه السلام را قبول کند، با همین نیم خطی که از دهان مبارک ایشان طلوع کرده است، حضرت را قبول می‌کند؛

«قیمةُ کلِّ امریء مٰایُحْسِنُه» ⁽¹⁾قیمت هر مرد کاری است که آن را نیکو انجام می‌دهد.

جاحظ می‌گوید: دهانِ تمام دهان‌داران عالم الکن می‌ماند اگر بخواهند چنین حرفی را بزنند. این معجزه است. کسی قدرت آوردن مانند نصف خطبه «نهج البلاغه» را ندارد.

خطبه بی نقطه

جمعیت نشسته بودند، آن هم جمعیت باسواد عرب. جمعیت گوینده به همدیگر می‌گفتند: ما هر چه حرف می‌زنیم، تمامش نقطه دار است، ما نمی‌توانیم گفتار بی‌نقطه به هم بگوییم. مگر این که کلمات معنادار بی‌نقطه را از کتاب‌ها جمع کنیم و به هم کمک بدهیم، کنار هم بچینیم تا یک خط جمله بی‌نقطه درست کنیم که معنا بدهد.

در این هنگام امیرالمؤمنین علیه السلام بالای سر این جمعیت رسید و فرمود:

درباره چه بحث می‌کنید؟ گفتند: درباره سخن گفتنِ بی‌نقطه که امکان ندارد.

حضرت همانجا یک ساعت سخنرانی درباره خدا، قیامت، انسان و اخلاق کردند که هیچ یک از کلمات آن نقطه نداشت. ⁽¹⁾اما همین امیرالمؤمنین علیه السلام نیز قدرت ساختن یک آیه را نداشت.

این آیاتی که:

« إِنَّ جَهَنَّمَ کٰانَتْ مِرْصٰاداً * لِلطّٰاغِینَ مَآباً * لاٰبِثِینَ فِیهٰا أَحْقٰاباً * لاٰ یَذُوقُونَ فِیهٰا بَرْداً وَ لاٰ شَرٰاباً * إِلاّٰ حَمِیماً وَ غَسّٰاقاً» ⁽²⁾

پیغمبر صلی الله علیه و آله و تمام ائمه علیهم السلام به این آیات که می‌رسیدند، مانند مادر داغدیده گریه می‌کردند. تا این حد این آیات در آنها اثر می‌گذاشت.

خطر بزرگ زنان هرزه

حضرت یوسف علیه السلام در برابر چه گرگ خطرناکی مقاومت کرد و چه ایمان، معرفت و اخلاق قویی داشت؟ همه شما حضرت داود علیه السلام را می‌شناسید، چند بار خداوند نام او را در قرآن ذکر کرده است. در اولین سوره‌ای که نام ایشان آمده، سوره بقره است. با این که پیغمبر اولوالعزم نبود، خداوند متعال به او کتاب زبور را داد.

خدا در این کتاب خبر ظهور امام دوازدهم علیه السلام را داده است:

« وَ لَقَدْ کَتَبْنٰا فِی اَلزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ اَلذِّکْرِ أَنَّ اَلْأَرْضَ یَرِثُهٰا عِبٰادِیَ اَلصّٰالِحُونَ» ⁽¹⁾

سلیمان، پسر حضرت داود علیه السلام نیز پیغمبر شد. روزی او را صدا کرده، فرمود:

«یا بُنَیَّ امشِ خَلْفَ الاَسَدِ وَ الاسود و لاتمشِ خَلْفَ المرأة» ⁽²⁾پسرم! به دنبال شیر درنده و مار کبرایی که رنگش مانند قیر سیاه است برو، اما به دنبال زن نامحرم نرو. کدام زن؟ زنی که درنده‌تر از شیر است و ارتباط با او برای دین و اخلاق و مملکت، زهری خطرناک‌تر از مار کبرا دارد. ⁽³⁾

خوف پیامبر صلی الله علیه و آله از شرّ زنان

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

«مٰا تَرَکْتُ بَعْدِی فِتْنَةً أَضَرَّ عَلَی الرِّجالِ مِنَ النِّساء» ⁽¹⁾برای مردان امت بعد از خودم، فتنه‌ای را خطرناک‌تر و زیانبارتر از زنان هرزه، خبر ندارم. یعنی از فتنه ربا خطرناک‌تر است. چند سال کسی ربا می‌خورد، بعد می‌فهمد

که کار بدی کرده است، توبه می‌کند. می‌رود و اضافه‌هایی را که از مردم گرفته است، پس می‌دهد.

اما جوانی که به دنبال زن نامحرم هرزه و ناپاک رفته است و لذتش را به پای این زن برده و بعد از چند سال دچار تب می‌شود، می‌رود آزمایش خون می‌دهد، می‌گویند: ایدز گرفته‌ای، توبه ایدز چیست؟ توبه نابود شدن جوانی است؟ توبه مرگ آن جوان به خاطر زنا چیست؟

یا مرد زن داری که به دنبال چنین زنانی رفته و همسر، دختر و پسرش را آزرده و آبرویش بر باد رفته است، این همسر زحمت کشیده پاکدامن، با زحمات سنگین، چند فرزند از این شوهر در دامنش بزرگ شده‌اند، توبه ظلم و سوزاندن قلب و جگر این‌ها چیست؟ خیلی از گناهان با توبه قابل جبران است، اما گناهان روابط نامشروع گاهی قابل جبران نیست.

گناه مردی که به خاطر روابط نامشروع، زندگی خانوادگی‌اش از هم پاشیده شده و زن و فرزندانش آواره شدند را با چه توبه‌ای می‌توان جبران کرد.

سنگینی گناه زنا

روایت دیگری بیان کنم که در معتبرترین کتاب‌ها نیز نقل شده است که رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌فرماید:

«لَنْ یَعْمَل ابنُ آدَمَ عَمَلاً أعْظمُ عِنْدَ اللهِ تَبارَکَ وَ تَعالی مِنْ رَجُلٍ قَتَلَ نبیاً وَ إماماً أو هَدَمَ الکَعْبَةَ التی جَعَلَها الله عز و جل قِبلةً لِعِبادِهِ أَوْ أَفْرَغَ مٰائَهُ فِی امْرأةٍ حَراماً» ⁽¹⁾در تمام این عالم، فرزند آدم عملی را سنگین‌تر از کسی که یکی از این چهار عمل

را مرتکب شده است، انجام نداده است: کسی که پیامبر یا امامی را کشته باشد، سوم: یا کعبه‌ای را که خداوند قبله بندگانش قرار داده، خراب کند، چهارم: یا انسانی که با زنِ نامحرمی رابطه برقرار کرده و زنا کند. ⁽¹⁾

این داستان شهوت است، کدام شهوت؟ شهوت زلیخا، زن خائن. اما چرا نتوانست به حضرت یوسف علیه السلام دست بیابد؟ حضرت یوسف علیه السلام مگر در کجا قرار داشت؟ جواب این سؤال را از خدا بشنوید.

لذت اشتغال به یاد خدا

چقدر این روایت با لذت است. حرف پروردگار است:

«اذا کانَ الغالبُ عَلَی العبدِ الاشتغالَ بی» ⁽¹⁾زمانی که اغلب برنامه‌های بنده من سرگرم بودن باطن، دل و قلبش با من باشد؛ یعنی با من بیدار می‌شود، می‌خوابد، می‌خندد، راه می‌رود، می‌آید، کسب می‌کند، زندگی را می‌چرخاند. من برای او چه می‌کنم؟

«جَعَلْتُ بُغْیَتَهُ وَ لَذَّتَهُ فِی ذِکْرِی»

همه لذتش را در یاد خودم قرار می‌دهم که با یاد من غرق در لذت شود.

اگر این یاد خدا لذتی نداشت، پس انبیا این عبادات را چگونه انجام می‌دادند؟ این دعای کمیل‌ها، عرفه‌ها، ابوحمزه‌ها، از کجا طلوع کرده است؟ این‌ها با خدا چه مناجاتی می‌کردند و چه لذتی می‌بردند.

اما به زن بدکاره بگویید: بیا چند دقیقه در کنار من بنشین، من غزل معنویی بخوانم، به شما می‌گوید: چرا مرا از کارم بازداشتی؟ اما این شب‌های رمضان به درب خانه امام زین‌العابدین علیه السلام در دعای ابوحمزه برو، حضرت وقتی صورت را از

خاک بلند می‌کرد، خاک زیر صورت مبارک ایشان از گریه گِل شده بود، ایشان این گونه با خدا زندگی می‌کرد.

«عَشَقَنِی وَ عَشَقْتُه»

وقتی لذت زندگی او را در یاد خودم قرار دادم، او عاشق من می‌شود و من نیز عاشق او می‌شوم: چه خوش بی مهربونی هر دو سر بی که یک سر مهربونی دردسر بی ⁽¹⁾

من در خلوت شب به بنده‌ام بگویم: دوستت دارم، او نیز بگوید: خدایا! دوستت دارم. او یک قدم می‌آید، من ده قدم می‌آیم.

حضرت یوسف علیه السلام نیازی به لذت بردن از زنا نداشت، او از لذت با خدا بودن پر بود. نیازی نداشت. خدا انیس و مونس و رفیق او بود، نیازی به رفاقت با زن ناپاک و نامحرم نداشت.

مباهات خدا بر فرشتگان به واسطه بنده مؤمن

آن وقت به ملائکه می‌گوید: فرشتگان من، فلان جای زمین را نگاه کنید. در حالی که بیشتر مردم خواب و عده‌ای نیز در گناه هستند، عبد و رفیق مرا نگاه کنید. دست خود را بلند کرده و می‌گوید: «الهی العفو» یا صورتش را روی خاک گذاشته، می‌گوید:

«یٰا لَطیفُ اِرْحَمْ عَبْدَکَ الضَّعیف»

نزد ملائکه به وجود شما مباهات می‌کند و می‌فرماید: آن وقتی که به شما گفتم:

می‌خواهم آدم را بیافرینم، به یاد دارید؟ گفتید: می‌خواهی کسانی را خلق کنی که

روی زمین فساد و خون‌ریزی کنند؟ اما نگاه کنید، ببینید چه موجودی خلق کرده‌ام.

چند بار به ملائکه گفته است: بیابان‌های مدینه و کوفه را نگاه کنید؟ به خصوص آن وقتی که صورت امیرالمؤمنین علیه السلام روی خاک بود و عرض می‌کرد:

«مَوْلایَ یا مولای انت المولی و انا العبد و هل یرحم العبد الا المولی» ⁽¹⁾پیغمبر صلی الله علیه و آله می‌فرماید: وقتی امثال این انسان‌ها را در قبر می‌گذارند و در قبر را می‌بندند که برگردند، خطاب می‌رسد: بنده من، تو را تنها گذاشتند و رفتند؟ مبادا بترسی، من تا قیامت مونس تو هستم. ⁽²⁾والسلام علیکم و رحمة الله و برکاته

4 ارزش داران عالم

اشاره

صالحان، ارزش داران عالم

تهران، حسینیه همدانی‌ها

رمضان 1385

الحمدلله رب العالمین و صلّی الله علی جمیع الانبیاء والمرسلین

و صلّ علی محمد و آله الطاهرین.

قرآن کریم طایفه‌ای را به عنوان صالحین یاد می‌کند که انبیا علیهم السلام از پروردگار عالم درخواست می‌کردند که خداوند مهربان آنها را در آن طایفه قرار دهد. از باب نمونه از قول وجود مبارک حضرت ابراهیم علیه السلام که پدر اغلب انبیای بعد از خود است، از خدا درخواست کرد:

« رَبِّ هَبْ لِی حُکْماً وَ أَلْحِقْنِی بِالصّٰالِحِینَ» ⁽¹⁾

خدایا! قلب و باطن مرا دریای حکمت قرار بده که من حقایق همه اشیایی که با آنها سر و کار دارم را بشناسم و مرا به طایفه صالحین ملحق کن که در دنیا و آخرت با آنها باشم.

عظمت این طایفه در حدّی است که پیغمبر اسلام صلی الله علیه و آله در روایتی می‌فرماید:

وقتی مردم دور هم جمع می‌شوند و درباره صالحین حرف می‌زنند و آثار و داستان زندگی آنها را بیان می‌کنند، خداوند مهربان رحمتش را بر آن مجلس نازل می‌کند:

«عِنْدِ ذِکْرِ الصّالِحین یَنْزِلُ الرَّحْمة» ⁽¹⁾به قدری نزد پروردگار محبوب هستند که وقتی اسم، رسم و آثار آنان گفته شود و بشنوند، رحمت پروردگار بر اهل آن مجلس فرود می‌آید.

طبق آیات قرآن کریم، وجود مبارک حضرت یوسف علیه السلام یکی از صالحین عالم است که یاد، ذکر و بیان ارزش‌های وجود او، نازل کننده رحمت خدا در مجلسی است که با معنویت او پیوند می‌خورد.

امیرالمؤمنین علیه السلام نیز همین گونه هستند. پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله می‌فرماید:

«ذِکْرُ عَلیّ عِبادة» ⁽²⁾و عبادت باعث نزول رحمت است. خیلی مسأله مهمی است که یاد امثال حضرت یوسف و امیرالمؤمنین علیه السلام رحمت پروردگار را به جوش آورده و نازل می‌کند.

ملاک باارزش و بی ارزش بودن

برای این که حضرت یوسف علیه السلام را از نظر آثار وجودی بهتر بشناسیم و همچنین طرف مقابلش را که در تاریخ کم نبوده و در زمان ما نیز کم نیستند نیز بشناسیم، مطالبی را بحث می‌کنیم.

همیشه امثال حضرت یوسف علیه السلام در عالم کم بوده‌اند؛ چون هر چه جنس گران‌تر باشد، کمیاب‌تر است. عقیق، درّ، الماس و طلا چون کمیاب هستند، گران هستند.

این طور نیست که معدن‌های عالم پر از این سنگ‌های قیمتی باشد.

در جامعه انسانی نیز همین طور است. افرادی که از لحاظ ارزشی گران هستند، خیلی کمیاب هستند، لذا مانند حضرت یوسف علیه السلام در عالم خیلی کم است. اما شخصیت‌های پست و بی‌ارزش مانند زلیخا خیلی فراوان هستند.

کم بودن ارزش داران

چرا این همه برای شیعه قیمت گذاری شده است؟ چون کمیاب است. در شش میلیارد جمعیت جهان فعلی، آن تعداد شیعه واقعی، قابل مقایسه با کل نیست.

شیعیان خیلی کم هستند.

خدا در قرآن مجید می‌فرماید: «ناس» یعنی کل مردان و زنان، اما وقتی به بندگان واقعی می‌رسد، می‌فرماید:

« قَلِیلٌ مِنْ عِبٰادِیَ اَلشَّکُورُ» ⁽¹⁾

ارزش داران خیلی کم هستند. جایگاه این ارزش در پیشگاه پروردگار به قدری مهم است که در حدیث قدسی آمده است: اگر روز قیامت میان اولین و آخرین یک نفر از این ارزش داران بیشتر نداشته باشم، هشت بهشت را به او می‌دهم و بقیه را به جهنم می‌ریزم و باکی ندارم. ⁽²⁾

اگر یک قیراط از الماس گم شود، دل انسان می‌سوزد، حق هم هست، ولی خبر بدهند در خانه‌ای که دارند بنایی می‌کنند، ده کامیون آشغال بردند، انسان خوشحال می‌شود؛ چون همه عکس العمل روان انسان در مقابل شیء باارزش است و این عکس العمل شعبه‌ای از عکس العمل پروردگار است.

اشیای بی‌ارزش، دور ریختنی هستند. صدها میلیارد زلیخا را روز قیامت در آتش بریزد باکی ندارد، اما حضرت زهرا علیها السلام را می‌خواهد وارد محشر کند، برای ورود ایشان در قیامت چه کار می‌کنند.

ارزش یوسف علیه السلام در مقابل زلیخا

برای یافتن ارزش حضرت یوسف علیه السلام و بی‌ارزشی زلیخا، چهار مسأله را باید دقت بفرمایید. دو مسأله آن در عشق و وجدان است که از مسائل مثبت است.

عظمت این عشق و وجدان که در قرآن نیز مطرح شده است در حدی است که هیچ کسی تا کنون حرف آخر را درباره این دو نتوانسته بزند. خدا می‌داند در کتاب‌ها چه اوراقی درباره عشق و وجدان پر شده است، گویا حرف‌های حکما، فلاسفه، اهل دل و عرفا درباره عشق و وجدان حرف اول و ابتدایی است.

آنها نوشته و به یادگار گذاشته و از دنیا رفته‌اند و آنهایی که اکنون هستند مطالب جدید و پرقیمت‌تر را به نوشته‌های آنها اضافه می‌کنند. حرف آنها نیز این است که عشق و وجدان دو نور، دو حقیقت و دو واقعیت ملکوتی هستند، نه زمینی و دو فرشته عالم معنا و عالم الهی هستند که در وجود حکیم، با معرفت، صاحب خرد، « أُولِی اَلْأَلْبٰابِ » و «اولی الابصار» ظهور می‌کنند؛ چون عشق و وجدان تا زمانی که انسان جاهل است، با او کاری ندارند. بستر و زمینی که این دو گیاه ملکوتی از آن روئیده می‌شوند، معرفت الله است.

عارف یعنی کسی که وجود مقدس حضرت حق را که صاحب واقعی عالم است، بشناسد و بداند که همه کاره واقعی عالم، او است و تمام عالم با کل موجوداتش ابزار او برای تولید خیر هستند. همین مقدار خدا را بشناسد، کافی است، نیازی نیست به اندازه پیغمبر صلی الله علیه و آله و ائمه علیهم السلام معرفت پیدا کند، فقط به این حقیقت اتصال پیدا کند که خدا، صاحب، مالک، همه کاره و کارگردان عالم هستی است و هیچ چیزی به عنوان وجود مستقل در این صفحه وجود ندارد، بلکه تمام موجودات ابزار او برای تولید خیر هستند.

اثر معرفت به پروردگار

افرادی که از معرفت به پروردگار برخوردار می‌شوند، حتی خواب آنها نیز خیر و بلکه بالاتر از خیر، یعنی عبادت است. در روایات داریم که پیغمبر صلی الله علیه و آله می‌فرماید:

«نَوْمُ العالِمِ عِبادة» ⁽¹⁾

خواب اهل معرفت، با این که در عالَم خواب، تکلیف ندارند، عبادت است.

کسی که به خواب می‌رود، بعد بیدار می‌شود، می‌بیند اذان افطار را گفته‌اند، اما او نماز ظهر و عصر خود را نخوانده است گناهی بر او نیست؛ چون خواب بوده و آن وقتی که خواب بوده، بر او تکلیفی نیست.

اما خواب اهل معرفت نزد پروردگار به قیمت بیداری و تکلیف است و خواب او را به عنوان عبادت می‌نویسند. این معرفت باید باشد. عشق از این معرفت ظهور می‌کند که بعد از شناخت می‌گوید: عجب محبوبی، وجود مقدسش جامع تمام کمالات است و همه جهان برای تولید خیر ابزار او هستند و هر خیری از این اتصال از او می‌رسد و بعد این خیر را پخش می‌کند.

به این همه خوبی‌ها و زیبایی‌ها عاشق می‌شود. عاشق، همیشه دارای وجدان بیدار است، این عشق و آن وجدان بیدار چه می‌کند؟

عشق سه طرف دارد: یکی خودش است که نوعی حال است، دوم معشوق است که موضوع و متعلّق عشق است که اگر معشوق نباشد، عشق به وجود نمی‌آید و سوم عاشق است.

واقعاً اگر معشوق را نشناسد، عشق به وجود نمی‌آید. عشق از معشوق اول سر زند تا به عاشق جلوه دیگر کند

این یک حقیقت است. طرف اصلی، حقیقی، واقعی، سازنده و به وجود آورنده

و ظهور دهنده عشق، معشوق است. تا که از جانب معشوق نباشد کششی کوشش عاشق بیچاره به جایی نرسد

آثار چشیدن مزه عشق

این شعر جزء اشعاری است که در تنهایی خودم زمزمه می‌کنم. شاعرش قدیمی است. معلوم است که مزه عشق را در حدّ خودش چشیده بوده؛ چون اگر نچشیده بود، نمی‌توانست این گونه بیان کند. در گفتن خط به خطش باید دقت کنید؛ یعنی با عقل خود دنبال کنید. هر که کند روی طلب سوی او قبله ذرّات شود کوی او

یکپارچه بایستد و بگوید: من تو را می‌خواهم؛ چون او را بخواهد، تمام ابزار دست او که برای تولید خیر است، به طرف او برگردانده می‌شود. تلخ‌ترین تلخی‌های ظاهری نیز پرمایه‌ترین خیر را برای او تولید می‌کند.

ابن زیاد وقتی از حضرت زینب کبری علیها السلام می‌پرسد: حادثه اتفاق افتاده را که گرفتیم، کشتیم، قطعه قطعه کردیم و بردیم، چگونه ارزیابی می‌کنی؟ حضرت زینب کبری علیها السلام باطن مسأله را بیان کرد و به ابن زیاد فرمود:

«ما رأیت الّا جمیلاً» ⁽¹⁾آن چه را که دیدم، زیبایی مطلق است. تمام ابزارهای خدا متوجه ما شد و زیباترین مرحله شهادت را نصیب ما کرد. شمشیرها، نیزه‌ها، خنجرها، تیرها، همه برای ما تولید خیر کردند.

اگر کسی این نگاه را پیدا کند، در تمام عمر راحت زندگی می‌کند، راحت عبادت

می‌کند، راحت گریه عاشقانه می‌کند و وقت مردن نیز تنها نمی‌میرد، بلکه:

« تَتَنَزَّلُ عَلَیْهِمُ اَلْمَلاٰئِکَةُ أَلاّٰ تَخٰافُوا وَ لاٰ تَحْزَنُوا وَ أَبْشِرُوا بِالْجَنَّةِ اَلَّتِی کُنْتُمْ تُوعَدُونَ» ⁽¹⁾

خدا تعدادی ملائکه را که ملائکه رحمت هستند، می‌فرستد، قبل از این که ملک الموت جان او را بگیرد، بهشت را به او بشارت بدهند و بگویند: نترس و غصه‌دار نباش. او را روی دست بردارید و به طرف خودم بیاورید. این متن قرآن است.

دیدگاه عاشقان خدا به مرگ

ما مرگ را در کنار بدن نگاه کردیم، اما آنها مرگ را در کنار ابزار خدا برای تولید خیر نگاه کردند. در بیرون از شهر مکه آنهایی که به اصطلاح دلسوز بودند به امام حسین علیه السلام عرض کردند: آقا! از این سفر منصرف شوید. فرمودند: چرا؟ گفتند: چون بوی مرگ می‌آید.

امام علیه السلام فرمودند: به خدا قسم اشتیاق من به مرگ از اشتیاق حضرت یعقوب علیه السلام فراق کشیده به حضرت یوسف علیه السلام گم شده بیشتر است. ⁽²⁾این حال این گونه افراد است. این حال از کجا به دست می‌آید؟ در کنار خدا بودن. از کنار بدن این حال به دست نمی‌آید؛ یعنی محبوب من، همه ابزارها را

متوجه من می‌کند که مرا از این خانه تنگ نزد خودش ببرد. چرا من شوقم از یعقوب به یوسف علیهما السلام نسبت به مرگ بیشتر نباشد. چرا؟ هر که کند روی طلب سوی او قبله ذرّات شود کوی او

در زیارت امین اللّه امام زین العابدین علیه السلام می‌فرماید: خدایا! یکی از خواسته‌های من از تو این است که:

«مَحْبُوبَةً فِی اَرْضِکَ وَ سَمائک» ⁽¹⁾مرا محبوب تمام آسمان‌ها و زمین قرار بده. وضعی پیدا کنم که تمام اهل آسمان و زمین واقعاً عاشق من شوند. یعنی همه زیبایی‌ها را به من بده. عشق که بازار بتان جای اوست

این همان معنی آیه قرآن است:

« إِنّٰا لِلّٰهِ وَ إِنّٰا إِلَیْهِ رٰاجِعُونَ» ⁽¹⁾

دیدگاه عاشقانه به دنیا

جامی می‌گوید: هر چه می‌بینید، موج روی آب است. به سراغ خود دریا بروید، موج فکر شما را نبرد. تمام آنچه را که می‌بینید، حباب روی آب است. تمام این حباب‌ها می‌ترکند و محو می‌شوند.

به ابوسعید در نیشابور گفتند: امروز مرده‌ای را که قبر کردند، هشتاد هزار دینار طلا ثروت او بود، گفت: عجب، پس این مرده همان حباب ترکیده است. حال آن هشتاد هزار دیناری که روی زمین مانده، چه ارتباطی با این جنازه گندیده زیر خاک دارد؟ نیست در این پرده به جز عشق کس

حضرت علی علیه السلام میلیون‌ها شیعه واقعی از پیروی خودش درست می‌کند: آب خضر گرچه ز جان خوشتر است

ما که در این آتش سوزنده‌ایم کشته عشقیم و به او زنده‌ایم

کسانی که او را از طریق معرفت یافتند و همه ابزارهای تولید خیر را در دست او دیدند، عاشق او شدند و به او وصل شدند و او نیز همه ابزار خیر را در راه حیات

آنها به کار انداخت. وگرنه کدام دختر مانند حضرت زهرا علیها السلام می‌شد؟ کدام جوان بدون عشق مانند حضرت علی اکبر علیه السلام می‌شد؟ کدام مرد سی و دو ساله مانند قمر بنی هاشم می‌شد؟ کدام ایرانی زرتشتی بی‌دینِ مشرک، مانند سلمان فارسی می‌شد؟ تمام این‌ها معجزه عشق برخاسته از معرفت و وجدان بیدار می‌باشد.

حرکت عاشق به سوی معشوق

قدرت عشق، عاشق را برای رسیدن به معشوق حرکت می‌دهد. البته معشوق نیز عاشق را راهنمایی می‌کند که اگر می‌خواهی به من برسی:

« فَمَنْ کٰانَ یَرْجُوا لِقٰاءَ رَبِّهِ فَلْیَعْمَلْ عَمَلاً صٰالِحاً» ⁽¹⁾

این گونه به من می‌رسی. عشق از یک طرف به عاشق حرکت صعودی می‌دهد، می‌گوید: برو تا به او برسی. وجدان نیز از طرف دیگر او را نگه می‌دارد که سقوط نکند و به پستی ننشیند و به زباله تبدیل نشود.

همه جنس‌هایی که در بسته‌بندی هست، به آن ماده نگهدارنده می‌زنند، شیر، پنیر، ماست و همه خوردنی‌های بسته بندی شده. عشق حرکت می‌دهد و وجدان نگهدارنده است، که از این حرکت عقب گرد نکند. کمال این عشق و وجدان در حضرت یوسف علیه السلام موج می‌زد.

زلیخا دیگر کیست؟ حضرت یوسف علیه السلام زیبای مطلق را تماشا می‌کند. قدری گوشت و پوست و استخوان که در کنار هم چیده شده‌اند، به نام زلیخا، این که زیبایی ندارد؟ ذره‌ای رگ، عصب، ابرو، چشم، لب، دهان و دندان در برابر زیبای مطلق، چه جای تماشایی دارد؟ ! ایشان دائم از این زن نفرت دارد؛ چون پشت این زیبایی دیو را می‌بیند.

ذکر مناجات با پروردگار

از قول شما شعر عاشقانه‌ای نیز برای خدا و خطاب به او ذکر کنم: ای کوی تو قبله روانم

تو شاهد بودی که من به جاهای زیادی رفتم و درِ بسیاری از خانه‌ها را زدم، با افراد زیادی رفاقت کردم، اما همه این‌ها ضرر و خسارت بوده است.

همه یا به من ظلم کرده‌اند، یا پشت سر من غیبت کرده و یا به من تهمت زده‌اند، در حالی که همه خیرها و خوبی‌ها نزد تو بوده است، حتی در قرآن به ما پیغام دادی که با همه بدی‌هایی که دارید، بیایید، شما را می‌بخشم و قبول می‌کنم، و ما حالا آمدیم.

والسلام علیکم و رحمة الله و برکاته

5 بازگشت به اصل خود

اشاره

معرفت یوسف علیه السلام در مقابل زلیخا

تهران، حسینیه همدانی‌ها

رمضان 1385

الحمدلله رب العالمین و صلّی الله علی جمیع الانبیاء والمرسلین

و صلّ علی محمد و آله الطاهرین.

برخورد و درگیری وجود مبارک حضرت یوسف صدیق علیه السلام با زلیخا، برخورد عقل با هوس، حق با باطل و نور با ظلمت بود. حق، نور و عقل واقعیت‌هایی هستند که شکست در آنها راه ندارد، ولی هوس، باطل و ظلمت، چیزهایی هستند که همیشه با شکست مواجه می‌شوند. این عقل، نور و حق قابل بحث، موشکافی و تحقیق هستند.

وجود مبارک حضرت یوسف علیه السلام از معرفتی کامل نسبت به پروردگار مهربان عالم برخوردار بود و این معرفت که قلب او را تسخیر و پر کرده بود، سبب شد که حضرت یوسف علیه السلام بتواند با چشم باطن، به تماشای وجود مبارک جمال مطلق نائل شود.

تماشای جمال مطلق با همه صفات، اسما و کمالات خود، عشقی حکیمانه و عارفانه در وجود حضرت یوسف علیه السلام تولید کرده بود که آثار این عشق در زمانی که به چاه افتاد، ظهور کرد.

اگر فرصتی شد، مناجات میان چاه آن حضرت را برای شما بیان کنم و توضیح دهم تا معلوم شود این عشق که خاستگاه آن «معرفت اللّه» بوده، چه آثاری برای این عاشق داشته است.

خواص عشق برخاسته از معرفت

عشقی که کانون و منبع آن «معرفت اللّه» است کار این عشق، شور و محبت است. هر که را جامه ز عشقی چاک شد او ز حرص و عیب کلّی پاک شد ⁽¹⁾

فرقی نمی‌کند که این عشق، در چه ظرفی به حدّ نصاب برسد. در ظرف وجود پیغمبر باشد یا امام، ولیّ اللّه، حکیم و یا عارف.

عشق وقتی به حدّ نصاب می‌رسد که انسان را از همه تمایلات غیرمعقول و هوس‌های غیرمنطقی بیزار می‌کند یعنی اجازه نمی‌دهد که تمایلات و هوس‌ها به صورت لذّت‌های واقعی، باطن خود را نشان دهد. دیگر جای عرض اندام دروغ و باطل نخواهد بود. ⁽²⁾وقتی که این عشق سیطره پیدا می‌کند، تمام تمایلات و خواسته‌ها با کمک این محبت، منطقی و معقول می‌شوند و انسان را به جایی می‌رسانند که گویا خود را در این عالم تنهای تنها و همه جهان را خالی می‌بیند. دیگر جایی پیدا نمی‌کند که حسد و حرصی بورزد، ریا کند، غرور، منیّت و کبر نشان دهد.

انسان عاشق در چنین جایگاهی قرار می‌گیرد. با این که اطراف او از آدمیزاد پر است و افراد مختلف از ثروتمند، زیباچهره و صاحب مقام زیاد هستند، اما در فضای این عشق، چون غیر معشوق برای او مطرح نیست، گویا احدی را نمی‌بیند، لذا کسی نیست که به او حسد بورزد، برای او تکبر و ریا کند و غرور به خرج دهد.

شما پیغمبر، امام و یا ولیّی از اولیای خدا را حسود، بخیل، مغرور، متکبّر و ریاکار که بتوان عیبی در او پیدا کرد، نمی‌بینید. چرا که آنها می‌بینند که آنچه در این عالم هست، ابزار خدا برای تولید خیر است، لذا برای عیوب باطنی، حسد، غرور و کبر جایی نمی‌ماند. هر چه هست، پاکی، کرامت، بزرگواری و طهارت است.

آنها خود را تنهای از همه می‌بینند و روحی که در کالبد آنها است، فقط در انتظار وصال معشوق است. جاده این اشخاص به طرف خدا چقدر صاف و دوش آنها از بار فساد و رذائل اخلاقی چقدر سبک است.

عرشیان فرش نشین، و عاشقان با معرفت

امیرالمؤمنین علیه السلام می‌فرماید: ⁽¹⁾با بدن خاکی خود در دنیا زندگی می‌کنند، ولی روح آنان در محلّ اعلا و در کنار

خداست و از آنجا دارند به بدن فرمان می‌دهند که برای عبادت - به معنای جامع - این مقدار بخور، برای رفع خستگی و ایجاد نشاط در عبادت، این مقدار بخواب، برای هدایت کردن مردم، این مقدار بگو، برای سبک زیستن، این مقدار نگو. این کارِ عشق است.

وقتی روح به چنین نقطه‌ای می‌رسد، تنها منظرگاه او برای تماشا، جلوه معشوق است و از غیر او رویگردان شده است. این مسأله به هیچ عنوان جایی برای عیوب نمی‌گذارد. این اشخاص وقتی با دشمن‌ترین دشمنان روبه‌رو می‌شوند، تمام برخوردهای آنان بی‌عیب است.

در آخرین درگیریی که حضرت یوسف علیه السلام با زلیخا پیدا می‌کند، در حالی که خطر صد در صد بوده است، ولی پروردگار می‌فرماید:

« لَوْ لاٰ أَنْ رَأیٰ بُرْهٰانَ رَبِّهِ» ⁽¹⁾

او در جایگاه تماشای «برهان رب» بود، لذا در درگیری با زلیخا، بدون کوچک‌ترین اشتباه، لغزش و عیب مقابله کرد؛ یعنی هیچ زمینه‌ای برای اثبات ذره‌ای تهمت برای حضرت یوسف علیه السلام پیدا نشد به خاطر این که در جایگاه «برهان رب» بود.

جنگ آرام با هوس و هوس بازان

وقتی دید این زن به خاطر هوس سنگینِ کامجویی خیز برداشته تا حمله کند، یوسف علیه السلام برای حمله کردن خیز نداشت، فقط فرار کرد. اگر او نیز حمله می‌کرد و با آن قدرت مردانگی خود این زن را می‌زد، راه تهمت به روی آن حضرت باز می‌شد.

آن وقت او می‌گفت: دندان شکسته و بدن سیاه مرا ببینید، من مقاومت کردم تا او به من تجاوز نکند. اما حضرت یوسف علیه السلام در جایگاه «برهان رب» بود، لذا برخورد او با دشمن نیز بی‌عیب، سالم و الهی بود.

او فرار کرد، چون که اینجا جای فرار بود، نه جای درگیری. او متوجه شد که جای درگیری نیست. زلیخا از پشت سر لباس حضرت یوسف علیه السلام را گرفت تا او را نگهدارد، حضرت در حال رفتن بود که لباسش پاره شد. ناگهان در باز شد و شوهر زلیخا وارد شد. گفت: چه خبر است؟ او به شوهرش گفت: از آن وقتی که او را به خانه آوردی، او به دنبال من است تا به من و تو خیانت کند.

شوهر زلیخا به حضرت یوسف علیه السلام گفت: من بد کردم که به تو نان و نمک دادم و خانه خود را در اختیار تو گذاشتم؟ کودکی عاقل همانجا به شوهر زلیخا گفت: لباس یوسف علیه السلام را نگاه کن، ببین اگر از جلو پاره شده، زن مقاومت کرده تا به او خیانت نشود، اما اگر لباس از پشت پاره شده، همسر تو می‌خواست خیانت کند و او از دست این زن خائن فرار می‌کرده است. به قدری این معرفت و عشق انسان را ظریف و بی‌عیب می‌کند که در برخورد با بدترین دشمنان، زیباترین برخورد الهی را انجام می‌دهد.

تفاوت معشوق حقیقی و غیرحقیقی

آن وقت این معشوق با همه معشوق‌ها فرق می‌کند؛ چون اولاً: معشوقِ این عشق هیچ نیازی به عشقِ عاشق ندارد و در کمال بی‌نیازی است و تمام منافع عشقِ این عاشق به خود او برمی‌گردد.

اینجا معشوق از عاشق منفعتی نمی‌خواهد؛ چون نیازی به منفعت بردن ندارد.

دوم این که: هرگز معشوق در این عشق، برای عاشق کم نمی‌گذارد؛ چون اهل اذیت کردن نیست، بلکه معشوق در اینجا اهل لطف، بخشش، احسان، فضل و کرم است.

در اینجا معشوق به عاشق تکبّر و غرور نشان نمی‌دهد تا عظمتش در جان عاشق بشکند، بلکه نرم است.

کار سوم او برای عاشق این است که: تمام درهای خزائن خود را به روی عشق باز کند و بگوید: هر چه می‌خواهی، بردار. این مسأله عشق است.

آیات این عشق را در قرآن ببینید:

« وَ اَلَّذِینَ آمَنُوا أَشَدُّ حُبًّا لِلّٰهِ» ⁽¹⁾

«آمَنُوا» ؛ یعنی آنهایی که راه معرفت را طی کرده‌اند و به او وابسته شده‌اند؛ چون او را حق می‌بینند و تمام هستی را ابزار او برای تولید خیر می‌دانند و غیر این را حالات بیهوده می‌پندارند.

می‌دانید این آیه یعنی چه؟ یعنی این‌ها بر اثر این عشق، در وجودشان چنان شوری به وجود آمده است که هر چیزی را در این عالم با مقیاس وجود معشوق می‌سنجند.

تمام کردار و رفتار ایشان بعد از سنجش این معیار است؛ یعنی می‌گویند: این معشوق ترازو و معیار سنجش ما است.

همه چیز را با او می‌سنجد. اگر این مقیاس درست باشد، انجام می‌دهند، اما اگر با او میزان نباشد، حکومت کلّ کره زمین را نیز با لبخند رها می‌کنند. لبخند آنها نیز لبخند مسخره است. واقعاً جای مسخره کردن دارد؛ چون که می‌خواهند چه چیزی را به جای خدا قرار بدهند؟ این عوض و معوّض اصلاً با هم هیچ تناسبی ندارند.

می‌گویند: بیا در این کاخ، لذّت عبادت را با لذّت در کنار زلیخا قرار گرفتن عوض کن. این عوض و معوّض که اصلاً با هم تناسبی نداشته و قابل مقایسه نیستند.

از آن طرف، قرآن به وجدان آنها قسم خورده است:

« وَ لاٰ أُقْسِمُ بِالنَّفْسِ اَللَّوّٰامَةِ» ⁽¹⁾

عشق باعث حرکت آنها به طرف قرب پروردگار است و وجدان باعث حفظ آنها از افتادن در سقوط است. هم نیروی محرّکه و هم نیروی محافظ و نگهدارنده از سقوط را دارند. این ویژگی‌های حضرت یوسف علیه السلام است.

جبهه مقابل عشق با معرفت

اما طرف مقابل حضرت یوسف علیه السلام، زن هوسبازی است که کاری به عقل ندارد.

اگر کاری به عقل داشت و ذرّه‌ای از عقل را به کار می‌برد، به شوهر خیانت نمی‌کرد.

فقط به شهوت و هوسبازی کار دارد. معرفتی ندارد که با نگاه از روی معرفت به حرکات خود، خدا و قیامت را لحاظ کند. جاهل است و وجدان او نیز در کنار کاخ‌نشینان، بر اثر کثرت گناه نابود شده است. چراغ وجدانِ او خاموش است و شهوات او ترمز ندارد. بنابراین در هیچ زمینه‌ای اهل محاسبه نیست.

آنچه که فعلاً می‌خواهد این است که به کام او پاسخ داده شود. کاری به این ندارد که راه کامجویی او حرام، غلط، خیانت، ظلم و فساد است. او دچار جهل و ظلمت است. این هوس، محصول ظلمت و میوه تلخ جهل است.

جلوه اعمال در روز قیامت

بالاخره روز قیامت خواهد آمد و نمی‌شود قیامت نباشد. خدا در کتاب‌های خود، توسط پیغمبران و امامان از قیامت خبر داده است. برای ترس از قیامت تمام پیغمبران و امامان و زنانی مانند حضرت مریم، خدیجه کبری، فاطمه زهرا و زینب کبری علیهم السلام تمام شب‌های عمر را گریه سوزان کردند. مگر می‌شود دروغ باشد؟

این ذوق و سماع ما مجازی نبود

سخن پوچ و باطل این طور نیست که در این همه کتاب از آن خبر بدهند و این همه پیغمبران، امامان و اولیا برای باور دادنش به مردم جانفشانی کنند. قیامت حتماً برپا می‌شود.

همه پاداش و نجات می‌خواهند، حتی هوس بازان نیز به دنبال نجات و پاداش می‌گردند. به آنها می‌گویند: شما عمر را در شکم و شهوت هزینه کردید، اکنون پاداش و کلید نجات را هم از آنها بگیرید. این پایان کار هوسبازان است.

آیا در آنجا شکم و شهوت عامل نجات هستند؟ آنجا جایی است که به هوسبازان می‌گویند: در بهشت برای خود جایی فراهم نکردید، پس به جهنم بروید.

عمل این‌ها با جهنم مساوی است، چیز کم‌تر یا اضافه‌تری به آنها نمی‌دهند.

آدرس واقعی جان و تن آدمی

چه حادثه ناگواری در این هوسبازی برای آنان فراهم آمده است! این‌ها کسانی هستند که در دنیا آدرس روح و جان خود را گم کرده، وجود خود را به گناه، فساد، معصیت، شرارت، رذالت و آلودگی رهنمون کردند، اما آدرس روح و جان را می‌خواهید، این آدرس آن است:

این آدرس را اولین بار خدا به میلیاردها ملائکه داد. به قدری این آدرس مهم است که حد ندارد:

« فَإِذٰا سَوَّیْتُهُ وَ نَفَخْتُ فِیهِ مِنْ رُوحِی» ⁽¹⁾

فرشتگانم، زمانی که این گل را به صورت قالب متعادل درآوردم، به آن شکل متعادل دادم که در آیه:

« مِنْهٰا خَلَقْنٰاکُمْ» ⁽²⁾

خاک بودیم، از خاک ما را آفریدند و دوباره به خاک برمی‌گردانند، این آدرس اصلی بدن است و وقتی این بدن را به شکل زیبایی آراستم، از حیات منسوب به خودم در او دمیدم:

« فَقَعُوا لَهُ سٰاجِدِینَ» ⁽³⁾

ای ملائکه! وقتی فهمیدید که آدرس جان او من هستم و این جان را در این قالب قرار داده‌ام، بعد از دمیده شدن روح در او، از بزرگترین تا معمولی‌ترین شما، همه به او سجده کنید. ⁽⁴⁾

جهت حرکت یوسف علیه السلام

حضرت یوسف علیه السلام آدرس روح را می‌دانست. می‌دانست که روح «من اللّه» و وجودش «باللّه» و «للّه» است و برنامه‌هایش باید «فی اللّه» باشد. این آدرس برای او روشن بود، پس در حال حرکت به جانب این اصل بود؛ چون آدرس را می‌دانست.

ولی زلیخا آدرس روح را نمی‌دانست و نمی‌خواست بداند. دچار هوا و هوس نامعقول شد و به هیچ جا نرسید. بر فرض اگر گناهی هم اتفاق می‌افتاد، به هیچ جا نمی‌رسید.

بیچاره بشرهایی که آدرس جان را گم کرده‌اند و خوش به حال کسانی که این آدرس را می‌دانند. این علم، علم پرقیمتی است. شما آدرس جان را می‌دانید که روزه می‌گیرید، نماز می‌خوانید و از فراق جان جانان گریه می‌کنید. این کمال علم و معرفت است.

ذکر مناجات با پروردگار

«یا عُدّتی فی کُربتی و یا صاحبی فی شدتی و یَا ولیّی فی نعمتی و یا غایتی فی رغبتی، أنت الساتر عورتی وَ الآ من روعتی.» ⁽¹⁾

من خسته و ناتوان و زارم

والسلام علیکم و رحمة الله و برکاته

6 نور و حرارت معنوی

اشاره

تفاوت عشق زمینی و آسمانی

تهران، حسینیه همدانی‌ها

رمضان 1385

الحمدلله رب العالمین و صلّی الله علی جمیع الانبیاء والمرسلین

و صلّ علی محمد و آله الطاهرین.

حضرت یوسف علیه السلام و زلیخا هر دو عاشق بودند، اما معشوق یوسف با معشوق زلیخا با هم تفاوت اصولی داشتند، لذا ساختمان عشق زلیخا بعد از مدتی به خاطر بی‌ارزش بودن معشوقش فرو ریخت، ولی ساختمان عشق حضرت یوسف علیه السلام سر به عالم ملکوت کشید و درسی برای زنان و مردان روزگار شد.

در این زمینه لطائف، اشارات و حقایقی بیان شد. تحلیل دیگری درباره عشق یوسف و زلیخا وجود دارد که ریشه این مطالب در کتاب خدا، قرآن مجید و حکمت حکیمان است.

صاحب دلان، اهل خدا، سالکان و آنهایی که در حدّ خود راه انسانیت را در کنار خدا طی کردند، بر این اعتقادند که در جهان هستی سه نوع خورشید وجود دارد.

وقتی کلمه خورشید به زبان کسی جاری می‌شود، همه ذهن‌ها متوجه حرارت و روشنایی می‌شود. البته هر موجودی که در ارتباط با خورشید است، به اندازه استعداد و ظرفیت خودش از نور و حرارت او استفاده می‌کند و به اندازه‌ای که نور و حرارت خورشید را جذب کرده، کمالات در او ظهور می‌کند.

البته این کمالات، کمالات تکوینی است؛ یعنی نور و حرارت به موجود نیازمند می‌رسد و او این حرارت و نوری که جذب می‌کند، کمالاتی که در او به صورت

استعداد نهاده شده، به ظهور می‌رساند.

تشبیه حرکت معنوی انسان به رشد نباتی

دانه زبر سیاه و بسیار کوچکی را به خاک می‌دهند. خاک این دانه را قبول می‌کند و با اراده پروردگار، این دانه می‌شکافد:

« إِنَّ اَللّٰهَ فٰالِقُ اَلْحَبِّ وَ اَلنَّویٰ» ⁽¹⁾

این کار را به خود نسبت می‌دهد و می‌فرماید: من این دانه را در تاریکی و غیب خاک و زیر این بار سنگین می‌شکافم.

از یک طرف این دانه ریشه خود را به آغوش زمین فرو می‌برد تا این فرزند از مادر تغذیه کند. از طرف دیگر، ساقه خاک را کنار می‌زند و از این قبر به صورت زنده بیرون می‌آید.

خدا در قرآن مجید این گیاه را غیر از این که زنده می‌داند، با شعور نیز می‌داند؛ یعنی وقتی که از خاک بیرون می‌آید، غرق در شعور است؛ چون در حالِ تسبیح حرکت خود را ادامه می‌دهد:

« یُسَبِّحُ لِلّٰهِ مٰا فِی اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی اَلْأَرْضِ» ⁽²⁾هر گیاهی که از زمین روید وحده لا شریک له گوید

این خبر قرآن است. اما ما وقتی به دنیا می‌آییم، چه می‌کنیم؟

پیغمبر صلی الله علیه و آله می‌فرمایند: گریه چهار ماه اول بچه «لا اله الا اللّه» ، چهار ماه دوم،

شهادت به رسالت و شهادت به ولایت و امامت عباد خاصّ پروردگار، یعنی ائمه طاهرین علیهم السلام و چهار ماه سوم دعا برای پدر و مادر است. هر چه به وجود می‌آید، با ارتباط با تسبیح خدا به وجود می‌آید. ⁽¹⁾وقتی دانه سر از خاک بیرون می‌زند، ابتدا رخساره زردی دارد. اینجا دیگر با خورشید سر و کار پیدا می‌کند. در کلاس‌های دروس طبیعی این را خواندید که گیاه نور و حرارت خورشید را جذب می‌کند و یکی از کمال‌های او که کلروفیل؛ یعنی سبزینه گیاه است، از آن ظهور می‌کند.

همین طور در این هزینه کردن، به ساقه‌ها و برگ‌های آن اضافه می‌شود و بعد از مدتی غنچه‌ها از آن ظهور می‌کند و زیباترین گل با انواع رنگ‌ها را تحویل می‌دهد.

کافی است مدتی جلوی نور و حرارت خورشید را بگیرند. تمام موجودات زنده بیمار، زرد و خشک شده و در نهایت می‌میرند.

ارزش خورشید

این یک نوع خورشید است. به قدری نقش این خورشید مهم است که پروردگار مهربان عالم در قرآن مجید به دو صورت از این خورشید یاد کرده است؛ یکی به صورت خبر از وجود خورشید که چه جایگاهی در این عالم دارد و یکی نیز سوگند به خورشید و گستردگی روشنایی و نور آن. قسم خورنده شخص پروردگار است؛ یعنی باید دید این مسأله از چه جایگاه عظیمی برخوردار است که پروردگار عالم به نور و حرارت گسترده خورشید سوگند یاد می‌کند.

خداوند متعال در سوره مبارکه نحل می‌فرماید:

« وَ سَخَّرَ لَکُمُ اَللَّیْلَ وَ اَلنَّهٰارَ»

که خود این لیل و نهار در ارتباط با خورشید است. عمق مطلب در لام «لَکُمُ» است، یعنی همه محور این آیه، یک «لام» است.

« وَ سَخَّرَ لَکُمُ اَللَّیْلَ وَ اَلنَّهٰارَ وَ اَلشَّمْسَ وَ اَلْقَمَرَ وَ اَلنُّجُومُ مُسَخَّرٰاتٌ بِأَمْرِهِ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ» ⁽¹⁾

اولاً روی حرف با آنهایی است که حرف را می‌فهمند؛ یعنی با نفهم‌ها کار ندارد.

آنها ارزش این را ندارند که خدا با آنها حرف بزند. شما که می‌فهمید ارزش دارید که مورد خطاب قرار می‌گیرید.

این «لام» یعنی من به نفع همه شما قرار دادم؛ یعنی چقدر شما را دوست داشته‌ام که قبل از این که شما را به عالم بیاورم، تمام وسایل زندگی شما را آماده کرده‌ام. اگر بنای:

« إِنِّی جٰاعِلٌ فِی اَلْأَرْضِ خَلِیفَةً» ⁽²⁾

را نداشتم، زمین را نمی‌آفریدم. برای این که میلیاردها سیّاره در این عالم بود و من بی‌توجّهی - معنوی - به آنها ندارم. اگر توجّهی به زمین دارم، به خاطر شما انسان‌ها است.

ارزش مکان به مکین

کعبه چقدر عظمت دارد؟ قبله میلیاردها انسان نمازگزار است. فرمود:

«بَیْتِیَ» ⁽¹⁾خانه‌ام. به قدری عظمت دارد که آن در دل مسجد الحرام و در حرم قرار داده است. حرم قطعه‌ای از مکه از شمال و جنوب و شرق و غرب، با فاصله‌های مختلف است.

چقدر برای حرم ارزش قائل است که اگر محرِم، علف خشک حرم را بخواهد بکند، حرام است. چقدر حرم مهم است که اگر درختی سایه شاخه‌اش در حرم باشد و کبوتری روی این درخت باشد و محرم دست تکان بدهد و کبوتر فرار کند، مرتکب حرام شده است.

ولی در قرآن مجید فرموده است:

« لاٰ أُقْسِمُ بِهٰذَا اَلْبَلَدِ» ⁽²⁾

قسم به این شهر، به این حرم و مسجد الحرام، به این بیت، اما نه به طور مستقل:

« وَ أَنْتَ حِلٌّ بِهٰذَا اَلْبَلَدِ» ⁽³⁾

به خاطر گل جمال تو ای حبیبم که در این شهر هستی، به این شهر قسم می‌خورم. اگر تو نباشی، نمی‌خواهم کعبه، مسجد الحرام و حرم باشد. این عظمت انسان است.

من اگر به زمین نگاه می‌کنم، به خاطر تو نگاه می‌کنم. من اگر خورشید را خلق

کردم، برای شماست و اگر قمر، روز، شب و ستارگان را در عالم بالا قرار دادم، برای شما زمین نشینان است. بودن این‌ها به خاطر تو است والا این‌ها لیاقت بالانشینی را ندارند. این معنای «لَکُمُ» در آیه است.

عبرت آموزی از مراحل رشد نباتات

شما اهل عقل ببینید که دانه بسته سیاه زبر، وقتی نور و حرارت خورشید را جذب کند، به چه چیز تبدیل می‌شود؟ شما هم اگر نور و حرارت عشق را درست جذب کنید، چه خواهید شد؟ در هزینه و جذب عشق ادب داشته باشید: دانه‌ای در صیدگاه عشق بی‌رخصت مچین کز بهشت آدم به یک تقصیر بیرون می‌رود ⁽¹⁾

شاعر، در این تک بیت غوغا کرده است. از زورخانه‌ای‌ها که کمتر نیستیم؟ می‌خواهد میل را بگیرد، به مرشد می‌گوید: رخصت! ادب می‌کند. با این که میان دار است، اما می‌خواهد شنا برود، می‌گوید: رخصت! بعد به همه تماشاگران رو می‌کند، دور می‌زند و می‌گوید: رخصت! تا این حد اینجا ادب مهم است.

ادب در برابر پروردگار

زمین، خانه معشوق است. دریا، صحرا، ابر، باد و باران، همه ابزار معشوق برای تولید خیر برای انسان هستند، همه دو ادب را رعایت می‌کنند؛ یک ادب این که حرف خالق را گوش می‌دهند و ادب دیگر این که خود را برای تو خرج می‌کنند، اما تو داری خرج چه کسی می‌شوی؟

هر چه بر تو آید از ظلمات و غم

آیا ما را واقعاً برای غصه خوردن و زندگی در فضای وحشت و ناامنی آفریده‌اند؟

خدا در قرآن می‌فرماید:

« فَإِمّٰا یَأْتِیَنَّکُمْ مِنِّی هُدیً فَمَنْ تَبِعَ هُدٰایَ فَلاٰ خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لاٰ هُمْ یَحْزَنُونَ» ⁽¹⁾

نمی‌خواهم یکی از شما غصّه‌دار، با ترس، بیم و اضطراب زندگی کند. برای این چند روزه زندگی، چقدر ظلم، گناه، فساد، ترس و وحشت به وجود آورده‌اید؟

رانده شدن بی ادب از درگاه حق

امیرالمؤمنین علیه السلام در «نهج البلاغه» در خطبه قاصعه می‌فرماید:

ابلیس بی ادب، شش هزار سال خدا را عبادت کرد، ⁽²⁾گفتند: سجده کن،

گفت: من سجده نمی‌کنم، گفتند:

« فَاخْرُجْ مِنْهٰا فَإِنَّکَ رَجِیمٌ» ⁽¹⁾

برو، تو رانده شده‌ای:

« وَ إِنَّ عَلَیْکَ لَعْنَتِی إِلیٰ یَوْمِ اَلدِّینِ» ⁽²⁾

همه شش هزار سال عبادت تو نیز باطل شد و قبول نیست.

خدا عجیب بی‌ادبان را ذلیل، بی‌آبرو و خوار می‌کند. آنها را در درون خود ذلیل و دچار مضیقه می‌کند، به طوری که می‌خواهند برای راحت کردن خود دست به خودکشی بزنند.

این خورشیدی است که به آن قسم نیز می‌خورد؛ چون جایگاه با عظمتی دارد:

« وَ اَلشَّمْسِ وَ ضُحٰاهٰا» ⁽³⁾

سوگند به خورشید و به نور گسترده آن.

خورشیدِ هدایتگر انسان ها

اما خورشید دوم: این خورشید نیز در قرآن مطرح شده است. سوره «عَمَّ یَتَسٰاءَلُونَ» اسم دیگر این خورشیدِ فلک را «سراج وهّاج» گذاشته است:

« وَ جَعَلْنٰا سِرٰاجاً وَهّٰاجاً» ⁽⁴⁾

چراغ افروخته و چراغی که نور و حرارت خود را خودش تولید می‌کند. سوره

مبارکه احزاب، خورشید را که وجود مربّی، معلّم خیرخواه، دلسوز الهی و ملکوتی است تا نور و حرارتی همراه او کرده‌اند که این نور و حرارت را رایگان در اختیار خواهندگان بگذارند. برای این که خواهنده این نور بسته، سیاه و کوچک است و با حرارت و نور این خورشید الهی شکافته و شاخه انسانیت از زمین بشریت او ظهور کند تا به شجره طیّبه تبدیل شود:

« أَ لَمْ تَرَ کَیْفَ ضَرَبَ اَللّٰهُ مَثَلاً کَلِمَةً طَیِّبَةً کَشَجَرَةٍ طَیِّبَةٍ أَصْلُهٰا ثٰابِتٌ وَ فَرْعُهٰا فِی اَلسَّمٰاءِ» ⁽¹⁾

این موجودِ زمینیِ دربسته که زمانی نطفه‌ای کمتر از یک میلی گرم بوده و بیشتر آن نطفه نیز از بین رفته، این نور از وجود این بشر خاکیِ بسته، درخت انسانیت را برویاند و تمام این گِل وجود او را به گُل ملکوت تبدیل کند.

اوصاف پیامبر صلی الله علیه و آله هدایتگر بی نظیر

چه آیه عجیبی است. دلم می‌خواست در طول ماه رمضان فقط این آیه را بگویم:

« إِنّٰا أَرْسَلْنٰاکَ شٰاهِداً وَ مُبَشِّراً وَ نَذِیراً * وَ دٰاعِیاً إِلَی اَللّٰهِ بِإِذْنِهِ وَ سِرٰاجاً مُنِیراً» ⁽²⁾

همان طور که خورشید و فلک را گفت: «جعل» یعنی خدا قرار داده است، اینجا می‌فرماید: «إِنّٰا» ، درباره خورشید فلک می‌فرماید: من، اما درباره خورشید مربّی الهی می‌فرماید: ما، یعنی تمام صفات و اسمای خود را در ظهور این خورشید به کار

گرفته‌ایم. اینجا فقط قدرت، اراده و عناصر را به کار گرفتم، اما آنجا اسما و صفات را.

« إِنّٰا أَرْسَلْنٰاکَ شٰاهِداً»

من تو را به عنوان شاهد فرستاده‌ام. شاهد چه چیز و چه کسی؟ یعنی اگر مردم می‌خواهند بدانند که عالم خدایی دارد، با اسما، صفات، جلال، جمال و کمالات بی نهایت، خورشید وجود تو را نگاه کنند، تا تو شاهد بر خدا شوی.

« شٰاهِداً وَ مُبَشِّراً»

من تو را فرستاده‌ام تا به بندگانم رحمت، رضوان، بهشت، مغفرت، کرم، احسان و کرامت مرا بشارت دهی که اگر به تو اقتدا کنند و از نور تو بهره بگیرند، من همه این‌ها را به آنها عطا خواهم کرد.

« مُبَشِّراً وَ نَذِیراً»

تو را فرستاده‌ام که بندگانم را هشدار دهی که خود را گرفتار جهنم و عذاب فردا نکنند.

« وَ دٰاعِیاً إِلَی اَللّٰهِ»

تو را فرستاده‌ام که دست این زمینیان را بگیری و در دست من بگذاری. آیا ما از شدت عشق و محبت، دست دراز کرده‌ایم تا به ما دست بدهند؟ خدا در این آیه می‌فرماید: نه، من دست دراز کرده‌ام و به شما می‌گویم: با من دست بدهید.

تو را فرستاده‌ام که روی بندگانم را به جانب من برگردانی و آنها را با من آشنا کنی.

واسطه‌ای از این بالاتر؟ بعد از آن گفته است: همه کارهای خود را رایگان انجام بده و هیچ توقعی از بندگان من نداشته باش. همه را به من و به بهشت برسان. ⁽¹⁾

پاداش تبلیغ پیامبر صلی الله علیه و آله

زندگی سالمی برای آنها بساز و به آنها بگو:

« لاٰ أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلاَّ اَلْمَوَدَّةَ فِی اَلْقُرْبیٰ» ⁽¹⁾

من هیچ پاداشی از شما نمی‌خواهم. بلکه فقط پاداش من یک چیز است:

« إِلاَّ اَلْمَوَدَّةَ فِی اَلْقُرْبیٰ» ⁽¹⁾

به اهل بیتم علیهم السلام صمیمانه محبت کنید و در عمل با آنان هماهنگ شوید و پاداشی غیر از مودّت اهل بیت علیهم السلام از شما نمی‌خواهم.

« مٰا سَأَلْتُکُمْ مِنْ أَجْرٍ فَهُوَ لَکُمْ» ⁽²⁾

این پاداش نیز برای خود شما باشد و این پاداش همان قرآن است. یعنی اگر با اهل بیت من هماهنگ شوید، سود دنیا و آخرت آن برای خود شما است و روزی که از قبر درآمدید، آنها را صدا کنید، تا به فریاد شما برسند. این برای خود شما باشد، من که نیازی ندارم. تو نیازمند این فریادرس‌ها هستی.

« وَ دٰاعِیاً إِلَی اَللّٰهِ بِإِذْنِهِ وَ سِرٰاجاً مُنِیراً»

حبیب من! تو خورشید نور دهنده، «سِرٰاجاً وَهّٰاجاً» و «سِرٰاجاً مُنِیراً» ، مربّی خیرخواه، دلسوز، بی‌مزد، ملکوتی و الهی هستی. این خورشید نور دهنده است.

معلمِ مؤدّب به آداب روحانی

خورشید سوم؛ انسانی است که از نور نبوت و امامت امامِ هدایت استفاده می‌کند و روح او بعد از مدتی به نوری یک پارچه تبدیل می‌شود و در وجود او جلوه و مظهر کامل این خورشید ظاهر می‌شود. آیه‌ای در این زمینه ببینید. خداوند در سوره حدید می‌فرماید:

« یٰا أَیُّهَا اَلَّذِینَ آمَنُوا اِتَّقُوا اَللّٰهَ» ⁽¹⁾

ای مردم! از همه گناهان دور شوید. معلوم می‌شود این دوری، شدنی است که به ما امر می‌کند؛ چون اگر نشدنی بود که نمی‌فرمود. در ماه رمضان مگر از گناه دوری نکردید؟

پس می‌شود دوری کرد:

« وَ آمِنُوا بِرَسُولِهِ یُؤْتِکُمْ کِفْلَیْنِ مِنْ رَحْمَتِهِ»

به رسول من پیوند بخورید تا برای شما سه کار کنم؛ اول: از طریق پیامبر زندگی دنیا و آخرت شما را از رحمتم پر می‌کنم.

« وَ یَجْعَلْ لَکُمْ نُوراً تَمْشُونَ بِهِ»

«نُوراً» نکره است، الف و لام ندارد، نکره بودن نور دلالت بر عظمت آن دارد.

دوّم: تمام درون شما را غرق در روشنایی می‌کنم که آن روشنایی مانند نورافکن پیشاپیش شما را روشن می‌کند تا در زندگی راه را از چاه تشخیص دهید و گرفتار امثال زلیخا نشوید. با این نور گرفتار ربا، دروغ، یاوه گویی، غیبت، تهمت و هرزه گویی نخواهید شد و بهترین زندگی را می‌کنید.

آمرزش، نتیجه جذب نور رسالت

« یَغْفِرْ لَکُمْ» ⁽²⁾

سوم: شما را غرق در آمرزش خودم می‌کنم که در روز قیامت وقتی پرونده شما را بخوانند، از من می‌پرسی: آیا این پرونده من است؟ می‌گویم: بله، برای تو است.

می‌گویی: پس گناهانی که می‌کردم کجاست؟ می‌گویم: حرارت نور نبوت و امامت گناهانت را سوزاند و نابود کرد.

حضرت یوسف علیه السلام از خورشید وجود حضرت ابراهیم علیه السلام جدّ پدر، حضرت اسحاق علیه السلام پدر پدر و حضرت یعقوب علیه السلام پدر خود، این چنین بهره گرفت. در زندان نیز به این معنا اشاره فرمود:

« مِلَّةَ آبٰائِی إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ» ⁽¹⁾

حضرت یعقوب علیه السلام نیز به این معنا اشاره می‌کند:

« کَمٰا أَتَمَّهٰا عَلیٰ أَبَوَیْکَ مِنْ قَبْلُ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْحٰاقَ» ⁽²⁾

حضرت یوسف علیه السلام خورشید شده بود. جان و عشق او برخاسته از این معرفت بود و معشوق او خدا بود، اما زلیخا چون معلّم الهی نداشت، تاریک بود. عاشق شد، اما معشوق او شهوت بود. به اشتباه می‌گویند: زلیخا عاشق حضرت یوسف علیه السلام بود، او گرفتار اشتهای کاذب و شهوت شده بود. عشق‌هایی کز پی رنگی بود عشق نبود عاقبت ننگی بود ⁽³⁾

اگر اسم این‌ها عشق است، پس چرا نمی‌ماند؟ پس چرا آخرش به نزاع و طلاق می‌کشد؟ این عشق در مقابل خود معشوقِ پوچ، فراری، نامرد، بی‌وفا و خائن دارد.

فرار از جهنم به سوی بهشت

اما عشق حضرت یوسف علیه السلام کمال و رحمت بی‌نهایت بود. او پُر بود که به قرار گرفتن در کنار زلیخا اصلاً نیازی احساس نمی‌کرد. زلیخا می‌گفت: یا جواب مرا بده، یا تو را به زندان می‌اندازم. اما حضرت از آن سالن آینه کاری، کاشی کاری، پرده‌های زربفت، فرش‌های گران قیمت، سفره‌های رنگین فرار کرد. اما چون زلیخا قدرت داشت و زن نخست وزیر مصر بود حضرت یوسف علیه السلام را به زندان انداخت. او در اتاق تنگ، تا زندانبان دربِ زندان را بست و قفل کرد، گوشه اتاق زندان نشست و فرمود:

« رَبِّ اَلسِّجْنُ أَحَبُّ إِلَیَّ مِمّٰا یَدْعُونَنِی إِلَیْهِ» ⁽¹⁾

خدایا! مرا از جهنم درآوردی و در بهشت گذاشتی. این سالن، جای پرمضیقه و تاریکی بود، اما من در اینجا دیگر مزاحم ندارم. فقط من و تو هستیم. و نه سال در این زندان ماند؟ اما خدا به او چه پاداشی داد؟ نالم به کویت حالی از درد جدایی

والسلام علیکم و رحمة الله و برکاته

7 تقابل پاکی و ناپاکی

اشاره

نماینده پاکی‌ها در مقابل ناپاکی‌ها

تهران، حسینیه همدانی‌ها

رمضان 1385

الحمدلله رب العالمین و صلّی الله علی جمیع الانبیاء والمرسلین

و صلّ علی محمد و آله الطاهرین.

اگر حضرت یوسف علیه السلام نماینده پاکی، راستی و فضیلت‌ها بود، که البته باید هم این گونه باشد؛ زیرا قرآن کریم از او به عنوان مظهر درستی، پاکی و کرامت یاد می‌کند، زلیخا نیز نماینده آلودگی، ناپاکی، پستی و خسّت بود.

باید گفت: بین این دو انسان، تفاوت اصولی و ریشه‌ای وجود داشت و هیچ نقطه مشترکی در انسانیت با هم نداشتند، به جز در بشریت که جنبه مادی انسان است.

« قُلْ إِنَّمٰا أَنَا بَشَرٌ مِثْلُکُمْ»

نه «انسان مثلکم» ، کلمه « بَشَرٌ » در فرهنگ قرآن کریم، فقط جنبه مادی، زمینی و جسمی انسان را در نظر دارد. در زمینه بشریت، میلیاردها انسان با هم در خلقت یکسان هستند، البته نه در جرم بدن. چنان که به پیغمبر صلی الله علیه و آله با آن عظمت می‌فرماید:

به اهل مکّه بگو:

« قُلْ إِنَّمٰا أَنَا بَشَرٌ مِثْلُکُمْ»

من از حیث بدنی مانند شما هستم. اهل بیمار شدن، خواب، خنده، گریه، ازدواج، خوردن، آشامیدن و مردن هستم. در این جنبه من از شما امتیاز بیشتری ندارم، اما:

« یُوحیٰ إِلَیَّ» ⁽¹⁾

امتیاز من در انسانیت، عقل، روح، فطرت، وجدان، قلب و باطن من است؛ چون من در مقام قرب حضرت حق و گیرنده وحی هستم. این برای جنبه انسانیت من است، نه برای جنبه بشری من؛ چون در بشر بودن، من مانند شما هستم.

تمام افراد بشر دارای ماهیت واحدی هستند، ولی در انسانیت با هم تفاوت‌های بسیار شگفت انگیزی دارند.

نه تنها انسان‌ها در جرم بدن تفاوت دارند، بلکه در مواردی که یک رنگ، یکسان، یک شکل و یک وزن هستند، ولی در همین موارد چندگانه، تفاوت‌های عجیب و شگفت انگیزی هست. تا ثابت شود مظهر پاکی‌ها با نماینده آلودگی و ناپاکی‌ها در میزان آفرینش چقدر اختلاف و تفاوت دارند که هم در عملکرد و هم در آثار اعمال، چه در دنیا و چه در آخرت اختلاف دارند.

اشتراک لفظ انسان و تفاوت در معنا

ما در فارسی می‌گوییم: شیر، لغت عربی آن در قرآن کریم «لبن» آمده است:

« لَبَناً خٰالِصاً سٰائِغاً» ⁽²⁾

همین لفظ شیر را در دو جای دیگر در ادبیات فارسی به کار می‌بریم؛ یکی شیر، شیر جنگل است که در گرسنگی حمله می‌کند، می‌درد، قطعه قطعه می‌کند و می‌خورد، آن وقت آرام می‌گیرد. در عالم طبیعت این یک نوع شیر است. یک نوع شیر هم در عالم طبیعت، شیر مادر است که همه حیات، توان، قدرت و رشد برنامه‌های مادی و معنوی کودک وابسته به آن است. اما اینها با هم چه تفاوتی

دارند؟

تفاوت آنها این است که یکی حمله می‌کند، می‌درد، قطعه قطعه می‌کند می‌خورد و حساب هیچ چیزی را نمی‌کند، اما این شیر، رشد و کمال می‌دهد، مغز را می‌پروراند، اعصاب را قوی می‌کند، به پوست رنگ می‌دهد، بچه را سیر می‌کند، توان و قدرت عصبی بچه را بالا می‌برد و قدرت دفاع بدن او را در مقابل میکروب‌ها قوی‌تر می‌کند.

یک شیر هم، شیر فلزی، آهنی و برنجی که در خانه‌ها است که به سدّ، چشمه، چاه و یا رودخانه وصل شده، برای آب آشامیدنی است که مردم با این شیر وضو می‌گیرند، غسل می‌کنند، طهارت معنوی به دست می‌آورند، آلودگی را شستشو می‌دهند، خانه، لباس، آشپزخانه و ظرف‌ها را به پاکی می‌رسانند. تفاوت این‌ها البته تفاوت در لفظ است؛ یعنی یک لفظ با مصادیق مختلف است، که همه را شیر می‌گوییم.

منشأ تفاوت بین انسان ها

به همه انسان‌ها بشر می‌گوییم، اما یکی فرعون و دیگری موسی علیه السلام است. یکی نمرود و دیگری حضرت ابراهیم علیه السلام است. یکی رسول خدا صلی الله علیه و آله و دیگری ابوجهل است. یکی امیرالمؤمنین علیه السلام و در مقابل او معاویه است.

تفاوت این دو بشر در بدن، چهره‌نگاری آنها از جانب خدا، پوست، گوشت و استخوان نیست، بلکه تفاوت آنان در انسانیت، عقل، قلب، ایمان، وجدان، فطرت و کرامت است. این یکی حضرت موسی بن عمران و کلیم الله است، آن یکی از مؤمنانی است که با زبان «لا اله الا الله» می‌گویند.

خداوند در سوره طه می‌فرماید: آنها را به درخت، دار می‌زنند و دست و پای آنها

را قطع می‌کند که چرا «لا اله الا الله» می‌گویید. ⁽¹⁾آن یکی با خدا به طور مستقیم حرف می‌زند، در حالی که طرف مقابل به این سخن گوی خدا می‌گوید: تو جادوگر، ستمکار، ساحر و به هم زننده نظام طبیعت هستی؛ یعنی آن چه زشتی در خود اوست، به دیگری نسبت می‌دهد. همچنان که اینجا حضرت موسی علیه السلام و فرعون با یکدیگر تفاوت دارند. بعد از مرگ نیز در جایگاه آخرتی با هم تفاوت دارند. حضرت موسی علیه السلام در بهشت از چشمه سلسبیل و از چشمه‌ای که:

« عَیْناً یَشْرَبُ بِهٰا عِبٰادُ اَللّٰهِ یُفَجِّرُونَهٰا تَفْجِیراً» ⁽²⁾

می‌آشامد، اما فرعون در جهنم از ماده پرخونِ پرچرکِ بسیار بدبویی به نام «زَقُّومٍ» می‌آشامد:

« لَآکِلُونَ مِنْ شَجَرٍ مِنْ زَقُّومٍ» ⁽³⁾

وقتی از پیغمبر صلی الله علیه و آله می‌پرسند: «زَقُّومٍ» که خدا در سوره واقعه از آن یاد می‌کند

چیست؟ حضرت صلی الله علیه و آله می‌فرماید: اگر قطره‌ای از آن را در دریا بریزند، همه موجودات زنده زمین را نابود می‌کند. ⁽¹⁾مثلاً زنبور، ما همه انواع زنبورها را می‌گوییم، اسم دیگری هم ندارند. همه آنها نیز با گیاه، گل، گلستان، مرغزار و جنگل‌ها سر و کار دارند، فقط یک نوع از آنها با دیگران تفاوت دارد که شهد گیاهان را می‌خورد و در کارگاه وجود خود به بهترین ماده غذایی جهان به نام عسل تبدیل می‌کند.

زنبورهای دیگر نیز همین گیاهانی که این گروه می‌خورند، آنها نیز می‌خورند، ولی فقط سمّ تولید می‌کنند که گاهی مردم و یا حیوانات دیگر را نیش می‌زنند و حتی می‌کشند، در حالی که از همه گیاهانی که زنبور عسل می‌خورد استفاده کرده‌اند.

ارزش زنبور عسل در ارتباط با خدا

خدا در قرآن فرق زنبور عسل با زنبورهای دیگر را بیان می‌کند. وجود این زنبورهای عسل ساز به وحی وصل است و همین مقدار اتصال از این حیوان کوچک باعث شده که گیاهان خورده شده به عسل تبدیل شود:

« وَ أَوْحیٰ رَبُّکَ إِلَی اَلنَّحْلِ أَنِ اِتَّخِذِی مِنَ اَلْجِبٰالِ بُیُوتاً»

من به زنبور وحی کردم که در کوه‌ها برای خود منزل و لانه بگیرد. سرچشمه وحی در اینجا ربوبیت پروردگار است؛ یعنی جنبه تربیتی پروردگار:

« وَ مِنَ اَلشَّجَرِ»

و روی درخت‌ها برای خود لانه بسازد:

« وَ مِمّٰا یَعْرِشُونَ» ⁽¹⁾

و روی داربست باغ‌ها لانه بساز. برای این که اول باید مخزن باشد، تا عسل ذخیره شود، اگر لانه نسازد، وقتی هر جا نشست، ذره از عسل‌ها را می‌ریزد و دیگر عسل به دست کسی نمی‌رسد، لذا اول می‌گوید: مخزن درست کن.

زنبور شناسانِ جهان می‌گویند:

زنبورها با آن مغز کوچک خود که از ارزن کوچکتر است، چهارصد و شصت رشته علم را به کار می‌گیرند تا کار ساختن مخزن، لانه و عسل را انجام دهند. این فقط کار وحی و اتصال به خدا است.

اگر پروردگار عالم با آن زنبورهای زرد بزرگ رابطه وحی را برقرار می‌کرد، آنها نیز همین کار را می‌کردند، اما خدا در عالم تکوین فقط با یک نوع زنبور این رابطه را برقرار کرده است.

« ثُمَّ کُلِی مِنْ کُلِّ اَلثَّمَرٰاتِ» ⁽²⁾

بعد از خانه ساختن، از همه محصولات درختان بخور، که چه کند؟

« فَاسْلُکِی سُبُلَ رَبِّکِ ذُلُلاً»

با تواضع، فروتنی و خاکسازی راه خدا را طی کن و بعد از وحی و طی جاده خدا، جاده‌ای که برای او کشیده است:

« یَخْرُجُ مِنْ بُطُونِهٰا شَرٰابٌ» ⁽¹⁾

آشامیدنیی از شکم او بیرون می‌آید که:

« مُخْتَلِفٌ أَلْوٰانُهُ فِیهِ شِفٰاءٌ لِلنّٰاسِ»

این آشامیدنی در هر رنگی که باشد، برای تمام انسان‌ها است. به بیماران مبتلا به مرض قند می‌گویند: شیرنی نخور، ولی یک قاشق عسل بخور، برای مریضی تو خوب است. این نتیجه وحی و طی کردن راه خداست.

ارتباط انسان با وحی الهی و شیطانی

خدا در قرآن این حشره کوچک را با عسل و خانه سازی روی دست بلند کرده و به ما انسان‌های بزرگ نشان می‌دهد و با قاطعیت می‌فرماید:

این نتیجه ارتباط با وحی و طیّ کردن راه خدا است. اما تو چه کار می‌کنی؟ تو با چه کسی در ارتباط هستی؟ به تو نیز با این همه گناه و فساد وحی می‌شود؟ چه کسی وحی می‌کند؟

« إِنَّ اَلشَّیٰاطِینَ لَیُوحُونَ إِلیٰ أَوْلِیٰائِهِمْ» ⁽²⁾

شیاطین فرهنگ باطل، فساد و گناه را مرتب به دوستان خود وحی می‌کنند و دوستان آنان نیز این وحی را مرتب به کار می‌گیرند. آنها با این جثه خود با وحی شیاطین تولید آلودگی، پلیدی، نجاست اخلاقی و عملی می‌کنند. خدا در مورد زنبور می‌فرماید:

نزد من وزن و ارزش دارد، اما در مورد این انسان‌ها می‌فرماید:

« فَلاٰ نُقِیمُ لَهُمْ یَوْمَ اَلْقِیٰامَةِ وَزْناً» ⁽¹⁾

آنها با این تمدن و علم، در روز قیامت ذره‌ای نزد من ارزش ندارند. کجای قرآن می‌فرماید: من زنبور را روی دست بلند کردم و به شما نشان دادم؟

در آخر آیه می‌فرماید:

« إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیَةً لِقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ» ⁽²⁾

وضع زنبور، اشاره برای آنهایی است که عقل دارند، می‌فهمند و اندیشه می‌کنند که زنبور با این وزن کم، با اتصال به وحی و طیّ کردن راه خدا عسل ساز و مفید است، اما این‌ها با آن جثه صد کیلویی، هفتاد سال است که تنها نجاست ساز هستند. کود انسانی تولید کردن در این عالم که ارزش ندارد.

بعد در قیامت به این‌ها می‌گویند: هنر شما در هفتاد سال همین تولید کود بود، کودی که از این همه فضله و لاشه شیر و سگ و حیوانات در زمین بود، ما شما را در دنیا برای تولید کود نیاورده بودیم. این همه زمین و آسمان را معطل کودسازی شما نکرده بودیم.

نمونه هایی در تفاوت ارزشی

1- آهوی ختن

همه آهوها زیبا و تیزرو هستند، وقتی می‌دوند، قدرت دارند تا هفتاد کیلومتر در

ساعت بدوند. همه آهوها علف خوار هستند. اما آهوی ختن خیلی عجیب و شگفت‌آور است. تمام آهوها در ماهیت آهو بودن مساوی و بی‌فرق هستند، آهوی بیابان‌های دامغان، اروپا، آمریکا و آهوهای باغ وحش همه آهو هستند، ولی فقط در ماهیت آهو بودن مساوی هستند و در کارکرد با هم دیگر بسیار فرق دارند.

آهو علف می‌خورد. با این که علف‌های شیرین، خوب، پرقیمت و تازه را می‌خورد، ولی فقط سرگینِ بدبوی کثیف را تولید می‌کند.

آهویی دیگر نیز همان علف را می‌خورد، نه چیز دیگری را، ولی زیر ناف او علف خورده شده به مشک خوشبو تبدیل می‌شود. سلاطین و پولدارهای جهان عاشق این مشک هستند؛ چون مشک آهوی ختن از قدیمی‌ترین و گران‌ترین مواد خوشبوی طبیعی عالم بوده است و در مغازه‌ها به عنوان کالایی گران‌قیمت قرار گرفته است و با پول زیادی معامله می‌شود. آهوان از نظر ماهیت حیوانی، یکی دیده می‌شوند، اما آهویی سرگین ساز کجا و آهویِ مشک ساز کجا؟

2- شیر جنگل و شیر مادر

شیرها از لحاظ لفظ یکسان هستند، اما آیا شیر جنگل که می‌درد و می‌خورد با شیر سینه مادر یکی است؟ زنبورها همه یکسان هستند، یکی می‌خورد و عسل درست می‌کند، با آن زنبوری که می‌خورد و سم درست می‌کند و نیش می‌زند و یا می‌کشد یکسان هستند؟ آهوانی که سرگین می‌سازند، با آن آهویی که مشک می‌سازد، یکسان هستند؟ اگر کسی بگوید: یکسان هستند، در اوج حماقت است.

3- گلستان و شوره زار

مثلاً زمین همه جا را می‌گویند: زمین است، ماهیت ظاهری زمین‌ها یکی است، ولی زمینی گیاه و گل پرورش می‌دهد، باغ، گلستان و گلزار می‌سازد، که مردم با

تماشای پروریده‌های آن زمین لذّت می‌برند، رفع خستگی می‌کنند، به منطقه شکل و زیبایی می‌دهد و زمین دیگر نیز شوره‌زار و بیابان است و غیر از خس و خاشاک هیچ چیزی دیگری به بار نمی‌آورد. حیات نبات را به آن‌جا بدهند، به آن سیر منفی می‌دهد و آن را نابود می‌کند. آیا این‌ها یکسان هستند؟

4- نیزار و نی شکر

نیزارها را که با قد بلند در کنار رودخانه‌ها می‌رویند. تمام نی‌ها نی هستند و از یک نوع آب می‌خورند، اما یک نوع نی را در می‌آورند که تو خالی است و به درد نمی‌خورد؛ چون که باد در آن می‌افتد. و یک نوع نی هم در می‌آورند که ظرف بلوری قیمتی را در کنار آن می‌آورند، با تیغ تمیز، صاف، بی‌میکروب، استریلیزه شده، سر نی را می‌برند و آن را خالی می‌کنند، شکر را از داخل آن بیرون می‌آورند. همه نی‌ها در ماهیتِ چوبی، نی هستند، اما نی تو خالی کجا و نی شکر کجا؟

5 - سنگ تزیینی و سنگ آبی

سنگ آبی، رنگ زیبا، جذاب و قشنگ، مغازه داران قطعه‌ای از آن را در مغازه کثیف و پردود، تکه تکه و کوچک می‌کنند، به قدری رنگ این سنگ قشنگ است، از درون صد دانه از آن، نخ رد می‌کنند و آن را آویزان می‌کنند، و خیلی ارزش ندارد.

اما در نیشابور نیز همین سنگ خوشرنگ را در می‌آورند و کنار حرم حضرت رضا علیه السلام می‌آورند و به مغازه تمیز و شخص هنرمند می‌دهند، می‌گویند: به این ابعاد بتراش، چند دانه‌اش را وزن کن، ببین چقدر ارزش دارد؟ هر دانه را وزن می‌کند و می‌گوید: ده میلیون تومان. چه کسی می‌خواهد پول آن را بدهد؟ می‌گویند: این چهار تا فیروزه می‌خواهیم روی ضریح حضرت رضا علیه السلام نصب کنیم. آیا این دو سنگ با هم یکی هستند؟

6- چوب ساحران و عصای موسی علیه السلام

جادوگران چوب در دست گرفتند، به فرعون گفتند: در برابر چشم مردم این چوب‌ها را وسط میدان می‌اندازیم و به شکل‌های عجیب و غریب نمایش می‌دهیم؛ یعنی تغییر در چوب حاصل نمی‌شود، بلکه ما دید چشم را به اشتباه می‌اندازیم تا نبوت حضرت موسی علیه السلام را بکوبند و دهان موسی علیه السلام را ببندند.

این چوب‌ها، با چوب دستی موسی علیه السلام یکی است، اما چوب دستی موسی علیه السلام به اراده و نیروی خدا وصل است، لذا تا چوب‌ها را به میدان آوردند، خدا فرمود:

« أَلْقِ مٰا فِی یَمِینِکَ» ⁽¹⁾

چوبی که در دست تو است، اکنون به قدرت ما وصل است، آن را بر روی زمین رها کن. حضرت موسی علیه السلام چوب را رها کرد:

« فَإِذٰا هِیَ حَیَّةٌ تَسْعیٰ» ⁽²⁾

تمام جادوی جادوگران را با یک نفس بلعید. بعد خدا به موسی علیه السلام فرمود:

دوباره اژدها را بگیر. گرفت و دید که همان چوب شد. آیا این‌ها با هم یکی هستند؟

7- امیرالمؤمنین علیه السلام و معاویه

این تفاوت‌ها را اکنون در این مورد به کار بگیرید: دو نفر هستند، دو انسان، هر دو آب، نان، میوه، گوشت حلال می‌خورند، یکی خوراک‌ها را به حسد، حرص، بخل، کینه، بددلی، غرور، منیّت و ریا تبدیل می‌کند و کارگاهی است که با این خوردنی‌ها

کثافت‌ها را تولید می‌کند. این کارگاه، بدن معاویه‌ها است.

دیگری نیز همین آب، نان، میوه، گوشت را خورده و نتیجه آن «نهج البلاغه» و هزار رکعت نماز با گریه در شبانه روز، نطفه او حسنین، زینبین و قمر بنی هاشم علیهم السلام شد. آیا این‌ها یکی هستند؟ ⁽¹⁾

آیات قرآن در تفاوت بین دو گروه

حال آیات قرآن را در فرق گذاری افراد ببینید:

« أَ فَمَنْ کٰانَ مُؤْمِناً کَمَنْ کٰانَ فٰاسِقاً» ⁽²⁾

« أَ فَنَجْعَلُ اَلْمُسْلِمِینَ کَالْمُجْرِمِینَ» ⁽³⁾

« هَلْ یَسْتَوِی اَلَّذِینَ یَعْلَمُونَ وَ اَلَّذِینَ لاٰ یَعْلَمُونَ» ⁽¹⁾

بهشت و جهنم، لعنت و رحمت، بُعد و قرب، این‌ها برای چه هستند؟ مشخص است که برای این تفاوت‌ها هستند. خدا خوان، با خدا دان فرق دارد

حضرت یوسف علیه السلام و زلیخا چه کسانی هستند؟ فرق آن‌ها همین بود که بیان شد. آیا شما مردان نیز مانند حضرت یوسف و موسی علیهما السلام هستید؟ و شما زن‌ها مانند حضرت مریم؟ یا نه گروهی از شما زنان مانند زلیخا هستید و گروهی از شما مردان، مثل فرعون، معاویه و یزید هستید؟

این را بدانید که مقام شخص ارزش دار، تا جایی می‌رسد که مانند قمر بنی هاشم علیه السلام سی و دو ساله که امام حسین علیه السلام در برابر او از جا بلند می‌شود و حالت ادب می‌گیرد و به او می‌فرماید: جانم فدای تو. از آن روزی که ما را آفریدی

والسلام علیکم و رحمة الله و برکاته

8 دو نگاه به زندگی

اشاره

جهان بینی یوسف علیه السلام و زلیخا

تهران، حسینیه همدانی‌ها

رمضان 1385

الحمدلله رب العالمین و صلّی الله علی جمیع الانبیاء والمرسلین

و صلّ علی محمد و آله الطاهرین.

وجود مبارک حضرت یوسف علیه السلام و زلیخا، دو نگاه متفاوت و مختلف به خود، جهان و همه تحولات زندگی داشتند. نگاه حضرت یوسف علیه السلام ریشه در آگاهی، معرفت و بینش ایشان و نگاه زلیخا ریشه در هوی، هوس و شهوت داشت.

چشم با هر عینکی که جهان و انسان را نگاه کند، با همان رنگ می‌بیند. اگر این عینک، عینکِ عقل و خرد، اندیشه و معرفت، وحی، امامت و نبوت باشد، جهان و انسان را همان گونه که هستند خواهد دید. یعنی با دید حق می‌بیند و به حق نیز عمل می‌کند و در زندگی، تحول پیدا می‌کند. فریب نمی‌خورد و دچار خیالات بیهوده و سراب نمی‌شود.

این سه مطلبی است که خدا در قرآن می‌فرماید: خیال، سراب و فریب خوردن.

در سوره یوسف می‌فرماید: وقتی برادران برگشتند، پدر به آنها فرمود: یوسف علیه السلام کجاست؟ با یقین کامل گفتند:

« فَأَکَلَهُ اَلذِّئْبُ» ⁽¹⁾

گرگ او را خورد. حضرت یعقوب علیه السلام فرمود: نه، گرگ او را نخورد،

« بَلْ سَوَّلَتْ لَکُمْ أَنْفُسُکُمْ» ⁽¹⁾

بلکه شما فریب خوردید.

در مورد سراب، در سوره مبارکه نور می‌فرماید: زندگی کافران و بریدگان از خدا:

« کَسَرٰابٍ بِقِیعَةٍ یَحْسَبُهُ اَلظَّمْآنُ مٰاءً» ⁽²⁾

مانند سرابی در بیابان و کویر گرم است که شخص تشنه از دور آن را آب می‌پندارد. در حالی که قطره آبی نیز وجود ندارد، فقط نمایشی از آب را می‌بیند.

این‌ها از زندگی نمایش‌های توخالی را می‌بینند و حقیقت را نمی‌بینند.

اما درباره خیال در بسیاری از آیات، از جمله در سوره مبارکه اسراء می‌فرماید:

« قُلْ هَلْ نُنَبِّئُکُمْ بِالْأَخْسَرِینَ أَعْمٰالاً» ⁽³⁾

حبیب من! به مردم بگو، شما را به گروهی که از نظر کار، عمل و زندگی به بدترین خسارت گرفتار شده‌اند، خبر بدهم؟

« اَلَّذِینَ ضَلَّ سَعْیُهُمْ فِی اَلْحَیٰاةِ اَلدُّنْیٰا»

آنها کسانی هستند که در دنیا خیلی زحمت کشیدند، اما تمام زحمت آنها نابود شد؛ چون وقتی وارد قیامت می‌شوند، فقط با گوشت، پوست و استخوان وارد قیامت می‌شوند. هیچ چیز دیگر ندارند. این گوشت، پوست و استخوان و خونِ نجس که در آن بازار قیامت قابل خریدن نیست. زحمت کشیده‌اند، کار کرده‌اند، اما

گرفتار خیال بودند.

« وَ هُمْ یَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ یُحْسِنُونَ صُنْعاً» ⁽¹⁾

خیال می‌کردند که خوب زندگی می‌کنند.

حکمای الهی می‌گویند:

خواب این‌ها خیلی از بیداری آنها بهتر است. اقلاً زمانی که در خواب هستند، تکلیف ندارند، لذا فساد و گناهی مرتکب نمی‌شوند، فتنه‌ای به پا نمی‌کنند، ضرر و ضربه‌ای نمی‌زنند، خطری تولید نمی‌کنند. تا زمانی که بیدار هستند، دائم در ضرر هستند. در حالی که خواب بیداران حقیقی، بیداری است و خواب نیست.

لیلی از نگاه مجنون

شخصی به نام خلیفه در قبیله عرب بنی عامر بود، با لیلی، معشوقه مجنون، چند کلمه حرف زد، چند کلمه هم جواب شنید. این گفتگو از نظر معنا، نه ظاهر گفتگو، گفتگوی بسیار با ارزشی است: گفت لیلی را خلیفه کان تویی کز تو مجنون شد پریشان و غوی

«غوی» ؛ یعنی متحیر و سرگردان. گفت: آیا شما لیلی هستی که از دست تو مجنون پریشان و سرگردان و متحیر شده است؟ از دگر خوبان فزون‌تر نیستی

و پریشان تو شده است؟ گفت: چه می‌گویی؟ ریشه‌ای حرف بزن. با چه چشمی خود و جهان را نگاه می‌کنی؟ چشم تو از شعبه هوی، هوس و شهوت است و همه چیز را ابزار شهوت و هوس خود می‌بینی.

حتی یوسفی که خدا او را صدّیق نامید، تو او را اشتباه می‌بینی، عینک تو، عینکِ هوی و هوس است. ای کاش با عینکِ عقل، یوسف علیه السلام را می‌دیدی و او را ابزار زیبایی و برای سیر کردن کام شهوت حرام خود نمی‌دانستی. تا در همین کاخ، از کار او به زنی تبدیل می‌شدی که تو را کنار مادر عیسی علیه السلام می‌نشاندند، آن وقت در آیات خدا و تاریخ می‌گفتند: مریم و زلیخا. خدیجه و زلیخا، زینب و زلیخا. اما به خاطر اشتباه نگری، تو چقدر یوسف علیه السلام را کوچک و پست دیدی؟

اگر می‌دیدی که همه انسان‌ها برای رسیدن به کمال آفریده شده‌اند و جهان و هر چه در آن وجود دارد، ابزار رساندن تو به کمالات هستند و مقصد نهایی نقطه بی‌نهایت و آن هم «اللّه» است، آن وقت با این نگاه همه حرکات و روابط خود را نظام می‌دادی، بعد از چند سال که عمرت تمام شد، در آغوش ابدی رحمت بی‌نهایت خدا قرار بگیری. اگر اشتباه ببینی، از جهنم سر درمی‌آوری.

دیدگاه یوسف علیه السلام

انبیا و ائمه علیهم السلام و اندیشمندان واقعی تاریخ بشر، همه این مسأله را ثابت کرده‌اند که انسان ترکیبی از بدن و روح است.

بدن که معلوم است از کجا به وجود آمده؟

« مِنْهٰا خَلَقْنٰاکُمْ» 1

بدن زمینی و از عالم ماده است، اما روح کجایی است؟ آیا او نیز از زمین است که در رحم مادر به ما پیوسته است؟ یا از جای دیگری است؟ کتاب خدا نشانی روح را داده است: که از عالم امر آمده است، عالم امر کجاست؟ عالم امر از ذات حضرت حق است.

« وَ یَسْئَلُونَکَ عَنِ اَلرُّوحِ قُلِ اَلرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّی» ⁽¹⁾

البته عمق آیه برای ما روشن نیست. نمی‌دانیم یعنی چه؟ کلمه «أَمْرِ» و «رب» کجا را می‌گویند؟ نمی‌دانیم. آیا چه چیزی در وجود ما هست؟ ما خزانه چه گوهری هستیم؟ فقط خدا می‌داند. این عالم روح است. ⁽²⁾

آیه دیگر، عالم «نفخه رب» است،

« فَإِذٰا سَوَّیْتُهُ وَ نَفَخْتُ فِیهِ مِنْ رُوحِی» ⁽¹⁾

روح شما دمِ ربوبی است.

علت هبوط روح به دنیا

برای چه روح را به اینجا آورده‌اند؟ جای او در عالم امر خیلی عالی بود، ولی روح در عالم امر و نفخه، فقط روح بود و از همه کمالات خالی، ولی دارای استعداد

همه کمالات بود. به عبارت خیلی ساده‌تر: موجودی به تمام معنا تهیدست، فقیر و نیازمند بود.

او را از عالم امر و نفخه به گذرگاه عالم مادی و به تعبیر امیرالمؤمنین علیه السلام ⁽¹⁾به این تجارت‌خانه وارد کردند که هیچ کجای عالم مانند اینجا کیفیت تجارت ندارد، ولی این گذرگاه مادی جای بقا نیست و عبوری می‌باشد، فقط برای تجارت است، لذا از عالم امر عبورش دادند و او را به عالم بدن که عالم ماده است، آوردند.

ابزاری مانند چشم، گوش، زبان، عقل، فطرت، قدم، دست، شکم و شهوت در اختیار او گذاشتند. راه این تجارت را نیز به وسیله بعثت انبیا و امامت امامان علیهم السلام، نزول کتب آسمانی، به خصوص قرآن، به او تعلیم دادند که چندین سال در این تجارت‌خانه و با کمک این ابزار تجارت کند. بعد به وطن اصلی که پیشگاه خدا است، برگردد:

« إِنّٰا لِلّٰهِ وَ إِنّٰا إِلَیْهِ رٰاجِعُونَ» ⁽²⁾

وقتی به بارگاه ربوبی برگشت می‌کند چه بهتر است که با کسبِ همه ارزش‌های الهی و انسانی وارد شود.

ارزش تاجر آخرتی در قیامت

رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌فرماید: ⁽³⁾

هر کس با کسبِ همه ارزش‌های الهی و انسانی، این گونه به قیامت وارد شود، یعنی از این گذرگاه، با این تجارت بگذرد و در قیامت وارد شود، اگر ما صد و بیست و چهار هزار پیامبر بر روی زمین محشر نشسته باشیم و این تاجر بیاید از کنار صف ما رد شود، تمام ما به احترام او از جا بلند می‌شویم.

فرشتگان، وقتی چنین تاجری وارد محشر می‌شود، چه می‌کنند؟ آیه سوره رعد:

«وَ اَلْمَلاٰئِکَةُ یَدْخُلُونَ عَلَیْهِمْ مِنْ کُلِّ بٰابٍ * سَلاٰمٌ عَلَیْکُمْ» ⁽¹⁾

گفتار خدا است که می‌فرماید: فرشتگانم از بالای سر، دست راست، دست چپشان، پیش رو و پشت سر آنان بر آنها وارد می‌شوند و سلام می‌کنند:

« سَلاٰمٌ عَلَیْکُمْ بِمٰا صَبَرْتُمْ فَنِعْمَ عُقْبَی اَلدّٰارِ» ⁽²⁾

چه عاقبت خوشی در اینجا برای شما رقم خورده است. این هم احترام فرشتگان.

اما خود خدا چه کار می‌کند؟ می‌فرماید: وقتی این تاجر وارد بهشت می‌شود، روی تختی که برای او است تکیه می‌دهد، هوای الهی بهشت را استشمام کرده، صدای پروردگار را می‌شنود که:

« سَلاٰمٌ قَوْلاً مِنْ رَبٍّ رَحِیمٍ» ⁽¹⁾

بنده من! پروردگار رحیم و ربّ کریم به تو سلام می‌کند.

بهره برداری از ابزار دنیوی برای تجارت اخروی [1]

⁽²⁾ با ابزار چشم، آثار حضرت حق را ببیند و حق را بیابد، نماز بخواند، برای خدا گریه کند، با محبت به عباد خدا نگاه کند، تحصیل علم کند، قرآن را ببیند و بخواند و چشم را از آنچه که نگاه به آن حرام است، بپوشاند.

با گوش، صدای حق، قرآن، علم، وحی و صدای پاکان را بشنود. با دست، اعمال شایسته انجام دهد. با زبان ذکر خدا بگوید و با مردم گفتار خوب داشته باشد.

با شکم رزق خدا را بخورد. با شهوت، اولاد صالح به وجود بیاورد. با قدم به مجالس خدا برود. این‌ها تجارت روح است.

حضرت زهرا علیها السلام، دختر حضرت خدیجه کبری علیها السلام گریه می‌کرد و به پروردگار عرض می‌کرد:

«فَاجْعَل رُوحی فِی الأرواحِ الرابِحَة» ⁽³⁾

روح مرا جزء روح‌هایی قرا بده که با این ابزاری که به آنها دادی، سود کامل بردند.

حضرت خدیجه علیها السلام تمام این ابزار را چگونه به کار گرفت؟ برای کمالات روح.

حضرت زهرا علیها السلام شاهد مرگ مادر نبود. سه روز بعد از رحلت مادر، پیغمبر صلی الله علیه و آله ایشان را از خانه ابوطالب به خانه آورد. وقتی درب خانه را باز کرد، صدا زد: مادر! جواب مادر نیامد، به پدر گفت: مادر کجاست؟ پیغمبر صلی الله علیه و آله فرمود: با ملکوتیان در پرواز است. چقدر این ابزار قیمت دارد.

امیرالمؤمنین علیه السلام می‌فرماید:

با همین ابزار «ربح الجنة» سودی مانند بهشت را می‌برند و به لقای خدا و مقام قرب می‌رسند.

اگر دزدی با چهره آشنا، رفیق و عاشق به سراغ کسی برود و چشم، گوش، زبان، عقل و فطرت، دست، شکم و شهوت، قدم و انسانیت، او را از این ابزار بی‌نصیب کند و ابزار رشدش را در مسیر غلط بکار گیرد، روح خاموش می‌شود، از قدرت می‌افتد و دیگر به خدا برنمی‌گردد؛ چون توان برگشت به خدا را ندارد.

حضرت یوسف علیه السلام خوب می‌دید، درست می‌شنید و تمام ابزار بدن را برای کمالات روح به کار می‌گرفت:

« إِنَّهُ مِنْ عِبٰادِنَا اَلْمُخْلَصِینَ» ⁽¹⁾

اما زلیخا غارت شده هوی، هوس و شهوت بود.

روشن شدن حقانیت یوسف علیه السلام

بعد از نُه سال پادشاه مصر به زلیخا و آن خانم‌ها گفت: نُه سال قبل با این جوان چه برخوردی داشتید؟

« مٰا خَطْبُکُنَّ» ⁽¹⁾

از میان زنها اول زلیخا جواب داد، گفت: ای پادشاه:

« إِنَّ اَلنَّفْسَ لَأَمّٰارَةٌ بِالسُّوءِ» ⁽²⁾

ما کسانی بودیم که از درون فقط به زشتی‌ها دعوت می‌شدیم، اما این جوان بی‌نظیر و برحق بود؛ چون این حرف، حرف زلیخا است. وقتی پاکدامنی حضرت یوسف علیه السلام و جریان آن هفت سال را توضیح داد، به پادشاه گفت:

« اَلْآنَ حَصْحَصَ اَلْحَقُّ» ⁽³⁾

حالا برای همه شما روشن شد که یوسف حق است و ما باطل. این اعتراف دشمن و این زن شیطان صفت است.

مناجات یوسف علیه السلام بعد از پادشاهی

اینجا نکته‌ای باقی نگذارم. خیلی وقت قبل در کتابی دیدم، که جبرئیل گفت: من از زمانی که حضرت یوسف علیه السلام از دست برادران کتک می‌خورد، تا به مصریان به پول خیلی کم فروخته شد و بعد هفت سال گرفتار کامجویی آن زن بود و نه سال نیز

با قدرت شیطانی آن زن در زندان بود، بعد که آزاد شد و روشن شد او کیست، حاکم کل مملکت شد. صبح او را روی تخت نشاندند، حالا عزیز مصر شده، حضرت موسی بن جعفر علیه السلام می‌فرماید: ⁽¹⁾لباس‌های دربار مصریان را بعد از زندان به او پوشاندند، جبرئیل می‌گوید: من آن روز را دیدم، نگاه می‌کردم، ببینم اکنون که از ته چاه درآمده تا عزیز مصر شده است.

چه حالی پیدا کرده است؟

می‌گوید: شب شد، کاخ نشینان همه خوابیدند، هنوز مأمورهای بیرون او را نمی‌شناختند، لباس کهنه و پاره‌ای در آن تاریکی شب پوشید، از کاخ بیرون آمد، به بیابان رفت، چاله خاکی را پیدا کرد، روی خاک افتاد. این حرفها را خدا نیز در سوره یوسف نقل کرده است، جبرئیل می‌گوید: گوش دادم، شنیدم که می‌گوید:

« رَبِّ قَدْ آتَیْتَنِی مِنَ اَلْمُلْکِ» ⁽²⁾

این تختی که امروز من روی آن نشسته‌ام، از تو است،

« وَ عَلَّمْتَنِی مِنْ تَأْوِیلِ اَلْأَحٰادِیثِ»

علم حقایق در قلب من، از تو است.

دو درخواست یوسف علیه السلام از خدا

ای به وجود آورنده آسمان و زمین، در این نیمه شب و این بیابان، با صورت روی خاک از تو دو تقاضا دارم، هیچ چیزی دیگری نمی‌خواهم:

« فٰاطِرَ اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضِ أَنْتَ وَلِیِّی فِی اَلدُّنْیٰا وَ اَلْآخِرَةِ تَوَفَّنِی مُسْلِماً» ⁽¹⁾

تقاضای اول من این که: مرا مسلمان از دنیا ببر. به مرز مرگ رسیدم، دینم را نگذارم و بروم. به صورتم نزنند و بگویند: تو عبد خدا نیستی. پرونده‌ام را به گردنم نیاندازند و بگویند: به درد ما نمی‌خوری.

تقاضای دوم من:

« وَ أَلْحِقْنِی بِالصّٰالِحِینَ» ⁽²⁾

در قیامت مرا به صالحین ملحق کن. این زندگی کسی است که با عینک معرفت، خود و عالم را ببیند. زلیخا هم مظهر زندگی کسی است که با عینک هوی، هوس، شهوت و لذت‌های جسمی، خود و دنیا را دید.

خوش به حال حضرت یوسف علیه السلام. اما آن کسی که او را به جانب خود کشید، ما را هم به جانب خودش می‌کشد.

گر که از جانب معشوق نباشد کششی کوشش عاشق بیچاره به جایی نرسد

والسلام علیکم و رحمة الله و برکاته

9 جلوه معشوق

اشاره

معشوق حقیقی در برابر معشوق باطل

9

تهران، حسینیه همدانی‌ها

رمضان 1385

ص:

الحمدلله رب العالمین و صلّی الله علی جمیع الانبیاء والمرسلین

و صلّ علی محمد و آله الطاهرین.

وجود مبارک حضرت یوسف علیه السلام دارای عشقی برخاسته از معرفت و بصیرت بود و معشوق او نیز حضرت حق بود که دارای کمالات بی نهایت است. او این معرفت را از طریق پدر، جدّ و جدّ پدر که هر سه از انبیای الهی بودند، به دست آورده بود و معرفت الهی او باعث شده بود که جمال مطلق را حس کند و برای او این معرفت وجدانی شود و در نتیجه با حسّ جمال مطلق و وجدانی شدن این حقیقت، عاشق حضرت حق شود.

ارزش عشق او، ارزش مطلق بود، نه مقیّد و محدود، چرا که معشوقش مطلق بود.

زلیخا نیز عاشق بود، ولی عشق او برخاسته از هوی، هوس و لذّت گرایی بود و معشوقش در حقیقت همان حسّ لذّت‌یابی خودش بود و خیال می‌کرد حضرت یوسف علیه السلام معشوق او است.

اگر واقعاً معشوق او حضرت یوسف علیه السلام بود، عاشق، رنگ آن معشوق را می‌گرفت؛ چون به قدری عشق، قوی و پرقدرت است که عاشق را وادار می‌کند تا در معشوق فانی شود و خود معشوق شود، اخلاق و رنگ معشوق را بگیرد. از این که هفت سال از اخلاق، منش، روش، کرامت، عظمت و پاکی حضرت یوسف علیه السلام بهره‌ای نبرد، معلوم می‌شود که معشوقش در درون خودش بوده است که همان

لذّت گرایی او بوده، او خودش را دوست داشت، نه معشوق را. برای ارضای خودش کار می‌کرد، نه برای جلب رضایت حضرت؛ چون اگر واقعاً او معشوقش بود، برای جلب رضایت معشوق حاضر بود که هر فداکاری بکند. گر تو در این مرحله آسوده‌ای عاشق آسایش خود بوده‌ای

اثر کمالات معشوق در عاشق [1]

⁽¹⁾ این دروغ بود که می‌گفت: من عاشق یوسف هستم. او در جهالت بود. اگر بیدار بود، می‌فهمید که عاشق خود و لذّت برای خودش است و می‌خواهد که یوسف علیه السلام ابزار ارضای شهوت حرام او بشود. اسم معشوق خود را به غلط روی یوسف گذاشته بود.

کسی که عاشق پاکی‌ها باشد، پاکی‌ها به او انتقال پیدا می‌کند. خود حضرت یوسف علیه السلام عاشق معشوقی بود که همه پاکی‌ها، جلال و جمال، کمالات، اسمای حسنیٰ و صفات علیا را داشت و لحظه به لحظه از طریق این عشق، کمالات معشوق را نصیب خودش می‌کرد.

ارزش عشق زلیخا، به ارزشی مجازی و از بین رفتنی و خاموش شدنی مقیّد بود؛ چون بعد از این که حضرت یوسف علیه السلام از زندان آزاد شد، دیگر چهره‌اش عوض شده بود و سنّ زلیخا نیز بالا رفته بود و آن آتش در وجودش خاموش شده بود و هیچ مزاحمتی برای یوسف علیه السلام نداشت؛ چون نیروی لذّت گرایی او رو به غروب رفته، در حال افول بود، بنابراین نمی‌توانست کاری به کار یوسف علیه السلام داشته باشد.

اما ملاک عشق یوسف علیه السلام که حضرت حق بود، روز به روز بر عشق، کمالات و مفاهیم انسانی او اضافه کرد و در نهایت او به ولیّ خالص الهی، الگو و سرمشق برای همه شهوت‌داران، زیبارویان، حاکمان، امیران، معلّمان و خانواده‌داران عالم تبدیل شد و نامش در کنار نام ابدیّ معشوق به پاکی به جا ماند و از صفحه دنیا و آخرت پاک نخواهد شد.

عاشق در اختیار معشوق

عشق واقعیتی است که در ادبیات فارسی روی آن انصافاً خیلی عالی سرمایه گذاری شده است. این عشق عاشق و معشوق چه زیبا و عالمانه و حکیمانه در این بیت گنجانده شده است. جمله معشوق است و عاشق پرده‌ای زنده معشوق است و عاشق مرده‌ای ⁽¹⁾

« قُلِ اَللّٰهُ ثُمَّ ذَرْهُمْ» ⁽²⁾

جمله در این شعر به معنی کلّ است، چون نمی‌شد کلمه کلّ را بیاورد، از لغت جمله بهره گرفته است.

فقط خدا، غیر از خدا، همه چیز رنگ و موج و از بین رفتنی است. این عشق‌هایی که در بشر بوده، تمام شعله سر کبریت و خاموش شدنی بوده و خاموش هم شده است؛ یعنی زمان، تغییر چهره‌های معشوق‌های کم ظرفیت در خاموش کردن این عشق‌ها اثر داشته است.

تمام ما سوی الله رو بنا و حباب روی آب است که اگر در معرض کمترین بادها قرار بگیرد، خراب شدنی است. باد تغییر چهره، فتنه‌گری، تقلّب و عوض شدن

معشوق، پشت کردن معشوق به عاشق، زلزله، سیل، حادثه، بیماری، آتش سوزی.

تمام روبناها در کنار عامل تخریب هست. زیربنا حضرت حق است که عامل تخریب ندارد. او معشوق اصلی است که فانی شدنی نیست.

حال عاشق در احوال مختلف

این‌هایی که به چیزی دل نبستند و همه چیز را به عنوان ابزاری برای توحید نگاه می‌کردند و هیچ وقت عاشق ابزار نبوده و معطل آن نمی‌شدند، به خاطر معرفت آنان بوده است.

از امیرالمؤمنین علیه السلام پرسیدند: اوج لذّت زندگی شما و اوج محنت زندگی شما چه وقت بود؟ گفت: اوج لذت زندگی من آن روزی بود که روی دست پیغمبر صلی الله علیه و آله به مردم نشان داده شدم و حضرت مرا به رهبری حکومت معرفی کردند و اوج محنت من آنجایی بود که صدای ناله حضرت زهرا علیها السلام بین در و دیوار بلند شد.

یعنی علی علیه السلام را تا اینجا کوچک کردند که عجب لذتی برده که شاه شده و به قدری به زن وابسته بود که وقتی دید همسرش را بین در و دیوار آزرده کردند، اوج محنت حضرت بوده است.

والله قسم! با توجه به معرفتی که داشت و این که فقط خدا زیربنا است و بقیه چیزها روبنا، حباب و خاموش شدنی است، حال حضرت چه روی دست پیغمبر صلی الله علیه و آله روز غدیر و حالی که می‌دید بین در و دیوار همسرش آزرده شده، نسبت به خدا تفاوتی نداشته است.

آنجا را می‌گفت: خدا به پیغمبر صلی الله علیه و آله تکلیف کرده است که مرا برای خدمت به دین معرفی کند و اینجا را می‌گفت: خدا به من تکلیف کرده که صبر کنم تا چراغ دین

روشن بماند. هر دو برای خدا بود. ⁽¹⁾روبناها روی حضرت اثر ندارد؟ مگر او مانند ما بوده است؟ اگر کاسبی ما دو روز نچرخد، به خدا می‌گوییم: اگر نمی‌توانی خدایی کنی، استعفا بده. امام علی علیه السلام مگر

مانند ما است که وقتی حضرت زهرا علیها السلام از دستش برود، خودش غسل بدهد و کفن و دفن کند و بگوید: خدایا! حال که همسر جوان مرا بردی، من دیگر هیچ کاری با تو ندارم؟

این نقطه، نقطه عشق اهل معرفت به وجود مقدس حق است: جمله معشوق است و عاشق پرده‌ای زنده معشوق است و عاشق مرده‌ای ⁽¹⁾

فانی بودن هر چیز غیر از وجه معشوق [1]

⁽²⁾ دیگر راست‌تر از این حرف در باب عشق وجود ندارد.

« کُلُّ مَنْ عَلَیْهٰا فٰانٍ * وَ یَبْقیٰ وَجْهُ رَبِّکَ ذُو اَلْجَلاٰلِ وَ اَلْإِکْرٰامِ» ⁽³⁾

همه چیز در فنا است؛ یعنی همین حالا آسمان‌ها، زمین و تمام موجودات در پرده فنا هستند و تمام این حرکت‌هایی را که می‌بینید، تمام، جلوه حیّ و قیّومی او هستند. پرده به عراقی بساز یا به حجازی نواز غیر یکی نیست راز، مختلف است گفتگو

یعنی عاشقان او «کالمیّت بین یدی الغسّال» ⁽¹⁾مانند مرده‌ای روی سنگ غسّالخانه هستند که تمام اختیارات و حرکاتش را تسلیم غسّال کرده است. عاشق خود را همچون مرده به دست معشوق رها کرده و اسماء و صفات او را در خودش جلوه داده است. دیگر پا، پای یوسف نیست.

از تنگی قافیه می‌گویند: خدا نور بی‌نهایت است، جسم نیست، شعر غیر از این سروده نمی‌شود، پا، دست، چشم و گوش برای یوسف نیست، بلکه برای خداست و از خدا این مطلب را عاریه دارد.

الگو بودن بندگی یوسف علیه السلام [1]

⁽²⁾

کار بنده به جایی می‌رسد که در فاسدترین کاخ، با بودن زن نامحرم حمله کننده که در شهوت دست و پا می‌زند، با بودن هر نوع میهمانی‌های شبانه و روزانه درباری، یوسف شد. مسجد، حسینیه و جمعیت مذهبی نیز در اختیارش نبود، مصر بود و عده‌ای ظالم، بت‌پرست، کاخ و زنی خائن. ولی یوسف، یوسف شد.

از تعریف‌هایی که پروردگار از یوسف می‌کند، انسان مات و مبهوت می‌شود. از خدا بشنوید که عبد در این عشق از منیّت خود می‌میرد و جلوه معشوق می‌شود.

حرکت، دیدن و شنیدن خدایی کار عبد به این حدیث قدسی می‌رسد:

«کُنْتُ سَمْعَهُ الّذی یَسْمَعُ بِهِ»

من خود گوش او می‌شوم، دیگر گوش، گوش یوسف نیست، گوش من است که می‌شنود؛ لذا هفت سال صدای باطل زلیخا را رد کرد. می‌گوید: گوش من جای این حرف‌های باطل و قبول این پیشنهادهای نجس نیست. این گوش، گوش او نبود، گوش خدا بود. و گوش خدا باطل را قبول نمی‌کند؟

«وَ بَصَرَهُ الّذی یَبْصُرُ بِهِ و لسانَه الذی یَنْطِقُ بِهِ»

چشم دیگر، چشم یوسف نبود، چشم من بود. زلیخا را مانند دیو سیاه و وجودی متراکم از آلودگی‌ها می‌دید. در کمال نفرت، او را نمی‌خواست. اگر زیبایی می‌دید، می‌خواست. کسی که زیبایی را ببیند و بگوید نمی‌خواهم، احمق است. چشم او باز بود و درست می‌دید. این چشم منیّت است که زشت‌ترین دختر را می‌بیند و عاشق او می‌شود و پای خود را در یک کفش می‌کند و می‌گوید: در عالم فقط این دختر را می‌خواهم. عالم پر از خیر است و اولیای خدا در عالم زندگی می‌کنند، اما او به دختر می‌گوید: اگر تو نباشی، می‌خواهم دنیا نباشد.

زبان یوسف هم زبان خدایی می‌شود:

«وَ یَدَهُ الّتی یَبْطِشُ بها» ⁽¹⁾دست، دیگر دست یوسف نبود، دست من بود و دست من در خیر است:

« بِیَدِکَ اَلْخَیْرُ إِنَّکَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ» ⁽²⁾

در آن هفت سال، حاضر نشد، سر انگشتش را روی دست زلیخا بگذارد که این بدنِ نامحرم را لمس کند و ببیند چه مزه‌ای دارد. در کمال نفرت از او بود: جمله معشوق است و عاشق پرده‌ای زنده معشوق است و عاشق مرده‌ای ⁽³⁾

ذکر مناجات عاشق با معشوق

«یا مَشْکُورَ الشَّاکِرینَ یَا جَلِیسَ الذّاکِرینَ یٰا مَوْصُوفَ مَنْ وَحَّدَهُ یا مَحْبُوبَ مَنْ أَحَبَّهُ یا غَوْثَ مَنْ أَرادَه» ⁽¹⁾این عشق چقدر زیبا است. عشق به او، عشقی است که ارزش مطلق دارد؛ چون معشوقش مطلق است. عشقش نیز ماندنی است؛ چون معشوق ماندنی است.

معشوق تغییر نمی‌کند که عشق تغییر کند و سرد شود. شاهد این مدعا خواهی اگر بر حسین و حالت او کن نظر

روبناها، کشته شدن‌ها، آتش گرفتن‌ها، اسارت‌ها، مضیقه‌ها، تشنگی‌ها، گرسنگی‌ها و بلاها هیچ اثری در عشق و عاشق و معشوق نگذاشت.

در روایت دارد: در گودال قتلگاه، لحظه به لحظه رنگ رخساره حضرت برافروخته‌تر شده بود؛ یعنی چنان لذّتی به او دست داده بود که رنگ او در عالی‌ترین حالت بود و وقتی تیزی خنجر شمر به گلو کشیده شد، زیباترین لبخند را زد.

ای کاش دوربین و فیلم بود و آن لبخند را می‌گرفت تا معنی لبخند را در عالم بدانند چیست و بفهمند که ریشه این لبخند از کجا بود؟

خدایا! از این عشق دست ما خالی است، اگر این عشق با ما بود که ما در همه امور در اوج پاکی بودیم. مگر خود در قرآن فرمان ندادی که:

« اُدْعُونِی أَسْتَجِبْ لَکُمْ» ⁽¹⁾

از من بخواه تا اجابت کنم؟ خدایا! امیرالمؤمنین علیه السلام تو را به ما این گونه معرفی کرد:

«یا باسِطَ الیَدَیْنِ بِالعَطِیَةِ» ⁽²⁾دست تو برای عطا کردن باز است. به درگاه تو نمی‌آیند که عطا کنی. پشت کرده‌اند و رفته‌اند. تو به دنبال آنان فریاد زدی:

« فَأَیْنَ تَذْهَبُونَ» ⁽³⁾

بندگان من! هیچ جا خبری نیست، کجا می‌روید؟ بود درد مو و درمونم از دوست

درد داشتم و نمی‌فهمیدم چه دردی است؟ اکنون فهمیده‌ام که همه دردم تویی.

والسلام علیکم و رحمة الله و برکاته

10 أحسن القصص

اشاره

نام گذاری داستان یوسف علیه السلام به « أَحْسَنَ اَلْقَصَصِ »

تهران، حسینیه همدانی‌ها

رمضان 1385

ص:

ص:

الحمدلله رب العالمین و صلّی الله علی جمیع الانبیاء والمرسلین

و صلّ علی محمد و آله الطاهرین.

پندها، درس‌ها و عبرت‌هایی که در داستان وجود مبارک حضرت یوسف علیه السلام قرار دارد و به خصوص برخوردی که با زلیخا داشتند، آن قدر حائز اهمیت و ارزش است که در میان این همه حادثه‌هایی که در تاریخ اتفاق افتاده است که البته کتاب خدا مهم‌ترین حوادث را بیان کرده، تنها این داستان را به « أَحْسَنَ اَلْقَصَصِ » ⁽¹⁾

نام گذاری کرده است.

بهترین قصّه‌ها، اتفاق‌ها و حادثه‌ها، با این که در بعضی از حوادث، انبیای اولوالعزم خدا محور بوده‌اند، حضرت ابراهیم، موسی بن عمران و مسیح علیهم السلام، آنها را « أَحْسَنَ اَلْقَصَصِ » نفرموده است. چرا که در آن داستان‌ها بین عادل و ظالم درگیری بوده، اما اینجا درگیری بین تمام ورع و پاکی در اوج خود، با تمام آلودگی و ناپاکی در اوج خود بوده است. همیشه بین عادل و ظالم درگیری اتفاق نمی‌افتد، اما همه مردان و زنان عالَم، تا زمانی که شعله شهوت روشن است، با شهوت درگیر هستند.

ممکن است در مملکتی، حکومت عدل سرکار باشد، مانند زمان حضرت سلیمان علیه السلام که حکومت عدل و حق بود و مردم نیز از آن حکومت خیلی راضی و شاد بودند؛ چون می‌دانستند هر حقی که مربوط به آنها است، در سایه حکومت الهی حضرت به حقشان می‌رسند. تا مدّت زیادی حضرت سلیمان علیه السلام سرکار بود، اما بین عدل و ظلم درگیری نبود؛ چون حکومت ظالم نبود و به انقلاب مردمی هم نیازی نبود.

در رأس حکومت، پیغمبری با کرامت، زاهد، عابد، اهل خدا، اهل حقّ و اهل عدالت وجود داشت. پروردگار در قرآن داستان ایشان و ملّتش را « أَحْسَنَ اَلْقَصَصِ » نام گذاری نکرد. یا درگیری حضرت ابراهیم علیه السلام با نمرودیان را « أَحْسَنَ اَلْقَصَصِ »

نگفت.

تمام پاکی ها در برابر تمام ناپاکی ها

اما اینجا، یک طرف داستان، حضرت یوسف علیه السلام سمبل زیبایی در جهان قرار داشت که در این درگیری در اوج جوانی و هیجان شدید غریزه شهوت بود؛ یعنی در فضایی قرار داشت که میلیون‌ها نفر شکست می‌خورند. بیشتر آنهایی که در این فضا قرار گرفتند، اگر مؤمن هم بودند، چند دقیقه صبر کردند، اما اکثراً شکست خوردند.

ولی این زیبای نمونه، در اوج جوانی و اوج هیجان شهوات، در برابر طنّازی، حیله‌گری، فتنه‌گری و آسیب رسانی زن جوانِ مشرکِ بریده از خدا، هفت سال، شبانه روز مقاومت کرد و دامن پاک الهی او آلوده نشد و مارک شیطانی به او نخورد.

در اوج مقاومت با قدرت ظالمانه بانوی کاخ، زن نخست وزیر، نُه سال محکوم به زندان می‌شود و در زندان روحیّات عجیبی را از عالم ملکوت کسب می‌کند و روزی که آزاد می‌شود، لایق می‌شود نه عزیز مملکت مصر، بلکه عزیزِ مصرِ وجود شود و خداوند متعال چند هزار سال، این داستان گم شده را از لابلای تاریخ فراموش شده و از پرونده روزگار بیرون بیاورد و محور بیش از صد آیه قرارش دهد و در قرآن مجید، کتابی که تا قیامت جاوید خواهد ماند، نام و داستان او را بگنجاند.

این علت « أَحْسَنَ اَلْقَصَصِ » بودن این داستان است.

توجه ویژه خدا به بعد از درگیری یوسف علیه السلام و زلیخا

آنچه را که در این بحث می‌بینید، که به نظر بسیار مهم می‌رسد و همه دقایق و لطایفش در آیات قرآن کریم است، نگاه پروردگار به بعد از این جریان است، نه قبل از آن. همه این مسائل برای بعد از هیجان شهوات و درگیری حضرت با این زن و مقاومت هفت ساله و حفظ دامن خود در تمام حیات از آلودگی است.

تمام نگاه خاص پروردگار به حضرت یوسف علیه السلام به خاطر بعد از این جریان است. البته قبل از این جریان، پروردگار عالم به او نظر دارد، اما فقط به عنوان فرزند کوچک حضرت یعقوب علیه السلام، یعنی از زمانی که حضرت یوسف علیه السلام به دنیا آمد، تا زمانی که با این زن ناخواسته روبه‌رو شد و به صورت غلام زرخریدی که همه راه‌های فرار به روی او بسته شده است و نمی‌تواند جایی برود و آزادی ندارد، تا زمانی که ناخواسته او را در فضای کاخ قرار می‌دهند و در خلوت کاخ به عنوان غلامِ شوهر این زن و خدمت کار او قرار می‌دهند.

نگاه پروردگار به او از زلیخا به بعد شروع می‌شود، تا آنجایی که روزگار فراق تمام می‌شود، حضرت یعقوب علیه السلام و فرزندانش وارد مصر می‌شوند و به شدّت مورد احترام حضرت یوسف علیه السلام قرار می‌گیرند و او نیز در اوج کرامت و بزرگواری از ظلم‌های ده برادر خود گذشت می‌کند و داستان دیگر تمام می‌شود.

مرگ حضرت یوسف علیه السلام با کمال آبرو، کرامت، آقایی، بزرگواری، انسانیت و در حالی که برای همه مرد و زن جهان درس و الگو شده است، می‌رسد و ایشان از دنیا خارج می‌شوند.

اهمیت جذب نگاه خدا در جوانی [1]

⁽¹⁾ این گوشه‌ای از نگاه پروردگار به آیات کتاب وجود حضرت یوسف علیه السلام است که

این جوان، در اوج جوانی؛ چون این نگاه، مربوط به پیری او نیست. هر پیرمردی از گذشته بدش پشیمان است - البته اگر بد کرده باشد - و خوب می‌شود، مگر کافر باشد. هر پیرمردی در روزگار پیری وارد نماز، عبادت و مناجات می‌شود. روزگار گردنش را کج می‌کند، نه این که خودش بخواهد کج کند. هر پیرمردی سعی می‌کند که توبه کرده، خودش را پاک کند، بعد از دنیا برود. نگاه خدا به روزگار پیری حضرت یوسف علیه السلام نیست، بلکه به روزگار پر بودن وجودش از کرامت‌های ایام جوانی است.

در این بخش از زمان، اگر کسی نگاه خدا را به خودش جلب کند، هنر کرده است؛ چون خیلی‌ها در این بخش روی خدا را از خود برمی‌گردانند و رابطه خدا را با خودشان قطع می‌کنند. خیلی‌ها به خاطر قدرت و اوج جوانی، در مقابل حضرت حق دچار کبر می‌شوند.

اگر در این فصل از جوانی، انسان بتواند نگاه حضرت حق را به خود جلب کند، شاهکار کرده است. جلب نگاه در پیری با توبه، التماس، گریه و پشیمانی کار مهمی نیست. پیرمرد است و می‌گوید: دیگر دارم از کار می‌افتم، کمرم، پایم، سرم، چشمم و گوشم، از کار افتاده است، خدایا! کسی که به ما رحم نمی‌کند، اقلاً تو رحم کن، گذشته ما که بسیار کثیف، آلوده و ناپاک بوده، ما را ببخش، نفهمیدیم، جاهل بودیم، بد کردیم.

تفاوت نگاه خدا به جوانی و کهنسالی [1]

⁽¹⁾

اگر پیرمرد را ببخشد، این نگاه، نگاه ترحّم خداست، نه نگاه عظمت نگری و «احسنیت» ، نه نگاه به آیات بیّنات کتاب، وجود جوان که به کتاب هستی آبرو داده است.

«عالماً مضاهیاً للعالم العَیْنی» ⁽¹⁾این حرف حکما است، که حضرت یوسف علیه السلام در ایام جوانی، همه وجود را با همه عالم، حکیمانه، هماهنگ و یکی کرده بود. این نگاه و خوشحالی در این زمان خیلی مهم است.

نه زمان پیری که بعد از گریه‌ها، ناله‌ها، ندبه‌ها، مکه و کربلا رفتن‌ها بگویم:

احساس می‌کنم که گویا خدا مرا بخشیده باشد. بعد از این که هزاران مقام و منزلتم را از دست دادم، حالا به عنوان غلط کرده پشیمان، خوشحال باشم که مرا بخشیده‌اند و به من نگاه می‌کنند.

البته خدا منّتی روی ما نمی‌گذارد. در قیامت مارکی به پیشانی ما نمی‌زند که «هذا تائب» این شخص جوانی خود را در گناه گذرانده و بعد توبه کرده است، نه، این کار را با ما نمی‌کنند، اما انسان در درون خودش احساس ذلیلی می‌کند.

به خدا قسم! بیشتر این خنده‌هایی که دختران و پسران خارج از فضای دین دارند، خنده‌های مسخره‌ای است که امیرالمؤمنین علیه السلام می‌فرمایند: ⁽²⁾به دنبال این

خنده‌ها، گریه‌های سنگینی قرار دارد.

پشت این خنده‌ها، ایدز، سوزاک، سفلیس، بیماری‌های عصبی، روانی و خودکشی و در نهایت آتش جهنم است.

شادی و گریه واقعی

اما شادی واقعی کجاست؟ خدا نیز در قرآن فرموده است که می‌خنداند و می‌گریاند:

« وَ أَنَّهُ هُوَ أَضْحَکَ وَ أَبْکیٰ» ⁽¹⁾

این متن در قرآن به گونه‌ای غیر از آن خنده و گریه است. خدا، خدایی است که می‌خنداند، آنجایی که خدا انسان را می‌خنداند، آنجایی است که:

« لِسَعْیِهٰا رٰاضِیَةٌ» ⁽¹⁾

« فَهُوَ فِی عِیشَةٍ رٰاضِیَةٍ» ⁽²⁾

آن خنده قیمت دارد که وقتی حضرت یوسف علیه السلام را از آن کاخ با عظمت به زندان تاریک کاهگلی، کنار عده‌ای کافر و زبان نفهم می‌اندازند، به دیوار زندان تکیه می‌دهد و می‌گوید:

« رَبِّ اَلسِّجْنُ أَحَبُّ إِلَیَّ مِمّٰا یَدْعُونَنِی إِلَیْهِ» ⁽³⁾

مرا از آن فضای دعوت به زنا به گوشه این زندان انداختند، حال تو هستی و من، پس من اینجا خوش هستم. این خوشی، خوشی است. نه فریادهای مستانه و شبانه که بعضی پسر و دخترها در زندگی می‌زنند و مانند کرم‌ها در لجن گناه و شهوت نجس می‌لولند و بدن‌های جهنمیی که به هم ساییده می‌شود. آن لولیدن، غیر از زندگی کردن است.

شادی واقعی

اگر شادی آنها شادی است، پس چرا بعد از این جلسات رقص و گناه، وقتی به خانه می‌آیند و تنها می‌شوند، احساس می‌کنند که غم تمام عالم در دل آنها است؟ بعد با هزار نوع قرص خود را خواب می‌کنند که سنگینی این غم آنها را از پا درنیاورد.

شادی واقعی، شادی مؤمن است که حتی ظاهراً دارد گریه می‌کند، اما بعد از گریه و حتی در حین گریه کردن، چنان احساس سبک باری و شادی می‌کند که

حاضر نیست این شادی او تمام شود.

خنده حضرت یوسف علیه السلام معنی الهی و ملکوتی دارد. او کجا می‌خندد؟ بعد از این که می‌بیند از همه پلیدی‌های کاخ، ذره‌ای بر دامن او ننشسته و آزاد شده، هر چند ظاهراً به زندان افتاده است می‌خندد که این خنده، آیه خداست و دهان حضرت، صفحه کتاب خدا.

این جنب و جوش در زندان، سجده‌های طولانی، رکوع‌ها، ناله‌های شبانه، آری، اینجا جای شادی و نشاط است: رقص آنجا کن که خود را بشکنی پنبه را از ریش شهوت برکنی ⁽¹⁾

شادی جدایی از رذایل اخلاقی

وقتی کوزه منیّت و غرور که همه توخالی است، کوزه حرص، حسد، تنگ نظری، حقارت و کوچک بودن را شکستی و با شکستن آن، از همه این عالم مادی رها شدی و در ملکوت و وادی « أَرْحَمُ اَلرّٰاحِمِینَ » قرار گرفتی، آنجا پایکوبی کن، هیجان داشته باش و بخند. آنجا دیگر تو را گریه نمی‌گیرد.

زمین‌های پنبه کاری شده را دیده‌اید. پنبه در جلد خشک و زبری چسبیده است.

گوی و کیسه می‌آورند، با انگشتان دست پنبه را از آن جلد خشک جدا می‌کنند، به کارخانه می‌دهند تا آن را بزند و به صورت نرم و زیبایی درآورد.

بعد نمونه‌اش را در ویترین‌های گران قیمت می‌گذارند؛ یعنی بعد از کنده شدن از آن گیاه خشک و زرد، افتاده و جلد خشک، پشت ویترین پرقیمت بالانشین شده است و انسان‌های کارخانه‌دار و ثروتمند می‌بینند و به قیمت گران می‌خرند، می‌ریسند و به پرده‌ها و لباس‌های زربفت و پرنقش و نگار تبدیل می‌کنند. شاهان و

پولداران جهان می‌گویند: این نوع پرده را بیاورید روی پنجره‌های ما نصب کنید.

یعنی از بیابان نشینی کنده شده و حرکت می‌کند تا کاخ‌نشین می‌شود.

منیّت‌ها انسان را بیچاره می‌کنند؛ یعنی سازمان خلقت انسان را به گونه‌ای ساخته‌اند که اهل منیت، شهوت، بخل، حرص و آلودگی، واقعاً محکوم به شکست، ذلیل شدن و غرق شدن هستند و هیچ راه فراری ندارد.

«الهی لاتُؤَدِّبْنی بعقوبتک» ⁽¹⁾حضرت زین العابدین علیه السلام گریه می‌کردند که خدایا! مبادا مرا با آتش جهنم خود بیدار و ادب کنی. آنجا دیگر بیداری و ادب فایده‌ای ندارد. در جهنم هر شاهی ذلیل و دست بسته و هر متکبری، خوار است و هر شهوترانی فریاد می‌زند:

« یٰا لَیْتَنِی کُنْتُ تُرٰاباً» ⁽²⁾

کاش مرا خلق نکرده بودی. در آنجا ادب شدن چه سودی دارد؟

اجازه فکر بی‌ادبی نیز در این دستگاه به کسی نمی‌دهند. اگر انسان گرفتار شود، او را نیز دوست داشته باشند، چنان به گوش او می‌زنند که اگر خواب است، بیدار شود.

شکستن منیّت ها

اجازه فکر در منیّت را نیز به ما نمی‌دهند. من یک بار فکر نکرده، چنان چوبش را خوردم که هر وقت یادم می‌آید، از آن کتکی که خوردم، شاد می‌شوم و می‌خندم.

خنده معنی‌دار، که شکر خدا، این چوب زدن را به قیامت نکشاند.

در اوج تابستان، در یکی از شهرهای بزرگ ایران، شب آخر منبرم بود. محلی که در آنجا منبر می‌رفتم، وسعت داشت. شب آخر، شاید نزدیک به پنجاه هزار نفر پای منبر بودند. خدا می‌داند این فکر نیمه کاره به ذهن من آمد که این سواد، بیان و منبر من است که این جمعیت را به اینجا آورده است. این تمام آن فکر بود، اما به جایی نکشید. فقط در حالی سخنرانی به صورت نسیم بسیار مختصری به ذهن من آمد و اصلاً ادامه پیدا نکرد.

بعد از شب آخر این مجلس، باید از آن شهر حدود چهارصد کیلومتر به شهر دیگری که از شهرهای معروف ایران و بسیار ثروتمند است، می‌رفتم؛ یعنی فردا شب، شب اول منبر در آن شهر ثروتمند بود. هر شب که آن منبر تمام می‌شد و به خانه می‌آمدیم، پسر من که آن وقت پنج شش ساله بود، می‌گفت: امشب بیست و دو نفر پای منبر بودند، فردا شب! بیست و یک نفر بودند. کار من منبر رفتن بود، کار فرزندم شمردن مستمع بود. هیچ کس نیامد.

این‌هایی که می‌آمدند نیز افراد جالبی بودند. این چند نفر گروه گروه کنار هم می‌نشستند و وقتی من بر منبر بودم، می‌شنیدم که به همدیگر می‌گفتند: امسال محصول باغ را چقدر فروختی؟ می‌گفت: خیلی نشد، این قدر شد. دیگری می‌گفت:

این قدر فروختم. تمام منبر من به فروش آنها گذشت.

بعد از ده شب که منبر من تمام شد، از مداح معمولی نیز به من کمتر پول دادند و گفتند: به سلامت. یعنی خدا به من گفت: دل‌ها در دست من است، من در آنجا پنجاه هزار نفر را پای منبر آوردم. تو می‌توانی، بفرما. مگر تو همان شخص منبری آن شهر نبودی؟ پس چه شد؟

ای کسی که دل‌ها به دست تو است:

«یا مُقَلِّبَ الْقُلُوبِ وَ الْاَبْصَارِ» ⁽¹⁾تو می‌گویی برو، اگر انسان در باطن خود از مسیر صحیح منحرف شود، تو می‌گویی نرو.

در زندگی خیلی تواضع کنید و دائم بگویید: ای خدا! تو همه چیز هستی. این را قبول کنید تا شما را بالا ببرند. بزرگ‌ترین انسان بعد از پیامبر صلی الله علیه و آله، به ما یاد داده است که چه کسی هستیم:

«و أنا عَبْدُکَ الضَّعیفُ الذَلیلُ الحَقیرُ المِسْکِینُ المُسْتَکِینُ» ⁽²⁾حال که زنده هستیم، این است که حقیر، ذلیل، مسکین و مستکین هستیم، وای به حال آن زمانی که جنازه ما را روی سنگ مرده شورخانه بیاندازند، آنجا چه کسی هستیم؟ آنجا جایی هست که همه از زن و فرزند، داماد، برادران، اقوام، دوستان، شریک و همسایه‌ها همه جمع شده‌اند، تا ما را دور بیاندازند. جمع نشده‌اند که ما را نگهدارند. رقص آنجا کن که خود را بشکنی پنبه را از ریش شهوت برکنی

رقص و جولان بر سر میدان کنند

نه در این مجالس بیهوده و پوچ دنیایی، آنجا که رقص و جولان ملکوتی واقعی نیست، این رقص و جولان که عین حماقت است: زن و مرد با هم برقصند و خدا و ملائکه نیز ببینند و پرونده را عصر جمعه به خدمت امام زمان علیه السلام ببرند و جگر ایشان زخم بخورد.

منشأ شادی مؤمن در دنیا

این بالا پریدن‌ها، حیوانی است وگرنه زمانی که کمبودها و نواقص روحی و اخلاقی بیرون می‌آیند، باید هیجان و پایکوبی و شادی کنند. این هیجان از کجاست؟

از همراهی مددهای غیبی، ملائکه به آنها می‌گویند:

« نَحْنُ أَوْلِیٰاؤُکُمْ فِی اَلْحَیٰاةِ اَلدُّنْیٰا» ⁽¹⁾

ما بودیم که زیر بازوان شما بودیم و شما را می‌بردیم. اگر ما در دنیا دوست شما نبودیم، شما نیز از آن رقص‌ها می‌کردید؟ آن نواختنی که شما را به هیجان می‌آورد، از طرف ما بود. ما از جانب خدا در باطن شما می‌نوازیم و در این نواختن ما بود که شما تلطیف می‌شدید و اشک از چشم شما جاری می‌شد. در این نواختن ما بود که دلکنده می‌شدید و می‌گفتید: مشهد، کربلا، مناجات، دعای کمیل و عرفه برویم. اگر ما نمی‌نواختیم که شما از جای خود تکان نمی‌خوردید.

مطربانش از درون دف می‌زنند بحرها از شورشان کف می‌زنند ⁽¹⁾

والسلام علیکم و رحمة الله و برکاته

11 لیاقت و هدایت

اشاره

کسب فیوضات الهی به اندازه لیاقت

تهران، حسینیه همدانی‌ها

رمضان 1385

ص:

الحمدلله رب العالمین و صلّی الله علی جمیع الانبیاء والمرسلین

و صلّ علی محمد و آله الطاهرین.

حضرت یوسف علیه السلام به قدری از خویش لیاقت و شایستگی نشان داد که پروردگار مهربان عالم، ظرف وجود او را از حقایق گسترده‌ای پر کرد که البته این احسان و عنایت را در حقّ هر کسی که از طریق معرفت و عمل لیاقت نشان دهد، می‌کند.

در حلّ مشکل حضرت یونس علیه السلام و نجات از تاریکی شکم ماهی در دریا که احدی جز حضرت حق نمی‌توانست او را نجات بدهد، می‌فرماید: ما او را نجات دادیم:

« وَ کَذٰلِکَ نُنْجِی اَلْمُؤْمِنِینَ» ⁽¹⁾

و به همین صورت اهل ایمان را از گرفتاری‌ها و مشکلات نجات می‌دهیم. البته لطف پروردگار و احسان حضرت حق، به اندازه لیاقت و شایستگی انسان به او می‌رسد.

ظرف وجود حضرت یوسف علیه السلام در توان ظرفیت خود، به خاطر معرفت و عملش از فیوضات الهی و عنایات حضرت حقّ پر شد. گوشه‌ای از آن عنایات و

الطاف را که فقط کار اوست، نه کار پول، پارتی، قبیله، خانواده و قدرتمندان در آیات قرآن مجید ببینید.

در یکی از آیات می‌فرماید: ⁽¹⁾همه این امور بعد از آن معرفت، عمل، لیاقت و شایستگی است. البته رایگان و ناگهانی نیست، بلکه او زحمت کشید، رنج برد، و اجازه نداد به پاکی او لکه سیاهی بنشیند.

مکنت عنایت شده به بندگان خالص

بعد از این امور بود که پروردگار می‌فرماید:

« مَکَّنّٰا لِیُوسُفَ فِی اَلْأَرْضِ» ⁽²⁾

این به چاه افتاده و زندانی کشیده را تمکّن، آبروی عظیم و نیروی چیرگی بر مشکلات و غلبه بر دل‌ها را دادم. این‌ها کار غیر خدا نیست. تمکّن، نعمت ویژه الهی است که کسی سفره‌دار حضرت حق می‌شود، سفره دار رحمت، قدرت، کرم، عزّت، چیرگی، غلبه و توان او. در حقیقت تمام قدرت‌ها، توان‌ها، پیروزی‌ها در آن

شخص قرار داده می‌شود.

ظاهراً یک نفر است، ولی قدرت جامع، غالب و چیره کامل است. دل‌ها و ارواح همه در تسخیر او است، در حالی که او کانال فیوضات پروردگار برای دل‌ها و ارواح است. نه تنها دل‌ها و ارواح زمان خودش، بلکه برای همه دل‌های لایق، شایسته و قابل.

تمکّن، معنویت و آبروی او در جهان فعّال است. بدن او در دنیا نیست، ولی حقیقت او در دنیا هست و به نیازمندان عالم معنا، انرژی، پاکی، زمینه استقامت و حفظ نفس می‌دهد. این همه را پروردگار عالم در یک نفر جمع کرده است.

محسنین در سایه لطف پروردگار

وقتی که برادران حضرت یوسف علیه السلام به علّتی که در قرآن مطرح است، او را شناختند، حضرت علیه السلام حرف خیلی زیبایی به برادران زد. آنها او را به چاه انداختند و خیال می‌کردند که نابود شده و از بین رفته است. سی سال گذشته است، اکنون گرد و غبارش نیز از تهِ چاه به باد رفته است.

آنها اصلاً به زنده بودنش یقین نداشتند. وقتی او را شناختند، مبهوت شدند. بچه کتک خورده ته چاه افتاده کنعان کجا و مقام عزیز مصر کجا؟ شگفت زده و مبهوت شدند.

حضرت علیه السلام وقتی این جمله را به آنها گفت خیال آنان را راحت کرد که در این دستگاه منظّم هستی باید کار به اینجا برسد.

حضرت یوسف علیه السلام به حقیقت و بصیرت وصل است و کلمه به کلمه از حرف‌های ایشان حساب دارد. او وقتی حرف می‌زند، خدا از گلوی او حرف می‌زند. به برادرانش فرمود: چرا انگشت به دهان مانده، شگفت زده و غرق در تعجب شده‌اید، مگر چه شده است؟ یک سیر طبیعی الهی در این عالم انجام گرفته

است و آن این بوده که من از چاه تا اینجا با خدا بودم، با خدا زندگی کردم.

« فَإِنَّ اَللّٰهَ لاٰ یُضِیعُ أَجْرَ اَلْمُحْسِنِینَ» ⁽¹⁾

پروردگار پاداش نیکوکاران را ضایع نمی‌کند.

این گفتار قرآن مجید را حفظ کنید و نصب العین خود قرار دهید. چهل شبانه روز تجربه کنید، ممکن است برای بعضی‌ها باورش سخت باشد، ولی در مدت طولانی، اثرش را می‌بینید، فقط چهل شبانه روز.

اعتماد به وعده های خدا

شما چهل شبانه روز خدا را امتحان کنید. ⁽²⁾روش و اعمال ما نشان می‌دهد که ما هنوز اعتماد کاملی به پروردگار نداریم. ما نسبت به وعده‌های خدا در ترس هستیم که مبادا انجام نگیرد. به این که پروردگار اصرار دارد:

« إِنَّ اَللّٰهَ لاٰ یُخْلِفُ اَلْمِیعٰادَ» ⁽³⁾

من خلف وعده ندارم، اگر در مقابل کارهای نیک، حالات، اخلاق و نیّت‌های پاک به شما وعده دادم که در دنیا نیز به شما احسان کنم، یقین بدانید که احسان خواهم کرد.

یکی از چهره‌های بسیار برجسته شیعه که بعضی‌ها نقل می‌کنند - آن بعضی‌ها که عجیب مورد اعتماد هستند و سر و سرّی با امام دوازدهم علیه السلام داشتند - یکی از

اولیای الهی به نام حاج علی بغدادی در کنار حرم موسی بن جعفر علیه السلام خدمت امام زمان علیه السلام رسیده بود، اول ایشان را نشناخت، بعد که از نظر پنهان شد، سیری در اتفاقات به وقوع پیوسته عصر پنجشنبه و شب جمعه کرد، تا اینجا که گفت: این آقا در حرم به من فرمود: میل داری به دوازده امام سلام بدهی؟ عرض کردم: بله.

فرمود: سلام بده. تا امام عسگری را که سلام دادم، ایشان سکوت داشت و گوش می‌داد، تا گفتم: «السلام علیک یا حجة بن الحسن» ایشان فرمود: «علیک السلام» تازه فهمید که در محضر ایشان بوده است. حضرت در کنار حرم حضرت موسی بن جعفر علیه السلام به او می‌فرماید: اگر به تهران رفتی، سلام مرا به فلانی برسان و اسم او را می‌برد.

داستان از تشرف دو یهودی به اسلام

حاج علی بغدادی می‌فرمودند: زمانی که در نجف بودم، کنار حرم امیرالمؤمنین علیه السلام دو طلبه را دیدم که حال، چهره و حرف زدن آنان، به نظرم آمد این‌ها ممتاز هستند.

امیرالمؤمنین علیه السلام می‌فرمایند: ⁽¹⁾تمام رفتار ظاهری، دلیل بر وضع باطن است. هر کس در بیرون هر کاری می‌کند، درون خود را بیرون می‌ریزد. این‌ها نشان می‌داد که درون مایه‌دار، روشن و نورانی‌ای دارند. سؤال کردم: آیا می‌خواهید اسم خود را بگویید؟ علاقه دارم شما را بشناسم. اهل کجا هستید؟

گفتند: منزل ما در صد و پنجاه کیلومتری مدینه، در منطقه خیبر است و هر دو

یهودی‌زاده هستیم. آنجا محلی بود که کتاب‌های ما یهودیان قرار داشت. در آن کتابخانه مخزنی بود که همیشه درش قفل بود و به روی احدی باز نمی‌کردند. من و برادرم کنجکاو شدیم. کلید دار را دیدیم، گفت: به هیچ قیمتی در را باز نمی‌کنم.

تطمیعش کردیم و پول زیادی پیشنهاد دادیم، گفت: به هیچ قیمتی در را باز نمی‌کنم.

تطمیعش کردیم و پول زیادی پیشنهاد دادیم؛ چون وضع مالی خانوادگی ما خیلی خوب بود. او قبول کرد.

قرار پنهانی گذاشتیم که احدی از این جریان مطلع نشود وگرنه این طور که کلید دار می‌گفت، همگی ما را می‌کشتند. بر سر قرار آمدیم، به دور از چشم همه، در اتاق را باز کرد.

نام پیامبر صلی الله علیه و آله و امیرالمؤمنین علیه السلام در تورات [1]

⁽¹⁾ توراتی در آنجا بود. به ما گفت: هر چه به حضرت موسی علیه السلام نازل شد، در این هست. تمام تورات‌های بیرون تقلبی است.

ما هم متخصّص زبان عبری بودیم، آن را باز کردیم و خواندیم. به صفحه‌ای رسیدیم، دیدیم خداوند متعال در آیات تورات گفته است: کار به حضرت موسی علیه السلام تمام نمی‌شود و در آینده پیغمبر به این اوصاف، این نام و نشان و اخلاق خواهد آمد و بعد از او نیز کار در اختیار دامادش، به این نام و نشان قرار می‌گیرد.

خواندیم و بیرون آمدیم.

« فَاذْکُرُونِی أَذْکُرْکُمْ» ⁽¹⁾

شما با لیاقت و خواستن مرا یاد کنید، من هم شما را یاد می‌کنم. شما قدمی به سمت من بیایید، من ده قدم به طرف شما می‌آیم.

به برادرم گفتم: ما دیگر حق نداریم یهودی بمانیم، نظر تو چیست؟ گفت: من هم نظرم همین است. حال کجا برویم و دین اصلی را پیدا کنیم؟ به مدینه آمدیم، دیدیم نمی‌توانیم آنجا بمانیم. اگر خانواده ما بفهمند، ما را نابود می‌کنند.

با هم به بغداد آمدیم. در کاروانسرایی اتاق اجاره کردیم، مدیر کاروانسرا پیرمرد محاسن سفیدی بود. خیلی به ما محبت کرد، گفت: اهل کجا هستید؟ گفتیم: اهل خیبر هستیم و می‌خواهیم مسلمان واقعی شویم. گفت: فردا صبح شما را نزد قاضی القضات بغداد می‌برم. قاضی از اسلام، قرآن و پیغمبر صلی الله علیه و آله برای ما صحبت کرد. در پایان گفت: بعد از پیغمبر صلی الله علیه و آله کار به ابن ابی قحافه رسید.

گفتیم: ای قاضی! به خدا قسم! در تورات اصلی که ما با خواندنش تشویق شدیم که مسلمان شویم، اسم جانشین پیغمبر صلی الله علیه و آله این نبود. اسمی که به عبری در تورات بود، به عربی «علی بن ابی‌طالب» می‌شد، عبدالله بن ابی قحافه در تورات نبود.

قاضی فریاد زد و گفت: این دو رافضی خبیث را بیرون کنید. ما را بیرون کردند.

نمی‌فهمیدیم لفظ رافضی یعنی چه؟ به چه کسی رافضی می‌گویند؟ ناراحت و

دل‌شکسته به همان اتاق کاروانسرا آمدیم. پیرمرد مالک کاروانسرا صبح آمد و جریان را برای او گفتیم، گفت: عیبی ندارد، دوباره برویم، من شما را می‌برم، شفاعت می‌کنم، با شما نرم شود.

رفتیم و صحبت کردیم. دوباره مصرّ شد که بعد از پیغمبر صلی الله علیه و آله حق خلافت از آن عبدالله بن ابی قحافه بود. باز قسم خوردیم که این اسم در تورات نبود.

نام شیعیان در مصحف [1]

⁽¹⁾ حذیفه می‌گوید: وقتی امیرالمؤمنین علیه السلام شهید شد، امام مجتبی علیه السلام به مدینه رفت. از کوفه تا مدینه، یکی از شترها را حضرت خیلی مواظبت می‌کرد.

من به حضرت عرض کردم: چرا این شتر را این همه مواظبت می‌کنید؟ فرمود:

کتابی بار این شتر است که نام تمام شیعیان ما تا قیامت در این کتاب ثبت است.

گفتم: به من نشان می‌دهید؟ فرمود: در مدینه نشان می‌دهم.

من سواد نداشتم، به دنبال پسر برادرم رفتم، او را به خانه حضرت مجتبی علیه السلام آوردم. عرض کردم. آقا! وعده دادید. من سواد ندارم، آیا اجازه می‌دهید پسر برادرم ببیند که آیا اسم من در آنجا هست یا نه؟ ورق زد و گفت: بله، اسم شما هست.

دوباره ورق زد، هیجانی شد. گفتم: چه شده است؟ گفت: اسم خودم را نیز دیدم، از اسم من نور بیرون می‌زند. به امام مجتبی علیه السلام عرض کردم: چرا از اسم برادرزاده من نور بیرون می‌زند؟ فرمود: او جزء هفتاد و دو نفر یاران حسین ما علیه السلام است.

دنباله داستان تشرف دو یهودی به اسلام

این بار با کفش خود به ما دو برادر حمله کرد، برادرم فرار کرد، ولی من کتک مفصلی خوردم. این هم دین شد؟ ما دو نفر یهودی آمدیم که مسلمان واقعی شویم، آن وقت باید این گونه ما را بزنند؟ به برادرم گفتم: کرایه اتاق را بده، برویم. گفت، کجا برویم؟ گفتم: بالاخره از جایی سر در می‌آوریم. راه افتادیم، به لب جوی آب رسیدیم و نشستیم.

تو لیاقت نشان بده، آنها پرده را کنار می‌زنند. پشت پرده و عمری در تاریکی ماندن. چرا؟ تمام نور آن طرف است. این طرف که تمامش شهوت، شکم، نزاع، فریاد، جنگ، غیبت، تهمت و ناروا و خستگی است، اما خبرها پشت پرده است. عالمی خواهم از این عالم بدر تا کنم اندر جهان سیر دگر ⁽¹⁾

هیچ کس نبود. جوانی با دنیایی از ادب آمد و به ما دو نفر سلام کرد و گفت: چه غصّه‌ای دارید؟ گفتیم: آمدیم مسلمان شویم، کتک خوردیم. گفت: آنها همین طور هستند. شهری نزدیک بغداد به نام کاظمین است، آنجا محل دفن جدّ من، موسی بن جعفر علیه السلام است. آنجا به شیخ محمد حسن آل یاسین مراجعه کنید، حکایت خود را به او بگویید.

ما به کاظمین آمدیم. پرسیدیم، آدرس دادند تا رسیدیم. در زدیم. آمد در را باز کرد و با محبت گفت: به درون خانه بیایید. اهل کجا هستید؟ حکایت خود را گفتیم تا رسیدیم به این که جوانی این آدرس را داد، ناگهان برخاست، سر به دیوار گذاشت، مانند مادر داغدیده گریه کرد.

بعد گفت: برخیزید. ایستادیم. چشم ما را بوسید و به صورتش مالید. ما دیروز آن

اوضاع را دیده بودیم، اما اکنون این آقا را دیدیم، متحیر شدیم که چرا دیروز ما را زدند، اما امروز چشم ما را می‌بوسند؟

گفتیم: چرا چشم ما را می‌بوسید؟ فرمود: چرا نبوسم؟ این دو چشم، جمال مولای ما را دیده است. چرا گریه نکنم؟ اسم من به زبان آن آقا جاری شده است.

تو لیاقت نشان بده، تا برای تو نیز سفره‌اش را پهن کند.

« وَ کَذٰلِکَ مَکَّنّٰا لِیُوسُفَ فِی اَلْأَرْضِ» ⁽¹⁾

ما به دست او مسلمان شدیم. ما را راهنمایی کرد و گفت: دریای علم خدا در نجف است، خدمت علمای نجف در جوار حرم امیرالمؤمنین علیه السلام بروید، من همه خرج شما را می‌دهم.

والسلام علیکم و رحمة الله و برکاته

12 عقل و ادب

اشاره

ساختمان انسانیت

تهران، حسینیه همدانی‌ها

رمضان 1385

ص:

الحمدلله رب العالمین و صلّی الله علی جمیع الانبیاء والمرسلین

و صلّ علی محمد و آله الطاهرین.

از نظر معنویات، هیچ ساختمانی در عالم هستی عظیم‌تر و با ارزش‌تر از ساختمان انسانیت نیست. آن افرادی که این ساختمان را ساختند، از مصالح الهی و ملکوتی برای ساختن این ساختمان بهره گرفتند و از زمانی که انسان را آفریدند تاکنون، هیچ فرهنگ زمینی نتوانسته مصالحی را به انسان ارائه بدهد که انسان با به کار گرفتن آن مصالح، ساختمان انسانیت را بسازد و تمام مصالح ارائه شده، یا ناقص بوده، یا عیب داشته و یا پوک و پوچ بوده است.

بیش از چند میلیون فرهنگ آمد و خرابکاری کرد و به عمر خود خاتمه داد. آن چه که باقی می‌ماند و اصلاح کننده است و به عمرش خاتمه داده نمی‌شود، فقط دین خدا است:

« إِنَّ اَلدِّینَ عِنْدَ اَللّٰهِ اَلْإِسْلاٰمُ» ⁽¹⁾

و این اسلام نیز از زمان آدم علیه السلام ارائه شده و در طول زمان به وسیله پیامبران و به تدریج کامل شده، تا زمان بعثت پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله که به اوج کمال و جامعیتش

رسیده و بقا خواهد داشت و نوری است که هرگز خاموش نخواهد شد:

« یُرِیدُونَ لِیُطْفِؤُا نُورَ اَللّٰهِ بِأَفْوٰاهِهِمْ وَ اَللّٰهُ مُتِمُّ نُورِهِ وَ لَوْ کَرِهَ اَلْکٰافِرُونَ» ⁽¹⁾

خدا در قرآن می‌فرماید: هر کس از این نور خوشش نیاید، نمی‌تواند آن را خاموش کند و پروردگار عالم این نور را کامل می‌کند و روزی خواهد رسید که:

« لِیُظْهِرَهُ عَلَی اَلدِّینِ کُلِّهِ» ⁽²⁾

کل فرهنگ‌ها را از صفحه زندگی انسان پاک می‌کند و تنها همین فرهنگ که سعادت دنیا و آخرت مردم را تأمین می‌کند، برجا خواهد ماند.

تأمین مصالح ساختمان انسانیت با وحی

وحی، مصالح این ساختمان را تأمین کرد. نبوت پیامبران و راهنمایی‌های حکیمانه و دلسوزانه انبیا علیهم السلام از یک طرف و امامت امامان بزرگوار نیز از طرف دیگر مصالح این ساختمان را تأمین کرد.

این مصالح خرما فروشِ گمنام را به ساختمان عظیمی از انسانیت چون میثم تمّار ⁽³⁾تبدیل می‌کند. همچنین این مصالح کاسب معمولی را به صفوان بن

یحیی ⁽¹⁾و بزّاز گمنامی را به ابن ابی عمیر ⁽²⁾تبدیل و گمنام‌هایی را در ملکوت

معروف می‌کند. به قدری این ساختمان عظیم است که ارتفاع معنوی آن، سر از عرش بیرون می‌آورد.

رسیدن به اوج یقین

شیخ کلینی شخصیت عظیمی است و کتابش چون نزدیک به عصر امام عسگری علیه السلام نوشته شده است، از اعتبار ویژه‌ای برخوردار است و این روایت را در کتابش نقل می‌کند:

وقتی بعد از نماز صبح پیغمبر صلی الله علیه و آله به حارثة بن نعمان می‌فرماید:

«کَیْفَ أَصْبَحْتَ؟» ⁽¹⁾

حال شما چطور است؟ - به پیغمبر صلی الله علیه و آله که نمی‌شود دروغ گفت او عالم به حقیقت است - این جواب را داد:

«أَصْبَحْتُ یا رسولَ اللَّهِ مُوْقِناً»

این حال من است: تمام حقایق عالم را که از طریق وحی انبیا و شما به من رسیده است، با همه وجود باور و یقین دارم.

این ادعای خیلی مهمی است. چهل سال درس خواندن و غلطیدن در دلیل، برهان، فلسفه، حکمت و عرفان می‌خواهد تا کسی به مقام باور و یقین برسد، گاهی نیز نمی‌رسد.

او خیلی راحت گفت: من در اوج باور هستم و هیچ شکی نسبت به هیچ حقیقتی ندارم.

یقین این جوان را در کلام حضرت زهرا علیها السلام مشاهده می‌کنیم.

«الحَمْدُ لِلهِ الَّذی لَمْ یَجْعَلْنی جاحِداً لِشَیءٍ مِنْ کتابِهِ وَ لامُتَحیّراً فی شَیءٍ مِنْ أمَرِهِ» ⁽¹⁾خدا را شکر می‌کنم که نسبت به هیچ حقیقتی تردید ندارم و نسبت به هیچ واقعیتی سرگردان نیستم.

این حالی که حارثة بن نعمان گفت، حال همه انبیا و امامان علیهم السلام است.

علامت اهل باور و یقین

رسول خدا علیها السلام در برابر جمعیت مسجد به او فرمودند:

«اِنَّ لِکلِّ یَقینٍ حَقیقةً فَما حَقیقةُ یقینِکَ؟»

دلیل، نشانه و برهان تو بر این که نسبت به همه حقایق در اوج باور هستی چیست؟ او عرض کرد:

«کأنّی أَنْظُرُ إلی عَرْشِ رَبّی»

یا رسول الله! خودم را در عرش خدا می‌بینم. یعنی تمام درها باز و ساختمان انسانیت من، از این گنبد دوّار نیز بالا زده و به پشت این پرده و حجاب‌ها رفته و به عرش رسیده است.

یا رسول الله! بهشتیان را غرق در نعمت و دوزخیان را غرق در عذاب می‌بینم و نزد من طلا با ریگ‌های بیابان یکی است؛ یعنی دل او به کلی از چیزی که تمام مردم دنیا بر سر آن جنگ و دعوا دارند و به خاطر آن ربا می‌خورند، می‌دزدند، غصب می‌کنند، رشوه می‌گیرند و حق را ناحق و پایمال می‌کنند، کاملاً پاک شده و آزاد است.

رسول خدا صلی الله علیه و آله به مردم رو کرده، فرمودند:

«هذا عَبْدٌ نَوَّر اللهُ قَلْبَه بِالایمان» ⁽¹⁾این کسی است که خدا قلب او را از نور ایمان روشن کرده است. مگر قلب‌های دیگر چه قلبی است؟ قلب‌های دیگر توسط پول، هوای نفس، شیطان و شهوات دستکاری شده است، لذا به آنها هر چه می‌گویی، می‌گویند: دلمان می‌خواهد. اما این طرفی‌ها می‌گویند: آن چه را که خدای من می‌خواهد. بین این‌ها خیلی فرق است. البته این‌ها به دل تهمت می‌زنند؛ چون دل به خاطر فطرت، هرگز خواهان این چیزهایی که این‌ها می‌گویند نیست.

تخریب ساختمان عقل با بی ادبی

از جمله کسانی که مصالح ساختمان انسانیت را تأمین کرد، وجود مبارک حضرت مجتبی علیه السلام است.

که در گفتاری بسیار باارزش، آسمانی و ملکوتی این مصالح را شرح داده و چقدر زیبا فرموده‌اند. ای کاش تمام مردم به همین روایت عمل می‌کردند؛ چون برای تبدیل شدن زمین به بهشت و خاموش شدن آتش جهنمی که کل جهان را فراگرفته است، کافی می‌باشد. طبق آیات و روایات، نشانه‌ای از بهشت پروردگار در زندگی مردم دنیا نیست و همه جا آتش، کینه، نزاع، اختلاف و پس زدن همدیگر است.

اغلب سفره‌ها به حرام آلوده است. مگر جهنم غیر از این است؟

حضرت مجتبی علیه السلام می‌فرماید:

«لا أدب لمن لا عقل له» ⁽¹⁾کسی که از عقلش استفاده نمی‌کند ادب ندارد.

اینجا امام به جنایت تعطیل شدن عقل اشاره می‌کنند. بالاترین گناهی که بشر در تاریخ مرتکب شده است، زندان کردن، عقب راندن، پنهان کردن عقل و میدان دادن به هوای نفس است. ⁽²⁾

رعایت عقل، بار سنگینی به دوش مردم جهان است. این طوری که مردم با آن معامله کرده‌اند، از زیر بار سنگین آن فرار کرده و هنوز قصد برگشتن به سوی عقل را ندارند.

عقل، محبوب ترین مخلوق خدا

عقل، نور خدا در وجود ما است. امام صادق علیه السلام می‌فرماید: ⁽¹⁾پروردگار قبل از اینکه انسان را خلق کند عقل را آفرید، البته نه این سلول‌های مادی مغز، چون سلول‌ها، بدنه عقل هستند، بلکه خود عقل را، وقتی خدا حقیقت و نور عقل را آفرید، به عقل فرمود: در این عالم مخلوقی محبوب‌تر از تو نیافریده‌ام.

اگر در قیامت بندگانم را به بهشت ببرم، به خاطر تو است و اگر به جهنم ببرم، به خاطر تو می‌برم.

اگر تو در وجود بندگانم - با اختیار خودشان - فعال باشی، آنان را به بهشت می‌برم، اما اگر غریب، تنها و اسیر شوی، به خاطر این جرم سنگین، آنان را به جهنم می‌برم. کسی که محبوب‌ترین مخلوق مرا به غربت و اسارت بکشد، لایق عذاب

دردناک جهنم است.

لذا در قرآن می‌فرماید: در قیامت، صدای ناله اهل جهنم از شدت عذاب، مانند صدای ناله خران رم کرده است:

« کَأَنَّهُمْ حُمُرٌ مُسْتَنْفِرَةٌ» ⁽¹⁾

انسان که رم نمی‌کند، این آیه خیلی لطیف است. انسان با این ساختمان عظیم، باوقار، متین و بزرگوار و مرکز ثقل جهان و معنویت است. خدا در قرآن می‌فرماید:

« لَهُمْ فِیهٰا زَفِیرٌ وَ شَهِیقٌ» ⁽²⁾

در جهنّم صدای آنان مانند صدای خران رم کرده است؛ چون اینان در دنیا نیز از من و انبیای من رم می‌کردند.

جواب بی ادبانه در برابر دعوت به دین

ای انسان! عقل داری، پس به کار بگیر، ببین انبیا چه می‌گویند؟ بعد تحلیل کن.

ببین قرآن و ائمه علیهم السلام چه می‌گویند؟ اگر تحلیل عقلی صحیح کردید و نپسندیدید، آن وقت از دین رم کنید. اصلاً نمی‌آیند گوش بدهند که خدا، انبیا و ائمه علیهم السلام چه می‌گویند. یا وقتی می‌آیند، تحلیل صحیحی نمی‌کنند، می‌گویند: دیگر از این حرف‌ها گذشته، دنیا، دنیای زیردریایی، سفینه‌های فضایی، اینترنت، ماهواره‌ها، اتم و این همه تکنولوژی است.

زیر دریایی و سفینه و این‌ها چه ربطی به عدالت، مهر، کرم، عبادت و شکر ربّ و خدمت به خلق دارد؟ این‌ها هستند که مصالح ساختمان انسانیت هستند، این‌ها با

زیر دریایی و تکنولوژی چه تضادّی دارند؟ چون دنیا از نظر تکنولوژی پیشرفت کرده است، باید قرآن و حلال و حرام آن تعطیل شوند؟ اصلاً بین این‌ها چه رابطه و پیوندی هست؟

دین، حقیقتی است که ما را به دست‌یابی به تکنولوژی و علوم دعوت و انسان را از جهل و نادانی منع می‌کند و تمام حرف دین این است که علم و پیشرفت شما باید با اخلاق و رابطه صحیح با خدا و خلق، به ابزاری برای آخرت شما تبدیل شود، نه این که ابزاری برای جنگ، خونریزی، غارت، تجاوز، گناهان پیشرفته و جدید، خیانت، ناامنی و در یک کلام به ابزاری برای اینکه انسان به حیوان درنده و خون‌خوار مبدل شود.

جایگاه بی ادبان در جهنم

خدا در قرآن در مورد سؤال از اهل جهنم می‌فرماید: چرا شما را به جهنم آورده‌اند. تعجب می‌کنند؛ چون نباید انسان به جهنم برود. دوزخیان جواب می‌دهند:

« لَوْ کُنّٰا نَسْمَعُ أَوْ نَعْقِلُ مٰا کُنّٰا فِی أَصْحٰابِ اَلسَّعِیرِ» ⁽¹⁾

ما گوش و عقل را تعطیل کردیم. به ما می‌گفتند: بیا گوش بده، در این آیات، حرف‌های انبیا و ائمه علیهم السلام اندیشه کن، می‌گفتیم: نمی‌خواهیم. چون دنیا، دنیای زیر دریایی و سفینه است و دوره این حرف‌ها دیگر تمام شده است.

در جواب این بی‌خردان بی‌مغز که می‌گویند: دوران قرآن و کلام انبیا و ائمه علیهم السلام تمام شده باید گفت: مگر در قدیم دو ضرب در دو چهار می‌شد، حالا یازده

می‌شود؟ هزاران سال قبل، خیلی قدیم‌تر از قرآن نیز دو ضرب در دو، چهار می‌شد.

بی‌عقلی تا جایی رسیده است که می‌گویند: حرف عقل دیگر کهنه شده است و باید بساط دین را جمع کرد.

کلام امام مجتبی علیه السلام درباره عقل، این سرمایه الهی و این نور خدایی و ملکوتی این است که افرادی که آن را به کار می‌گیرند، در حال ساختن ساختمان ادب هستند.

و کسانی که عقل را به کار نمی‌گیرند:

«لا أَدَبَ لِمَنْ لاٰعَقْلَ لَهُ وَ لاٰمُرُوَّةَ لِمَنْ لاهِمَّةَ لَهُ»

آن کسی که اراده، همت و تصمیم قاطع و تحرّک ندارد، جوانمردی ندارد. انسان تنبل، مرکز فساد است، اما اهل همّت، منبع جوانمردی هستند.

«وَ لا حَیاءَ لِمَنْ لا دِینَ لَهُ»

آن کسی که ایمان به خدا و قیامت نداشته، وابستگی باطنی با حضرت حق ندارد، حیا ندارد؛ یعنی از هیچ گناهی در ظاهر و باطن روی گردان نیست، سرمست دنیاست و آخرت را باور ندارد و با بی‌حیایی شکم پاره می‌کند، به ناموس مردم تجاوز می‌کند، فتنه می‌کند، چون دین و ایمان ندارد.

عالی ترین درجه عقل

من کلمات قصار خیلی از بزرگان، دانشمندان، حکما و عرفای شرقی و غربی جهان را دیده‌ام. زیباتر از این جمله در هیچ کجای عالم از کسی صادر نشده است.

گذشتگان نگفته‌اند و آیندگان نیز نخواهند گفت، و آن این است:

«وَ رَأْسُ العَقْلِ مُعاشَرَةُ النّاسِ بِالجَمیل»

آن چیزی که در رأس عقل است؛ یعنی عالی‌ترین مرحله عقل عملی، زیبا معاشرت کردن با انسان‌ها است. عمری با همسر خود معاشرت کنی و ذره‌ای به او

رنج و آزار ندهی. به کمترین چیزی دل همدیگر را نرنجانید. عمری با بچه‌ها، اقوام و مردم باشی، اما به زیبایی با آنها برخورد کنی، تا جایی که امیرالمؤمنین علیه السلام می‌فرماید:

حسن جان! به قدری زیبا برخورد کن که وقتی مُردی، با خنده از دنیا بروی، همه چشم‌ها برای تو گریه کنند و جای تو را در دنیا، خالی ببینند.

یعنی با رفتار، قلم، زبان، نگاه، قضاوت و اخلاق زیبا معاشرت کن.

امام علیه السلام سپس منفعت به کارگیری عقل را مطرح می‌کنند که عقل عجب سرمایه عظیمی است و چه تجارت پرسودی را با این عقل می‌شود انجام داد:

«وَ بِالعَقْلِ تُدْرَکُ الداران جَمِیعاً»

با عقل، دنیا و آخرت به دست می‌آید. شخص بی‌عقل نه دنیا دارد و نه در آخرت چیزی به دست می‌آورد. کسی که عقل را به کار نمی‌گیرد، عمری در طویله‌ای که اسمش را مسکن گذاشته و آخوری به نام آشپزخانه زندگی می‌کند، بعد وارد قبری می‌شود که بدنش را زود در آن پنهان می‌کنند که بوی تعفّن او همه جا را زیر و رو نکند.

محرومیت بی عقل از دنیا و آخرت

«وَ مَنْ حَرُمَ عَن العَقْلِ حَرُمَهُما جمیعاً» ⁽¹⁾آن کسی که از عقل خالی شده است، از دنیا و آخرت محروم است. درباره بی‌عقل جمله‌ای از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل شده است که: شخص بی‌عقل، منبع شرّ است؛ چون هیچ چیزی را ارزیابی صحیح نمی‌کند.

بی‌عقل تا این حد مورد نفرت است. البته بی‌عقل کسی است که عقل خود را خراب کرده، نه کسی که خدا به او عقل نداده است، او که دیوانه نام دارد. بی‌عقل واقعی کسی است که عقل دارد، اما عقل خود را اسیر هوی و هوس کرده است.

عقل را پس زده، شکم و شهوت را مقدم داشته و رهبر و مکتبش، شکم و شهوت است؛ یعنی عقل هیچ کاره است.

آدم‌های بی‌عقل به قدری مورد نفرت هستند که روزی حضرت عیسی بن مریم علیه السلام که پیغمبر اولوالعزم است با سرعت در حال فرار بود، زیاد دوید، نفس نفس زنان، خسته شد، کنار تخته سنگی نشست، یکی از حواریون آمد، عرض کرد:

یا روح الله! مگر گرگ شما را دنبال کرده بود؟ فرمود: نه. گفت: پس با این وحشت از چه چیزی فرار می‌کردید؟ فرمود: از شخص احمق. شخصی که می‌گویی: بیا بشنو، می‌گوید: من همه چیز را می‌دانم و می‌فهمم. می‌گویی: بیا حقیقت را بفهم. می‌گوید:

زیر دریایی و سفینه حقیقت است، قرآن و معنویت کهنه شده است.

چند نفر ارمنی و یهودی به زیر دریایی رسیده‌اند، این نفهم و احمق مغرور شده است. چند مسیحی به کره ماه رفته‌اند، او از حقیقت دم می‌زند. می‌گوید: دنیا، دنیای فضاست. حرفهای دین دیگر قابل شنیدن نیست.

عقل، مایه عبادت و کسب بهشت

عجب روایتی از امام صادق علیه السلام درباره عقل، این سرمایه الهی در وجود انسان نقل شده است. روایت در «اصول کافی» است می‌فرماید:

«مٰا الْعَقْلُ؟ قال: مْا عُبِدَ بِهِ الرَحْمٰن»

راوی پرسید: عقل چیست؟ حضرت فرمود: عقل سبب بندگی و عبادت خداست،

«وَ اکْتُسِبَ بِهِ الجَنانَ» ⁽¹⁾عقل مایه‌ای است که با آن می‌شود بهشت را خرید؛ یعنی قیمتش، قیمت بهشت است.

ادب عاقلان عالم خلقت

حال به جمله اول از امام مجتبی علیه السلام برگردیم:

«لا ادب لمن لا عقل له»

عاقل نسبت به خدا ادب دارد. در دعای ابوحمزه دقت کنید، ادب امام زین العابدین علیه السلام نسبت به خدا را ببینید. این ادب عقل است. ادب حضرت ابی عبدالله علیه السلام را ببینید. چهار هزار تیرانداز و بیست هزار شمشیرزن و نیزه به دست، آماده حمله هستند، اما امام علیه السلام در اول ظهر با هجده نفر ایستاد و نماز جماعت خواند. فرمود: اکنون وقت نماز و مناجات با خداست، باید برای او صورت روی خاک گذاشت. آن وقت خیلی‌ها نماز نمی‌خوانند.

ادب امام زین العابدین علیه السلام خیلی بالا است. دعا را خوانده، با تکه‌ای نان افطار کرده و نماز خوانده، گریه دارد صورت مبارکش را زخم می‌کند، بعد از تعقیبات، صورت روی خاک می‌گذارد و عرض می‌کند:

«لا اله الا الله حقّاً حقّاً لا اله الا الله عُبُودیةً و رقّاً لا اله الا الله ایماناً و صدقا» ⁽²⁾هزار بار می‌گوید و سر از سجده بر می‌دارد؟

ادب امام سجاد علیه السلام در برابر پدر و مادر

ادب به پدر و مادر نیز مهم است. شهادت بالاترین نعمت و جهاد بالاترین عبادت است. پیغمبر صلی الله علیه و آله می‌فرمایند: ⁽¹⁾فوق شهادت چیزی در این عالم وجود ندارد.

آن وقت در روز عاشورا، وقتی امام زین العابدین علیه السلام احوال پدر را می‌پرسد، می‌بیند پدر نفس سردی می‌کشد که از همه جای بدن ایشان خون بیرون می‌زند، به پدر عرض می‌کند: پدر جان! کار شما با این امت به کجا رسید؟ امام حسین علیه السلام می‌فرماید: عزیزم! به جنگ پرداختیم و غیر از من و تو مردی باقی نمانده است. که زین العابدین علیه السلام صدا می‌زند: عمه! عصا و شمشیر بیاور، پدرم غریب شده است.

امام حسین علیه السلام می‌فرماید: عزیز دلم! شما نباید بجنگی. عرض کرد: چشم.

چیز دیگری نمی‌گوید که: شهادت در کنار تو بالاترین است، بگذار من هم از این شربت بچشم، اما چون پدر می‌گوید: جنگ نه، پسر هم می‌گوید: چشم، این ادب است.

ادب در مقابل مادر هم خیلی مهم است، وقتی امام زین العابدین علیه السلام به دنیا آمدند، یک ساعت بعد مادر ایشان از دنیا رفت. امام حسین علیه السلام این فرزند روی دست مبارکش بود، داغ همسر نیز دیده، جنازه را دفن کردند، امام فرمودند: زن شیرده بیاورید.

خانمی را پیدا کردند و امام فرمود: این فرزند مرا شیر بده، حقوق به او می‌دادند.

عجب شیری به امام زین العابدین علیه السلام داد. در محصول این شیر، ادب موج می‌زد.

سی سال این دایه امام را نگهداشت تا از دنیا رفت. حضرت به او مادر می‌گفت.

کسی به حضرت عرض کرد: شما حقّ مادر را تا کجا ادا می‌کنید؟ فرمود: من مادرم مرده است، اما این کسی که به من شیر داده است، حتی یک بار با او هم غذا نشدم، چرا؟ چون که مبادا لقمه‌ای را زودتر از من در نظر بگیرد و بخواهد بردارد، من زودتر از او آن لقمه را بردارم و حسرت آن لقمه به دل او بماند. من در قیامت تحمل جواب این حسرت را ندارم. ⁽¹⁾از خدا جوییم توفیق ادب

والسلام علیکم و رحمة الله و برکاته

13 فیوضات الهی

اشاره

پاداش قبولی یوسف علیه السلام در امتحانات

تهران، حسینیه همدانی‌ها

رمضان 1385

ص:

الحمدلله رب العالمین و صلّی الله علی جمیع الانبیاء والمرسلین

و صلّ علی محمد و آله الطاهرین.

خدا، حضرت یوسف علیه السلام را منبع ارزشهای واقعی و اصیل، دارای کرامت‌های انسانی و متخلّق به اخلاق الهی، آن هم در اوج جوانی و هیجان غرائز و شهوات و آمال نشان می‌دهد. انسانی که هر نوع ابزاری را درست و صحیح به کار گرفت و برای رسیدن به لقا و قرب پروردگار، طرف مقابل خود؛ یعنی زلیخا را فقط موجود جسمی، مادی، عنصری می‌دید که اسیر شهوات و غرائز سرکش و بی‌قید و بی‌مهار است.

خدا از حکایت آنها به مردم تا روز قیامت درس و پند می‌دهد، که مردان و زنان بدانند، راه یوسف علیه السلام، راه خداست و راه زلیخا، راه شیطان است و بدانند که سالکان راه شیطان، رجیم، مطرود، ملعون و منفور هستند و در نهایت، اسیر آتشی می‌شوند که از آن رهایی نخواهند داشت.

بعد از این که حضرت یوسف علیه السلام امتحان خود به خدا را با عالی‌ترین نمره قبولی پس داد و وجود مبارک او ظاهر و باطن خود را از آلوده شدن در کاخ مصر حفظ کرد، پروردگار عالم تمام درهای فیوضات خود را به روی او باز کرد.

در حقیقت حضرت یوسف علیه السلام مقامی قبل از رسیدن به اوج کرامت دارد، که آن مقام تحمّل، حوصله، ایستادگی و حفظ خود از آلودگی‌ها است و مقامی نیز بعد از

این مرحله که مقام پاداش خدا در همین دنیا به وجود مقدس او است.

راه کسب فیوضات الهی برای همه باز است

هر کسی که در راه مبارزه با نفس حداقل چهل شبانه روز صبر کند، یقیناً درهای فیوضات الهی به روی او - در حدّ ظرفیت و استعدادش - باز خواهد شد. تجربه تاریخ حیات پاکان این معنا را نشان داده و از حقایقی است که دلیل آن با خودش است و نیازی نیست که از خارج برای آن دلیل، برهان و حجّت اقامه شود. آفتاب آمد دلیل آفتاب چون دلیل آمد از وی رو متاب ⁽¹⁾

این وعده قطعی پروردگار است که بعد از نشان دادن لیاقت، شایستگی و قبول شدن در امتحان‌ها، تمام درهای فیوضات به روی انسان باز شود.

تلاش عاشقانه برای کسب فیوضات الهی

این وعده را در قرآن مجید به شما امت پیغمبر علیه السلام نیز داده است:

« وَ اَلَّذِینَ جٰاهَدُوا فِینٰا»

کسی که به خاطر من بکوشد، نمی‌گوید: «من جاهد فی سبیل الله» کسی که محض خاطر من بکوشد، قدم بردارد، با پلیدی‌ها و آلودگی‌ها مبارزه کند و حرکت کند:

« لَنَهْدِیَنَّهُمْ سُبُلَنٰا» ⁽²⁾

پروردگار این وعده را با «لام» تأکید و «نون تأکید ثقیله» ترکیب کرده است.

می‌توانست بگوید «نهدیهم» دیگر «لام و نون» نمی‌آورد. اما خود ترکیب باید مورد توجه معنا کنندگان قرار بگیرد؛ چون که «لام» و «نون تأکید ثقیله» در فعل استعمال شده است و این به جای دو بار قسم خوردن است؛ یعنی کار دو بار قسم را می‌کند.

کسی که به خاطر خود من بکوشد و حرکت کند، حتماً - یک بار برای «لام» - و حتماً - بار دوم برای «نون تأکید ثقیله» - تمام راه‌های منتهی به خودم، که در حقیقت باز کردن همه فیوضات به روی او است را باز می‌کنم.

پاداش های دنیوی یوسف علیه السلام

1- مکنت و مقام

اما عنایاتی که به حضرت یوسف علیه السلام بعد از آن امتحان و قبول شدن و حفظ وجود ایشان از آلودگی‌هایِ دربار مصر شد:

« وَ کَذٰلِکَ مَکَّنّٰا لِیُوسُفَ فِی اَلْأَرْضِ» ⁽¹⁾

بحث، بحث عنایات خدا در دنیاست؛ چون در این آیات شریفه نمی‌فرماید: من این الطاف، فیوضات و عنایات را برای روز قیامت حضرت یوسف علیه السلام ذخیره کرده‌ام. در ضمن اینجا نمی‌فرماید: حضرت یوسف علیه السلام این تمکّن را به دست آورد؛ چون این تمکّن از جانب او باید عنایت شود و این خیلی لطیف است که عنایت پروردگار باید وارد میدان حیات انسان شود تا از درون و برون به کمک انسان

برخیزند.

به عبارت ساده‌تر: باید خدا دست بنده‌اش را به عنوان پاداش درستی‌ها، صداقت‌ها و کرامت‌ها بگیرد و او را به حقایقی که برایش تهیه کرده، برساند. این است که فعل «مَکَّنّٰا» را با ضمیر «نا» که ضمیر متصل جمع است و به معنای «نحن» و ما است، به کار گرفته است. ما برای یوسف علیه السلام - در همین دنیا - «تمکّن» قرار دادیم.

و تمکّن یعنی نیرو و توان، غلبه و چیرگی، بر تمام امور مادی و معنوی.

معرفت در سلوک الی الله [1]

⁽¹⁾ کسی که به اعتبار باور داشتن قیامت، جهنم و بهشت، نماز می‌خواند، اگر ذات نمازش را تحلیل کنیم، می‌بینیم برای ادای تکلیف فقط خوانده است و عشقی در این عبادت نبوده، فقط جسمش را بلند کرده، نزد شیر آب برده، وضو گرفته و خودش را در نماز کشانده و چون عجله داشته، سر و ته کار را هم آورده و سلام را داده و به همین خاطر بعد از نماز می‌گوید: راحت شدم. اگر در قیامت عنایتی کردند که ما را به بهشت ببرند و حتماً هم می‌برند، چون ما تکلیف خود را ادا کردیم، پس حتماً به ما چوب نمی‌زنند. این یک نوع نماز است که خیلی‌ها به آن مبتلا هستند.

یک نوع نماز دیگر نمازی است که خدا نمازگزار را از باطن حرکت می‌دهد.

می‌گوید: من عاشق آمدن تو، صدا و عبادت تو هستم. او چنان حال، شوق، همّت، عشق و معرفت باطنی به انسان می‌دهد که می‌فرماید: سه چیز در دنیای شما محبوب من پیغمبر صلی الله علیه و آله است:

«قُرَّةُ عَیْنِی فِی الصَّلاةِ» ⁽¹⁾همه دلخوشی من در این عالم و نور چشمم در نماز است. این هم یک نوع دیگر حال در نماز است.

همین حال را فیض کاشانی شرح می‌دهد و می‌گوید: خدا می‌گوید: تو تکبیرة الاحرام را گفتی، تو حمد را خواندی، اما به زبان من بود. تو رکوع و سجود کردی، اما با بدن من انجام دادی ولی نمازی که من با بی‌میلی و اکراه و برای اسقاط تکلیف بخوانم کجا و نمازی که خدا برای من بسازد، کجا؟ این دو نماز خیلی با هم فرق می‌کنند. این نماز دوم همانی است که نمازگزارانش می‌گویند: احرام گرفته‌ام به کویت لبیک زنان به جستجویت ⁽²⁾

یعنی نماز برای آنها جاده رسیدن به محبوب و پیدا کردن معشوق است. لذا وقتی سیر می‌کنند و به آخر نماز می‌رسند، مشاهده قلبی به آنها دست می‌دهد، می‌بینند تمام ارواح انبیا، صلحا، صدیقین و تمام فرشتگان رو به روی آنان حاضر هستند و او در محضر آنان است. سلامِ خطابی می‌دهد، نمی‌گوید: «السلام علیهم» بلکه می‌گوید: «السلام علیکم» سلام بر همه شما که من اکنون در محضر شما حضور

دارم.

اما نماز امثال من در این شعر است: هرگز وجود حاضر و غایب شنیده‌ای من در میان جمع و دلم جای دیگر است ⁽¹⁾

این تمکّن معنوی است. این‌ها به ساعت هم کاری ندارند، شب‌ها هر وقت بخوابند، یک ساعت مانده به نماز صبح، بی‌خستگی و بی‌کسالت بلندش می‌کنند و می‌گویند: ما منتظریم، بیا. این تمکّن است. همه چیز زندگی آنها ملکوتی است.

تمکّن معنوی اولیای خدا

این روایت را علمای اهل سنت نقل کرده‌اند، در خیلی از کتابهای آنان هست و راوی آنها نیز ابن عباس است. عجیب است که اهل تسنن به ابن عباس اعتماد دارند، می‌گویند: هر چه ابن عباس گفته باشد، روی چشم ما است و به آن فتوا هم می‌دهیم.

ابن عباس می‌گوید: سال شصت و یک هجری در طواف کعبه بودم، البته حج هنوز شروع نشده بود و مردم برای عمره طواف می‌کردند. صدایی را با دو گوش خودم شنیدم. صاحب صدا را ندیدم، در طواف فریاد زد: هر کس می‌خواهد دست در دست خدا بگذارد، برود دست در دست حسین بن علی علیه السلام بگذارد.

جوانی در زمان حکومت عمر بن خطّاب در مسجد الحرام نزد او آمد، گفت: تو باید حاکم مملکت باشی و در کنار بیت الله این چنین سیلیی به صورت من بزنند؟ گفت: چه کسی سیلی به صورت تو زد؟ مگر چه کار کردی؟ گفت: چند لحظه به نامحرم نگاه کردم. گفت: کار بدی کردی، در مسجد الحرام و دور کعبه، برای چه به نامحرم نگاه کردی؟

گفت: حال چه کسی زده است که باید انتقام تو را از او بگیرم؟ گفت: علی بن ابی طالب. گفت: او «عین الله» است، چشم او چشم خدا و دستش نیز «ید الله» است، من با چشم و گوش خدا کاری نمی‌توانم بکنم. این تمکّن است. ⁽¹⁾

شایستگی کسب مقام دنیایی

اشاره

و بعد هم به حق انسان به چاه افتاده و غلام و خدمتکار نُه سال زندانی کشیده را خیلی راحت و آسان و با التماس به مقام عزیزی کلّ کشور مصر می‌رساند. این تمکّن است؛ یعنی این کار پروردگار است و الّا ته چاه و زندان تاریک کجا و عزیز مصر شدن کجا؟

البته مقام برای حضرت یوسف علیه السلام اهمیت نداشت چون او نیز حال امیرالمؤمنین علیه السلام را داشت، وقتی که کفش‌های خود را وصله می‌زد، به ابن عباس فرمود: این کفش‌های من چقدر می‌ارزند؟ ابن عباس عرض کرد: هیچ ارزشی ندارند. کفش پاره را کسی نمی‌خرد. مگر خود شما بپوشی. امام علیه السلام فرمودند: ای پسر عباس! به خدا قسم اکنون که رئیس مملکت شما هستم، این مقام نزد من از این کفش‌هایی که می‌گویی هیچ قیمتی ندارد، ارزشش کمتر است، مگر این که با این مقام، حقّی را زنده کنم و باطلی را بمیرانم.

مقام مهم نیست. اما زمانی که چهل روز خود را تسویه کنید و بعد توقع داشته باشید که خیلی راحت شما را وزیر و رئیس کنند، این نیت، تمام این چهل روز شما را خراب کرده، به جایی نمی‌رسید، لذا می‌فرماید:

« وَ اَلَّذِینَ جٰاهَدُوا فِینٰا» ⁽¹⁾

اگر همه وجود تو برای من هزینه شود، تمکّن مقام دنیایی را به تو می‌دهم.

2 و 3- حکمت و علم، دو هدیه دیگر به یوسف علیه السلام

اما دو حقیقت دیگر را نیز به حضرت یوسف علیه السلام عطا کردیم:

« آتَیْنٰاهُ حُکْماً وَ عِلْماً» ⁽²⁾

خودم معلم حکمت و علم او شدم. در تمام مصر کسی نبود که حکمت بداند و به یوسف علیه السلام منتقل کند. حکمت در این آیه یعنی درک اسرار حقایق عالم. مگر ورود به این اسرار قلبی برای انسان چه لذتی دارد؟ علم در این آیه یعنی روش صحیح زیستن، که کم اشتباه کند، در کارها روشن و پر از نور باشد.

بر همین اساس بود که وقتی پادشاه مصر گفت: شما نزد من بسیار محترم هستید، علاقه دارم در این حکومت، پستی را انتخاب کنید، حضرت فرمود: پست وزارت دارایی را به من بدهید:

« اِجْعَلْنِی عَلیٰ خَزٰائِنِ اَلْأَرْضِ إِنِّی حَفِیظٌ عَلِیمٌ» ⁽³⁾

این همان:

« آتَیْنٰاهُ حُکْماً وَ عِلْماً» ⁽⁴⁾

بود. فرمود: من نگهدار ثروت مملکت هستم که به باد نرود، خرج‌های بیهوده و اسراف نشود. جیب قدرتمندان حکومت و خویشاوندان پر نشود. به پهنای فلک دهان باز نکنند و پول‌ها را ببلعند. من راه درآمد، خرج و هزینه را خیلی خوب می‌دانم.

گفتند: این پست برای تو باشد. هفت سال در مصر باران نیامد. تمام درختان و زمین‌ها سوخت، اما آن حضرت قبل از این هفت سال، با کشاورزی صحیح و پول مملکت کاری کرد که در سال‌های قطحی، حتی صبحانه کسی و علف حیوانی کم نیامد. این حکمت و علم است.

ای کاش در بدنه همه حکومت‌ها مانند حضرت یوسف علیه السلام بودند. آن وقت ما دنیایی نمونه بهشت داشتیم، ولی متأسفانه بدنه اکثر حکومت‌ها به دست زلیخاها و شوهران آنها است که جهان به فتنه و فساد کشیده شده است و الا دنیا از لحاظ مال، ثروت، انسان و زمین کمبود ندارد.

دانشمندان جهان می‌گویند: کره زمین توانایی این که به پنجاه برابر جمعیت فعلی خانه، مرکب، مسکن، لباس و خوراک، آن هم در حدّ رفاه بدهد را دارد. اما چند میلیون نفر در زمین سیر هستند و بقیه گرسنه و پابرهنه؟ چرا؟ چون امثال زلیخا و شوهرش فراوان هستند و مانند یوسف علیه السلام کم هستند و مشکل دیگر این است که مانند یوسف‌ها را جایی راه نمی‌دهند.

لیاقت های اعطای حکمت

در سوره بقره می‌فرماید:

« وَ مَنْ یُؤْتَ اَلْحِکْمَةَ فَقَدْ أُوتِیَ خَیْراً کَثِیراً» ⁽¹⁾

خدا به هر کس حکمت بدهد، کل خیر را به او داده است. معلم حکمت و علم

یوسف علیه السلام خدا بود، اما چه شد که خدا معلم او شد؟ حجاب‌ها از یوسف علیه السلام کنار رفته بود و او بین خود و پروردگار حجاب و مانعی نداشت، بلکه لحظه به لحظه در حال سلوک، رفتن و حرکت به سمت حضرت حق بود.

عنایت دیگری نیز به او کرد که بحث کاملی نیاز دارد و خیلی عنایت عجیبی است که آن عنایت حال، شوق و ذوق می‌خواهد تا انسان ثقل آن عنایت در عالم معنا را عاشقانه تحمل کند. ⁽¹⁾والسلام علیکم و رحمة الله و برکاته

14 صدق یوسف، کید زلیخا

اشاره

مقام معنوی یوسف علیه السلام

14

تهران، حسینیه همدانی‌ها

رمضان 1385

الحمدلله رب العالمین و صلّی الله علی جمیع الانبیاء والمرسلین

و صلّ علی محمد و آله الطاهرین.

خدا در قرآن در ارتباط با وجود مبارک حضرت یوسف علیه السلام کلمه‌ای استعمال می‌کند که با همین کلمه، تمام هویت ظاهر و باطن یوسف علیه السلام را نشان می‌دهد. البته کلمه‌ای نیز درباره زلیخا، طرف مقابل او هم به کار می‌گیرد که با آن کلمه هویت ظاهر و باطن این زن را نشان می‌دهد.

مطلبی که درباره حضرت یوسف علیه السلام دارد، به سبب رفعت، منزلت و مقام او بود و این حقیقتی که در آن حضرت بود، او را به مقام قرب حضرت حقّ رساند، اما آنچه در زلیخا بود، سبب حرکت او به پست‌ترین مرحله شد که در آیات دیگر قرآن مجید از این نقطه تاریک و پرخطر به «أَسْفَلَ سٰافِلِینَ» تعبیر می‌کند.

دو نکته بسیار مهم و مخالف هم که یکی باعث رفعت بی‌نهایت بود و دیگری سبب پستی بی‌نهایت. البته من عاقبت این زن را خبر ندارم و نمی‌دانم که آیا بعداً خود را نجات داد یا نه. برای این که در پیشگاه پروردگار شرعاً مسئول نباشم، دوران درگیری او را با حضرت یوسف علیه السلام، مورد بحث قرار دادم و کاری به عاقبتش نداشتم.

برای من معلوم نیست و در ضمن مطالعاتم نیز به نقطه اتکاء و اعتمادی نسبت به عاقبت او برنخوردم. البته خارج از قرآن، داستان سرایان مسائلی را درباره این زن

ذکر می‌کنند که این مسائل نشان می‌دهد که او عاقبت به خیر شد، ولی چون سند ندارد و از امامان معصوم نقل نشده است، بر آن تکیه نمی‌توان کرد.

درباره بعد از قطع رابطه او با یوسف علیه السلام سکوت دارم؛ چون نمی‌دانم آخر و پایان کار او به کجا کشید. بحث ما متوجه اوج هیجانات شهوات این زن است که غیر از لذت جنسی، هیچ محوری را در زندگی نداشت و جز به بدن و عوارض مربوط به آن نظری نداشت، که پروردگار عالم با همین مقدار، درس‌های عظیمی به بندگانش داده است، البته اگر بندگانش اهل درس گرفتن باشند:

« لِمَنْ شٰاءَ مِنْکُمْ أَنْ یَسْتَقِیمَ» ⁽¹⁾

یوسف صدیق

اما خدا کلمه‌ای که درباره حضرت یوسف علیه السلام دارد، کلمه «صدق» است.

«صدیق» یعنی دوست و رفیق، وقتی که در عربی تشدید دار می‌شود؛ «صدّیق» یعنی آن انسانی که باطنش - البته بعد از معرفت به تمام حقایق هستی و باور کردن - این باور را در اعمال، منش، رفتار و ظاهرش نیز ظهور دهد. یعنی هم ظاهر حضرت مؤمن واقعی بود و هم باطن او. روح و بدن او در ایمان یکی و واحد شده بود. ظاهر و باطن او افق تجلی نور خدا بود و «نُورٌ عَلیٰ نُورٍ» شده بود. این معنای صدّیق است. ⁽²⁾

راه دست یابی به مقام صدیقین

آیا می‌توان صدّیق شد؟ خدا در سوره نساء گروهی را به عنوان صدّیقین نام می‌برد؛ یعنی این مقام، ویژه یک نفر نیست، بلکه این در باز و این فضا آماده است.

هر مرد و زنی از بندگان من بخواهد، می‌تواند به این مقام راه بیابد:

« وَ مَنْ یُطِعِ اَللّٰهَ وَ اَلرَّسُولَ فَأُولٰئِکَ مَعَ اَلَّذِینَ أَنْعَمَ اَللّٰهُ عَلَیْهِمْ مِنَ اَلنَّبِیِّینَ وَ اَلصِّدِّیقِینَ وَ اَلشُّهَدٰاءِ وَ اَلصّٰالِحِینَ» ⁽¹⁾

صدّیقین، اسم جمع است و شامل سه نفر به بالا می‌شود. ما عدد صدّیقین عالم را نمی‌دانیم. از اکنون تا قیامت در عباد خدا، صدّیق پیدا می‌شود. یعنی این فضا برای همه آماده است و همه می‌توانند بعد از معرفت به حقایق دینی، بکوشند، آن حقایق دینی را در زندگی فردی و اجتماعی خود اجرا کنند که هم بدن و هم باطن مظهر ایمان شود.

هنگامی که وجود مبارک امیرمؤمنان در جوانی به طرف «عمرو بن عبدود» قهرمان بی‌نظیر عرب که در سنّ بالا و در اوج قدرت بود، حرکت و جهاد و مبارزه کرد، وجود مبارک رسول خدا صلی الله علیه و آله نگاهی به امیرمؤمنان انداختند و فرمودند:

«بَرَزَ الْإِیمانُ کُلُّه إلی الکُفر کُلِّه» ⁽²⁾نفرمود: «برز المؤمن» انسان مؤمن، بلکه خود ایمان؛ یعنی امیرالمؤمنین در

جوانی بدن و باطنش مظهر ایمان شده بود. یعنی دو مرحله نبود که اول مؤمن شود، بعد علی بن ابی طالب علیه السلام بلکه در اینجا دو حیثیت نیست، یکی علی و یکی صفت ایمان. پیغمبر صلی الله علیه و آله نفرمود: «برز علی بن ابی طالب مؤمناً» به جای این که اسم انسان را ببرد، فرمود: «برز الایمان» یعنی گوشت، پوست، خون، رگ، پی، استخوان، مو و باطن علی علیه السلام خود ایمان است.

لذا هر کس معرفت به امیرالمؤمنین علیه السلام دارد و وجود نوری حضرت در باطنش هست، مؤمن است؛ یعنی بدون آن نور هر کس خدا، پیامبر صلی الله علیه و آله و قرآن را قبول دارد و همه عبادات را انجام می‌دهد، مسلم است، نه مؤمن. اگر وجود نوری حضرت در کسی باشد، مؤمن است. آن وقت این مؤمن می‌تواند مظهر ایمان شود؛ یعنی تمام بدن و باطن او مظهر ایمان شود.

یوسف علیه السلام در اوج عزت

حضرت یوسف علیه السلام در اوج جوانی طبق قرآن مجید صدّیق بود، یعنی باطن او همه حقایق را باور کرده، ظاهر را نیز با آن حقایق یکی کرده بود. این حیثیت صدّیقی برای هر کسی به وجود بیاید، شخص میل به رفعت دارد. در ذات این حیثیت، میل به رفعت هست. تا بی‌نهایت بالا می‌برد. این مطلب هیچ ارتباطی به حکمت، فلسفه و عرفان ندارد. حقیقت مطلب در سوره فاطر است که می‌فرماید:

« مَنْ کٰانَ یُرِیدُ اَلْعِزَّةَ»

کسی که می‌خواهد عزیز شود، یعنی موجود شکست‌ناپذیر شود، اگر تک بماند، تمام دختران زیبای جهان، با همه عشوه‌گری‌ها، ده‌ها سال در برابر او عشوه‌گری کنند، نمی‌توانند آسیبی به او بزنند چون او شکست‌ناپذیر شده است.

اگر کسی بخواهد می‌تواند در برابر تمام ثروت‌های جهان و همه وسوسه‌ها و هر

حادثه تلخ و شیرینی شکست‌ناپذیر باشد و برای خدا بماند؛ چون نقطه شکست تمام شکست‌خورده‌ها، پول و مقام و شهوت است و هر چیز دیگری که افراد را شکست داده، از عوارض این سه مسأله بوده است. چهارمی ندارد.

انسان باید بداند:

« مَنْ کٰانَ یُرِیدُ اَلْعِزَّةَ فَلِلّٰهِ اَلْعِزَّةُ جَمِیعاً» ⁽¹⁾

همه عزت برای خدا است. مؤمن واقعی به او وابسته است، پس عزیز است.

« وَ لِلّٰهِ اَلْعِزَّةُ وَ لِرَسُولِهِ وَ لِلْمُؤْمِنِینَ» ⁽²⁾

« إِلَیْهِ یَصْعَدُ اَلْکَلِمُ اَلطَّیِّبُ» ⁽³⁾

ذات پاکی‌ها، میل رفتن به سوی خدا را دارد و آرام نمی‌شود تا این که خود را به خدا برساند. ⁽⁴⁾

« وَ اَلْعَمَلُ اَلصّٰالِحُ یَرْفَعُهُ» ⁽¹⁾

خود این صدّیق بودن، میل به صعود در ذاتش هست. یوسف علیه السلام که تمام ظاهر و باطنش صدق است، صدق نیز سفره جمع شدن ارزش‌هاست، او را در مسیر رفعت قرار داد. هنوز هم دارد می‌رود تا قیامت این حرکت معنوی برای او ادامه دارد.

باز بودن پرونده خواص بعد از مرگ [1]

⁽²⁾ خیال نکنید با مردن، پرونده آنها بسته می‌شود. افراد معمولی وقتی می‌میرند، پرونده آنان را می‌بندند و دیگر راهی برای سیر ندارند. آن کسانی که محدود، اسیر و مقیّد هستند، پرونده آنها با مرگ بسته می‌شود:

« کُلُّ نَفْسٍ بِمٰا کَسَبَتْ رَهِینَةٌ * إِلاّٰ أَصْحٰابَ اَلْیَمِینِ» ⁽³⁾

در اسارت خود می‌روند، مگر اصحاب یمین که پرونده آنها بسته نمی‌شود و آنها در حال سیر و صعودند و هنوز هم در حال گیرندگی فیوضات الهی هستند. این حرف حکما نیست، بلکه آیه‌اش در سوره احزاب است. آیه مربوط به رسول خدا صلی الله علیه و آله:

« إِنَّ اَللّٰهَ وَ مَلاٰئِکَتَهُ یُصَلُّونَ عَلَی اَلنَّبِیِّ» ⁽⁴⁾

یعنی به پیامبر صلی الله علیه و آله دائم درود می‌فرستند. به دلیل «یُصَلُّونَ» که فعل مضارع است و دلیل بر استمرار آن دارد، یعنی دائم و تا قیامت در حال فیض گرفتن است، وقتی وارد قیامت شود، باز هم فیض می‌گیرد، در بهشت نیز فیض می‌گیرد، اصلاً پرونده این‌ها قابل بستن نیست.

فضای الهی، فضای بی‌نهایت است. محدود نیست. آنهایی که اسیر شکم و شهوت هستند، پرونده‌ای محدود دارند و به محض این که روی سنگ مرده شور خانه بیفتند، خدا می‌گوید: همه درها را به روی آنها ببندید، دیگر جا ندارد.

خطاب خدا به سالکان راه زلیخا

اما زلیخا. آیه با داشتن «انّ» که جزء ادات تأکیدی ادبیات عرب است و نون تأکید ثقیله که باز از ادات تأکیدی زبان عرب است، ببینید زلیخا را در اوج چه برنامه‌ای نشان می‌دهد؟ و با «انّ» و با نون تشدید دار، که ای کاش فقط همین «انّ» بود و آن نون تشدید دار، پروردگار لغت عظیمی هم به آن اضافه کرده است که امثال این زنان توجه داشته باشند.

« إِنَّ کَیْدَکُنَّ عَظِیمٌ» ⁽¹⁾

این آیه را در حق هر زنی نمی‌شود خواند. این بی‌انصافی است که فضای این آیه را نسبت به تمام زنان باز بگذاریم، ما در سوره احزاب داریم:

« إِنَّ اَلْمُسْلِمِینَ وَ اَلْمُسْلِمٰاتِ وَ اَلْمُؤْمِنِینَ وَ اَلْمُؤْمِنٰاتِ وَ اَلْقٰانِتِینَ وَ اَلْقٰانِتٰاتِ وَ اَلصّٰادِقِینَ وَ اَلصّٰادِقٰاتِ وَ اَلصّٰابِرِینَ وَ اَلصّٰابِرٰاتِ

وَ اَلْخٰاشِعِینَ وَ اَلْخٰاشِعٰاتِ وَ اَلْمُتَصَدِّقِینَ وَ اَلْمُتَصَدِّقٰاتِ وَ اَلصّٰائِمِینَ وَ اَلصّٰائِمٰاتِ وَ اَلْحٰافِظِینَ فُرُوجَهُمْ وَ اَلْحٰافِظٰاتِ وَ اَلذّٰاکِرِینَ اَللّٰهَ کَثِیراً وَ اَلذّٰاکِرٰاتِ» ⁽¹⁾

یعنی زنان را همدوش پاک‌ترین پاکان عالم در جنس مردان، در اسلام، ایمان، یقین، ذکر، تصدّق، انفاق، قرار داده است. زن بودن که عیب و نقص نیست و مرد بودن نسبت به زن امتیاز و برتری نیست. آیه:

« اَلرِّجٰالُ قَوّٰامُونَ عَلَی اَلنِّسٰاءِ» ⁽²⁾

کلمه «قوّام» در لغت عرب یعنی کارگردان زندگی، یعنی زن مادر باشد امثال حسنین علیهما السلام، بروجردی‌ها، شیخ انصاری‌ها، علامه حلی‌ها را تربیت کند، مرد نیز زندگی را از نظر معیشت بگرداند. این معنای قوّام است. نه این که مردان اعلی حضرت و مالک زنان هستند. بلکه یعنی معیشت به آنها قوام دارد. ⁽³⁾

نمونه ای از زنان پاک

در کشور مصر، بیرون شهر تمام مملکت مصر به خانمی با همه وجود ارادت دارند به نام «سیّده نفیسه» برای زیارت او از کل کشور زائر می‌آید. او از نبیره‌های وجود مبارک حضرت امام حسن علیه السلام و عروس امام صادق علیه السلام است.

در مصر معلّم دین و قرآن بود. دست او برای انجام مسائل عالی و ملکوتی باز

بود. کنار حوض خانه‌اش نشست که وضو بگیرد، خانم یهودیه‌ای دخترش را آورد که بر اثر آبله چشمش کور شده بود و زیبایی او را به کمال زشتی کشیده بود.

او مشغول وضو گرفتن بود، زن یهودیه گریه کرد و گفت: نظری به این دختر من بکن. ایشان آب وضو را به صورت دختر پاشید، چشم و زیبایی او برگشت.

بعد از رحلتش، در همان خانه دفنش کردند. خودش در آن خانه قبری کند، شش هزار ختم قرآن بر سر قبر خود کرد. روز رحلتش، آن کسی که بالای سرش بود، گفت:

عمّه جان! دوا و غذا بیاورم؟ گفت: نه. دوا دیگر در من کارگر نیست و غذا برای من دردی دوا نمی‌کند. من روزه هستم و می‌خواهم با زبان روزه خدا را ملاقات کنم.

خالی از لقمه دنیا می‌خواهد خدا را ملاقات کند و بعد این آیه را خواند:

« لَهُمْ دٰارُ اَلسَّلاٰمِ عِنْدَ رَبِّهِمْ» ⁽¹⁾

ربّهم را که گفت، جان داد: قاهره تعطیل شد، مرد و زن با گریه به تشییع جنازه آمدند. شوهرش، پسر امام صادق علیه السلام بود، فرمود: بروید، من این جنازه را می‌خواهم به مدینه ببرم و کنار پدرش امام حسن علیه السلام دفن کنم.

مردم التماس و گریه کردند. شب پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله را در خواب دید. فرمود: این بدن را به مدینه نیاور. بگذار آنجا بماند که برکات خدا به خاطر این زن بر مردم مصر نازل شود. ⁽²⁾

شدت و عظمت کید و مکر زنان [1]

⁽¹⁾ آیه سوره یوسف خطاب به زلیخا و امثال او است که در دنیا پر هستند. با «إِنَّ» با نون تشدید دار و لغت «عَظِیمٌ» :

« إِنَّ کَیْدَکُنَّ عَظِیمٌ» ⁽²⁾

حیله، فریب کاری، نیرنگ و نقشه خائنانه کشیدن شما زنان برای فریب و نابود کردن دین مردان، بسیار سنگین است.

طبع مکّار میل به پستی و تن دادن به هر کار پستی دارد. جوان است و شوهر

دارد و می‌گوید: من عاشق برقرار کردن رابطه با مرد نامحرم هستم. راه پستی و اسفل السافلین دارد و به هر کار پستی راحت تن می‌دهد و هر هدف و وسیله‌ای را برای شهواتش به کار می‌گیرد و هر وسیله‌ای را توجیه می‌کند.

از امیرالمؤمنین علیه السلام درباره این گونه زنان در «نهج البلاغه» آمده است:

«انَّ النساء نواقِصُ الایمان و نواقص الحظوظ و نواقصُ العقل» ⁽¹⁾زنان از نظر ایمان و ارث و عقل ناقصند.

تخریب ارکان هدایت

چه شب تلخی برای هستی بود، که ظرف عالم را از چنین گوهری خالی کردند.

چه محرومیتی برای جهان ایجاد شد، درست بود که بین زمین و آسمان، جبرئیل قسم خورد:

«تَهَدَّمَتْ وَ اللهِ اَرْکانُ الهُدیٰ» ⁽²⁾به خدا ساختمان‌های هدای فرو ریخت.

چقدر دلم برای آنهایی که یوسف علیه السلام را رها کردند و زلیخایی شدند می‌سوزد.

آنهایی که علی علیه السلام را رها کردند و کارل و مارکسی شدند. گرفتار ماهواره و دوستی با معاویه‌های زمان خود شدند.

ای کاش خدا به آنها نیز لطفی می‌کرد که برمی‌گشتند و هدایت می‌شدند. این که هدایت نمی‌شوند؛ چون نمی‌خواهند. اما آن کسی که بخواهد، چنان خدا او را زیبا هدایت می‌کند که برای تمام جهانیان نور می‌شود.

لذا سیدالشهداء علیه السلام به حرّ فرمود:

«أَنْتَ حُرٌّ فِی الدنیا وَ الآخِرَةِ» ⁽¹⁾اما گر بخواهد که از آغوش نجس دوزخی این مکّاران و زلیخاهای زمان نجات پیدا کند و در کشور وجود، کنار عزیز مصرِ وجود بنشیند، می‌تواند.

ذکر مناجات با پروردگار

یوسف به زلیخا می‌گفت: آتش زدم آن خرقه پشمینه سالوس

این بحث محبوبیت، فوق العاده مهم است که چرا این جوان در اوج جوانی محبوب خدا شد؟ محبت خدا که نهایت ندارد. آن محبتی که حضرت یوسف علیه السلام به آن وصل شد، محبت بی‌نهایتی است که غوغا می‌کند. تا کسی محبوب خدا نشود، این محبت را نمی‌فهمد. کار بدن و عقل نیست. درک این محبت، کار دل است؛ چون دل، خانه خداست.

نگاهی به دلهای خود بیاندازیم. چه کسی در این دل نشسته و آن را کارگردانی می‌کند؟ چه کسی ما را به این طرف و آن طرف می‌کشاند؟ او کیست؟ مقداری در حق او یا آنها فکر کنیم.

در کاخ و در اوج جوانی، چنان محبتِ محبوبش را به طرف خود کشید که هر چه

زلیخا به هر شکلی جلوی او جلوه کرد، با دنیایی از حال معنوی به این زن گفت:

« مَعٰاذَ اَللّٰهِ» ⁽¹⁾

محبوبم نمی‌خواهد. من فقط یک نفر در دلم نشسته است:

«القلب حرم الله فلا تسکن حرم الله غیر الله» ⁽²⁾مگر در دعای کمیل نمی‌فرماید:

«عَظُمَ فِیما عِنْدَکَ رَغْبَتُه» ⁽³⁾خدایا! شوقم به تو و آن چیزی که نزد توست، عظیم است. پول، نان، رفیق، خانه، مردم، مقام و شهوات آرامم نمی‌کنند، این در به دری کافی است، مرا نجات بده.

والسلام علیکم و رحمة الله و برکاته

15 جسم و جان یوسف علیه السلام

اشاره

جنبه بشری و انسانی یوسف علیه السلام

تهران، حسینیه همدانی‌ها

رمضان 1385

ص:

ص:

الحمدلله رب العالمین و صلّی الله علی جمیع الانبیاء والمرسلین

و صلّ علی محمد و آله الطاهرین.

وجود مبارک حضرت یوسف علیه السلام ظرف ارزش‌های ملکوتی و انسانی بود و به خاطر این ارزش‌ها، درهای فیوضات الهی به روی او باز بود. بخشی از فیوضات عنایت شده به او، در سوره‌ای که با نام خود آن حضرت است، مطرح شده است.

بدن فقط قدرت جذب مواد خوراکی زمین را دارد، کار دیگری از دستش برنمی‌آید. زلیخا نیز بدن بود. میلیاردها سال است که شیوه زندگی حیوانات هیچ فرقی نکرده، امتیازی به دست نیاورده، رفعت و منزلتی پیدا نکرده‌اند؛ چون بدن نمی‌تواند با این امور ارتباطی برقرار کند.

لذا وقتی قرآن مجید انسان را از ناحیه بدن نگاه می‌کند، با کلمه «بَشِّرِ» از او یاد می‌کند، نه با کلمه «آدم» و «انسان» . بشر یعنی همین بدن مادی که تمام عناصر ساختمانی آن با بدن همه حیوانات یکی است. همان طور که حیوانات نیروی جاذبه‌ای برای جذب فیوضات خاص ربّانی، آسمانی و ملکوتی ندارند، بدن انسان نیز این نیرو را ندارد.

حکمای الهی از بدن به شتری تعبیر می‌کنند که روح الهی انسان را بر این شتر سوار کردند تا اگر آن روح، جلوه‌گاه انوار الهی شود، این مرکب او را تا:

« جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا اَلْأَنْهٰارُ» ⁽¹⁾

هدایت کند و اگر روح خاموش باشد و زیر پرده‌های ظلمت هوس‌ها، شهوات و غرائز پنهان بماند و تمام درهای فعالیت‌های متناسب با خود را به روی خود ببندد، به تعبیر قرآن مجید: مرده میان قبرِ بدن می‌شود که این قبر متحرک، آن مرده را با خودش تا دوزخ می‌برد. از آنجا به بعد نیز دیگر جای برگشت به دنیا نیست. ⁽²⁾

تصویر دو حقیقت در یوسف و زلیخا

حکایت حضرت یوسف علیه السلام و زلیخا، حکایت این دو حقیقت است. روح جاذبه‌داری که بر اساس تربیت الهی، فیوضات پروردگار را جذب می‌کرد و کارگردان بدن بوده است. آن روح با عظمت که جلوه‌گاه انوار حق بود، بدن و همه ابزار او را در تصرّف خود داشت و چون آن روح، جلوه‌گاه انوار بود، تمام اعضای بدن نیز کار نورانی، ملکوتی و الهی می‌کرد.

بدنی که لقمه کامل حتی یک حیوان نیست، این همه بها دادن به این بدن و غرائز و شهوات آن به طور نامعقول و نامشروع برای چیست؟ این همه نوکری کردن برای بدن، آن هم در تمام طول عمر، که عده‌ای در این زمان حتی یکبار به جان، باطن و روح خود نگاه نمی‌کنند.

البته این ساختمان بدن نیز این طور که تجربه تاریخ ثابت کرده است، از چهل سالگی به بعد شروع به فروریختن می‌کند. ⁽³⁾اما فروریختن بدن به قدری کند است

که انسان نمی‌فهمد، ولی از چهل به بالا گاهی چنان این فرو رفتن سرعت می‌گیرد که در یک لحظه قلب بسته می‌شود و باز نمی‌شود. نفس می‌رود و دیگر بیرون نمی‌آید.

یا نفس بیرون می‌آید، دیگر برنمی‌گردد.

ای کاش مردم عالم بدن را عاقلانه مورد توجه قرار می‌دادند و عاقلانه به پرونده این بدن رسیدگی می‌کردند، تا به این نتیجه برسند که همه چیز را فدای این بدن کردن برای چیست؟

لقمان روح، خسته از هر گناه

در این شعر، این حکیم الهی قرن هفتم می‌گوید: جان لقمان که گلستان خداست پای جانش خسته خواری چراست؟ ⁽¹⁾

لقمان را در روح تو آفریدند، اما تو با چند لقمه چه زهری در این پنجاه سال به کام او می‌ریزی و او را نابود می‌کنی؟ چه می‌شود که از لقمان بودن فرار می‌کنی و اسیر لقمه می‌شوی؟ لقمه‌ای که زلفش به هزار فریب، مکر، حیله و دروغ به عباد خدا گره می‌خورد. لقمه‌ای که اگر باطن آن لقمه را برای خوک نشان بدهند، نمی‌خورد.

زیرا طبق قرآن مجید، این لقمه‌ها مانند آتش است. محال است که خوک دهان خود را باز کند و آتش بخورد. آیه‌اش این است:

« إِنَّ اَلَّذِینَ یَأْکُلُونَ أَمْوٰالَ اَلْیَتٰامیٰ ظُلْماً إِنَّمٰا یَأْکُلُونَ فِی بُطُونِهِمْ نٰاراً» ⁽²⁾

البته چند آیه است که می‌گویند: ⁽¹⁾لقمه ناپاک، حرام، از ستم، ظلم، فریب، غصب، رشوه و ارث به ناحق مانند آتش است. این صریح قرآن است. اگر همه باور داشتند، هیچ لقمه‌ای حرام نمی‌شد. این همه لقمه حرام به خاطر دیرباوری مردم است. عده‌ای عمری از آنها گذشته است. اما هنوز به کلام خدا اعتماد ندارند. این‌ها چقدر بدبخت هستند. ⁽²⁾

تبدیل شدن موسای چوپان به کلیم اللّه

اگر انسان چند دقیقه درباره کلام خدا فکر کند، متوجه می‌شود شخصی گلیم به دوش و بیابانگرد ده ساله رابه کلیم الله تبدیل کرد. مگر قبل از کلیم اللهی چه کسی بود؟ ایشان شخصی فراری از مصر بود که به دنبالش می‌گشتند تا او را اعدام کنند.

البته اعدام به ناحق.

خدا در قرآن می‌فرماید:

« خٰائِفاً یَتَرَقَّبُ» ⁽¹⁾

با اضطراب و ترس از جانش فرار کرد. علت ترسیدن او نیز این بود که نباید کشته می‌شد، ولی به دنبالش بودند که او را بکشند.

از ابن عباس نقل شده: ⁽²⁾بین مصر و مدین حتی لقمه‌ای نان خشک نداشت، علف بیابان می‌خورد که بعد از مدتی گویا سبزی علف از شکم ایشان خود را نشان می‌داد.

در مدین به انسان والایی برخورد کرد به نام شعیب پیغمبر علیه السلام که گلّه دار بود. با

هم قرارداد بستند. خدا در قرآن می‌فرماید: به او گفت: مهریه دختر من این است که هشت سال حیوانات مرا به بیابان می‌بری، می‌چرانی و برمی‌گردانی، بعد از هشت سال، دخترم را به ازدواج تو می‌دهم.

هشت سال گاو و گوسفند به بیابان می‌برد و برمی‌گرداند. آن وقت این چوپان گلیم پوش، با آن چوب دستی بی‌ارزش چوپانی خود، وقتی از پدر زن خود خداحافظی می‌کند که با خانواده‌اش به مصر بیاید، در مسیر، هوا سرد بود، به آنها می‌گوید: آتشی را در بیابان می‌بینم، شما اینجا بنشینید، من بروم برای شما آتش بیاورم، بعد چوب‌ها و خارهای بیابان را جمع کنم و آتش روشن کنم:

« إِنِّی آنَسْتُ نٰاراً لَعَلِّی آتِیکُمْ مِنْهٰا بِخَبَرٍ أَوْ جَذْوَةٍ مِنَ اَلنّٰارِ لَعَلَّکُمْ تَصْطَلُونَ» ⁽¹⁾

بعثت چوپان ژنده پوش به پیامبری

به دنبال آتش رفت، ولی آن دل و آن روح چه بود که بدن به دنبال آتش رفت، اما دل و جان او وقتی نزدیک آنجا رسید، این صدا را شنید:

« إِنِّی أَنَا رَبُّکَ فَاخْلَعْ نَعْلَیْکَ إِنَّکَ بِالْوٰادِ اَلْمُقَدَّسِ طُویً * وَ أَنَا اِخْتَرْتُکَ فَاسْتَمِعْ لِمٰا یُوحیٰ * إِنَّنِی أَنَا اَللّٰهُ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ أَنَا فَاعْبُدْنِی وَ أَقِمِ اَلصَّلاٰةَ لِذِکْرِی * إِنَّ اَلسّٰاعَةَ آتِیَةٌ أَکٰادُ أُخْفِیهٰا لِتُجْزیٰ کُلُّ نَفْسٍ بِمٰا تَسْعیٰ» ⁽²⁾

من خدای تو هستم که با تو حرف می‌زنم. این آتش نیست، بلکه جلوه‌ای از نور من است. من تو را به پیغمبری انتخاب کردم، اما فعلاً وظیفه تو این است که مرا عبادت کنی و اگر می‌خواهی در یاد من باشی، نماز بپادار و بدان که من قیامت را حتماً برپا می‌کنم.

« تُجْزیٰ کُلُّ نَفْسٍ» ⁽¹⁾

برای این که هر کسی را به پاداش اعمالش برسانم. از این ژنده پوش و گلیم پاره چوپان، کلیم الله بیرون آمد. بعد خدا به او گفت:

« وَ مٰا تِلْکَ بِیَمِینِکَ یٰا مُوسیٰ» ⁽²⁾

در دست تو چیست؟ عرض کرد:

« قٰالَ هِیَ عَصٰایَ أَتَوَکَّؤُا عَلَیْهٰا وَ أَهُشُّ بِهٰا عَلیٰ غَنَمِی وَ لِیَ فِیهٰا مَآرِبُ أُخْریٰ» ⁽³⁾

چوبدسی و عصا است، به آن تکیه می‌دهم و گوسفندهایم را با آن می‌رانم و برای این حیوان‌ها برگ درخت می‌ریزم. خطاب رسید:

« قٰالَ أَلْقِهٰا یٰا مُوسیٰ * فَأَلْقٰاهٰا فَإِذٰا هِیَ حَیَّةٌ تَسْعیٰ» ⁽¹⁾

چوبدستی خود را رها کن. وقتی چوب روی زمین افتاد، به اژدها تبدیل شد که نظیرش را ندیده بود. آمد فرار کند، خطاب رسید: در محضر من، بندگان من به من پشت نمی‌کنند.

برگرد و این اژدها را بگیر. دستش را به طرف اژدها برد، همان چوبدستی شد.

خطاب رسید: این اسلحه تو است، برو فرعون و فرعونیان و مردم خواب زده مصر را بیدار کن.

قدرت روح در تصرّف جسم

کلّ این نیرو و مقام را وجود مقدس حضرت یار در روح ما گذاشته است، نه در بدن ما. بدن، ابزار روح و جان است و برای گرفتن فیوضات ربّانیه جاذبه نداردو نمی‌تواند داشته باشد. بدن کاره‌ای نیست، بلکه مانند شتر، مرکب جان است، مگر این شتر چقدر قیمت دارد که عمری همه نعمت‌ها از کانال گناه، مکر و حیله خرج این بدن شود؟

بدن انبیا و ائمه علیهم السلام بر اثر تصرّفات الهی، روح شده بود. حکمای الهی بدن آنها را روح مجسّم می‌گویند، یعنی دیگر بدن نبود. جان ظاهر، همراه جان باطن بود، آن بدن‌ها را استثنا کنید، اما وقتی روح را از بدن بگیرند، به همه می‌گویند:

بدن را رها کن، با اشاره ملک الموت که حتی یک نفر هم در این عالم با او نمی‌تواند مقابله کند، این صداها و غرورهای مستانه اهل دنیا همه قلابی است و

واقعی نمی‌باشد. همه پوچ و بی‌ارزش است. این صداها، صدای بدن است.

صدای الهی و حیوانی

هر حیوانی نوعی صدا دارد، شیر نعره می‌کشد، اسب شیهه می‌کشد، شتر طرز دیگری صدا می‌دهد، خروس شکل دیگری می‌خواند و هر حیوانی صدائی خاص دارد. این صداها که در این دنیا است، فریاد برای پول، زن، شهوت، زمین، کارخانه و مقام، صدایی مساوی با صدای خران است:

« إِنَّ أَنْکَرَ اَلْأَصْوٰاتِ لَصَوْتُ اَلْحَمِیرِ» ⁽¹⁾

این صداها بی‌ارزش و توخالی است.

اگر صدا می‌خواهید، از حلقوم امیرالمؤمنین علیه السلام بشنوید:

«اَسْئَلُکَ بِحَقِّکَ وَ قُدْسِکَ وَ أَعْظَمِ صِفاتِکَ وَ اَسْمائِکَ أَنْ تَجْعَلَ أَوْقٰاتِی مِنَ اللَّیْلِ وَ النَّهارِ بِذِکْرِکَ مَعْمُورَةِ وَ بِخِدْمَتِکَ مَوْصُولَةِ وَ أَعْمالیٖ عِنْدَکَ مَقْبُولَةٌ حَتّی یَکُونَ أَعْمالِی وَ أَوْرادِی کُلُّها وِرداً واحداً»

صداها و خواسته‌ها و اورادم هماهنگ، همسو و همواره باشد.

این صدای جان است. بدن این چنین حال، ارزش و ثقل ندارد. چون مشتی پوست و گوشت و استخوان است که خون نجس در آن جریان دارد.

«وَ حٰالِی فِی خِدْمَتِکَ سَرْمَداً»

و حالم در خدمت تو پاینده گردد.

این صدایی است که تمام فرشتگان را می‌لرزاند و آسمان‌ها را تکان می‌دهد. این صدایی است که وقتی در می‌آمد، تمام فرشتگان می‌شنیدند که پروردگار می‌گوید:

لبیک ای علی من!

«یا سَیّدی یا مَنْ إلیه مُعَوَّلی وَ یٰا مَنْ اِلیهِ شَکْوتُ اَحْوالی» ⁽¹⁾ای سرور من، ای آن که بر او تکیه دارم، ای آن که شکوه و شکایت حالم را تنها به سوی او برم.

صدای حقیقی که در روح اثر می‌کند این صدا است. صداهای دیگر فقط گوش را کر می‌کند و به قول قرآن مانند صدای خران و نکره‌تر از آن است که گاهی نوارهایش را در ماشین‌ها می‌گذارند که هر چه این صدا بیشتر می‌شود بر انحراف و بدبختی فرد افزوده می‌شود و این بیچارگان را تو خالی‌تر می‌کند.

اما اگر صدای باارزش می‌خواهید، ناله و صدای حضرت از دعای کمیل است که از نظر مال و تأثیر و دگرگونی در عالم نظیر ندارد. اگر مانند این صدا را در میان ارزش‌دارترین صداها پیدا کردید؟ این صدا، صدای خاصی است، چون جایگاه و موقعیت آن خاص است. باید همه مقدمات و مؤخّرات کار را تحلیل کنیم، بعد صدا را بشنویم و بفهمیم.

ارزش صداهای الهی

اهل دل و افراد متخصص این صداها را می‌فهمند و می‌شناسند که چه صدایی است. به خدا قسم! من شرمنده‌ام که می‌خواهم با زبانم این صدا را بخوانم: هزار مرتبه شستم دهان به مشک و گلاب هنوز نام تو بردن کمال بی‌ادبی است

البته عمق و مفهوم این صدا را باید گرفت، بعد ببینید اگر تمام فرشتگان توانستند حقیقت این صدا را بفهمند؟ فهمش کار آنها نبوده و نیست.

بین هفتاد و یک بدن قطعه قطعه و هشتاد و چهار ناله، در کمال آرامش، به معشوق می‌گوید:

«صَبٰراً عَلَی قَضائِک» ⁽¹⁾این طبل‌های توخالی چیست که برای شما می‌زنند؟ به شما یقین بدهم که ما این صدا را به کیفیتی دیگر در قیامت می‌شنویم. همه گوش‌ها را نمی‌گذارند که در آنجا این صدا را بشنوند. این صدا از گلوی خدا است.

لیاقت شنیدن صداهای الهی

مگر در قرآن، در سوره بقره نمی‌فرماید:

« وَ لاٰ یُکَلِّمُهُمُ اَللّٰهُ یَوْمَ اَلْقِیٰامَةِ» ⁽²⁾

من صدایم را در قیامت به همه گوش‌ها نمی‌رسانم. گوشی باید باشد که صدای منِ خدا را بشنود.

«صَبٰراً عَلَی قَضائِک»

با علی اکبر، قمر بنی‌هاشم و یارانم، در اوج سوختن دل، با علی اصغر جان داده در آغوشم مرا امتحان می‌کنی؟ صبر می‌کنم. از تو رو بر نمی‌گردانم، می‌ایستم و لذت می‌برم.

«وَ لاٰمَعْبُودَ سِواکَ»

محبوب من! دیگر چه می‌خواهی؟ این دیگر اوج آن صدای جان است. جان

همه کلیدها در این جا جمع است، به دنبال چه کلیدی می‌گردی؟

«یا غیاث المستغیثین» ⁽¹⁾والسلام علیکم و رحمة الله و برکاته

16 آغوش رحمت

اشاره

حقیقت توبه

تهران، حسینیه همدانی‌ها

رمضان 1385

ص:

الحمدلله رب العالمین و صلّی الله علی جمیع الانبیاء والمرسلین

و صلّ علی محمد و آله الطاهرین.

یقیناً برای هر مؤمن مسلمانی معنای توبه معلوم و روشن است. کلمه توبه در لغت عربی به معنای رجوع است. رجوع؛ یعنی بازگشت. بازگشتن از راه شیطان به راه خدا، از راه دوزخ به راه حق، از ظلمت به نور، از انحرافات و معاصی به خوبی‌ها و درستی‌ها.

همه ما این معنای توبه را می‌دانیم. آلوده‌ها، اهل گناه و معاصی، در فضای فرهنگ فرعونیت به سر می‌برند؛ چون که در برابر خواسته‌های حضرت حق، در حال تکبّر هستند و نسبت به وجود مقدس او تواضع، فروتنی و خاکساری ندارند.

توبه؛ یعنی از فضای فرعونی درآمدن و در مدار کلیم اللهی قرار گرفتن. از فرعون بودن نجات پیدا کردن و موسوی شدن. از نمرودیت قطع رابطه کردن و به حضرت ابراهیم علیه السلام پیوستن. از غرق بودن در مادی‌گری مسیحی مسلک بیرون آمدن و حواری واقعی حضرت مسیح علیه السلام شدن. از مدار ابولهب و ابوجهل درآمدن و در فضای فرهنگ پیامبرِ رحمت صلی الله علیه و آله قرار گرفتن. اموی مسلک بودن را رها کردن و علوی شدن. از حال، عمل و اخلاق یزدیان خارج شدن و به فرهنگ امام حسین علیه السلام

پیوستن. ⁽¹⁾چنین انقلاب و بازگشتی، توبه واقعی است. برای این که بدانیم توبه واقعی و حقیقی غیر از این نیست. باید به فرمایش‌های وجود مبارک رسول بزرگوار اسلام صلی الله علیه و آله درباره توبه حقیقی دقت کنیم؛ چون آنچه را که ایشان در بیست و سه سال برای مردم فرمودند، محصول وحی پروردگار عالم بوده است.

تفاوت ماهیتی توبه کننده و گناهکار

در مهم‌ترین کتاب‌های ما نظر پیغمبر اسلام صلی الله علیه و آله را درباره توبه نقل کرده‌اند. نگاه پیغمبر صلی الله علیه و آله به توبه، همین نگاه است؛ یعنی از فرعونیت، نمرودیت، مادی‌گری، یهودیت، ابولهب، ابوجهل و اموی بودن درآمدن.

امام صادق علیه السلام می‌فرماید: ⁽²⁾

اخلاق همه این گروه‌های ذکر شده، گناه بوده است. به راحتی گناه می‌کردند و نسبت به ارتکاب گناه دغدغه نداشتند و برای آنها سخت نبود.

بعد حضرت صلی الله علیه و آله می‌فرماید:

ارتکاب این مجموعه گناهان از اخلاق دشمنان ما است. اما ما اخلاق دیگری داریم و آن، عمل صالح، پاکی، درستی، عبادت خدا و خدمت به بندگان او است.

این اخلاق ما و اخلاق دوستان و اولیای خداست که خود را در دنیا مانند مسافر می‌دانیم که این مدت سفر نیز کوتاه است و پایان آن، ورود به برزخ و عاقبت آن قیامت است و ما از قیامت دغدغه داریم و از آن ترسان و نگران هستیم.

خوشحالی مؤمن

شخصی به سلمان گفت: ⁽¹⁾حال شما چگونه است؟ سلمان گفت: بعداً

می‌گویم. گفت: بعدی ندارد. یا بگو «اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ» یا بگو مریض هستم. گفت: نه، این را نمی‌گویم، بعداً می‌گویم. گفت: چه وقت می‌گویی؟ گفت: وقتی که از صراط رد شده، وارد بهشت شدم، آنجایی که دیگر کسی از آن بیرون نمی‌آید و در آن جایگاه ابدی است، آن وقت اگر تو را دیدم، می‌گویم: حالم خوب است، اما اکنون نمی‌توانم بگویم حالم خوب است؛ چون زمان زیادی لازم است تا به حال خوب برسم.

حال خوب آن وقتی است که یقین کنم مرا به دوزخ نمی‌برند و وارد جایی می‌شوم که انبیای خدا، صدّیقین، شهدا و صالحین در آنجا هستند. آن وقت

می‌گویم: حالم خیلی خوب است. اما اکنون نگران هستم، نمی‌دانم چه می‌شود، بعد از آن نیز کسی که می‌خواهد اعمال ما را بسنجد، کسی است که سنجش او از هر زرگری دقیق‌تر و لطیف‌تر است؛ چون عمق همه اعمال ما را می‌سنجد. یا قبول می‌کند و یا رد، بعد می‌گوید: پرونده تو برای خودت باشد.

پیغمبر اسلام صلی الله علیه و آله می‌فرماید: درباره مردم هیچ قضاوتی نکنید. بگذارید تا لحظه مرگ آنها برسد، بعد ببینید چگونه می‌میرد. اگر بی‌دین مرد، آن وقت بگویید، آدم بدی است، اما اگر دیندار مرد، آن وقت بگویید: آدم خوبی بود. آن لحظه مهم است. ⁽¹⁾

عاقبت به خیری، دغدغه مؤمن

در روز جمعه آخر ماه شعبان، وقتی پیغمبر صلی الله علیه و آله روی منبر، ماه مبارک رمضان را برای مردم تفسیر می‌کردند، اواخر منبر، در میان جمعیت به امیرالمؤمنین علیه السلام نگاه کردند و فرمودند: در چنین ماهی فرق تو را می‌شکافند و محاسن تو را غرق در خون

می‌کنند.

امیرالمؤمنین علیه السلام نسبت به اصل مرگ، هیچ عکس العملی نشان ندادند، فقط به پیغمبر عظیم الشأن اسلام صلی الله علیه و آله فرمودند: روزی که فرق من شکافته می‌شود و مرگ من می‌رسد:

«أَفِی سَلامَةٍ مِنْ دِینی؟» ⁽¹⁾آیا دیندار می‌میرم، یا بی‌دین؟ رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمودند: بله، دیندار می‌میری.

حضرت علی علیه السلام فرمودند: پس عیب ندارد، بزنند و فرق مرا بشکافند. این که دیندار بمیرم، مهم است. ⁽²⁾

باز بودن درب توبه تا قبل از مرگ

انسان تا وقتی که جاده عمر را طی می‌کند، می‌تواند از دنیا دیندار بیرون رود؛ چون اگر بی‌دین از دنیا رود، دیگر نمی‌تواند دیندار شود؛ یعنی آنجا دیگر دیندار شدن او را قبول نمی‌کنند:

« وَ لَیْسَتِ اَلتَّوْبَةُ لِلَّذِینَ یَعْمَلُونَ اَلسَّیِّئٰاتِ حَتّٰی إِذٰا حَضَرَ أَحَدَهُمُ اَلْمَوْتُ قٰالَ إِنِّی تُبْتُ اَلْآنَ» ⁽³⁾

زمانی که ملک الموت و عالم بعد را دیدید و پرده‌ها کنار رفت، اگر بگویید توبه می‌کنم، دیگر قبول نمی‌شود.

لحظه مرگ، لحظه اصلاح نیست؛ چون وقت اصلاح شدن تمام شده است. آنجا با اشاره ملک الموت، گوش و چشم انسان به کار می‌افتد و زبان او بند می‌آید. دیگر چه وقتی برای اصلاح کردن اعمال خود دارد که بگوید: من ده سال نماز نخوانده‌ام، اما اکنون می‌خوانم. یا ده سال روزه نگرفته‌ام، اکنون می‌گیرم. یا صد میلیون مال مردم را خورده‌ام، همه را پس می‌دهم. اصلاً وقت اصلاح نیست. آن لحظه انسان، بی‌دین می‌میرد.

توبه واقعی از دیدگاه رسول گرامی اسلام

صلی الله علیه و آله رسول خدا صلی الله علیه و آله درباره توبه واقعی می‌فرماید:

«أَتَدْرُونَ مَنِ التّائِبِ»

امت من! آیا می‌دانید تائب کیست؟

«قالوا: اللّهم لاٰ»

مسلمانان گفتند: نه، ما آن چیزی را که در ذهن شما هست، نمی‌دانیم.

«قالَ: إذا تابَ العَبْدُ وَ لَمْ یَرْضَ الخُصَماءَ فَلَیْسَ بِتائبٍ»

اگر کسی ناله بزند و بگوید: خدایا! توبه می‌کنم، اما مال مردم را که به ناحق در دست اوست، پس ندهد، او تائب نیست، بلکه هنوز در گناه و معصیت است.

پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله لحظه رحلت به امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: به مردم بگو: مال مردم را پس دهید، گرچه به اندازه نخ مانده ته سوزن باشد که دیگر نمی‌توانند با آن خیاطی کنند و دور می‌ریزند.

اگر به این مقدار مال مردم نزد شما مانده است، باید برگردانید. پیغمبر صلی الله علیه و آله

می‌فرماید: نزد هر کسی مال مردم به ناحق مانده باشد، اگر آن مال را دارد و نمی‌دهد، تا زنده است، خدا او را لعنت می‌کند. ⁽¹⁾

برتری حق الله بر حق الناس

البته حق خدا بالاتر از حق مردم است؛ چون خدا بالاتر از همه موجودات است، پس حق الله نیز خیلی عظیم‌تر از حق الناس است. اگرمن چند میلیون به مردم بدهکار باشم، یا دو رکعت نماز صبح بدهکار باشم، این دو رکعت نماز صبح مهم‌تر است.

بعضی‌ها به اشتباه می‌گویند: حق الله چیزی نیست، ما خودمان می‌دانیم و خدا.

اما هیچ کدام از انبیا و ائمه علیهم السلام این حرف را در دوره عمر خود نزده است. اینکه بگوئیم خودم می‌دانم و خدا، معنی ندارد. باید حق خدا و مردم را ادا کنیم. مگر این که اهل خدا و قیامت نباشیم. اما ما که خود را اهل خدا، انبیا، ائمه علیهم السلام و قیامت می‌دانیم، باید پاک زندگی کنیم.

«وَ مَنْ تابَ وَ لَمْ یَزِدْ فِی العِبادَةِ فَلَیْسَ بِتائبٍ»

اگر بگوید: توبه کردم، اما به سراغ عبادت نرود و به عبادت خود نیافزاید، او تائب نیست.

«وَ مَنْ تابَ وَ لَمْ یُغَیِّرْ لِباسَهُ فَلَیْسَ بِتائبٍ»

پیغمبر صلی الله علیه و آله می‌فرماید: لباس‌هایی که زنان، دختران و جوانان برای جلب نظر

دیگران و تحریک شهوت می‌پوشند، اگر لباس خود را عوض کنند، توبه آنها فایده‌ای ندارد.

روسری، لباس، مانتو، کت و شلواری که زنان می‌پوشند، لباس‌های بدن نما که شهوت حرام را تحریک می‌کند و می‌پوشند، دیگر چه توبه‌ای؟ او هر روز دارد هزار نفر را جهنمی می‌کند، وقتی به او می‌گویی، می‌گوید: من که دلم پاک است، کدام دل پاک؟ کدام توبه؟ یا جوانی که برای جلب نظر دختران و زنان نامحرم لباس پوشیده است، اگر بگوید: خدایا! توبه کردم، اما در وضع لباس خود تغییری ندهد، پیغمبر صلی الله علیه و آله فرموده‌اند: او دارد خدا را مسخره می‌کند.

«وَ مَنْ تابَ وَ لَمْ یُغَیِّرْ رُفَقَائَهُ فَلَیْسَ بِتائبٍ»

اگر از این دوستان حیوان صفت اطراف خود دور نشوی و دوستان ناباب را که دین تو را پاره پاره می‌کنند، عوض نکنی، توبه تو قبول نیست.

«وَ مَنْ تابَ وَ فَلَمْ یُغَیِّرْ مَجْلِسَهُ وَ طَعامَهُ فَلَیْسَ بِتائبٍ»

کسی که از جلسات گناه و لقمه حرام دست برندارد، توبه او قبول نیست.

«وَ مَنْ تابَ وَ فَلَمْ یُغَیِّرْ فَراشَهُ وَ وَسادَتَه فَلَیْسَ بِتائبٍ»

اگر کسی رختخواب و بستر حرام خود را عوض نکند و باز در آن بستر باشد، توبه نکرده است.

«وَ مَنْ تابَ وَ فَلَمْ یُغَیِّرْ خُلقَه وَ نِیَّتَهُ فَلَیْسَ بِتائبٍ»

کسی که بداخلاق و عصبانی است و اوقات همه را تلخ می‌کند و نیت بدی نسبت به مردم دارد اگر از این اخلاق و نیت توبه نکند، تائب نیست.

«وَ مَنْ تابَ وَ فَلَمْ یَفْتَحْ قَلْبَهُ وَ لَمْ یُوَسِّعُ کَفَّه فَلَیْسَ بِتائبٍ»

کسی که حال و هوای دلش در توبه عوض نشود، همان سنگ دل و بی‌رحم

بماند و کسی که بخلش از بین نرود، توبه‌اش فایده‌ای ندارد.

«وَ مَنْ تابَ فَلَمْ یُقَصِّرْ اَمَلَهُ وَ لَمْ یَحْفَظْ لِسانَهُ فَلَیْسَ بِتائبٍ»

آن کسی که در آرزوهای دست نیافتنی دست و پا می‌زند و زبانش برای هر گناهی رها است، توبه‌اش توبه نیست.

«وَ مَنْ تابَ وَ لَمْ یُقَدِّمْ فَضْلَ قُوتِهِ مِنْ بَدَنِهِ فَلَیْسَ بِتائبٍ»

اگر کسی بگوید: خدایا! توبه کرده‌ام، ولی گوشت‌های حرام روییده بر بدن را آب و تسویه نکند، توبه نکرده است. اگر همه این امور را عوض کند:

«وَ إذَا اسْتَقَامَ عَلَی هَذِهِ الِخصالِ فَذَاکَ تٰائِبٌ» ⁽¹⁾و به آن تداوم بدهد توبه کننده واقعی است.

عزم بر توبه به درگاه غفار

می‌گوید: نیت واقعی داشته باش که از فردا خودت را عوض کنی، خدا اصلاً سخت نمی‌گیرد.

«یٰا مَنْ یَقْبَلُ الیَسِیرَ وَ یَعْفُو عَنِ الکَثیرِ» ⁽²⁾بارها خدا پیغام داده است که من خدای سخت‌گیری نیستم. با این نیت، همه گذشته خود را تسویه کنیم. فقط بگو: همه چیز را جدی عوض می‌کنم، من هم جدی تمام گناهان گذشته تو را در همین لحظه می‌بخشم.

یکی از قیمتی‌ترین شعرهایی که در دوره عمرم دیدم این است:

تو مگو ما را به آن شه بار نیست با کریمان کارها دشوار نیست ⁽¹⁾

بار یعنی راه دادن عمومی که کسی جلوی ما را نگیرد، وقتی می‌گویند: فلان بزرگوار بار عام داده است، یعنی به تمام دربان‌ها گفته است: درب را باز بگذارید تا هر کسی که می‌خواهد، بیاید.

باز بودن باب توبه

هنوز حضرت سیدالشهداء علیه السلام شهید نشده بود، به سی هزار نفر دشمن بدتر از یهودی گفت: بعد از کشتن این هفتاد و یک نفر، اگر توبه کنید، خدا قبول می‌کند. البته تا خون مرا نریخته‌اید؛ چون اگر خون مرا بریزید، تمام درهای توبه بسته می‌شود.

فقط این یک نفر بود که اگر خونش ریخته می‌شد. ⁽²⁾شیخ صدوق نقل می‌کند: در مجلس حضرت رضا علیه السلام صحبت از جنگ جمل شد، کسی در آنجا ناراحت شد و گفت: خدا همه شما را لعنت کند. امام هشتم علیه السلام فرمود: بگو غیر از آنهایی که توبه کردند.

عرض کرد: آقا! این‌ها با امیرالمؤمنین علیه السلام جنگیده‌اند، فرمود: اشتباه کردند، اما بعد توبه کردند و خدا توبه عده‌ای از آنان را قبول کرد. خدا پیغام داده است: در این عالم هر گناهی را می‌بخشم، الّا کشتن حسین علیه السلام را. اگر از بقیه گناهان توبه کنند، قابل بخشیدن است. ⁽³⁾

توبه، آغوش رحمت پروردگار

کسی که توبه کرد، عکس العمل خدا چیست؟ این روایت از قوی‌ترین کتاب‌ها گرفته شده است:

ابوبصیر از امام صادق علیه السلام در مورد عکس العمل خدا نسبت به توبه کار واقعی نقل می‌کند:

«أَوْحیٰ اللّهُ إلیٰ داودَ النَّبیِ علیه السلام یا داود! إنَّ عَبدِیَ المُؤمِن إذا أذنَبَ ذَنباً»

اگر بنده مؤمنم، به خاطر کم‌ظرفیتی، جهل، گرفتار شدن، گناه و معصیتی کرد:

«ثُمَّ رَجَعَ وَ تابَ مِنْ ذلِکَ الذَّنبِ»

بعد گفت: خدایا! غلط کردم، بد کردم، پشیمانم، ای کاش این کار را نکرده بودم و در درون خودش ناراحت شد و جوشید و گفت: چرا نمک تو را خوردم و نمکدان شکستم؟

«و أستحیی منّی عِنْدَ ذِکْرِهِ»

تا یاد گناه خود می‌افتد، شرمنده شده، سر خود را پایین انداخت:

«غَفَرْتُ لَهُ وَ أَنْسَیْتُهُ الحَفَظَةَ»

او را می‌آمرزم و گناه را از یاد نویسندگان گناه می‌گیرم که دیگر آن ملائکه کرام

الکاتبین با نگاه تحقیر به او نگاه نکنند.

«وَ أَبْدَلْتُهُ الحَسَنَةَ»

اگر در پرونده‌اش صد صفحه گناه نوشته شده باشد، تمام گناهانش را پاک کرده و صفحاتش را سفید نمی‌گذارم و به جای آن خوبی می‌نویسم،

«وَ لاٰ اُبالِی وَ أَنَا أَرْحَمُ الرَّاحِمینَ» ⁽¹⁾باکی ندارم که بنده من کار خوب نکرده، ولی من خوبی به پای او بنویسم. چرا؟ برای این که من از همه رحم کنندگان رحمم بیشتر است. تا جایی که امام زین العابدین علیه السلام در دعای ابوحمزه می‌فرماید: من گناه و خطا کردم، اما تو با من رفتاری داری که گویا تو از من خجالت می‌کشی. ⁽²⁾

توبه در سحر شب جمعه

این شب قدر سه خصوصیت دارد، کم اتفاق می‌افتد که در ماه مبارک رمضان و حتی در طول سال به چنین شبی برخورد کنیم که این سه ویژگی را داشته باشد.

ویژگی اول:

« لَیْلَةُ اَلْقَدْرِ خَیْرٌ مِنْ أَلْفِ شَهْرٍ» ⁽³⁾

ویژگی دوم این که شب جمعه است. خیلی مهم است. فرزندان حضرت یعقوب علیه السلام وقتی از مصر آمدند، آب‌ها از آسیاب افتاد، گفتند: ما یوسف را از دامن تو ربودیم، به صحرا بردیم، کتک زدیم، توهین کردیم، پیراهنش را درآوردیم و درون چاه انداختیم، تو را سی سال به فراق او مبتلا کردیم و دل تو را سوزاندیم، اما تو برای ما از خدا طلب مغفرت کن.

خدا در قرآن می‌فرماید: وقتی فرزندان یعقوب علیه السلام گفتند:

« قٰالُوا یٰا أَبٰانَا اِسْتَغْفِرْ لَنٰا ذُنُوبَنٰا إِنّٰا کُنّٰا خٰاطِئِینَ * قٰالَ سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَکُمْ رَبِّی إِنَّهُ هُوَ اَلْغَفُورُ اَلرَّحِیمُ» ⁽¹⁾

حضرت یعقوب علیه السلام قبول کرد، ولی فرمود: در آینده، وقتی که دعا را رد نمی‌کنند، استغفار می‌کنم، گفتند: آینده چه موقع است؟ گفت: شب جمعه، آن هم در صورتی که شب از نیمه گذشته باشد چون در آن وقت خدا دعای کسی را رد نمی‌کند. ⁽²⁾اما ویژگی دیگر این که، شب نوزدهم، شب حضرت علی علیه السلام است، البته در هیچ روایتی نداریم، بلکه برعکس، در مورد شب جمعه اقلاً پنجاه روایت داریم که

شب امام حسین علیه السلام است. ⁽¹⁾خدا گفته است: «لا ابالی» باکی ندارم، من خدا هستم، در کار من، چون و چرا نکنید. امشب که از ذات عرش فریاد می‌زنند: هر کس امشب هر کجای دنیا حسین مرا زیارت کند، تمام گناهانش را می‌بخشم: «و أنا ارحم الراحمین» .

والسلام علیکم و رحمة الله و برکاته

17 شفاعت توبه

اشاره

بررسی معنا و مصادیق شفاعت

تهران، حسینیه همدانی‌ها

رمضان 1385

ص:

ص:

الحمدلله رب العالمین و صلّی الله علی جمیع الانبیاء والمرسلین

و صلّ علی محمد و آله الطاهرین.

کلمات «شفع و وتر» در کتاب خدا به کار گرفته شده‌اند. «وتر» به معنای تک و فرد است و «شفع» به معنای جفت و زوج است. کلمه شفاعت از همین کلمه گرفته شده است. ⁽¹⁾البته معانی مختلفی درباره لغت شفاعت ذکر شده است که به برخی از این معانی می‌پردازیم.

تمام حیات مادی و معنوی انسان در دنیا و آخرت در گرو شفاعت است. کودک به شفاعت سینه مادر، مواد لازم غذایی را از سفره طبیعت می‌گیرد. انسان به

شفاعت درختان، هر میوه و محصولی را به دست می‌آورد. موجودات زنده به شفاعت خورشید، هوا و گردش زمین به دور خود و خورشید زنده هستند. اگر خداوند متعال این امور را جفت انسان قرار نداده بود، زندگی کردن محال بود و خیمه حیات برپا نمی‌شد.

در قیامت نیز حیات پاک و زندگی ملکوتی، الهی، انسانی و بهشتی با شفیعان تأمین می‌شود. اگر در قیامت کسی از شفاعت شفیعان محروم باشد، یقیناً نجات نخواهد یافت. شفاعت به این معنا نیست که پروردگار در قیامت اداره‌ای را باز می‌کند و پرونده هر گناه و معصیت و ظلم بی‌توبه‌ای رادر آن اداره می‌بندد، یا محو و نابود می‌کند. بلکه شفاعت در قیامت به این معناست که انسان بتواند در ارتباط با شفیعان قرار بگیرد.

یکی از شفیعان روز قیامت، ایمان انسان است. کسی که ایمان، با او جفت نیست و از ایمان تنهاست، در آنجا نجات ندارد. شفیع دیگر قیامت، قرآن است:

«فانّه شافع مشفّع ⁽¹⁾» ⁽²⁾اگر پرونده انسان، با قرآن جفت نباشد، یعنی عمل به خواسته‌های قرآن در پرونده او نباشد؛ نماز، روزه، زکات و خمس در پرونده نباشد و انسان جدای از قرآن وارد محشر شود، درهای نجات به روی او بسته خواهد بود.

شفاعت قرآن به این معنا نیست که قرآن وارد محشر شود و به پروردگار بگوید: از اول تا آخر امت را به خاطر من کاری نداشته باش. شفاعت قرآن به این است که قرآن

دستورهایش را در اعمال زندگی ما مشاهده کند و ما را - در حدّ خودمان - با خود هماهنگ ببیند.

یکی از شفیعان دیگر قیامت نیز پیامبر عظیم الشأن اسلام صلی الله علیه و آله هستند. اگر پیغمبر صلی الله علیه و آله در قیامت ما را به عنوان امت خود امضا کند و ببیند که در پرونده ما، عمل به فرهنگ او ثبت است، این همان شفاعت پیغمبر صلی الله علیه و آله می‌شود. یکی دیگر از شفیعان قیامت، امام معصوم است.

نجات بخش ترین شفیع روز قیامت

وجود مبارک امیرالمؤمنین علیه السلام می‌فرماید: در میان تمام شفیعانی که برای انسان قررا داده شده‌اند، قوی‌ترین و نجات بخش‌ترین آنها توبه است:

«لاشفیع أنجح من التوبة» ⁽¹⁾هیچ شفیعی کارگشاتر از توبه نیست.

توبه در معارف اهل بیت علیهم السلام و قرآن کریم از أهمّ واجبات و فرائض است؛ یعنی حقیقتی که بالاتر از همه واجبات است و بر هر گناهکاری این فریضه ثبت شده است. اگر گناهکار علاقه داشته باشد که از چارچوب گناهان نجات پیدا کند، می‌تواند به توبه متوسّل شود تا یقیناً گناهان او بخشیده شود.

اما این که توبه فریضه و بالاتر از واجب است، در قرآن مجید آمده است:

« یٰا أَیُّهَا اَلَّذِینَ آمَنُوا تُوبُوا إِلَی اَللّٰهِ تَوْبَةً نَصُوحاً» ⁽²⁾

این امر خدا است و امر خدا فریضه، یعنی مافوق واجب است. ولی آن توبه‌ای که امامان بزرگوار، برای ما این گونه معنی کردند: توبه نصوح یعنی قطع رابطه با هر گناهی که به آن آلوده هستم و بازنگشتن به آن گناه تا آخر عمر. این معنای توبه نصوح است. ⁽¹⁾

ص:

یعنی اگر کسی به مال حرام آلوده است، رابطه‌اش را از مال حرام قطع کند و تا روز مرگ خود، با مال حرام رابطه برقرار نکند. یا اگر کسی ظالم است، رابطه‌اش را با ظلم قطع کند و دیگر به ظلم برنگردد. اگر کسی بی‌نماز و روزه است، حقوق واجب عبادتی و مالی پروردگار و حق خدا را نمی‌پردازد، رابطه‌اش را با این گناهان قطع کند و دیگر به آن برنگردد، این توبه نصوح است.

اگر چنین توبه‌ای اتفاق بیافتد، که امکان اتفاق افتادنش برای همه هست، تمام گناهان او بخشیده می‌شود:

« عَسیٰ رَبُّکُمْ أَنْ یُکَفِّرَ عَنْکُمْ سَیِّئٰاتِکُمْ» ⁽¹⁾

«عَسیٰ» در جمله عربی گاهی به معنی صد در صد و قطعی است. اگر شما به پیشگاه مقدس پروردگار توبه نصوح بیاورید، صد در صد پرونده شما پاک و گناهان شما بخشیده می‌شود.

معنای صحیح توبه نصوح

اما توبه چیست؟ ⁽²⁾آیا قول و حرف است؟ یعنی من شب احیاء به عربی «أستغفر الله» بگویم و یا بگویم: خدایا اشتباه کردم، تمام است؟

نیمه شب بر روی بام کاخ حاکم بلخی سر و صدا بلند شد، حاکم خیلی تعجب

کرد که این سر و صدا چیست؟ با مأمورین گفت: سریع ببینید چه خبر است؟ مأمورین گفتند: چند نفر بر روی بام پا می‌کوبند و می‌گویند: ما شترهای خود را گم کرده‌ایم و به دنبال آنها می‌گردیم.

حاکم گفت: بام کاخ، چه ربطی به گم شدن شترها دارد؟ این‌ها دیوانه هستند که روی بام کاخ من به دنبال شتر خود می‌گردند؟ آنها را پایین بیاورید. مأمورها آنها را دست بسته پایین آورند. حاکم به آنها گفت: ای دیوانه‌ها! چرا روی بام کاخ من به دنبال شترهای خود می‌گردید؟ آنها گفتند: از ما دیوانه‌تر تو هستی که روی تخت ظلم و شهوت رانی به دنبال سعادت می‌گردی.

مراحل توبه

آیا توبه قول «استغفر الله ربی و اتوب الیه» است؟ میلیون‌ها تومان مال مردم و بیت المال به ناحق نزد من بماند، آن وقت با این قول مشکل حل می‌شود؟ بگویم:

غلط کردم، باز همه گناهانی که داشتم، ادامه بدهم، این توبه صحیح است؟ امشب بگویم: «استغفر الله» اما باز فردا به سراغ دروغ و تهمت و تحقیر بروم، تمام گذشته‌ام با این غلط کردم پاک شده است؟

یا نه، توبه حال است؟ یعنی با شنیدن معارف الهی پشیمان و نادم شوم و در درون خود به جوش و خروش دربیایم که چرا این همه گناه از من سر زده است؟ آیا این پیشمانی توبه است و کار دیگری لازم نیست؟ «استغفر الله» بگویم و دیگر تمام می‌شود؟ این توبه است که پیشمان شوم و دیگر کاری نکنم؟ یا نه، توبه، حرکت و عمل است؟ این که تمام حرام‌های مالی و مال غصبی را از اموال خود بیرون بیاورم و به صاحبان آنها برگردانم، مثلاً ارث به ناحق خورده را به وارثان، مغازه غصبی را به مالک اصلی و پول غارت شده بیت المال را با کمال مردانگی به خزانه دولت برگردانم، نمازهای خوانده نشده را بخوانم، روزه‌های نگرفته را بگیرم؟ توبه، این

است؟

باید به سراغ قرآن و روایات برویم تا ببینیم توبه حال است یا قال و یا حرکت؟ دین ما بر طبق قرآن و فرهنگ اهل بیت علیهم السلام است و ما اضافه‌تر از این‌ها چیزی نداریم. نظر قرآن و روایات این است که توبه در مرحله اول، حال است. این که من در درون خود تفکر کنم که چه گناهی را مرتکب شده‌ام؟ در عمرم با چه کسی مخالفت کرده‌ام و او در حق من چه کرده است؟ آیا او همان کسی نبود که در رحم مادر مرا پرورش داد و بدون این که ناقص شوم، مرا به دنیا آورد؟ بعد از آن، محبت پدر و مادر را متوجه من کرد که من را با شیره جان خود پرورش دهند؟

او همانی نیست که سفره طبیعت را برای من پهن کرد و صد و بیست و چهار هزار پیغمبر را برای نجات من فرستاد؟ من گناه و عصیان چه کسی را مرتکب شده‌ام و به دستور چه وجود مقدسی گوش نداده‌ام؟

ادا کردن حق نمک

دزدی به خانه شخص ثروتمندی آمد. او خواب بود و متوجه نشد. دزد تمام اجناس قیمتی را داخل کیسه کرد. مقداری طلا، نقره، انگشتر، جواهر، گردنبند جمع شد. دزد آماده بود تا اجناس را ببرد، ناگهان چشم او در آن تاریکی به شیء برّاق روی طاقچه افتاد. آن را با انگشت خود لمس کرد، نفهمید چیست، به آن زبان زد، فهمید که بلور نمک است. کیسه‌ها را به زمین گذاشت و رفت.

فردا صبح وقتی آن ثروتمند از ماجرا آگاه شد، گفت: در شهر بگویند: دزدی که به خانه من آمده و همه چیز را داخل کیسه کرده، اما نبرده، اگر ممکن است بیاید تا من او را ببینم و به او جایزه بدهم.

آن دزد نیز بعداً از چهره‌های معروف ایران شد. در کتاب‌های مدرسه نیز اسم او آمده است. دزد با کمال جرأت به خانه ثروتمند آمد و گفت: من به خانه شما برای

دزدی آمدم و تمام اجناس قیمتی را داخل کیسه ریختم. ثروتمند گفت: پس چرا آنها را نبردی؟ گفت: بلور نمک روی طاقچه بود، به آن زبان زدم، چون نمک شما را خوردم، مردانگی ندیدم در حالی که نمک شما را خورده‌ام، مال شما را ببرم. ⁽¹⁾ما چندین سال نان و نمک خدا را می‌خوریم و گناه می‌کنیم؟ تفکر کنیم تا واقعاً پشیمان شویم و بعد به سراغ جبران برویم. رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌فرماید:

«وَ اَحْدَثَ لِکُلِّ ذَنبٍ توبةً» ⁽²⁾هر گناهی توبه خاص خود را دارد. بعد از این که پشیمانی سراسر وجود ما را فرا گرفت و برای جبران گناهان حرکت کردیم، آن وقت نوبت به قال می‌رسد. حال باید بگویم: «استغفر الله ربی و اتوب الیه» ، این قال آخرین مرحله توبه است؛ یعنی اولین عنصر توبه حال است، دومین عنصر آن جبران و سومین عنصر طلب مغفرت است.

توبه واقعی حر بن یزید و فضیل عیاض

توبه در هر سه مرحله در آن بزرگوارِ با کرامتی بود که اول پشیمان شود و بعد از همه حیثیتی که در او بود؛ از مقامِ حکومتی و فرماندهی باطل، از رفتن به شهر و از تعلق به خانواده بیرون آمد؛ یعنی حرکت کردن بعد از پشیمان شدن و آخرین مرحله نیز قال بود، وقتی به چند قدمی خیمه رسید، با چشم گریان به حضرت سیدالشهدا علیه السلام عرض کرد: «هَلْ لِی مِنْ تُوبَةٍ» ؟ آیا مرا می‌بخشند؟

این کار او بعد از حال و حرکت بود. امام علیه السلام آغوش خود را باز کردند و فرمودند:

«نَعَمْ تابَ اللّهُ عَلَیکَ» ⁽¹⁾بله خدا تو را بخشید، اینجا جای پایین انداختن سر نیست، بلکه جای رفعت و مقام است.

یا آن شخصی که در سکوت نیمه شب، برای دزدی روی پشت بام خانه‌ای در بغداد می‌رود و از آنجا می‌خواست به جای دیگری برود، صدای شخصی را شنید که در آن نیمه شب بیدار بود و با حال عجیبی قرآن می‌خواند. آن شخص وقتی به این آیه رسید:

« أَ لَمْ یَأْنِ لِلَّذِینَ آمَنُوا أَنْ تَخْشَعَ قُلُوبُهُمْ لِذِکْرِ اَللّٰهِ» ⁽²⁾

بنده من! آیا هنوز داری می‌روی و از من دور می‌شوی؟ آیا وقت آن نیامده است که به سوی من برگردی؟

زانوهای آن دزد سست شد. روی پشت بام نشست و شروع به گریه کرد، گفت:

خدایا! اگر با من هستی، چرا، وقت آن رسیده است، آمد و واقعاً برگشت. در آن تاریکی نیمه شب از شهر بیرون رفت، به کاروانسرای کهنه‌ای رسید، دید مدیر قافله تجارتی دارد با عجله تاجرها را بیدار می‌کند، می‌گوید: بلند شوید و اجناس را بار کنید، سریع برویم تا فضیل جلوی ما را نگرفته و بار ما را نبرده است. سرش را به دیوار گذاشت و بلند بلند گریه کرد، گفت: ای قافله سالار! سگ هاری که از آن می‌ترسیدید، امشب او را افسار کرده‌اند. دیگر نترسید. این توبه است. ⁽³⁾امیرالمؤمنین علیه السلام می‌فرماید: توبه، مقام علیین است. اگر آمدی، برای همیشه بیا.

اگر آشتی کردی، آشتی خود را همیشگی کن. ⁽¹⁾والسلام علیکم و رحمة الله و برکاته

18 عنایت خاص خدا

اشاره

گرفتن فیض از خدا

تهران، حسینیه همدانی‌ها

رمضان 1385

ص:

ص:

الحمدلله رب العالمین و صلّی الله علی جمیع الانبیاء والمرسلین

و صلّ علی محمد و آله الطاهرین.

فیوضاتی که حضرت ربّ به عبد مخلَص خود، حضرت یوسف علیه السلام مرحمت فرمود، میوه دو شاخه عظیم معنوی در وجود او بود. ابتدا حضرت یوسف علیه السلام این دو شاخه معنوی را از درخت وجود خود ظهور و بروز داد و این شاخه‌ای بود که در طبع آن، تحقق فیوضات الهیه جای داشت.

اگر در وجود هر انسانی این دو شاخه معنوی و ملکوتی - البته با زحمت و انتخاب خودش - ظهور کند، فیوضات الهیه دریاوار به سوی او جاری می‌شوند و او نیز این فیوضات رابه زندگی هر طالب، سالک و هر شایسته‌ای بی‌دریغ و بدون بخل جریان می‌دهد.

انسان‌هایی مانند حضرت یوسف علیه السلام هم گیرنده فیض کامل هستند و هم دهنده فیض. به عبارت دیگر کانال بین حق و خلق هستند. می‌کوشند و زحمت می‌کشند که از منبع بی‌نهایت، فیض بگیرند و تلاش خود را برای خیر دنیا و آخرت و جذب فیوضات حق به کار بگیرند و هم بی‌دریغ فیوضات الهیه را در زندگی مردم جاری کنند. البته مردمی که خواهان آن فیوضات باشند و خود را به سنگ تبدیل نکرده باشند، بلکه مانند خاک پاک باشند که فیوضات در آنها قابل روییدن باشد.

کاشت در زمین وجود

تعبیر زیبایی در این زمینه در قرآن وجود دارد که می‌فرماید:

« وَ اَلْبَلَدُ اَلطَّیِّبُ یَخْرُجُ نَبٰاتُهُ بِإِذْنِ رَبِّهِ»

زمین پاک، به اراده و عنایت خدا، روییدنی‌های پاک و ملکوتی را در خود می‌رویاند.

« وَ اَلَّذِی خَبُثَ لاٰ یَخْرُجُ إِلاّٰ نَکِداً» ⁽¹⁾

آن زمینی که بی‌لیاقت و سنگلاخ است، چیزی بیرون نمی‌دهد. اگر هم بیرون بدهد، نه ارزشی دارد و نه دردی را دوا می‌کند. بلکه بر روی زمین خبیث مانند بارِ سنگینی است.

این دو شاخه ملکوتی که باعث شد تا تمکّن، حکمت، علم، مقام صدّیقی، مقام محسن و مخلَص و تأویل احادیث - که در سوره یوسف مطرح است - یعنی راه یافتن به اسرار و حقایق، برای حضرت یوسف علیه السلام حاصل شود. گذشته از دو مقام مخلَص و نبوت حضرت، هر مقام دیگری که برای ایشان بیان شده است، برای هر مرد و زنی که این دو شاخه معنوی را در سرزمین وجود خود و به دست خود برویانند، همه آن مقامات، برای آنان نیز حاصل می‌شود. دلیل هم نمی‌خواهد؛ چون تاریخ زندگی پاکان عالم، این معنا را ثابت کرده است.

اما این دو واقعیت که در قرآن مطرح است، ابتدا با ده برادرش مطرح شد. این ده نفر فکر می‌کردند در سفر اول که از کنعان به مصر آمدند، به گدایی آمده‌اند. این

چهره‌های برجسته و به قول قرآن مجید «عُصْبَةٌ» افراد توانمندی بودند که روزگاری در دامداری، کشاورزی و ثروت می‌غلطیدند. اما بر اثر قحطی همه آنها نابود شد و حتّی برای خوراک روزمرّه خود نیز محتاج بودند.

شنیدند که بزرگواری در مصر است که تمام انبارهای کشور را از موادّ و آنچه را که مردم به آن نیازمند هستند، پر کرده است. این ده نفر با خواری و ذلّت به مصر آمدند.

عزت یوسف علیه السلام در برابر برادران

خدا بی‌جهت هیچ عزیزی را ذلیل و متکبّری را حقیر نمی‌کند. هر کس که سینه جلو می‌دهد، بنا نیست که خدا سینه‌اش را بشکند و او را بر سر جای خود بنشاند.

خدا از متکبّران انتقام‌گیر است، ولی یار و ناصر دوستان و عباد خود است.

مدتی عباد خود را در امتحان قرار می‌دهد که مانند کوره طلاساز است. طلاساز، طلایی که از معدن می‌آورند در کوره می‌گدازند و آتش زیادی به آن می‌دمد که ناخالصی‌هایش گرفته شود. سلسله‌ای از تعلّقات و قیود که در وجود پاکان عالم نیز نمی‌تواند ذرّه‌ای انحراف ایجاد کند، ولی در عین حال، در امتحانات این ناخالصی‌ها و گرد و غبارها را پاک می‌کند و طلای بیست و چهار عیار از آن در می‌آورد که تا ابد این طلا، ناب می‌ماند.

امتحان خدا برای این نیست که از حال عبدش خبردار نشود، بلکه او را در گردونه امتحان می‌آورد که ببیند تا چه حدّی صداقت دارد. آگاهی او به همه موجودات تا ابد، قبل از به وجود آوردن موجودات در علم او بوده؛ چون علم او ازلی و ابدی است. هیچ چیزی به او اضافه و از او کم نمی‌شود.

او نمی‌خواهد با امتحان معلوم کند که من چه کاره هستم و شما چه کاره هستید، بلکه می‌خواهد ما را از ناخالصی‌ها در بیاورد، اما اگر تحمّل نکنیم و از کوره امتحان فرار کنیم، ناخالصی‌ها در ما می‌ماند و او بعد از فرار ما، دیگر به ما کاری ندارد، مگر

این که ما دوباره برگردیم و بگوییم: ما اشتباه کردیم و واقعاً تو را می‌خواهیم، او هم می‌گوید: اگر مرا می‌خواهی بدان که در بارگاه ربوبی من، ناخالصی‌ها راه ندارد، پس دوباره تو را امتحان می‌کنم.

همه مؤمنان در معرض آزمایش[1]

⁽¹⁾ خدا در قرآن می‌فرماید:

« أَ حَسِبَ اَلنّٰاسُ أَنْ یُتْرَکُوا أَنْ یَقُولُوا آمَنّٰا وَ هُمْ لاٰ یُفْتَنُونَ» ⁽²⁾

مردم گمان می‌کنند که وقتی بگویند ما مؤمن هستیم، ما به قول آنان اکتفا می‌کنیم و بدون امتحان آنها را رها می‌کنیم و می‌گوییم راست می‌گویید؟ مؤمن انسانی است که ناخالصی‌های او باید پاک شود، چه در یک مرحله، یا چند مرحله.

پروردگار در امتحان، امیدهای پوچ به دیگران را از ما می‌گیرد و به یک امید

حقیقی تبدیل می‌کند که آن امید فقط به زلف امید به خودش گره می‌خورد.

آرزوهای دور و دراز را از ما می‌گیرد و یک آرزو برای ما قرار دهد که خودِ خدا را آرزو کند.

در امتحان، بندگی‌ها و تعظیم‌های ما نسبت به دیگران را از ما می‌گیرد و فقط یک رشته عبادت پاک می‌گذارد که در مقابل خودش تعظیم کنیم. رابطه ما را با کسانی که خیلی روی آنان حساب باز می‌کردیم قطع می‌کند تا به رابطه ما با خودش اضافه کند.

ما را با همه چیز امتحان می‌کند؛ با جوانی، زیبایی، نگاه، لبخند، آبرو، پول، تلفن، نامه، صندلیِ مقام، مردم، اقوام و قدرت ما را امتحان می‌کند و به قدری در کوره می‌سوزاند که ناخالصی‌های ما برطرف شود.

آنها نمی‌دانند: آن کسی که عزیز مصر شده است، طلای بیست و چهار عیار خدا است و همان کسی است که آنها او را زدند، تحقیر کردند، در چاه انداختند و واقعاً فکر می‌کردند که نابود شده و بیش از سی سال است که مرده است.

کشور مصر نیز دارای تمدّن قدیمی نزدیک به شش هزار سال است. تمدّن، علم، مدرسه، نویسنده، رشته‌های علمی، فلسفه و حکمت قویی در اسکندریه داشته و دانشمندان بزرگی نظیر فلوطین را داشت.

درخواست عاجزانه برادران از یوسف علیه السلام

این ده نفر، گرسنه و فقیر به دربار مصر آمدند. درباری با عظمت و با قدرت و با مقام و از دربارهایی بوده که در توان و علم و تمدن حرف اول را می‌زد. با زحمت خود را به مصر رسانده بودند. خدا در قرآن می‌فرماید: این ده برادر در مقابل عزیز مصر چه گردنی کج کردند و چه خواری و ذلّتی نشان دادند:

« یٰا أَیُّهَا اَلْعَزِیزُ مَسَّنٰا وَ أَهْلَنَا اَلضُّرُّ»

به ما و خانواده ما مصیبت فقر، نداری و تهیدستی رسیده است:

« وَ جِئْنٰا بِبِضٰاعَةٍ مُزْجٰاةٍ» ⁽¹⁾

ما می‌دانیم که هر کیل از غذایی که به ما بدهی، خیلی ارزش دارد. اما تو این غذاها را به اندازه توان ما با ما حساب کن. فرض کنید به آن روزگار هر کیلی ده تومان می‌شود، این‌ها می‌گفتند: ما برای هر کیل یک تومان پول داریم و نُه تومان بقیه را ما از تو گدایی می‌کنیم.

با خدا باش، پادشاه باش

چقدر حافظ عالی می‌گوید: این در زندگی خودم نیز تجربه شده و راست و حقیقت است: تو با خدای خود انداز کار و دل خوش دار

آیا با او سر و کار پیدا کرده‌اید که برای شما کار کند؟ پولی در راهش خرج کرده‌اید که به شما چند برابرش را برگرداند؟ من خودم کاری نکرده‌ام، اما این را با چشم

خودم دیده‌ام.

گاهی گروهی با هم متحد شدند و نیّت آنها این بوده که من به ناحق و بی‌تقصیر، با خاک سیاه یکسان شوم. آمدند و به من گفتند: این طور طرح و نقشه و مکر و حیله دارند. من به کسانی که خبر آوردند اطمینان داشتم و آثار ظلم را می‌دیدم، فقط می‌گفتم: در این حادثه وکیل من خدا است:

« عَلَی اَللّٰهِ فَلْیَتَوَکَّلِ اَلْمُؤْمِنُونَ» ⁽¹⁾

آنها گروه چند نفری بودند و با تمام توان می‌تاختند و من در سکوتم می‌دیدم که در هر قدمی، چه ضررهای سنگینی دارند می‌کنند و نمی‌فهمند:

« مِنْ حَیْثُ لاٰ یَشْعُرُونَ» ⁽²⁾

ضرر می‌کنند. اگر تیغ عالم بجنبد ز جای نبرد رگی گر نخواهد خدای

اگر واقعاً به این حقیقت مطمئمن شویم، با اطمینان کار ما جلو می‌رود. چقدر باباطاهر زیبا می‌گوید: شب تاریک و سنگستان و من مست

دفاع خدا از مؤمنان

اگر واقعاً به این آیه پیوند بخورید، من شما را مؤمن می‌دانم، حتی اگر شما خود

را مؤمن ندانید؛ چون شما ممکن است به خود علم نداشته باشید. رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌فرماید:

«رُبَّ حامِل فقهٍ الی مَنْ هُوَ أَفْقَهُ مِنه» ⁽¹⁾ممکن است دیگری که از بیرون به شما نگاه می‌کند، بداند که شما مؤمن هستید، اما شما از مؤمن بودن خود ناامید باشید. شما مؤمن هستید، پس به این آیه دلخوش باشید:

« إِنَّ اَللّٰهَ یُدٰافِعُ عَنِ اَلَّذِینَ آمَنُوا» ⁽²⁾

من دفاع کننده از مؤمنین هستم. همین کافی است. هر کسی هر چقدر می‌تواند، علیه شما بتازد. شما نسبت به تاخت و تاز آنها گناه و غیبت نکنید، تهمت نزنید، معصیت را مانند اسلحه نکنید، آن وقت ببینید پروردگار چگونه از شما دفاع می‌کند.

به ذلت کشیده شدن برادران یوسف

آن ده نفر می‌گفتند:

« نَحْنُ عُصْبَةٌ» ⁽¹⁾

ما نیرومند و قدرتمند هستیم. یوسف و یعقوب کیستند؟ در قرآن مجید آمده است که آنها در پرده کبر، به حضرت یعقوب پیغمبر علیه السلام می‌گفتند: عقلش کم است.

در حالی که باید افتخار می‌کردند که پدر ما پیغمبر و عالم ربّانی است.

آن روزی که در سفر سوم حضرت یعقوب علیه السلام به آن ده نفر فرمود:

« یٰا بَنِیَّ اِذْهَبُوا فَتَحَسَّسُوا مِنْ یُوسُفَ وَ أَخِیهِ وَ لاٰ تَیْأَسُوا مِنْ رَوْحِ اَللّٰهِ إِنَّهُ لاٰ یَیْأَسُ مِنْ رَوْحِ اَللّٰهِ إِلاَّ اَلْقَوْمُ اَلْکٰافِرُونَ» ⁽²⁾

آنها گفتند: نگفتیم این پدر ما عقلش را از دست داده است! ای بیچاره! سی سال قبل فرزندت در چاه عمیق افتاده و همانجا از بین رفته است، حال تو می‌گویی:

بروید به دنبال یوسف بگردید؟

اما اکنون آنهایی که می‌گفتند: قدرت و نیروی ما چنین و چنان است، با گدایی دست دراز کرده‌اند و گردن کج آمده‌اند، می‌گویند:

« یٰا أَیُّهَا اَلْعَزِیزُ مَسَّنٰا وَ أَهْلَنَا اَلضُّرُّ وَ جِئْنٰا بِبِضٰاعَةٍ مُزْجٰاةٍ» ⁽³⁾

به ما و خانواده ما صدمه فقر خورده و برای لقمه‌ای نان نزد تو آمدیم. در مقابل قیمت واقعی، با ما طوری حساب کن که «تَصَدَّقْ عَلَیْنٰا» صدقه به حساب بیاور. تو

عزیز مصر هستی و در حق ما می‌دانی که چه کار باید بکنی؟ ببینید چگونه خدا دشمن را ذلیل کرد؟

گرفتاری یونس علیه السلام در شکم ماهی

حضرت یونس علیه السلام در شکم ماهی افتاد، هر نوع ماهیی بود، می‌گویند: نهنگی عظیم بوده است. باید معده‌ای داشته باشد که حضرت یونس علیه السلام را جا بدهد.

نهنگ درون دریا رفت. بعد قرآن می‌فرماید: نهنگ در جایی بود که نور به آنجا نمی‌رفت، لذا دلِ نهنگ تاریک شد.

حال چه کسی می‌توانست حضرت یونس علیه السلام را پیدا کند و او را نجات بدهد؟ هیچ کس. یعنی نجات حضرت به این بود که نهنگ را پیدا کنند، بعد از تاریکی دریا بیرون بیاورند، بعد آن را به تور بیاندازند و بعد به ساحل بیاورند، شخصی متخصص بیاید، طوری شکم نهنگ را پاره کند که حضرت یونس علیه السلام صدمه نبیند.

اصلاً کسی به فکرش نمی‌رسید که حضرت زنده باشد.

اما خدا حضرت یونس علیه السلام را دوست داشت. یار او بود و نباید بندگان خود را رها کند. اگر رها کرد، برای جریمه کردن او بود. جریمه‌اش این بود که در شکم نهنگ برود. کسی فکر نمی‌کرد که او در معده نهنگ زنده بماند.

استجابت دعای یونس علیه السلام

قرآن می‌فرماید: ما به معده نهنگ گفتیم: حضرت یونس علیه السلام را سالم نگهدار، اما غذاهایی که می‌خوری، هضم کن تا او سالم بماند و هضم نشود. معده در آن واحد هم کار بکند و هم کار نکند.

« فَنٰادیٰ فِی اَلظُّلُمٰاتِ أَنْ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ أَنْتَ سُبْحٰانَکَ إِنِّی کُنْتُ مِنَ

اَلظّٰالِمِینَ» ⁽¹⁾

حضرت یونس علیه السلام شکم ماهی را محل مناجات کرد. گفت: خدا که همه جا یار همه ما است. شکم ماهی که از یاری او خالی نیست. چنان در این کوره معده نهنگ او را سوزاند و خالص کرد که گفت: خدا فقط تویی؛ یعنی به هر چه امید ببندیم، غلط است. اگر من در معده نهنگ به همه دنیا امید ببندم، چه کسی می‌داند من کجا هستم و هیچ کسی فکر نمی‌کند که من زنده هستم؟ این امید چه فایده‌ای دارد؟

کسی در تاریکی دریا و درون معده نهنگ مرا صدا بزند و من جوابش را ندهم؟ یعنی من خدای بی‌رحمی هستم؟

« فَاسْتَجَبْنٰا لَهُ» ⁽²⁾

پروردگار می‌فرماید: من جواب او را دادم و به نهنگ گفتم: بیرون بیا و به ساحل برو و میهمان مرا آرام روی ساحل بگذار. در کنار ساحل به بوته کدو گفتم: سریع رشد کن و سایه بان درست کن؛ چون بدن میهمان من چند شبانه روز است که در معده نهنگ نرم شده و آفتاب ممکن است بدن او را بیازارد. ای کدو! غذای او را تأمین کن.

نجات مؤمنان با التجا به درگاه خدا

این جمله در قرآن فقط یک بار آمده است؛ یعنی داستان پیچیده حضرت یونس علیه السلام را تماماً می‌گوید، افتادن در معده نهنگ، تاریکی دریا، دل نهنگ و شب، کسی فکر نمی‌کند که او هنوز زنده است، بر فرض که فکر کنند او زنده است، در دریا میلیون‌ها نهنگ وجود دارد کدام نهنگ حضرت یونس علیه السلام را گرفته است؟ همه نهنگ‌ها را بکشند تا او پیدا شود؟ تا بخواهند این کار را بکنند، صد سال طول می‌کشد.

آن وقت به شما مردم مؤمن می‌فرماید: این حادثه پیچیده را در اقیانوس، معده نهنگ و حضرت یونس علیه السلام دیدید، قرآن وحی الله است، دیدید من حضرت یونس علیه السلام را چگونه نجات دادم.

« کَذٰلِکَ نُنْجِی اَلْمُؤْمِنِینَ» ⁽¹⁾

شما مردم مؤمن را این گونه نجات می‌دهم، اما شما باید با من باشید.

نشانه ای از رحمت خدا در یوسف علیه السلام

برادران حضرت یوسف علیه السلام با ذلت و خواری گفتند:

« تَصَدَّقْ عَلَیْنٰا إِنَّ اَللّٰهَ یَجْزِی اَلْمُتَصَدِّقِینَ» ⁽²⁾

ای عزیز مصر! به ما صدقه بده. خیال می‌کردند او مانند فرعون مصر است و دین ندارد. گفتند: به ما صدقه بده، خدا به تو مزد دهد. ما را گرسنه و دست خالی برنگردان. ما با امیدی آمدیم.

حضرت یوسف علیه السلام به کارگردانان انبارهای مواد غذایی گفت: هر چه ظرف آوردند پر کنید و هر چه پول دادند، روی ظرف‌های آنان بگذارید و درب ظرف‌ها را ببندید که نفهمند.

این نشانه‌ای از رحمت خدا است؛ چون آنها کتک زدند، اما حضرت محبت کرد.

آنها پیراهن او را درآوردند، او ظرف‌های آنان را پر کرد. آنها پول دادند، اما او پول را برگرداند و جنس‌ها را به رایگان داد.

آنها برگشتند، وقتی سر ظرف‌ها را باز کردند، دیدند که همه پولها را پس داده‌اند.

به پدر خود گفتند: عجب انسانی است. او دیگر کیست؟ او کجا تربیت شده است؟ سفر دوم نیز آمدند.

در سفر سوم که ظرف‌های آنان را پر کرد، بعد خیلی با محبت به آنها گفت:

« هَلْ عَلِمْتُمْ مٰا فَعَلْتُمْ بِیُوسُفَ وَ أَخِیهِ إِذْ أَنْتُمْ جٰاهِلُونَ» ⁽¹⁾

شما آن وقتی که از حقایق خبر نداشتید، جوان بودید و حال و هوای منیّت داشتید، آیا به یاد دارید که با یوسف چه کردید؟ این‌ها به هم نگاه کردند که او یوسف را از کجا می‌شناسد؟ یوسف که سی سال قبل در چاه نابود شد. عاقل‌ترین آنان که یهودا بود، گفت:

« إِنَّکَ لَأَنْتَ یُوسُفُ» ⁽²⁾

تو یوسف نیستی؟ گفت:

« أَنَا یُوسُفُ وَ هٰذٰا أَخِی قَدْ مَنَّ اَللّٰهُ عَلَیْنٰا» ⁽³⁾

خدا به ما منت گذشت و ما را از چاه نجات داد و بعد توضیح داد که چه جریاناتی در این کاخ به او گذشته که یک اتفاق آن این بود که نُه سال در زندان بودم.

دو شاخه عظیم معنوی در یوسف علیه السلام

ولی برادران! منِ در چاه افتاده و زندان رفته، چرا عزیز مصر شدم؟ به دو علت:

« مَنْ یَتَّقِ» ⁽¹⁾یکی: تقوا. ⁽²⁾دامنم را از گناه، آلودگی و کثافت کاری نگهداشتم. تلخ است؟ بله، تلخ و سخت است که انسان در معرض شهوت بسیار لذیذ قرار بگیرد، آن هم رایگان، با چهره زیبای غمّاز، طنّاز و عشوه‌گر رو به رو شود، تازه خود طرف التماس کند و انسان به او بگوید: محبوب من نمی‌پسندد که با تو باشم.

خیلی سخت است. ما خیلی ساده می‌گوییم، اما همین تحمّل سختی است که او را عزیز مصر و درهای فیوضات را باز می‌کند. این دلیل اول است.

دلیل دوم عزیز شدن من: «وَ یَصْبِرْ» ⁽³⁾است یعنی صبر کردن و قهر نکردن چون من زیر بار انواع سختی‌ها قرار گرفتم، اما با خدا قهر نکردم. گفتم: خدایا! در کنار تو می‌مانم. هر تلخیی که می‌خواهی به من بچشانی، بچشان. تازیانه هر بلا و امتحانی که می‌خواهی به من بزنی، بزن. من تو را رها نمی‌کنم. ⁽⁴⁾

آن کس که تو را شناخت جان را چه کند

والسلام علیکم و رحمة الله و برکاته

19 دایره حب و بغض خدا

اشاره

محبوب و مبغوض در قرآن

تهران، حسینیه همدانی‌ها

رمضان 1385

ص:

ص:

الحمدلله رب العالمین و صلّی الله علی جمیع الانبیاء والمرسلین

و صلّ علی محمد و آله الطاهرین.

خدا در قرآن گروه‌هایی را به عنوان محبوب خود معرفی می‌کند، با جمله زیبای:

« إِنَّ اَللّٰهَ یُحِبُّ» ⁽¹⁾

بی‌تردید خدا به بعضی از بندگان علاقه دارد. در این زمینه بیش از ده آیه در قرآن کریم آمده است.

همچنین گروه‌هایی را نیز از دایره محبت خود خارج می‌داند، با جمله:

« إِنَّ اَللّٰهَ لاٰ یُحِبُّ» ⁽²⁾

خدا دوست و علاقه ندارد. در آیات «إِنَّ اَللّٰهَ یُحِبُّ» علت محبت را بیان می‌کند، تا بندگانش بدانند که پروردگار مهربان عالم، بی‌علت به کسی عشق نمی‌ورزد. در آیات «إِنَّ اَللّٰهَ یُحِبُّ» نیز بیان می‌کند که باز بندگانش بدانند بدون علت کسی را از دایره محبت خود خارج نمی‌داند.

اگر کسی محبوب خدا شود، معلوم است که محبّ برای محبوب خود تهیه

فیوضاتی را می‌بیند، که این فیوضات نه به شماره می‌آیند و نه تمام شدنی هستند.

این از آثار محبت است. واقعاً این محبت از محبت‌های دیگر جدا است. در این محبت، امور ظاهری هیچ دخالتی ندارند، البته لازم نیست به امور ظاهری اشاره‌ای شود؛ چون ارزشی ندارند.

وجود مبارک حضرت یوسف علیه السلام محبوب خدا بود و طرف مقابل او، آن زن مصری در فضای «لاٰ یُحِبُّ» بود، و این «لاٰ یُحِبُّ» به خاطر اسراف بر نفسش بود:

« إِنَّهُ لاٰ یُحِبُّ اَلْمُسْرِفِینَ» ⁽¹⁾

نیازی نبوده است تا فرد فرد را اسم ببرد که چه کسی مسرف است. عمل، منش و رفتار شخص، نشان دهنده اسراف است. انسان می‌تواند با درک معنای اسراف خود را محک بزند که آیا محبوب خدا است یا از دایره محبت او بیرون است.

در قرآن آیات اسراف بر نفس، دارای نکات جالبی است. بیشتر مردم فکر می‌کنند که اسراف مربوط به لباس، غذا، پارچه، خانه، مرکب و مسکن است، ولی هر چیزی در این عالم، اسراف مربوط به خود را دارد. اسراف بر نفس که در قرآن مطرح است:

« أَسْرَفُوا عَلیٰ أَنْفُسِهِمْ» ⁽²⁾

یعنی هزینه کردن خود در اموری که پروردگار عالم نمی‌پسندد و نمی‌خواهد. اگر کسی این گونه هزینه شود، در فضای «لاٰ یُحِبُّ» می‌رود، اما اگر مانند حضرت یوسف علیه السلام علت محبت را در خود تحقق بدهد، در فضای «إِنَّ اَللّٰهَ یُحِبُّ» می‌رود.

آیه‌ای از سوره مبارکه آل عمران به عنوان مقدمه ذکر می‌شود در این آیه صریحاً

علت محبوبیت امثال ایشان بیان شده است، تا به سراغ این علت در وجود حضرت یوسف علیه السلام برویم که در زمان خود در اوج بود.

برای خیلی‌ها این علت تلخ است، ولی برای اهل معرفت از عسل شیرین‌تر است.

اما آیه سوره مبارکه آل عمران:

« قُلْ إِنْ کُنْتُمْ تُحِبُّونَ اَللّٰهَ فَاتَّبِعُونِی یُحْبِبْکُمُ اَللّٰهُ» ⁽¹⁾

همه «یُحْبِبْکُمُ اَللّٰهُ» مربوط به «فَاتَّبِعُونِی» است؛ یعنی «فَاتَّبِعُونِی» تا « یُحْبِبْکُمُ اَللّٰهُ» . اگر «فَاتَّبِعُونِی» نباشد، خدا شما را نمی‌خواهد. خدا هر چیزی را که می‌خواهد، باید ارزش داشته باشد. آنچه که انسان را به محضر و حریم مقدس او می‌برد، باید لیاقت حریم او را داشته باشد.

شما این مسأله را در جزئی‌ترین برنامه‌ها توجه کنید. مثلاً گوسفندی می‌خرید، با شرایط رساله وفق می‌دهید، به «منی» می‌برید، رو به قبله می‌خوابانید، بر باطنش می‌گذارند که به امر خدا، برای حجّ این گوسفند را قربانی می‌کنم. قبول می‌کنند.

چرا؟ چون این گوسفند هم به حجّ گره خورده و هم به نیّت درست که به امر خدا است.

از سه طرف ارزش، این گوسفند را محاصره کرده است. پس به عنوان عمل مربوط به حج قبول می‌کنند. این اتصالی که گوسفند به این سه حقیقت پیدا کرده است، صاحب آن را لایق قرار گرفتن در حریم خدا کرده است.

اما اگر شتری بخرید، نیت نیز قربانی کردن برای حجّ به امر خدا است، اما اگر گردن شتر را می‌گیرد، فشار می‌دهد و آن را خفه می‌کند، میته می‌شود، این دیگر

لایق حریم حق نیست، چون نجس است.

ما باید آنچه که لایق حریم وجود مقدس او است، به او عرضه کنیم. من اگر در دایره «فَاتَّبِعُونِی» نباشم، یعنی اقتدا کننده به انبیا و وحی و ائمه علیهم السلام نباشم، هر عملی از من سر بزند، مانند آن میته نجس است و لیاقت حریم او را ندارد.

پول و درآمد محبوب خدا

به کوچکی عمل نیز نگاه نکنید. فکر کرده بودند که اگر دهان خود را از حرف درباره پول پر کنند، حضرت موسی بن جعفر علیه السلام خیلی خوشحال می‌شود، لذا به امام موسی بن جعفر علیه السلام عرض کرد: یابن رسول اللّه! باری از پول آوردند، پنجاه هزار درهم نقره، سی هزار دینار طلا، چند هزار متر پارچه، شما فرمودید: در مجموع پول‌هایی که آورده‌اید، دو درهم نقره که برای خانم چرخریس ⁽¹⁾است، آن را بده و

بقیه را برگردان و به صاحبانشان پس بده. چرا؟ حضرت فرمودند: چون آنچه از این مجموعه را که خدا امضا می‌کند، فقط همین دو درهم است.

شیخ بهایی به امام عصر علیه السلام عرض کرد: کجا می‌شود شما را دید؟ فرمود: گاهی در فلان مغازه سمساری می‌آیم و می‌روم. عرض کرد: چرا؟ مگر این سمسار کیست؟ گفت بنشین و تماشا کن.

زنی به بازار سمسارها آمد تا جنسی را بفروشد و مشکل خود را حل کند. به مغازه اول ارائه داد، صاحب مغازه گفت: این چیز قیمت داری نیست، اما برای این که مشکل شما حل شود، مثلاً ده تومان به شما می‌دهم. این را به گوشه‌ای می‌اندازیم، معلوم نیست کسی آن را از ما بخرد. آن زن گفت: نه. به مغازه دوم آمد، او نیز تا می‌توانست قیمت جنس را پایین جلوه داد و گفت: اگر خیلی بیارزد، ده تومان است، حال ما یازده تومان به تو می‌دهیم.

به مغازه سمساری دیگری رفت، گفت: این جنس را چند می‌خرید؟ گفت: چرا می‌خواهی آن را بفروشی؟ گفت: مشکل دارم. گفت: من به تو پول می‌دهم تا مشکل خود را حل کنی، این جنس دو هزار تومان می‌ارزد؛ چون عتیقه است و خیلی خریدار دارد. امام عصر علیه السلام فرمودند: علت این که من به مغازه این شخص می‌آیم این است که او در طول عمرش، سر خود و دیگران را کلاه نگذاشته است.

حضرت یوسف علیه السلام در اوج متابعت بود، پس «یُحْبِبْکُمُ اَللّٰهُ» محبوب خدا شد.

این حرف را در زندان هم به هم سلولی‌هایش زد:

« وَ اِتَّبَعْتُ مِلَّةَ آبٰائِی إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ» ⁽¹⁾

« قُلْ إِنْ کُنْتُمْ تُحِبُّونَ اَللّٰهَ فَاتَّبِعُونِی یُحْبِبْکُمُ اَللّٰهُ» ⁽²⁾

من تابع دین حضرت ابراهیم، اسحاق و یعقوب علیهم السلام هستم. خدا در قرآن به ما می‌فرماید: شخص دیندار، محبوب خدا است و این نعمت را خدا به او عنایت کرده است. اگر به دنبال آثار این محبت می‌گردید، مقداری صبر کنید، تا پرده کنار رود، وقتی شما را به آن طرف پرده بردند، آن وقت می‌بینید که آثار محبت چیست؟

ارزش محبت پروردگار در برابر پادشاهی عالم

روایتی لطیف را دیدم که خیلی جالب است: به هر مؤمنی که از دنیا می‌رود، می‌گویند: آیا علاقه داری تو را برگردانیم؟ سؤال می‌کند: مرا برگردانید تا چه کار کنم؟ می‌گویند: پادشاهی همه کره زمین را فقط به تو می‌دهیم. می‌گوید: مرا حتی لحظه‌ای برنگردانید؛ چون که آنجا وقتی به او می‌گویند: پادشاهی همه کره زمین، می‌بیند این پادشاهی در مقابل کمترین آثار محبت پروردگار، هیچ ارزشی ندارد.

لازم است ما در مطالبی که در قرآن و روایات درباره برزخ هست، در موقعیتی مناسب بحث کنیم. برزخ مقدمه قیامت است و خدا می‌داند که در برزخِ خوبان عالم چه خبر است. قیامت آنها که جای خود را دارد.

پس ملت؛ یعنی دین:

« وَ اِتَّبَعْتُ مِلَّةَ آبٰائِی إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ»

اما لازم است بدانیم که حضرت ابراهیم علیه السلام کیست؟ در اینجا سه آیه را مطرح کرده‌اند که پروردگار در اواخر سوره مبارکه نحل، حضرت ابراهیم علیه السلام را نشان می‌دهد. انسان مبهوت می‌شود که این شخص چقدر محبت خدا را به طرف خود جلب کرده است که خدا این همه به او عنایت فرموده است؟

یکی از آثار محبتِ این دین‌داری و اقتدای به انبیا و وحی این است که: این متابعت، روح را به نور تبدیل می‌کند. این مسأله خیلی لطیف است، دو مورد از دلایل آن را بیان می‌کنم.

رشته های متابعت از خدا

یکی از رشته‌های متابعت، نماز است:

«الصلاة نور» ⁽¹⁾رشته‌های دیگر متابعت:

«الوضوء نور» ⁽²⁾این نور با اقتدای ما، به باطن ما برمی‌گردد؛ چون آن چیزی که در باطن حقیقت دارد، روح است و ابزار روح، بدن است. این ابزار وقتی که به عبادات وصل می‌شود، در آن زمان به نور تبدیل می‌شود و این نور به روح برمی‌گردد.

اثر نور در قلب و روح مؤمن

1- سعه صدر

این نور چه می‌کند؟ رسول خدا علیه السلام می‌فرماید:

«فَإنّ النورَ إذا وَقَعَ فِی القَلْبِ انْشَرَحَ وَ انْفَسَحَ»

به درستی که هر زمان نور تو در قلب و باطن قرار گیرد باطن گنجایش پیدا می‌کند.

من در طول عمر خود در این زمینه از این روایت بهتر ندیده‌ام. اولین بار این روایت را پیغمبر صلی الله علیه و آله در نماز جمعه فرمودند. نور؛ یعنی متابعت که از همین اعمال شکل می‌گیرد.

اکنون که نشسته‌ایم، اگر پرده را کنار بزنند، می‌بینیم که چه نور عظیمی تولید می‌شود و به باطن برمی‌گردد و به جایی می‌رسد که به خدا نزدیک می‌شود. نور وقتی به باطن برمی‌گردد، باطن گنجایش پیدا می‌کند و از مضیقه در می‌آید.

شخصی در خطبه نماز جمعه برخاست، به پیغمبر صلی الله علیه و آله عرض کرد:

«فَهَلْ لِذلکَ مِنْ عَلامةٍ؟»

آیا این گشایش نشانه‌ای دارد تا ما بفهمیم که این نور گشایش ایجاد می‌کند؟ حضرت صلی الله علیه و آله فرمودند: بله، چهار نشانه دارد:

«التَّجافِی عَنْ دارِ الغُرُورِ»

آن نور رابطه انسان را با تمام برنامه‌هایی که او را بیهوده از باد غرور پر می‌کند، قطع می‌کند. مانند صندلیِ مقام، پول‌دار شدن، زیبایی و چیزهای دیگری که فقط برای دنیا و اهل دنیا ارزش است؛ چون می‌فرماید: دار غرور.

مقام دنیایی در نظر بندگان خدا

خدا گوشه‌ای از مقام دنیایی را به حضرت یوسف علیه السلام داد، اما ایشان می‌فرماید:

« رَبِّ قَدْ آتَیْتَنِی مِنَ اَلْمُلْکِ» ⁽¹⁾

این صندلی مقام، مقداری از حکومت است، اما تو آن را به من عنایت کرده‌ای و این ابزاری است که با آن، مردم و بندگان تو را به حق خود برسانم.

حال به سراغ حکومتی دیگر برویم که خدا در قرآن مجید می‌فرماید: از نظر جلال و شکوه، مانند آن حکومت نیامده و آن حکومت حضرت سلیمان علیه السلام بود. ⁽²⁾آن حکومتی که آن حضرت داشت، باید باد غرورش از همه شاهان عالم و رئیس جمهوران بیشتر باشد، اما ایشان هنگام عصر، از محل حکومت بیرون می‌آمد، معبدی در محله‌های فقیرنشین پیدا می‌کرد، همه نیز او را نمی‌شناختند، داخل صف عبادت کنندگان می‌شد، نفر کناری او می‌دید این شخص جدیدی است که می‌بیند. عجب انسان خاکساری است. به او دست می‌داد و عرض می‌کرد: اهل اینجا هستید؟ می‌فرمود: بله، می‌پرسید: شما چه کاره هستید؟ می‌فرمود: مسکینی هستم که دوست دارم با مساکین زندگی کنم. می‌پرسید: کار، گرفتاری و مشکلی نداری؟ می‌فرمود: نه. بازوی سالمی دارم، در خانه زنبیل می‌بافم و می‌فروشم و با

همان خودم را اداره می‌کنم. ⁽¹⁾

حال بندگان خاص خدا

اشاره

امام حسن و حضرت ابی‌عبدالله علیهما السلام پرسیدند: ای پیرمرد! چرا گریه می‌کنی؟ گفت: دو شب است که یارم نیامده است. پرسیدند: یار تو کیست؟ پیرمرد جواب داد: او نه آدرس خانه خود را داده و نه اسم خود را گفته است، من نابینا هستم، هر چه به او می‌گفتم: اسم شما چیست؟ می‌فرمود: عبدالله.

با این تجافی دل انسان از ابزار غرور کنده می‌شود و منیّت برای همیشه فراموش می‌شود، دیگر پول من، زمین من، ملک من، علم من، صندلی من، چنان نزد انسان پوچ می‌شود که حاضر نمی‌شود اسم آنها را ببرد.

حسن بن شعبه حرّانی در کتاب «تحف العقول» که برای هزار و دویست سال قبل است و کتاب خیلی مهمی است نقل می‌کند:

شخصی در کوچه به حضرت ابی عبدالله علیه السلام عرض کرد: شما چگونه هستید؟ امام علیه السلام فرمودند: من از همه تهیدستان، تهیدست‌تر هستم. وقتی انسان با خدا

باشد، حاضر نیست برای شخصیت نشان دادن، خود را به چیز دیگری ببندد، بگوید: پول من، زمین من، ملک من، علم من، صندلی من. این علامت نور است.

آن مرد وقتی به هدایت امام صادق علیه السلام به توسط واسطه‌ای از امام صادق علیه السلام پرسید: اگر من توبه کنم، چه فایده‌ای دارد؟ حضرت علیه السلام فرمودند: به او بگو: اگر توبه کنی، من ورود تو به بهشت را ضمانت می‌کنم. گفت: به امام صادق علیه السلام بگو: قول شما را قبول دارم.

وقتی از همه مال‌های حرام دنیا بیرون آمد، آن مال‌ها را به جای خودش برگرداند، بعد به شخص واسطه بین خود و امام صادق علیه السلام گفت: من دیگر پولی برایم نمانده است، حتی یک لباس که بتوانم بپوشم و روزها از خرابه بیرون بروم، یا به خانه کسی بروم، ندارم. یک دست لباس به من بدهید.

روزی شخص واسطه او را دید و به او گفت: حال تو چگونه است؟ گفت: از آن همه مال حرام، فقط یک پیراهن مانده که به تن من وزن کوه را دارد. یک پیراهن به من بدهید، دیگر چیزی نمی‌خواهم. یعنی از تمام تعلّقات دنیایی دور شده‌ام و دل کنده‌ام، اما این لباس هنوز مقداری دل مرا به خود مشغول کرده است، لباس دیگری به من بدهید تا این لباس را رد کنم. ببینید تعلّقات دنیا چقدر به این‌ها سنگینی می‌کند، که مزاحم تعلّق به معشوق شده است؟

2- شوق رحلت به سوی آخرت

علامت دوم آن نور چیست؟

«و الإنابَةُ إلی دارِ الخُلُود»

برگشتن بسوی عالم آخرت

این انسان همیشه می‌خواهد در آغوش دنیای بعد برود، می‌گوید: چه زمانی در

را باز می‌کنند که ما را راه بدهند؟ که به آنجا برویم تا انبیا و ائمه علیهم السلام و پاکان را ببینم.

زمانی که من دوازده ساله بودم، معلمی داشتم - که از دنیا رفته است - تا کنون نمونه او را ندیده‌ام. روحانیت عجیبی داشت. در هر سه شب احیا به شدت اشک می‌ریخت. من فقط به جلسه احیای او می‌رفتم. بعد از مردن ایشان به جای دیگری نمی‌توانستم بروم، البته شخص دیگری پیدا شد که شب‌های احیا نزد او می‌رفتم، اما مانند او نبود.

ایشان می‌گفت: خدایا! من از این شهر و این زمین می‌ترسم، خدایا! مرگ و قبر مرا در این شهر قرار نده. اعمال حج خود را انجام داد، بعد مرد. دعای او مستجاب شد. مردن او خیلی روی من اثر گذاشت. داشتم نفس گیر می‌شدم. هنوز در نبود او غصه می‌خورم و در خواب او را زیاد می‌دیدم. خیلی عجیب بود.

روزی خیلی ناراحت بودم، در خواب او را دیدم، گفتم: وقتی تو به آن طرف دنیا رفتی، آیا امام حسین علیه السلام را دیده‌ای؟ چون او به ابی عبدالله علیه السلام خیلی علاقه داشت. گفت: تا کنون صدها بار مرا نزد ایشان برده‌اند.

نشانه این نور این است که انسان عجیب، عاشق عالم بعد می‌شود و همیشه منتظر است که به آنجا برود. تسلیم خدا است و نمی‌خواهد مرگش جلو بیافتد، اما از این دنیا دلتنگ است. می‌خواهد از این شهر به شهر محبوب برود. این دنیا شهر شیطان‌ها است؛ سینماها، ماهواره‌ها، رباها، دزدی‌ها، ظلم‌ها، غارت‌ها، قتل‌ها. به ما در اینجا سخت می‌گذرد.

3- آمادگی برای برزخ و قیامت

نشانه سوم آن نور:

«وَ الاستعدادِ لِلْمَوْتِ قَبْلَ نُزُولِ الفَوْتِ» ⁽¹⁾توشه برداشتن برای برزخ است و آمادگی قبل از مرگ.

حضرت زهرا علیها السلام بعد از ظهر حسنین علیهما السلام را می‌خواباند و می‌فرمود: می‌خواهم امشب نخوابید، بعد از ظهر بخوابید تا شب بیست و سوم بیدار باشید.

خیلی شیرین است که سلطان هستی به گدا بگوید: تو میهمان خودم هستی.

سلاطین، گدا را دعوت نمی‌کنند، اما او فرموده: همه گدایان شب بیست و سوم بیایند.

چرا؟ چون می‌خواهد ما را بیامرزد. ما نمی‌گوییم که ما را بیامرزد؛ چون خودش گفته است که شما را می‌آمرزم، گناهان شما را پاک می‌کنم و اضافه‌تر نیز به شما می‌بخشم. دل شما را روشن می‌کنم و به روح شما نور می‌بارم.

این شب، برکت سفره‌ام سی هزار برابر شب‌های دیگر است:

« لَیْلَةُ اَلْقَدْرِ خَیْرٌ مِنْ أَلْفِ شَهْرٍ» ⁽²⁾

بهتر از هزار ماه. برابر با سی هزار شب برای شما سفره می‌اندازم. مگر چقدر ما را دوست دارد؟

به حضرت موسی علیه السلام فرمود: فلان شخص را می‌شناسی؟ عرض کرد: بله، فرمود: او تا کنون با من خوب نبوده و توبه نیز نکرده است. من بلایی به سرش آوردم که نمونه ندارد، عرض کرد: خدایا! چه بلایی؟ خطاب رسید: لذت مناجات را از او گرفتم. چه بلایی از این بالاتر؟

والسلام علیکم و رحمة الله و برکاته

گناهان، قاتل قلب

آلوده شدن قلب و فطرت با گناه

20

تهران، حسینیه همدانی‌ها

رمضان 1385

ص:

الحمدلله رب العالمین و صلّی الله علی جمیع الانبیاء والمرسلین

و صلّ علی محمد و آله الطاهرین.

گناه منشأ و مایه مخالفت انسان با وجود مبارک پروردگار است که در اکثر مردم در اثر غفلت، جهل و فراموشی ایجاد می‌شود. توضیحات بسیار مهمی در این رابطه در آیات قرآن و فرمایش‌های انبیا و ائمه علیهم السلام آمده است.

حضرت عیسی بن مریم علیه السلام از گناه به کنده‌ای که به شدت در حال دود کردن است، تعبیر می‌کند. ⁽¹⁾دودی که از باطن برمی‌خیزد و ابر غلیظی به دور عقل، وجدان و فطرت تشکیل می‌دهد و این سه منبع را از نور محروم می‌کند و انسان در آن تاریکی، از تشخیص خیر و شرّ باز می‌ماند. این دود، با تکرار گناه مبارزه‌اش را با نورانیت عقل، وجدان و فطرت ادامه می‌دهد، تا هر سه را بکشد.

از فرمایش‌های وجود مبارک حضرت زین العابدین علیه السلام استفاده می‌شود - ایشان بر اساس آن تواضع و خاکساری - به پروردگار عرض می‌کنند:

«أَماتَ قَلبی عَظیمَ جنایَتی»

گناهان من قاتل قلبم شده‌اند. آثار مرگ در قلبم پیدا شده است؛ میلی به تو، به عبادت، به کار خیر و اولیائت ندارم. از شنیدن مسائل دین فوق العاده کسل و خسته می‌شوم. قلبم مرده است و قاتل آن، گناهانم بوده است.

توبه، زنده کننده قلب

بعد به لطف عظیم پروردگار اشاره می‌فرماید که خیلی زیباست، می‌فرماید:

مانند حضرت عیسی علیه السلام برای من راهی قرار داده‌ای که به این مرده بدمد، تا زنده شود و آن توبه است.

«فَأَحْیِهِ بِتَوْبةٍ مِنْکَ» ⁽¹⁾خودم قدرت توبه کردن را ندارم، تو دست مرا بگیر که توبه کنم و در فضای توبه، جاذبه‌ای ایجاد کن که من از گناه متنفّر شوم و میل، رغبت و شوق به طرف تو جهت‌گیری کند.

از گفتار حضرت زین العابدین علیه السلام معلوم می‌شود که اگر به اندازه کوه‌های عالم گناه داشته باشیم، امکان توبه برای ما فراهم است؛ چون در روایت داریم که گنهکار به پیغمبر صلی الله علیه و آله عرض کرد: مرا نمی‌آمرزند، رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمودند: چه می‌گویی؟ گناهان تو بزرگتر است، یا کوه‌ها؟ گفت: گناهان من، فرمودند: گناهان تو بزرگتر است، یا دریاها؟ گفت: گناهان من، فرمودند: گناهان تو سنگین‌تر است، یا آسمان‌ها و زمین؟ گفت: گناهان من، فرمودند: گناهان تو بزرگتر است، یا عفو خدا؟ آن شخص سر خود را پایین انداخت. دیگر نمی‌توانست بگوید گناهان من؛ چون اگر این گونه

می‌گفت، دروغ بود. ⁽¹⁾حتی این توبه‌هایی که ما می‌کنیم، اگر جدّی توبه کنیم و واقعاً مدتی با این توبه دست از گناه بکشیم، اگر چه دوباره و بارها توبه را می‌شکنیم؛ یعنی با هر توبه شکستنی، دوباره برمی‌گردیم، باز ما را راه می‌دهند. پروردگار پیغام داده است که

شما را راه می‌دهم.

مسمومیّت روح با سمّ گناه

گناه و دنیاپرستی ⁽¹⁾مانند کنده دودکننده‌ای است که چهره مبارک عقل، وجدان و فطرت را می‌پوشاند و قلب را می‌میراند.

وجود مبارک رسول خدا صلی الله علیه و آله از گناه و دنیاپرستی به سمّ خطرناک تعبیر کرده است. نیاز به توضیح نیست که زهر چه می‌کند. سمّ ظاهری با بدن چه می‌کند؟ سمّ باطنی از آن خطرناک‌تر است. این طور نیست که وقتی هر بدنی بمیرد، از خدا جدا شود. اما هر روحی، با سمّ گناه دچار جدایی می‌شود.

خیلی از بدن‌ها وقتی می‌میرند، از ارزش زمان حیات خود نمی‌افتند و خیلی از بدن‌ها به جایی که در آن دفن می‌شوند، ارزش می‌دهند:

«وَ طابَتِ الاَرْضُ الَّتی فِیها دُفِنْتُمْ» ⁽²⁾بدون امام حسین علیه السلام کربلا قیمتی نداشت. از وقتی که بدن‌های پاک آنان را در این سرزمین دفن کردند، آنجا قیمت پیدا کرد که خوردن ذره‌ای خاک کربلا که حرام بود، با دفن آن عزیزان به داروی شفا بخش تبدیل شد.

خیلی از بدن‌ها ارزش زمان حیات خود را دارند، اما ارواحی که با گناه به اسارت گرفته می‌شوند، دچار جدایی از حضرت حق می‌شوند:

« إِنَّهُمْ عَنْ رَبِّهِمْ یَوْمَئِذٍ لَمَحْجُوبُونَ» ⁽³⁾

بین آنها و پروردگار جدایی می‌افتد که سنگین‌ترین و خسارت بارترین چیز در

عالم، جدایی از او است. اگر کسی از او جدا بماند، هیچ چیزی نخواهد داشت. این کار گناه است.

گناه، مخالفت با نظام هستی

عده‌ای گناه را این گونه تعریف کرده‌اند: مخالفت با مجموع نظام هستی. این تعریف یعنی چه؟ به آیه‌ای از قرآن توجه کنید:

« سَخَّرَ لَکُمُ اَللَّیْلَ وَ اَلنَّهٰارَ وَ اَلشَّمْسَ وَ اَلْقَمَرَ وَ اَلنُّجُومُ مُسَخَّرٰاتٌ بِأَمْرِهِ» ⁽¹⁾

شب، روز، خورشید، ماه، ستارگان، همه را رام شما قرار داد که برای شما کار کنند، شما زنده بمانید و روزی بخورید، ولی اگر آنها زبان داشتند، به شما می‌گفتند:

ما خود را برای شما هزینه می‌کنیم که شما نیز خود را برای خدا هزینه کنید.

گناه یعنی: ای موجوداتی که برای ما هزینه می‌شوید تا ما برای خدا هزینه شویم، شما را خرج می‌کنیم، اما دست شیطان را می‌بوسیم. این گناه و معصیت است.

تعبیر دیگری در تأویل آیه دیگری از قرآن درباره گناه وجود دارد:

« یُخْرِبُونَ بُیُوتَهُمْ بِأَیْدِیهِمْ» ⁽²⁾

گناه یعنی با دست خود کلنگ برداشتن و ساختمان انسانیت را تخریب کردن که پایان کار بگویم: خدایا! من دیگر در مدار انسان بودن نیستم، حال تو هر نظری داری، داشته باش. نظر خدا چیست:

« أُولٰئِکَ کَالْأَنْعٰامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ» ⁽¹⁾

اگر ساختمان انسانیت خراب شود، چیزی از انسان نمی‌ماند. جمله‌ای از امیرالمؤمنین علیه السلام بشنوید:

«فالصُّورَةُ صُورَةُ إنسانٍ وَ القَلْبُ قَلْبُ حیوان» ⁽²⁾حال ما هستیم و کوهی از گناهان مختلف که هر کدام به تناسب وضع خود مرتکب شده‌ایم. خدا با ما چه معامله‌ای می‌کند؟

شعاع رحمت و کرم خدا

به پروردگار بگوییم: تو خود را «أکرم الاکرمین» معرفی کرده‌ای، در این هزار اسم در دعای جوشن کبیر، نهصد و نود اسم فقط شعاع رحمت تو را معرفی کرده است و اسامی دارای شعاع غضب تو انگشت شمار است. یعنی می‌خواهی به ما بگویی:

به این راحتی من از دست شما عصبانی نمی‌شوم، هر چه گناه بکنید، باز با شما هستم، آب و نان و مایحتاج شما را می‌دهم و شما را حفظ می‌کنم. باز شما را کمک می‌کنم. اگر مریض شوید، شفا می‌دهم. مرا بخوانید، جواب می‌دهم. این معنای اسامی خدا در دعای جوشن کبیر است.

به خدا بگوییم: تو گفتی من «أکرم الاکرمین» هستم، کرم در ذات تو است، نه صفت تو. تو کریم با کرم بی‌نهایت هستی، کریم از گدا نمی‌پرسد که چه آورده‌ای، بلکه می‌پرسد: چه می‌خواهی؟

ما برای پول، خانه، زمین و مقام نیامده‌ایم، ما اولین چیزی که می‌خواهیم، خود تو است. ما دور افتاده بودیم، حالا آمده‌ایم. از تو فرار کرده بودیم، اما برگشتیم. همه جا رفتیم، اما دیدیم خبری نیست: ما بدین در نه پی حشمت و جاه آمده‌ایم از بد حادثه اینجا به پناه آمده‌ایم ⁽¹⁾

نزد هر کس رفتیم، دیدیم او چیزی نیست. ما تو را داشته باشیم، در دنیا و آخرت همه چیز داریم: ما از تو نداریم به غیر از تو تمنّا حلوا به کسی ده که محبت نچشیدست ⁽²⁾

درخواست پیامبر صلی الله علیه و آله بر حسابرسی امت در قیامت

رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌فرماید:

من شخصاً از خدا چند حاجت خواستم، یکی از آنها این بود که گفتم: محبوب من! تو به من خیلی علاقه داری، مرا خیلی دوست داری، خواسته مرا رد نمی‌کنی، خواسته‌ام این است که در قیامت، حساب امتم را به خودم واگذار کن. ⁽³⁾یعنی من از جانب تو وکیل باشم که به حساب آنها رسیدگی کنم. امت پیغمبر صلی الله علیه و آله یعنی شما. نه هر بی سر و پای متکبّر و مخالفی. ما گناه کرده‌ایم، اما نه به عنوان مخالفت، بلکه فراموش کرده‌ایم، غفلت داشتیم، مریض و جاهل بودیم، آن

وقت که گناه می‌کردیم، نمی‌خواستیم تو را ناراحت کنیم.

پیغمبر صلی الله علیه و آله فرمود: در این حاجت خود مصرّ بودم، خدا هم جواب مرا داد، فرمود: حبیب من! تو پیامبر رحمتی، حق داری این حاجت را بخواهی؛ چون به امت خود خیلی مهربان هستی و آنان را دوست داری:

« وَ مٰا أَرْسَلْنٰاکَ إِلاّٰ رَحْمَةً لِلْعٰالَمِینَ» ⁽¹⁾

رد درخواست پیامبر صلی الله علیه و آله و علت آن

اما با این همه مهر، عشق، دوستی و محبت تو نسبت به امید خود، هنوز مانند من «أرحم الراحمین» نیستی. اگر من ورقی از پرونده بعضی از این امت را جلوی تو باز کنم و تو قسمتی از گناهان آنها را ببینی، از آنها بیزار می‌شوی.

حبیب من! این درخواست را نکن، بگذار فقط من بدانم که آنها چه کار کرده‌اند، بگذار آبروی آنان نزد کسی غیر از من نرود. این درخواست تو را ردّ می‌کنم و در قیامت حساب این امت را خودم رسیدگی می‌کنم. چنان پنهان که تو نیز به یکی از آنها آگاه نشوی.

اما رسیدگی پنهان خدا در روایات. گفته‌اند: در گوش بنده‌ام می‌گویم: آیا به یاد داری که در فلان وقت، فلان جا، در آن خلوت، چه کردی؟ عبد سر خود را پایین می‌اندازد. خطاب می‌رسد: برای چه سر خود را پایین انداختی؟ آن وقت که گناه می‌کردی، من تو را عذاب نکردم، آن وقت در قیامت تو را عذاب کنم؟ من می‌بخشم که بدانی که با تو چه معامله‌ای می‌کنم.

حبیب من! اگر تو به این‌ها مهر و رحمت رسالتی داری، من مهر و رحمت خدایی دارم. اگر تو پیغمبر آنها هستی، من خدای آنها هستم.

ناامید نکردن بت پرست

روایتی را که یکی از علمای معاصر فیض کاشانی، در کتاب کم نظیر تفسیر «فاتحة الکتاب» نقل کرده است را ذکر کنم:

جبرئیل می‌شنود که پروردگار دارد لبیک می‌گوید، جبرئیل در قرآن به عنوان «شَدِیدُ اَلْقُویٰ» ⁽¹⁾معرفی شده است. تمام کره زمین و کرات دیگر مانند ورق کاغذی در برابر او است، تا این حد عظیم است.

بعد از شنیدن این صدا فوری تمام زمین را نگاه می‌کند، ببیند در نیمه شب، چه بنده‌ای است که خدا جواب او را می‌دهد، می‌بیند در گوشه خلوت و تاریکی، کسی در برابر بت خود نشسته و گریه می‌کند و می‌گوید: یا صنم، یا صنم، یا صنم.

جبرئیل عرض می‌کند: خدایا! جواب چه کسی را داری می‌دهی؟ می‌فرماید:

جواب این بت پرست را می‌دهم. عرض می‌کند: خدایا! او که تو را صدا نمی‌زند، خطاب می‌رسد: گر چه او بت خود را صدا می‌زند، ولی بت که جواب نمی‌دهد، اما من جواب او را می‌دهم، اگر من جواب او را ندهم، بنده‌ام ناامید می‌شود و من دلم نمی‌خواهد بنده‌ام را ناامید ببینم.

والسلام علیکم و رحمة الله و برکاته

21 آیینه وجود

اشاره

منشأ بینش و بصیرت بندگان خدا

تهران، حسینیه همدانی‌ها

رمضان 1385

ص:

الحمدلله رب العالمین و صلّی الله علی جمیع الانبیاء والمرسلین

و صلّ علی محمد و آله الطاهرین.

وجود مبارک حضرت یوسف علیه السلام اهل آگاهی، بصیرت و بینش بود که در زندان، به زندانی‌ها گفته بود این آگاهی و بصیرت را از کجا به دست آورده است. این آگاهی و بصیرت، نور فروزانی بود که در عمق روح، جان و قلب او می‌درخشید و درخشش این نور لحظه به لحظه اضافه می‌شد و از این طریق، جان و روح او بی‌نهایت بزرگ شد. تا جایی که ظرف جهان، گنجایش او را نداشت.

باید در مقام قرب حق و در جایگاه مخلَصین قرار می‌گرفت و در آنجا می‌گنجید.

انسان به جایی می‌رسد که جهان گنجایش او را نداشته باشد. نه گنجایش بدن او را، بدن که در محدوده کوچکی می‌گنجد، ولی روح است که وقتی چراغ آن پرنور و پرفروغ می‌شود، در حقیقت این نور ربط بین روح و حضرت حقّ است و روح را در مقام بی‌نهایت بزرگ شدن، قرار می‌دهد.

اما طرف مقابل او، بانوی کاخ بود که از آگاهی، بینش و بصیرت محروم بود و در روح او خلل بود. روحی که زخم خورده غریزه جنسی، بیمار هوی و هوس و افکار ناپسند و اسیر قبری به نام بدن بود و به طرف بی‌نهایت کوچک شدن در حرکت بود.

بیماری، روح را می‌کاهید و کوچک و ناتوان می‌کرد و از حرکت باز می‌داشت.

کم وزنی محرومان از بینش الهی

خدا در قرآن می‌فرماید: گاهی کوچکی شخصیت به جایی می‌رسد که برای این افراد، در قیامت ترازوی سنجشی نخواهند گذاشت؛ چون ارزشی ندارند که آن را بسنجند. پوچ و توخالی و مانند حباب، بی‌مایه هستند:

« فَلاٰ نُقِیمُ لَهُمْ یَوْمَ اَلْقِیٰامَةِ وَزْناً» ⁽¹⁾

چرا ترازویی برای کشیدن آنها برپا کنم؟ برای پر کاه که ترازو نمی‌گذارند. برای ذرّه معلق در هوا، ترازو را معطل نمی‌کنند. این ترازو را برای کسانی برپا می‌کنیم که وزن داشته باشند. این ترازویی نیست که برای هر کسی به میدان بیاوریم؛ چون در قیامت این ترازو بی‌نهایت ارزش دارد.

سه ترازوی قیامت را قرآن مجید و روایات بیان می‌کنند؛ ترازوی اول برای وزن کردن، خود قرآن کریم است. هر کسی را با قرآن نمی‌سنجند، کسی را می‌سنجند که در این حریم راه داشته باشد و بیارزد و وزن بالای آنها را نشان بدهد. ⁽²⁾

مانند سلمان و ابوذر را با قرآن می‌سنجند که آبروی ترازو را در قیامت حفظ می‌کنند. تکه گوشت گندیده متعفّن و پر از میکروب گناه را در قیامت با کجای قرآن بسنجند؟ خود این ترازو پاک‌ترین ترازو در عالم وجود است که بر چهره این ترازو غباری راه ندارد.

چه کسی می‌سنجد؟ پاکان، «اَلْمُطَهَّرُونَ» ، مقداد، سلمان و ابوذر را با این ترازو می‌سنجند. هر کسی در قیامت وزنی دارد، حتی انبیای خدا نیز در وزن، برابر نیستند:

« تِلْکَ اَلرُّسُلُ فَضَّلْنٰا بَعْضَهُمْ عَلیٰ بَعْضٍ» ⁽¹⁾

خیال ما را راحت می‌کند که ما نگران روز قیامت خود نباشیم. ما نیز برای خود وزنی داریم، در حدی که آیات قرآن به صورت نماز، عبادت و عشق به معبود و گریه و کار خیر در ما در جریان است. قرآن مجید در حقیقت آیات خودش را که در ما

حالت عمل و حال دارد، می‌سنجند. خیلی سریع وزن ما را نشان می‌دهد و بعد از نشان دادن وزن، به کار ما می‌رسند. ما را آن قدر معطل نمی‌کنند.

سرعت حسابرسی مؤمنان در قیامت

پیغمبر صلی الله علیه و آله می‌فرماید: تمام معطلی مؤمن در قیامت، با هر وزنی که دارد، کمتر از زمان برقی است که از ابر می‌جهد و خاموش می‌شود:

« إِنَّ اَللّٰهَ سَرِیعُ اَلْحِسٰابِ» ⁽¹⁾

همین کلمه سریع برای ما کافی است.

خدا با قدرت بی‌نهایتش در حسابرسی سرعت دارد. کلمه «سَرِیعُ» در این آیه خیلی مهم است. عمق این کلمه را باید درک کرد. سرعت حسابرسی وجود پروردگار برای ما قابل درک نیست. ⁽²⁾

عربی از رسول خدا صلی الله علیه و آله پرسید: من نمی‌فهمم این سریع یعنی چه؟ حضرت فرمود: تمام موجودات زمین، دریا، هوا، جنگل و بیابان را در نظر بگیر، حتی موجوداتی که در این تپه‌های خالی و در بیابان‌ها، زنده و غیرقابل رؤیت هستند که

اگر شش میلیارد جمعیت روی زمین با این‌ها مخلوط شوند و بعد بخواهند از هم جدا شوند، آنها نمی‌فهمند که چیزی به آنها اضافه یا کم شد.

پیغمبر صلی الله علیه و آله فرمودند: همه این موجودات را در نظر بگیر، هر روز حساب روزی این‌ها را می‌رسد و به همه روزی می‌دهد. البته پیغمبر صلی الله علیه و آله به اندازه فهم این عرب، سرعت در حسابرسی خدا را بیان فرمود.

اگر سرعت در حسابرسی نبود، از هر نوع از موجودات، روزی چند میلیارد مانند برگ درخت از گرسنگی روی زمین می‌ریختند و می‌مردند، ولی هر لحظه در این عالم، رزق و روزی هر موجودی حساب شده در کنارش هست، این معنای «سَرِیعُ اَلْحِسٰابِ» بودن خدا است.

در قیامت که تمام این موجودات نیستند، فقط ما هستیم و طایفه جنّ. مگر تعداد ما نسبت به تمام موجودات زنده چقدر است که خدا بخواهد اهل ایمان و رفقای خود را معطّل کند؟

نور، هدایت کننده مؤمنان به بهشت

اتفاقاً غیر از این خودش را سَرِیعُ اَلْحِسٰابِ نامیده، مطلبی نیز در حق مؤمنان دارد، در سوره حدید می‌فرماید:

« یَوْمَ تَرَی اَلْمُؤْمِنِینَ وَ اَلْمُؤْمِنٰاتِ یَسْعیٰ نُورُهُمْ بَیْنَ أَیْدِیهِمْ وَ بِأَیْمٰانِهِمْ» ⁽¹⁾

حبیب من! در قیامت با چشم خود، مؤمنین و مؤمنات را می‌بینی که نور وجودشان پیشاپیش و از سمت راست آنان شتابان است.

« بُشْرٰاکُمُ اَلْیَوْمَ جَنّٰاتٌ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا اَلْأَنْهٰارُ» ⁽¹⁾

به آنها می‌گویند: در این حرکت شتابان نوری به طرف بهشت می‌روید:

« ذٰلِکَ فَضْلُ اَللّٰهِ یُؤْتِیهِ مَنْ یَشٰاءُ» ⁽²⁾

در جای دیگر قرآن می‌فرماید: این احسان من به شما است که به بهشت برسید:

« ذٰلِکَ هُوَ اَلْفَوْزُ اَلْعَظِیمُ» ⁽³⁾

خدا که بگوید: عظیم، ما چه می‌دانیم این عظیم چیست؟ قرآن یکی از ترازوهای روز قیامت است.

شاهد بی گناه یوسف علیه السلام

وقتی که حضرت یوسف علیه السلام عزیز مصر شد، روزی در کنار پنجره نشسته بود و بیرون را نگاه می‌کرد، مردی پابرهنه، با لباس کهنه و پاره از جاده عبور می‌کرد، جبرییل آمد، گفت: آیا او را می‌شناسی؟ گفت: نه، نمی‌دانم کیست.

گفت: وقتی تو با زلیخا درگیر بودی، او می‌گفت: بیا و تو می‌گفتی: نمی‌آیم، او خیز برداشت که گریبان تو را بگیرد و تو فرار کردی، در حال فرار پیراهنت را از پشت گرفت و پیراهن تو پاره شد، بعد شوهر آن زلیخا درب سالن را باز کرد و آمد، اوضاع را دید، گفت: ای یوسف! چه خبر است؟ هنوز حرفش تمام نشده بود که زلیخا گفت: او را آوردی در کاخ تا نان و آبش را بدهی و تربیتش کنی، در این کاخ همه نوع

وسایل برای او فراهم کنی، آخرش به همسر عزیز مصر خیانت کند. نخست وزیر مملکت بود و بالاخره قدرت داشت.

خدا در قرآن می‌فرماید:

« وَ شَهِدَ شٰاهِدٌ مِنْ أَهْلِهٰا» ⁽¹⁾

ناگهان شاهدی که روایات می‌گویند: بچه بود، به عزیز مصر گفت: فوری نگو که یوسف به همسر من چشم خیانت داشته است، پیراهن آنها را نگاه کن، اگر پیراهن یوسف از جلو پاره شده باشد، یعنی یوسف خیز برداشته تا به او حمله کند، اما اگر پیراهن یوسف از پشت سر پاره شده باشد، یعنی او نمی‌خواسته خیانت کند و می‌خواسته فرار کند و زلیخا به دنبال او بوده است.

به پیراهن یوسف نگاه کرد، دید جلوی پیراهنش سالم است ولی از پشت سر پیراهنش پاره شده است. ⁽²⁾گفت:

« یُوسُفُ أَعْرِضْ عَنْ هٰذٰا» ⁽³⁾

ای یوسف! از این زن رویگردان باش، او فتنه‌گر و مفسد است.

جبرییل گفت: ای یوسف! این مرد با این لباس کهنه و پای برهنه همان شاهدی است که تو را از اتهام نجات داد. حضرت به مأمور خود گفت: برو او را بیاور. او را آورد، گفت: برای او لباس و کفش بیاورید، به او پول و شغل متناسب با عقل و فهمش بدهید و حقوقی نیز برای او قرار بدهید.

ارزش دهی خدا به اعمال در قیامت

جبرئیل تعجب کرد، حضرت یوسف علیه السلام گفت: چه شد؟ گفت: کرم خدا مرا متحیر کرد، آه از نهادم برآمد؛ چون کسی که برای تو شهادت به حق داده، ببین برای او چه کار کردی؟ آن وقت بندگانش که عمری می‌گویند: «أشهد أن لا اله الا الله» به وحدانیت او شهادت می‌دهند، در قیامت برای آنها می‌خواهد چه کند؟

این نمازی که در عمر خود می‌خواندیم و در آن این شهادت بوده، «بِسْمِ اَللّٰهِ اَلرَّحْمٰنِ اَلرَّحِیمِ» و «إِیّٰاکَ نَعْبُدُ وَ إِیّٰاکَ نَسْتَعِینُ» سجده و رکوع داشته، فکر می‌کنید در ترازوی قیامت که قران است، چقدر سنگین است؟ روزه‌ها، گریه‌ها، رعایت خانواده و محبت به مردم چقدر سنگین است؟

من به خاطر فتنه زمان نمی‌خواهم در مسائل طوری وارد شوم که خدای نکرده دل شما به قدری دلگرم شود که در عمل کم بگذارید، شما را به خدا دلگرمی بیش از اندازه پیدا نکنید.

امام صادق علیه السلام می‌فرماید:

دو رکعت نماز شما را خدا قبول کند، دستور می‌فرماید که پرونده‌اش را باز نکنید، همین دو رکعت نماز او را نجات می‌دهد. حدیث در کتاب شریف «وسائل الشیعة» است. ⁽¹⁾برای شما باید ترازو بگذارند، نه برای دیو سیرتان، اهل ستم و نفهم‌هایی که دین را به مسخره می‌گیرند.

ورود به بهشت، بدون حسابرسی

حضرت یوسف علیه السلام خیلی وزن دارد. امیرالمؤمنین علیه السلام می‌فرماید: بعضی‌ها را در روز قیامت از شدّت سنگینی وزن نمی‌کنند؛ چون می‌گویند: وزن این آدم به اندازه خود ترازو یعنی قرآن است، دیگر نیازی به وزن کردن او نیست.

اما اینکه چه کسانی را وزن می‌کنند؟ در روایتی آمده است که این روایت را اهل سنت نیز نقل کرده‌اند. امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: در قیامت فرزندم حسین علیه السلام و هفتاد و دو نفر یار او را وزن نمی‌کنند؛ چون این‌ها به سنگینی ترازو هستند. ⁽¹⁾قرآن نیز چنین حرفی را می‌زند و می‌فرماید: در قیامت عده‌ای را «بغیر حساب» با آنها برخورد می‌کنم و پرونده آنها را محاسبه نمی‌کنم؛ چون آنها خود حساب، نور و حقیقت هستند. آدمی کو می نگنجد در جهان در سر خاری همی گردد نهان ⁽²⁾

یعنی این آدم به قدری عظیم شده است که جهان گنجایش او را ندارد، بلکه مقام قرب گنجایش او را دارد. این زلیخا است که از دیدگاه خدا در حدی است که بر سر

خار بیابان نیز گم می‌شود؛ یعنی آن خار بیابان از او وزین‌تر و گنجایش آن بیشتر است. با این همه خاری که سر راه روح خود ریخته است.

این همه افراد، عمری است که دارند روح بیچاره را از روی خارهای خطرناکی مثل زنا، ربا، دروغ، فتنه و فساد عبور می‌دهند و روح خود را تکه تکه و مجروح می‌کنند لذا دیگر برای این روح چیزی نمی‌ماند. هر قطعه‌ای بر سر یک خاری گیر می‌کند و تکه تکه می‌شود.

بینش آگاهان با نور الهی

آگاهان، اهل بینش و بصیرت، روح را چراغدان نور خدا قرار می‌دهند.

امام رضا علیه السلام می‌فرماید: ⁽¹⁾این نور از باطن ما تا خدا وصل است. روایت در کتاب شریف «کافی» است.

حضرت می‌فرماید: هر چه را بخواهیم بیابیم، در این نور نگاه می‌کنیم و می‌یابیم.

وقتی حضرت رضا علیه السلام در نیشابور پیاده شدند و به دنبال جنازه‌ای آمدند که چند نفر تشییع می‌کردند، سر قبر میّت به قبر کَن فرمود: بیرون بیا، خود حضرت داخل رفت و فرمود: جنازه را به من بدهید. بند کفن میت را باز کردند، دیدند حضرت رضا علیه السلام خم شد، صورت میت را بوسید، بعد در قبر را بست.

شخصی از اهالی نیشابور عرض کرد: شما اولین بار است که به شهر ما می‌آیید، مگر آن مرده را می‌شناختید؟ حضرت فرمود: خودش و پدران و مادرانش را تا زمان حضرت آدم علیه السلام همه را می‌شناسم. ما لازم نیست جایی برویم که مردم را بشناسیم،

من تمام شیعیانم و پدر و مادر و فرزندان آنها را می‌شناسم، بین ما و خدا رابطه‌ای از نور است، هر چه را بخواهیم، خدا در آن نور نشان می‌دهد. ⁽¹⁾

منبع کسب نور

این نور را حضرت یوسف علیه السلام نیز داشت، اما از کجا آورده بود؟ در گفتگوی او با هم زندانی‌هایش به آنها فرمود. آنها غرق در حیرت بودند. این چه فرهنگی است؟ چرا با تمام مصری‌ها فرق می‌کند؟ او چقدر ادب، وزانت و کرامت دارد، او کیست؟

برای رفع جهل آنها فرمود:

« وَ اِتَّبَعْتُ»

به خدا قسم! تمام حرف در همین جمله است. کسانی که به جهنم می‌روند، برای چه می‌روند؟ برای این که متابعت نداشتند، می‌گفتند: ما برای چه باید به این افراد اقتدا کنیم؟ مگر این‌ها چه کسانی هستند؟

اما حضرت یوسف علیه السلام با آن عظمت می‌فرماید:

« وَ اِتَّبَعْتُ مِلَّةَ آبٰائِی إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ» ⁽²⁾

ملت؛ یعنی دین و فرهنگ. ما این لغت را نسبت به جمع مردم استعمال می‌کنیم، مثلاً می‌گوییم: ملت ایران، اما کلمه ملت در قرآن یعنی فرهنگ و دین. منِ یوسف چرا این گونه شده‌ام؟ چون سه معلم دارم:

« وَ اِتَّبَعْتُ مِلَّةَ آبٰائِی إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ»

من در کنار فرهنگ سه پیغمبر، سراپا گوش بودم و بعد اقتدا نمودم،

« مٰا کٰانَ لَنٰا أَنْ نُشْرِکَ بِاللّٰهِ مِنْ شَیْءٍ» ⁽¹⁾

ما ذرّه‌ای انحراف در اعتقاد به خدا نداریم. این خیلی حرف است.

گرفتن آینه وجود به طرف خدا

این قسمت آیه را فارسی‌تر بگویم: هم سلولی‌ها! ما پیغمبران را از جنس آینه آفریدند، ما پشت به جمال ازل و ابد نکردیم که در ما نتابد، بلکه ما روی وجود خود را در برابر او گرفتیم و او با اسما و صفاتش در ما تابید.

پشت آینه‌ها با «جیوه» پر شده است، پشت آن که چیزی را نشان نمی‌دهد. پشت آینه وجود ما، بدن است، بدن چیزی را نشان نمی‌دهد، اما این آیه روح را ببینید:

« وَ مَنْ یُسْلِمْ وَجْهَهُ إِلَی اَللّٰهِ» ⁽²⁾

وجه؛ یعنی کسی چهره واقعی وجود خود را رو به خدا بگیرد، خدایی که قدرت و نور بی‌نهایت است، ولی در جیوه چیزی دیده نمی‌شود، بیشتر مردم دنیا، پشت به خدا هستند، یعنی جیوه وجود آنها به طرف پروردگار است که هیچ چیزی در وجود آن‌ها منعکس نمی‌شود، اما اینان آن صورت آینه‌ای وجود خود را رو به پروردگار گرفته‌اند. لذا در خود و همه جا، فقط خدا را می‌بینند:

« فَأَیْنَمٰا تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اَللّٰهِ» ⁽³⁾

گیتی و خوبان آن در نظر آینه‌ای است دیده ندیدند در آن جز رخ زیبای دوست

فضل خدا بر بندگان خاص

این که روی منِ - حضرت یوسف علیه السلام - به طرف خداست:

« ذٰلِکَ مِنْ فَضْلِ اَللّٰهِ عَلَیْنٰا وَ عَلَی اَلنّٰاسِ»

این لطف خدا به حضرت ابراهیم، اسحاق، یعقوب علیهم السلام و من است، به تک تک مردم عالم نیز روی آینه‌ای داده است:

« وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَ اَلنّٰاسِ لاٰ یَشْکُرُونَ» ⁽¹⁾

ولی نود درصد مردم آینه را به طرف عناصر دنیا گرفته‌اند و این مناظر و تصویر عناصر پست دنیایی در این آینه می‌افتد، لذا عاشق دنیا هستند. حس می‌کنند که این عشق مانند سرطان، تمام بندهای روحی آنان را پاره کرده است، ولی حاضر نیستند چند کلمه برای ثروتشان وصیت بنویسند که مثلاً یک سوم آن را که مال خود او است، بعد از مرگ خرج آخرت من کنید چون باز هم باور نمی‌کند و می‌میرد. از نوشتن یک خط در راه خدا و برای خدا ابا دارد؛ چون پایبند به دنیا شده است. آینه وجودش به طرف دنیا است و اصلاً غیر از دنیا را نمی‌بیند و همیشه دنیا در آن منعکس است.

حضرت پروردگار به تمام انسان‌ها این احسان را کرده است که آینه آنان را خلقت کرده، ولی ایشان، طرف جیوه‌ای آن را به طرف خدا گرفته‌اند، لذا نور خدا به آن پرقدرتی، در جیوه پیدا نیست.

آیه دیگر:

« وَ مَنْ أَحْسَنُ دِیناً مِمَّنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلّٰهِ وَ هُوَ مُحْسِنٌ» ⁽¹⁾

از نظر دین چه کسی بهتر از آن انسانی است که وجه؛ یعنی آینه وجودی خود را رو به خدا گرفته است؟

« وَ هُوَ مُحْسِنٌ وَ اِتَّبَعَ مِلَّةَ إِبْرٰاهِیمَ حَنِیفاً» ⁽²⁾

او کسی است که نیکوکار است و به فرهنگ حضرت ابراهیم علیه السلام اقتدا می‌کند؛ یعنی حضرت یوسف علیه السلام:

« وَ اِتَّخَذَ اَللّٰهُ إِبْرٰاهِیمَ خَلِیلاً» ⁽³⁾

خدا حضرت ابراهیم علیه السلام را به عنوان رفیق صمیمی خود انتخاب کرد. حضرت یوسف علیه السلام فرمود: من دست به دامن چنین کسانی دارم، اما دست زلیخا به کجا بند بود؟ هیچ جا. در وجود زلیخا به جز شهوت نجس چه چیزی جریان داشت؟

برات آزادی از جهنم، عیدی بندگان

پیغمبر علیه السلام فرمود: وقتی ماه مبارک رمضان تمام می‌شود، روز بعد از آن عید است، خدا به بندگان خود، عیدی یک ماه عبادت آنها را می‌دهد:

«جعلته للمسلمین عیداً» ⁽⁴⁾

چقدر عیدی می‌دهد؟ امام سجاد علیه السلام می‌فرماید: گوشه‌ای از عیدی او این است که آزادی از دوزخ را برای شما امضا می‌کند. برات آزادی از آتش جهنم چیز کمی نیست. اگر هیچ چیزی به ما ندهند و فقط همین برات را بدهند، برای ما کافی است.

داستان اعمش و زیارت امام حسین علیه السلام

«أعمش» می‌گوید: ⁽¹⁾در همسایگی ما شخص بداخلاقی بود که من او را دوست

نداشتم. روزی از او سؤال کردم: نظر شما در مورد زیارت سید الشهدا علیه السلام چیست؟ به من گفت: این زیارت، ساخته شما است، هیچ فایده‌ای ندارد و عمل پوچی است. شخصی با یارانش را کشته‌اند، آن وقت شما سواره و پیاده به زیارت او می‌روید، نذر می‌کنید، اما هیچ یک از اعمال شما ارزشی ندارد.

با خود گفتم: بگذار مردم بخوابند، وقتی هنگام سحر شد، می‌آیم در می‌زنم، وقتی بیرون آمد، او را با خنجر تکه تکه می‌کنم، آیا زیارت امام حسین علیه السلام ساختگی است؟ من او را می‌کشم و در قیامت جواب این قتل را به خدا می‌دهم.

از شدت ناراحتی خوابم نمی‌برد. سحر آمدم در زدم، همسرش آمد، گفتم: شوهر شما کجاست؟ گفت: نیمه شب رفت. گفتم: کجا رفته است؟ گفت: به کربلا. گفتم:

کربلا برای چه؟ گفت: برای زیارت.

با خود گفتم: او که تا دیروز صبح می‌گفت این حرف‌ها بی‌ربط و ساختگی است.

اقلاً صبر می‌کرد تا آفتاب بزند و بعد برود. چرا نصف شب رفته است؟ من هم با سرعت رفتم، اما او را پیدا نکردم. به کربلا رسیدم، وارد صحن و حرم شدم.

دیدم آن همسایه، ضریح حضرت ابی عبدالله علیه السلام را گرفته، می‌گوید: مرا ببخشید. کنارش نشستم، مزاحمش نشدم تا حرف خود را با امام علیه السلام زد و گریه کرد.

گفتم: تو مگر دیروز منکر زیارت نبودی؟ گفت: چرا، من منکر بودم. گفتم: پس چطور شد که به زیارت آمده‌ای؟ گفت: دیشب که شب جمعه بود، خواب دیدم که محمل‌هایی از آسمان پایین می‌آید. از یکی از آن محمل‌ها ورقه‌هایی را پخش می‌کنند، سؤال کردم: این محمل کیست؟ گفتند: خدیجه و فاطمه علیهما السلام. گفتم: به کجا می‌روند؟ گفتند: شب جمعه است، دارند به کربلا و حرم ابی عبدالله علیه السلام می‌روند.

گفتم: این ورقه‌ها چیست؟ روی ورقه‌ای را دیدم که نوشته شده بود: «امان من النار لزوّار الحسین» این‌ها برات آزادی از جهنم است که برای زائران ابی عبدالله علیه السلام است.

پرسیدم: چه کسی دارد این برگه‌ها را پخش می‌کند؟ گفتند: مادر حضرت ابی عبدالله علیه السلام است. به نزدیک محمل آمدم، گفتم: ورقه‌ای نیز به من بدهید. صدای خانمی آمد که فرمود: تو که زیارت فرزندم حسین علیه السلام را قبول نداری. از خواب بیدار شدم و با پای برهنه تا کربلا دویدم. ⁽¹⁾والسلام علیکم و رحمة الله و برکاته

22 مقایسه روح با بدن

اشاره

مقام خلیفة اللهی انسان

تهران، حسینیه همدانی‌ها

رمضان 1385

ص:

الحمدلله رب العالمین و صلّی الله علی جمیع الانبیاء والمرسلین

و صلّ علی محمد و آله الطاهرین.

در مقدمه مطلب، در ارتباط با این بود که حضرت یوسف علیه السلام این عظمت بی‌نهایت را از کجا به دست می‌آورد و این بی‌نهایتی عظمت در رابطه با کدام ناحیه از وجود انسان است؟

این مطلب با توجه به فلسفه خلقت انسان به دست می‌آید. بیان این فلسفه زمانی طولانی می‌خواهد، اما شما باید در این بحث به عناوینی عنایت کنید:

« إِنِّی جٰاعِلٌ فِی اَلْأَرْضِ خَلِیفَةً» ⁽¹⁾

این خلیفة اللهی هیچ ارتباطی به بدن ندارد، چون این اسکلت، گوش، عصب، خون و شهوت با توجّه به این که ذاتاً محدود آفریده شده‌اند، قبل از انسان، میلیون‌ها نوع در زمین بودند و بعد از خلقت انسان نیز بوده و اکنون نیز هست. حتی بعضی از بدن‌ها با طول، عرض، حجم و وزن بیشتر هستند که پروردگار عالم می‌فرماید: موجودات دیگری که از شما قوی‌تر، با بنیان‌تر و بزرگ‌تر در جهت بدنی باشند، زیاد هستند.

اگر منظور از این نیابت از خدا که در آیه مطرح است، بدن بود، خدا که جسم نیست که از بدن نایب بخواهد. همچنین اگر این بود که من کار جدیدی در جهت عنصری می‌خواهم بکنم، این کار جدیدی نبود؛ چون حیوانات، قبل از ما در دنیا پر بودند. پس این خلافت به کجای وجود آدم ارتباط دارد؟ با توجه به این که آیات قرآن مجید جلوه علم، حکمت، عدل و رحمت پروردگار است، و استواری و استحکام آیات قرآن، قابل تردید نیست، اگر بخواهیم بگوییم نیابت از او با بدن صورت می‌گیرد، با آیه و طبیعت عالم نمی‌سازد.

اسمای مورد تعلیم آدم

« عَلَّمَ آدَمَ اَلْأَسْمٰاءَ کُلَّهٰا» ⁽¹⁾

به تحقیق خودم، تقریباً به این نتیجه رسیدم که منظور از «اَلْأَسْمٰاءَ کُلَّهٰا» اسمای حسنای پروردگار است. نه این که تمام این حیواناتی که به آنها نشان دادم، گفتم: نام این حیوان شتر است، آن یکی گاو است، این نام‌گذاری را که بعد از خلقت و شروع زندگی خودش می‌توانست انجام بدهد، همان طور که خشت و آجر روی هم چیده را خود ما اسم «دیوار» روی آن گذاشتیم، پروردگار نیز این اعتبار اسمی را از ما قبول کرده است.

وقتی در قرآن مجید داستان حضرت موسی علیه السلام و آن مرد عالِم را بیان می‌کند، می‌فرماید:

« وَ أَمَّا اَلْجِدٰارُ فَکٰانَ لِغُلاٰمَیْنِ» ⁽²⁾

دیوار در ملک دو پسر بچه بود. خداوند متعال دیوار را که نشان آدم نداده بود و بگوید: اسم این را به یاد داشته باش، وقتی رفتی زندگی را شروع کنی، بدان که اسم این دیوار است.

یا هر چیزی را جداگانه نشان داده و گفته: به یاد داشته باش، این را می‌گویند:

پیراهن، سبزی، علف و غیره. این‌ها را ما دور هم جمع شده‌ایم و به اصطلاح وضع کرده‌ایم. از روز اول اسم گذاری کردیم، اعتبار کردیم که به هر چیزی چه بگوییم.

پس چه داستانی بوده که به فرشتگان می‌فرماید: بر او سجده کنید، چون او نائب من و ظرف اسماء است؟ دانایی به اسم حیوانات و اشیا باعث سجده میلیاردها فرشته شد؟ این که قابل قبول نیست که صفحه وجود آدم را از اسامی حیوانات و اشیا پر کرده و بعد بگوید: به خاطر این علم، واقعاً موجود عظیمی است، پس به او سجده کنید.

ملائکه نیز خیلی از اسم‌ها را آشنا بودند. این رشته علم را خود آن‌ها نیز داشتند.

پس:

« عَلَّمَ آدَمَ اَلْأَسْمٰاءَ کُلَّهٰا»

این اسماء، اسمای حسنای پروردگار بوده و منظور حضرت حق نیز نقش اسم لفظی بر مغز یا نفس آدم نبوده است که ما نقش الفاظ را بر او زدیم که «رحمن، کریم، باسط، قابض، معطی و. . .» شده باشد.

لغت را بر صفحه نفس او نقش نزدیم، بلکه مفاهیم اسم‌ها را که نور و حیات محض بوده، به انسان آموخته است؛ چون در آیات بعد ضمیر «اسماء» را جمع مذکر ذکر می‌کند. به حضرت آدم علیه السلام می‌فرماید: این علمی که به تو دادم، به فرشتگان خبر بده:

« أَنْبِئْهُمْ بِأَسْمٰائِهِمْ» ⁽¹⁾

معلوم می‌شود که این اسماء عبارت است از: جلوه حقایق نوری.

متخلّق شدن انسان به اخلاق الهی

فلسفه تعلیم حقایق اسما این بوده که روح آدم رنگ تمام اسما را به خودش بگیرد. به عبارت ساده‌تر: این موجود، متخلّق به اخلاق الهی شود که در این تخلّق، دیگر بین انسان در جهت روحی با موجودات دیگر عالم مساواتی نیست، بلکه این انسان تجلّی دهنده «اخلاق الله» از طریق «اسماء الله» شده و «افضل من ملک مقرّب» شده است.

طبق روایتی که حضرت رضا علیه السلام از پدران بزرگوارش نقل می‌کند، تا به پیغمبر صلی الله علیه و آله می‌رسد که وزن و ارزش چنین انسانی، از جبرییل و میکائیل نیز بیشتر است.

این تعلیم اسماء، مربوط به کجای بدن ما است؟ یعنی تزریق حقیقت اسماء به استخوان‌ها شده است؟ استخوان، غیر از شیره مواد غذایی، چیز دیگری را نمی‌گیرد. آیا گوشت در بدن این جاذبه را دارد؟ او چه چیزی را جذب می‌کند؟ همان‌هایی که در معده هضم شده است و برای رسیدن به اعضای بدن، تمیز و پاکیزه و اضافه‌اش نیز نجس و متعفّن است و بدن از خودش بیرون می‌کند.

قدرت روح در رشد انسان

در طبیعت بدنی، بدن کاری بالاتر از این را ندارد. این غیر از آن زمانی است که

بدن مسخّر روح شده است و روح نیز مسخّر اسماء و اسماء نیز جلوه حق است.

روح حدود، بالا، پایین، پس و پیش، اندازه و ظرفیت ندارد و قابل اندازه‌گیری نیست. زیر و بالا، پیش و پس وصف تن است بی‌جهت‌ها ذات جان روشن است

وقتی مفاهیم اسماء تعلیم شد، روح حد و حدود ندارد. بقا به روح مربوط است، نه بدن. بدن ما بعد از چهل سالگی شروع به شکسته شدن می‌کند. این کوزه ترک می‌خورد، سرش می‌شکند، این ساختمان رو به خرابی می‌رود، دیگر نه چشمی داریم، نه گوشی و نه معده‌ای. مرده متحرکی هستیم که خانواده می‌گویند:

خدایا! دیگر مرگش را برسان.

در این ناحیه ما چیزی نیستیم. بله، اگر بدن در استخدام روح در بیاید، روحی که در استخدام جلوه‌های اسمای الهی است و جلوه‌های اسمائی که در ارتباط با حضرت محبوب و بی‌نهایت است، در آن جهت ما هم بی‌نهایت هستیم.

تمام روشنایی‌ها به خاطر آزادی روح از بدن است والا اگر روح اسیر بدن باشد، یعنی زندانیی که در تاریکی است؛ چون نور زمین برای خورشید است، اگر خورشید در نیمکره غربی طلوع کند، در نیمکره شرقی تاریکی محض است، چشم چشم را نمی‌بیند. تمام بدن ما از عناصر این خانه تاریک است.

روح «مَطْلَعِ اَلْفَجْرِ» طلوع اسمای الهیه است و «کلیم الله» می‌سازد، نه بدن.

چون اگر غذا به بدن بدهیم، طول و عرض و حجم می‌سازد، آن هم تا اندازه معیّنی، یعنی ما اگر هفتاد سال در دنیا باشیم، در حدّ معینی قد می‌کشیم و با خوردن چاق می‌شویم.

مقایسه روح با بدن [1]

⁽¹⁾

ص:

تمام فعالیت‌های بدن در ارتباط با همین عناصری است که از خاک در می‌آوریم و به او می‌دهیم تا بخورد. کار دیگری نمی‌کنیم. این کار را که قبل از ما، همه حیوانات انجام می‌دادند. خدا چه احتیاجی داشت که در کره زمین به این همه حیوان، دوباره حیوان اضافه کند؟ آن هم حیواناتی که با اسیر کردن روح، از حیوان‌های دیگر، بیشتر لگد بزند و دندانش از گرگ تیزتر شود.

حیوانات که به اندازه بودند، کره زمین قبل از این بدن‌هائی که روح را به اسارت گرفته‌اند، آرام بود و در آن جنگ، خونریزی، بمباران، تخریب، و این حرفها نبود.

قبل از این بدن‌ها، زنای محصنه و دیگر گناهان نبود. یک حیوان شراب خود و آبجو خور نبود. زمین آرام و راحت بود و تمام حیوانات نیز راحت بودند. اما اکنون

حیوانات هم گرفتار هستند، چون آنها را می‌گیرند و می‌کشند و تکه تکه می‌کنند و می‌خورند، مانند خوک، با این که خدا گوشت آن را حرام کرده است، امنیت ندارد، حتی مار، سگ، گربه، میمون، قورباغه، خرچنگ، حتی حشرات نیز از دست این انسان‌های حرام خور امنیت ندارند.

شما وقتی به اروپا بروید، در فروشگاه‌ها هر نوع گوشتی بخواهید هست، مار، سگ، بوزینه. در چین بدتر است. چینی‌ها می‌گویند: ما فقط سه چیز را نمی‌خوریم؛ چون نمی‌توانیم بخوریم: قطار، هواپیما و کشتی، هر چیز دیگری در این زمین هست، می‌خورند. سوسک، کرم خاکی، بوزینه، گربه و سگ را می‌خورند. بیشتر امراض جهان نیز از آنجا پخش می‌شود.

قبل از این زمانی که بدن‌ها اسیر بودند، حیوانات نیز راحت بودند. اما حالا از دست این دو جنس دو پا دائم زجر می‌کشند و به خدا می‌گویند: خدایا! این چه موجودی است که خلق کردی؟ ای انسان! ببین چگونه کشتی تو به گل نشسته است که حیوان بیچاره از دست تو امنیت ندارد. به جای این که ما از آنها بنالیم، آنها دارند شب و روز از ما می‌نالند.

مذموم بودن کار بدن منهای روح

این بدن چه می‌کند؟ تمام مراکز فحشا، سینماهای شهوت‌زا، ماهواره‌ها، سایت‌های مخرب، عرق فروشی‌ها، سگ و خوک و حشره خوری‌ها، به خاطر لجام گسیختگی بدن است، آن گاه این خلیفه خدا است؟ خدا عارش می‌آید که اسم این موجودات را ببرد. خدا می‌خواهد اسم گذاری کند، می‌فرماید:

« کَالْأَنْعٰامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ» ⁽¹⁾

« فَمَثَلُهُ کَمَثَلِ اَلْکَلْبِ» ⁽¹⁾

« مَثَلُ اَلَّذِینَ حُمِّلُوا اَلتَّوْرٰاةَ ثُمَّ لَمْ یَحْمِلُوهٰا کَمَثَلِ اَلْحِمٰارِ» ⁽²⁾

« کَأَنَّهُمْ حُمُرٌ مُسْتَنْفِرَةٌ» ⁽³⁾

این بدن است. ببینید این بدن چه بساطی در عالم راه انداخته است؟ خدا می‌فرماید:

« ظَهَرَ اَلْفَسٰادُ فِی اَلْبَرِّ وَ اَلْبَحْرِ بِمٰا کَسَبَتْ أَیْدِی اَلنّٰاسِ» ⁽⁴⁾

« تَبَّتْ یَدٰا أَبِی لَهَبٍ وَ تَبَّ» ⁽⁵⁾

« إِنَّ شَرَّ اَلدَّوَابِّ عِنْدَ اَللّٰهِ اَلصُّمُّ اَلْبُکْمُ اَلَّذِینَ لاٰ یَعْقِلُونَ» ⁽⁶⁾

اما بدنی که در اختیار و ابزار روح و جان است: زیر و بالا، پیش و پس وصف تن است بی‌جهت‌ها ذات جان روشن است ⁽⁷⁾

روح قد، پس و پیش، زیر و بالا، طول و عرض و حجم ندارد.

بالاترین وصف روح

اگر روح را بخواهیم تعریف کنیم - البته ذات روح را نمی‌توانیم بفهمیم - این است:

« وَ نَفَخْتُ فِیهِ مِنْ رُوحِی» ⁽¹⁾

به کجا وصل است؟ در قرآن چه چیزهایی را با «یاء» نسبت آورده و به خودش نسبت داده است؟

« أَنْ طَهِّرٰا بَیْتِیَ» ⁽²⁾

خانه‌ام که چهار دیواری سنگی است نه کاخ سفید آمریکا که میلیاردها دلار خرج ساختن آن شده است و در قرآن اهلش را لعنت می‌کند و آن خانه و هر کاخی را که برای ظلم ساخته شده باشد خانه لعنت می‌داند و فردای قیامت هر دینار دینارش را باید جواب بدهند.

اما خانه‌ای که حضرت ابراهیم و اسماعیل علیهما السلام ساختند، با دستی که به روح خدایی وصل بوده ساختند و روحی که جلوه گاه اسمای خدا بوده، اسمائی که به پروردگار عالم و حتی به ذات پروردگار ربط دارند، آن دست که این خانه را ساخت، خدا آن خانه را می‌گوید: «بَیْتِیَ» چون روح حضرت ابراهیم و اسماعیل علیهما السلام در آن تجلی دارد.

ارزش بدن های مسخّر روح

بنا به فرموده امام صادق علیه السلام که سفارش کردند: گاهی در نمازها سوره فجر را بخوانید:

« وَ اَلْفَجْرِ * وَ لَیٰالٍ عَشْرٍ» ⁽¹⁾

حضرت علتش را می‌فرماید: چون آیه آخرش گفتگوی خدا با امام حسین علیه السلام است و این سوره دو اسم دارد؛ «سورة الفجر» و «سورة الحسین» ⁽²⁾آیه آخر را نگاه کنید:

« یٰا أَیَّتُهَا اَلنَّفْسُ اَلْمُطْمَئِنَّةُ * اِرْجِعِی إِلیٰ رَبِّکِ رٰاضِیَةً مَرْضِیَّةً * فَادْخُلِی فِی عِبٰادِی * وَ اُدْخُلِی جَنَّتِی» ⁽³⁾

حسین من! نزد خودم بیا.

اضافه کردن به خودش: بندگانم، بهشتم. اینجا بدن‌ها در تسخیر روح است. آن وقت همین بدن مسخّر شده روح را در مملکت ما، در خراسان دفن می‌کنند، ما که روح ایشان را زیارت نمی‌کنیم، ما بر سر قبر ایشان می‌رویم، در آن قبر که روح

نیست، بدن است، روح حدود ندارد که در آنجا جا بگیرد.

به امام صادق علیه السلام عرض کرد: ما به کربلا می‌رویم، قبر را زیارت می‌کنیم، ایشان نیز در قبر هست، یا بدن ایشان فقط در قبر است؟ امام علیه السلام فرمود: شما بروید زیارت کنید، حسین ما «عِنْدِ اَللّٰهِ» است. ⁽¹⁾ما نمی‌دانیم یعنی چه؟ آن وقت این بدنی از آن بدن‌ها است که در تسخیر روح است. این را شیخ طوسی نقل می‌کند. ما وقتی از شیخ طوسی حدیثی می‌گوییم؛ یعنی حرف صد در صد صحیح می‌گوییم چون علمای بزرگ شیعه صد سال جرأت

علمی نداشتند که کتاب‌های شیخ را رد کنند و حرفی بزنند، می‌گفتند: هر چه شیخ گفته است مورد قبول است.

بها دادن خدا به بدن های مسخّر روح

شیخ نقل می‌کند: راوی به حضرت جواد علیه السلام عرض کرد: چیزی شنیده‌ام، گفتم خودم بیایم از شما بپرسم؛ چون قبول کردن آن برای من خیلی سنگین است.

فرمودند: چه شنیده‌ای؟ عرض کرد: از قول شما می‌گویند: هر کس به مدینه برود و پیغمبر صلی الله علیه و آله، حضرت زهرا علیها السلام، امام حسن، حضرت سجاد، امام باقر، حضرت صادق علیهم السلام را زیارت کند، بعد به نجف بیاید و حضرت علی علیه السلام را زیارت کند، بعد در کربلا امام حسین علیه السلام، را زیارت کند، بعد در کاظمین حضرت موسی بن جعفر علیه السلام را زیارت کند، چقدر ثواب در نامه عملش می‌نویسند، اما هر کس فقط به مشهد بیاید و پدر شما را زیارت کند، ثواب آن از تمام این زیارت‌ها بالاتر است؟ فرمود: بله، من گفته‌ام. ⁽¹⁾خیال می‌کنید کرم خدا محدود است، یا از خزانه‌اش کم می‌شود؟ این بدن امام رضا علیه السلام است. تمام عالم فدای این بدن.

جاهل‌ها می‌گویند: چه خبر است؟ چرا این همه دارید خرج می‌کنید؟ تمام عالم را خرج این قبری که این بدن در آن هست، بکنند، کاری نکرده‌اند. مگر چه کار کرده‌اند؟ این که چیزی نیست. این‌ها لایق حریم این بدن است؟ روح که حساب دیگری دارد.

امام صادق علیه السلام می‌فرماید: شب‌های جمعه هفتاد بار پروردگار امام حسین علیه السلام را زیارت می‌کند. روح که جای خود دارد. ⁽¹⁾

رانده شدن از بهشت به خاطر بدن

ماه رمضان تمام می‌شود، اگر کسی هنوز اسیر بدن است، کاری کند که زودتر درِ این زندان را باز کند و این مرغ باغ ملکوت را نجات دهد. طایر گلشن عشقم چه دهم شرح فراق

فقط این شکم، چقدر اصرار کردند که هر چه می‌خواهی بخور،

« وَ کُلاٰ مِنْهٰا رَغَداً حَیْثُ شِئْتُمٰا» ⁽²⁾

هر چه می‌خواهی، بخور، این هزاران درخت، این آب، این چشمه، اما:

« وَ لاٰ تَقْرَبٰا هٰذِهِ اَلشَّجَرَةَ فَتَکُونٰا مِنَ اَلظّٰالِمِینَ» ⁽¹⁾

به این درخت دست نزن. تازه سیر نخورد، تا شروع کرد لقمه اول را بخورد، لباس‌های آنان کنده شد و خطاب رسید: آنان را بیرون کنید.

اما اگر روح به اسما و اخلاق او وصل شود، بدن را نیز در استخدام بگیرد، در حقیقت روح است که سجده می‌کند. اگر بدن، پیشانی روی مهر می‌گذارد، پیشانی روی مهر، در استخدام او است والا این بدن را سال‌ها در سردخانه بگذارید، سجده نمی‌کند، یک «یا رب» نمی‌گوید. بدن بدون روح لال، کور و کر است و می‌گندد.

روح است که هر کاری می‌کند، فقط باید بدن را به استخدام آن درآورد.

والسلام علیکم و رحمة الله و برکاته

23 پایبندی روح

اشاره

تمایلات نفس

تهران، حسینیه همدانی‌ها

رمضان 1385

ص:

ص:

الحمدلله رب العالمین و صلّی الله علی جمیع الانبیاء والمرسلین

و صلّ علی محمد و آله الطاهرین.

مبارزه وجود مبارک حضرت یوسف علیه السلام با بانوی کاخ خانم شوهردار جوان، مبارزه روح با بدن و حالات ملکوتی باطن با تمایلات محدود بدن و بی‌نهایت بزرگ با بی‌نهایت کوچک بود.

به نظر می‌رسید که تحلیل بحث در ارتباط با این مبارزه تمام شود، اما مسائل مهمی در آن هست، که باید بحث گردد. به قول سعدی: مجلس تمام گشت و به آخر رسید ما هنوز اندر اول وصف تو مانده‌ایم

مطالبی باقی مانده است که حاوی لطائف، اشارات و مسائل بسیار مهمی است که در ضمن این برخورد، نه در تفاسیر قرآن می‌بینید و نه در کتاب‌هایی که برای این داستان مستقلاً نوشته شده است، بلکه خداوند مهربان توفیقم داد تا در ضمن مطالعات طولانی، به این نکات بسیار باارزش، در سایه خود سوره و نورانیت آن برخورد کردم که فوق العاده مفید، راهگشا و راهنما است.

مجموعه‌ای از تمایلات، بدن را محاصره کرده‌اند که این تمایلات طبیعی است.

این تمایلات را حکیمانه به بدن دادند، مانند میل به غذا، خواب، لذت، توانمندی و سلامت، که این تمایلات باید در حدّی پاسخ داده شوند که بدن را آماده کنند تا

روح بتواند آن را به سوی خدا بکشد.

توان روح در حرکت دادن بدن

البته چراغ معرفت به حضرت حق باید در باطن روشن شود که روح به مقصد خود توجه کند و به فرموده امیرالمؤمنین علیه السلام: ⁽¹⁾با تغذیه عبادت، حرکت به سوی مقام قرب را شروع کند و با حفظ تعادل در ارضای تمایلات بدن، به وسیله روح به جانب خدا کشیده شود. اگر این تمایلات از

تعادل در بیایند و بی‌مهار شوند، به صورت زنجیرهای سنگین، بدن را به عالم طبیعت می‌بندند و خط عبادت و بندگیِ انسان را کور می‌کنند، بدن از روح جدا می‌شود و روح در غربت بدن اسیر می‌شود و نمی‌تواند بدن را به جانب خدا حرکت دهد.

من در این زمینه چند آیه بیان کنم که در ضمن بدانید این لطایف را از قرآن کریم گرفته‌ام. خدا در سوره مبارکه اعراف می‌فرماید:

« وَ لَوْ شِئْنٰا لَرَفَعْنٰاهُ» ⁽¹⁾

اگر آن شخص لیاقت نشان می‌داد، یعنی به دنبال معرفت نسبت به حضرت حق می‌رفت - که می‌توانست برود - و روح را در عبادت قرار می‌داد، تمایلات بدنی را نیز در حدّ متعادل نگه می‌داشت که بدن سبک وزن باشد، روح بتواند او را با خود به معراج قرب پروردگار ببرد، «لَرَفَعْنٰاهُ» خودم او را کمک می‌دادم تا به قرب من برسد.

پایبندی روح در تمایلات بدنی

اما داستانش چه شد؟

« وَ لٰکِنَّهُ أَخْلَدَ إِلَی اَلْأَرْضِ»

این تعبیر عجیبی است، «أَخْلَدَ» ، اخلاد از خلود است؛ یعنی همیشگی. باید ببینم این «أَخْلَدَ» را چه کسی ایجاد کرد؟ متن آیه شریفه دارد: تمایلات بی‌مهار او،

« وَ اِتَّبَعَ هَوٰاهُ» ⁽²⁾

کلمه «هَوٰاهُ» ⁽¹⁾یعنی مجموعه تمایلات بی‌مهار که این‌ها به زنجیرهای سنگین تبدیل می‌شود، انسان را به عالم طبیعت می‌چسباند و روح، دیگر نمی‌تواند این بدن به زنجیر کشیده به طبیعت را به جانب خدا حرکت دهد. این شخص، بی‌دین، بی‌میل به خدا و از عبادت فراری می‌شود، اما عجیب همّت پیدا می‌کند که برای بدن بدود.

تمایلات بی‌مهار است؛ یعنی بدن نه در شکم و نه در شهوت، اصلاً سیری نشان نمی‌دهد. در پول می‌گوید: دو، سه، پنج، ده میلیارد. در زن می‌گوید: دو، سه، چهار، پنج زن، در کتاب‌ها نوشته‌اند که گاهی بعضی از شاهان، در حرم سراهای خود با آن خرج گزاف، بالای هزار زن جوان داشتند و چه ظلمی به این زنان جوان می‌شد. بر فرض که بدن با این تمایلات بی‌مهارش با هر زنی یک بار بتواند باشد، هزار زن، یعنی هر سه سال یکبار نوبت هر زن می‌شد، آن هم زن جوان. این جنایت بدن و تمایلات بی‌مهار است. ⁽²⁾

یا می‌گوید:

« لَوْ أَنْفَقْتَ مٰا فِی اَلْأَرْضِ جَمِیعاً مٰا أَلَّفْتَ بَیْنَ قُلُوبِهِمْ» ⁽¹⁾

تمام ثروت روی زمین را به این‌ها بدهی، دل آنها آرام نمی‌شود.

طمع و تمایلات بی حد انسان

مرحوم نراقی نقل می‌کنند: پروردگار می‌فرماید: اگر من به هر یک از انسان‌ها بگویم: بنده من! من دو رودخانه دارم که سیل وار طلا و نقره در دامن تو می‌ریزند، من نیز به این دو رودخانه می‌گویم: هزاران سال، هر چه طلا و نقره دارند به تو بدهند.

حساب کنید اگر هزار سال دو رودخانه طلا و نقره بریزند، چقدر طلا و نقره برای او جمع می‌شود؟ پروردگار می‌فرماید: بعد از مدت کوتاهی به من می‌گوید: قدرت تو که محدود نیست، دو رودخانه دیگر نیز برای من درست کن. ⁽²⁾بی مروت! برای چه می‌خواهی؟ شکم تو که با نصف نان و ذره‌ای پنیر سیر می‌شود، بدن تو که با دو سه متر پارچه پوشیده می‌شود و در دو اتاق نیز زندگی تو

به سر می‌رود، مانند انبیای من که کریم نیستی، هر چه به تو بدهم، به اندازه بدن خود برداری و بقیه را با من معامله کنی. آن اخلاق را که نداری، پس برای چه می‌خواهی؟

این آیه از نظر روانکاوی خیلی جالب است. قرآن در روانکاوی انسان خیلی عجیب است. من با یک روانشناس بسیار قویی که اسم او نیز خیلی بزرگ است، یک ساعت صحبت کردم، گفتم: آقای روانشناس! شما چه می‌گویید؟ بیش از دویست کتاب روانشناسی، از روانشناس‌های بسیار مهم که در آمریکا و اروپا نوشته‌اند، در کتابخانه ایشان بود.

گفتم: شما درباره این آیه چه می‌گویید: من آیه بیست سوره حدید را که پروردگار عالم، انسان را در شش دوره روانکاوی کرده است، برای شما بگویم:

« اِعْلَمُوا أَنَّمَا اَلْحَیٰاةُ اَلدُّنْیٰا لَعِبٌ وَ لَهْوٌ وَ زِینَةٌ وَ تَفٰاخُرٌ بَیْنَکُمْ وَ تَکٰاثُرٌ فِی اَلْأَمْوٰالِ وَ اَلْأَوْلاٰدِ کَمَثَلِ غَیْثٍ أَعْجَبَ اَلْکُفّٰارَ نَبٰاتُهُ» ⁽¹⁾

بعد برای او توضیح دادم. گفت: شما روانشناسی کاملی دارید، نمی‌دانم ما چه می‌گوییم.