ره توشه عاملین زکات

مشخصات کتاب

سرشناسه : اسماعیل پوردره، مهدی، ۱۳۶۲ -

عنوان و نام پدیدآور : ره‌توشه عاملین زکات / مهدی اسماعیل‌پور‌دره.

مشخصات نشر : تهران: ستاد اقامه نماز، ۱۳۸۸.

مشخصات ظاهری : ۷۲ ص.: جدول؛ ۵/۱۱ ×۲۱ س‌م.

شابک : ۶۰۰۰ ریال : 978-964-537-031-0 ؛ ۶۰۰۰ ریال(چاپ دوم) ؛ ۱۲۰۰۰ ریال (چاپ پنجم) ؛ ۱۲۰۰۰ ریال (چاپ ششم) ؛ ۲۲۰۰۰ ریال( چاپ هفتم) ؛ ۲۸۰۰۰ ریال (چاپ هشتم)

وضعیت فهرست نویسی : فاپا

یادداشت : چاپ دوم: ۱۳۸۸.

یادداشت : چاپ پنجم: بهار ۱۳۹۱.

یادداشت : چاپ ششم: تابستان ۱۳۹۱.

یادداشت : چاپ هفتم: بهار ۱۳۹۲.

یادداشت : چاپ هشتم: زمستان ۱۳۹۲.

یادداشت : کتابنامه: ص. ۶۶ - ۷۲.

موضوع : زکات

موضوع : زکات -- احادیث

شناسه افزوده : ستاد اقامه نماز

رده بندی کنگره : BP۱۸۸/۴/الف۵ر۹ ۱۳۸۸

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۳۵۶

شماره کتابشناسی ملی : ۱۷۴۲۸۸۰

اشاره

مهدی اسماعیل پور دره

پیشگفتار

یکی از نیازها و خواست های مشروع دینی و اجتماعی، بهره مندی از حداقل امکانات زندگی و زدودن فقر از چهره ی جامعه است. اسلام بــا چند برنامه، از جمله با طرح زکات به عنوان یک واجب مالی به این خواســت مشروع پاسخ صریح و قاطع داده است، به طوری که وجوب آن از ضروریات دین شمرده شده است.۱در قرآن لفظ زکات ۳۲ بار، با شقوق مختلف آن تکرار شده است. در این ۳۲ بار، ۲۶ بار قرین و همراه  با نماز که عمود دین است آورده شده است. خداوند زکات را به مقداری قرار داده که برای فقرا کافی اســت. در حدیثی امیرالمؤمنین علی بن ابیطالب (علیه الســلام) می فرمایند: »خداوند عزّوجل در اموال اغنیا آن مقدار واجب کرده است که برای فقرا کافی اســت پس اگر گرسنه یا عریان یا در شدّت فقر ماندند به دلیل منع اغنیاء اســت و بر خداوند اســت که آنها را محاکمه و عذاب کند.«۲ در حدیثی دیگر محمد بن مسلم از امام صادق(علیه السلام) نقل می کند که ایشــان فرمودند: »خداوند عزّوجل درمال اغنیا آن مقدار قرار داده اســت که فقر فقرا را می پوشــاند و اگر آن مقدار را نمی پوشاند بیشتر قرار می داد. اگر فقرا مشکلی دارند از ناحیه فریضه الهی نیســت بلکه به خاطر خــودداری اغنیا از پرداخت واجب الهی است. اگر مردم حقوق آنها را می پرداختند،

فقراء به راحتی زندگی می کردند.«۳ از نظر تاریخی شواهد معتبری۴ داریم که فقر در بعضی از مناطق معّینی در دوره های اولیه دین اسلام از بین رفته است. به طور مثال، در یمن در حدود سه سالی بود که همه عایدات ســالیانه زکات، نمی توانست مورد استفاده قرار گیرد، زیرا نیاز به آن وجود نداشــت و به مدینه منتقل شــد یا در مصر در زمان عمر بن عبدالعزیز عایدات زکات به اندازه ای رســید که مردم فقیری نبودند تا آن را در خواست نمایند.۵

البّته این در صورتی اســت که سیستم اقتصادی کشور, متعادل بوده و توزیع ثروت و درآمد در آن عادلانه باشــد. بنابراین، برای اینکه نظام زکات کارکرد مناسب خودش را داشته باشد  باید سایر نظام ها به ویژه نظام اقتصادی، اسلامی شود.

اگرچه تا زمانی که سیســتم اقتصادی ما به طور کامل اســلامی نشود زکات به تنهایی نمی تواند موجب برطرف شدن فقر جامعه شود، ولی می تواند به عنوان یک منبع قابل قبول از شــدّت فقر بکاهد. به همین دلیل باید، یکی از دغدغه های نظام اسلامی و خواست به حقّ مؤمنین، فراهم آوری زمینه های لازم نظری و عملی برای اجرای زکات در ایران اسلامی باشد.

عاملین محترم زکات! شــما یکی از مهمترین گروه هایی هســتید که می توانید زمینه های اجرای زکات را در جامعه  فراهم نمایید و  بیشترین تعامــل را با زکات دهندگان دارید. به همین دلیل اگر دارای اطلاعات کافی باشید  و بتوانید ارتباط خوبی با زکات دهندگان برقرار نمایید، در افزایش میزان زکات تاثیر بسزایی خواهید داشت.

به همین دلیل در این کتاب سعی شده اطلاعات مورد نیاز شما جمع آوری گردد و مطالبی را که یک عامل زکات باید بداند آورده شود.

در این کتاب از کتاب زکات حجت الاسلام و المسلمین قرائتی و احکام زکات حجت الاسلام و المسلمین فلاح زاده استفاده شده است.

امید است این اثر ناقابل مقبول درگاه حضرت حق قرار گیرد و بتواند تاثیری را هر چند ناچیز در زمینه جمع آوری و توزیع زکات داشــته باشد.

به امید روزی که به این واجب الهی فراموش شده، به طور کامل عمل شــود و به کمک آن، فقر از جامعه اســلامی مان رخت بربندد و دیگر فقیری باقی نماند.ان شاءاﷲ

تاریخچه زکات

در تاریخ اسلام دو دوران مشخص دیده  میشود، دوران مکه که همت پیامبــر (صلی اﷲ علیه و آله) و مســلمانان در آن مصروف تعلیم و تربیت نفرات و آموزش و تبلیغ  میشد، و دوران مدینه که پیامبر(صلی اﷲ علیه و آله) در آن دست به تشکیل »حکومت اسلامی« و پیاده کردن و اجرای تعلیمات اسلام، از طریق این حکومت صالح زد.

بدون شــک یکی از ابتدایی و  ضروریترین مساله، به هنگام تشکیل حکومت تشکیل »بیت المال« است که به وسیله آن نیازهای اقتصادی حکومت بر آورده شــود، نیازهایی که در هر حکومتی بدون اســتثناء وجود دارد.

به همین دلیل یکی از نخســتین کارهایی که پیامبر(صلی اﷲ علیه و آله) در مدینه انجام داد تشکیل بیت المال بود که یکی از منابع آن را »زکات« تشکیل  میداد، و طبق مشــهور این حکم در سال دوم هجرت پیامبر (صلی اﷲ علیه و آله) تشریع شد.

از آیات مختلف قرآن از جمله آیه ۱۵۶ ســوره اعراف، و آیه ۳ سوره نمل، و آیه ۴ سوره لقمان، و آیه ۷ سوره فصلت که همه از              سورههای مکی هســتند، چنین استفاده  میشود که حکم وجوب زکات در مکه نازل شــده اســت، و مســلمانان موظف به انجام این وظیفه اسلامی  بودهاند، ولی به هنگامی که پیامبر (صلی اﷲ علیه و آله) به مدینه آمد و پایه

حکومت اسلامی را گذارد و طبعا نیاز به تشکیل بیت المال پیدا کرد، از طرف خداوند ماموریت یافت که زکات را از مردم بگیرد (نه اینکه خودشان به میل و نظر خود در مصارف آن صرف کنند).

آیه شریفه (خذْ منْ أمْوالهمْ صدقةً ...) (سوره توبه ۱۰۳) در این هنگام نازل شد، و مشهور این است که این در سال دوم هجرت بود، سپس مصارف زکات به طور دقیق در آیه ۶۰ ســوره توبه است بیان گردید، و جای تعجب نیســت که تشریع اخذ زکات در آیه ۱۰۳ باشد و ذکر مصارف آن که  میگویند در سال نهم هجرت نازل شده در آیه ۰۶، زیرا  میدانیم آیات قرآن بر طبق تاریخ نزول  جمعآوری نشده، بلکه به فرمان پیامبر (صلی اﷲ علیه و آله) هر کدام در مورد مناسب قرار داده شده است.۶

معنای زکات

زکات در لغت:

زکات در لغت به معنای رشــد و پاکیزگی است . آری دلسوزی برای محرومین و کمک به آنها ســبب رشد معنوی است و پرداخت زکات هم سبب پاک شدن مال از حق محرومین و پاک شدن روح از بخل و حرص و تکاثر است.

زکات در قرآن معنای عامی دارد و به کمک های واجب و مســتحب گفته می شود و گاهی برای کمک به محرومین به جای لفظ زکات، لفظ انفاق، صدقه و ایتاء مال آمده است.۷زکات در اصطلاح:

زکات در اصطــلاح فقهی پرداخــت مقدار معینی از مال اســت، که احکامش در آینده بیان خواهد شد.

اهمیت زکات از دیدگاه آیات و روایات

الف)آیات

۱. پرداخت زکات جزء واجبات مالی است:

در تفسیر المیزان۸ ذِیِل آیه ۱۰۳ سوره توبه آمدِه اسِت:

  ( خــذْ مــنْ أمْوالهمْ صدقةً تطِّ هرهمْ و تزِّ کیهمْ بهــا و ص ِّ ل علیهِمْ إِّ ن صلاتک سکنٌ لهمْ و اﷲّ سمِیعٌ علیمٌ)

(از اموالشــان صدقه (زکات) بگیر تا بدین وســیله آنان را (از بخل و دنیاپرستی)  پاکســازی و رشدشــان دهی و بر آنان درود فرست (و دعا کن). زیرا دعای تو،  مایهی آرامش آنان اســت و خداوند شــنوا و داناست.)

»این آیه شریفه متضمن حکم زکات مالی است، که خود یکی از ارکان شریعت و ملت اسلام است، هم ظاهر آیه این معنا را  میرساند و هم اخبار بسیاری که از طرق امامان اهل بیت (ع) و از غیر ایشان نقل شده است.«  

۲. در ۲۶ آیه از قرآن کریم، زکات به همراه نماز ذکر شده است.

در این آیات نخست پیوند فرد با خالق (نماز) و سپس پیوند با مخلوق (زکات) بیان شــده است. این آیات بیان می کند که ایمان انسان زمانی ریشه دار است که در عملش متجلی شود و او را از یک سو به خدا

و از سوی دیگر به بندگانش نزدیک کند.۹

۳. قرآن عدم پرداخت زکات را از اوصاف مشــرکین بیان نموده است:

»و ویلٌ لِّ لْمشْرکین الّ ذِین لا یؤْتون ّ الزکوة و هم بالاخِرةِ همْ کافرون «۱۰

(و وای بر مشرکان.کســانی کــه زکات  نمیپردازند و آنان  همانهایی هستند که به آخرت کافرند.)

۴. در برخی از آیات قرآن، زکات در ردیف ایمان به مبدا و معاد ذکر شده است:

»إنّ ما یعْمر مساجِد ّ اﷲِ منْ آمن بِ ّ اﷲِ و الیوْمِ اْلْآخِرِ و أقام ّ الصلاة و آتی

ّ الزکاة و لمْ یخْش إلاّ  ّ اﷲ فعسی  أولئک أنْ یکونوا من اْلمهْتدین«۱۱

(مساجد خدا را تنها کسانی باید آباد کنند که به خدا و روز قیامت ایمان دارند و نماز را به پا داشته و زکات  میپردازند و جز از خدا  نمیترسند.

امید است که آنان از  رهیافتگان باشند.)

۵. زکات از نشــانه های آییــن محکم و دین اســتوار »دین قیم« است:

  »و ما أمروا إلاّ  لیعْبدوا ّ اﷲ مخْلصین له ِّ الدین حنفاء و یقیموا ّ الصلاة و یؤْتوا ّ الزکاة و ذلک دین القیِّ مة«۱۲

(و به آنها دستوری داده نشده بود جز اینکه خدا را بپرستند در حالی که دین خود را برای او خالص کنند و از شرک به توحید بازگردند، نماز را برپا دارند و زکات را بپردازند و این است آیین مستقیم و پایدار!)

۶. زکات یکی از برنامه های دائمی مؤمنان است:

»قدْ أفلح المؤْمنون ..... و الّ ذِین همْ ل ّ لزکوةِ فاعِلون «۱۳(مؤمنان رســتگار شدند.... و همان کسانی که زکات  میپردازند.)

»هدًی و بشْری  للْمؤْمنین الّ ذِین یقیمون ّ الصلوة و یؤْتون ّ الزکوة و هم بالاخِرةِ همْ یوقِنون« ۱۴

(که (قرآن    وســیلهی) هدایت و بشارت برای اهل ایمان است.کسانی

که نماز  برپامیدارند و زکات  میپردازند و تنها ایشــانند که به آخرت یقین دارند.)

۷. عدم پرداخت زکات عقوبت شدید الهی را در پیش دارد:

»و الّ ذِین یکْنزون ّ الذهب و الفِ ّ ضة و لا ینفقونها فیِ سبیلِ ّ اﷲِ فب ِّ شرْهم بعذابٍ ألیم «۱۵

(و کسانی که طلا و نقره  میاندوزند و آن را در راه خدا انفاق  نمیکنند، پس آنان را به عذابی دردناک، بشارت بده!)

در تفســیر مجمع البیان در ذیل این آیه آمده اســت :۱۶ »یعنی اموال را انباشته می کنند و زکاتش را  نمیپردازند، چون از رسول خدا- صلی ّ اﷲ علیه و آله- روایت شده که فرمود: هر مالی را که زکاتش نپردازی گنج است (و مشمول این آیه است) اگر چه آشکار و در دسترس باشد، و هر مالی که زکاتش را بپردازی گنج نیست (و مشمول این آیه نیست) اگر چه در زمین مدفون باشد.

۸. زکات در ادیان سابق نیز بوده است:

زکات از اختراعات اسلام نیست، بلکه مثل نماز در شرایع پیشین هم وجود داشــته است، مانند آنجا که قرآن به حکایت از قول عیسی بن مریــم (ع)  میفرماید: »و اوصانی بالصــلاة و الزکاة ما دمت حیا و مرا تا زنده ام به نماز و زکات ســفارش کرده است.«۱۷ و آنجا که یکی از صفات حضرت اســماعیل را این طور بیان  میکند: »و کان یأمر اهله بالصــلاة و الــزکاة - او همواره خانواده خود را بــه نماز و زکات امر  میکرد.«۱۸

ب) روایات:

۱. زکات به عنوان یکی از  پایههای دین اســلام شــمرده شــده است:

ائمه (ع ) در روایات متعددی  فرمودهاند: »بنای اسلام بر پنج پایه استوار است: نماز، حج، زکات، روزه و ولایت. «۱۹

۲. بر طبق روایات، شرط قبولی نماز پرداخت زکات است.

پیامبر (ص )در آخرین خطبه خود فرمود:

 »ای مردم! زکات اموال خود را بپردازید. پس هر کس زکات نپردازد، برای او نه نمازی است و نه حجّی و نه جهادی.«۲۰

۳. پیامبــر اکــرم (صلــی الله علیه و آلــه) کســانی را که زکات نمی پرداختند از مسجد بیرون می کردند.

در این رابطه  روایتی از امام باقر ( ع ) نقل شده است که ایشان در این روایت بیان نموده اند که پیامبر اکرم (صلی اﷲ علیه و آله) ۵ نفر از مسلمانان را به علت نپرداختن زکات از مســجد بیرون نمودند . متن روایت در زیر آمده است:

عِن أبی جعفر ( ع ): »قال بینا رســول ّ اﷲِ(صلی اﷲ علیه و آله)فی المسْجِدِ إذْ قال قمْ یا فلان قمْ یا فلان قمْ یا فلان حتّ ی أخْرج خمْســة نفر فقال اخْرجوا منْ مسْجِدِنا لا تصّ لوا فیهِ و أنتمْ لا تزّ کون«. ۲۱

۴. پرداخت زکات باعث از بین رفتن فقر می شود و از جمع شدن ثروت در یکجا جلوگیری می کند و نپرداختن آن باعث پیدایش فقرا و افزایش فقر در جامعه می گردد.

در بسیاری از روایات، هدف از وضع زکات، جلوگیری از جمع شدن ثروت در یکجا و  افزایش اموال فقرا بیان شــده است، که اگر این دو کار صورت گیرد خودبخود فقر ریشه کن خواهد شد و پس از مدتی فقرا نیز به جمع زکات دهندگان خواهند پیوست و اگر زکات پرداخت نشود فقر در جامعه افزایش خواهد یافت.

              در حدیثی از امام صادق ع  می خوانیم:

» و لوْ أّ ن النّ اس أّ دوْا زکاة أمْوالهمْ ما بقی مسْلمٌ فقیراً محْتاجا « ... » إِّ ن النّ اس ما افتقروا و لا احْتاجوا و لا جاعوا و لا عروا إِّ لا بذنوبِ اْلْأغْنِیاءِ«

(اگر همه مردم زکات اموال خود را بپردازند مسلمانی فقیر و نیازمند، باقی نخواهد ماند، و مردم فقیر و محتاج و گرسنه و برهنه  نمیشوند مگر به خاطر گناه ثروتمندان) ۲۲

۵. پرداخت زکات باعث بیمه شدن اموال می شود.

بســیاری از روایات تاکید دارند که دلیل تلف شدن بسیاری از اموال، نپرداختن زکات اســت و بیان می کنند که پرداخت زکات باعث بیمه شدن اموال می شود.

در حدیثی از امام موسی بن جعفر ( علیه السلام ) آمده است : » ح ِّ صنوا

أمْوالکمْ بِ ّ الزکاةِ «.۲۳

 »اموال خود را با دادن زکات حفظ کنید«

۶. سرنوشت کسانی که زکات نمی دهند بسیار ناگوار است:

برخی از روایات بیان می کنند کسانی که زکات نمی دهند به دین یهود یا مســیحیت می میرند و وقتی حضرت قائــم(ع) قیام می کنند گردن مانعان زکات را خواهند زد.

امام صادق علیه السلام در این رابطه فرمودند:»منْ منع قیراطاً من ّ الزکاةِ فلْیمتْ إنْ شاء یهودیاً أوْ نصْرانیاً«.۲۴ کسی که یک قیراط۲۵ از زکات را نپردازد به دین یهود یا مسیحیت می میرد.

آثار زکات

الف: آثار فردی زکات

۱- درمان    بخل

 بخل عیبی است که عیوب دیگری را به دنبال  میآورد.  بیاعتنایی به مردم، سنگدلی، عذرتراشی، دروغ پنداشتن ادعای فقرا، از دست دادن دوســتان خوب،  سختگیری نســبت به خود و بستگان، سوءظن به  وعدههای خداوند، تحقیر شخصیت خود در جامعه، به جای توکل بر خدا توکل بر مال خود،  گوشهای از آثار بخل است.

 قــرآن  میفرمایــد: افرادی که به فکر رســتگاری خود هســتند، باید خود را از این عیب دور بدارند: » و منْ یوق ش ّ ــح نفْسِــهِ فأولئک هم المفْلحون«۲۷

 یکی از امامان معصوم را دیدند که از اول شــب تا صبح در حالی که مشغول طواف کعبه بود، تنها یک دعا  میکرد و آن این بود که خدایا!

مرا از بخل دور بدار.۲۸

 شــاید مراد از آیه ۱۰۳ ســوره توبه که به پیامبر اسلام صلی اﷲ علیه وآله دستور  میدهد: » خذْ منْ أمْوالهمْ صدقةً تطِّ هرهمْ و تزِّ کیهمْ بها «، زکات مــردم را بگیر و آنان را پاک کن، مراد پاک کردن مردم از بخل و حبّ دنیا باشد.

 امام صادق علیه الســلام فرمــود: » منْ أّ دی             ّ الــزکاة ..... فقدْ وقی

من ّ الش ِّ ــح«۲۹ هر کس زکات مال خود را بپردازد، قطعاً از بخل حفظ شده است.

 زکات، وســیله تقرّب انســان به خداوند است. » إّ ن ّ الزکاة جعلتْ مع

ّ الصلاةِ قرْباناً لِأهْلِ اْلْإسْلامِ «۳۰

 زکات، پل اسلام است. »  ّ الزکاة قنطرة اْلْإِسْلام  «۳۱

 زکات، بعد از شــناخت دین و نماز، بالاترین  ارزشهاســت. » ما مِنْ ش ــیْءٍ بعْد المعْرفةِ یعْدِل هذِهِ ّ الصلاة و لا بعْد المعْرفةِ و ّ الصلاةِ ش یْءٌ یعْدِل ّ الزکاة «۳۲

 زکات، نشانه بندگی خداست. » لِلْعابِِد ثلاث علام ٍات ّ الصلاة و ّ الصوْم و ّ الزکاة «۳۳

 زکات، موجب رستگاری است. » قدْ أفلح منْ تزّ ک ی «۳۴۲- برکت  رزق

 هر یک از کلمات »زکات« و »برکت« و  واژههای مربوط به این دو، ۳۲ بار در قرآن آمده و این نشانه آن است که زکات، مساوی برکت است. آری بریدن  شــاخههای درخت انگــور، در ظاهر کوتاه کردن درخت است، ولی در واقع سبب رشد آن  میشود.

 در قرآن  میخوانیم: » یمْحق اﷲّ ِّ الربا و یرْبی ّ الصدقات  «۳۵. خداوند ربا را محو  میکند، ولی صدقات را رشد  میدهد.

 در روایات زیادی  میخوانیم: »  ّ الزکاة تزید فی ِّ الرزْقِ «۳۶ زکات روزی انسان را زیاد  میکند.

۳- بیمه  مال

 امام کاظم علیه السلام فرمود: » ح ِّ صنوا أمْوالکمْ بِ ّ الزکاةِ «۳۷ اموال خود را از طریق زکات بیمه کنید.

 امام صادق علیه الســلام فرمود: اگر حق خدا را بپردازید، من ضامن هستم که اموال شما در دریا و خشکی تلف نشود.۳۸۴- محبوبّیت نزد خدا

 امــام صادق علیه الســلام فرمــود:  محبوبترین فرد نــزد خداوند،  سخاوتمندترین است و  سخاوتمندترین مردم کسی است که زکات مال خود را بدهد و از آنچه که خدا در مال او واجب نموده است، در مورد مؤمنین بخل نکند.۳۹

۵- تقرّب به خدا

 امام صادق علیه السلام فرمود: خداوند زکات را همراه با نماز وسیله تقرّب به خود قرار داد.۴۰

۶- دریافت رحمت خاص خداوند

 در قرآن  میخوانیم: » و رحْمتی  وسِــعتْ ک ّ ل ش ــیْءٍ فسأکْتبها لِّ لذین یتّ قــون و یؤْتون ّ الزکاة...«۴۱ رحمت پروردگار بر هر چیزی گســترده اســت، ولی دریافت قطعی آن مخصوص کسانی است که اهل تقوی و زکات باشند.

 خداوند  میفرماید: » إنِّ ی معکمْ لئِنْ أقمْتم ّ الصلاة و آتیتم ّ الزکاة و آمنتمْ برســلی  «۴۲ اگر شما نماز را به پا دارید و زکات را پرداخت کنید و به پیامبران من ایمان آورید، قطعاً من با شما هستم.

۷- باز شدن  گرهها

 قرآن  میفرماید: » فأّ ما منْ أعْطی  و اّ تقی و ص ّ دق بِالحْسْــنی فسنی ِّ سره لِلْیسْــری «۴۳هر کس بخششــی نماید و پرهیزگار باشــد و حقیقت را تصدیق نماید، ما کارهای مشکل او را آسان  میکنیم.

۸- کفّاره    گناهان

 حضرت علی علیه الســلام  میفرماید: »  ّ اﷲ ّ اﷲ فی ّ الزکاةِ فإِنّ ها تطْفئ غضب ربِّ کم «۴۴ شــما را به خدا، شــما را به خدا درباره زکات (دقت کنید) که همانا زکات غضب پروردگار را فرو  مینشاند.

 خداوند  میفرماید: اگر نماز به پا دارید و زکات بپردازید، من             بدیهای شما را  میپوشانم.۴۵

۹-  خدایی شدن      انسان

  همانگونــه کــه خداوند رحمت خود را بر همه گســترانده اســت،  زکاتدهنــده لطف خــود را بر فقرا ســرازیر  میکنــد و بدین گونه اخلاق خدایی را در خود شکوفا  میکند و مظهر رحمانّیت پروردگار  میشود.

۱۰-  رهایی از کیفر

 کفّــار، با توبه و نماز و زکات  میتوانند خود را از کیفر برهانند. قرآن  میفرماید: » فإنْ تابوا و أقاموا ّ الصلاة و آتوا ّ الزکاة فخّ لوا سبیلهم  «۴۶

۱۱- گشایش برای     مردگان

 شخصی به امام صادق علیه السلام گفت: برادرم از دنیا رفته است و زکات زیادی به  عهدهاش بود، من آنها را پرداخت کردم، امام فرمود: با این عمل مشکل او برطرف  میشود.۴۷

۱۲-  استجابت دعا

 در روایتی  میخوانیم: هر کس  میخواهد دعای او مســتجاب شــود، لقمه خود را حلال کند و یکی از  راههای حلال کردن لقمه، پرداخت حق خدا از خمس و زکات است. امام صادق علیه السلام فرمود: اگر حق آنچه را که خداوند رزق شــما کرده است بپردازید، باقیمانده آن برای شما طیب و حلال است. » یطیِّ بِ اﷲّ لکمْ بقیّ ته «۴۸۱۳-  قبولی نماز

 پیامبــر صلی اﷲ علیــه وآله فرمود: زکات اموال خــود را بپردازید تا نمازتان قبول شود. » زّ کوا أمْوالکمْ تقْبلْ صلاتکم «۴۹

               ۱۴- جاودانگی  اموال

 زکات در حقیقت ذخیره قیامت  میشود، بنابراین مال فانی را جاودانه  میکند.  کامیابیهای احتمالی و موقت و پردردســر دنیا را  میتوان از طریق پرداخت زکات به  کامیابیهای قطعی و دائمی و  بیدردسر تبدیل نمود.

              ۱۵-  زندگی  شیرین

 امام  صادق علیه السلام فرمود: اگر مردم حقوق خود را ادا کنند، قطعاً در زندگی شــیرینی به ســرخواهند برد: » و لوْ أّ ن النّ اس أّ دوْا حقوقهمْ لکانوا عائشِین بخیرٍ «۵۰

              ۱۶-  خواب    راحت

 به امام معصوم گفتند: فلانی در خواب به مشــکلات و  ناگواریهایی  برمیخورد، حضرت فرمود: این به خاطر آن اســت که زکات خود را در راه صحیح مصرف  نمیکند.۵۱

ب: آثار اجتماعی زکات

              ۱-  برادری

قرآن در یک جا  میفرماید: مؤمنان با یکدیگر برادرند: »اّنما المؤمنون

اخوة«۵۲

و در جایی دیگر  میفرماید: هر گاه مخالفان شما توبه کنند و نماز به پا دارند و زکات بپردازند، آنها هم برادر دینی شما  میشوند: » فإنْ تابوا و أقاموا ّ الصلاة و آتوا ّ الزکاة فإخْوانکم  فی ِّ الدین  « ۵۳ بنابراین شرط برادری، در کنار توبه و نماز، پرداخت زکات است.

۲-  ایجاد یا تعمیق روابط

 در آداب دوســتی، صدها روایت به چشــم  میخورد که آنچه سبب ایجاد دوستی یا تعمیق وتوسعه آن  میشود،  خوشنّیتی،  خوشرفتاری، انصاف، کرم، ایثار، ســخاوت، احسان، محبت، زهد، صله رحم، هدیه وتفقّد از یکدیگر  میباشد که در پرداخت زکات همه آن آثار به روشنی نهفته است.

۳-  کینه  زدایی

 با پرداخت زکات، کینه محرومان برطرف و به محبت و دوستی تبدیل  میشود و این محبت و دوستی در تعاون و یاری یکدیگر و تولید بهتر و بیشتر و حفاظت از دستاوردهای جامعه اسلامی نقش مهمی دارد.

۴-  به صحنه کشاندن     واماندگان

 فقر و گرســنگی، انسان را به انزوا و  گوشهگیری و بدبینی و ناامیدی و  حقارتپذیری  میکشــاند، امّا زمانی که با پرداخت خمس و زکات و ســایر انفاقات مشــکلات اقتصادی مردم حل شود، تلاش، نشاط، دلسوزی و حضور مردم در  صحنههای مختلف بیشتر  میشود.

۵-  تقویت بنیه دینی     مردم

 امام رضا علیه السلام فرمود: فلسفه و دلیل پرداخت زکات، قوت فقرا و... و تقویت آنان و  کمکرسانی در امور دینی آنها است.۵۴

از محل زکات  میتوان مدارس،  کتابخانهها، مساجد و سایر مراکز دینی و فرهنگی را ایجاد نمود و یا آنچه را که قبلاً احداث شده است، توسعه داد و با دعوت از کارشناسان دینی و علما و اساتید مناطق دیگر، پایگاه علمی و اعتقادی مردم را تقویت نمود.

۶-  ایجاد همدلی در       جامعه

 پرداخت زکات،  دلها را به هم نزدیک  میکند و جامعه را برای حلهمه مشکلات آماده  میســازد. اگر فقرا خود را در سود اغنیا شریکبدانند، در برابر           نابســامانیها و مشــکلات و آفات با تمام توان به

پاخواهند

خاست و تا آنجا که بتوانند در حل مشکلات کوشش خواهند نمود.

  زکاتدهنــده علاوه بر کســب رضای خداوند و بــرکات معنوی و اخروی،  دلهای دیگران را نیز به سوی خود جذب  میکند و به خاطر همین محبوبّیتی که در جامعه پیدا  میکند، دیر یا زود از  حمایتهای مردمی در امور مختلف برخوردار  میشود.

 آری بعضی از افراد سرمایه خود را با خرید جمادات (خانه، ماشین، مزرعه، فرش، لباس و...) هزینه  میکنند تا شــاید بتوانند  دلهای مردم را به خود جذب کنند، ولی از آنجا که  دلهای مردم در اختیار خداوند است، این دسته افراد معمولاً در جامعه منفور دیگرانند، امّا کسانی که بخشی از ســرمایه خود را (به جای جمادات) در راه نجات  انسانها، رشــد اســتعدادهای فراموش شــده، تأمین هزینه ازدواج و مسکن و کارآموزی به افرادی که صاحب حرفه نیســتند، صرف میکنند، هم در تمام  ارزشها و  پاداشهایی که بر اثر آن  کمکهای خالصانه به دست  میآید خود را شــریک  میکنند و هم محبــت و حمایت مردم را در اختیار خواهند داشــت. در اینجا باید ببینیم آیا گروه اوّل عاقلند که با صرف هزینه در خرید جمادات خود را منفور خلق و خالق  میکنند، یا بندگان خالص خدا که با پرداخت حقوق الهی، خود را محبوب خالق و خدا  مینمایند. آری، اغنیا  میتوانند عقل و لیاقت خود را با انتخاب یکی از این دو راه بیازمایند.

              ۷-  تربیت نسل  پاک

 در بسیاری از  کتابهای تربیتی و  روانشناسی، به هسته مرکزی تربیت که انتخاب همســر و لقمه حلال است، کمتر توجّه شده است. اسلام برای تربیت نسل آینده، به مسأله انتخاب همسر و پس از آن به نقش لقمه حلال بسیار توجّه و تأکید دارد.

 پرداخت زکات، سبب پاک و حلال شدن رزق است و  لقمهها را از حق محرومان پاک  میکند و نقش لقمه پاک در جامعه و نسل آینده از طریق گرایش به  خوبیها و کمالات و تنفّر از  بدیها بر کسی پوشیده نیست.

۸-  دفع بلا از امّ ت

در قرآن  میخوانیم: » و لوْ لا دفع ّ اﷲِ النّ اس بعْضهمْ ببعْضٍ لفســدتِاْلْأرْض

و لکِ ّ ن ّ اﷲ ذو فضْلٍ علی العالمین «۵۵

 امام صادق علیه الســلام ذیل این آیــه فرمود: قطعاً خداوند به خاطر کســانی از شــیعیان ما که زکات  میدهند، انواع بلاها و خطرات را از ســایرین نیز دفع  میکند و اگر زکات این گروه نبود، همه یکجا نابود  میشدند.۵۶۹-               فقرزدایی

 یکی از مســایل مهم جامعه، وجود فقر و گرسنگی و سایر کمبودها اســت که یکی از  راههای مبارزه با آن، توجّه جدی به مسأله پرداخت خمس و زکات و انفاقات است.

 امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: »فما جاع فقیرٌ إّ لا بما منع غن ٌّ ی و اﷲّ تعالی سائِلهمْ عنْ ذلک«۵۷ هیچ فقیری گرسنه  نمیماند مگر به خاطر آن که توانمندی حق خدا را  نمیپردازد و خداوند در روز قیامت توانمند را به همین دلیل بازخواست خواهد کرد. در روایات متعدد  میخوانیم:

اگر مردم زکات مال خود را بپردازند، فقیری باقی              نمیماند.۵۸

 امام صادق علیه الســلام فرمود: هیچ محتاج و گرســنه و  برهنهای در جامعه وجود نخواهند داشت، مگر به خاطر گناهان اغنیا.۵۹۱۰-  ایجاد  اشتغال

 یکی از مســائل مهم جامعه، وجود بیکاری اســت که  زمینهساز انواع فسادهاست. اگر مردم خمس و زکات خود را بپردازند،  چرخهای اقتصاد به گردش در  میآید و بخش مهمی از افراد بیکار شاغل خواهند شد.  همانگونه که از طریق مضاربه یا قرض الحسنه  میتوان ایجاد اشتغال کرد، از طریق پرداخت خمس و زکات و یا  بخششهای بلاعوض و یا ایجاد  زمینههای تحصیل برای بیسوادها و  کمسوادها و آموزش فن و حرفه و تأســیس و توسعه مراکز فرهنگی و احداث جادّ هها و  پلها و  آبادانیهای دیگر نیز  میتوان ایجاد اشــتغال کرد. بنابراین در احیای خمس و زکات، حلّ مســأله اشتغال و توسعه اقتصادی و فرهنگی و پــر کردن ایام فراغت و جلوگیری از مفاســدی کــه در اثر بیکاری به چشم  میخورد، نهفته است. به علاوه کار و اشتغال سبب دلگرمی بهمکتب، به امّت، به نظام اسلامی و سبب شکوفایی استعدادها و  نبوغهاو مانع انواع افســردگیهای فرد و جامعه است و در مقابل آن بیکاری باعث تبهکاری، افسردگی،

ســوءظن، رکود، ایجاد عقده و  زمینهساز انواع  فتنهها و  آشوبها است که اگر شعله آن برافروخته شود، همه را در خود  میسوزاند. شاید به همین دلیل باشد که در قرآن جمله »و لا تلْقوا بأْیدیکمْ إلی التّ هْلکةِ«۶۰ یعنی خودتان را با دست خود به هلاکت نیندازید، بعد از دستور انفاق مطرح شده است.

 آری اگر در جامعه، مردم در قالب خمس و زکات و ســایر  کمکها دست از انفاق بردارند و بر فقرا فشار وارد شود، این فشارها تبدیل به آشوب و  فتنهای  میگردد که فقیر و غنی در آن  میسوزند.

۱۱- وسیله اقتدار امّ ت

 اگر کمبودها از طریق  مالیاتهای اســلامی و خمس و زکات تأمین شود و افراد جامعه به یک نوع رفاه نسبی دست یابند،  دلها نسبت به هم مهربان  میشود، نیروها متمرکز  میگردند و همه پشتیبان یکدیگر خواهنــد بود. چنین  جامعهای دارای صلابــت و اقتدار خواهد بود و در مقابــل هر وعده و وعید و یا هر تهدید و تطمیعی بیمه  میشــود. بخصــوص که در پرداخت خمس وزکات قصد قربت در کار اســت  وهیچگونه تحقیر ومنتی روانیست.

 آری، جبران کمبودها از طرف  پرداختکنندگان مخلص و اجرای این امر الهی از طریق مراجع دینی محبوب ومتقی، سبب آرامش و دلگرمی و اتصال به علمای ربانی خواهد شــد که این امر خود وسیله اقتدار و عزّت ملّی و اسلامی است.

 البته ممکن است مؤسسات خیریه یا افراد نیکوکار از طریق  صندوقها و  بانکها  کمکهایی به محرومان اختصاص دهند، امّا مگر تنها هدف اسلام سیر کردن گرسنگان است؟ در طراحی و مهندسی اسلام، علاوه بر رسیدگی به فقرا آثار و اسرار زیادی نهفته است، از جمله اینکه:

 اولاً:  کمککنندگان نّیت خالص داشته باشند و  هیچگونه ریا، خودنمائی،  شهرتطلبی در کار آنها وجود نداشته باشد و انتظار مدح و ستایش و جبران از کسی نداشته باشند.

 ثانیــاً: مالی که  میپردازند از جنس مرغــوب، عالی، حلال  وبیمنت باشد.

 ثالثاً: نحوه پرداخت آگاهانه، عاشــقانه، آزادانه باشــد. این شرایط در

تربیت افراد مؤثر است و اتصال آنان را به عالم ربانی که مرزبان مکتب اسلام است، روشن  میکند و سبب یک اقتدار معنوی  میشود زیرا هم سر

و کار  پرداختکنندگان و هم سر و کار گیرندگان با علمای ربانی خواهد بود.

۱۲- کم شدن مفاسد      اجتماعی

 هم ازدیاد سرمایه  زمینهساز فساد است که با پرداخت خمس و زکات  ثروتها تعدیل و مفاســد مهار  میشود و هم فقر ممکن است زمینه وقوع ســرقت، دریافت رشــوه، خیانت و امثال آن شــود که دریافت خمس و زکات و... این زمینه را  میخشکاند و از بین  میبرد. بنابراین پرداخت خمس و زکات، در مهار مفاسد اجتماعی نقش مهمی دارد.

۱۳-  حفظ آبروی فقرا

 در بســیاری از موارد فقر آبروی انسان را در جامعه در معرض خطر قرار  میدهد و خمس و زکات، فقر را از بین  میبرد و آبروی  انسانها را حفظ  میکند. از امام صادق علیه السلام پرسیدند: شخصی که در خط فکری ما نیست، از دنیا رفته و اطفال فقیری را به جا گذاشته است، آیا  میتوانیم از زکات به آنها بدهیم؟

 فرمود: بله، آن اطفال گرسنگانی هستند که تقصیری ندارند و باید آبرو و موقعیت آنان در جامعه حفظ شــود و زندگی آنها تا رسیدن به حدّ بلوغ و رشــد لازم تأمین گردد. امّا، اگر این اطفال بالغ شدند و حق را فهمیدند ولی با لجاجت دست از آن کشیدند، از زکات به آنها ندهید.

(ســزاوار نیست زکات از افراد مؤمن گرفته و به منحرفین لجوج داده شود).۶۱

۱۴-  تعدیل     ثروت

 خمس و زکات، گامی برای مهار  ثروتها اســت. اســلام از یک سو دســت افراد قــوی، مبتکر، پرکار و خلاّق را در مالکّیت باز گذاشــته تا مانع رشــد آنان نشود و از ســویی درآمدهایی از قبیل ربا، سرقت، رشوه، اختلاس و... را ممنوع دانسته است و از سوی دیگر به مالکین درآمدهای حلال اجازه  نمیدهد تا درآمد خود را هرگونه که خواستندمصرف کنند و آنان را از اسراف و تبذیر و  ثروتاندوزی نهی فرمودهاســت و از طرف دیگر با واجب نمودن خمــس و زکات و کفّاراتو

 ســفارش اکید به انواع  کمکها و صدقات، بخشــی از اموال آنان را با علم، اراده، عشــق و ایمان برای حل مشکلات طبقه محروم گرفته است.

               ۱۵-  جذب    دیگران

 اسلام، مصرف زکات را برای هشت گروه قرار داده است که یکی از آنها، سرشناسانی هستند که اگر  حمایتهای مالی از آنان به عمل آید، ابتدا خودشان و سپس قوم آنان به اسلام جذب  میشود.

 البته این جذب، مقدمه  گرایشهای فکری، فرهنگی و اعتقادی است، همچون  جاذبههایی که برای فرزندان در روزهای اول مدرســه ایجاد  میشود و بدین وسیله ابتدا آنان را با مدرسه آشنا  میکنند و سپس نماز علمی و فکری آنان در مدرسه و دانشگاه تأمین  میشود.

 پیامبر اکرم صلی اﷲ علیه وآله سهمی از زکات را به رؤسای قبایل  میداد و در هر زمان ولیّ امر مسلمین  میِتواند این کار را انجام دهد.۶۲ از همین سهم که به نام »و المؤلّ فة قلوبهم « در قرآن مطرح شده است،  میتوان مقداری به مسلمانان ضعیف الایمانی پرداخت کرد که اگر به حال خود رها شوند، تبعات و  وسوسههای دشمنان در آنان ایجاد شک  مینماید. اســلام برای پایداری آنان در دین، مشکلات اقتصادی آنان را حل  میکند و این کار  مقدمهای برای انس بیشــتر با مکتب خواهد بود.۶۳

ج: آثار ترک زکات

۱- تلف شدن  اموال

  امامصادق علیه السلام فرمود: »ما ضاع مالٌ فی بٍّ ر و لا بحْرٍ إّ لا بتضْییعِ ّ الزکاةِ«۶۴ هیچ مالی در خشــکی یا دریا ضایع  نمیشود، مگر به خاطر آنکه زکات آن پرداخت نشــده است. آن حضرت در حدیث دیگری

فرمودند: » ح ِّ صنوا أمْوالکمْ بِ ّ الزکاةِ و أنا ضامنٌ لک ِّ ل ما یتوی فی بٍّ ر أوْ بحْرٍ بعْد أداءِ ح ِّ ق ّ اﷲِ فیهِ من التّ لف «۶۵ اموال خود را از طریق پرداخت زکات بیمه کنید و اگر بعد از پرداختن زکات مالی تلف شد، من ضامن آن هستم.

۲-  خسارت دو برابر

 در روایــات  میخوانیم: »مــنْ منع حقّاً ّ ﷲِِ عّ ز و ج ّ ــل أنفق فی باطِلٍ مِْثلیه«۶۶ کسی که حق خدا را نپردازد و در راه حق مال خود را صرف نکند، دو برابر آن مقدار را در راه باطل صرف خواهد کرد.

۳-  هزینه در راه اشرار

  رسولخداصلی اﷲ علیه وآله فرمود: »منْ منع ماله من اْلْأخْیارِ اخْتیاراً صرف اﷲّ ماله إلی اْلْأشْرارِ اضْطِراراً «۶۷ کسی که مال خود را از مصرف در راه خوبان با اختیار خود باز دارد، خداوند مال او را در راه اشرار با اجبار صرف خواهد نمود.

۴- هزینه در راه    گناه

 امام صادق علیه الســلام فرمود: »و اعْلمْ أنّ ه منْ لمْ ینفِقْ فی طاعةِ ّ اﷲِ ابتلی بأنْ ینفِق فی معْصِیةِ ّ اﷲِ عّ ز و ج ّ ل و منْ لمْ یمْشِ فی حاجةِ ول ِّ ی ّ اﷲِ ابتلی بأنْ یمْشِی فِی حاجةِ عدِّ و ّ اﷲِ عّ ز و ج ّ ل «۶۸ آگاه باشید، کسی که مال خود را در راه اطاعت خداوند صرف نکند، به هزینه کردن آن در راه معصیت خداوند گرفتار  میشــود و هر کس در حل مشکلات ولــیّ خدا گامی برندارد، خداوند او را بر تلاش و حرکت در راه حلّ مشکلات دشمن خدا گرفتار  میکند.

۵-  کمبود و     قحطی

 رسول خدا صلی اﷲ علیه وآله فرمود: »لا تزال أّ متی بِخیرٍ ما تحابّ وا ...و أقاموا ّ الصلاة و آتوا ّ الزکاة فإذا لمْ یفْعلوا ذلک ابتلوا بالقحْطِ و ِّ السنین «۶۹ امّت من تا مادامی که یکدیگر را دوســت بدارند و اهل نماز و زکات باشــند در خیر و سعادت به ســر  میبرند، ولی اگر این گونه نباشند، گرفتار قحطی  میشوند.

۶-  محروم شدن از تولیت و تعمیر مراکز       دینی

 قرآن  میفرماید: مشــرکان حقّ تعمیر مســاجد را ندارند، بلکه تعمیر وآباد کردن آن تنها سزاوار کسانی است که اهل نماز وزکات وشجاعت باشند.۷۰

۷-  رفع برکت از    زمین

 رسول خدا صلی اﷲ علیه وآله فرمود: » إذا منعتِ ّ الزکاة منعتِ اْلْأرْض برکاتها«۷۱ هر گاه زکات پرداخت نشود، زمین برکات خود را از مردم باز  مــیدارد و در حدیث دیگری میخوانیم: اگر توانگران زکات مال خود را نپردازند،

خداوند باران رحمت خود را از مردم باز  میدارد.۷۲ در حدیــث دیگــری از امام باقر علیه الســلام  میخوانیم: اگر زکات پرداخت نشــود، برکــت از کشــاورزی و  میوهها و معادن برداشــته  میشود.۷۳

              ۸-  مرگ  چهارپایان

 امام رضا علیه السلام فرمود: »إذا حبستِ ّ الزکاة ماتتِ المواشِی« ۷۴ هر گاه زکات پرداخت نشود، چهارپایان  میمیرند.

               ۹-  محروم شدن از    رحمت

 امام صادق علیه الســلام فرمود: کســی که حــق خداوند را از مالش نپردازد، سزاوار است که خداوند رحمت خود را از او دریغ کند.۷۵۱۰-  اخراج از مسجد

 امام باقر علیه السلام فرمود: روزی پیامبر اکرم صلی اﷲ علیه وآله وارد مسجد شدند و با جمله »قمْ یا فلان قمْ یا فلان قمْ یا فلان« پنج نفر را از مسجد اخراج کردند و فرمودند: شما که زکات  نمیدهید از مسجد بیرون بروید.۷۶ آری نمازگزار واقعی بخیل نیســت. »و إذا م ّ سه الخْیرْ منوعًا إّ لا المصِّ لین «۷۷

               ۱۱-  علامت  نفاق

 در آیه ۶۷ ســوره توبه که سیمای منافقان را بیان  میکند،  میفرماید: » المنافقون و المنافقات بعْضهمْ منْ بعْضٍ یأمرون بالمنکرِ و ینهوْن عنِ المعْروفِ و یقْبضون أیدِیهمْ« ۷۸ آنان دست خود را از کمک به دیگران  میبندنــد و (این گونه) خدا را فراموش  میکنند، خدا نیز با آنان رفتار  فراموششدگان را انجام  میدهد.

               ۱۲-  قبول نشدن نماز و    عبادات

 در روایات  میخوانیم: » أیّ ها النّ اس أّ دوا زکاة أمْوالکمْ فمنْ لا یزِّ کی لا صلاة له و منْ لا صلاة له لا دین له و منْ لا دین له لا ح ّ ج و لا جِهاد له«۷۹ قبولی تمام اعمال، وابسته به قبولی نماز است و قبولی نماز وابسته به پرداخت زکات است.

 امام رضا علیه السلام فرمود: خداوند نماز و زکات را قرین و مقرون یکدیگر قرار داد و نماز  بیزکات پذیرفته نیســت.۸۰ حضرت موسی علیه السلام جوانی را دید که نماز با حالی  میخواند، به خداوند گفت:

چه نماز زیبایی دارد! به او وحی شــد نماز او زیباست ولی این جوان بخیل اســت و زکات  نمیپردازد و تا زمانی که زکات ندهد، نمازش قبول نیست.

 رسول خدا صلی اﷲ علیه وآله فرمود: نماز کسی که زکات  نمیپردازد همچــون لباس کهنه در هــم پیچیده و به صــورت نمازگزار پرتاب  میشود.۸۱

۱۳-  هم ردیف  رباخواران

 حضرت علی علیه الســلام فرمود: »مانع الزّکاة کآکل الرّبا«۸۲ کسی که زکات ندهد همچون رباخوار است.

راههای گسترش فرهنگ زکات و تشویق مردم به پرداخت آن

عامل محترم

برای تشــویق مردم به پرداخت زکات، ابتدا باید به ســراغ  ریشههای اعتقادی و فکری و فرهنگی برویم. ما اگر بتوانیم باور انفاق را در مردم ایجاد کنیم، آنها با میل و رغبت زکات مال خود را خواهند پرداخت.

در زیر ۶۴ مورد از باورهایی که می تواند در فرهنگ سازی زکات موثر باشد آورده شده است۸۳ که شما می توانید در سخنرانی ها و تبلیغات خود از  آن استفاده نموده و انگیزه مردم را در پرداخت زکات افزایش دهید:

۱- اگر کسی باور کند مالی که در اختیار اوست، امانت و هدیه خدایی است،

۲- اگر باور کند امتیازی بر دیگران ندارد و همه با هم برادرند،

۳- اگر باور کند ارزش جذب دل محرومان، بیش از ارزش جمع مال است،

۴- اگــر بــاور کند دعای محرومان،  مشــکلهای زندگــی او را حل  میکند،

۵- اگر باور کند ممکن اســت فردا خودش یکی از محرومان جامعه باشد،

۶- اگر باور کند که خدا جای آنچه را انفاق  میشود، پر  میکند،

۷- اگر باور کند انفاق او همچون  دانهای است که تبدیل به  خوشههای متعدد و صدها دانه  میشود،

۸- اگر باور کند فقیر، کمک مالی او را برای قیامتش حمل  میکند،

۹- اگر باور کند سیر شــدن فقرا، یک لذّت معنوی و آرامش درونی به همراه دارد،

۱۰- اگر باور کند کمک امــروز او به صورت چهره زیبایی در برزخ مونس او خواهد بود،

۱۱- اگر باور کند حل مشکل مسلمین، حل مشکل رسول خدا (صلی اﷲ علیه وآله) است،

۱۲- اگر باور کند  بیتفاوتی نســبت به محرومان جامعه ممکن است سبب انفجار و انقلاب و از دست دادن کل اموال او شود،

۱۳- اگر به آثار و برکات و  پاداشهای کمک به دیگران ایمان داشــته باشد،

۱۴- اگر خطرات  بیتفاوتی، کنزاندوزی، بخل و حرص را بداند و با تاریخ ثروتمندان  بیتفاوت آشنا شود، خود را برای پرداخت خمس و زکات و انفاق و... آماده  میکند.

۱۵- اگــر بدانیم خدایی از ما قرض خواســته و فرموده اســت: »من ذا اّلذی یقرض اﷲّ قرضاً حســناً«۸۴ که  خزینههای  آســمانها و زمین به دســت اوســت، خواهیم فهمید که هدف از این قرض در حقیقت شکوفایی روحیه سخاوت و  انساندوستی در انسان است.۸۵

۱۶- اگر ما همچون حضرت ســلیمان  داراییهــای خود را از فضل خداونــد بدانیم و بگوییم: » هذا منْ فضْلِ ربِّ ی  «۸۶، هرگز در پرداخت خمس و زکات مال خود بخل  نمیکنیم.

۱۷- اگر ما  نعمتهای خداوند را وســیله رفاه و غفلت و سرمســتی ندانیم، بلکه همان گونه که قرآن  میفرماید: » لیبلونی  أ أشْکر أمْ أکْفر«۸۷، آنهــا را وســیله آزمایش خود بدانیم که آیا بــا بکارگیری صحیح آنها شکر عملی  نعمتهای خدادادی را به جا  میآوریم و یا کفران نعمت  میکنیم،

۱۸- اگر  همانگونه که امام رضا علیه السلام فرمود، بدانیم که خداوند مسئولیت افراد      زمینگیر را به عهده متمکنین قرار داده است،

۱۹- اگر بدانیم هستی ما و فکر و علم و قدرت و ابتکار و توفیقی که داریم، از خداوند است و حتی در کشاورزی نقش ما تنها بذرافشانی و آبیاری است، امّا جذب آب توسط زمین و شکوفایی بذر در درون آن، جذب نور و هوا، شکفتگی زمین و خروج  خوشهها از خداست و به تعبیر قرآن: »أ أنتمْ تزْرعونه أمْ نحْن ّ الزارعون «۸۸، هرگز بخل نخواهیم ورزید.

۲۰- اگر بدانیم  دریافتکنندگان  کمکهای ما در ظاهر فقرا هســتند، ولی در واقع خداوند اســت که صدقات را تحویــل  میگیرد، »یأخذ ّ الصدقات «۸۹، به راحتی کمک  میکنیم و  همانگونه که در روایات آمده دست خود را نیز  میبوسیم.

۲۱- اگر بدانیم  بیاعتنایی به فقرا ما را به سرنوشــت  قارونها گرفتار  میکنــد که خود و خانه و  ســرمایهاش یک جا بــه زمین فرو رفتند، »فخسفْنا بهِ و بدارهِ اْلْأرْض«۹۰ این همه بخل در کار نخواهد بود. قارون  میگفت: اموال من از خدا نیســت، بلکه به وسیله علم و تخصص و ابتــکار و نبوغ خودم، آن را به دســت  آوردهام . » إنّ ما أوتیته علی  عِلْمٍ عِندی «۹۱

۲۲- اگر به داســتان باغی که ســوخت توجّه کنیــم، خواهیم دید که چگونه باغ کسانی که تصمیم گرفتند فقرا را از  نعمتهای الهی محروم کنند، یک جا سوخت. »فأصْبحتْ ک ّ الصریم «۹۲

۲۳- اگر بدانیم  بیتوجّهی به یتیمان ممکن اســت ســبب یتیم شدن فرزندان خود ما شود.

۲۴- اگر بدانیم  کمکهای امروز ما در مواردی دو برابر و در مواردی چند برابر و در مواردی ده برابر و در مواردی هفتصد برابر  میشود و به ما  برمیگردد، هرگز بخل نخواهیم کرد.

۲۵- اگر به سخن امام صادق علیه السلام ایمان داشته باشیم که فرمود: خداونــد  مهمتر از زکات چیزی را بر مردم ســخت نگرفته اســت و بســیاری از مردم به خاطر نپرداختن آن هلاک  شدهاند، »ما فرض اﷲّ علی هذِهِ اْلْأّ مةِ شیئاً أش ّ د علیهمْ من ّ الزکاةِ و فیها تهْلِک ع ّ امتهمْ«۹۳ هرگز بخل نخواهیم کرد.

۲۶- اگر بدانیم آن که ما را از فقر آینده  میترســاند، شــیطان اســت:

» ّ الشــیطان یعدکم الفقْر«۹۴، هرگز از    وسوســههای تهدیدآمیز شیطان  نمیترسیم.

۲۷- اگر بدانیم ما جانشین خدا هستیم و حیف است تنها به مادیات راضی باشــیم، هرگز به مادیات دلخوش  نمیشویم » أ رضیتمْ بالحیاةِ

ّ الدنیا«۹۵

۲۸- اگر بدانیم ریشه جمع مال، پندار باطل ابدی بودن آن است، »الّ  ِذی جمع ماًلًا و ع ّ دده یحْسب أّ ن ماله أخْلده «۹۶، هرگز از پرداخت خمس و زکات طفره  نمیرویم.

۲۹- اگر بدانیم هر چه بیشــتر داشته باشیم، مسئولیت ما بیشتر است. خداونــدی که به پیامبــرش کوثر و خیر کثیر  میدهد، بــرای او ذبح گوســفند را کافی  نمیداند، بلکه باید شتر نحر نماید.۹۷ آری کسی که بیشترین دریافت را دارد، باید کمک او نیز بیشتر باشد.

۳۰- اگر بدانیم با پرداخت زکات، ســلام و صلوات پیامبر را دریافت  میکنیم، به راحتی زکات خواهیم داد. خداوند به پیامبرش  میفرماید:

زکات مردم را بگیر و بر آنها درود بفرست.۹۸

۳۱- اگر بدانیم حضرت علی علیه الســلام انگشتر خود را در نماز به فقیر داد و حتی صبر نکرد نماز تمام شــود و اگر بدانیم ارزش کمک به محرومان همچون بوسیدن کعبه و حجر الأسود است، هرگز آن را به دیگری واگذار  نمیکنیم و حتماً مســئولّیت آن را خودمان به عهده  میگیریم. گاهی یاران امامان از آنان  میخواستند که حمل غذا به خانه فقرا را به آنان واگذار نماید، ولی امامان معصوم ما  نمیپذیرفتند.

۳۲- اگر بدانیم که دوزخیان در پاسخ بهشتیان  میگویند: یکی از عوامل سقوط ما به دوزخ  بیتفاوتی نسبت به فقرا بوده است، »و لمْ نک نطْعم المِسْکین«۹۹، نسبت به آنان احساس مسئولّیت خواهیم کرد.

۳۳- اگر باور کنیم که رســول خدا صلی اﷲ علیه وآله فرمود: روزی برای شما فرا خواهد رسید که از هر کس  محتاجتر خواهید بود، هرگز بخل نخواهیم کرد.۱۰۰

۳۴- اگر باور کنیم این سخن خدا را که فرمود: افراد بخیل گمان مبرند که اموالشان برای آنان خیر است، بلکه برای آنها شر است،۱۰۱

۳۵- اگر باور کنیم که قرآن  میفرماید: آنچه نزد شماست، نابود  میشود

و آنچه برای خدا و در راه او داده  میشود، باقی  میماند، »ما عِندکمْ ینفد و ما عِند ّ اﷲِ باق «۱۰۲

۳۶- اگــر باور کنیم که امام صادق علیه الســلام فرمود: خداوند فقرا را در اموال اغنیا شــریک قرار داده است و نباید حق فقرا در غیر آنان هزینه شود،۱۰۳

۳۷- اگر باور کنیم که خداوند از  بندهاش  میپرسد: آیا نسبت به فرمان من بخل  میکنی؟! یا مرا متهم  میکنی؟ یا گمان  میکنی که من از جبران آنچه انفاق  کردهای عاجزم؟!، خود را برای کمک به محرومان  آمادهتر خواهیم کرد.۱۰۴

۳۸- اگر بدانیم که نپرداختن زکات از گناهانی است که سبب ندامت و حسرت  میشود۱۰۵ و لحظه مرگ، انسان از خداوند  میخواهد که به دنیا برگردد و حق فقرا را بدهد،۱۰۶

۳۹- اگر بدانیم که زکات ندادن، انسان را از مدار ایمان واسلام خارج  میکند،۱۰۷

۴۰- اگر بدانیم که پیامبر اکرم (صلی اﷲ علیه وآله) در سایه کعبه به ابوذر فرمود: کسانی زیانکارترند که زکات  نمیدهند،۱۰۸

۴۱- اگر بدانیم هر روز هزار فرشته، ثروتمندی را که زکات  نمیدهد به آتش بشارت  میدهند،۱۰۹

۴۲- اگر بدانیم رســول خدا (صلی اﷲ علیه وآله) کســانی را که پرداخت زکات را خسارت  میپندارند به انواع قهرهای الهی (باد سخت، زلزله و دگرگونی چهره) وعده داده است،۱۱۰

۴۳- اگر بدانیم حضرت  مهدی(علیه السلام) با  کسانیکه زکات مال خود را  نمیپردازند مانند زناکارانِ همســردار برخوردکرده وگردنشــان را  میزند،۱۱۱

۴۴- اگر بدانیم که رســول خدا (صلی اﷲ علیه وآله) سوگند یاد کردند که نپرداختن زکات خیانت به خدا و شرک است،۱۱۲

۴۵- اگر بدانیم که خداوند نام کسانی را که زکات  نمیدهند در میان نام مشرکان و کافران قرار داده است،۱۱۳

۴۶- اگــر بدانیم که زکات از ضروریات دین و انکار آن به منزله کفر است،۱۱۴

۴۷- اگر بدانیم که در زمان ابوبکر با گروهی که زکات  نمیدادند (به نام اصحاب ردّه) برخورد نظامی شد، بر علیه آن افراد لشگرکشی شد و حضرت  علیعلیه السلام نیز در آن جبهه شرکت فرمودند،۱۱۵

۴۸- اگر بدانیم که امام صادق (علیه السلام) فرمودند: هر کس حتی اگر مقدار کمی از زکات خود را ندهد، یهودی یا نصرانی  میمیرد،۱۱۶

۴۹- اگر بدانیم رسول خدا (صلی اﷲ علیه وآله)  میفرمود: مالی که زکات آن پرداخت نشده است، ملعون است، ملعون،۱۱۷

۵۰- اگر بدانیم  امامصادق(علیه الســلام) به کسی که زکات  نمیداد لقب سارق دادند،۱۱۸

۵۱- اگر بدانیم دســت کســانی کــه زکات  نمیدهنــد در قیامت به گردنشان بسته  میشود و با  سختترین کلمات مورد توبیخ فرشتگان قرار  میگیرند،۱۱۹

۵۲- اگر بدانیم و باور کنیم که رسول خدا (صلی اﷲ علیه وآله) و  اهلبیت  معصومش(علیهم السلام)  صحنههایی از شکنجه تارکان زکات را در قیامت  اینگونه بیــان  کردهاند که مار بزرگی به گردن آنان آویخته  میشــود و این همان اســت که قرآن  میفرماید: »ســیط ّ وقون ما بخِلــوا بهِ یوْم القِیامة«۱۲۰همان مالی که بخل شد، در قیامت طوق گردن  میشود،۱۲۱۵۳- اگر بــاور کنیم که قرآن  میفرماید: روز قیامت اموال کنز شــده را داغ  میکنند و بر پیشــانی و پهلو و کمر کســانی که زکات  ندادهاند  میگذارند و به آنان گفته  میشــود: این همان چیزی است که در دنیا ذخیره کردید و حق محرومان را نپرداختید،

۵۴- اگــر باور کنیم که نپرداختن زکات از گناهان  کبیرهای اســت که خداوند در مقابل آن وعده عذاب داده است،

۵۵- آری اگر این باورها را داشــته باشیم،  لحظهای در پرداخت حق الهی درنگ نخواهیم کرد.

۵۶- اگر بدانیم که زکات در برزخ در کنار نماز تجسم یافته و مونس انسان  میشود، به راحتی آن را خواهیم پرداخت.۱۲۲

۵۷- اگر بدانیــم که با پرداخت زکات،  پاداشهای چندین برابری که تعداد و عمق آن را کســی جز خدا  نمیداند، دریافت خواهیم کرد،۱۲۳ هرگز بخل نخواهیم کرد.

۵۸- اگر بدانیم که با پرداخت زکات درهای بهشــت را به روی خود باز  میکنیم،۱۲۴ هرگز بخل نخواهیم کرد.

۵۹- اگر بدانیم که در قیامت از کســی کــه زکات مال خود را کامل  میپردازد و در جای خود مصرف  میکند،  نمیپرسند که

اموال خود را از کجا  آوردهای،۱۲۵ انگیزه پرداخت زکات زیاد خواهد شد.

۶۰- اگر بدانیم که پرداخت زکات در دنیا، کلید دریافت رحمت الهی در روزی است که از همه  محتاجتریم و نپرداختن امروز، عامل بیشترین خسارت است،۱۲۶  لحظهای در پرداخت آن درنگ نخواهیم کرد.

۶۱- اگــر بدانیم پــاداش هر دانه گندم و جو و امثــال آن که به قصد زکات داده  میشود، قصرهایی از طلا، نقره، لؤلؤ، زبرجد، جواهر و نور است۱۲۷،  لحظهای در پردِاخت آن دریغ نخواهیم کرد.

۶۲- اگر بدانیم که زکات عاشقانه کفّاره گناهان است۱۲۸، در پرداخت آن شتاب خواهیم کرد.

۶۳- اگــر بدانیم  زکاتدهنده در هر یک از  آســمانهای  هفتگانه به نام مقدســی خوانده  میشود، در آسمان اوّل به نام »سخیّ«، در آسمان دوم »جواد«، در آسمان سوم »معطی «، و در  آسمانهای دیگر »مبارک«، »محفوظ«، »منصور« و »مغفور« نامیده  میشــود۱۲۹، هرگز این  نامهای نیک را به آسانی از دست نخواهیم داد.

۶۴- اگر بدانیم سیر کردن فقرا، رمز سیر بودن در قیامت و سیراب کردن تشنگان، رمز سیراب شدن در قیامت و پوشاندن فقرا، رمز پوشیده بودن در رستاخیز است۱۳۰، تا آنجا که  میتوانیم با پرداخت خمس و زکات به گرسنگان و تشنگان و برهنگان خدمت خواهیم کرد.

احکام زکات

١٣١

زکات باید مانند نماز و روزه با نیت و به قصد قربت و اطاعت دستور خداوند پرداخت شــود و اگر با این قصد نباشــد ،زکات محســوب  نمیشود و وظیفه، انجام نشده است. پس زکات رنگ معنوی و الهی دارد و از عبادات شمرده  میشود.

زکات ،موارد و مصارف معین و احکام خاصی دارد که در کتب فقهی به طور دقیق بیان  شدهاست. برای عمل به این واجب الهی ،شناخت آن موارد و مصارف و احکام لازم است.

زکات، بر دو قسم است:

یک قسم آن مالیات بدن و حیات است، که هر سال یک مرتبه در روز عید فطر پرداخت  میشود و به نام زکات فطره معروف است و بر تمام کسانی که فقیر نباشند واجب است.

 قســم دوم، زکات اموال اســت که دراین نوشته به احکام آن خواهیم پرداخت.

احکام زکات در پاسخ به  سئوالهای زیر بیان  میشود:

الف) چه کسانی باید زکات بپردازند؟ب)چه چیزهایی زکات دارد؟ج)چه وقت باید زکات پرداخت ؟د)چه مقدار باید زکات پرداخت؟

ه)موارد مصرف زکات کدام است؟

سئوال اول:چه کسانی باید زکات بپردازند؟

جواب: زکات بر کشــاورزان،  باغداران، دامداران و  سکهدران واجب است.

سئوال دوم: چه چیزهایی زکات دارد؟

جــواب: اموالی کــه زکات دارد و در اصطلاح فقهی به آنها متعلقات زکات گفته  میشود بدین شرح است:۱۳۲

الف) محصولات کشاورزی و باغی:(غلات:گندم ،جو ،خرما، کشمش)ب)  دامها: (گوسفند ،گاو وگاومیش، شتر)ج) سکهها: طلا و نقره

پــس از بیان متعلقــات زکات و پیش از پرداختن به پاســخ ســئوال ســوم ،وظیفه هر یک از کسانی که زکات بر آنها واجب  میشود را به طور جداگانه مشخص خواهیم کرد:

وظیفه کشاورزان و باغداران

کســانی کــه گندم یا جو کشــت  میکنند، یا درختان خرمــا و انگور دارند ،چنــان چه محصول و میوه به دســت آمده کمتــر از ۲۰۷/۸۴۷ کیلوگرم۱۳۳ نباشند، باید زکات آن را بپردازند و اگر از این مقدار کمتر باشد ،زکات ندارد.

البته  میتوانند  هزینههای به دست آمدن محصول را از آن کسر کنند و زکات باقی مانده آن را بپردازند.۱۳۴

کسر مخارج

اشارة

 هزینههای به دست آمدن محصول را به طور خلاصه  میتوان ،مخارج کاشت ،داشت و برداشت نامید.

### مخارج کاشت

ماننــد بذر، کود، مــزد تراکتور و شــخم زدن زمین، مزد تســطیح و 

آماده ســازی زمین، پول نهال و درخت خریداری شده ،مزد بذرپاشی و نهال کاری ،مخارج کانال کشــی و جوی سازی و حفر چاه و قیمت  وسیلهای که برای کاشــت همان محصول خریداری شده ،مثل موتور پمپ و لوله و ...

چنان چه موتور پمپ و لوله و ... مخصوص آن محصول نباشد و در  فعالیتهای دیگر کشــاورزی یا باغداری نیز از آن استفاده می شود،  یا در  سالهای دیگر نیز استفاده خواهد شد، تنها قیمت استهلاک مقداری که برای کشت همین محصول و برای به دست آمدن محصول همین ســال بوده، محاسبه  میشود ،ولی احتیاط آن است که قیمت استهلاک  دستگاهها را محاسبه نکنند.

مخارج داشت

 مانند مزد آبیاری ،نگهبانی ، سمپاشی و قیمت سم ،مزد زدودن  علفهای هرز و هرس و اصلاح درختان و مزد  آفتزدایی ،قیمت آب خریداری شــده و قیمت وسائل  آبرســانی که برای همین محصول تهیه شده، همان گونه که درمخارج کاشت گفته شد.

مخارج برداشت

مانند مزد  میوهچین، دروگر و کمباین و هزینه جدا کردن دانه از کاه، و خشک کردن خرما.

مزد کار صاحب محصول جزو مخارج به حساب  نمیآید ،یعنی نباید مزد آن چه خودش کار کرده محاسبه کند و از محصول کسر نماید و نیز کرایه زمین و وسائلی که از خودش  میباشد محاسبه  نمیشود، مثلاً صاحب محصول نمی تواند بگوید : اگر تراکتور اجاره  میکردم، فلان مبلغ را  میگرفت، و آن مبلغ را جزو مخارج این محصول به حساب آورد.۱۳۵دو مسأله

۱ – اگر انسان ،مزرعه گندم و جو را پیش از دانه بستن، خرما را پیش از سرخ شدن، و انگور را پیش از غوره شدن ،خریداری کند، یا به  گونهای

دیگر به ملکیت او درآید، مثلاً به او ببخشــند یا ارث به او برسد،  باید زکات آن را بپردزاند، ولی اگر پس از آن باشد ،زکات آنها بر او واجب نیست، بلکه بر مالک قبلی است، ولی اگر بداند مالک قبلی زکات آن را نپرداخته ،مقدار زکات آن مال را مالک  نمیشود.۱۳۶

۲ – آن چه از گندم و جو ،پیش از خوشــه بستن چیده  میشود – مثلاً برای خوراک دام – یا از غوره و انگور یا خرما ،پیش از چیدن تمام آنها مصرف کند ،مقدار مصرف شده ،زکات ندارد.هرچند احتیاط مستحب اســت زکات همین مقدار را نیز بپردازد ،ولــی اگر از انگور و خرما یا گندم و جو که زکات آن واجب شــده مصرف کند، باید زکات مقدرا مصرف شده را نیز بپردازد.۱۳۷

سئوال سوم: چه وقت باید زکات پرداخت کرد؟

جواب:زمــان پرداخت زکات گندم و جو ،پــس از درو کردن و جدا کردن آنها از کاه اســت و زمان پرداختن خرما و انگور پس از چیدن آنهاست.

پس از جدا کردن زکات از اموال، لازم نیســت فوراً آن را بپردازد ولی اگر به کســی که  میتوان به او زکات داد دسترسی دارد، بنا بر احتیاط مستحب،۱۳۸ نباید آن را به تأخیر بیندازد.

سئوال چهارم:چه مقدار باید زکات پرداخت کرد؟جواب: مقدار زکات غلات بدین شرح است:

الــف) اگر دیمی بــوده و از باران یا نم زمین اســتفاده کرده، یا از آب رودخانه و نهر و چشمه و امثال اینها که بدون هزینه و زحمت است، مشروب شــده، زکات آن یک دهم است، یعنی هر ده کیلو محصول یک کیلویش زکات است.

ب)اگر با آب دســتی یا موتور پمپ یا قناتــی که مخارج حفاری و لایروبی دارد آبیاری شده، زکات آن یک بیستم است.

ج) اگر به هر دو شیوه، مشروب شده است، مسأله سه صورت دارد.

بیشــتر با یکی از اینها آبیاری شــده ،مثلاً همیشه آب موتور پمپ خورده و گاهی

هم باران باریده، زکات آن یک بیســتم است یا بیشتر باران باریده و مثلاً یکی دو بار هم با آب چاه آبیاری شــده ،زکات آن یک دهم است.

۲ -  با هر دو مشروب شده ،زکات نصف محصول یک دهم و زکات نصف دیگر یک بیستم است.۱۳۹

۳ – اگر از هر دو آبیاری شــده ولی معلوم نیســت کدام یک بیشــتر بوده ،زکات آن یک بیستم است.

دو مسأله

۱ – گندم و جو و خرما و کشمشی که زکات آن را  دادهاند، اگر چند سال هم بماند، مجدداً زکات ندارد.۱۴۰

۲ – اگر گندم و جو و خرما و کشمش که زکاتش واجب شده، خوب و بــد دارد، بایــد زکات هر کدام از خوب و بد را از خود آن بدهند و یــا زکات همه را از خوب و بد بدهند، و به احتیاط واجب             نمیتونند زکات همه را از جنس بد بدهند.۱۴۱

وظیفه دامداران

اشارة

دامدارانی که گوسفند یا گاو و یا گاومیش یا شتر نگهداری  میکنند ،با وجود شــرایطی که گفته  میشــود ،پرداخت زکات دام بر آنها واجب  میشود.

۱ – یک سال مالک آنها باشند.

۲- حیوان در تمام سال بیکار باشد.

۳ – حیوان در تمام سال بچرد و از علف بیابان تغذیه کند.

۴ – تعداد دام به حد نصاب برسد.۱۴۲

توضیح شرایط

الف)گذشت سال

۱ – زکات دام، در صورتی واجب  میشود که صاحب آن یک سال مالک آن باشد ،پس اگر پیش از آن که یک سال بگذرد۱۴۳، دام را بفروشــد ،مثلاً گوسفند یا گوساله پرواری را ،هفت ،هشت ماه نگه  میدارد و  میفروشــد، یا به خرید و فروش دام اشتغال

دارد و هیچ گاه  دامها را یک ســال نگه  نمیدارد، زکات واجب نیست، ولی اگر یازده ماه نگه داشته و در ماه داوزدهم فروخته باشد، زکات آن واجب  میشود که پس از گذشت ماه دوازدهم باید بپردازد.

ب) بیکار بودن

یکی از شــرایط واجب شــدن زکات دام آن است که حیوان در طول ســال بیکار باشد ،پس شتری که برای بارکشی یا گاوی که در شــخم زدن زمین به کار گفته  میشود ،زکات ندارد، ولی اگر در طول سال، یکی دو روز به کار گرفته شود، زکات آن واجب است.۱۴۴

ج) حیوان در تمام سال بچرد و از علف بیابان تغذیه کند.

۲ – اگر دام، گاهی در بیابان  میچرد و گاهی علف دستی  میخورد، یا بخشی از سال، مثلاً تابستان در بیابان  میچرد و در بخش دیگری، مثلاً پاییر و زمستان علف دستی  میخورد، زکات ندارد.

۳ – اگــر دام، در تمام ســال  میچرد، ولی چند روزی علف دســتی بخورد، که عرفاً به آن حیوان بیابان چر بگویند، زکات دارد.۱۴۵د)به نصاب رسیدن

نصاب دام، تعداد معینی اســت که  اگر  حیوانهای موجود کمتر از آن تعداد باشد زکات ندارد، نصاب گوسفند و گاو و شتر و مقدار زکات آنها بدین شرح است.

نصاب گوسفند

اولین نصاب گوســفند، چهل رأس اســت و زکات آن یک گوسفند است، پس اگر تعداد گوسفندان کمتر از ۴۰ رأس باشد، زکات ندارد و  نصابهای آن بدین شرح است:

مقدار زکات

نصاب

۱ گوسفند

۴۰ گوسفند

۲ گوسفند

۱۲۱ گوسفند

۳ گوسفند

۲۰۱ گوسفند

بنابر احتیاط واجب ،۴ گوسفند

۳۰۲ گوسفند

هر صد تای آن یک گوسفند

۴۰۰ گوسفند و بیشتر از آن

 مقدرا فاصله بین دو نصاب ،زکات ندارد یعنی اگر تعداد گوسفندان از یک نصاب بگذرد ولی به نصاب بعدی نرسد، زکات نصاب پایین را باید بپردازد مثلاً زکات ۱۱۵ گوسفند ،یک گوسفند است.۱۴۶نصاب شتر

شتر دوازده نصاب دارد بدین شرح:

مقدار زکات

نصاب

۱گوسفند

۵ شتر

۲گوسفند

۱۰شتر

۳گوسفند

۱۵شتر

۴گوسفند

۲۰شتر

۵گوسفند

۲۵شتر

یک شتری که وارد سال دوم شده باشد

۲۶شتر

یک شتری که وارد سال سوم شده باشد

۳۶شتر

یک شتری که وارد سال چهارم شده باشد

۴۶ شتر

یک شتری که وارد سال پنجم شده باشد

۶۱ شتر

دو شتری که وارد سال سوم شده باشد

۷۶ شتر

دو شتری که وارد سال چهارم شده باشد

۹۱شتر

برای هر چهل شتر، یک شتری که وارد سال سوم شده باشد

۱۲۱ شتر و بیشتر از آن

نصاب گاو

 نصابهای گاو بدین شرح است.۱۴۷

مقدار زکات

نصاب

یک گوساله که یک سال آن تمام شده و وارد سال دوم شده باشد

۳۰ گاو

یک گوساله  مادهای که وارد سال سوم شده باشد

۴۰ گاو

دو گوساله

۶۰ گاو

برای هر ۳۰ تا یک گوساله دو ساله و هر ۴۰ تا یک گوساله سه ساله

بیشتر از ۶۰گاو

در این بخش نیز پاسخ سئوال سوم و چهارم مشخص شد و سئوال پنجم نیز چون مربوط به تمام متعلقات زکات است در پایان  میآوردیم.

چند مسأله

۱ – اگر  حیوانها سالم هستند ،حیوان ناقص و مریض به عنوان زکات آنها کافی نیست و نیز اگر  حیوانها همه جوانند ،حیوان پیر و فرتوت کافی نیست، ولی اگر همه آنها همان گونه باشند اشکال ندارد.۱۴۸

۲ – در زکات ،نر یا ماده بودن حیوان شــرط نیســت بنابراین می تواند زکات          حیوانهای نر را از جنس ماده بدهد هر چند همه آنها نر نباشند یا از جنس ماده بدهد، هر چند همه آنها ماده نباشند.۱۴۹

۳ – زکات گوســفندان را  میتوانــد از جنس بز یا میش بدهد و لازم نیست زکات گوسفندانی را که مثلاً همه قوچ و میش هستند ،حتماً از همان جنس بدهد.

وظیفه سکه داران

اشارة

از آن جا که امروزه سکه طلا و نقره، چندان رواج ندارد و کمتر کسی اســت که زکات ســکه بر او واجب شــود لذا به پاسخ تمام  سئوالها  نمیپردازیم و تنها به شــرایط وجوب زکات ســکه و نصاب و مقدار زکات آن  میپردازیم.

۱ کســانی که طلا و نقره دارند با شــرایط زیر زکات آن واجب

است:

توضیح شرایط

۱ – نصاب طلا ۱۵ مثقال و نصاب نقره ۱۰۵ مثقال است و اگر از این مقدار کمتر باشد زکات ندارد.۱۵۱

۲ – اگر یازده ماه  سکهها را نگه داشته باشد زکات آن واجب  میشود کــه در پایان مــاه دوازدهم باید بپردازد ولی اگر پیــش از ماه یازدهم تعدادی از آنها را بفروشــد یا ببخشد که وزن مجموع باقی مانده آنها کمتر از نصاب باشد، زکات واجب نیست.۱۵۲

۳ – طلا و نقره در صورتی که به صورت ســکه رایج۱۵۳ باشد ،زکات دارد ولی طلای شمش یا زیور آلات، زکات ندارد.۱۵۴

مقدار زکات

۱ – مقدرا زکات طلا و نقره، همیشــه یک چهلم اســت ،یعنی وقتی از نصاب گفته شــده کمتر نباشــد یک چهلم آن به عنوان زکات باید پرداخت شود.۱۵۵

۲ – اگر زکات طلا و نقره را بپردازد و تا سال دیگر آنها را نگه داشته باشــد و از نصاب کمتر نباشــد مجدداً باید زکات آن را بپردازد و هم چنین در  سالهای آینده.۱۵۶

مصارف زکات

سئول پنجم: مصرف زکات کدام است؟

جواب: مصرف زکات در هشت جا است که  میتوان آن را در تمام یا برخی از این موارد مصرف کرد.مصارف هشت گانه زکات در آیه ۶۰ سوره توبه بدین صورت آمده است:

»إنّ ما ّ الصدقات للْفقراءِ و المساکینِ و العاملین علیها و المؤلّ فةِ قلوبهمْ و فی ِّ الرقابِ و الغارمین و فی سبیلِ ّ اﷲِ و ابنِ ّ السبیلِ فریضةً من ّ اﷲِ و

اﷲّ علیمٌ حکِیمٌ«

ترجمه: »زکات مخصوص فقراء و مساکین و کارکنانی است که برای ( جمعآوری) آن کار  میکنند، و کسانی که برای جلب محبتشان اقدام  میشود، و برای (آزادی) بردگان، و بدهکاران، و در راه (تقویت آئین) خدا، و واماندگان در راه، این یک فریضه (مهم) الهی است و خداوند دانا و حکیم است.«

توضیح مصارف زکات

۱ – فقیران: کســانی که درآمدی ندارند، یا درآمد آنها مخارجشــان را کفاف  نمیدهد.

۲ – مسکینان، آنان که به کلی درمانده و بینوایند.

۳ – کسانی که از طرف امام(ع) یا نایب او مأمور  جمعآوری و نگهداری و توزیع زکاتند. (عاملین)

۴ – برای الفت دادن  دلها به اســلام و مسلمانان ،مانند غیر مسلمانانی که اگر به آنها کمکی بشــود، به دین اســلام  میگروند ،یا در جنگ به مسلمانان کمک  میکنند.(مولفه قلوبهم)

         ۵ – خریداری  بردهها و آزاد کردن آنان.(فی الرقاب)

         ۶ – بدهکارانی که  نمیتوانند قرض خود را بدهند. (غارمین)

۷ – در راه خدا، یعنی در کارهایی که نفع آن به عموم  میرسد و مورد رضایت خداست، مانند ساختن جاده، پل ،مسجد.(فی سبیل اﷲ)

۸ – مســافری که در سفر درمانده است، و خرج برگشت به وطن را ندارد، هرچند در وطن خود فقیر نباشد.(ابن السبیل)۱۵۷

احکام مصرف زکات

۱ – کسی که زکات دریافت  میکند باید دارای این شرایط باشد:

۲ – اگر پسر به  کتابهای علمی دین احتیاج داشته باشد، پدر  میتواند برای خریدن آن  کتابها به او زکات بدهد.۱۶۰

۳ – پدر  میتواند به پسرش زکات بدهد که برای خود زن بگیرد.۱۶۱

۴ – کســی که مشــغول به تحصیل علم اســت و اگر تحصل نکند  میتواند برای معاش خود کســب کند ،چنان چه تحصل آن علم، واجب یا مســتحب باشــد، میتواند به او زکات داد و اگر تحصیل آن علم ،واجب یا مستحب نباشد ،زکات دادن به او اشکال دارد.۱۶۲

۵ – به کسی که معلوم نیست سید است یا نه ، میتوان زکات داد.۱۶۳

۶ – لازم نیســت زکات هر یک از اموال، از همان مال پرداخت شود بلکه  میتواند قیمت آن را بپردازد.۱۶۴

۷ – به کسی که بدهکار است و  نمیتواند بدهی خود را بدهد، اگر چه مخارج او بر انسان واجب باشد  میتوان زکات داد.۱۶۵

۸ – کســی که باید زکات بدهد، اگر از فقیری طلبکار باشــد ، میتوان طلبی را که از او دارد بابت زکات حساب کند، و از او نگیرد.۱۶۶

۹ – کســی که بدهکار اســت و  نمیتواند بدهی خود را بپردازد، اگر چه فقیر نباشد، انسان  میتواند طلبی که از او دارد بابت زکات حساب کند.۱۶۷

۱۰ – چیزی را که انسان بابت زکات به فقیری  میدهد لازم نیست به او بگوید زکات است بلکه اگر فقیر خجالت بکشد، مستحب است به طوری که دروغ نشود ،به اسم هدیه و پیشکش به او بدهد ولی باید در نیت خود قصد پرداخت زکات داشته باشد.۱۶۸

۱۱ – پس از جدا کردن زکات، لازم نیست فوراً آن را به مستحق بدهد ولی اگر به کسی که  میشود زکات داد دسترسی دارد ،احتیاط مستحب آن است که دادن زکات را تأخیر نیندازد.۱۶۹

۱۲ – انســان           نمیتوان زکاتی که از مال خود جدا کرده برای خودش بردارد و چیز دیگری به جای آن بگذارد.۱۷۰

۱۳ – اگر زکات را از مال خود کنار بگذارد،  میتواند در بقیه آن تصرف کند و اگر قیمت آن را کنار بگذارد (نه از خود آن)  میتواند در تمام آن مال تصرف کند.۱۷۱

۱۴ – اگر زکات قبل از پرداخت تلف شود:

الف) اگر پرداخت آن ممکن نبوده: ضامن نیســت و پرداختن عوض آن واجب  نمیباشد.

ب)اگر پرداخت آن ممکن بوده:

         ۱ – در پرداخت یا حفظ آن کوتاهی  نکردهاست :ضامن نیست

         ۲ – در پرداخت یا حفظ آن کوتاهی  کردهاست: ضامن است.۱۷۲

۱۵ – اگــر پیــش از آن که زکات بر او واجب شــود مثلاً پیش از دانه بســتن گندم و جو، چیزی بابت زکات به فقیر بدهد، زکات حســاب  نمیشود.۱۷۳ ولی بعد از آن که زکات بر او واجب شد، اگر چیزی را که به فقیر داده از بین نرفته و موجود است و آن فرد هنوز هم فقیر است،  میتواند چیزی را که به او داده بابت زکات حساب کند.۱۷۴

۱۶ – اگر شــخصی که از دنیا رفته و زکات بدهکار باشــد ،بر ورثه او واجب است، زکات اموال او را بپردازند و چنانچه قرض داشته باشد و زکات نیز بدهکار باشد باید اول زکات را از مالی که زکات آن واجب شده بدهند ،بعد قرض او را ادا کنند.۱۷۵

مستحبات پرداخت زکات

 ۱– خویشان۱۷۶ خود را بر دیگران

۲ – زکات  دامها را به فقرای آبرومند بدهد.

۳ – زکات را آشکارا و صدقه مستحبی را پنهانی بپردازد.۱۷۷

شیوه دریافت زکات

:١٧٨

 حضرت علی علیه السلام در نامه بیست و پنجم  نهجالبلاغه دستوراتی را به دســت انــدرکاران دریافت زکات بیان فرمــوده اند که چون آن دســتورات، امروز نیز برای همه کســانی که از طرف دولت اسلامی برای انجام مأموریتی به سراغ مردم  میروند مفید است، آن نامه را نقل و ترجمه  میکنم. امید اســت که شما نیز در هنگام دریافت زکات بر طبق این نامه عمل نمایید و موجبات خشنودی خدا و هم خلق خدا را فراهم نمایید:

 ۱- انگیزه تو برای گرفتن زکات، انجام فرمان خداوند یکتا باشــد، نه امر دیگر. » انطلِقْ علی تقْوی اﷲِ وحْده لا شریک له «

 ۲- هیچ مســلمانی را مترســان. (فکر نکن چون تو مأمور حکومت هســتی باید مردم از تو حساب ببرند و تو متکبرانه و با ژست بر آنان وارد شوی). »ولا ترّ وع ّ ن مسْلماً«

 ۳- در صــورت کراهت مردم، حق نداری وارد زمین و مزرعه و باغ آنان شوی. »ولا تجْتازّ ن علیهِ کارِهاً«

 ۴- بیــش از حق خدا از آنان نگیر. » ولا تأخذّ ن منه أکثر منْ ح ِّ ق اﷲِ فی مالهِ«

 ۵ - هر گاه بر  قبیلهای وارد شدی، به منزل مردم نزو بلکه کنار چشمه آبی فرود آی. » فإذا قدِمْت علی الح ِّ ی فانزلْ بمائهمْ منْ غیرِ أنْ تخالِط

أبیاتهمْ«

 (مهمان شــدن کارمندان آفاتی دارد، از جمله ممکن اســت به خاطر پذیرایی، قلب کارمند جذب صاحبخانه شود و در گرفتن حق خدا از او  سهلانگاری کند و ممکن است مردم میزبان را واسطه قرار دهند تا کمتر بگیرد، یا ممکن اســت میزبان در قبیله خود افتخار و از میزبانی خود سوءاستفاده کند.)

 ۶- با آرامش و وقار بر مردم وارد شو. (بوق و کاروان و اسکورت و هیأت همراه لازم نیست). »ث ّ م امْضِ إلیهمْ ب ّ السکِینةِ والوقارِ«

 ۷- تو بر مردم وارد شــو وبر آنان ســلام کن، (نه انتظار سلام از مردم داشــته باش و نه انتظار اینکه مردم گرد تو جمع شوند). »تقوم بینهمْ فتسِّ لم علیهمْ«

 ۸ - از احترام به مردم فروگذار مکن. »ولا تخْدِجْ بِالتّ حِیّ ةِ لهمْ«

 ۹- در گرفتــن زکات، خدا محوری را فراموش مکن و به مردم بگو: شما بنده خدا هستید، » عِباد اﷲِ« و من فرستاده و مأمور خدا هستم » أرْسلنی إلیکمْ ول ّ ی اﷲِ وخلیفته« و سهمی که  میدهید حق خداست. » لآخذ منکمْ ح ّ ق اﷲِ فی أمْوالکمْ«

 ۱۰- در گرفتــن زکات از مــردم  پیشداوری نکن، بلکه از خود مردم ســؤال کن که آیا در مال شما حق خدا هست یا نه؟ اگر هست، حق خــدا را به ولی خدا بدهید. » فهلْ ّ ﷲِِ فی أمْوالکمْ منْ حقّ فتؤّ دوه إلی ولیِّ ه؟«

 ۱۱- به مردم اعتماد کن و اگر کسی گفت حقّ خدا در مال من نیست، گفتــارش را بپذیر و دوباره به او مراجعه نکــن. »فإنْ قال قائِلٌ: لا، فلا تراجِعْه«

 ۱۲- چون کسی که زکات  میدهد به تو لطف  میکند، » وإنْ أنعم لک منعمٌ« همراه او حرکت کن »فاْنطلِقْ معه« و در مسیر راه او را مترسان، تهدید مکن و سخت نگیر. » منْ غیرِ أنْ تخِیفه أوْ توعِده أوْ تعْسِفه أوْ ترْهِقه«

 ۱۳- هــر چه از طلا و نقره داد بگیــر و چانه نزن، » فخذْ ما أعْطاک« اگر شتر و گوسفند دارد چون سهم او بیش از سهم زکات است، بدون اجازه او وارد بر آنها مشــو. » فإنْ کان له ماشِــیةٌ أوْ إبِلٌ فلا تدْخلْها إلاّ

بإذْنهِ، فإّ ن أکْثرها له«

 ۱۴- هنگامی که وارد آغل شــدی،  ســختگیری نکن و صاحبش را مرنجان. »فإذا أتیتها فلا تدْخلْ علیها دخول متسِّ لط علیهِ ولا عنیف بهِ، ولا تسوءّ ن صاحِبها فیها«

 ۱۵- حیوانــات را رم نده و آرامش آنها را نگیر. »ولا تنِّ فرّ ن بهیمةً ولا تفْزعنّ ها«

 ۱۶- در تمام مراحل حال مردم را مراعات کن. گله و دام را دو بخش کن. هــر بخش را صاحبش اراده کرد، بردارد و شــما بخش دیگر را انتخاب کن. بار دوم بخشی که سهم تو است به دو قسمت تقسیم کن، باز هم هر قسمت را که او خواست بردارد آزاد است و این کار را آن قدر تکرار کن تا سهم زکات در آخرین تقسیم تو روشن شود.

 ۱۷- پشیمانی مردم را در انتخاب بخشی که برداشته است، بپذیر. »فإنِ اسْتقالک فأقِلْه«

 ۱۸- حیــوان پیــر و از کار افتاده، دســت و پا شکســته و  عیبدار را مگیر.۱۷۹ » ولا تأخذّ ن عوْداً، ولا هرمةً، ولا مکْســورةً، ولا مهْلوسةً، ولا ذات عوارٍ«

 ۱۹- ســهم خدا را به کســی بسپار که به دین و دلسوزی او نسبت به مال مســلمین اطمینان داری. » ولا تأمن ّ ن علیها إِلاّ  منْ تثِق بدِینهِ رافقاً بمالِ المسْلمِین«

 ۲۰- سهمی که  جمعآوری شده باید به دست ولی مسلمین برسد و او آن را میان فقرا تقسیم کند و کسی که حیوانات زکاتی نزد ما  میآورد، باید شخصی مهربان و درستکار باشد، درشتی نکند، آنها را به سختی نراند و خسته نکند. »ولا توِّ کلْ بها إلاّ  ناصِحاً شفیقاً وأمیناً حفیظاً، غیر معنِّ فٍ ولا مجْحِفٍ، ولا ملْغبٍ ولا متعبٍ«

 ۲۱- شــتری که به عنوان زکات گرفته  میشود از       بچهاش جدا نشود.

»ألاّ  یحول بین ناقةٍ وبین فصِیلها«

 ۲۲- تمام شیر آن را ندوش و مقداری از شیر برای  بچهاش در پستان باقی بگذار. »ولا یمْصر لبنها فیضّ ر ذلک بِولدِها«

 ۲۳- با سوار شدن بر حیواناتی که به عنوان زکات گرفته  شدهاند، آنها را خسته نکن. »ولا یجْهدنّ ها رکوباً«

۲۴- در دوشیدن شــیر و سوار شدن، عدالت را میان شتران مراعات کن. (مبادا یک شتر را یک ساعت سوار شوی و یک شتر را دو ساعت)

»ولیعْدِلْ بین صواحِباتها«

 ۲۵- اگر حیوانی در مســیر راه خسته شــد، باید به او استراحت داد.

»ولیرفِّ هْ علی ّ اللاغِبِ«، حیوانی را که پایش ســائیده شده و حیوانی که بــه خاطر درد لنگان و کج  میرود، با آرامش براند. »ولیسْــتأنِ بالنّ قبِ و ّ الظالِعِ«، در مســیری که حیوانات زکاتی را  میبری اگر به  محلهای آب رســیدی، آنها را وارد کن. »ولیوردْها ما تمّ ر بهِ من الغدرِ«، مســیر حیوانات را از جادّ ههای سرســبز به مناطق  بیگیــاه تبدیل نکن. »ولا یعْدِلْ بها عنْ نبتِ اْلْأرْضِ إلی جو ِّ اد ّ الطرقِ«، به حیوانی که خسته شد استراحت ده. »و لیرِّ وحْها فی ّ الساعاتِ«، و چون به آب و گیاه رسیدند به آنها مهلت  بهرهگیری ده. »ولیمْهلْها عِند النِّ طافِ واْلْأعْشابِ«.

 همه این دســتورات برای آن اســت که حیواناتی که سهم فقرا است فربه و پرمغز نزد ما جمع شــود و ما آنها را طبق کتاب خدا و ســنت پیامبرصلی اﷲ علیه وآله تقســیم کنیم، البته مراعات این دستورات در مأموریتی که داری پاداش تو را بزرگتر و رشد معنوی تو را ان شاء اﷲّ بیشتر  مینماید.

 در این چند سطر  نهجالبلاغه، این همه دستور برای انجام یک مأموریت،  نشاندهنده جامعّیت و دقت و لطافت اسلام است.

 راستی اگر همین یک نامه را برای اهل توحید بخوانیم، خدامحوری آن همــه را جذب  میکنــد. اگر برای حقوقدانان و کســانی که دم از بشردوســتی  میزنند بخوانیم، باید در برابر این نامه سجده کنند. اگر بــرای طرفداران حقــوق حیوانات بخوانیم، از ادعاهای خود دســت  برمیدارنــد. زیــرا در این نامه، هم خداوند محور همه چیز اســت و هم به مردم در  عالیترین سطح، احترام گذاشته شده است و هم حق حیوانات مراعات شده.

 محورّیت خدا در کلماتی از قبیل: تقوی اﷲّ، عباد اﷲّ، ولیّ اﷲّ، حقّ اﷲّ، کتاب اﷲّ، سنة رسول اﷲّ، امر اﷲّ، ان شاء اﷲّ، به چشم  میخورد.

 احترام به مردم در جملاتی از قبیل:

 ۱- نترساندن مردم. »ولا ترِّ وع ّ ن مسْلماً«

۲- عدم مزاحمت برای مردم در منزل و باغ و مزرعه. » فانزلْ بمائهمْ مِنْ غیرِ أنْ تخاِلِط أبیاتهمْ«

 ۳- حضور در میان مردم. »تقوم بینهمْ«

 ۴- سلام بر مردم. »فتسِّ لم علیهمْ«

 ۵ - پرسش از مردم. » فهلْ ّ ﷲِِ فی أمْوالکمْ«

 ۶- اعتماد به مردم. »فإنْ قال قائلٌ: لا، فلا تراجِعْه«

 ۷- نرمی با مردم. »منْ غیرِ أنْ تخِیفه أوْ توعِده أوْ تعْسِفه أوْ ترْهِقه«

 ۸ - آزار ندادن مردم. »ولا تسوءّ ن صاحِبها«

 ۹- آزادی دادن به مردم. »ث ّ م خیِّ رْه«

 ۱۰- پذیرش عذر مردم. »فإنِ اسْتقالک فأقِلْه«

 ۱۱- اجازه گرفتن از مردم. »لا تدْخلْها إلاّ  بإذْنهِ«

 به چشم  میخورد. در این نامه مراعات حقوق حیوانات در  عالیترین سطح مطرح است، حیوان را نترسان، تمام شیرش را مدوش، آن را از فرزندش جدا مکن، خسته مکن، به  خستهها رفاه بده، در جاده خشک حرکت مده، در  بهرهگیری عدالت داشته باش و امثال آن...

 بعد از نگاهی گذرا که به نامه حضرت علی علیه السلام به کارگزاران و  دستاندرکاران حکومت برای گرفتن زکات داشتیم، به چند حدیث دیگر نیز توجّه کنیم:

 امام صادق علیه السلام از رسول خدا صلی اﷲ علیه وآله نقل  میکند که فرمود: در گرفتن زکات، خشونت، قهر، کتک،  سختگیری، تحمیل بیش از طاقت ممنوع است ۱۸۰ و در حدیث دیگر از اینکه مردم را وادار به سوگند کنیم که زکات  دادهاند، نهی فرمود.۱۸۱

 اگر برخورد ما اســلامی باشــد (و  همانگونه که در نامه ۲۵ گذشت) مردم بدانند که حاکم اسلامی به خاطر وظیفه الهی به سراغ مردم رفته یا افرادی را برای گرفتن زکات اعزام  میکند، انگیزه او سیر کردن فقرا اســت، راه و روش او کتاب خدا و ســنت پیامبر صلی اﷲ علیه وآله اســت، تمام مردم (جز افراد لجوج و مریض) با آغوش باز این حکم اسلام را خواهند پذیرفت.

 اگر مردم از نحوه       جمعآوری و تقسیم آگاه باشند، به پرداخت زکات گرایش بیشتری خواهند داشــت. در زمان رسول خدا صلی اﷲ علیه

وآله زکات در مســجد  جمعآوری  میشد و شخص پیامبر اکرم صلی اﷲ علیه وآله آنها را تقسیم  میفرمود.۱۸۲ و بر  پرداختکننده صلوات و درود  میفرســتاد ۱۸۳ و صلوات او برای آنان  آرامبخش بود و سنگینی گذشت از مال را از دوش آنان برطرف  میکرد.

 اوّل کســی که زکات خود را نزد پیامبر اکرم صلی اﷲ علیه وآله آورد شــخصی به نام ابو اوفی  بود. حضــرت زکات او را گرفت و فرمود:

» ّ الله     ّ ــم ص ِّ ل علی أبی أوْفــی و آلِ أبِی أوْفی« خداوندا! بر ابی اوفی  و خاندان او درود بفرست.

 اگر هنگام گرفتن زکات، دهنده آن را آزاد بگذاریم که اگر خواســت جنس بدهد و اگر نخواست قیمت آن را پرداخت نماید، این آزادی نیز نوعی تشویق عملی است.۱۸۴ توافق  عادلانه

 یکی از مسائی که پرداخت زکات را برای مردم  آسانتر  میکند، توافق گیرنده با پرداخت کننده است. در حدیث  میخوانیم: اگر گیرنده زکات آن حیوانی را که مشمول زکات است نیافت،  میتواند با دهنده زکات توافقی عادلانه داشته باشد، یا شتر بزرگتری بردارد و ارزش اضافه آن را به صاحبش بپردازد و یا حیوان کوچکتری بردارد و صاحبش مبلغی که ما به التفاوت است همراه شتر به گیرنده زکات رد کند.۱۸۵ تسهیلات در گرفتن  زکات

 برای تشویق مردم باید ما به سراغ آنان برویم، مثلاً وسیله حمل و نقل گندم و جو و... را به سرِ زمین ببریم، زیرا تهیه وسیله و حمل محصول برای دولت آسان و برای مردم مشکل است.

 از امام صادق علیه السلام پرسیدند: آیا ما مردم را جمع کنیم و زکات مالشــان را بگیریم یا اینکه به سراغ مردم برویم؟ فرمود: شما به سراغ آنان بروید.۱۸۶

چگونگی پرداخت زکات

 آیا بهتر است زکات را مردم با دست خود و مستقیماً به فقرا بدهند یا از طریق حکومت اسلامی و حاکم پرداخت شود؟۱۸۷

 شاید از آیات و روایات بتوان استفاده کرد که اصل و قانون آن است که زکات از طریق حاکم اسلامی  جمع آوری و تقسیم شود زیرا:

 ۱- خداونــد پیامبرش را مأمور گرفتن زکات کرده اســت، »خذْ منْ أمْوالهمْ صدقة«۱۸۸ اگر گرفتن رســول خدا واجب است، پس پرداخت مردم به پیامبر نیز واجب  میباشد.

 در حدیثــی پیامبــر اکرم صلی اﷲ علیه وآله فرمــود: » أمرْت أنْ آخذ ّ الصدقــة منْ أغْنیائکمْ فأرّدها فــی فقرائکمْ «۱۸۹ من مأمورم که از اغنیا زکات بگیرم و به فقرا بدهم. پس از پیامبر اسلام نیز امامان  معصوم علیهم السلام مسئول این  بودهاند.

 شــخصی  میگوید: از امام رضا علیه الســلام پرسیدم که زکات فطره برای کیســت؟ حضرت فرمود: برای امام است، گفتم این خبر را نقل کنم؟ فرمود: بله۱۹۰

 ۲- پیامبر اســلام صلی اﷲ علیه وآلــه برای زکات، کارگزارانی تعیین کرده بود که در قرآن از آنان به نام عاملین یاد شده است، این افراد از طرف حضرت مسئول  جمعآوری زکات بودند.۱۹۱ از جمله: شخصی به نام رافع را به سوی قبیله جهینه، بسر را به سوی قبیله بنی کعب، ولید

بن عقبه را به سوی قبیله بنی المصطلق و مردی از بنی سعد را به سوی قبیله  بنیسعد فرستاد.۱۹۲

 ۳- حضرت علی علیه الســلام نیز افرادی را برای  جمعآوری زکات  میفرستاد و در نهج البلاغه حدود ۲۰ دستور برای شیوه برخورد آنان با مردم بیان شده است.۱۹۳

 ۴- در قــرآن  میخوانیــم: بعضی از منافقان به نحوه تقســیم زکات پیامبرصلــی اﷲ علیه وآله اعتــراض  میکردند و نیــش  میزدند، اگر  جمعآوری و تقســیم زکات مربوط به پیامبر نبود، دلیلی برای تحمّل این همه نیش نبــود. بگذریم که قرآن  میفرماید: »و منهمْ منْ یلْمِزک فی ّ الصدقاتِ فإنْ أعْطوا منها رضوا«۱۹۴ »انتقاد و ســرزنش این منافقان برخاسته از عقده و منافع شخصی آنهاست و هرگاه کمی از زکات به آنها داده شود، دیگر انتقاد  نمیکنند«.

 ۵ - ســهمی از زکات برای جذب دلها اختصاص داده شــده اســت.

»المؤلّ فةِ قلوبهم «

 رسول خدا صلی اﷲ علیه وآله برای جذب رؤسای قبائل چیزهایی به آنها  میداد و شکی نیست که رئیس قبیله جذب افراد عادی  نمیشود، ولی جذب رئیس حکومت  میشود. پس باید زکات نزد حاکم اسلامی  جمعآوری و با نظارت او تقســیم شــود تا بتوان افرادی را به اســلام جذب نمود.

 ۶- در روایات برای حاکم اسلامی وظایفی تعیین شده است، از جمله اینکه بدهی بدهکاران را بپردازد. »فعلی اْلْإمامِ أنْ یعْطِیه«۱۹۵

                و در بعضی روایات  میخوانیم که حاکم باید     بخششهایی داشته باشد.

»فعلی اْلْإمامِ أنْ یعْطِیهم«۱۹۶

 بنابراین مکتبی که برای امام و حاکم اسلامی هزینه تعیین  میکند باید منبع درآمد هم معّین نماید. پس زکات باید در دســت حاکم اسلامی باشد.

 ۷- در روایــات  میخوانیــم: پنهان کردن زکات از امام، نشــانه نفاق است.۱۹۷

 اگر پنهان کردن زکات نشــانه نفاق اســت، پس باید زکات نزد امام المسلمین  جمعآوری و توسط او تقسیم شود.

۸ - در صدر اســلام افرادی کارشناس و متخصص در تخمین مبلغ زکات بودند و از طرف رسول خدا صلی اﷲ علیه وآله و حضرت علی علیه الســلام به مناطق اعزام  میشدند. اگر پرداخت زکات از وظائف فردی باشد و از وظائف رسمی نظام اسلامی نباشد، نیازی به فرستادن گروه تخمین و ارزیابی از طرف حکومت نبود.

 ۹- حضرت علی علیه الســلام به مخنف بن قیس که مسئول زکات بود، فرمود: »لیس له أنْ ینزل بلادنا و یؤِّ دی صدقة مالهِ إلی عدِّ ونا« هر کس از پیروان ما که زکات مال خود را به کارگزاران شام پرداخت کند، درســت نیست، زیرا نیروی سواره و پیاده ما از او حمایت کرده است و سزاوار نیســت که افرادی از خدمات ما  بهرهمند شوند، ولی زکات اموالشان را به دشمنان ما بدهند.۱۹۸

 از این حدیث معلوم  میشود که زکات بودجه حکومت است و باید به حاکم داده شود تا امنّیت منطقه را با تدبیر، تأمین کند.

 ۱۰- حضرت علی علیه الســلام در  نامههای ۵۲، ۲۶ و ۶۷ به مسئول زکات سفارشاتی  میکند که نشان  میدهد باید اختیار زکات به دست حاکم اسلامی باشد، نمونه آن، این که  میفرماید:

 زکات را به حاکم اسلامی برسانند تا او تقسیم نماید.

 زکات را فوری نزد ما آورید، تا بر طبق کتاب خدا و سنت پیامبرش تقسیم کنیم.

 حضرت علی علیه السلام به مأمور خود  میگوید: »أرْسلنی إلیکمْ ول ّ ی اﷲِ وخلیفته،لآخــذ منکمْ ح ّ ق اﷲِ فی أمْوالکمْ، فهلْ ّ ﷲِِ فی أمْوالکمْ منْ حقّ فتؤّ دوه إلی ولیِّ ه؟« ۱۹۹ به مردم بگو! ای بندگان خدا، ولیّ خدا مرا نزد شما فرستاده است تا حق خدا را که در اموال شماست بگیرم، پس آیا برای خداوند در اموال شما حقی هست تا آن را به ولی خدا برسانم؟ به همین دلیل ابوبکر با گروهی که زکات  نمیدادند برخورد نظامی کرد و در تاریخ نام آن گروه به اصحاب ردّه معروف شده است.

 ۱۱- دلیــل پرداخت زکات حل مشــکلات فقراســت و اگر قدرت حکومت نباشــد، بســیاری از مردم زکات  نمیدهنــد و فقرا در فقر  میســوزند. بنابراین باید حاکم اسلامی در مسأله زکات نقش فعال و قهار داشته باشد.

۱۲- اگر قرار باشد هر کس با دست خود زکات مال خود را به افراد مستحق بدهد و نظارت حاکم اسلامی در کار نباشد، افراد زیادی سوء استفاده کرده و از چند نفر زکات  میگیرند.

 ۱۳- در تأمیــن زندگــی فقرا از طریق حکومت، ذلــت و خواری و تحقیر نیست. ولی اگر فقیر به طور مستقیم از دست افراد کمک بگیرد، احساس حقارت  میکند. بنابراین برای حفظ کرامت و آبرو و شخصّیت فقرا باید زکات نزد حاکم عادل اسلامی  جمعآوری و تقسیم شود.

 ۱۴- امام خمینی (ره) در تحریر الوســیله  مینویســد: بهتر است که زکات را در زمان غیبت حضرت مهدی علیه الســلام به فقیه و حاکم اســلامی بدهند. زیرا او به محل مصرف آن  آگاهتر است و اگر فقیه و حاکم اسلامی بنابر مصلحت اســلام یا مسلمانان حکم کند که مردم زکات مال خود را به او بپردازند، پیروی از وی هر چند که از او تقلید نکنند، واجب است.۲۰۰

 سؤال: با این همه دلائل، چرا گروهی از بزرگان فقها بر این  عقیدهاند که مردم خودشان زکات مالشان را بپردازند؟

 پاســخ: شاید دلیل این بزرگان حدیثی باشد که  میفرماید: »فأخْرجْها منْ مالک ... ث ّ م أعْطِها کیف شِئت«۲۰۱ زکات را از مال خود خارج کن و هرگونه مصلحت  میدانی خرج کن.

 البته ممکن است این روایات در زمان تقّیه صادر شده باشد که دست امامان  معصومعلیهم الســلام در آن هنگام بســته بوده است و قدرتی برای  جمعآوری زکات نداشــتند و اگر اموالی را  جمعآوری و تقسیم  میکردند، کینه و حســادت حاکمان ستمگر را  برمیانگیختند و برای طرفداران وفاداری که برای رســاندن زکات به آن بزرگواران مراجعت  میکردند، ایجاد زحمت  میکردند. به همین دلیل امامان  معصومعلیهم الســلام برای حفظ جان طرفداران خود، دستور  میدادند که هر کس زکات مالش را خودش بدهد و هر کس به شما زکات داد، بگیرید و هر کس نداد کاری به او نداشته باشید.

 ناگفته پیداست که اکثر مراجع تقلید (حفظهم اﷲّ) به  پرداختکنندگان، اجازه پرداخت زکات را  میدهند.

برخی از ضوابط و مقررات مورد نیاز

اشارة

کمیته امداد امام خمینی (ره)، به منظور حسن عملیات اجرایی و حفظ اعتماد مردم، فعالیتها و سیاستهای اجرایی و فرهنگ سازی خود را نظام مند نموده تا پاسخگوی سئوالات و نیازهای اولیه متولیان جمع آوری در استانها باشـد.

به همین منظور برخی از این ضوابط و مقرراتی که به طور مستقیم یا غیر مستقیم به شما عاملین محترم مربوط می باشد آورده شده تا بتوانید به کمک آنها با سهولت بیشتری اقدام به جمع آوری زکات نمایید.

نحوة محاسبه زکات

۱- میزان هزینه ای که یک کشاورز در بدست آمدن محصول متحمل می شــود را در چهار مرحله: آماده ســازی زمین، کاشــت، داشت و برداشت محاسبه می کنیم.۲۰۲

۲- بــا در نظر گرفتن میزان محصول بدســت آمده و قیمت مصوب هر کیلوگرم محصول (جو یا گندم)، درآمد کل کشاورز را از برداشت محصول محاسبه می کنیم.

۳- آن دسته از کشاورزانی که در کشت محصول متحمل ضرر شده اند مسلماً زکات مشمول آنها نخواهد شد، برای شناسایی این گروه میزان سود حاصل از کشت محصول را با استفاده از روش زیر بدست می آوریم:

(میزان هزینه حاصل از کشت محصول) – (میزان درآمد حاصل از کشت محصول) = میزان سود

۴- با در نظر گرفتن آن دســته از افرادی که سود محصول آنها مثبت شــده است و میزان محصول آنها بیشتر از ۸۷۴ کیلوگرم است، میزان زکات را به تفکیک برای محصولات گندم و جو در دو وضعیت دیم و آبی محاسبه می کنیم. (یک دهم محصول دیم و یک بیستم محصول آبی).

۵- برآورد درصد افرادی که به آنها زکات تعلق می گیرد هم نسبت به کل نمونه آماری و هم نسبت به تعداد کشاورزان گروه نمونه ای (گروه گندمکار آبی و دیم و جو کار آبـی و دیم) نیز محاسبـه می شود.

۶- برای برآورد میزان زکات محصولات گندم و جو هر ساله بر اساس آمار و ارقام وزارت جهاد کشاورزی محاسبه می کنیم.

تبصره : احکام مد نظر برای فقه اهل تشیع می باشد اما بر اساس شرایط منطقه ای و مذاهب اهل تسنن موارد فقهی در ضمائم قید شده استفرایند محاسبات میزان زکات:

به طور کلی روند محاســبه میزان زکات برای کشاورزی بصورت زیر می باشد.

                      µÂV» DŒ¯ ÉZÅ ÄÀ˂Š¶¯ Ä^‡ZV»                                 

    d‹Y{€] ÄÀ˂Š+ d‹Y{ ÄÀ˂Š+ d‹Z¯ ÄÀ˂Š+¾Ì» ɁZ‡ Ã{Z»M ÄÀ˂Š      

                   ÊF‹Y{€] µÂV» ½Y‚Ì» Ê·ZË ‰Y Ä^‡ZV»                  

           (µÂv» ¸̯ €Å [» d¼Ì«) ×(Ã|»M d‡|] µÂv» ½Y‚Ì»)        

  µÂV» DŒ¯ Y ¶ZU {‡

            {‡ = (µÂv» Y ¶Zu |»M{) – (ZÅ ÄÀ˂Š¶¯ ž¼m)           

            |‹Z] Ê» ʨÀ» ZÆ¿M {‡ į Ê¿YÁZŒ¯ Y ÄF‡|¿M ¥~U         

                 (|¿Y Ã|‹ €”f» µÂv» dŒ¯ Y į Ê¿YÁZŒ¯)               

   D‡Y ¹€³Â¸Ì¯ 847 Y €F¼¯ ½Z¿M µÂV» ½Y‚Ì» į Ê¿YÁZŒ¯ Y ÄF‡|¿M ¥~U  ({€Ì³ ʼ¿ ª¸ e cZ¯ ÃÁ€³ ¾ËY Ä] ¦Ë€ e ª^—)

 {€Ì³ Ê» ª¸ e ºË{ µÂ/v» Ä/]

 €]ZįÀ] ÊeZ¯ ,|‹Z]  ½Y‚̻ʻ µÂv» Ä°ÀËY Ä]  ºÅ{ÄmÂe ®Ë Z]                             ºË{ Ä] µÂV» CZ¯  ½Y‚Ì»Â¿ ®Ì°¨E Ä^‡ZV»                                  Ê]M                                           {į €Ì³,|‹Z] ÊeZ¯ Ê» Ê» ª¸ e ½Y‚Ì» µÂv» Ê]M Ä°ÀËY     µÂ/v» ºfˆÌ] Ä] ÄmÂe ®Ë Ä/] Z]

         : ¾ËY                                                                                                                                                                 : ¾ËY €]ZÀ] 

      ×{‡ = cZ¯ ½Y‚Ì»                                                                                                                                            ×{‡ = cZ¯   ½Y‚Ì»

شرح وظایف عاملین

۱- اجرای برنامه ها و دستورالعملهای کمیته امداد امام خمینی (ره).

۲- برقراری ارتباط با شورای اسلامی و مردم.

۳- تبلیغ و ترغیب مردم به پرداخت زکات.

۴- هماهنگی و ارتباط با روحانی مقیم و مبلغین اعزامی.

۵- تحویــل روزانه یــا مرحله ای زکات یا وجــوه آن به کمیته امداد امام خمینی (ره) و اجتناب از  نگهداری آن، که طی صورتجلســه ای به امضاء عامل جمع آوری، تحویل گیرنده و رئیس شــورای اسلامی خواهد رسید.

۶- ســایر موارد بر حســب نیاز از سوی کمیته امداد امام خمینی (ره) اعلام خواهد شد.

ضوابط مربوط به نحوه دریافت و صدور رسید زکات

۱- دریافت رســید مخصوص وصول زکات از مســئول مشارکتهای مردمی کمیته امداد امام خمینی (ره) و امضای فرم تحویل.

۲- ارائه رسید به کلیه افرادی که زکات می پردازند.

۳- استفاده از کاربن در زمان صدور رسید دو برگی.

۴- اخــذ امضای پرداخت کنندگان زکات بصورت زنده در برگ دوم رسیدها و ارائه برگ اول به زکـات دهنده.

۵- تحویل برگ دوم رســیدها به همراه زکات جمع آوری شــده به دبیرخانه ستاد.

۶- پرهیز از نگهداری بیش از ۷ روز وجوه زکات.

تذکر:

۱- کلیه عاملین زکات باید دارای حکم معتبر و مجوز لازم از ســوی دبیرخانه ستاد کمیته امداد امام خمینی (ره) باشند.

۲- کلیه عاملین زکات تنها با مسئول اجرائی زکات شهرستان یا بخش، مسئول مشارکتهای مردمی و یا دبیر ستاد احیای زکات (رئیس کمیته امداد) ارتباط خواهند داشت.

پی نوشت ها

۱ - الهمدانی، آقا رضا ـ مصباح الفقیه ـ مکتبة الصدر ـ قم ـ ج۳ ـ ص۱.

۲- الحر العاملی، وســائل الشیعة (آل البیت)، مؤسسة آل البیت علیهم السلام لإحیاء التراث، مطبعة مهر، قم، ۱۴۱۴ه ق جلد ۹ صفحه ۱۱

۳ - همان ج ۶ ـ ح ۲ ـ ص ۳.

۴ - در این شــواهد تاریخی علت از بین رفتن فقر و فزونی عایدات زکات به تفصیل بیان نشده است. اّمّا به نظر می رسد حاصلخیزی منطقه یمن و متعادل بودن نظام توزیع ثروت و پایبنــدی اغنیای آنجا به پرداخت زکات که تا عصر حاضر بلاانقطاع ادامه دارد، علت اصلی این امر بوده است.

۵ - توسلی، محمد اسماعیل، امکان سنجی زکات در ایران، ص ۲

۶  - مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، دار الکتب الإسلامیة، تهران، ۱۳۷۴ ش،  ج۸، ص۴

۷ - قرائتی،محسن، زکات،ص ۱

۸ - طباطبایی، سید محمد حسین، المیزان فی تفسیر القران،ترجمه موسوی همدانی سید محمد باقر، دفتر انتشارات اسلامی  جامعهی مدرسین حوزه علمیه  قم۱۳۷۴، ش،   ج۹، ص ۵۱۳۹ - دهقان، اکبر، زکات، ستاد اقامه نماز، تهران، ۱۳۸۴ ه ش ص ۵۹

۱۰ - فصلت : ۶و۷  ۱۱ - التوبة : ۱۸  

۱۲ - البینة : ۵

۱۳ - المؤمنون: ۴

۱۴ - النمل :۳

۱۵ - التوبه:۳۴

۱۶ - طبرســی، فضل بن حســن،ترجمه مجمع البیان فی تفســیر      القرآن، انتشــارات ناصر خسرو،تهران، ج ۱۱، ص۰۸

۱۷ - مریم, ۳۱

۱۸ - مریم, ۵۵

۱۹ کافی،  ج۲،  ص۱۸ و وسائل،  ج۱،                ص۱۳.

۲۰ مستدرک الوسائل، ج ۱، ص ۵۰۷ .

۲۱  همان  صفحه  ۸

۲۲ - وسائل ج ۶ صفحه ۴ (باب ۱ حدیث ۶- از ابواب زکات).

۲۳ - همان  صفحه ۱۴

۲۴ - همان

۲۵ - مبلغ بسیار اندک

۲۶ - قرائتی،محسن، خمس و زکات،ص ۱۰۹

۲۸ - سوره حشر، آیه ۹ و تغابن، آیه ۱۶.

۲۸ - تفسیر نورالثقلین، ج ۵،  ص۳۴۶.

۲۹ - جامع الأحادیث، ج ۹، ص ۴۸.

۳۰ - وسائل، ج ۶، ص ۶.

۳۱ - امالی طوسی، ج ۲، ص ۱۳۶.

۳۲ - فروع کافی، ج ۴، ص ۶۲.

۳۳ - بحار، ج ۶۹، ص ۶۲.

۳۴ - سوره اعلی، آیه ۱۴.

۳۵ - سوره اعلی، آیه ۱۴.

۳۶ - جامع الأحادیث، ج ۹، ص ۵۲ و ۶۹.

۳۷ - جامع الأحادیث، ج ۹، ص ۴۹.

۳۸ - جامع الأحادیث، ج ۹، ص ۵۰ .

۳۹ - جامع الأحادیث، ج ۹، ص ۶۵. ۴۰ - جامع الأحادیث، ج ۹، ص ۳۳.

۴۱ - سوره اعراف، آیه ۱۵۶ و توبه، آیه ۷۱.

۴۲ - سوره مائده، آیه ۱۲.

۴۳ - سوره لیل، آیه ۷.

۴۴ - وسائل، ج ۶، ص ۱۰.

۴۵ - سوره مائده، آیه ۱۲.

۴۶ - سوره توبه، آیه ۵.

۴۷ - جامع الأحادیث، ج ۹، ص ۲۲۳.

۴۸ - جامع الأحادیث، ج ۹، ص ۵۳ .

۴۹ - جامع الأحادیث، ج ۹، ص ۲۹.

۵۰ - جامع الأحادیث، ج ۹، ص ۷۰.

۵۱ - جامع الأحادیث، ج ۹، ص ۲۷۳.

۵۲ - سوره حجرات، آیه ۹.

۵۳ - سوره توبه، آیه ۱۱.

۵۴ - وافی، ج ۰۱، ص ۵۱

۵۵ - سوره بقره، آیه ۲۵۱.

۵۶ - جامع الأحادیث، ج ۹، ص ۵۶ .

۵۷ - سفینة البحار، ج ۳، ص ۴۷۴.

۵۸ - وافی، ج ۰۱، ص ۵۰ .

۵۹ - وافی، ج ۰۱، ص ۵۰ .

۶۰ - سوره بقره، آیه ۱۹۵.

۶۱ - جامع الأحادیث، ج ۹ص ۲۸۵.

۶۲ - جامع الأحادیث، ج ۹، ص ۲۴.

۶۳ - جامع الأحادیث، ج ۹، ص ۲۴.

۶۴ - جامع الأحادیث، ج ۹، ص ۵۰ .

۶۵ - جامع الاحادیث، ج ۹، ص ۵۰ .

۶۶ - وافی، ج ۰۱، ص ۴۲.

۶۷ - بحار، ج ۶۹، ص ۱۳۰.

۶۸ - وسائل، ج ۶، ص ۲۵.

۶۹ - جامع الأحادیث، ج ۹، ص ۴۸.

۷۰ - سوره توبه، آیه ۱۸.

۷۱ - جامع الأحادیث، ج ۹، ص ۵۲ .

۷۲ - جامع الأحادیث، ج ۹، ص ۵۲ .

۷۳ - کافی، ج ۲، ص ۳۷۴.

۷۴ - جامع الأحادیث، ج ۹، ص ۵۳ .

۷۵ - جامع الأحادیث، ج ۹، ص ۵۷ .

۷۶ - جامع الأحادیث، ج ۹، ص ۳۱.

۷۷ - سوره معارج، آیه ۲۱ - ۲۲.

۷۸ - سوره توبه، آیه ۶۷.

۷۹ - جامع الأحادیث، ج ۹، ص ۳۰.

۸۰ - جامع الأحادیث، ج ۹، ص ۳۰.

۸۱ - جامع الأحادیث، ج ۹، ص ۳۰ و ۳۳.

۸۲ - جامع الأحادیث، ج ۹، ص ۶۳. ۸۳ - قرائتی،محسن، خمس و زکات،ص ۹۷

۸۴ - جامع الأحادیث، ج ۹، ص ۳۴۷.

۸۵ - جامع الأحادیث، ج ۹، ص ۳۴۷.

۸۶ - سوره نحل، آیه ۴۰.

۸۷ - سوره نحل، آیه ۴۰.

۸۸ - سوره واقعه، آیه ۶۴.

۸۹ - سوره توبه، آیه ۱۰۴.

۹۰ - سوره قصص، آیه ۸۱.

۹۱ - سوره قصص، آیه ۷۸.

۹۲ - سوره قلم، آیه ۲۰.

۹۳ - وافی، ج ۰۱، ص ۳۳.

۹۴ - سوره بقره، آیه ۲۶۸.

۹۵ - سوره توبه، آیه ۳۸.

۹۶ - سوره همزه، آیات ۲ - ۳.

۹۷ - سوره کوثر، آیات ۱ - ۲.

۹۸ - سوره توبه، آیه ۱۰۳.

۹۹ - سوره مدّثر، آیه ۴۴.

۱۰۰ - جامع الأحادیث، ج ۹، ص ۳۲.

۱۰۱ - سوره آل عمران، آیه ۱۸۰.

 ۱۰۲- سوره نحل، آیه ۹۶.

۱۰۳ - جامع الأحادیث، ج ۹، ص ۲۴۳.

۱۰۴ - جامع الأحادیث، ج ۹، ص ۳۲۵.

۱۰۵ - جامع الأحادیث، ج ۹، ص ۵۸ .

۱۰۶ - جامع الأحادیث، ج ۹، ص ۵۸ .

۱۰۷-»منْ منع قیراطاً من ّ الزکاةِ فلیس بمؤْمنٍ و لا مسْلم  «. جامع الأحادیث، ج ۹، ص ۵۸ .

۱۰۸ -  مستدرکالوسائل، ج ۱، ص ۵۰۸ .

۱۰۹ جامع الأحادیث، ج ۹، ص ۴۳ .

۱۱۰ جامع الأحادیث، ج ۹، ص ۵۷ .

۱۱۱ جامع الأحادیث، ج ۹، ص ۴۴.

۱۱۲ - بحار، ج ۶۹، ص ۲۹.

۱۱۳ - »و ویلٌ لِّ لْمشْرکین الّ ذِین لا یؤْتون ّ الزکوة و هم بالاخِرةِ همْ کافرون  «. سوره فصّلت، آیه۶ و ۷,۴۱۱

۱۱۴ - مبسوط شیخ طوسی، ج ۱، ص ۱۹۰.

۱۱۵ - تفسیر نمونه، ج ۸، ص ۱۱.

۱۱۶ - جامع الأحادیث، ج ۹، ص ۶۳.

۱۱۷ - وافی، ج ۰۱، ص ۴۴.

۱۱۸ - وافی، ج ۰۱، ص ۴۴.

۱۱۹ - وافی، ج ۰۱، ص ۴۰.

         ۱۲۰ - سوره  آل عمران۷ آیه ۱۸۰.

۱۲۱ - جامع الأحادیث، ج ۹، ص ۳۹.

۱۲۲ - جامع الأحادیث، ج ۹، ص ۴۶.

۱۲۳ - جامع الأحادیث، ج ۹، ص ۵۳ .

۱۲۴ - جامع الأحادیث، ج ۹، ص ۴۵.

۱۲۵ - جامع الأحادیث، ج ۹، ص ۳۳.

۱۲۶ - جامع الأحادیث، ج ۹، ص ۳۲.

۱۲۷ - جامع الأحادیث، ج ۹، ص ۳۲.

۱۲۸ - جامع الأحادیث، ج ۹، ص ۳۳.

۱۲۹ - جامع الأحادیث، ج ۹، ص ۳۴.

۱۳۰ - جامع الأحادیث، ج ۹، ص ۶۸۴.

۱۳۱ - فلاح زاده،محمد حسین، احکام زکات

۱۳۲ - توضیح المسائل ،م ۱۸۵۳

۱۳۳ - مقدار دقیق همان است که در متن  آمدهاست و همین مقدار باید ملاک کحاسبه قرار گیــرد اما برای آنکه در ذهن بماند، و مطابق قاعــده گرد کردن اعداد، اگر وزن محصول به دست آمده حدود ۸۵۰ کیلوگرم باشد زکات دارد و برخی از فقها، مقدار آن را به تقریباً ۸۸۵ کیلوگرم  دانستهاند.(آیت اﷲ صافی)۱۳۴ - توضیح المسائل ،م۴۶۸۱

۱۳۵ - تحریــر الوســیله ،ج۱، کتاب الزکات، الفصــل الثالث، المطلب الثانــی، م۲.توضیح المسائل ،م۰۸۸۱ – ۱۸۸۱ - ۱۸۸۲

۱۳۶ - تحریر الوسیله ،ج۱، کتاب الزکات، الفصل الثالث،ص  ۶۵۳،الامر الثانی مسأله ۷توضیح المسائل ،م۶۸۸۱ - ۱۸۶۹

۱۳۷ - همان، م۵، توضیح المسائل، م ۱۸۵۶

۱۳۸ - به فتوای برخی از فقهاء اگر به کسی که می توان زکات داد دسترسی دارد بنابراحتیاط واجب نباید تأخیر بیندازد .(آیت اﷲ صافی)

        ۱۳۹- همان ،المطلب الثالث ،ص۲۲۲ توضیح المسائل، م  ۵۷۸۱،۱۸۷۷

۱۴۰ - توضیح المسائل ،م ۱۸۷۴

۱۴۱ - توضیح المسائل ،م ۱۸۹۵

۱۴۳ - به نظر برخی از فقهاء پس از گذشت یازده ماه زکات واجب  میشود.( آیت اﷲ فاضل، آیت اﷲ سیستانی و آیت اﷲ تبریزی)

۱۴۴ - توضیح المســائل ،م۸۰۹۱، برخی از فقهاء این شــرایط را لازم  نمیدانند و چنان چه حیوان در شخم زدن و حمل بار یا امثال آن به کار گرفته شود، احتیاط واجب آن است که زکاتش پرداخت شود.(آیت اﷲ سیستانی)

۱۴۵ - برخی از فقهاء این شــرط را لازم  نمیدانند و زکات  حیوانهایی که علف دســتی  میخورند را نیز واجب دانستهاند.(آیت اﷲ سیستانی)

۱۴۶ - توضیح المسائل ،م ۳۱۹۱، ۱۹۱۴

۱۴۷ - به نظر برخی از فقهاء نصاب گاو دو تاســت، ۳۰ و ۴۰ و بیشــتر از ۴۰ با همین دو عدد محاســبه  میشــود ،مثلاً زکات ۶۰ رأس گاو،  دو گوساله اســت که وارد سال دوم شده باشد(آیت اﷲ مکارم)

۱۴۸ - تحریر الوسیله، ج۱، کتاب الزکات فی زکات الانعام، فی ما یوخذ من الزکات م۱

۱۴۹ - همان م ۲

۱۵۰ - تحریــر الوســیله،ج ۱،کتاب الــزکات الفصــل الثانــی فــی زکات النقدین ،توضیح المسائل ،م۹۹۸۱

۱۵۱ - همان الاول، توضیح المسائل ،م ۱۸۹۷

۱۵۲ - همان، الثالث، توضیح المسائل ،م ۱۹۰۲

۱۵۳ - به فتوای برخی از فقهاء سکه طلای بهار آزادی، اگر به حد نصاب برسد زکات دارد.

(امام خمینی ،آیت اﷲ     خامنهای)

۱۵۴ - همان ،الثانی ،توضیح المسائل ،م ۱۸۹۹ و ۱۹۰۰

۱۵۵ - همان ،الاول

۱۵۶ - توضیح المسائل ،م ۱۸۹۸

۱۵۷ - توضیح المسائل، م ۱۹۲۵

۱۵۸ - کسانی که از سهم مولفه قلوبهم به آنها زکات داده  میشود، لازم نیست شیعه باشند.

۱۵۹ - توضیح المسائل ،م ۱۹۴۲ – ۱۹۴۶ تا ۱۹۴۸ - ۱۹۵۶

۱۶۰ - توضیح المسائل م ۱۹۵۰

۱۶۱ - توضیح المسائل م ۱۹۵۱

۱۶۲ - توضیح المسائل م ۱۹۹۰

۱۶۳ - توضیح المسائل م ۱۹۵۶

۱۶۴ - توضیح المسائل م ۱۸۹۲ - ۱۹۱۳

۱۶۵ - توضیح المسائل م ۱۹۴۷

۱۶۶ - توضیح المسائل م ۱۹۳۳

۱۶۷ - توضیح المسائل م ۱۹۳۹

۱۶۸ - توضیح المسائل م ۱۹۳۵

۱۶۹ - توضیح المسائل م ۱۹۶۱ و ۱۹۶۲

۱۷۰ - توضیح المسائل م ۱۹۶۶

۱۷۱ - توضیح المسائل م ۱۹۶۵

۱۷۲ -تحریر الوسیله ،ج۱، ص۳۴۳، م ۷ و ۸

۱۷۳ - به فتوای برخی      فقهاء میتواند به او قرض دهد و بعد از این که زکات بر او واجب شد حساب کند(آیت اﷲ مکارم)۱۷۴ - توضیح المسائل م ۱۹۷۰

۱۷۵ - توضیح المسائل م ۱۸۹۳

۱۷۶ - ولی به فرزند و نوه و پدر و مادر و جد و جده  نمیتوان زکات داد.

۱۷۷ - توضیح المسائل م ۱۹۷۳ و ۱۹۷۴

۱۷۸ - قرائتی،محسن، خمس و زکات،ص ۱۶۵

۱۷۹ -  از قطب راوندی نقل شده که ظاهر سخن امام این است که اول حیوانات معیوب و پیر را از گله جدا کن، بعد حیوانات سالم را دو بخش و هر بخش را باز به دو بخش تقسیم کن تا آنکه در آخرین بخش سهم زکات روشن شود.

۱۸۰ جامع الأحادیث، ج ۹، ص ۳۳۵.

۱۸۱ جامع الأحادیث، ج ۹، ص ۱۰۱.

۱۸۲ جامع الأحادیث، ج ۹، ص ۱۸۶.

۱۸۲ - سوره توبه، آیه ۱۰۴

۱۸۴ - جامع الأحادیث، ج ۹، ص ۳۳۳.

۱۸۵ - جامع الأحادیث، ج ۹، ص ۳۳۷.

۱۸۶ - جامع الأحادیث، ج ۹، ص ۳۳۴.

۱۸۷ - قرائتی،محسن، خمس و زکات،ص ۱۵۲

۱۸۸ - سوره توبه، آیه ۱۰۳.

۱۸۹ - جامع الأحادیث، ج ۹، ص ۲۳۹.

۱۹۰ - جامع الأحادیث، ج ۹، ص ۴۰۳.

۱۹۱ - وسائل، ج ۶، ص ۳.

۱۹۲ - برگرفته از مغازی ترجمه مهدوی دامغانی، ج ۳، ص ۷۴۰.

۱۹۳ - جامع الأحادیث، ج ۹، ص ۳۳۱.

۱۹۴ - سوره توبه، آیه ۵۸ .

۱۹۵ - جامع الأحادیث، ج ۹، ص ۲۵۹.

۱۹۶ - جامع الأحادیث، ج ۹، ص ۲۶۵.

۱۹۷ - مستدرک الوسائل، ج ۷، ص ۱۲۳.

۱۹۸ - مستدرک الوسائل، ج ۷، ص ۱۰۷.

۱۹۹ - نهج البلاغه، نامه ۲۵.

۲۰۰ - تحریر الوسیله، ج ۱، ص ۳۴۳.

۲۰۱ - تحریر الوسیله، ج ۱، ص ۳۴۳.

۲۰۲ - در قسمت احکام زکات، نحوه محاسبه این هزینه ها،به طور کامل توضیح داده شده است.