زندگینامه سیاسی دکتر مظفر بقایی

مشخصات کتاب

سرشناسه : آبادیان، حسین، ۱۳۳۷ -

عنوان و نام پدیدآور : زندگینامه سیاسی دکتر مظفر بقایی/حسین آبادیان.

وضعیت ویراست : ویراست ۲

مشخصات نشر : تهران: موسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی، ۱۳۸۶.

مشخصات ظاهری : ۸۰۰ ص.

شابک : ۷۰۰۰۰ ریال:978-964-5645-654

وضعیت فهرست نویسی : فیپا

یادداشت : کتابنامه: ص. ۵۹۱ - ۵۹۸؛ همچنین به صورت زیرنویس.

موضوع : بقائی‌کرمانی، مظفر، ۱۲۹۱ - ۱۳۶۶.

موضوع : سیاستمداران ایرانی -- قرن ۱۴.

موضوع : ایران -- تاریخ -- پهلوی، ۱۳۲۰ - ۱۳۵۷.

موضوع : ایران -- سیاست و حکومت، ۱۳۲۰ - ۱۳۵۷.

شناسه افزوده : موسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی.

رده بندی کنگره : DSR۱۴۸۶/ب۷ ۱۳۸۶‌آ۲

رده بندی دیویی : ۹۵۵/۰۸۲۴۰۹۲

شماره کتابشناسی ملی : ۱۰۳۰۵۹۸

اشاره

پیشگفتار بر چاپ دوم

کتاب زندگینامه سیاسی دکتر مظفر بقائی، از همان بدو انتشار مورد توجه علاقه‌مندان به موضوعات سیاسی و مباحث تاریخ معاصر ایران واقع شد. البته بدیهی است هرکس از موضع و موقفی خاص داوری و ارزیابی خود را از آن ارائه نمود، عده‌ای با انگیزه‌های از پیش تعیین شده سیاسی، در تلاش برای تخطئه کتاب برآمدند و به جای اینکه در نقد مطالب آن حجت آورند و برهان اقامه نمایند، از راه شناخته شده و مرسوم قضاوت بدون مطالعه وارد گردیدند. عده‌ای دیگر آن را در راستای مواضع سیاسی خود مورد ارزیابی قرار دادند و عده‌ای هم به جای اینکه وقت خود را صرف اینگونه مباحث نمایند، آن را به عنوان منبعی موثق در باب یکی از سرشناس ترین چهره‌های سیاسی تاریخ معاصر ایران، به مثابه یک منبع و مأخذ مورد توجه قرار دادند. کتاب زندگینامه سیاسی دکتر مظفر بقائی از چند جهت منحصر به فرد است: نخست اینکه این کتاب، تنها منبع بیوگرافیک است که همه مستند به اسناد و منابع تاریخی است. معمولاً در سنت تاریخ‌نویسی حتی در مغرب زمین، آنگاه که سخن از زندگینامه رجلی سیاسی به میان می‌آید، به منابع ارجاع نمی‌دهند و مطالب عمدتاً به شکلی نوشته می‌شوند تا خواننده را صرفاً به ادامه مطالعه تشویق نمایند و به همین دلیل انواع و اقسام افسانه پردازیها و مطالب غیر‌مستند در این کتابها یافت می‌شوند.

ویژگی دوم کتاب حاضر این است که زندگی یک رجل سیاسی را در بستری تاریخی ارزیابی کرده، مقاطع گوناگون و فراز و نشیبهای زندگی او را کاویده و برای فهم عناصر و مختصات گرایشهای سیاسی او حتی به دوره مشروطه رجعت کرده است. هدف از این روش کشف عناصر تعیین‌کننده در جهت‌گیریهای سیاسی دکتر مظفر بقائی

بوده و به‌عبارت بهتر تبار رفتار سیاسی بقائی در بستر تاریخ واکاوی گردیده است. طرح پرسش در علم تاریخ حداقل انجام نیمی از طرح تحقیقاتی را تسهیل می‌کند، به‌عبارت بهتر اگر کسی نتواند از حوادث تاریخی و علل حدوث وقایع پرسش کند، قادر به هیچ‌گونه تحقیقی نیست. در سنت اندیشه تاریخی، پرسش به صورت ماتأخر و بعد از حدوث واقعه تاریخی بروز و ظهور می‌کند، یعنی اینکه ابتدا حادثه‌ای تاریخی روی می‌دهد و آنگاه موضوع شناسائی مورخ و محقق واقع می‌شود. تاریخ، بررسی و تحلیل عقلانی حوادث جزئی گذشته است، نه به منظور اینکه انبانی برای ذهن ایجاد کند، بلکه برای اینکه راز و رمز تحولات تاریخی را روشن سازد و در پرتو مصالح ملی؛ چراغی باشد فرا راه نسل بعد تا تجربیات شکست‌خورده گذشتگان را تکرار ننمایند. امام علی (ع) در خطبه شانزدهم نهج البلاغه توشه گرفتن از حوادث و وقایع تاریخی را عاملی برای در نغلتیدن به شبهات می داند. پس اگر کمترین فایده تاریخ را فهم تجربیات گذشتگان بدانیم، آنگاه به اهمیت موضوع بیشتر وقوف حاصل خواهیم کرد.

بقائی برای بسیاری از ایرانیان نسل انقلاب مردی شناخته شده بود، اما این شناخت عمدتاً از حد شنیدن نام او تجاوز نمی‌کرد. برای کسانی که در تاریخ ایران معاصر تعمق می‌کردند، پرسشهای زیادی در مورد انگیزه‌های سیاسی بقائی وجود داشت. به‌عبارتی رفتار سیاسی بقائی از دهه بیست شمسی به بعد ذهن عده‌ای را همیشه به خود مشغول می‌داشت، اما پاسخی در خور به ریشه‌ها، علل و عوامل فعالیتهای او داده نمی‌شد. این کتاب در صدد آن بود تا نشان دهد به واقع بقائی در جستجوی چه بود و زیگزاگ زدنهای متوالی و متناوب او را با چه محک و معیاری می‌توان توجیه کرد؟ کتاب حاضر مورد توجه بسیاری از محققین قرار گرفت، بحث در مورد آن در کنفرانسهای متعدد داخلی و خارجی شروع شد و این کتاب مبنائی گردید تا آثار دیگری به بازار آیند. روزنامه‌ها و نشریات متعدد از آن برای تفسیر برخی تحولات تاریخ معاصر کشورمان استفاده کردند و نقدهائی هم بر آن نوشته شد. بعد از انتشار کتاب حاضر در داخل و خارج کشور، تلاش شده تا کتابی جدید به بازار روانه کنند، لیکن تا آنجائی که نگارنده اطلاع دارد، این کار هنوز انجام نشده است. از بدو انتشار این کتاب، «مسئله بقائی» به عنوان یکی از «مسائل تاریخ معاصر ایران»، مورد توجه واقع شده و اینک کمتر کتابی است که در مورد حوادث دهه‌های بیست تا پیروزی انقلاب نوشته شود و از این منبع

استفاده ننماید.

نویسنده کتاب همیشه از منتقدین خواسته است اگر مدعائی در دست دارند که می‌تواند روایتی دیگر از زندگی بقائی ارائه کند، از انجام آن استقبال می‌نماید. عده‌ای از محققین نقدهائی جزئی و البته شکلی به کتاب داشتند که تلاش شده در چاپ حاضر بر طرف شوند. نگارنده گرچه تا کنون و با منابع موجود اعم از اسناد و نشریه و کتاب، در صحت داوری تاریخی خود شبهه‌ای ندارد و همه مستنداتی که بعد از انتشار این کتاب هم ارائه شده‌اند، مؤید نظراتی است که در کتاب حاضر مطرح شده‌اند، اما از هر گونه نقدی بر این کتاب استقبال کرده و هنوز هم استقبال می‌کند.

در چاپ حاضر کتاب تغییرات کمی و کیفی فراوانی صورت گرفته است: نخست اینکه از سایر اسناد فارسی و انگلیسی که بعداً یافته شدند و از طریق همکاران و دوستان دانشگاهی به این جانب داده شده، استفاده گردیده است. ظاهراً اسنادی که به بقائی و حزب زحمتکشان اختصاص دارند، به وفور در آرشیوهای امریکا و انگلیس قابل دستیابی‌اند، لیکن متأسفانه تا کنون فرصتی برای شخص نگارنده فراهم نشده تا آنها را بررسی کند. دوم فصولی به کتاب اضافه شده تا بستر تحولات تاریخ معاصر ایران بهتر روشن شود. سوم فهرست تفصیلی، مقدمه و نتیجه گیری جدیدی به کتاب افزوده شده است. نیز فهرستی از منابع و مأخذی که در تدوین این اثر مورد استفاده واقع گردیده‌اند، به بخش پایانی کتاب افزوده شده است. چهارم در پاورقیها توضیحات کافی و فراوانی جهت تکمیل مباحث کتاب و اطلاع بیشتر خوانندگان افزوده گردیده است. پنجم کتاب مجدداً ویرایش شده و سهوهای احتمالی و لغرشهای آن برطرف شده‌اند. تلاش شده کلیه انتقادات مورد توجه واقع گردد و در چاپ حاضر یا توضیحات کافی داده شود و یا اگر در جائی انتقادی وارد بوده، نویسنده اشتباه خود را اصلاح نماید. ششم اینکه در چاپ حاضر از منابع و مآخذ منتشر شده اعم از کتاب و نشریه، و یا بیانیه و تحلیل سیاسی هم بهره‌برداری به عمل آمده است. نگارنده مثل گذشته از نقدهای عالمانه‌ای که بر این کتاب وارد شده و می‌شود، استقبال می‌نماید و هر مطلبی که در ارتقاء سطح درک سیاسی جوانان این مرز و بوم مؤثر واقع گردد، البته فی‌نفسه فارغ از حب و بغضها ستودنی است.

در ضمن برای آشنائی جوانان و یا دانشجویانی که عمدتاً با مراکز اسناد خارجی و یا نامها و نیز اختصارات رایج در متون تاریخ معاصر ایران آشنائی ندارند، بلافاصله بعد از مقدمه صفحه‌ای به نام اختصارات افزوده شده است.

و ما توفیقی الا بالله علیه توکلت و الیه انیب

حسین آبادیان ـ 29/12/1385

مقدمه

طرح بحث

دکتر مظفر بقائی کرمانی یکی از مشهورترین رجال سیاسی تاریخ ایران معاصر است که نام او با وقایع و حوادث فراوانی در هم تنیده شده است. از هر منظری به تحولات تاریخ ایران دهه‌های بیست شمسی به این سو نظر افکنیم، نمی‌توانیم نام او را حذف نمائیم. در مورد بقائی قضاوتهای فراوانی صورت گرفته که در تحلیل نهائی هیچ کدام آنها نمی‌تواند طرحی جامع از رفتار و کردار سیاسی او ارائه کند، زیرا لایه‌های تشکیل‌دهنده شخصیت و رفتار سیاسی بقائی پیچیده و متعدد است. این مقوله از سوئی با پیچیدگی تاریخ معاصر ایران مرتبط است که لاجرم شخصیتهای پیچیده سیاسی بین المللی بازیگران آن بوده‌اند، و از سوئی دیگر نیازمند شناسائی فرایندها و شخصیت‌های موازی دیگری است تا فهم رفتار سیاسی رجالی مثل بقائی را تسهیل نماید.

انواع و اقسام تعابیر در وصف زندگی و رفتار و کردار سیاسی بقائی به کار گرفته شده که به نظر ما بهترین آن تعبیری است که جواد جعفری با عنوان «مرد شگفت‌انگیز سیاست ایران» به کار برده است. شگفتی رفتار سیاسی بقائی امری است که حتی صدیق ترین وفاداران او در مقاطع گوناگون تاریخی آن را به نحوی از انحا بیان داشته‌اند. برای شناخت مرد شگفت‌انگیز مورد نظر ما، البته تأملات و مطالعات زیادی لازم است که از عهده کسانی معدود بر می‌آید. لازمه هرگونه مطالعه و تأمل در تحقیق تاریخی «فاصله گرفتن» از موضوعی است که تحقیق در مورد آن انجام می‌شود. بدون فاصله گرفتن به مفهوم علمی، راه بر شناسائی مسدود می‌شود، زیرا از نظر فلسفی هر پدیده‌ای وقتی می‌تواند مورد شناسائی قرار گیرد که «موضوع» شناسائی واقع شود، در این مسیر البته

باید تعلقات و وابستگیها جای خود را به دید خشک علمی‌دهد، چه در غیر این صورت شناختی ظهور نخواهد کرد.

گرچه بقائی چهره‌ای آشنا برای سیاستمداران، مورخان و محققان تاریخ معاصر ایران بوده، لیکن هیچ اثر مستقل و در خور توجهی چه از سوی مخالفان و چه از سوی طرفداران او منتشر نگردیده است. به همین دلیل و به رغم شهرت فراوان، هنوز قضاوتهای سطحی در مورد او فراوانند، عده‌ای به دلیل نام حزب او که زحمتکشان ملت ایران نام دارد، وی را سیاستمداری چپ‌گرا می‌دانند، عده‌ای دیگر به دلیل همین عنوان حتی وی را توده‌ای تلقی می‌کنند؛ غافل از اینکه بقائی هرچه بود، تمام عمر از حزب توده نفرت داشت. عده‌ای دیگر بقائی را رجلی آزادیخواه و لیبرال تلقی می‌نمایند و گروهی هم وی را مردی می‌دانند که در فعالیت سیاسی خود از انگیزه‌های مذهبی بهره می‌گرفته است. علت این قضاوتها همه در آن است که بقائی رجلی بود که در مقاطع گوناگون تاریخی و بسته به موقعیت از ابزارهای لازم برای پیشبرد اهداف سیاسی خود بهره می‌گرفت، نمی‌توان هیچ اصل ثابتی را در فعالیتهای او مفروض گرفت و مدعی شد او در مقطعی خاص به فلان اصل ثابت باور داشته است.

یکی از علل پیچیدگیهای رفتار سیاسی بقائی این است که وی با جریانها، رجال سیاسی، نهادهای اطلاعاتی نظامی و غیر نظامی، روزنامه نگاران، هنرمندان و حتی باندهای سیاه مرتبط بوده و از هر کدام از آنان در راستای هدفی خاص بهره برده است. پس بدون شناخت این جریانها راه بر تحلیل شخصیت و رفتار سیاسی او بسته است. اما اگر تمام اطلاعات لازم در این زمینه هم به دست آیند، باز هم پیچیدگی رفتار او به قوت خود باقی است. علت در این نکته نهفته است که نظر و عمل بقائی در مقاطع مهمی از زندگی سیاسی او با هم تناقض دارند، کشف راز و رمز این تناقضها کلید ورود به هزار توی فعالیتهای او به شمار می‌آید. بقائی اغلب اوقات در مقام سخن چیزی را به زبان می‌آورد که آن سخن با رفتار عملی او تمایز و حتی همانطور که گفتیم تناقض داشت. چطور ممکن بود اجتماع نقیضین در شخصیتی سیاسی در لحظه‌ای واحد ظهور کند و از او شخصیتی شگفت‌انگیز خلق ننماید؟ برای کسی که در مورد زندگی رجال سیاسی ایران و هر جای دیگر جهان تحقیق می‌کند، کشف تناقض در نظر و عمل یکی از مهمترین گامهاست؛ به‌عبارت بهتر وظیفه مورخ نشان دادن تناقضات موجود در امری

تاریخی و یا شخصیتی سیاسی است. وجود تناقض در هر امری نشان از ظهور امری خلاف آمد و شکل گیری مقوله‌ای است خلاف عادت. برای یک انسان معمولی وانمود ساختن خویش به عنوان موجودی که حقیقتاً چیز دیگری است، امری است ناممکن؛ لیکن برای یک سیاستمدار حرفه‌ای این نخست گام عرصه سیاست است. بدون تردید بقائی مرد میدان این عرصه بود، او در مقاطع فراوانی از زندگی سیاسی اش، خویش را به گونه‌ای خاص معرفی می‌کرد؛ اما در نفس‌الامر و دنیای حقیقی چیز دیگری بود. کشف علل و عوامل و راز این رفتار نخستین گام در شناسائی کردار سیاسی دکتر مظفر بقائی است.

اما نکته مهمتر دیگری هم وجود دارد و آن ارتباطات پیچیده بقائی است با محیط سیاسی پیرامون خود. شناخت محیط سیاسی که بقائی در آن تنفس می‌کرد، یکی از مراحل عمده برای فهم کردار سیاسی اوست، کما اینکه شناخت شبکه یاران و دوستان او ضرورت درجه نخست در کشف شخصیت شگفت‌انگیز او دارد. در هر مقطع از زندگی سیاسی بقائی، شبکه‌ای از یارانش او را احاطه کرده بودند: از عوامل اداره آگاهی شهربانی گرفته تا روزنامه نگاران، از عوامل رکن دو ارتش تا عناصری از باندهای تبهکار، از عناصر سیاسی که همیشه در سخن مورد حمله بقائی قرار می‌گرفتند تا دربار محمدرضا پهلوی؛ اینها همه و همه باعث پیچیدگی بیشتر رفتار سیاسی او می‌شدند. این موضوع در منابع منتشر شده و اسناد بازتاب فراوانی داشته است. رفتار سیاسی او به هیچ وجه قابل پیش بینی نبود، کسی نمی‌دانست او تا دقایقی دیگر چه واکنشی نشان می‌دهد، این امر بزرگترین نقیصه برای یک سیاستمدار است. درست است که در غرب جدید از ماکیاوللی تا مترنیخ و بعد گفته‌اند سیاستمدار کسی است که در دل چیزی داشته باشد و در عمل خلاف آن را انجام دهد؛ اما این سخن به هیچ وجه به مفهوم زیر پا نهادن قراردادها و موازین مرسوم و مورد قبول نبوده و نیست. بقائی استاد شکستن پیمانها بود، او به راحتی سوگند می‌شکست و به تعهدات خود پشت پا می‌زد، به آسانی مبدل به شخصیتی تهاجمی می‌شد و در طرفه العینی مخالف سیاسی خویش را چنان آماج حمله و تحقیر قرار می‌داد که در نوع خود بی نظیر بود.

به واقع بقائی دو شخصیت داشت: شخصیتی آشکار که از او مردی سخنور، آراسته، مبادی آداب، سیاستمدار و روزنامه نگار ارائه می‌داد، و شخصیتی پنهان که قدرت

تخریب آن شگفت‌انگیز بود. شخصیت پنهان بقائی او را به عملیات پنهان می‌کشانید، موضوعی که در امر سیاست بدیهی است، اما بقائی تا آن اندازه این عملیات را به افراط می‌کشانید که همه او را موجودی دسیسه گر می‌دیدند. بقائی همیشه یارانی داشت که او را در این لحظات یاری می‌دادند، آنها وی را به گود سیاست پرتاب می‌نمودند، اگر انگیزه خود را از دست می‌داد، او را به ادامه راه تشویق می‌نمودند و خلاصه اینکه بر شخصیت و کردار و رفتار او کنترلی وصف ناشدنی اعمال می‌نمودند. آنها از جسارت و تهور بقائی سود می‌جستند تا مقاصد سیاسی خویش را برآورده نمایند، و وقتی به مقصود می‌رسیدند او را به حال خود رها می‌ساختند. پس برای شناسائی و فهم رفتار پیچیده سیاسی بقائی باید به این دسته جریانها و اشخاص و اهداف آنها هم پرداخت، به این شکل است که می‌توان محور مختصات رفتار او را به درستی ترسیم نمود.

گرچه شاید بتوان از طریق کتابها و مقالات منتشر شده، وجه آشکار رفتار سیاسی او را تا اندازه‌ای فهمید، لیکن شناخت وجه پنهان رفتار سیاسی او، نیازمند ابزارها و صلاحیتهای دیگری است. تا کنون کتابهای زیادی یا در مورد بقائی نوشته شده و یا به نحوی از انحا بحثی در مورد او مطرح کرده‌اند، لیکن هیچ کدام آنها جای خالی تحقیقی جداگانه در مورد زندگی او را نمی‌گیرند. به همین دلیل سطح منابع مورد استفاده در مورد زندگی او باید کیفاً و کماً ارتقاء یابد. کتاب حاضر مدعی است چنین کاری را توانسته است انجام دهد.

نگاهی به منابع

منابع این تحقیق مفصل‌اند و مشروح، میزان اعتبار این منابع یکسان نیست و هردسته از آنها جایگاهی خاص خود دارند. فهرست مشروح منابعی که مستقیم و غیرمستقیم به حوادث دوره زندگی بقائی پرداخته‌اند، در بخش منابع آمده است، لیکن در اینجا به اجمال مهمترین آنها را مورد بررسی قرار می‌دهیم:

الف. اسناد

مهمترین دستمایه تحقیق حاضر اسنادند. این اسناد به‌طور کلی به دو دسته تقسیم می‌شوند: اسنادی که به خود بقائی مربوطند و اسنادی که با حوادث تاریخ دهه بیست به

بعد ایران مربوط می‌شوند و برای فهم زندگی سیاسی بقائی مفیدند. اسنادی که به خود بقائی ارتباط دارند باز هم دو دسته‌اند: اسناد شخصی و اسناد ساواک. اسناد شخصی عبارتند از اسنادی که متعلق به خود او بوده‌اند و مکاتبات، دستنوشته‌ها، یادداشتهای کوتاه و گزارشها را در بر می‌گیرند. نیز اسنادی که به دوستان و همفکران بقائی تعلق دارد در این مجموعه جای می‌گیرد. در کنار اینها می‌توان به اسناد دیگری مثل اسناد خانه سدان و نیز اسنادی که متعلق به سایر احزاب، گروهها و شخصیت‌های سیاسی است، اما به‌هر دلیلی به دست بقائی رسیده است اشاره کرد. این اسناد یا سیاسی‌اند و یا اجتماعی؛ در مورد دوم می‌توان به اسناد جنگل قائم کرمان و یا عریضه‌هائی که برای انجام کاری و یا تقاضائی به او نوشته شده‌اند، اشاره کرد. بخشی از این اسناد پیشتر در مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی نگهداری می‌شد، تصور می‌رود نگارنده آخرین فردی باشد که این اسناد را دیده باشد. به‌عبارت واضح‌تر، اینها به هیچ وجه من الوجوه اسناد محرمانه تلقی نمی‌شوند، پیش از راقم این سطور این اسناد بعلاوه عکس ها برای نوشتن کتابی در مورد دکتر بقائی در اختیار دیگران هم قرار گرفته بود، اما عملاً هیچ اثری منتشر نشد. اسناد دکتر عیسی سپهبدی، حسین خطیبی و علی زهری در این بخش قرار دارند.

بخشی دیگری از این اسناد یعنی اسناد شخصی بقائی، در مرکز اسناد انقلاب اسلامی نگهداری می‌شوند. اسناد این مرکز هم یا سیاسی‌اند و یا اجتماعی. مهمترین اسناد سیاسی مربوط است به استراتژی بقائی در مورد نحوه برخورد با احزاب ملیون و مردم و نیز اسنادی بسیار مهم که نحوه رویکرد و برخورد بقائی را با انقلاب اسلامی نشان می‌دهد. این اسناد طبق روال معمول مرکز اسناد انقلاب اسلامی، در اختیار محققین قرار گرفته و می‌گیرد و باز هم به هیچ‌وجه مراجعه به آنها انحصاری نبوده و نیست.

بخش دیگر اسناد مربوط به بقائی همان اسناد ساواک است. نگارنده در نگارش این متن چندان به این اسناد ارجاع نداده است، به‌عبارت واضح‌تر اسناد این مجموعه همه شخصی‌اند. اسناد ساواک مربوط به بقائی هم چندی پیش توسط مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات در دو جلد منتشر

شده‌اند. در کنار اینها باید به اسناد آیت‌الله سید ابوالقاسم کاشانی اشاره کرد که توسط همان مرکز و باز هم در دو جلد منتشر شده‌اند.

اسناد انگلیسی این کتاب شاید عمدتاً با شخص بقائی ارتباطی نداشته باشد، لیکن این اسناد برای فهم دوره حیات سیاسی بقائی در مقطعی خاص در دهه بیست مفید و مؤثر می‌باشد و شاید بتواند انگیزه ورود بقائی را به صحنه سیاست روشن سازد. این اسناد هم یا منتشر شده‌اند و یا اینکه بخش هائی از آنها توسط همکاران دانشگاهی که امکات توقف طولانی مدت را در امریکا و انگلستان داشته‌اند، در اختیار این جانب قرار گرفته است. تعداد این اسناد البته خیلی کم است، اما از نظر کیفی مهم ارزیابی می‌شوند. اما مهمترین متن انگلیسی که در اختیار این جانب بود، مکاتبات وزارت خارجه امریکاست که با عنوان عمومی «روابط خارجی ایالات متحده امریکا»⁽¹⁾منتشر شده‌اند. بدون تردید مهمرین اینها جلد دهم است که دوره‌های مقدمات ملی شدن نفت تا بعد از کودتای 28 مرداد را در برمی‌گیرد. جلدهای پنجم و هفتم نیز مورد استفاده مکرر نگارنده واقع گردیده است. این مجلدات حوادث دوره‌ای مهم که از نخست‌وزیری قوام تا تکاپوهای رزم‌آراء را دربر می‌گیرد، شامل می‌شود.

ب. بیانیه‌ها و اعلامیه‌ها

بخش مهمی از منابع کتاب حاضر عبارتند از بیانیه‌ها و اعلامیه‌های حزب زحمتکشان. برخی از این بیانیه‌ها که مفصل هستند، در همان زمان انتشار به صورت جزوه منتشر گردیدند. به‌طور نمونه می‌توان از بیانیه بقائی در انتقاد از لایحه امنیت اجتماعی مصدق یاد کرد و یا بیانیه‌ای که در تیرماه سال 1342 بعد از پانزده خرداد منتشر گردید. به اینها بیانیه بقائی با عنوان «من نماینده مردم کرمان هستم» را باید افزود که بعد از ماجرای قتل افشارطوس و پیش از رفراندوم انحلال مجلس هفدهم منتشر گردید. اما بدون تردید مهمترین بخش این بیانیه‌ها، آنهائی است که در سالهای 1356 و 1357 منتشر شدند و مواضع بقائی را در مورد انقلاب اسلامی بازتاب می‌دادند. به اینها باید متن دستنوشته مذاکرات بقائی با شاه اشاره کرد، کلیه این دسته بیانیه‌ها از آرشیوهای مختلف به دست آمده و دستنوشته‌ها در مورد انقلاب اسلامی نیز در مرکز

اسناد انقلاب اسلامی نگهداری می‌شوند.

ب. روزنامه‌ها

نشریات و روزنامه‌ها در زمره مهمترین اسناد و ارجاعات یک مورخ تاریخ معاصرند. استفاده از روزنامه‌ها در بین محافل دانشگاهی رایج نیست، حال آنکه روزنامه‌ها آینه تمام نمای بخشی از دوره تاریخ معاصر یک ملتند. بدون تردید مهمترین روزنامه‌ای که مورد استفاده نگارنده واقع شده، روزنامه شاهد است که توسط خود بقائی منتشر می‌شد. روزنامه‌های دیگر به ویژه نشریات حزب توده نقش مهمی در نشان دادن فضای سیاسی این دوره تاریخ ایران داشته و دارند. موازنه نیروهای دو حزب توده و زحمتکشان می‌تواند نقش بسیار مؤثری در فهم تحولات دوره‌ای خاص از تاریخ ایران داشته باشد که از دهه بیست تا کودتا را شامل می‌شود. روزنامه‌های دیگری که مورد استفاده واقع شده‌اند عبارتند از باختر امروز، اطلاعات، کیهان، داد و خواندنیها که گزیده‌ای از مطالب سایر نشریات را هفته‌ای دو بار منتشر می‌کرد. فهرست نشریاتی که مورد استفاده واقع شده‌اند، در بخش منابع ذکر شده است.

ت. کتابها

کتابها طیف گسترده‌ای از منابع این تحقیق را در برمی‌گیرند. مهمترین منابع تحقیق حاضر در در درجه اول عبارتند از در شناخت حقیقت و چه کسی منحرف شد؟ که متن بیانیه‌ها، نطقها و مطالب خود دکتر بقائی است. در مرحله بعد خاطرات دکتر مظفر بقائی کرمانی را باید نام برد که گفتگوهای اوست با حبیب لاجوردی مسئول بخش تاریخ شفاهی دانشگاه هاروارد. کتابهائی که به حمایت از بقائی نوشته شده‌اند در این طیف جای می‌گیرند. در مرحله بعد خاطرات رجال سیاسی، مورخان، تک نگاریها و تحلیلهای سیاسی را باید نام برد که فهرست کامل آن باز هم در بخش منابع و مآخذ ذکر شده است. یکی از منابع مهم برای شناخت رفتار سیاسی بقائی، کتابی است که حاصل گفتگوی جواد جعفری برادر حسن جعفری متهم به قتل احمد دهقان مدیر تهران مصور است با مصاحبه‌گر. این کتاب در امریکا با عنوان «گفت و شنفت» منتشر شده و متأسفانه به هنگام تدوین این کتاب در دسترس نگارنده نبود. لیکن بخش‌هائی از

آن در کتابی دیگر با عنوان «بی‌گناهی که به دار آویخته شد»، ذکر شده که بسیار مفید است. از کتاب فوق که توسط دکتر ابوالقاسم تفضلی یکی از وکلای مدافع جعفری نوشته شده هم استفاده لازم به عمل آمده است.

کتاب حاضر محصول مطالعات فراوان از سالهای اولیه انقلاب تا کنون است، لیکن بدون تردید اسناد بودند که زمینه‌های لازم را برای انتشار این اثر فراهم نمودند. لازم است از مسئولین محترم مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی، مرکز اسناد انقلاب اسلامی و اشخاصی که در تدوین نهائی این کتاب این جانب را همراهی کردند، تشکر و قدردانی نمایم.

حسین آبادیان

29/12/1385

علائم و اختصارات

D.C, Washington District Columbia

Department of State  وزارت امور خارجه امریکا  

F.O, Foreign Office اسناد وزارت خارجه بریتانیا   

F.R, Foreign Relations of the United States

اسناد منتشر شده با نام عمومی روابط خارجی ایالات متحده امریکا

HSTL, Harry S. Truman Library

اسناد منتشر نشده مربوط به ایران در کتابخانه هاری اس. ترومن در میسوری

N.J, New Jersey 

N.S.C, National Security Council شورای امنیت ملی

N.Y, New York   

NSD, National Security Documents اسناد امنیت ملی  

NSF, National Security Files, آرشیو امنیت ملی

PRO. Public Record Office  اداره اسناد عمومی بریتانیا

R. G, Record Group اسناد منتشر نشده وزارت خارجه امریکا

Secretary of State(در امریکا)  وزیر امور خارجه

TPF, Truman Presidency Filesاسناد منتشر نشده دوره ریاست جمهوری ترومن Undersecretary of Department of State  معاون وزارت خارجه امریکا

فصل یک

درباره مشروطه کرمان

با سقوط محمدعلی شاه و استیلای نیروهای متحد سپهسالار تنکابنی و سردار‌اسعد بختیاری بر تهران (جمادی‌الثانی 1327ق.)، دوره جدیدی از حیات سیاسی مردم ایران آغاز شد. کمی بعد، در ذیقعده 1327ق.، مجلس دوم آغاز به کار کرد. این مجلس عرصه تعارض دو حزب جدیدالتأسیس دمکرات و اعتدالی بود. در حزب دمکرات چهره‌هایی چون سیدحسن تقی‌زاده، سلیمان‌میرزا اسکندری، حسینقلی‌خان نواب و وحیدالملک شیبانی دیده می‌شدند⁽¹⁾. حزب اعتدالی نیز کانون تجمع بسیاری از رجال مشروطه، از جمله دو روحانی نامدار تهران آیت‌الله طباطبایی و آیت‌الله بهبهانی، بود.

حزب دمکرات از همان آغاز انفکاک کامل قوة سیاسی از قوة روحانی را در برنامه خود قرار داد و با طرح شعارهای اصلاح‌طلبانه از قبیل مخالفت با مجلس سنا، تقسیم املاک بین رعایا، منع احتکار و اجباری کردن تعلیم اجباری، کوشید تا در میان مردم، به‌ویژه اقشار جوان و تحصیلکرده، پایگاهی به دست آورد؛⁽²⁾در حالیکه در عمل به این شعارها پای‌بند نبود.

حزب دمکرات به سرعت تشکیلاتی منسجم بر پا کرد و شعب خود را در شهرهای مهم ایران تأسیس نمود و از جمله شعبه‌ای در کرمان تأسیس کرد. کرمان طی سالیان مدید از سلطه شاهزادگان قاجار از یکسو و خاندان وکیل الملک از سوی دیگر آسیب‌های فراوان دیده بود و لذا محیط مناسبی برای طرح شعارهای عوامفریبانه

دمکرات‌ها به شمار می‌رفت. طولی نکشید که برخی از شخصیت‌های سیاسی موجه و غیرموجه این خطه به شعبه فرقه دمکرات پیوستند. سید مصطفی خان کاظمی، محمود درگاهی (دبستانی)، آقا مهدی رئیس بلدیه، حاج حسین یاسائی، عبدالله‌خان پامناری، محمد‌میرزا ابوالفتح، آقاسید جواد و برادرش میرزاشهاب، ناظم‌التجار، آقامیرزا غلامحسین، احمد دهقان (بهمنیار)، ابوالقاسم (معروف به ابوالقاسم شمر)، علی کاکو و میرزاحسین‌خان رئیس نظمیة کرمان از این گروه بودند. فرزندان یاسایی، میرزاشهاب و بهمنیار تا سالها بعد روابط صمیمانة خود را حفظ کردند و مظفر بقایی بعدها با آنان روابط نزدیک داشت.

پریشانی سیاسی پس از فتح تهران به کرمان نیز سرایت کرد. والیان کرمان (قوام‌الملک، صارم الملک و جلال الدوله مسعود) در سالهای 29-1328 قمری عملاً اقتداری نداشتند و در این زمان دمکرات‌ها یکی از عوامل مهم ایجاد تشنج سیاسی در منطقه بودند. در این دو سال بلوچستان از حوزة اقتدار حکمرانان کرمان خارج شد. سعیدخان، یاغی سرشناس بلوچ، اینک داعیه سیاسی داشت و تاراجگری‌های خود را در این پوشش پنهان می‌ساخت. خفیه‌نویسان انگلیس از قول او نقل کردند که در نامه‌ای خطاب به قوام‌الملک شیرازی گفته است: «چون دولت ایران بی قدرت و امورات مغشوش است، بلوچ ها نمی‌دانند چه کنند.»2⁽¹⁾بدینسان، اغتشاش سیاسی در کرمان به اوج خود رسید.

سِر کلارمونت اسکرین، کنسول انگلیس در مشهد و کرمان، دمکرات‌های کرمان را نیروی سومی بین شیخیه و خاندان وکیل‌الملک می‌دانست.⁽²⁾این نیروی سوم در اندک زمانی چنان نیرومند شد که رقبا را از میدان به در کرد. رئیس نظمیه، که خود از دمکرات‌ها بود، زمینة قدرت یابی اعضای این گروه را مهیا می‌نمود و اقدامات علیه آنان را از پیش نقش بر آب می‌کرد. با آغاز نیابت سلطنت ابوالقاسم‌خان ناصرالملک قراگوزلو اوضاع دگرگون شد. دمکرات‌ها، که در گذشته حامیان ناصرالملک بودند، اینک با او میانه‌ای نداشتند و مستوفی‌الممالک را برای تصدی این سمت ترجیح می‌دادند. معهذا، با حمایت سردار اسعد بختیاری و رأی تمایل مجلس دوّم، سرانجام در

هشتم صفر 1329ق. ناصرالملک نیابت سلطنت را به دست گرفت.

در همین زمان حکومت کرمان به نصرت‌الله خان امیراعظم (امیرخان سردار)، از نوادگان فتحعلی‌شاه قاجار و برادرزاده عین‌الدوله، تفویض شد. مقارن با ورود امیراعظم، میرزاحسین‌خان، رئیس نظمیه و از سران فرقه دمکرات کرمان، روانة گرمسیر شد تا از سعیدخان رودباری و ضرغام السلطنه مالیات بگیرد. در این ایام، این دو بر جیرفت و رودبار مسلط بودند و مالیاتی نمی‌پرداختند. میرزا حسین‌خان در کویر بم و نرماشیر با فردی به‌نام رفعت‌نظام نرماشیری دیدار نمود.

این رفعت نظام مدتها در دارالتحریر ایالتی کرمان سمت منشی گری داشت. مقارن با حوادث مشروطه، او نیز، که در آن ایام در بلوچستان می‌زیست، مشروطه‌خواه شد. رفعت نظام به بهانة اینکه احتمال حملة بلوچ ها به نرماشیر وجود دارد، وجوهی از خوانین جمع کرد، عده‌ای را به دور خود گرد آورد و قدرتی شد. در دوره مجلس اول رفعت نظام بر بم چیره شد و در دوره موسوم به «استبداد صغیر» با تفنگچیان خود از مشروطه طلبان حمایت می‌کرد. این عنصر یاغی در ذیقعدة 1327ق. از بم به تهران احضار شد. ولی به‌ناگاه اهالی دکان‌ها را بستند، در تلگرافخانه بست نشستند و اعلام کردند نمی‌گذارند رفعت نظام حرکت کند زیرا وی مانع تهاجم بلوچ ها به منطقه است.⁽¹⁾معهذا، رفعت‌نظام به تهران رفت، در مرکز با برخی از سران حزب دمکرات دیدار کرد و در بازگشت بار دیگر زد و خوردی میان او و خوانین محلی درگرفت. وی با اجیر کردن تعدادی بلوچ قصد تصرف بم را داشت.

درست در این ایام، میرزا حسین‌خان برای دریافت مالیات از خوانین رودبار و جیرفت به منطقه آمد. او با رفعت نظام طرح دوستی ریخت و هر دو متفقاً برای جمع‌آوری مالیات به جیرفت رفتند. امیراعظم نیز عده‌ای را برای دریافت پول از خوانین به آن سو حرکت داد. خوانین رودبار و جیرفت نامه‌ای از حسین‌خان دریافت کردند که آنها را به اتحاد برای مبارزه علیه امیراعظم، حاکم کرمان و نماینده دولت مرکزی، دعوت می‌کرد. بدینسان، اتحادی از خوانین و حسین‌خان پدید شد و طرفین عزم نبرد کردند. رفعت نظام به میرزاحسین‌خان اعلام کرد که می‌تواند بلوچ‌ءها و بمی‌ها را

رهبری کند و او را یاری دهد. از سوی دیگر حسین‌خان معین‌الممالک، یوسف‌خان سنجری، سعیدخان رودباری و ضرغام‌السلطنه به او قول مساعد دادند. به‌زودی بلوچ‌ها، نرماشیری‌ها، بمی‌ها و رودباری‌ها متحد شدند و روانة بافت شدند. تفنگچیان حسین‌خان و رفعت نظام همراه با اخراج خوانین از راه بردسیر رو به کرمان نهادند.

نمایندة کنسولگری انگلستان در کرمان با مهاجمین وارد گفتگو شد. مضمون گفتگو این بود که اگر شهر سقوط کند آیا خطری خارجی‌ها را تهدید خواهد کرد یا خیر؟ به گزارش کتاب آبی، دمکرات‌های کرمان یاغیان را به اشغال شهر کرمان تشویق می‌کردند. امیراعظم از مقام خود دست کشید و به کنسولگری انگلیس پناهنده شد، لیکن انگلیسی‌ها او را تشویق کردند که به کرمان رفته و به وظایف خود مشغول شود.⁽¹⁾براساس این گزارش ها، امیراعظم همانقدر که از یاغیان می‌ترسید، از دمکرات‌ها نیز بیم و وحشت داشت.⁽²⁾در تهران میرزا حسین‌خان نصرت‌السلطنه (سردارنصرت)، نوه وکیل‌الملک بزرگ، به این تشنجات دامن می‌زد. او قبلا نایب الایاله کرمان بود. عدل‌السلطان، برادر سردارنصرت که در کرمان حضور داشت، تلگراف‌های عدیده‌ای از تهران دریافت می‌کرد که مضمون آن حمایت از دمکرات‌ها بود.⁽³⁾در این ایام دمکرات‌ها از حمایت نایب حاجی‌ابراهیم، فراش حکومتی، نیز برخوردار شدند. این مرد با چماقداران خود به شدت از دمکرات‌ها پشتیبانی می‌کرد. ائتلاف خاندان وکیل‌الملک، فراشان حکومتی، خوانین محلی و دمکرات‌ها عجیب می‌نمود.

هیک لیوتنان، کنسول انگلیس در کرمان، به خوبی از جمع نامتجانس یاغیان آگاه بود. در بین این «آزادی‌خواهان» کسانی حضور داشتند که صرفاً به دلیل اهمال در پرداخت مالیات به شورش پیوسته بودند.

به‌هر روی، در نبردی که میان امیراعظم و حسین‌خان درگرفت، حسین‌خان شکست خورد و این در حالی بود که پیش از این در صفوف متحدان او رخنه افتاده بود. این حادثه مصادف با جمادی‌الثانی 1330ق. است.⁽⁴⁾میرزا حسین‌خان و رفعت نظام توسط

دوستان خود دستگیر و تحویل مقامات محلی شدند؛ اما درست در همین زمان نامه عزل امیراعظم از حکومت کرمان به دست او رسید. به‌رغم این، امیراعظم عزم جزم کرده بود تا قلع مادة حسین‌خان کند. پس در جلسه‌ای که برای مذاکره با سرجنبانان مخالف خود در باغ بهادرالملک (برادر میرزاآقاخان نوری) ترتیب داد رهبران مخالف، از جمله میرزا حسین‌خان و رفعت‌نظام، را دستگیر کرد. به زودی سایر سران فرقه دمکرات نیز دستگیر شدند. از میان آنها، میرزاحسین‌خان و رفعت نظام به دار آویخته شدند.

پس از امیراعظم، مدت کوتاهی امیرمفخم و سپس غلامحسین‌خان سردار محتشم بختیاری والی کرمان شدند. در این دوره دمکرات‌ها، از جمله ناظم التجار، به شدت تحت تعقیب قرار گرفتند. این ایام مطابق با دوره نیابت سلطنت ناصر الملک است که با دمکرات‌ها خصومت می‌ورزید و آنان را مشتی عناصر آشوبگر می‌شناخت.

در شوال آن سال (1333ق.) فرمان انتخابات دورة سوم مجلس شورای ملی صادر شد. در این انتخابات نیز آشوبگری دمکرات‌ها تداوم یافت. آنان به بهانه تقلب انتخاباتی در تلگرافخانة کمپانی تلگراف هند و اروپا متحصن شدند. این همان تلگرافخانه انگلیس است. ناظم‌التجار از رهبران دمکرات‌ها، که خود کاندیدای نمایندگی از بم بود، این تحصن را هدایت می‌کرد. والی دستور داد ناظم التجار را در بم دستگیر و به کرمان اعزام کنند. پس از وصول خبر، ناظم التجار در تلگرافخانه متحصن شد و متحصنین که مسلح بودند از او حمایت کردند. سرانجام، با هدایت یک افسر سوئدی، متحصنین متفرق شدند و ناظم‌التجار دستگیر شد.

کمی بعد، جنگ اول جهانی آغاز گردید. پس از شش ماه سردار محتشم به حکمرانی اصفهان رفت و سردار ظفر بختیاری به جای او به حکومت کرمان منصوب شد.⁽¹⁾در این ایام یکی از عمده ترین مراکز فعالیت دمکرات‌ها مدارس جدید بود. میرزاشهاب راوری از گردانندگان این مدارس بود.

در زمان آغاز جنگ جهانی، دمکرات‌ها به ظاهر سیاست طرفداری از آلمان را در پیش گرفتند. نقطة مقابل آنها میرزا حسین‌خان سردارنصرت (نوة وکیل‌الملک بزرگ)

بود که از تهران به کرمان بازگشته و ریاست قشون را نیز بر عهده داشت. سردارنصرت، که پیشتر در تهران در زمره حامیان دمکرات‌ها جای داشت، اینک جبهه‌ای یا نقشی دیگر را برگزید و آشکارا جانب انگلیس را گرفت. تلاش های هیئت آلمانی به سرپرستی زوگمایر برای جلب حمایت سردارنصرت و سردار ظفر به جایی نرسید. روزی در خارج شهر نارنجکی در پیش پای این سردارنصرت منفجر شد، اسب او پاره پاره شد ولی سردار جراحت مختصری برداشت.⁽¹⁾یکی از همراهان او را برشانه گذاشت و نجات داد. گفته می‌شد این کار دمکرات‌هاست. در جمادی‌الاول 1334ق. سفارت روسیه در تهران اطلاع یافت که دمکرات‌ها توپخانه و ارگ را به تصرف درآورده‌اند. در همان ماه سرپرسی سایکس، سرکنسول سابق بریتانیا درکرمان، در رأس یک هیئت سیاسی و نظامی به بندرعباس وارد شد. 26 افسر انگلیسی و هندی همراه با عده‌ای تفنگدار ژنرال سایکس را همراهی می‌کردند. سایکس که قشون انگلیسی ایرانی موسوم به «پلیس جنوب» (اس. پی. آر.) را تشکیل داده بود، همراه با سردار ظفر به آلمانی‌ها هجوم برد. عده‌ای گریختند و دکتر بیاخ اسیر شد.⁽²⁾در طول جنگ اول جهانی سیرجان یکی از عمده ترین مراکز زد و خورد بین طرفداران آلمان و قوای انگلیس بود. در 24 جمادی‌الاول 1334ق. دمکرات‌ها خود را تسلیم قوای بختیاری کردند. این گروه همراه با عده‌ای دیگر مدتها در شیراز نزد قوام‌الملک زندانی بودند، ولی با ورود میرزاعبدالحسین‌خان فرمانفرما به‌تدریج آزاد شدند.

در شعبان 1334ق. نصرت‌السلطنه (عموی احمد شاه) به حکومت کرمان منصوب شد. به زودی میان او و سردارنصرت اختلاف بروز کرد. در این اختلاف دمکرات‌ها در جبهه نصرت‌السلطنه جای داشتند. با حمایت دمکرات‌ها، به زودی سردارنصرت معزول و به تهران احضار شد. سِر چارلز مارلینگ، وزیر مختار انگلیس، به دلیل اصرار سِر کلارمونت اسکرین، خواستار آزادی سردارنصرت شد و این کار انجام گرفت.⁽³⁾بار دیگر گروهی از سران حزب دمکرات کرمان دستگیر و به فارس فرستاده شدند. آنان مدتها در

ارگ کریم‌خانی زندانی بودند و در رمضان 1335ق. آزاد شدند.

از این سال فعالیت دمکرات‌های کرمان گستره و حدت بیشتر یافت. جلسات هفتگی مرتباً برگزار می‌شد. رابطه با کمیتة مرکزی فرقه در تهران بیشتر شد. در آستانة انتخابات مجلس چهارم، حزب دمکرات در بسیاری از شهرستان‌های کرمان شعبه خود را دایر کرده بود. این مصادف با 1296 شمسی است. سه سال بعد که کودتای رضاخان میرپنج در تهران رخ داد، بسیاری از دمکرات‌ها از آن حمایت کردند⁽¹⁾.

از زمان سقوط محمدعلی شاه تا پایان سلطنت خاندان پهلوی، اعقاب دوتن از مقتدرترین مردان کرمان از عهد فتحعلیشاه به بعد، یعنی ابراهیم خان ظهیرالدوله و محمد اسماعیل خان وکیل‌الملک، هم‌چنان موقعیت خود را حفظ کردند.

از خاندان ظهیرالدوله، لقمان نفیسی (محاسب الدوله) بعدها به نمایندگی دوره هیجدهم و نزهت نفیسی دختر او به نمایندگی دوره بیست و یکم مجلس شورای ملی رسیدند. اعضای خاندان نفیسی، از جمله همین لقمان، از دکتر مظفر بقایی کرمانی، پسر میرزاشهاب، و سیاست‌های او حمایت جدی می‌کردند. منصور رفیع‌زاده، که با او آشنا خواهیم شد، در زمان تحصیل در آمریکا با لقمان رابطه داشت و نظرات او را به بقایی اطلاع می‌داد. تا واپسین سالهای حکومت پهلوی، تعدادی دیگر از بستگان خاندان ظهیرالدوله نیز به نمایندگی مجلس دست یافتند. خانواده‌های ابراهیمی و امیر ابراهیمی از بستگان و اولاد و احفاد ظهیرالدوله هستند.

محمد اسماعیل‌خان وکیل‌الملک (وکیل‌الملک اول) ابتدا پیشکار کیومرث‌میرزا داماد ناصرالدین‌شاه بود. او و پسرش مرتضی‌قلی خان (وکیل‌الملک دوم) سالیان مدید با اقتدار تمام بر کرمان حکومت کردند. از خاندان وکیل‌الملک نیز افراد زیادی در دوره پهلوی در زمره رجال متنفذ جای داشتند. یکی از آنها میرزا حسین‌خان اسفندیاری (سردارنصرت)، نوة وکیل‌الملک بزرگ، بود که در مجلس پنجم حضور داشت. خاندان وکیل‌الملک در دوره‌های بعد نیز نمایندگانی در مجلس شورای ملی داشتند. مهم ترین آنها حسن‌خان مرآت اسفندیاری (مرآت‌السلطنه)، فرزند میرزا حسین‌خان سردارنصرت،

بود. او در ادوار ششم تا چهاردهم نمایندة مجلس بود. این مرآت‌السلطنه نیز از دوستان نزدیک بقایی و پدرش بود و به سان بقایی در حزب اتحاد ملی سهام‌السلطان بیات عضویت داشت. خاندان وکیل‌الملک تا واپسین سالهای حکومت پهلوی همیشه نماینده‌ای در مجلس شورای ملی داشت. خانواده‌های اسفندیاری و سالار بهزادی از خویشاوندان خانواده وکیل‌الملک‌اند.

بنابراین، «مشروطه کرمان» به معنای اقتدار روزافزون خاندان‌هایی بود که بیش از یکصد و پنجاه سال بر این خطه حکومت می‌کردند. برای نمونه، فرزندان سردارنصرت، این چهرة سرشناس استعمار انگلیس در کرمان، یکی پس از دیگری روانة مجلس می‌شدند. سردارنصرت خود نمایندة مجلس پنجم بود؛ مجلسی که در آن میرزاشهاب دمکرات نیز شرکت داشت و البته هر دو به تغییر سلطنت قاجار رأی مساعد دادند.

نقش تعیین کنندة خاندان وکیل‌الملک در رشد فرقه دمکرات کرمان انکارناپذیر است. فرزندان سردارنصرت در عهد پهلوی نیز موقعیت سیاسی خود را کماکان حفظ کردند. پس از شهریور 1320، در حزب اتحاد ملی، که به عنوان حزبی «نگلوفیل» شهرت داشت، تعداد کثیری از این خانواده عضویت داشتند. از دوره سوم مجلس شورای ملی نیز همیشه حداقل یکی از اعضای این خاندان در مجلس حضور داشت. مرآت‌السلطنه، فرزند سردارنصرت، از مهم ترین این عناصر بود. او در دورة رضاشاه با میرزاشهاب راوری روابط خود را حفظ کرد. بعدها این گروه بیشترین حمایت‌ها را از مظفر بقایی کرمانی به عمل آوردند.

فصل دو

میرزاشهاب راوری و مجمع احیاء نفوس

میرزاشهاب راوری، پدر دکتر مظفر بقایی کرمانی، پسر میرزا عبدالله قاضی است. پدر این میرزا عبدالله در کسوت روحانی می‌زیست و دلیل شهرت میرزا عبدالله به قاضی این بود که در راور از مضافات کرمان قاضی بود. میرزا عبدالله دختر فردی به‌نام میرزا بقا را به زنی گرفت. این میرزا بقا هم در کسوت روحانیت بود و با قدرت حکومتی نیز بستگی داشت. میرزا بقا برادر بزرگ میرزا شفیع خان راوری، حاکم راور و مضافات در عهد فتحعلی‌شاه، است. خانواده‌های شفیعی، نواب زاده، وزیرزاده و معتمد شفیعی در کرمان از نسل او هستند. این میرزا شفیع خان ظاهراً مردی شرور، سفاک و خونریز بود.⁽¹⁾میرزا عبدالله قاضی دو بار ازدواج کرد. میرزا جواد، بزرگترین فرزند ناتنی او، 35 سال با برادر ناتنی‌اش میرزاشهاب فاصله سنی داشت. همسر اول مادر بزرگ مادری بقائی به روایت او مردی بود سید ابوالحسن نام، پس علت اینکه عموی وی سید جواد نام داشت این بود که پدرش از سادات به حساب می‌آمد. برادر میرزاشهاب را سید جواد علامه هم می‌خواندند که از رهبران دمکراتهای کرمان بود. پدر مادر بقائی هم آقاسید عبدالباقی رزاقی کوهبنانی بود که در کوهبنان کرمان سمت اجتهاد و در عین حال طبابت داشت. در حقیقت پس از سقوط محمدعلی شاه بود که در خطه کرمان نام میرزا جواد و برادرش میرزاشهاب بر سر زبانها افتاد.

میرزاشهاب به سن یازده سالگی پدرش را از دست داد، مادربزرگش او را به کرمان فرستاد تا در مدرسه ابراهیم خان تحصیل کند. ظاهراً تحصیل کردگان مدرسه یاد شده

به روایت خود بقائی همه پیروان شیخیه بودند. میرزاشهاب در مدرسه یادشده تحصیلات مرسوم آن زمان را انجام داد، علاوه بر آن در فقه، اصول، ادبیات، ریاضیات و هیئت هم اطلاعاتی به دست آورد. میرزاشهاب بر خلاف برادر بزرگ خود سید جواد، هیچ گاه لباس روحانی نپوشید، وی ابتدا کشاورزی و اجاره‌کاری می‌کرد و سپس وارد حرفه ساعت‌سازی شد. مقارن اعلان مشروطیت، یک گروه پانزده نفری از مشروطه خواهان کرمان تصمیم گرفتند مدرسه‌ای بر اساس الگوی مدارس نوین احداث نمایند. در پی این تصمیم مدرسه‌ای بنا نهاده شد، که آن را مدرسه نصرت ملی نام گذاشتند. این مدرسه به سال 1324 قمری افتتاح شد، ریاست آن در ابتدای تأسیس با آقاسید جواد بود. آقاسید جواد بعد از مشروطه نخستین رئیس عدلیه کرمان شد، به همین دلیل در بین کرمانیها مشهور بود به آقاسید جواد رئیس.

اداره مدرسه نصرت ملی با میرزاشهاب بود، به همین دلیل به وی می‌گفتند آقا میرزاشهاب مدیر. می‌گویند آقاسید جواد به دلیل مسمومیت به سال 1337 قمری درگذشت، پس ریاست مدرسه هم به آقامیرزاشهاب رسید. به روایت بقائی پدر و مادر او که دختر دائی و پسر عمه بودند،⁽¹⁾یک «زندگی خیلی متوسط» داشتند. میرزاشهاب در این زمان به عنوان رئیس و مدیر مدرسه نصرت ملی ماهی سی تومان حقوق می‌گرفت. تا زمان مشروطه، میرزاشهاب ادارة موقوفات فخریة راور را هم به عهده داشت که شامل یک باغ و تعدادی نهر و قنات بود. در دوره پس از مشروطه، میرزاشهاب سرپرستی تعدادی از مدارس جدید به نام‌های «شهاب»، «سعادت» و «مدرسة ملی» را هم به دست گرفت.

چنانکه گفتیم، پس از تأسیس مجلس دوم، شعبه‌ای از حزب دمکرات در کرمان دایر شد. در میان اسناد دکتر مظفر بقایی مجموعه‌ای نفیس و ارزشمند از اسناد میرزاشهاب راوری موجود است که بخش مهمی از آنها بایگانی و صورتجلسات شعبه حزب دمکرات در کرمان است. این اسناد منحصر به فرد می‌تواند شمایی گویا از فعالیت‌های این حزب در دوره تاریخی فوق به دست دهد.

طبق این اسناد، شعبة حزب دمکرات کرمان مجمع احیاء نفوس یا مجمع 108 نام

داشت. ابتدا حاجی مهدیخان وکیل‌الدوله، از چهره‌های سرشناس کرمان، ریاست کمیته ایالتی کرمان را به دست داشت و نصرت السلطان معاون او بود. تعدادی از اعضا، در تهران به حزب ملحق شده بودند. رهبر واقعی دمکرات‌های کرمان محمدحسن سیرجانی⁽¹⁾مشهور به شیخ‌الملک⁽²⁾بود. این شیخ‌الملک صاحب امتیاز معادن فیروزة کرمان بود و قصد داشت آن را به کمپانی‌های انگلیسی واگذار کند. ظاهراً مجمع احیاء نفوس سازمان مرکزی حزب دمکرات در تمامی منطقه محسوب می‌شد و شعبه حزب در اصفهان نیز تابع آن به شمار می‌رفت. شیخ‌الملک در نامه مورخ 15 مهر 1329ق.، برادران ارمنی یانس، میرزا عبدالحسین سیدالعراقین، میرزا‌احمد دولت‌آبادی، میرزا‌مهدی دولت‌آبادی، آقاشیخ محمدباقر (پسر آقانجفی)، امین‌التجار، شاهزاده رضا میرزا، میرزا مهدیخان کلانتر (رئیس بلدیة اصفهان)، رئیس مجاهد اصفهانی، ارباب جمشید زرتشتی (مدیر تجارتخانة جمشیدیان)⁽³⁾، ارباب خدارحم زرتشتی (مدیر تجارتخانة چهارمحال و بختیاری) و آقامیرزا عبدالرحیم خان (معاون عدلیه) را برای عضویت در مجمع معرفی کرد.⁽⁴⁾یکی از اعضای این مجمع در آن زمان میرزاشهاب بود که مدیریت مدرسة مبارکة ملی را بر عهده داشت.

در دهم صفر 1329ق. شیخ‌الملک طی نامه‌ای به مجمع از فعالیت‌های آن تقدیر کرد. در این نامه از اعضأ مجمع احیاء نفوس خواسته شده که مردم را با مقاصد دولت‌خواهان همراه نمایند و «در هر موقع که مساعدت لازم باشد، از برادران ایالات و ولایات داخله و خارجه هم استعانت» بخواهند.⁽⁵⁾

تشکیلات مجمع احیاء نفوس کاملاً مخفی بود و با اینکه بعد از فتح تهران و سقوط محمدعلی شاه شکل گرفته بود، جنبة سری جلسات و تصمیم‌گیری‌ها همچنان حفظ می‌شد. طبق مادة هفدهم اساسنامه، مجمع باید با شعب دیگر که در شهرستان‌های

کرمان تشکیل شده بود، ارتباط منظم برقرار می‌کرد و از طریق مکاتبه از اوضاع سایر شهرها اطلاع حاصل می‌نمود. دستور داده شده بود که برای مخابرة حوادثی که در شهرستان‌ها رخ می‌داد، از رمز استفاده شود. شعب مجمع در اخذ تصمیم‌گیری‌ها از کمیتة ایالتی کرمان استفسار می‌کردند و کمیتة ایالتی نیز به‌نوبة خود با اعضای شهرستان‌ها مشورت و رایزنی می‌نمود. اگر بین اعضای مجمع اختلافی بروز می‌کرد، «اخوان» باید «شرعاً و عرفاً» ابتدا شکایت خود را در مجمع مطرح می‌کردند ولی اگر به جایی نمی‌رسید، حق داشتند به محاکم عدلیه و ادارات دولتی مراجعه کنند.⁽¹⁾

کمیتة ایالتی کرمان با شعب یزد، کاشان، اصفهان و شیراز ارتباط داشت و اخبار آنها رد و بدل می‌شد: «روز گذشته عدة اخوان شیراز به دوازده [تن] رسید و مدیر و معاون یعنی نایب مدیر به اکثریت ارا انتخاب و معین گردید.» در نامه‌ای که با امضای محمدحسن شهابی سیرجانی⁽²⁾در دست است، از مجمع کرمان خواسته شده باب مکاتبه با انجمن ایالتی شیراز را بگشاید و در مواقع لازم و در امور مهم ایشان را طرف مشورت قرار داده و موجبات اصلاحات و اقدامات را مهیا نمایند. در این ایام به جز افرادی که تاکنون نام برده شده، سلیمان‌میرزا اسکندری، سردارنصرت بختیاری و مؤیدالاسلام کرمانی نیز در مجمع احیاء نفوس عضویت داشتند. بعدها به پیشنهاد این مجمع، شعبی در بم و سیرجان نیز تشکیل شد.⁽³⁾در دوره نیابت سلطنت ناصرالملک این مجمع همچنان به فعالیت خود ادامه می‌داد. مرآت السلطنة اسفندیاری در همین دوره پس از مراسم تحلیف وارد تشکیلات شد.⁽⁴⁾

مجمع هفته‌ای دو بار تشکیل جلسه می‌داد و با حضور 23 تن از اعضا جلسه رسمیت پیدا می‌کرد. طبق مادة یازدهم مرامنامة داخلی، هرگاه یکی از «برادران» کسی را برای عضویت حائز شرایط میدید، می‌توانست او را در جلسه معرفی کند. شرط ورود به مجمع تصویب به اکثریت آرا بود. همیشه دو نفر از اعضای مجمع مأمور «تجسس احوالات» شخص متقاضی عضویت می‌شدند و تا یک هفته بعد باید اطلاعات خود را

در جلسة مجمع مطرح می‌کردند. اگر با عضویت فرد متقاضی موافقت می‌شد، یکی از دو نفر مأمور تجسس باید حسن اخلاق و رفتار او را نسبت به مجمع ضمانت می‌کرد و مأموریت پیدا می‌کرد با فرد متقاضی دربارة «مسلک مجمع» گفتگو کند، ولی حق معرفی اعضا را نداشت.

طبق مادة یازدهم، «اعضا مجمع را باید حتی‌الامکان از طبقات و طوایف و ادارات مختلف انتخاب نمایند تا مفیدتر باشد.» ورود افراد هم مسلک به مجمع احیاء نفوس، ولو اینکه قبلاً در انجمن دیگری بوده باشد، بلااشکال بود، اما اگر فردی از اعضای مجمع می‌خواست در مجمع دیگری عضو شود باید به اطلاع اعضا می‌رسانید.⁽¹⁾

به هنگام افتتاح دورة سوم مجلس شورای ملی، دو تن از اعضای مجمع احیاء نفوس وارد مجلس شدند. شیخ‌الملک از رفسنجان و مؤیدالاسلام از کرمان. حزب دمکرات ایران، تشکیلات تهران، در نامه‌ای به معین الشریعه، میرزاغلامحسین مدیر جریدة کرمان، آقاسیدجواد مدیر مدرسة ملی، آقا میرزاشهاب ناظم مدرسة ملی، آقا علی‌اکبر خان نخعی، حاج شیخ محمدباقر قندهاری و آقامهدی رئیس بلدیة سابق دستور داد کمیتة حزبی شعبة کرمان تشکیل شود تا برای انتخابات مجلس آماده شوند: «البته اطلاع دارید که از چندی به این طرف تشکیلات فرقة دمکرات در مرکز و ایالات و ولایات دایر و با وجود تشبثات مخالفین در تولید مشکلات خوشبختانه قوای نیرومند دمکراسی با عزم و استقامت خلل‌ناپذیری فعالیت خود را ظاهر ساخته و سلسله تشکیلات خویش را با یک انتظام ثابتی بهم اتصال داده است...» فرقة دمکرات گزارش داد که کمیته در تمام ایالات و ولایات برای تدارک انتخابات آماده شده‌اند.⁽²⁾

در پی دستور کمیتة مرکزی حزب دمکرات، مجمع احیاء نفوس دور جدیدی از فعالیت خود را آغاز کرد. کمیسیون تشکیلات فرقة دمکرات شعبة کرمان دستور داد که حوزه‌های حزبی تشکیل شوند و «راپورت تشکیل حوزة خود را به کمیسیون ارسال فرمایند.» هم چنین دستور داده شده بود که اعضا موارد زیر را مورد توجه قرار دهند:

1- جلسات حوزه و مذاکرات باید در نهایت اختفا بوده احدی مسبوق نباشد،

2- با هیچ کس برای دخول در حوزه قبل از معرفی به کمیسیون داخل مذاکره نشده و احدی را از اقوالات خود مستحضر ندارند،

3- برای معرفی اشخاص مناسبات خصوصی یا اغراض شخصی را به نظر نیاورده فقط سابقة اعمال هر کس و عقیدة ثابت او را در نظر بگیرند.⁽¹⁾

میرزاشهاب ریاست حوزة هشتم از حوزه‌های هشت‌گانة حزبی را عهده‌دار بود. وی علاوه بر آن بر حوزه‌های دیگر نیز نظارت می‌کرد. برای نمونه، در نخستین جلسة حوزة شماره یک، که در اواخر ذیقعدة 1335ق. در خانه میرزاشهاب تشکیل شد، او به عنوان یکی از اعضای هیات رئیسه انتخاب شد. میرزاشهاب ناظم، غلامحسین‌خان منشی و آقامیرزا یحیی تحویلدار حوزه شدند که در حقیقت اعضای هیئت رئیسه به شمار می‌رفتند. میرزاشهاب نامه‌های حزبی را با نام مستعار «رعیت» امضاء می‌کرد و معین‌الشریعه، که رئیس حوزه دیگر بود، از نام مستعار «فلاح زاده» استفاده می‌نمود.⁽²⁾

در این دوره، ریاست کمیته ایالتی حزب دمکرات کرمان را میرزاجواد راوری، برادر بزرگ میرزاشهاب، به دست داشت. این شعبه تا سال 1297ش. (دو سال پیش از کودتای رضاخان میرپنج) توسط میرزا جواد اداره می‌شد. از این سال میرزاشهاب ادارة حزب را به دست گرفت. از آن پس جلسات اکثراً در خانه او برگزار می‌شد.⁽³⁾

شواهد نشان می‌دهد که حتی در دوره وزارت میرزا جواد بر تشکیلات فرقه دمکرات کرمان نیز میرزاشهاب بر فعالیت‌های حوزه‌های حزبی اشراف داشت. برای نمونه، در نامه‌ای از حوزة شمارة 7 به کمیسیون تفتیش فرقة دمکرات چنین آمده است:

چرا کمیسیون محترم برای جواب عرایض و مکاتیب حوزه‌ها ترتیب صحیحی نمی‌دهند که باید برای اخذ جواب عرایض خارج از هیأت کمیسیون درب منزل جناب آقای آقا میرزاشهاب بروند و ایشان هم وقت دادن جواب نداشته باشند.⁽⁴⁾

در چهارم محرم 1336ق. میرزاشهاب برای تفتیش به حوزة نمرة 7 مراجعه کرد. در نامه دیگر چنین آمده است: «هم‌مسلک محترم آقای آقا میرزاشهاب هم بر حسب مأموریتی

که داشته به حوزه تشریف فرما شده، تفتیشات لازم به عمل آوردند.»⁽¹⁾

نتیجه می‌گیریم که میرزاشهاب عضو کمیسیون تفتیش فرقة دمکرات کرمان و از گردانندگان اصلی این حزب بود.

اسناد مجمع احیاء نفوس نشان می‌دهد فردی که مکاتبات خود را با نام مستعار «ایران دوست» امضاء می‌کرد، در این سازمان مخفی از قدرت فراوان برخوردار بود. برای نمونه، او به کمیسیون تشکیلات اطلاع می‌دهد که سالار مظفر در جلسات حزبی شرکت می‌کند و نیز تقاضا کرده است که نایب اکبر حسینی «مدیر محبس نظمیه» وارد حزب شود. در این نامه «ایران دوست»، پس از اظهار امیدواری که «به همت و اقدامات آن ذوات به زودی عقیدة دمکراسی در تمام این صفحه منتشر گردد»، خاطرنشان ساخته است: «از قرار مسموع آقا نصرت‌السلطان به وسایل چند خیال دخول در تشکیلات را دارند.» آنگاه ادامه می‌دهد که وی با آقا کربلایی علی که «یکی از هم مسلکان وشخص جدی و صمیمی است» اختلاف دارد و جرم کربلائی علی اعتقاد به دمکراسی است: «جداً از مقام محترم آن اعضأ در خواست می‌نمائیم که ایشان را رد کرده و راضی نشوند که یک نفر ظالم باعث ننگین کردن جماعتی بشود.»⁽²⁾

یکی دیگر از اعضای فرقه دمکرات کرمان، فردی با نام مستعار «خونین جگر» است. او در نامه‌ای تذکر می‌دهد که روابط دوستانه و ملاحظات شخصی باعث نشود که تجربیات گذشته فراموش شود و «اشخاصی که در ایام فترت [دورة نیابت سلطنت ناصرالملک بعد از سقوط مشروطه] امتحانات سوء داده و بر اخلاقشان اطلاع و بصیرت کامل دارید و مضرات دخول آنها را به خوبی می‌دانید، از معرفی و دخول آنها احتزاز فرمائید.»⁽³⁾

میرزاشهاب در جریان انتخابات مجلس سوّم نقش فعال داشت. مؤید الاسلام در نامه‌ای به تشکیلات فرقة دمکرات کرمان خاطرنشان ساخت که کاندیداهای فرقه از کرمان برای مجلس تعیین شدند. در این زمان، اعضای شعبة فرقه در کرمان مرکب از 8

نفر بودند که هفت تن از آنها قندهاری، آقامحمود، آقاسیدجواد، میرزاشهاب، علی‌اکبرخان نخعی، میرزاغلامحسین و رئیس بلدیة کرمان بودند. نفر هشتم احتمالاً شیخ‌الملک است. از بین افراد یاد شده، در برابر نام میرزا‌شهاب نوشته شده: «به ملاحظة سابقه در فرقه و غیره.» این هشت تن به پیشنهاد آقا محمود به کمیته مرکزی فرقه در تهران معرفی شدند و اساساً پیشنهاد تأسیس شعبة حزب در کرمان از آقا محمود بوده است.

مؤیدالاسلام دستور داده بود که تحرکات سیاسی مجمع محرمانه باقی بماند:

با وضع حاضرة کرمان هرچه بتوانید محرمانه و رسمی کار کنید بهتر است. لذا آقایان را دعوت فرموده، محرمانه کاغذ را قرائت کرده، با صورت احصائیه و ترتیبات دیگر که آقای آقا میرزاشهاب کاملاً مسبوق هستند شروع به تأسیس حوزه می‌فرمائید که انشاالله تعالی تا وقت انتخابات تشکیلات حزبی مرتب و صحیح باشد هم در شهر و [هم در] بلوکات. فوراً به بلوکات هم دستور تشکیلات را بفرستید که مشغول شوند با نهایت متانت و فعالیت شروع به کار کنید که روز همت و مردانگی امیدوارم موفق شوید شش نفر دمکرات را انتخاب نمائید و نگذارید مرتجعین کرسی‌های بهارستان را که به خون احرار استوار شده... اشغال کنند.⁽¹⁾

در این نامه به لحاظ سوابق فعالیت در فرقه، برشخصیت میرزاشهاب تأکید زیاد شده است. این نامه نشانگر آن است که تجدید سازمان و فعالیت فرقه کرمان در این مرحله بیشتر به منظور شرکت در انتخابات مجلس چهارم است.

سرشناس‌ترین چهره‌های فرقه شیخ‌الملک، افضل‌الملک، آقا سید جواد، آقا میرزا محمود خان، سلیمان‌میرزا و آقا‌شیخ آقا بودند که اعضای حوزة 4 کمیتة ایالتی کرمان بودند. به دنبال اولتیماتوم روسیه و مهاجرت نمایندگان به قم و سپس کرمانشاه، میرزاشهاب نمایندة مهاجرین کرمان بود که با این گروه به یزد رفت. نامه‌ای توسط فردی به نام محمدقلی خان، که ظاهراً کارمند تلگرافخانة یزد است، مخابره شده و پشت آن نوشته شده: «حضور مبارک حضرت مستطاب اجل آقای آقا میرزا‌شهاب مدیر، نمایندة مهاجرین کرمان دام اقباله، تشرف پذیرد.» این نامه شرح شکایت مردم بم از پر

شدن شش رشته قنات است که تقاضا شده برای دایر کردن مجدد آنها اقداماتی انجام پذیرد.⁽¹⁾شهرت میرزا‌شهاب به «مدیر» به خاطر آن بود که وی از سال 1329 قمری مدیریت مدارس سعادت، مبارکة ملی، فخریه و نصرت ملّیة کرمان رابه عهده داشت. «مدرسة نصرت ملّیه «بعداً به» مدرسة شهاب» تغییر نام داد.

از سال 1297ش. میرزاشهاب جلسات حزبی را غالباً در خانه خود تشکیل می‌داد و ازاین زمان فرزند خردسالش مظفر نیز گاه در معیّت پدر به جلساتی که در دیگر جاها تشکیل می‌شد می‌رفت. در ایام کودتای رضاخان، میرزاشهاب همچنان در کرمان به سر می‌برد. او در سال 1300 ش. به دورة چهارم مجلس شورای ملی راه یافت؛ به همراه خانواده‌اش به تهران کوچید و تاپایان عمر، به مدت 13 سال، در این شهر اقامت گزید. انتخاب میرزاشهاب در مجلس چهارم به جای حسن مشارالملک انجام گرفت که از نمایندگی سیرجان استعفا داده بود، حسن مشار از نزدیکان وثوق‌الدوله بود که به شدت مورد حملات جناح افراطی دمکراتها قرار داشت. در طول مسیر از کرمان تا تهران سواران سردار اسعد بختیاری به دستور او کالسکه میرزاشهاب را اسکورت می‌کردند.⁽²⁾

سالها بعد مظفر بقایی از فعالیت‌هایی که پدرش در حوالی سالهای 1300 به نفع آمریکایی‌ها در ایران نموده بود، سخن به میان آورد. وی در ملاقات با دکتر هنری گریدی، سفیر آمریکا در اواخر دهة 1320ش.، به تفصیل از تعلق خاطر پدرش به آمریکایی‌ها و دوستی او با میلسپو سخن به میان آورد، مقوله‌ای که البته منحصر به میرزا‌شهاب نبود و بسیاری از دیگر رجال سیاسی ایران برای برقراری تعادل بین روس و انگلیس از مشارکت آمریکائیها در عرصه‌های سیاسی و اقتصادی ایران حمایت می‌کردند.

در اوایل سال 1301ش. میرزاشهاب به همراه سلیمان‌میرزا اسکندری و عده‌ای دیگر «حزب سوسیالیست» را تأسیس کرد.⁽³⁾حزب سوسیالیست در تکوین قدرت رضاخان و رسیدن او به سلطنت نقش مهمی ایفا نمود. به هنگام انتقال سلطنت از سلسله قاجار به پهلوی، میرزاشهاب نمایندگی دورة پنجم مجلس را عهده‌دار بود. معهذا، وی بسان

برخی دیگر از فعالین سیاسی ضد حکومت قاجار، در دوره شکل‌گیری سلطنت پهلوی از نظر دستیابی به مقامات سیاسی رشدی نداشت و عملا از گردونه سیاست روز به کنار رفت. یکی از دلایل این امر را اختلافات او با عبدالحسین‌خان تیمورتاش، وزیر دربار رضاشاه، می‌دانند. در دوره مشروطه تیمورتاش به جناح میانه رو تعلق داشت و به همین دلیل هدف کینه دمکراتها واقع می‌شد، تیمورتاش حتی توسط کمیته مجازات که مورد حمایت جناح افراطی دمکراتها بود، به قتل تهدید شده بود. در اوایل سلطنت رضاخان حزبی که در به قدرت رسانیدن او سهمی مؤثر داشت، به دستور وی منحل گردید لیکن معاشرت میرزاشهاب با سلیمان‌میرزا همچنان ادامه داشت.

فصل سه

مظفر بقائی؛ دوره کودکی و دانشجوئی

مظفر، نخستین و تنها فرزند ذکور میرزاشهاب، در چهارم تیرماه 1290 ش./ رجب 1329ق. و به روایتی در هشتم شعبان سال 1330 قمری مطابق با اول سرطان 1291 شمسی در شهر کرمان به دنیا آمد. میرزاشهاب به پسرش علاقه بسیار داشت به‌گونه‌ای که حتی به هنگام شرکت در جلسات حزبی او را با خود همراه می‌برد. وی مقدمات حساب و الفباء را در نزد پدر آموخت و در شش سالگی وارد کلاس اول مدرسه نصرت ملی شد. تحصیلات مظفر تا سوم ابتدایی در همین مدرسة نصرت ملی (شهاب بعدی) سپری شد.

وجه تسمیه مدرسه این بود که در آن زمان عبدالحسین‌میرزا فرمانفرما، والی کرمان بود، او فرزند خویش شاهزاده نصرت‌الدوله فیروز را به نیابت حکومت کرمان گمارد. چون نصرت‌الدوله به تأسیس مدرسه کمک کرد، نام مدرسه را نصرت ملی گذاشتند. زمین مدرسه خانه‌ای بود وقفی متعلق به خاندان اسفندیاری، متولی مدرسه در آن زمان سردارنصرت پدربزرگ امان‌الله خان عامری بود که در دوره هیجدهم به نمایندگی مجلس دست یافت.

سردارنصرت رئیس خانواده اسفندیاری بود، آن خانه هم به رایگان در اختیار مدرسه نهاده شد. بعدها ادعا می‌شد که وجه تسمیه مدرسه نصرت ملی به دلیل نام همین سردارنصرت است، اما همانطور که بالاتر توضیح دادیم وجه تسمیه مدرسه به دلیل نام نصرت‌الدوله فیروز است. مظفر تا کلاس سوم ابتدائی در مدرسه نصرت ملی درس خواند.

در سال 1300ش. که میرزاشهاب به مجلس چهارم راه یافت، مظفر نیز با او به تهران

آمد. ماجرا از این قرار بود که در این دوره مجلس پیشتر مشارالملک از حوزه انتخابیه سیرجان انتخاب شده بود، انتخابات هم حدود چهار سال پیش از این در دوره ریاست وزرائی وثوق‌الدوله برگزار گردید، اما به‌هر دلیلی این مشارالملک را مجبور به استعفا کردند و انتخابات حوزه انتخابیه سیرجان را تجدید نمودند. در این انتخابات دوم، میرزاشهاب انتخاب گردید، وی در اسفند سال 1299 با کالسکه از کرمان به سوی تهران حرکت کرد.

در این سفر مظفر که حدود هشت یا نه سال داشت، پدر را همراهی می‌کرد، حال آنکه مادر و خواهرانش در کرمان بودند. نوروز سال 1300 میرزاشهاب و فرزندش در اصفهان بودند و سپس از آنجا به سوی تهران عزیمت کردند. مظفر کلاس‌های چهارم تا هفتم را در مدرسة سیروس که در ابتدای خیابان شاه آباد (جمهوری فعلی) قرار داشت، به اتمام رسانید و کلاس‌های هشتم و نهم را در مدرسة ادب. مدرسه ادب هم در سرچشمه ابتدای کوچه مساوات قرار داشت. در کلاس دهم بقائی راهی دارالفنون شد.

مظفر در 18 سالگی (سال 1308) در دورة دوم کنکور اعزام محصلین به خارج شرکت کرد و همراه با عیسی سپهبدی که مقدر بود بعدها نقش بسیار مهمی در زندگی سیاسی او ایفا کند و نیز خسرو وارسته، علی اصغر سروش مترجم سرشناس بعدی، غلامحسین صدیقی از رهبران بعدی جبهه ملی، مجیر شیبانی و علی‌اکبر بینا استاد بعدی علوم سیاسی دانشگاه تهران راهی فرانسه شد. او دو سال پایانی دبیرستان را در مدرسة سن لویی فرانسه سپری کرد. برای اعزام مظفر به اروپا دوستان نزدیک میرزاشهاب او را یاری کردند. سهم عمده در این میان با یحیی خان اعتماد الدوله قراگوزلو بود.

در دوره‌ای که مظفر در فرانسه اقامت داشت، میرزاشهاب که در دیوانعالی تمیز از ادارات وزارت عدلیه کار می‌کرد بطور متوسط هر سه روز یک نامه برای او ارسال می‌نمود. این نامه‌ها و پاسخ‌های مظفر بقایی موجود است و از زاویه ترسیم فضای سیاسی و فرهنگی آن زمان مجموعه‌ای ارزشمند به شمار می‌رود.

در این نامه‌ها نظرات میرزاشهاب درباره برخی از رجال سیاسی دوره رضاشاه مندرج است. میرزاشهاب به نصرت‌الدوله فیروز و عبدالحسین تیمور تاش نفرت می‌ورزید و نمی‌توانست شعف خود را از گرفتاری آنها پنهان دارد.

این اختلافات دنباله خصومتهای عصر مشروطه بود که در یک طرف آن وثوق‌الدوله

قرار داشت و در سوی دیگرش گروه افراطی دمکراتهای ضدتشکیلی⁽¹⁾میرزاشهاب اندکی پس از سفر مظفر به فرانسه در نامه‌ای از دستگیری فیروز خبر داد:

راجع به فیروز کار از شوخی گذشته جداً تعقیب می‌شود و حدس صائب این است که محکوم شود. دوشنبه پس فردا در محکمه برای تعیین وکیل حاضر می‌شود، برطبق اصول محاکمات جزائی..... در 6 یا 8 اردیبهشت محاکمه می‌شود. در هر حال اردیبهشت بر او اردی‌جهنم شده است ولی این اتهام و این محکومیت در قبال جنایات او خیلی کم است.⁽²⁾

به یاد داشته باشیم که هم نصرت‌الدوله فیروز و هم تیمورتاش پیشتر مورد بغض و عداوت کمیته مجازات هم قرار داشتند، رضاخان با آراستن دسیسه‌هائی که جای بحث آنها در اینجا نیست، بالاخره جانشان را گرفت. درست در همین زمان بود که تیم افراطی حزب دمکرات از جمله حسینقلی‌خان نواب و دیگر کسانی که در سقوط مشروطه و تبدیل آن به حکومت قزاقان نقش مهمی ایفا کرده بودند، چه آشکار و چه نهان سیاستهای خود را پیش می‌بردند.

اما مظفر در فرانسه به سیاست علاقه‌ای نداشت. وضع تحصیلی او نیز چندان رضایت‌بخش نبود. مثلاً به سال 1309 نوشت که نمرات تاریخ و جغرافی او 12، معرفه النفس 10 و ریاضیات 14 است.⁽³⁾مظفر در نامه‌هایش نوشت گاهی اوقات به کازینو می‌رود و کازینو یک «نوع قهوه خانه‌ای است که موزیک دارد و مردم آنجا می‌رقصند.»⁽⁴⁾در نامه دیگر، که از ایتالیا نوشته، خاطرنشان ساخت که «نمازها را به خدا قرض داده‌ام که در برگشتن بخوانم!!!»[کذا]⁽⁵⁾

در این زمان مظفر در برخی موارد آشکارا و صریحاً روحانیون را بر باد دهندة اساس مذهب معرفی می‌کرد. برای نمونه، چنین می‌نویسد:

اگر کسی بخواهد طابق النعل بالنعل از روی یک کتابی مثل جامع عباسی مسلمان باشد از خدا روزهای 50 ساعتی درخواست کند، زیرا فقط برای....[ کذا] هر دفعه

از روی این دستورات سه ساعت وقت لازم است.

در این نامه، که خطاب به پدر است، مطالب توهین‌آمیزی علیه روحانیون شیعه دیده می‌شود. می‌نویسد: «راستی من یقین دارم هزارنفر از دشمنان اسلام برای حراج مذهب به قدر یکی از این آخوندها نمی‌تواند کاری بکند.» و در بخشی دیگر خواهش کرده که میرزاشهاب یک جلد از کتاب رکن رابع اثر شیخ احمد احسایی را برای او ارسال کند: «علت آن را در وقت فرصت عرض خواهم کرد.»⁽¹⁾ظاهر قضیه این است که مظفر در خانواده‌ای شیخی به دنیا آمده بود و بنابراین تمسخر شریعت شیعه توسط او امری دور از انتظار نبود. ولی واقعیت این است که بقایی حتی به موازین مورد قبول شیخیه نیز اعتقادی نداشت.

به‌هر حال وقتی بقائی می‌خواست به دانشگاه رود، در دو رشته امتحان داد و پذیرفته شد: تعلیم و تربیت و تاریخ و جغرافیا. پس به دانشسرای مقدماتی لیموژ اعزام گردید که در منطقه «رن» قرار داشت. این شهر در جنگ دوم جهانی نخستین شهری بود که توسط متفقین از آلمان ها بازپس گرفته شد و در شمالغربی فرانسه قرار دارد. بعد از مدتی به مدرسه سن کلو رفت، دو سالی هم در آنجا دوره دید و در ضمن در سوربن ثبت نام کرد تا در رشته فلسفه ادامه تحصیل دهد. او بالاخره توانست دیپلم اکول نرمال را که معادل لیسانس بود اخذ نماید. در سوربن حول سه محور عمده درسی یعنی اخلاق و زیبائی‌شناسی، روانشناسی و تاریخ مذاهب کار می‌کرد. به قول خود بقائی در هر سه رشته هم قبول شد و شروع به نوشتن رساله کرد.

در دوره‌ای که مظفر در پاریس اقامت داشت، تعدادی از دانشجویان به دلیل عدم توانایی در گذرانیدن امتحان به ایران برگشت داده شدند. غلامحسین وکیلی، شمس‌الدین امیرعلایی، جواد کمالیان، عبدالحسین نوشین، احمد و عباس پرویز ـ که بعدها هر یک نقش فرهنگی و سیاسی مهمی در ایران ایفا کردند ـ از این زمره‌اند.⁽²⁾در این ایام مظفر هنوز در دبیرستان درس می‌خواند. در یکی از همین نامه‌ها میرزاشهاب از فرزندش خواست تحقیق کند ایرج میرزا اسکندری، برادرزادة شاهزاده سلیمان‌میرزا، در

کجاست، زیرا از وی هیچگونه اطلاعی در دست نیست.⁽¹⁾در واقع ایرج اسکندری، که پدرش یحیی‌میرزا نیز چون میرزاشهاب از فعالین انجمن‌های سری در دوره مبارزه با حکومت قاجار بود و به سان مظفر برای ادامة تحصیل به اروپا اعزام شده بود، اینک به مجامع کمونیستی پیوسته و در انتشار نشریه پیکار شرکت داشت.

در آذرماه 1309ش. با حکم علی‌اکبرخان داور، میرزاشهاب ارتقاء پیدا کرد و از کفالت معاونت دیوانعالی تمیز به کفالت مستشاری دیوانعالی تمیز نائل شد و به جای میرزا محمدخان لواسانی در سمت جدید قرار گرفت.⁽²⁾داور با میرزاشهاب روابط صمیمانه داشت و در مسافرتی که به برن کرد مظفر بقایی با او ملاقات نمود.⁽³⁾یک سال بعد به پیشنهاد تقی‌زاده (وزیر مالیه)، میرزاشهاب از وزارت عدلیه به آن وزارتخانه منتقل شد و ریاست محکمة تجدید نظر را به دست گرفت.⁽⁴⁾

از آنجا که میرزاشهاب در دوره سلطنت رضاشاه از نظر نیل به مقامات عالی سیاسی ترقی چندان نکرد، همیشه آرزو داشت روزی مظفر به جای او مدارج پیشرفت را بپیماید. او در نامه‌ای نقل کرد سرتیپ ناصرالدوله فیروز کفیل وزارت طرق شده است. مادر ناصرالدوله کرمانی بود و از نظر میرزاشهاب نیمه‌کرمانی محسوب می‌شد و چون کفیل وزارتخانه شد که نصف وزارت است، نتیجه گرفت که ربع وزارت به کرمانی‌ها رسیده است:

امید است که شما به سلامتی با تحصیلات عالیه و اخلاق مهذب بمانید، انشاءالله یک وقتی تمام وزارت را اشغال کنید که لااقل در عمر دنیا یک نفر کرمانی به وزارت رسیده باشد.⁽⁵⁾

تا سال 1310، میرزاشهاب به جز مظفر، متکفل ادارة دخترانش به نام‌های ملکه، تاجی، مریم، رابعه، ایران‌دخت و اختر نیز بود. اختر، کوچکترین فرزند میرزاشهاب، بعدها در آمریکا ادامه تحصیل داد. میرزاشهاب، که خود در جریان تحولات مشروطیت در منطقة کرمان فعال بود و در ایام انتقال سلطنت در مجلس پنجم حضور داشت،

به‌خوبی می‌دانست که مشروطة ایران از اساس بی‌بنیاد است، به همین دلیل از بی‌اعتنایی رضاشاه به اصول مشروطه چندان شگفت‌زده نمی‌شد:

دیروز جمعه عید مشروطیت ایران بود، که مشروطیت ایران معلوم می‌شود اینقدر نافع به حال مردم نیست که حتی یک روز تعطیلی هم ندارد، مثلاً مصادف با جمعه می‌شود. دیشب هم در مجلس جشن بود. من هم دعوت داشتم رفتم و قصدم از رفتن ملاقات بعضی که کار به آنها داشتم بود و الا !!⁽¹⁾[کذا]

در نامه‌ای دیگر نوشت: «سیاست بافی هم که دامنة وسیعی دارد متروک شده و من هم برکنارم !!» [کذا]⁽²⁾

میرزاشهاب، که روزی از ارکان فرقة دمکرات به شمار می‌رفت و در خطه کرمان نفوذ و شهرتی داشت، اینک ناچار بود به عنوان کارمند دولت از 8 صبح تا ظهر و از 5/2 تا 6 عصر کارکند و طرفه آنکه وقتی چراغ نمی‌سوخت و هوا تاریک بود باید عاطل و باطل می‌نشست و در وقت اداری حتی جرئت نگاشتن یک نامه برای فرزندش را نداشت. این اوضاع، او را که در عین حال بیمار بود، به شدت سرخورده کرد. در برخی نامه‌ها برخلاف گذشته که آرزو می‌کرد مظفر به وزارت نایل شود، نسبت به استخدام در دستگاه دولتی ابراز انزجار می‌کرد:

هرچه بر عمر استخدام من می‌گذرد، بیشتر از استخدام دولت متنفر می‌شوم. راستی باز هم شما را وصیت می‌کنم که فکری بکنید که در مراجعت محتاج به استخدام دولت نباشید و بتوانید شغلی آزاد ولو اینکه نجاری یا آهنگری باشد داشته باشید... بهرحال من برای استخدام دولت عاقبت خوشی نمی‌بینم.⁽³⁾

اسناد موجود نشان می‌دهد تا این تاریخ، که حدود سه سال از رفتن مظفر به فرانسه می‌گذشت، او هنوز موفق نشده بود دیپلمش را اخذ کند. میرزاشهاب، نگران از تحصیل فرزند، با وزیر معارف به گفتگو نشست. وزیر پیشنهاد کرد که مظفر به ایران بازگردد، دیپلم متوسطه را بگیرد و آنگاه به اروپا برود تا بتواند در دانشکده ادامه تحصیل دهد،

زیرا کسی که دیپلم ایران را نداشت حتماً باید امتحانات مربوطه را انجام می‌داد.⁽¹⁾آنچه بر نگرانی میرزاشهاب می‌افزود، گفته‌های ضد و نقیض مظفر بود. او نوشت مشغول تحصیل در رشتة ادبیات فرانسه است. اندکی بعد، با صوابدید وزیر معارف، گفت که تغییر رشته داده و حقوق می‌خواند. بعدها معلوم شد که تحصیل در رشته تعلیم و تربیت و فلسفه را در دانشگاه آغاز کرده است. میرزاشهاب در این ایام در جلساتی با دوستان دیرینش شرکت می‌کرد که از دوره مشروطه به عنوان محفل ادب شناخته می‌شد، این محفل شعبه‌ای از حزب دمکرات به شمار می‌رفت. این جلسات شب های یکشنبه تشکیل می‌شد و میرزاشهاب در نامه‌هایش از شرکت کنندگان به عنوان «رفقای شب یکشنبه»⁽²⁾یاد می‌کرد. وکیل‌الدوله، سعید نفیسی، سیدحسن تقی‌زاده و دکتر محمود افشار یزدی از معاشرین نزدیک میرزاشهاب در این محفل بودند.

از یاران نزدیک میرزاشهاب در این دوره، آقا‌حسین آقاتهرانی بود که بعدها نام خانوادگی «پرویز» را برخود نهاد. حسین پرویز، فرزند آقا میرزا محمد‌علی، از کسانی بود که در دوره موسوم به «استبداد صغیر» با عده‌ای از مخالفین محمدعلی شاه مهاجرت کرد و به همراه علی‌اکبر دهخدا و معاضدالسطنه پیرنیا در شهر ایوردون سویس به انتشار نشریه صوراسرافیل پرداخت. در واقع، صوراسرافیل ارگان جناح تندرو مشروطه در خارج از کشور بود. پرویز پس از سقوط محمدعلیشاه به ایران بازگشت و در تشکیلات فرقة دمکرات فردی بسیار مؤثر شد. مخصوصاً او برای انتشار روزنامة ایران نو، ارگان فرقه، فعالیت زیاد کرد. اما بعدها مانند میرزاشهاب از سیاست کناره گرفت و با مشارکت سیدحسن تقی‌زاده «کتابخانة تهران» را تأسیس کرد. او تا پایان عمر (حوالی 1335ش.) این کتابخانه را اداره می‌کرد. کتابخانة تهران از دورة رضاشاه تا زمان مرگ پرویز محل تجمع اهل ادب با هر مسلک و مراسم بود،⁽³⁾لیکن در حقیقت میعادگاه اعضای پیشین فرقة دمکرات به شمار می‌رفت.

در اواخر سال 1311 که زمزمة الغاء امتیازنامة دارسی برسرزبان‌ها افتاد، میرزاشهاب نسبت به این حادثه خوشبین بود. او اخبار این جریان را به اطلاع فرزندش می‌رسانید:

مأمورین ایران شاید تاکنون به ژنو رسیده باشند، البته شما زودتر از ما از مذاکرات مستحضر خواهید شد. امید است که کار به موفقیت دولت ایران تمام شود. عجالتاً یک شعف بی‌اندازه در تمام ایران و ایرانی‌ها موجود است و همه امیدوارند که قضیه به نفع خودمان تمام شود و این سیل طلا که از معادن نفت ایران به بریتانیا جاری است قدری مسدود شده و مقداری هم به خود ایران برسد. باید از خدا توفیق آقای داور و آقای علا را خواست تا حق گذاری جامعه چه کند.⁽¹⁾

هشت روز بعد باز هم میرزاشهاب اطلاع داد که در ایران خبری مهمتر از خبر نفت جنوب نیست. او نوشت این اوضاع تمام ایران، بلکه دنیا، را به حیرت انداخته است: «امید است همان طور که میل شاه و تمام ایرانیان است به نفع کامل ایران خاتمه یابد.» او باز هم خبرداد که داور و علا به اروپا رفته‌اند و همه منتظرند تا بشنوند در جلسة 23 ژانویة 1933 مجمع اتفاق ملل چه حکمی صادر خواهد شد.⁽²⁾انتظار دیری نپائید. سیدحسن تقی‌زاده، وزیر مالیة رضاخان که میرزاشهاب کارمند وزارتخانة او بود، امتیازنامة دارسی را بار دیگر تمدید کرد و سیطرة شرکت نفت انگلیس بر نفت ایران، آنهم به شکلی بلامنازع، حداقل تا دو دهة دیگر ادامه یافت. به این ترتیب، فصلی دیگر از تاریخ نفت ایران آغاز شد. در حاشیه این تحولات بود که کسانی مثل نصرت‌الدوله فیروز و از آن بالاتر عبدالحسین تیمورتاش قربانی شدند. به تیمورتاش که پیگیر مسئله نفت بود اتهام زدند برای شورویها جاسوسی می‌کند، به همین اتهام واهی او را دستگیر کردند و به دستور رضاخان جانش را ستاندند. همزمانی تقریبی تمدید قرارداد دارسی و دستگیری تیمورتاش در خور تأمل است و البته باید در جائی مناسب به آن پرداخته شود.

تیمورتاش البته مردی بود زن‌باره، سرویس اطلاعاتی بریتانیا از این نقطه ضعف او به نحو مطلوبی استفاده کرد. انگلیسی‌ها که به‌هر دلیلی و در صدر همه به دلیل مسئله نفت می‌خواستند تیمورتاش را فروگیرند،زنی آسوری را که منشی او بود؛ برای رسیدن به اهداف خود مورد استفاده اطلاعاتی قرار دادند. این زن زیبا، همیشه همراه تیمورتاش بود و گزارشهای مکرری در مورد او به اینتلیجنس سرویس می‌داد. روزی که تیمورتاش

از مأموریت نفت در لندن باز می‌گشت، توسط این زن؛ کیف نامه‌ها و اسناد محرمانه او را ربودند و در اختیار سفارت بریتانیا در مسکو قرار دادند. سفارت بریتانیا کپی این نامه‌ها و اسناد را برای رضاخان فرستاد،به این منظور که اتهام جاسوسی او را به نفع شوروی مسجل سازند. در این میان مردی به نام آقابکوف که ظاهراً مأمور سرویس اطلاعاتی شوروی موسوم به گ. پ. او در تهران بود، به بحرانی‌تر ساختن فضا کمک می‌کرد. آقابکوف بعدها به غرب پناهنده شد و خاطراتی منتشر کرد که به احتمال قریب به یقین باید جعلی باشد،این خاطرات در آستانه انقلاب در ایران هم به نام خاطرات آقابکوف ترجمه و منتشر شد. در این کتاب ادعا شده است که تیمورتاش اطلاعات محرمانه را در اختیار مأمورین اطلاعاتی شوروی قرار می‌داده است.⁽¹⁾به‌هر روی ماجرا هرچه بود، تیمورتاش حتی بعد از ربوده شدن کیفش به تهران بازگشت؛ همین موضوع نشان می‌دهد که شایعه جاسوسی او به نفع شوروی دروغ بوده است. تیمورتاش به محض اینکه وارد ایران شد، دستگیر گردید و به دستور رضاشاه کشته شد. معجونی از تصفیه حسابهای حزبی و شخصی به جای مانده از دوره مشروطه با دسیسه‌های اینتلیجنس سرویس و شرکت نفت انگلیس و ایران باعث شدند تیمورتاش جان خود را از دست بدهد. چندسالی بعد آقابکوف هم که به غرب پناهنده شده بود، در اسپانیا به قتل رسید.

نکته این است که میرزاشهاب پیگرد و محاکمة تیمور تاش را نیز با خوشوقتی پیگیری می‌کرد. او اطلاع داد محاکمه رسمی وزیر دربار سابق رضاشاه از پنجشنبه 25 اسفند 1311 آغاز شده است. به تقاضای مدعی‌العموم دیوان جزا، یا در واقع به دستور شخص رضاشاه، محاکمه سری بود و احدی از مذاکرات اطلاعی نداشت: «مردم هم بی‌صبرانه انتظار محکومیت این عنصر با شرافت ناموس پرست را که خدماتش به مملکت و شاه ضرب المثل است!! [کذا] دارند.»⁽²⁾میرزاشهاب مشتاقانه تصفیه حساب‌های خونین رضاخان را با گروهی از عوامل به قدرت رسیدنش نظاره می‌کرد. دعوای اعتدالی و دمکرات دوره مشروطه اینک در سیمائی جدید بروز و ظهور می‌یافت، تصفیه حسابهای خونین رضاخان با کسانی مثل تیمورتاش البته ریشه‌ای پایدار در دسیسه‌های برخی

بازیگران عصر مشروطه داشت. به‌طور مشخص این حسینقلی‌خان نواب بود که در مقام رئیس بانک ملی به تیمورتاش اتهام اختلاس زد و این اتهام در کنار دسیسه‌های ریز و درشت دیگر راه را بر محو حریفان قدیمی فراهم ساخت.

بهار سال 1313 میرزاشهاب برای دیدن فرزندش به فرانسه رفت. میرزاشهاب در طول اقامتش در فرانسه مطلع شد که یک پزشک آلمانی به نام پرفسور فن برگمان در کار خود تخصص فراوان دارد. ابوالقاسم نجم مشهور به نجم‌الملک از هم مسلکان قدیمی میرزاشهاب و وزیر مختار ایران در آلمان، از دمکرات‌های عصر مشروطه بود. او برای میرزاشهاب وقت گرفت. دو هفته بعد او به پزشک معالج مراجعه کرد. مظفر همراه پدر از پاریس به بروکسل رفت و این دو یک هفته در آنجا اقامت گزیدند. در طول اقامت آنها، میرزایحیی دولت آبادی مرتب به دیدار میرزاشهاب می‌آمد. دو دوست قدیمی با یکدیگر درد دل می‌کردند و به روایت بقائی از اوضاع ایران انتقاد می‌نمودند.

اندکی از بازگشت میرزاشهاب به ایران نگذشته بود که بیماریش شدت گرفت و سرانجام در همان سال 1313، به سن 56 سالگی، از دنیا رفت. زندگی میرزاشهاب تأثیری ژرف بر روحیات مظفر به جا گذاشت. او که از نزدیک شاهد ناکامی پدر در کسب مناصب اداری درخور شأن پدر بود، بعدها جاه طلبی خود را به اوج رسانید.

حدود چهار سال بعد در بهمن ماه 1317 یک روزنامه فکاهی در فرانسه مطلبی درباره رضاشاه نوشت و با چاپ کاریکاتوری وی را به تمسخر گرفت. به این دلیل روابط دو کشور قطع شد و هفت روز به ایرانیان مقیم فرانسه مهلت داده شد تا به ایران بازگردند. مظفر از راه لهستان و شوروی به ایران مراجعت کرد. او می‌بایست تا اواسط سال 1318 در پاریس می‌ماند تا بتواند از رسالة دکتریش دفاع کند، اما ناچار شد به ایران باز گردد. او در ایران با کمال تعجب متوجه شد سلیمان‌میرزا اسکندری به هنگام وفات پدر نه تنها به دیدن خانواده‌اش نیامده بلکه حتی از ارسال پیام تسلیت خودداری کرده است. سلیمان‌میرزا به دیدن مظفر نیز نیامد.

در این زمان، مظفر؛ رضاشاه را به عنوان «دیکتاتور مصلح» می‌پسندید و برای آتاتورک احترام قایل بود. او به روایت خودش از ترجمه فارسی کتاب درسی تاریخ اروپا اثر آلبرماله به شدت برآشفت زیرا به نادرشاه لقب «قلدر شرقی» داده بود، و در صدد برآمد به دلیل این عبارت «سخت اعتراض» کند. وی به هنگام اقامت در فرانسه،

پیشرفت هیتلر را با خشنودی نظاره می‌کرد. زمانی‌که هیتلر به ریاست جمهوری آلمان رسید، مظفر در برلین اقامت داشت و ملاحظه کرد هیتلر با رأی بسیار بالایی انتخاب شد. در اواخر پائیز همان سال مظفر در کنگره‌ای از نمایندگان دانشجویان شرقی مقیم اروپا، که به دعوت موسولینی در رم تشکیل شد، شرکت کرد.⁽¹⁾این نوع نگاه به قدرت سیاسی بعدها در زندگی بقایی نقشی بسیار مؤثر ایفا کرد. معهذا، مظفر تا این دوره هرگز فردی سیاسی به شمار نمی‌رفت.

در بهمن ماه 1317 بقایی نامه‌ای از وزارت فرهنگ دریافت کرد. در نامه آمده که وی باید نسخة دستنویس پایان نامة تحصیلی خود را هرچه زودتر به ادارة آموزش عالی وزارت فرهنگ ارسال کند. بقایی پاسخ داد از اوایل سال 1937 [اواخر 1315] طبق اجازه نامة مورخة 14 ژانویة 1937 صادره از دانشکدة ادبیات پاریس مشغول تهیة رساله در مورد اخلاق از نظر ابوعلی مسکویة رازی بود و نسخه‌ای از آن جزء کتاب‌هایش توسط ادارة سرپرستی دانشجویان به ایران ارسال شده است. نظر به اینکه محمولة مزبور هنوز نرسیده بود، مظفر اعلام کرد فعلاً تقدیم رساله ممکن نیست.⁽²⁾ظاهراً مظفر نسبت به ارزیابی مدارک تحصیلی خود اعتراض داشت و به همین دلیل رئیس ادارة آموزش عالی وزارت فرهنگ از او خواسته بود به ادارة مزبور مراجعه کند.⁽³⁾

از 7 فروردین 1318 تا اول مهر همان سال بقایی به شغل دبیری اشتغال داشت.⁽⁴⁾در اواخر این سال نامه‌ای از ادارة اوقاف دریافت کرد. طبق این نامه او باید نمایندة رسمی خود را برای محاسبة قسمتی از موقوفة فخریه، که در آن زمان به وسیلة فرهنگ کرمان اداره می‌شد، به اداره فوق معرفی می‌کرد تا پس از تسویه حساب، رقبات موقوفه به او واگذار شود و بودجة آن طبق آئیننامه تدوین و تنظیم گردد.⁽⁵⁾پس از این ماجرا، موقوفات راور به موضوع نزاع میان مظفر و پسرعموهایش بدل شد. آنان مدعی بودند در دوره طولانی غیبت میرزاشهاب و مظفر مانع اتلاف موقوفات شده‌اند و خروج آنها را از دست خود روا نمی‌دیدند.

از اول مهرماه 1318 بقایی به خدمت سربازی اعزام شد. در رونوشت کتابچة خدمت او تخصص‌اش فلسفه و ادبیات ذکر شده است. درجة او ستوان دوم وظیفه بود و در بخش مالی وزارت جنگ به خدمت وظیفه مشغول شد. خصوصیات شخصی او در پادگان به این شرح ذکر شده است: اخلاق خوب، رفتار خوب، قابلیت نظامی دارد، استعداد فرماندهی دارد، روحیات نظامی دارد، ارزش افسری دارد، یک روز توقیف شده است، دو روز زندانی بوده است، 244 ساعت ناخوشی داشته و 29 ساعت از مرخصی استفاده کرده است. این ارزیابی فقط مربوط به یکسال نخست سربازی اوست و معدل کل نمراتش 20/15 است.⁽¹⁾

بقایی تحصیلات عالی خود را در دانشسرای مقدماتی شهر لیموژ فرانسه آغاز کرده و بعداً وارد دانشسرایعالی سن کلو شده و در سوربن به تحصیل در رشتة فلسفه پرداخته بود، اما اینک ملاحظه می‌کرد به دلیل ناتمام ماندن پایان نامه‌اش، وزارت فرهنگ مدرک او را درجة لیسانسیه تعلیم و تربیت ارزیابی کرده است. خدمت سربازی او نیز بر پایة همین ارزیابی با درجة ستوان دومی وظیفه به اتمام رسید. در سال نخست سربازی، مظفر در جستجوی شغلی برای آینده دست به اقداماتی زد. وی در نامه‌ای خطاب به رئیس ادارة فنی وزارت دادگستری نوشت «به موجب تشخیص شورای عالی فرهنگ لیسانس در فلسفه و زبان و ادبیات فرانسه‌است» و اکنون مشغول انجام خدمت سربازی است، علیهذا مایل به قبول شغلی در آن اداره است. در خاتمه خواهش کرده بود «در صورت امکان بنده را با ارجاع کاری مفتخر نمائید.»⁽²⁾

در پی تلاش برای جلب حمایت یاران دیرین پدرش، در 28 مرداد 1318 نامه‌ای از ادیب‌السلطنة سمیعی، رئیس تشریفات دربار رضاشاه، به دست مظفر رسید. در این نامه تواضع و احترام فراوان نسبت به مظفر 27 ساله ابراز شده است:

آقای عزیزم. مراسلة گرامی رسید و از مندرجات آن خیلی مسرور و ممنون و خوشوقتم از اینکه از مرحوم آقا میرزاشهاب‌الدین طاب ثراه آن یگانه مرد برجسته و مبرز مانند شما یادگاری به جا مانده است که مایة روشنی دل و دیدة دوستان و علاقمندان به آن مرحوم است. به ملاقات شما هم با کمال مسرت اشتیاق دارم و

اگر بتوانید برای ساعت 8 صبح جمعه 31 [/5/1318] به درب منزل بنده تشریف بیاورید خیلی خوشوقت می‌شوم. حسین سمیعی.⁽¹⁾

روی پاکت نوشته شده: «توسط آقای مؤید احمدی نمایندة محترم مجلس شورای ملی، آقای مظفر بقایی فرزند ارجمند مرحوم میرزاشهاب کرمانی.»

قاعدتاً به دلیل چنین حمایت‌هایی بود که پس از شهریور 1320، در دوره ریاست فرهنگ دکتر غلامحسین صدیقی، درجه دکتری مظفر بقایی تصویب شد. بقایی بعدها در نامه‌ای به همسرش نوشت: «اگر دکتر صدیقی روی کار نیامده بود و دکتری من تصویب نشده بود من مجبور بودم که معلم دبیرستان باشم و در دانشکده و دانشگاه راهی نداشتم.»⁽²⁾

پایان سربازی بقایی درست مصادف با اشغال ایران توسط متفقین و خروج رضاشاه است. وی بعدها در خاطراتش نوشت از زمان شروع بحران شهریور 1320 هر یک از افسران به نوبت کشیک 24 ساعتی داشتند و 24 ساعت بعد را در مرخصی می‌گذرانیدند. روز 25 شهریور نوبت کشیک بقایی بود و محل خدمت او بین پل چوبی و پادگان عشرت‌آباد: «ساعت ده صبح از خانه به راه افتادم تا به موقع به محل خدمت برسم. از سه راه فخرآباد گذشتم. با تعداد زیادی سرباز برخوردم که بدون پاگن و کمربند به اطراف متفرق می‌شدند. بعضی خوشحال و خندان، عدة بیشتری به حال بی‌تفاوتی و تعداد کمتری هم متأثر و اشکریزان. پس از تفحّص معلوم شد که کلیة سربازان لشکر را مرخص کرده‌اند.»⁽³⁾

بعد از خاتمه دوره سربازی در سال 1320 بقایی به عنوان متصدی ارزیابی خسارت در شرکت «بیمه ایران» شاغل بود و در عین حال به وکالت دعاوی هم اشتغال داشت. شاید لازم به گفتن باشد که سپهبدی هم مدتی در شرکت بیمه ایران کار می‌کرد و برخی از نامه‌ها و مکاتباتش روی کاغذهائی‌که آرم شرکت یادشده را دارند؛ نوشته شده‌اند. بقائی کمی بعد با دریافت پروانة مترجمی رسمی از وزارت دادگستری توانست دفتری برای ترجمه از فارسی به فرانسه و بالعکس دایر کند. او در 12/9/1320 یک

آگهی در روزنامه دید دال بر استخدام یک دانشیار فلسفه در دانشگاه تهران. روز بعد تقاضای استخدام کرد و از 15 آذر همان سال مشغول به کار شد. موضوع تدریس بقایی دروس زیبایی شناسی و اخلاق بود که تا زمان بازنشستگی به تدریس این دو درس اشتغال داشت. لازم به یادآوری است که بقایی در اواخر سال 1319 با دختر وکیل‌الدوله ابراهیمی، یکی از دوستان قدیمی پدرش، ازدواج کرد.

فصل چهار

بقائی و دوره کارآموزی سیاسی

به نوشته بقایی، در اواخر پائیز 1320 جوانی از طرف سلیمان‌میرزا اسکندری به دیدار او آمد و خود را از منسوبین سلیمان‌میرزا و گویا خواهرزاده‌اش معرفی کرد. این فرد، ضمن ابلاغ احوالپرسی سلیمان‌میرزا، خبر داد که او حزبی تأسیس کرده که دنبالة همان حزب اجتماعیون (سوسیالیست) است که با مشارکت پدر بقایی ایجاد شده بود. سلیمان‌میرزا نظر به روابط دوستی قدیم با میرزاشهاب از مظفر بقایی خواسته بود به باشگاه حزب تازه تأسیس توده ایران برود و با آنها همکاری کند. بقایی تقاضا کرد اندکی به او مهلت داده شود تا فکر کند. بقایی از دوره نوجوانی به کتاب‌های سه تفنگدار و کنت مونت کریستو، که توسط محمد‌طاهر میرزا پدر محسن‌میرزا و پدر بزرگ سلیمان‌میرزا ترجمه شده بود، علاقه داشت و تعلق او به سلیمان‌میرزا، غیر از دوستی با پدرش، همین امر بود. در آن زمان سلیمان‌میرزا غالباً به خانه میرزاشهاب می‌آمد و مظفر چندبار با پدر به منزل سلیمان‌میرزا واقع در خیابان دوشان تپه (ژالة بعدی) رفته بود. بعدها رضاخان دستور انحلال حزب سوسیالیست را داد، لیکن روابط میرزاشهاب و سلیمان‌میرزا اسکندری تا پایان عمر ادامه داشت. معهذا، چنانکه گفتیم، بعد از مرگ میرزاشهاب، به استناد قول بقائی، سلیمان‌میرزا حتی از ارسال پیام تسلیت خودداری کرد و در بازگشت وی از فرانسه به دیدار او هم نرفت. بقایی به قول خودش به این دلایل به درخواست سلیمان‌میرزا دال بر پیوستن به حزب توده پاسخ منفی داد؛ بقائی جزو معدود تحصیل کردگان جوان این دوره بود که از همان آغاز با حزب توده مرزبندی مشخص داشت. اما او با نویسندگانی مثل صادق هدایت که ظاهراً به حزب تعلق خاطری داشتند رفت و آمد می‌کرد، ولی حتی در جلسات ادبی که حس می‌کرد

وابسته به حزب توده است شرکت نمی‌نمود، لیکن به گفته خودش علیه این حزب نیز اقدامی انجام نمی‌داد. بجز صادق هدایت، پرویز محمود (پسر محمود محمود از دوستان قدیم پدرش در حزب دمکرات) و سعید نفیسی در زمره دوستان اهل ادب بقایی بودند. باز هم به روایت خود بقائی تنها از سال 1327 و در پی مذاکرات با مقامات آمریکایی بود که مبارزه سخت و علنی خود را با حزب توده آغاز کرد.⁽¹⁾این سخن واقعیت ندارد، زیرا نوع فعالیتهای سیاسی بقائی در آن روزها مواضع او را به روشنی مشخص می‌سازد.

نخستین حزب سیاسی که بقایی در آن شرکت کرد حزب اتحاد ملی است. پس از خروج رضاشاه از ایران، در مجلس شورای ملی، که انتخابات آن در زمان دیکتاتوری رضاشاه انجام گرفته بود، چند فراکسیون تشکیل شد که یکی از آنها فراکسیون میهن نام داشت. در فراکسیون میهن 32 نماینده عضویت داشتند و در مجلس سیزدهم وزنه‌ای مهم به شمار می‌آمدند. اعضای این فراکسیون در یک جلسه مهم تصمیم گرفتند یک حزب سیاسی تشکیل دهد. حزب اتحاد ملی محصول این توافق است.

در این حزب گروهی از رجال سیاسی به همراه برخی از چهره‌های ادبی، که عموماً به عنوان شخصیت‌های راستگرا شهرت داشتند، گرد آمده بودند. در رأس این حزب سهام‌السلطان بیات قرار داشت که در زمان رضاشاه نمایندة مجلس بود. در زمره گردانندگان این حزب نام حسن اسفندیاری، سید محمد‌صادق طباطبائی، غلامحسین مصاحب، دکتر مهدی ملک‌زاده، سید محمد محیط طباطبایی، فضل‌الله زاهدی، ارباب رستم گیو و مظفر بقایی دیده می‌شود. نیز عیسی سپهبدی دوست دیرین و بسیار صمیمی بقائی در این حزب عضویت داشت، اینان به واقع جوانترین اعضای حزب بودند که در کنار رجال سیاسی بازمانده از دوره قاجار و رضاشاه به تجربه‌اندوزی سیاسی مشغول بودند. ارباب رستم از بقایای انجمن سری دوره مشروطه بود که در آن اردشیر ریپورتر و دوست نزدیک او ملک‌المتکلمین (پدر دکتر مهدی ملک‌زاده) شرکت داشتند. شعار این حزب، که در نیمة نخست سال 1321 تشکیل شد، «همه برای حزب، حزب برای وطن» بود.⁽²⁾

در اسناد دکتر مظفر بقایی مجموعه‌ای ارزشمند از اسناد حزب اتحاد ملی موجود

است. طبق این اسناد، بقایی در یازدهمین جلسة هیئت مؤسسان حزب ـ همراه با ناصر زمانی، دکتر ایزدی، حسن فرزان، استخر، بهمنیار و غلامحسین مصاحب ـ به عضویت کمیسیون فرهنگ درآمد.⁽¹⁾مدتی بعد بقایی خزانه‌دار حزب شد. انتصاب بقایی به عنوان خزانه‌دار حزب در نوزدهمین جلسة هیئت مدیرة حزب اتحاد ملی به تصویب رسید.⁽²⁾اندکی بعد بقایی مأمور ایجاد سازمان زنان حزب شد، اندیشه تأسیس سازمان زنان در یک حزب راستگرا بعد از آن مطرح گردید که حزب توده برای نخستین بار در تاریخ احزاب سیاسی ایران، این تشکیلات را راه‌اندازی کرد و مریم فیروز (فرمانفرمائیان) همسر نورالدین کیانوری را به ریاست آن تشکیلات گماشت. تشکیلات زنان حزب توده بعد از درگذشت نخستین رهبر حزب یعنی سلیمان‌میرزا اسکندری که به شدت مخالف دخالت زنان در مسائل سیاسی بود، راه‌اندازی شد. در حزب اتحاد ملی از دکتر حسین پیرنیا و دکتر جلال عبده برای کار در کمیتة اجرائی دعوت به عمل آمد و محمود محمود نیز عضو این حزب بود. بقایی با حسن معاصر، وکیل پایة یک دادگستری، دوستی نزدیکی داشت. حسن معاصر مسئولیت ادارة کلوپ حزب را عهده‌دار بود. او همان کسی است که بعدها بر مبنای اسناد وزارت خارجة انگلیس کتابی درباره تاریخ مشروطه ایران تألیف کرد.

به روایت ژرژ لنچافسکی در کتاب شوروی و غرب در ایران، حزب اتحاد ملی با حمایتهای سفارت بریتانیا برای مقابله با تحرکات حزب توده شکل گرفت. به‌عبارت بهتر بعد از تأسیس حزب توده، احزاب دیگر برای مقابله با آن سازماندهی شدند. نکته بسیار مهم در این تحرکات آن است که احزاب سیاسی ایران در این مقطع تاریخی، به مثابه سخنگویان منافع قدرتهای بزرگ آن روز در صحنه سیاسی و اقتصادی کشور به میدان آمدند؛ و نه مدافعان حق حاکمیت ملی و مصالح عمومی کشور. به‌عبارت بهتر در آن دوره راه نجات، یا الحاق ایران به بلوک غرب به رهبری انگلستان شناخته می‌شد و یا بلوک شرق به رهبری اتحاد شوروی. عده‌ای دیگر هم البته برای حفظ توازن بین قدرتهای انگلیس و شوروی به قدرتی نوظهور یعنی امریکا چشم امید دوخته بودند تا به مثابه «نیروی سوم» بتواند نقش چکش تعادل را بین شوروی و انگلیس ایفا نماید.

به‌عبارت دقیق‌تر مفهوم استقلال سیاسی امری بود ناشناخته. به‌هر حال بر خلاف حزب توده، حزب اتحاد ملی نتوانست موفقیتی در جلب نظر اقشاری از مردم به دست آورد، ولی به عنوان یک کانون قدرت توانست نقش مهمی در تحرکات سیاسی آن زمان ایفا کند. 32 نمایندگان عضو حزب اتحاد ملی در مجلس سیزدهم در ثبات یا عدم ثبات دولت‌ها موثر بودند و اهمیت این گروه تا بدانجا بود که سهام‌السلطان بیات، رئیس هیئت مدیرة حزب، به نخست‌وزیری رسید. بیات خواهرزاده دکتر محمد مصدق بود.

بقایی مدتی بعد از حزب اتحاد ملی جدا شد و به عضویت حزب کار، که توسط حسن مشرف‌الدوله نفیسی تأسیس شد، درآمد. حسن مشرف نفیسی در دوره تحصیلات شاه در سوئیس سرپرستی او را بر عهده داشت، وی در بین رجال سیاسی آن زمان مردی انگلوفیل شناخته می‌شد؛ به‌عبارت بهتر او قائل به نزدیک شدن بیشتر ایران به بلوک تحت رهبری انگلستان بود. در این دوره بقائی در روزنامة پند، ارگان این حزب، شروع به نوشتن مقاله کرد. گفتیم در آن دوره، نفیسی، چون سهام‌السلطان بیات، به عنوان چهره‌ای «انگلوفیل» شهرت داشت. نفیسی وزیر دارایی کابینة فروغی بود و حزب او درست در ایام اشغال ایران توسط متفقین تشکیل شد، در عین حال نفیسی مشاور حقوقی شرکت نفت انگلیس و ایران هم بود. تنها دختر خانم فخر‌الدوله (مادر دکتر علی امینی)، به نام معصومه، همسر وی بود. از اقدامات مشرف‌الدوله در دورة وزارت دارایی تنزل نرخ ریال در برابر پوند انگلیس بود. نرخ پوند، که پیش از آن چهارتومان و دو ریال خرید و فروش می‌شد، به‌ناگاه به سیزده تومان و دو ریال رسید و در نتیجه ارتش انگلیس مستقر در ایران با یک پوند چهار برابر مایحتاج خود در گذشته را می‌خرید. به این ترتیب، مخارج انگلیسی‌ها در ایران که سالیانه پانزده میلیون پوند بود، به سه و نیم میلیون پوند کاهش یافت. در آن دوره دو تن بیش از دیگران به وابستگی به شرکت نفت انگلیس شهرت یافتند؛ یکی مصطفی فاتح از مدیران ایرانی شرکت نفت و دیگری همین مشرف‌الدولة نفیسی.

در سال 1323 بقایی به کمک سردار فاخر حکمت به ریاست فرهنگ کرمان منصوب شد. او در دوره ریاست فرهنگ کرمان تعدادی از دوستان سابق پدر و بستگان خود را گردآورد و هسته‌ای را تشکیل داد که در حوادث بعدی این خطه نقش مهمی ایفا کرد. از جمله این افراد محمدعلی یاسائی است. یاسائی از سال 1299ش. معلم بود

و با میرزاشهاب روابط نزدیک داشت. در سال 1305ش. او را به محلی دور افتاده منتقل کردند و میرزاشهاب به تلافی این اقدام آنقدر تلاش کرد تا رئیس فرهنگ کرمان را عوض نمود.⁽¹⁾یاسائی بعدها دبیر کمیتة ایالتی حزب دمکرات قوام در کرمان شد، حزبی که بقائی هم در آن صاحب مسئولیت بود.

نقطه عطف تاریخی در حیات سیاسی بقائی دریافت نامه‌ای است از فردی به نام ب. شفازند. این نام مستعار است و از قرائن اینگونه بر می‌آید که باید متعلق به بهرام شاهرخ باشد. این نامه وسوسه انگیز در آبان ماه 1323 برای بقائی ارسال شد. در این نامه چنین آمده است:

عزیزم، نمی‌دانم در کرمان به چه اقداماتی دست زده‌ای و در چه راه فعالیت خود را صرف می‌کنی؟ به نظر من باید از موقع استفاده کنی و به‌هر نحوی هست با دادن کنفرانس‌ها و تشکیل مجامع و تراشیدن دوست «اگرچه ناجور باشد»⁽²⁾زمینه را برای دورة پانزدهم [مجلس] حاضر کنی. چیزی که از دست من در این راه بر می‌آید دو کار است. اول آنکه اهالی جوپار را که از اقوام من هستند و در آنجا نفوذ کامل با ماست متوجه این امر بکنم (راستی نمایندة فرهنگ آنجا هم گمان می‌کنم هنوز محمد شهیدی باشد. او هم از فامیل من است. به وسیلة او این مقصود به خوبی به عمل خواهد آمد.) دوم آنکه از اقدامات اساسی که در کرمان در زمینة فرهنگ می‌کنی با درج در روزنامة بیداری برای من به آدرس منزل... بفرست تا من با تهیة مقدمه و چیدن شاخ و برگ لازم آنها را در رادیو تهران پخش کنم و این خود بهترین وسیلة تبلیغ برای کاندید شدن است. می‌ترسم فکرت در جاهای دیگر در فضای خیال و ایده‌آل سیر کند و به نوشتة من بخندی! [کذا]⁽³⁾

شفازند در خاتمه توصیه کرد بقایی از نرخ خرید و فروش در بازار اطلاع حاصل کند تا «در حدود دو سه هزار تومان جنس از تهران به کرمان فرستاده شود و در عوض از کرمان بعضی اجناس و کالاها به تهران ارسال گردد. شاید از این راه چیزی عایدمان شود.» در پایان، نویسنده سلام دکتر هشترودی و دکتر سپهبدی و نبوی را به او ابلاغ کرده

است. این ب. شفازند که در رادیو تهران هم نفوذ داشت کیست؟ او در چه موضعی قرار داشت که بقائی را که خود به شهادت همین نامه چندان امیدی به پیشرفت سیاسی خود نداشت، تشویق به فعالیت می‌نمود؟ تا آنجائی که ما اطلاع داریم، تنها فردی که در آن زمان در اداره رادیو نفوذ تمام داشت و البته فعالیت سیاسی می‌کرد، بهرام شاهرخ بود. شاهرخ در این زمان ریاست اداره تبلیغات دولت را بر عهده داشت که رادیو هم بخشی از آن به شمار می‌آمد. در همین زمان نامه‌هایی با حروف رمز از طرف بقایی به وزارت فرهنگ در تهران ارسال می‌شد. یکی از نامه‌ها پس از کشف رمز در همان زمان چنین خوانده شد: «برای تدریس انگلیسی به وسیلة دبیر هندی کنسولگری انگلیس در یکی از آموزشگاه‌ها غیر از مواقع درس، آنها اجازه می‌خواهند در یکی از کلاس‌های انجمن فرهنگی ایران و انگلیس کلاس دایر نمایند.»⁽¹⁾معلوم نیست برای تشکیل یک کلاس عادی درسی چه نیازی به نگارش نامه به حروف رمز است، مگر اینکه همین امر را هم در پرتو رقابتهای دو قدرت بزرگ شوروی و انگلستان یا مسئله‌ای دیگر از این دست ارزیابی کنیم.

در دوره ریاست بقایی بر فرهنگ کرمان یکی از دوستان او به نام علی‌نقی بهمنیار رئیس بازرسی ادارة فرهنگ کرمان شد. این بهمنیار خوشنام نبود و در روزنامة بیداری، که به مدیریت محمد هاشمی در کرمان به چاپ می‌رسید، گاهی سرمقاله می‌نوشت. در یکی از این سرمقاله‌ها با عنوان «گردش و تفریح عمومی» از «فساد تربیت دینی» سخن گفت و روحانیون را به شرابخواری و آوازه‌خوانی متهم کرد.⁽²⁾این بهمنیار هم ظاهراً پیرو فرقه شیخی بود، اما نکته این است که حتی در دوره اوج مشروطیت شیخی‌ها چنین تعابیری در مورد روحانیان به کار نمی‌بردند. این امر زمینه‌ای شد برای برخی تنشهای محلی؛ به‌طور مثال برخی از دبیران کرمان معتقد بودند بقایی اقوام خود را به دور خویش جمع کرده و به قول آنها کارها را به شیخی‌ها سپرده است. آنها بقایی را متهم می‌کردند که شیخی‌ها را بر «مسلمان‌ها»، که قاعدتاً منظورشان پیروان شریعت بود، ترجیح می‌دهد. گفته می‌شد بهمنیار در زمان ریاست فرهنگ مایل تویسرکانی، رئیس سابق فرهنگ، در امتحانات از والدین دانش‌آموزان پول می‌گرفته و «اطفال مردم را از

پسر و دختر در مدرسه بی‌ناموس کرده» است تا بدانجا که مایل تویسرکانی از دست او به ستوه آمد و او را طرد کرد. گفته می‌شد «این بچه شیخی به درد فرهنگ کرمان نمی‌خورد.»⁽¹⁾اینها همه در حاشیه رقابتهای تاریخی بالاسری و پائین‌سری یا دعوای شیخی‌ها و متشرعین در کرمان صورت می‌گرفت و گرنه صحت و سقم اینگونه سخنان بر ما دانسته نیست.

بقایی در دورة ریاست فرهنگ کرمان با بستگان خود روابط یکسانی نداشت. او که با برخورداری از این اهرم قدرت در واقع به پرورش هسته‌های یک حرکت سیاسی اشتغال داشت، عناصری را برمی‌گزید که در آینده برای او مفید باشند. او متملقّان و ریاکاران را ترجیح می‌داد. یک نمونه را در برخورد دوگانه او با دو پسرعمویش می‌یابیم: قاسم راوری و ناصر بقایی. قاسم راوری فرزند میرزا حسین بقایی راوری است. وضع مالی این خانواده بسیار بد بود و به همین دلیل قاسم چند نامه به مظفر نوشت و تقاضا کرد شغلی به او ارجاع شود و از عایدات موقوفات فخریه چیزی به پدرش که زمین‌گیر شده بدهد و امکانی برای ادامة تحصیل او فراهم نماید.⁽²⁾مادر قاسم هم حال و روز بسیار بدی داشت و ظاهراً نابینا بود. قاسم متضرعانه تقاضای کمک می‌کرد. در نامه‌ای قاسم مجدداً تقاضاهای خود را مطرح کرد و از اینکه مظفر توجهی به خانوادة عمویش نمی‌کند گلایه نمود. باز هم استدعا شد که مظفر به او کمک کند تا دورة ابتدایی را تمام کند و بتواند کمک آموزگار شود. قاسم تا کلاس پنجم درس خوانده بود و فقط یکسال دیگر تا پایان دورة ابتدایی فاصله داشت.⁽³⁾مظفر به این مستدعیات توجهی نکرد.

در برابر، ناصر بقایی به خوبی از روحیات پسرعمو آگاه بود. او به جای تضرع و التماس، شیوة سالوس و ریا را در پیش گرفت و به کمک این روش توانست تا مقطع دکتری ادامه تحصیل دهد و این همه بدون کمک مظفر غیرممکن بود. ناصر در یکی از نامه‌هایش چنین می‌نویسد:

خدا می‌داند بقدری دلباختة حسن نیت و مرام عالی و مقدس شما شده‌ام که...

نوشتن مطالب را فراموش می‌کنم و می‌خواهم ولو در یک جمله دست و پا شکسته هم که باشد احساسات خود را ابراز دارم. هرچه جستجو می‌کنم چنین جمله‌ای را نمی‌توانم به یاد بیاورم. فقط بدانید در نظر من دکتر بقایی نابغة قدرت نفس و مجسمة اصلاح‌طلبی و پاکدامنی است و مسلماً من در نظر او مظهر ریا و تملق و رب‌النوع تظاهر می‌باشم. هرچه باشد باک ندارم ولی می‌خواهم که در زندگی از او سرمشق بگیرم.⁽¹⁾

در این ایام شیخ احمد بقایی، پدرناصر، سرپرستی موقوفات فخریه را به دست داشت و این امر اسباب گلایة قاسم بود.

عبدالحسین آیتی، نویسنده معروف که ترجمه‌ای از قرآن را منتشر کرده بود، نیز از بقایی گلایه داشت که چرا کرمانی‌ها از ترجمه او استقبال نکرده‌اند و چرا آموزگاران برای دریافت آن مشترک نشده‌اند: «اگر مرحوم آقا میرزاشهاب در حیات بودند، با لطف مخصوصی که به مخلص داشتند... در این موقع هم مساعدت شایان می‌فرمودند. ولی افسوس رجال خوش عقیده رفتند.»⁽²⁾

در اواخر سال 1323 مظفر نامه‌ای بدون امضاء دریافت کرد. لحن این نامه شدید و غلیظ بود. نویسنده به رفتار سوء بقایی در دورة تصدی ریاست فرهنگ کرمان، که «بالاخره نیک نامی پدر» را از بین می‌برد، حمله کرده است. او بقایی را متهم می‌کند که به شیخی‌ها در فرهنگ میدان داده و حقوق آنها زودتر از متشّرعان پرداخت می‌گردد: «این بدرفتاری عاقبت خیلی بدی برایتان فراهم می‌نماید. من آنچه شرط بلاغ است با تو می‌گویم.»⁽³⁾در این مقطع زمانی از جمله کسانی که با بقایی در ارتباط مدام بودند، دکتر عیسی سپهبدی است؛ یار دوره فرانسه مظفر و کسی که ـ چنانکه خواهیم دید ـ بیشترین نقش را در زندگی سیاسی او داشت. نامه‌ها و دستنوشته‌های سپهبدی نشان می‌دهد او بود که بقائی را به گود سیاست پرتاب کرد. سپهبدی در نامه‌ای که مضمون آن با نامه‌ای که احتمال دادیم از بهرام شاهرخ باشد مشابه است، چنین می‌نویسد:

مظفر عزیزم، تصدقت گردم. مدتی است ما را فراموش کرده‌ای. امیدوارم در عین

گرفتاری شاد و خرم باشی. ولی در تمام احوال باید صددرصد متوجه هدف اصلی خود باشی زیرا نمی‌دانی دنیا به دست چه اشخاصی اداره می‌شود.⁽¹⁾

گفتیم مضمون این نامه درست شبیه به نامه‌ای است که با نام مستعار ب. شفازند نوشته شده، هر دو نامه بقائی را تشویق می‌کردند به «هدف اصلی» یعنی گام نهادن در میدان سیاست بیندیشد. خط نامه‌ای که با نام شفازند امضاء کرده مثل نامه سپهبدی است. غیر از این نامه کسی با نام شفازند در زندگی سیاسی بقائی حضوری ندارد. نکته دیگر اینکه هر دو نامه در آبان ماه سال 1323 ارسال شده‌اند، اما چرا سپهبدی باید به چنین اقدامی مبادرت می‌ورزید؟

هر چه هست ظاهراً سفارش سپهبدی به بقایی در کرمان، کادرسازی برای انتخابات دورة پانزدهم مجلس شورای ملی بود. لذا، وی در سال 1324 به تهران بازگشت و در کنار تدریس در دانشگاه در آموزشگاه ایرانشناسی، وابسته به انجمن ایرانشناسی، به کار مشغول شد. در آموزشگاه ایرانشناسی دروس زبان‌های باستانی، تاریخ زبان و ادبیات ایران باستان، فرهنگ ایران باستان، تاریخ ایران باستان، باستانشناسی و زبانشناسی تدریس می‌شد و دورة آن سه ساله بود. همانطور که می‌بینیم محور کلیه دروس فرهنگ، تاریخ و ادبیات ایران پیش از اسلام بود. در زمرة استادان این مؤسسه نام ابراهیم پور داوود، دکتر ماهیار نوابی از خانواده مشهور نواب، دکتر‌محمد‌جواد مشکور و دکتر محمد معین دیده می‌شود. رابین زینز استاد برجسته فرهنگ ایران باستان و استاد بعدی دانشگاه آکسفورد، با این انجمن همکاری می‌کرد. زینر همراه با خانم آن. ک. س. لمبتن وابسته فرهنگی سفارت بریتانیا در دوره جنگ دوم جهانی و زمانی که سر ریدر بولارد سفیر کبیر بریتانیا در ایران بود، عملیات شناسائی و تعقیب عوامل آلمانی مقیم ایران را به عنوان مأموران امنیتی سرویس اطلاعاتی بریتانیا انجام می‌دادند. این دو تن بعدها از برجسته‌ترین ایران‌شناسان بریتانیا شدند. اطلاعات گمراه کننده و گزارشهای اغراق‌آمیز اینان از توان ستون پنجم و نیز جواسیس آلمانی مقیم ایران، نقش اساسی در نقض تمامیت ارضی و اشغال کشور به دست قدرتهای بیگانه داشت. از همان زمان زینر همراه با لمبتون شبکه‌ای قدرتمند و متنفذ سازمان‌دهی کرد که بعداً در عملیات کودتای

28 مرداد 1332 بسیار منشاء اثر بود. غیر از این دو ارنست پرون دوست دوره دانش‌آموزی شاه در سوئیس نیز یک سر این طیف را تشکیل می‌داد. پرون با لژ فراماسونی روشنائی همکاری بسیار نزدیکی داشت. مجموعه تجربیات جنگ دوم جهانی بعداً موارد استفاده‌های فراوان دیگری یافت، از جمله بزرگ نمائی خطر کمونیسم در ایران. به واقع همانطور که با استراتژی جنگ روانی و ارائه ضداطلاعات با عنوان نزدیکی ایران به آلمان هیتلری متفقین را به ایران کشانیدند، به همان سیاق با بزرگ نمائی دشمنی دیگر یعنی کمونیسم عملیات براندازی نهضت ملی شدن نفت ایران را سازماندهی نمودند؛ به این مهم در جای خود اشاره خواهیم کرد.

فصل پنج

حزب دمکرات قوام، اسب تروای بقائی

بالاخره توصیه و تأکیدهای سپهبدی مؤثر واقع شد، بقائی یک سالی بعد از بازگشت به تهران، به «هدف اصلی» یعنی ورود به گود سیاست و تلاش برای راهیابی به مجلس پانزدهم می‌اندیشید. در 8 مه 1945 م./ 18 اردیبهشت 1324ش. با تسلیم ارتش آلمان جنگ دوم جهانی به پایان رسید ولی بحران ناشی از جنگ در ایران ادامه یافت. طبق مفاد کنفرانس یالتا نیروهای اشغالگر باید ظرف شش ماه بعد از خاتمه جنگ، خاک ایران را ترک می‌کردند ولی چنین نشد. مقارن با خاتمة جنگ، اتحاد شوروی حمایت خود را از فرقة دمکرات آذربایجان به رهبری سید جعفر پیشه وری شدت بخشید. در 21 آذر 1324 فرقه در آذربایجان حکومت خودمختار اعلام کرد و با اتکاء به نیروهای شوروی زمام امور این منطقه را به دست گرفت. در 22 دی 1324 حسین علا، نمایندة ایران در سازمان ملل، شکایتی دال بر عدم تخلیة خاک ایران از طرف قوای شوروی تسلیم سازمان ملل کرد و متعاقب آن در اول بهمن 1324 دولت ابراهیم حکیمی(حکیم‌الملک) ناچار به استعفا شد. در 6 بهمن 1324 احمد قوام (قوام‌السلطنه)، به رغم مخالفت جناح «انگلوفیل» مجلس چهاردهم، به نخست‌وزیری رسید و در نخستین اقدام برخی عناصر بدنام مشهور به رابطه با انگلستان ـ مانند سیدضیاءالدین طباطبائی، علی دشتی، جمال امامی و دکتر ابوالقاسم طاهری ـ را بازداشت کرد. احمد قوام تمایلات آشکاری به طرف سیاست‌های آمریکا داشت و در واقع او بود که در اواخر سال 1942 م. با ورود ارتش آمریکا به ایران موافقت کرده بود،⁽¹⁾ولی در آن ایام به

دلیل اقتدار مجلس سیزدهم، که اکثر عناصر آن از طرفداران سیاست انگلیس بودند، نتوانست قراردادی به سود نیروهای نظامی آمریکا در ایران منعقد نماید. احمد قوام پیش از این از شرکت‌های استاندارد اویل نیوجرسی و سینکلر آمریکا دعوت کرده بود در ایران سرمایه گذاری کنند. ولی آنان به دلیل مواجهه با عملیات پیچیدة شرکت نفت انگلیس و ایران نتوانستند کاری از پیش ببرند.⁽¹⁾به واقع قوام تلاش داشت با استفاده از قدرت امریکا، بین دو رقیب دیرین در عرصه‌های سیاسی ایران یعنی روس و انگلیس تعادلی ایجاد نماید، امری که البته ممکن نشد.

قوام که رجلی زیرک و سیاستمداری برجسته بود، برای حل معضل آذربایجان ترفندی ماهرانه به کار بست. او طی پیامی به استالین، رهبر مقتدر اتحاد شوروی، برای مسافرت به شوروی و مذاکره با آن دولت اعلام آمادگی کرد. در 29 بهمن 1324 قوام عازم آن کشور شد ولی مذاکرات در مورد مسئلة نفت شمال، بحران آذربایجان و خروج نیروهای شوروی از ایران به جایی نرسید. با این وجود مذاکرات ادامه یافت. قوام در سیاست داخلی کوشید تا حمایت شوروی را به سود خود جلب کند و لذا برای اولین و آخرین بار در تاریخ ایران وزرای کمونیست (توده‌ای) را به عضویت هیئت دولت درآورد. او وزارت بهداری را به دکتر مرتضی یزدی، وزارت فرهنگ را به دکتر فریدون کشاورز و وزارت پیشه و هنر را به دکتر ایرج اسکندری داد. از سوی دیگر، قوام طبق یک برنامه سنجیده به رهبری ناصرخان قشقایی و برادرانش موجی را در جنوب ایران شکل داد که به «نهضت جنوب» شهرت دارد. قشقایی‌ها، ظاهراً به رغم و در تعارض با دولت تهران، خواستار شدند کلیه امتیازاتی که به فرقه دمکرات آذربایجان داده می‌شود به آنان نیز اعطا گردد. این پیامی بود به اتحاد شوروی که تجزیه آذربایجان به معنای تجزیه فارس و جنوب ایران، به سود بلوک غرب خواهد بود. از سوئی قوام به شکلی دیگر سیاست هویج و چماق خود را به کار برد، او به رغم طرح قانونی آذرماه 1323، که مذاکره در باب نفت را منوط به اجازة مجلس می‌کرد، موافقت نامه‌ای با سادچیکف، سفیر وقت شوروی، به منظور تأسیس یک شرکت مختلط نفت امضاء کرد. با این وجود نیروهای شوروی خاک ایران را تخلیه نکردند و در نتیجه ترومن، رئیس‌جمهور آمریکا،

اولتیماتوم داد اگر شوروی‌ها نیروهای خود را در ایران نگه دارند، ناوگان آمریکا وارد خلیج فارس خواهد شد، نیز شوروی به جنگ اتمی تهدید شد. اولتیماتوم آمریکا در پی عرضحال حسین علا سفیر ایران در سازمان ملل بود که از عدم تخلیة خاک ایران توسط شوروی‌ها شکایت کرده بود. ظاهراً قوام از این اقدام علاء بی اطلاع بود و به همین دلیل وی را مورد عتاب و خطاب قرار داد. در 5 فروردین 1325/ 24 مارس 1946، چهار روز بعد از اولتیماتوم آمریکا، اتحاد شوروی نیروهای خود را از ایران فراخواند. در 19 اردیبهشت 1325 خاک ایران کاملاً از نیروهای شوروی تخلیه شد.

قوام‌السلطنه انتخابات دورة پانزدهم را، که باید در آن قرارداد قوام ـ سادچیکف مطرح می‌شد، به بهانة اینکه باید انتخابات در محیطی آرام و در شرایط تخلیة کامل ایران انجام گیرد، به تعویق انداخت. در اوایل خرداد ماه 1325 او حزب دمکرات ایران را تأسیس کرد و در دهم تیرماه کابینة ائتلافی را با شرکت حزب دمکرات ایران، حزب ایران و حزب توده ایران تشکیل داد. کابینة ائتلافی بیش از 75 روز نپائید. قرارداد قوام-سادچیکف، تشکیل کابینه ائتلافی با حزب توده و نیز بر پا ساختن غائله «نهضت جنوب»، نقشی اساسی در تخلیه خاک ایران از سوی قوای شوروی داشت. به محض اینکه نیروهای شوروی از ایران خارج شدند، دولت تحت رهبری قوام به فرماندهی سپهبد حاجیعلی رزم‌آراء نیروهای فرقه دمکرات را تحت تعقیب قرار داد و صدها تن از آنان را اعدام کرد. فجایعی که روی می‌داد اینک دیگر حتی اعتراض دولت شوروی را هم در پی نداشت، زیرا آن دولت منافع خود را تأمین شده می‌دید و دیگر به قوای پیشه وری نیازی احساس نمی‌کرد.

بدینسان، اهمیت دوره تاریخی فوق و حساسیت انتخابات مجلس پانزدهم کاملاً آشکار است. در 14 مهر 1325 فرمان انتخابات مجلس صادر گردید و به وزارت کشور دستور داده شد تا نیمة آذر انتخابات را به اتمام رساند. از اوایل آذرماه فرقة دمکرات در برابر نیروهای دولت مرکزی وادار به عقب نشینی شد. در اول همین ماه بار دیگر اعلامیه‌ای در مورد انتخابات صادر شد و در 21 آذر ارتش سراسر آذربایجان را از قوای فرقة دمکرات تهی ساخت. پس از سرکوب فرقة دمکرات آذربایجان و به دنبال آن کردستان، قوام درصدد برآمد انتخابات مجلس را برگزار کند. قبل از انتخابات، کمیته‌های ایالتی حزب دمکرات برای به دست آوردن اکثریت پارلمانی تشکیل شده

بود. اندکی پس از اعلام تأسیس حزب، در مرداد ماه همان سال دکتر مظفر بقایی مأموریت یافت شعبة حزب دمکرات را در کرمان دایر کند.

در 19 مرداد 1325، یعنی حدود دو ماه پس از تاسیس حزب دمکرات در تهران، علی‌اکبر موسوی، رئیس کمیسیون تشکیلات حزب، به مظفر بقایی دستور داد که بنا به پیشنهاد کمیسیون تشکیلات حزب و تصویب کمیتة مرکزی باید شعبة حزب را در کرمان تأسیس کند: «خواهشمند است هرچه زودتر وسایل حرکت خودتان را تهیه کرده و به سوی [محل] مأموریت عزیمت نمائید.»⁽¹⁾عضویت بقایی در حزب دمکرات سرآغاز فعالیت منسجم سیاسی و تشکیلاتی اوست. از این زمان است که بقایی بتدریج، در مدتی کوتاه و به طرزی شگفت به یکی از چهره‌های درجه اول سیاسی ایران و شاید جنجالی‌ترین آنها بدل شد. پیش از این، به هنگام ریاست فرهنگ کرمان، بقایی تعدادی از طرفداران خود را گرد آورده بود. برادران هنرمند، محمدعلی یاسایی و ناصر بقایی در زمرة این افراد بودند. برادران هنرمند در کرمان کارخانة قالیبافی داشتند و در تحولات سیاسی آن خطّه نقش مهمی ایفا می‌کردند.

در اوان فعالیت بقایی در حزب دمکرات شعبه کرمان حادثه‌ای رخ داد که به سود او تمام شد. در این زمان خبری در کرمان پخش شد دال بر اینکه به زودی سردار فاخر حکمت به عنوان استاندار جدید وارد کرمان خواهد شد. خبر استانداری حکمت، جناحی از متنفذین کرمان را به شدت برآشفت. مخالفین حکمت در زمرة امرای ارتش در منطقه بودند. آنان مترصد فرصت بودند تا اوضاع را به نفع خود تغییر دهند. از سوی دیگر، موافقین حکمت تصمیم گرفتند استقبال با شکوهی از استاندار جدید به عمل آورند. این حادثه مصادف با به اصطلاح «نهضت جنوب» بود و سردار فاخر حکمت برای مشارکت در حل مسائل فوق به شیراز رفته بود.

استانداری حکمت به سود بقایی بود و روشن بود که با آمدن حکمت کفة ترازو به نفع بقایی سنگینی خواهد کرد. لذا، به دستور بقایی کمیتة ایالتی حزب دمکرات تصمیم گرفت استقبال مجللی از سردار به عمل آورد. به زودی طرح احداث یک طاق نصرت بزرگ با 32 پایه تصویب شد که باید درخیابان تهران شهر کرمان ساخته می‌شد. شعبة

حزب دمکرات در باغ ملی در نزدیکی این خیابان قرار داشت. سرتیپ قدر که با رئیس ستاد ارتش یعنی رزم‌آراء همسوئی داشت و بنا بر این در طیف گروه مخالف سرلشکر حسن ارفع رقیب دیرین رزم‌آراء قرار داشت، ریاست پادگان کرمان را در این زمان عهده‌دار بود. او چون با ارفع و گروه همکاران وی در ستاد ارتش رابطه حسنه‌ای برقرار نمی‌کرد، به‌طور طبیعی با دوستان ارفع از جمله بقائی که به شدت با رزم‌آراء ضدیت می‌کرد، میانه‌ای نداشت. رکن دوم یعنی اداره جاسوسی و ضدجاسوسی ارتش، در این دوره کانون رقابتهای دو جناح نظامی رزم‌آراء و ارفع بود، در حاشیه این رقابتها تحولات شگفت‌انگیزی در کشور رخ داد که در سرنوشت آتی ایران سهم تعیین کننده‌ای داشت. از سوئی سرتیپ قدر میانة خوبی با اعضای حزب دمکرات قوام هم نداشت و بنابراین برای بی‌اعتبار کردن حکمت دست به ترفندی زد. هنگامی‌که طاق نصرت ساخته می‌شد، او به وسیلة عدل اسفندیاری فرماندار کرمان رسماً پیغام داد که سردار فاخر فقط اسمش سردار است و در جنگی فاتح نشده که برایش طاق نصرت می‌سازند و گفت بهتر است این کار تعطیل شود. بقایی در پاسخ به اسفندیاری گفت این طاق نصرت ربطی به جنگ و صلح ندارد و سیاست حزب اینگونه اقتضا کرده است و به کسی ربطی ندارد که در آن دخالت کند.

پس از اینکه طاق نصرت ساخته شد شایع گردید سرتیپ قدر استاندار کرمان شده زیرا به دستور نخست‌وزیر حکمت مأمور حل و فصل غائله جنوب شده است. مراسمی برای معارفة سرتیب قدر انجام گرفت که بقایی هم در آن شرکت کرد. لیکن از وی به سردی استقبال شد، چون با گروه رقیب یعنی گروه ارفع رفاقت و همکاری داشت. تیمسار قدر با اکراه از جای خود بلند شد، اما حتی قدمی به استقبال بقائی نیامد. سرهنگ گیویان، رئیس شهربانی، که هر روز صبح «برای عرض اخلاص و کسب دستور» به در منزل بقایی می‌رفت و هر روز عصر همین مراسم را در محل حزب انجام می‌داد، حتی از روی صندلی تکان نخورد و به قول بقائی فقط پای خود را جابه جا کرد و سرش را به عنوان سلام کمی خم کرد. در این مراسم سرهنگ گیویان به شدت به صادق نواب، شهردار کرمان، حمله کرد و او را متهم نمود که شهرداری را در اختیار حزب دمکرات قرار داده است. بقایی که فکر می‌کرد «رئیس شهربانی به‌طور خیلی خیلی محرمانه با توده‌ای‌ها سروسری داشت و در بعضی معاملات هم دستیار یا شریک

رئیس قشون بود»، آیندة امید بخشی را پیش بینی نمی‌کرد. منظور از رئیس قشون هم البته رزم آراست. لازم به یادآوری است که گروه ارفع، رزم‌آراء را متهم به مماشات با توده‌ایها می‌کردند، آنها از طریق عوامل خود در رکن دوم ارتش، اینگونه گزارش می‌دادند که رزم‌آراء با شبکه‌ای از افسران توده‌ای به ویژه خسرو روزبه ارتباط دارد و تبلیغ می‌کردند که او در صدد است کودتا کند و رژیم سلطنتی را منقرض نماید. این تبلیغات تا زمان قتل رزم‌آراء ادامه داشت.

به‌هر حال چند روز بعد سرتیب قدر برای جنگ علیه اشرار از کرمان خارج شد. سران حزب دمکرات در این اندیشه بودند که سرتیپ قدر موقع بازگشت مورد استقبال مردم قرار می‌گیرد و از زیر طاق نصرت عبور می‌کند. برای اینکه این امر تحقق نیابد بقائی به یکی از کارمندان شهرداری به نام زابلی دستور داد طاق نصرت را خراب کند. زابلی به اتفاق جمعی به منظور خراب کردن طاق نصرت روانه شد که ناگاه خبر رسید سردار فاخر حکمت در آستانة ورود به شهر است. صادق نواب به سرعت بقایی را مطلع کرد. در واقع سردار فاخر حکمت پس از عملیات شیراز بدون خبر قبلی به کرمان آمده بود. معلوم شد که سرتیپ قدر حتی کفیل استانداری نشده بلکه چون تصوّر شده بود مأموریت حکمت به طول می‌انجامد فقط به او ابلاغ شده بود امور استانداری را زیر نظر بگیرد. بقائی می‌نویسد قدر از سادگی عدل اسفندیاری فرماندار سوءاستفاده کرده و بدون اینکه حکم انتصاب خود را نشان دهد خویش را به عنوان استاندار یا کفیل جا زده بود.⁽¹⁾با ورود حکمت موقعیت بقایی تثبیت شد و مسجّل گردید در دور آیندة انتخابات به مجلس راه خواهد یافت.

 در آستانه انتخابات مجلس پانزدهم، قوام‌السلطنه با سیاست بازی‌های ماهرانه سعی داشت اکثریت پارلمانی را به کاندیداهای حزب خود اختصاص دهد تا بتواند با اتکا به اکثریت نمایندگان و حمایت‌های علنی آمریکا مخالفت‌های جناح نفتی انگلیسی را خنثی کند و در منصب نخست‌وزیری باقی بماند. دکتر محمد مصدق، نمایندة مجلس چهاردهم، که قبل از این موفق شده بود لایحة عدم واگذاری امتیاز نفت به شرکتهای خارجی بدون مشورت با مجلس را به تصویب برساند، در زمرة معدود افرادی بود که با

اقدامات قوام به مخالفت برخاست و تشکیل حزب در آستانة انتخابات را محکوم کرد. در 22 دی ماه 1325 مصدق همراه با عده‌ای از نمایندگان طبقات مختلف مردم به دربار رفت و در اعتراض به عدم آزادی انتخابات در آنجا متحصن شد. با این وصف انتخابات برگزار شد و تعدادی از طرفداران قوام و از جمله مظفر بقایی به مجلس پانزدهم راه یافتند. لیکن این بار توطئه علیه نخست‌وزیر از سوی طرفدارانش ادامه داشت به گونه‌ای که قوام قبل از افتتاح مجلس از نمایندگان با قید قسم خواست از او حمایت کنند. بی‌اعتمادی قوام به اعضای حزب طبیعی بود. در واقع، اعضای حزب دمکرات معجونی در هم جوش بود از جاه طلبان و ماجراجویان سیاسی و وابستگان سیاست‌های خارجی که فقط در مقابله و خنثی کردن فعالیت‌های حزب توده و رزم‌آراء اشتراک نظر داشتند. معاونت سیاسی کابینه قوام با مظفر فیروز بود که برخی از اعضای حزب او را متمایل به سیاستهای شوروی می‌دانستند. مظفر فیروز از طریق مریم فیروز با نورالدین کیانوری یکی از رهبران حزب توده، نسبت داشت و شاید همین موضوع بدبینی‌ها را نسبت به او افزایش می‌داد. فیروز به دلیل شخصی هم که شده با دربار پهلوی چندان میانه‌ای نداشت،⁽¹⁾زیرا پیش از این برخی از اعضای خاندان فرمانفرما از جمله نصرت‌الدوله پدر مظفر در زندان رضاشاه کشته شدند و شخص عبدالحسین‌میرزا فرمانفرما هم تحقیر شده بود. به یاد داشته باشیم که میرزا‌شهاب پدر بقائی این روند را با رضایت پیگیری می‌کرد.

در 14 تیرماه 1326 مظفر بقایی سوگند یاد کرد از حزب دمکرات حمایت کند، به شخص قوام‌السلطنه وفادار بماند، در پشتیبانی از او صمیمی باشد و «با اشخاص فاسد و تبهکاری که باعث ضعف و شکست حزب مقدس دمکرات ایران شده و می‌شود در مجلس و خارج از آن مخالفت و مبارزه نماید.»⁽²⁾یازده روز بعد از امضای این سوگندنامه، مجلس پانزدهم در 25 تیرماه 1326 پس از 16 ماه فترت آغاز به کار کرد. حدود یک ماه بعد از افتتاح مجلس، بقایی آغاز به بهانه‌تراشی برای خروج از حزب دمکرات نمود. او و برخی دیگر از اعضای حزب، به دلایلی که هنوز مورد تحلیل جدی قرار نگرفته است، ادامة عمر سیاسی قوام را نمی‌پسندیدند. بقایی علیرغم سوگندنامه

خود، در نامه‌ای به قوام نوشت که بسیاری از اعضای حزب «در جامعه به نادرستی و بی‌ایمانی و حادثه‌جویی شهرتی بسزا دارند» و تشکیل حزب دمکرات را «برای خود دستاویزی محکم و سنگری قوی» می‌پندارند که «در پناه آن بتوانند با وسعت مجال و فراغ بال بیش از پیش در راه ارضای مطامع خود بکوشند.» و لذا به دلیل «تقویتی که عوامل حساس حزب بدون هیچگونه پرده‌پوشی از این قبیل عناصر می‌کنند»، از حزب استعفا می‌دهد. در همین نامه بقایی از فراکسیون پارلمانی حزب نیز استعفا داد.⁽¹⁾

بی‌تردید این استعفا زنگ مرگ سیاسی قوام‌السلطنه بود. دیری نگذشت که حزب دمکرات دچار چند دستگی شد. قوام تلاش محتضرانه‌ای برای ابقای خود انجام داد لیکن حریف او را وادار به عقب‌نشینی کرد. در آذر 1326 دولت قوام پس از بیست و دو ماه سقوط کرد. عباس شاهنده و خسرو هدایت⁽²⁾، دو چهره سرشناس سیاسی آن روز، به همراه عده‌ای دیگر کلوپ مرکزی حزب را اشغال کردند و سازمان‌های وابسته به آن را در هم کوبیدند. این عملیات در حمایت آشکار از دربار که به شدت از قوام نفرت داشت و نیز همسو با سیاستهای بریتانیا صورت گرفت. بریتانیائی‌ها نسبت به تحرکات امریکائیان در ایران حساسیت داشتند و البته قوام یکی از طراحان نظریه ورود نیروی سوم به صحنه سیاسی ایران را عامل کاهش نفوذ خود و تهدیدی علیه شرکت نفت انگلیس و ایران به حساب می‌آوردند. قوام از پیش از دوره تشکیل سلسله پهلوی مخالفت خود را با انحصار نفتی شرکت نفت انگلیس و ایران نشان داده بود و بدیهی است اگر فرصتی مناسب می‌یافت، طرح پیشین خود را ادامه می‌داد. در کنار این موضوع باید از همان پدیده مظفر فیروز یاد کرد که متهم به حمایت از شوروی بود و در مقام معاون سیاسی قوام حساسیتهائی را برانگیخت.

به دنبال برکناری قوام، بقایی همراه با محمدعلی مسعودی، مهندس احمد رضوی، دکتر عبدالحسین راجی، جواد گنجه‌ای و مهندس خسرو هدایت ادارة حزب دمکرات را به دست گرفت. محمدعلی مسعودی موظف شد اعلامیة هیئت اجرائی موقت را برای چاپ در نشریة پیک تهران ارگان حزب تهیه کند. در همین ایام بقایی دبیر هیئت

اجرائی موقت حزب شد. سایر اعضای هیئت اجرائی را افراد فوق‌الذکر تشکیل می‌دادند.⁽¹⁾عمده‌ترین وظیفة بقایی آن بود که به همراه جواد میراحمدیان⁽²⁾، فاضل سرجوئی، و دکتر افخم حکمت، فوراً به وضعیت افراد مؤثر حزبی رسیدگی کند و کسانی را که باید اخراج شوند به هیئت اجرائیه معرفی کند تا پس از تصویب، مراحل اخراج انجام گیرد. عملیات این «هیئت سری تصفیه» کاملاً محرمانه بود. در نخستین «جلسة محرمانه هیئت سری تصفیه»، که بلافاصله در 23 آذر تشکیل شد، «پس از مذاکرات لازمه با در نظر گرفتن افکار عمومی هم‌مسلکان و مصالح عالیه حزبی و با رعایت تمام جهات اخلاقی» عدم صلاحیت اعزاز نیک‌پی، مهدی مشایخی، حسن ارسنجانی، زین‌العابدین فروزش و حسن مکرم تصویب شد. تقاضا شد «در اسرع اوقات برکناری نامبردگان از عضویت حزب تصویب و به اطلاع عموم» رسانیده شود.⁽³⁾از بین اینان حسن ارسنجانی به‌طور مشخص از سیاست ورود نیروی سوم به صحنه سیاسی ایران حمایت می‌کرد، او از نزدیکترین یاران قوام به شمار می‌آمد. در دوره نخست‌وزیری علی امینی در اوایل دهه چهل بار دیگر ارسنجانی و مشایخی وارد صحنه شدند، در آن روز ارسنجانی وزیر کشاورزی و مشایخی شهردار تهران شدند، اما دولت آنها باز مستعجل بود.

با سقوط قوام، شاه نفسی به راحتی کشید. شاه از اینکه شهرت داشت قوام ابتکار عمل در خروج نیروهای شووروی از آذربایجان و دفع جمهوری خودمختار آنجا را بر عهده داشته احساس حقارت می‌کرد. نیز او از رجلی چون قوام که از قبل از تولد او سکان برخی تحولات سیاسی را عهده‌دار بود، هراس داشت. شاه در مقابل قوام احساس کوچکی می‌کرد، قوام هم بر این باور بود که شاه باید سلطنت کند و نه حکومت. شاه طبق عادتی که بعدها هم تکرار شد، وقتی از نظر سیاسی حریف کارگزاران رژیم خود نمی‌شد، سعی می‌کرد چوب لای چرخ آنها بگذارد. برایش هم مهم نبود که از این طریق چه زیانهائی متوجه منافع و مصالح عمومی کشور می‌شود، او

فقط می‌خواست قدرت فائقه را داشته باشد؛ پس به‌هر ترفندی قوام را از صحنه حذف کرد و خویش را قهرمان نجات آذربایجان خواند، بدون اینکه حتی کوچکترین نامی از قوام و رزم‌آراء در میان باشد. بعدها هم در جریان ملی شدن صنعت نفت و اصلاحات ارضی، شاه خود را قهرمان آن تحولات خواند و ابداً از کسانی مثل مصدق، حسن ارسنجانی و حتی دکتر علی امینی نه تنها نامی در میان نبود، بلکه انواع اتهامات به آنان بسته می‌شد. حوادث دهه بیست شمسی مصادف بود با تحرکات بی سابقه سیاسی امریکا در ایران، پس برای فهم تحولات آتی کشور ضروری است سیاست امریکا در قبال تحولات ایران تا مقطع نخست‌وزیری مصدق ارزیابی شود، تا فراز و نشیبهای این دوره بهتر قابل فهم باشد.

فصل شش

امریکا و تحولات داخلی ایران

تکاپوهای جرالد دوهر

درست بعد از خاتمه جنگ دوم جهانی بود که سفارت امریکا در تهران به شکلی بی سابقه در بسیاری از تحولات داخلی ایران مشارکت جست و تازه این همه در حالی انجام می‌گرفت که امریکا برای خود در ایران رسالتی قائل نمی‌شد. بحث علل و انگیزه‌های تعلق خاطر ایالات متحده به مسئله ایران در این مقطع تاریخی، می‌تواند پرتوی بر مباحث آتی بیفکند، بنابراین در این فصل به ناگزیر سیاست امریکا در قبال تحولات ایران از نیمه دوم دهه بیست تا به قدرت رسیدن مصدق را به اجمال بررسی می‌کنیم. شاید یکی از مهمترین تحولات این مقطع، روی آوردن شاه به جرج آلن سفیر وقت امریکا در تهران برای خلاص شدن از دست قوام و واکنش آلن در قبال این ماجراها بود. آلن احتمالاً از دوستان نزدیک شاه به شمار می‌رفت و شاه هم به وی اعتماد می‌کرد، با این وصف سفیر به استقرار دمکراسی در ایران با وجود شخصیتی مثل قوام، امیدواری نشان می‌داد. آلن به شاه توصیه می‌کرد قابلیت‌های قوام را نادیده نگیرد و البته در گزارشهای خود به واشنگتن تذکر می‌داد روال اوضاع در ایران به گونه‌ای است که می‌توان امیدوار بود نوعی دمکراسی در این کشور شکل گیرد. اینک دوره مجلس چهاردهم خاتمه یافته و قوام برای به دست گرفتن اکثریت پارلمانی در مجلس پانزدهم به منظور به دست آوردن اختیارات؛ حزب دمکرات خود را تشکیل داده بود. اینجا بود که برخی حرکات عجیب شکل پیدا کرد که شاید به تحریک و آنتریک جائی بخصوص صورت می‌گرفت. توضیح اینکه وقتی انتخابات مجلس پانزدهم برگزار شد و

حزب قوام اکثریت پارلمانی را به دست گرفت، برخی نمایندگان به سفارت امریکا مراجعه کردند و تقاضای حضور بیشتر مقامات این کشور را در امور داخلی ایران نمودند. آلن توضیح داد دخالت بیگانه در ایران مشکلاتی تولید خواهد کرد؛ او گفت سیاست خارجی امریکا در ایران معطوف به حمایت از استقلال این کشور است و قصد ندارد برای خود موقعیتی ویژه کسب کند.⁽¹⁾این نکته‌ای شگفت‌انگیز بود که به این شکل در تاریخ معاصر ایران تجلی نیافته بود، حتی تحولاتی که بعدها با هدایت مستقیم سفارت امریکا انجام شد و منجر به شکل گیری کانون مترقی گردید، قابل قیاس با این حرکت آنهم از سوی نمایندگان مجلس نبود. اما اینکه آلن از اجرای تقاضای این دسته افراد طفره رفت، بیشتر یک ژست دیپلماتیک بود و گرنه سفارت تحت اداره او به شکلی کاملا بدیع وارد در منازعات سیاسی و کشمکش های درونی جناحهای گوناگون کشور می‌شد. در این دوره امریکا همگام با سیاستهای خارجی برخی کشورهای دیگر، آگاهانه یا ناآگاهانه دست به اقداماتی می‌زد که مقتضی سرشت سیاست در این گوشه از جهان بود. این اقدامات مشتمل بر سیاستهای نهان روشی و مشارکت در عملیات دسیسه‌گرانه‌ای بود که مقدر بود در آتیه کشور نقشی بسیار اساسی ایفا نماید. یکی از عوامل اجرائی این سیاست مردی بود به نام جرالد دوهر.⁽²⁾رفتار دوهر که در آن مقداری عملیات توطئه‌آمیز و دسیسه گرانه به چشم می‌خورد، کاملا با اوضاع سیاسی ایران در این مقطع تاریخی هماهنگ بود و بیشتر به کارهای کسانی شباهت داشت که در خدمت دستگاه دیپلماسی بریتانیا بودند. او اصلا ایرلندی بود، در سه سالگی همراه با والدین خود به امریکا رفت، و درست در بحبوحه جنگ دوم جهانی به ایران آمده و در تبریز سمت کنسولیاری داشت. کار در تبریز با اقدامات ماجراجویانه وی بسیار انطباق داشت. به یاد آوریم که آذربایجان در دوره جنگ کانون عملیات جاسوسی آلمانیها، شورویها و انگلیسی ها بود، نیز به یاد آوریم نماینده اطلاعاتی انگلیس در آنجا رابین زینر بود که وظیفه ارسال ضد

اطلاعات را بر عهده داشت و در منطقه هم به وظیفه تهیه گزارشهای اطلاعاتی اشتغال داشت. دوهر که از دوره جنگ دوم جهانی در ایران اقامت داشت، در سالهای 1326 تا 1329 به عنوان وابسته عشایری در سفارت امریکا در تهران کار کرد، وظیفه او تماس با گروههای عشایری و ارسال اطلاعات جامع و دقیقی از تکاپوهای آنان در ایران بود. به واقع دوهر برای تشکیل ستون پنجم سرویس اطلاعاتی امریکا بین عشایر ایران فعالیت می‌کرد، این مهم وقتی ارزش تاریخی خود را به دست می‌آورد که توجه کنیم در این مقطع زمانی امریکا درگیر در عملیات جاسوسی و ضد‌جاسوسی علیه شوروی بود و تشکیل ستون پنجم برای پیش گرفتن عملیات پارتیزانی و جنگ و گریز در صورت حمله احتمالی شوروی یکی از مهمترین استراتژیهای امریکا را در این مقطع زمانی تشکیل می‌داد. دوهر از سیاست نفوذ در ارگانهای غیرقابل رخنه به نحو کامل استفاده می‌کرد، او حتی قادر بود از اقدامات و تصمیم‌گیریهائی سر در آورد که از ارزش اطلاعاتی فوق‌العاده ذی‌قیمتی برخوردار بودند. دوهر از اختلافات بین شاه و قوام، وضعیت عشایر جنوب ایران به ویژه قشقائی‌ها، وضعیت کردستان و ارتش ایران اطلاعات بسیار ارزشمندی به دست آورد و به مقامات مافوق خود در آژانسهای اطلاعاتی و وزارت خارجه امریکا گزارش داد.⁽¹⁾او به سال 1326 از ایران رفت و از سوی وزارت خارجه مأموریتی در سین کیانگ چین به دست آورد که اینک در وضعیت انقلابی بود. با این وصف دوهر شخصاً هم چنان ایران را برای کار کردن ترجیح می‌داد. به همین دلیل چند ماهی بعد دوباره به ایران آمد و به سفارت کشورش پیشنهاد داد نوشتن گزارشهای سیاسی را به او محول نمایند. این ایام مصادف بود با تعویض آلن و تعیین جان وایلی به سفارت امریکا در تهران. وایلی که از محل مأموریت خود اطلاعی دقیق نداشت، دوهر را که به زبان فارسی مسلط بود و به وضع کشور آشنائی داشت به همکاری برگزید. یکی از مهمترین اقدامات دوهر دست یازیدن به اقداماتی نسنجیده به منظور اختلاف افکندن بین قوام و نمایندگان مجلسی بود که از طریق حزب دمکرات نخست‌وزیر به مجلس راه یافته بودند. در این راه او از سردار فاخر حکمت یکی از اعضای حزب دمکرات قوام و از راه یافتگان حزب او به مجلس پانزدهم سود جست.

در اندک زمانی بین نمایندگان عشایر ایران و نیز کثیری دیگر از نمایندگان مجلس که مهر انگلیسی بودن بر پیشانی داشتند- مثل خسرو هدایت رئیس اتحادیه سندیکاهای کارگری ایران موسوم به اسکی- به هم خورد و دوهر از این اختلافات به نحو کامل بهره برد. این اختلافات منجر به تضعیف قوام و عزل او از نخست‌وزیری شد، در این جریان دوهر و سفارت امریکا آشکارا جانب درباری را گرفتند که به شدت از قوام نفرت داشت.

ماجرا از اینجا آغاز گردید که گزارشهای دوهر و جرج آلن در مورد امتیاز طلبی شوروی در باب امتیاز نفت شمال که مصادف با دوره نخست‌وزیری قوام بود، در بخش خاور نزدیک وزارت خارجه طوفانی به پا کرد. دوهر تعمداً و با علم به سیاست زیرکانه قوام⁽¹⁾، گزارش می‌داد که ایران عنقریب به دامن کمونیسم فرو خواهد غلتید. کار به جائی رسید که مسئول این بخش پیشنهاد کرد بار دیگر موضوع ایران و شوروی به سازمان ملل متحد ارجاع شود. ماجرا از این جا آغاز گردید که شورویها به سال 1323 تقاضای واگذاری نفت شمال ایران را مطرح کردند. در آن ایام به جز شوروی ها، شرکتهای امریکائی و انگلیسی و نیز شرکتهای فراملیتی هم در این باب مشغول گفتگو بودند. مذاکرات هیئت کافتارادزه فرستاده شوروی به ایران ناکام ماند، درست در زمانی که فرقه دمکرات آذربایجان جمهوری خودمختار خود را تشکیل داده بود، در بهمن ماه سال 1324 قوام بار دیگر به نخست‌وزیری رسید. پیشتر توضیح دادیم او بازی ماهرانه‌ای با شورویها به منظور حل مسئله آذربایجان به راه انداخت. ابتدا کابینه‌ای ائتلافی تشکیل داد و سه وزیر توده‌ای را وارد کابینه کرد. دیگر اینکه مسافرتی به شوروی نمود و مذاکراتی با استالین آغاز کرد. به دنبال این مذاکرات بین او و سادچیکف سفیر شوروی در تهران، قراردادی موسوم به قرارداد قوام- سادچیکف امضا شد. طبق این قرارداد نفت شمال ایران به مدت پنجاه سال در اختیار شوروی قرار می‌گرفت، در بیست و پنج ساله اول سهام به شکل 51 و 49 درصد به ترتیب بین طرف شوروی و ایران تقسیم می‌شد و در بیست و پنج ساله دوم، این معامله به صورت تساوی پنجاه ـ پنجاه ادامه می‌یافت. درست در همین جا بود که دوهر وارد کار شد و

پیشنهاد ارجاع موضوع را به سازمان ملل متحد کرد. جرج مارشال وزیر خارجه امریکا و معاونش رابرت لووت⁽¹⁾از این اقدام طفره رفتند. دلیل امر این بود که باز هم درست در همین زمان وضع یونان و ترکیه به شدت به هم ریخته بود. امریکا اولویت خود را استقرار آرامش در این دو کشور به منظور جلوگیری از نفوذ کمونیسم ارزیابی کرد، به همین دلیل حاضر نشد در قبال ایران مسئولیتی به عهده گیرد. مارشال در نامه‌ای خطاب به حسین علاء سفیر ایران در واشنگتن خاطر نشان کرد نمی‌تواند در مورد امتیاز نفت شمال ایران ابراز عقیده کند، او می‌دانست در ماه مارس آن سال یعنی 1947، مطابق با اسفند 1325، استالین رهبر شوروی و ارنست بوین وزیر خارجه انگلیس موضوع را بررسی کرده اند و شاید به همین علت دلیلی برای دخالت خود در موضوع مشاهده نکرد.⁽²⁾با این وصف آلن سفیر امریکا و دوهر وابسته عشایری سفارت در مذاکره با قوام و شاه نسبت به واگذاری امتیاز نفت شمال ایران به شوروی ابراز مخالفت کردند. از سوئی آلن بریتانیا را متهم کرد که بیشتر در صدد است با واگذاری امتیاز نفت شمال ایران به شوروی از امتیاز خود در شرکت نفت انگلیس و ایران دفاع کند. در این بین آلن اقدام دیگری هم انجام داد: روز بیستم شهریور سال 1326 او در انجمن ایران و امریکا در تهران سخنرانی کرد، در این سخنرانی با عنوان اینکه ایران حق دارد از ثروتهای طبیعی خود بدون مداخله بیگانه بهره‌برداری کند؛ با امتیاز نفت شمال مخالفت کرد. این سخنرانی باعث تشجیع نمایندگان مجلس شد، اندکی بعد از این سخنرانی بود که نمایندگان مجلس پانزدهم به شدت با این امتیاز مخالفت کردند⁽³⁾و زمینه سقوط قوام را فراهم آوردند.

شاه در این ایام و نیز سالهای بعد، تلاش می‌کرد خود را از سیطره افرادی مثل قوام خارج سازد، بعد از سقوط قوام او تلاش کرد بر اوضاع مسلط شود و قدرت را در دستان خود قبضه نماید. آلن و جانشین او جان وایلی بارها در مورد خصوصیات روحی شاه گزارش می‌دادند، طبق این گزارشها شاه مرد ایستادگی نبود و به آسانی عقب‌نشینی می‌کرد. اینان می‌خواستند اعتماد به نفس را به او بازگردانند، شاه خود

می‌خواست از آن وضعیت خارج شود و مبدل به سلطانی مقتدر گردد، او می‌خواست به‌هر نحوی شده قدرتمند شود و در این راستا سفرای امریکا به کمکش می‌شتافتند.⁽¹⁾روشی که شاه به کار می‌گرفت خیلی عجیب بود، او که قادر نبود موقعیت خود را به عنوان مهمترین شخصیت کشور تثبیت کند، تلاش می‌کرد نمایندگان مجلس را به جان هم اندازد و اراده خود را بر آنان تحمیل کند. وقتی می‌دید نمی‌تواند کاری انجام دهد، تلاش می‌کرد کارهای دیگران را هم ناکام گذارد. شاه و دربارش خود اوضاع سیاسی را بیش از آن چیزی که بود به هم می‌ریختند، مانع از سامان یافتن اقتصاد کشور می‌شدند و خلاصه اینکه مخالفین را از راههای مافیائی در هم می‌کوبیدند.⁽²⁾نکته اینکه اشخاصی مثل دوهر شاه را در اتخاذ این روش تشویق هم می‌کردند.

امریکا و نخبگان سیاسی ایران بعد از قوام

اندکی بعد از سقوط قوام، آلن که همراه با رجال انگلوفیل مأموریت اصلی خود یعنی سقوط قوام را به خوبی انجام داده بود، به امریکا بازگشت، به جای او جان وایلی⁽³⁾در مقام سفیر به ایران فرستاده شد. آلن همراه با دوهر که در برانگیختن اعتراضات عشایر جنوب علیه قوام نقش بسیار مؤثری داشت، با اقدام نسجیده خود در تضعیف موقعیت نخست‌وزیر و قدرت بخشیدن به دربار گامهای اساسی برداشتند. اگر این اقدامات نبود، چه بسا آینده سیاسی ایران به گونه‌ای دیگر رقم می‌خورد. اما اشتباه بزرگتر را وزارت امور خارجه امریکا مرتکب شد که به جای آلن شخصی را به ایران فرستاد که هیچ‌گونه آشنائی با تحولات کشور نداشت و این شخص همین جان وایلی بود. وایلی به محض ورود به ایران، دوهر را طرف مشورت خود قرار داد، متعاقب این قضیه به سرعت مواضع دیپلماتیک شدیدی علیه شوروی اتخاذ کرد. او نخبگان سیاسی ایران را دعوت می‌کرد آشکارا و بی‌مهابا علیه شوروی موضع گیری کنند و در گزارشهای رسمی که به وزارت خارجه می‌فرستاد، به شدت علیه این کشور موضع

می‌گرفت.

طبق این گزارشها شوروی روزی در ایران اعمال نفوذ خواهد کرد و چه بسا این عمل از طریق ارسال نیروی نظامی صورت گیرد. عاملی که به کمک وایلی آمد تغییر وزیر خارجه امریکا بود، دین آچسن در سال 1328 به جای مارشال به وزارت امور خارجه امریکا تعیین شد. اگر مارشال ترکیه و یونان را در اولویت کاری خود قرار داده بود، اینک آچسن موضع فعالتری در قبال مسئله ایران در پیش می‌گرفت. درست وقتی آچسون به وزارت خارجه راه یافت، وایلی به امریکا رفت، او با علاء سفیر ایران در واشنگتن و نصرالله انتظام رئیس هیئت نمایندگی ایران در سازمان ملل متحد گفتگو کرد. نتیجه این شد که انتظام و علاء به منظور جلب حمایت انگلیس و امریکا در صورت حمله شوروی به ایران مطلبی تهیه کردند و در آن قید نمودند اگر تهدید شوروی عملی شود، ایران به سازمان ملل شکایت خواهد برد و تقاضای اقدام مناسب خواهد کرد. با این وصف آچسن دریافت سفیر مسئله تهدید شوروی را خیلی بیش از اندازه بزرگ کرده است، او در نامه‌ای به وایلی نوشت دیگر اینهمه در مورد خطر قریب الوقوع سرخ سخن نگوید زیرا این امر تأثیرات نامطلوبی در ایران بر جای خواهد گذاشت و توصیه نمود سفیر رفتار خود را با سیاست رسمی ایالات متحده در مسئله ایران هماهنگ کند.⁽¹⁾

رفتارهای خالی از مسئولیت فقط منحصر به سفرا و مأمورین اطلاعاتی امریکا نبود، این رفتار در مستشار ژاندارمری یعنی ژنرال نورمن شوارتسکف⁽²⁾هم زبانزد بود. زمانی که در بحبوحه بحث امتیاز نفت شمال، قوام نخست‌وزیری را عهده‌دار بود؛ ریاست ستاد ارتش با سپهبد حاجیعلی رزم‌آراء بود. رزم آرا افسری جدی و مردی آگاه در مسائل نظامی بود، او فردی است که نخستین نقشه‌های جغرافیائی ارتش را تدوین کرد و اطلاعات دقیقی از راههای کشور به دست آورد نیز کتابهائی در جغرافیای سیاسی ایران تدوین نمود. در دوره نخست‌وزیری قوام، رزم‌آراء می‌خواست نیروی ژاندارمری و ارتش را با هم یکی کند، اما قوام تمایل داشت این نیرو یعنی ژاندارمری را در اختیار خود داشته باشد؛ زیرا نه تنها نخست‌وزیر بود بلکه وزارت کشور را نیز در دست

داشت. قوام با امرای ارتش که مستقیم با شخص شاه در ارتباط بودند رابطه‌ای سرد داشت، در این میان فقط رابطه او و شوارتسکف حسنه بود.⁽¹⁾اعتبار قرارداد هیئت مستشاری امریکا در ژاندارمری ایران تا سال 1327 بود، به همین دلیل وقتی مهلت قرارداد به سر رسید، شوارتسکف که اینک مورد خشم شاه قرار داشت، باید ایران را ترک می‌کرد. برای رفتن او نه جلسه تودیعی برگزار شد و نه تشریفاتی رعایت گردید. شاه حتی حاضر نشد با او عکس بگیرد، هیچ نشان دولتی به منظور قدردانی به او ندادند، حتی در فرودگاه هم نه تنها از سوی دربار یا وزارت امور خارجه برای مشایعت وی نیامدند، بلکه حتی گارد احترامی از ژاندارمری هم برای وی در نظر نگرفتند. جان وایلی از این رفتار ناراحت و شگفت‌زده شد.⁽²⁾شاید این رفتار شاه با شوارتسکف ناشی از این موضوع باشد که وی حس جاه‌طلبانه شاه را در مورد خرید جنگ افزارهای پیشرفته به هیچ می‌انگاشت. واقع امر این است که به جز دیپلماسی رسمی و مرسوم، در این دوره امریکا هم و غم خود را بیشتر متوجه اروپای غربی بعد از جنگ کرده بود؛ جائی که شوروی می‌توانست پیشرفتهای قابل توجهی داشته باشد به ویژه بعد از سقوط برلین که نیروهای ارتش سرخ می‌توانستند به سادگی در اعماق خاک اروپا پیشروی کنند. به واقع این امریکا بود که مانع از نفوذ بیشتر شوروی در اروپای بعد از جنگ شد. از سال 1326 تا 1328 دولت‌های امریکا سرگرم استقرار امنیت در این منطقه بودند، طرحهای سه گانه مارشال، اصل چهار ترومن و نیز تشکیل سازمان پیمان آتلانتیک شمالی (ناتو) همه در این راستا قابل تبیین است. حتی جرنگان که مسئولیت بخش یونان، ترکیه و ایران را در وزارت امور خارجه عهده‌دار بود، توجه کمتری به ایران مبذول می‌داشت و اولویت نخست وی یونان و ترکیه بود تا آن کشورها را از نفوذ کمونیسم ایمن نگه دارد. شاید مسئله ایران از نظر مقامات امریکائی بیشتر به انگلستان مربوط می‌شد، اما بدون تردید بی‌حمایت امریکا، انگلیس هم نمی‌توانست با آن سابقه استعماری موفقیتی در محافل سیاسی مخالف ایران که هر روز هم در حال رشد بودند؛ پیدا کند.

کانون توجه وایلی در غالب گزارشهایش بحث شرکت نفت انگلیس و ایران بود. او

همیشه می‌گفت این شرکت به واقع دولتی در درون دولت ایران تشکیل داده است. او شرکت نفت را متهم می‌کرد که بدون توجه به ملاحظات بین المللی فعالیت می‌کند، وایلی که تلاشهای شرکت را زیر نظر داشت به دقت در مورد فعل و انفعالات درونی ایران در ارتباط با بحث نفت گزارشهائی تهیه و به وزارت خارجه دولت متبوع خود ارسال می‌کرد. وایلی بر این باور بود که دیگر همه می‌دانند مأموران اینتلیجنس سرویس که در زمان جنگ در ایران فعالیت می‌کردند، اینک بخش مهمی از مدیران شرکت نفت را تشکیل می‌دهند.⁽¹⁾سخن وایلی درست بود، حداقل اریک دریک و جانشین او آرچی چیزوم از مدیران شرکت نفت انگلیس و ایران، مأموران اطلاعاتی بودند. این نکته‌ای بود که حتی در مطبوعات ایران هم بازتاب می‌یافت. همزمان فلیچر مأمور چیره‌دست اطلاعاتی انگلستان در کردستان مشغول فعالیت بود، تهران هم بهشت جاسوسان انگلستان به شمار می‌رفت. رابین زینر و میس لمبتون تنها دو تن از مشهورترین آنها بودند. ارنست پرون هم در دربار شاه مأموریتی مشابه داشت. به واقع هیچ چیز از نگاه تیزبین مأمورین اینتلیجنس سرویس خارج نبود.

از سوئی وایلی تلاش داشت جاذبه‌های امریکا را به شاه بنمایاند، وایلی می‌خواست نفوذ ایالات متحده را در ایران، به رغم میل بریتانیا تشدید نماید. او تصور می‌کرد اگر شاه ایران با این جاذبه‌ها آشنا شود، تأثیر زایدالوصفی در زندگی سیاسی او و هم چنین آینده روابط دو کشور بر جای خواهد گذاشت. در همین ارتباط او تلاش کرد مسافرتی تدارک بیند تا ضمن آن شاه ایران فرهنگ امریکائی را از نزدیک مشاهده کند. وایلی نامه‌های فراوانی در همین ارتباط به وزارت امور خارجه کشور متبوعش ارسال کرد، تا ضرورت این مسافرت را توجیه کند. او با شاه جلسات مشترک تشکیل می‌داد و وی را با تاریخ امریکا آشنا می‌نمود. او حتی از وزیر امور خارجه خواست کتابهائی در مورد تاریخ امریکا برای مطالعه شاه به سفارت‌خانه ارسال کند. وایلی بر این باور بود که باید به شکلی غیر مستقیم شاه را تحت‌تأثیر پیشرفتهای امریکا قرار دهند، زیرا شاید این اقدامات نقطه آغازی در زندگی شاه و تحول رابطه با امریکا شود.⁽²⁾بالاخره قرار شد شاه در 14 نوامبر سال 1949 مصادف با 24 آبانماه سال 1328 به امریکا مسافرت کند. قبل

از مسافرت دو تحول مهم روی داد: نخست اینکه شاه برای کنترل رزم‌آراء که تصور می‌کرد شاید در غیاب او دست به کودتا زند، سرلشکر فضل‌الله زاهدی را به ریاست شهربانی منصوب کرد. زاهدی دشمن پابرجای رزم‌آراء و مدافع همیشگی شاه بود. توهم کودتای رزم‌آراء به کرات از سوی مسئولین و البته برادر شاه شاهپور عبدالرضا برجسته می‌شد. زاهدی پیشتر با ژنرال شوارتسکف رئیس هئیت مستشاری ژاندارمری همکاری کرده بود.⁽¹⁾ضدیت با رزم‌آراء وجه مشترک بسیاری از امرای ارتش و سیاستمدارن ایران بود، در این مقوله بقائی با این گروه نه تنها همسو بود، بلکه توهم کودتای رزم‌آراء را همیشه حفظ می‌کرد و جزو هدایت کنندگان این جریان به حساب می‌آمد. از طرفی بقائی با زاهدی رفاقت داشت و اینان در حوادث دهه بیست با هم همسو بودند. دومین حادثه مهم قتل عبدالحسین هژیر وزیر دربار شاه در روز چهاردهم آبان ماه آن سال یعنی درست ده روز قبل از مسافرت شاه بود.

قتل هژیر وزیر دربار در 13 آبانماه سال 1328 روی داد. ضارب یکی از اعضای فدائیان اسلام به نام بود، این فرد کسی بود که در بیستم اسفند ماه سال 1324 سید احمد کسروی را به قتل رسانید. هژیر تا سال 1312 شخصیتی شناخته شده نبود، او را سیدحسن تقی‌زاده به وزارت دارائی منتقل کرد و موضوع حل و فصل مسئله نفت را به وی سپرد. علی‌اکبر خان داور به هنگامی‌که وزیر مالیه بود در برکشیدن هژیر نقش بیشتری داشت، از این به بعد هژیر به عنوان بازرس دولت در بانک ملی ایران روی اسکناسها را امضاء می‌کرد و به همین دلیل بسیاری از مردم او را می‌شناختند. وقتی در سال 1325 احمد قوام کابینه خود را ترمیم کرد، هژیر را به جای سهام‌السطان بیات به وزارت دارائی معرفی نمود. او در کابینه قوام به واقع خبرچین دربار بود و اخبار هیئت دولت را به شاه و اشرف گزارش می‌نمود. مشهور بود که هژیر متکی به سیاستهای انگلستان است، وی را مردی جاه طلب و کم شخصیت خوانده‌اند. عباسقلی گلشائیان می‌گوید به او اتهام بهائی‌گری زدند، اما این واقعیت نداشت و روزی که به قتل رسید در جیبش یک جلد قرآن بود. همو معتقد است که هژیر اهل رشوه ستاندن نبود، او در خانه‌ای اجاره‌ای متعلق به سید ابراهیم صراف غدیری زندگی می‌کرد و باغچه‌ای

کوچک در نیاوران داشت که محل پذیرائی اشرف پهلوی بود، او غیر از این باغچه چیزی نداشت.⁽¹⁾هژیر به‌طور مشخص بعد از دوره جنگ به شخص شاه و اشرف تکیه داشت و رشد خود را مدیون آنان بود. فردی که بعداً هژیر را به قتل رسانید، به پیشنهاد شخص او که در کابینه قوام وزیر بود، آزاد گردید. به قول ایرج اسکندری در کابینه قوام که خود او هم به مدت 75 روز یکی از اعضایش بود، شبی نامه‌ای آوردند و گفتند علما تقاضای آزادی امامی را کرده‌اند. عده‌ای از وزیران با این پیشنهاد مخالفت کردند، اما هژیر معتقد بود کسروی مهدور‌الدم بوده است و باید قاتل او از زندان آزاد شود. وقتی کابینه ترمیم شد علی‌اکبر موسوی‌زاده جانشین الهیار صالح وزیر دادگستری شد، صالح مخالف آزادی امامی بود؛ اما موسوی زاده او را از زندان آزاد ساخت.⁽²⁾همین سیدحسین امامی در آبان ماه 1328 هژیر را ترور کرد.

به دنبال قتل هژیر، سر جان لوروژتل⁽³⁾سفیر بریتانیا در تهران، از وایلی خواست به شاه بگوید مسافرت خود را به فرصتی دیگر موکول کند، لیکن وایلی با تعویق مسافرت موافقت نکرد، زیرا برای انجام آن تلاشهای فراوانی کرده بود.⁽⁴⁾به‌هر حال این مسافرت در موعد مقرر انجام شد، ترومن هواپیمای اختصاصی خود به نام Independent یعنی استقلال را در اختیار شاه قرار داد، و هواپیمای دیگری را هم برای حمل اثاثیه شاه ارسال کرد. روز 26 آبانماه سال 1328 ترومن از شاه استقبال کرد و پذیرائی‌های رسمی آغاز شد. مطبوعات امریکا می‌گفتند شاه ایران به امریکا آمده است تا به قول آنها شیوه حکومت دمکراتیک را از بزرگترین دمکراسی عالم فراگیرد. در این مسافرت علیرغم توصیه امریکائی‌ها که اصلاحات اجتماعی و اقتصادی را برای رشد ایران تجویز می‌کردند، شاه ابراز تمایل کرد برای امنیت ایران مقادیری سلاح و کمک نظامی در اختیار وی قرار داده شود. گرچه هم ترومن و هم دین آچسون از مورد انقلاب چین در مورد ضرورت اصلاحات مورد‌نظر خود سخن به میان آوردند و سقوط چیانگ کایچک رهبر چین را به عنوان بی‌فایده بودن صرف تسلیحات برای حفظ امنیت کشور مورد

توجه او قرار دادند، اما بدیهی است که شاه از این سخنان متقاعد نشد. شاه در ملاقات با فرماندهان پنتاگون دائما در مورد خطر شوروی و خط سیر احتمالی آن کشور در صورت تجاوز به ایران صحبت کرد، شاه در این گفتگوها نشان داد تا چه اندازه از مسائل نظامی بی‌خبر است، فرماندهان با ملالت به سخنان او گوش دادند و شاه هم تصور کرد توضیحات او مورد قبول فرماندهان واقع شده است.⁽¹⁾به واقع این مسافرت دستاورد در خور توجهی برای شاه نداشت، توافق مهمی بین طرفین صورت نگرفت و کار بی‌اعتنائی به شاه به جائی رسید که حسین علاء سفیر ایران در واشنگتن گوشزد کرد تیم همراه شاه مقدار فراوانی اثاثیه دارند که باید از رم با هواپیمائی دیگر برده شوند. به‌عبارتی علاء می‌خواست دولت امریکا را ترغیب کند کلیه اثاثیه و همراهان شاه را به رم و از آنجا به تهران انتقال دهند. وزارت خارجه امریکا از این کار طفره رفت و در نتیجه شاه و همراهانش با هواپیمای کرایه شرکت K. L. M به ایران بازگشتند.⁽²⁾به این ترتیب مسافرت نخست شاه به امریکا تأثیر معکوسی بر جای نهاد، امریکا حتی حاضر نشد هواپیمای انتقال شاه به کشور را در اختیار او قرار دهد و این امر بازتابهای منفی فراوانی در این مقطع زمانی بر جای نهاد.

با این وصف شاه موفق شد در بین توده‌های مردم امریکا که سخنانش را گوش کرده بودند، به عنوان مردی که پیشگام مبارزه علیه کمونیسم است شناخته شود. او حتی خارج ساختن نیروهای شوروی از آذربایجان و شکست جمهوری خود مختار آنجا را در زمره اقدامات خود عنوان کرد. شاه در نزد برخی از سیاستمداران امریکائی و به‌طور خاص از حزب جمهوریخواه به مثابه یکی از متحدین نزدیک ایالات متحده شناخته شد. مهمتر اینکه مسافرت شاه به امریکا نه تنها وی را به الزامات دمکراسی باورمند نساخت، بلکه به گزارش نیوزویک بر عکس نتیجه مخالفی از آن عاید گردید.⁽³⁾دلیل امر این بود که امریکا با تقاضاهای او به سردی برخورد نمود و شاه می‌رفت تا به

دیکتاتوری تمام عیار مبدل شود، او به این باور دست یافت که باید حکومت مطلقه را به دست گیرد و به دور از معیارهای مورد پذیرش امریکائی‌ها سیاستهای خود را بر کشور تحمیل نماید؛ تحقیری که از امریکائی‌ها دیده بود این روند را شدت بخشید.

با این وصف ایران کشوری نبود که به آسانی از سوی امریکا نادیده گرفته شود. جان وایلی با ارسال سلسله گزارشهای خود همیشه تأکید می‌کرد باید به‌هر نحو ممکن مانع از نفوذ شوروی در ایران شد، امری که به صورت بیمارگونه بر آن پای می فشرد. دین آچسن که به دنبال مارشال وزارت امور خارجه امریکا را تصدی می‌کرد، بر خلاف وایلی مخالف اعطای کمکهای فوری به ایران بود. او می‌گفت مهم نیست به چه میزانی به رژیم ایران کمک می‌شود، مهم این است که همه پولها و یا تجهیزاتی که در اختیار این کشور قرار می‌گیرد به هدر خواهد رفت. در این ایام مجلس شانزدهم روز بیستم بهمن ماه سال 1328 تشکیل شده بود، طبق سنت پارلمانی نخست‌وزیر وقت یعنی محمد ساعد مراغه‌ای استعفا داد و روز 28 اسفند آن سال رجبعلی منصور به نخست‌وزیری منصوب گردید. پیش از این در اواخر فوریه سال 1950 مصادف با روزهای پایانی اسفند ماه سال 1328 شمسی وزارت امور خارجه امریکا ویلیام راونتری⁽¹⁾قائم مقام رئیس بخش یونان، ترکیه و ایران را برای بررسی وضعیت ایران به این کشور اعزام کرد. راونتری اصلا کارمند وزارت دارائی بود که به وزارت خارجه منتقل شده بود، او در دوره جنگ کارشناس مسائل اقتصادی خاورمیانه شده بود و با منطقه نیز آشنائی داشت. زمانی که دکتر هنری گریدی سفیر امریکا در یونان شد، او معاون اقتصادی اش گردید. راونتری ضمن این مسافرت و توقف دو هفته‌ای در تهران، گزارشی تهیه کرد که مورد توجه مقامات وزارت خارجه واقع شد. او تأئید کرد که نگرانی وایلی از بیم نفوذ کمونیسم در ایران صحیح است، اما توضیح داد عواملی مثل کمبود غلات در آذربایجان، برنامه جاه طلبانه هفت ساله اول، عدم تصویب لایحه الحاقی گس ـ گلشائیان که طبق آن اندکی به میزان عایدات ایران افزوده می‌شد و شرکت نفت متعهد می‌گردید میزان استخراج نفت را کاهش دهد و نیز فروش نرفتن کالاهای وارداتی تجار به دلیل افلاس اقتصادی کشور؛ عوامل مهم این وضعیت هستند.

او گزارش داد دهها کشاورز بیکار به تهران سرازیر شده‌اند و بر مشکلات دولت می‌آفزایند. سی هزار تن از این کشاورزان مبدل به اقشار حاشیه نشین شده بودند و در خارج تهران در چادر زندگی می‌کردند؛ دولت تلاش داشت این افراد را در کارهائی مثل جاده سازی و خطوط راه آهن به کار گیرد. راونتری گزارش داد در این شرایط حزب توده با حمایت سفارت شوروی و ایستگاههای رادیوئی و فعالیتهای فراوان خود بر وخامت اوضاع دامن می‌زند.⁽¹⁾علت این گزارشها را باید تلاشهای هماهنگ مخالفین شرکت نفت انگلیس و ایران و طرفداران شکسته شدن انحصار نفتی انگلیس بر منابع نفت ایران و نیز هواخواهان ملی شدن صنعت نفت ایران دانست که توانسته بودند نمایندگانی را وارد مجلس شانزدهم سازند.

به‌هر حال این تحلیل باعث شد جورج مک گی⁽²⁾معاون دین آچسون گزارشی تهیه نماید و ضمن آن هشدار دهد ممکن است زمان زیادی تا فروپاشی تمام عیار ایران و سقوط آن به دامن شوروی باقی نمانده باشد. او گوشزد کرد اگر دولت امریکا به ایران کمکی کند احتمالاً باعث پیشرفت اصلاحات و جلوگیری از سقوط کشور خواهد شد، نیز تذکر داده شد امریکا باید به شاه بگوید ترجیح می‌دهد شخص شاه دولت را در کنترل خود داشته باشد. شاید این نخستین باری بود که بعد از سرکوب جمهوری خود مختار آذربایجان دولت ایالات متحده آشکارا بر تهدید شوروی تأکید می‌نمود.⁽³⁾با این وصف آچسون نوعی خونسردی ظاهری در برابر این گزارشها در پیش گرفته بود، او نمی‌خواست ایالات متحده بیش از آن چیزی که لازم است در این گوشه دنیا مسئولیت پذیرد. با این وصف کمتر کسی تردید داشت که باید اقدامی هم صورت گیرد، بالاخره توافق شد یک هیئت اقتصادی به ایران اعزام شود، کاندیدای وزارت امور خارجه دکتر هنری گریدی سفیر امریکا در یونان بود. این انتخابی درست بود، گریدی تجارب درخشانی داشت و کادر وزارت خارجه به وی احترام می‌گذاشتند. او استاد تجارت بین‌المللی و مالیه در دانشگاه سیتی نیویورک و هم چنین استاد و رئیس دانشگاه معتبر

برکلی واقع در کالیفرنیا بود. او در بین تجار و بازرگانان امریکا هم محبوبیت داشت. گریدی در زمان جنگ خدمات شایانی به دلیل تخصص خود به وزارت امور خارجه کشورش انجام داده بود، بعد از جنگ مدتی رئیس کمیته دولتی در زمینه مسائل مربوط به فلسطین⁽¹⁾شد. طرح مربوط به تقسیم فلسطین به دو منطقه خودمختار یهودی و عربی با یک دولت مرکزی از آن گریدی بود، این طرح همانطورکه انتظار می‌رفت با مخالفت شدید یهودیان مواجه شد، به همین دلیل صهیونیست‌ها او را آماج حملات خود قرار دادند و چنان بحرانی شکل گرفت که ترومن او را از خود راند. حتی بعدا وقتی آچسون او را برای ریاست کمیسیون خاورمیانه وزارت امور خارجه پیشنهاد کرد، ترومن به دلیل مخالفت یهودیان امریکا که بر این باور بودند او در حق یهودیان فلسطین بی انصافی کرده است، این پیشنهاد را رد کرد. با این وصف گریدی مردی نبود که نادیده گرفته شود، او به سال 1947 سفیر امریکا در کشور تازه استقلال یافته و آشوب زده هند شد؛ حدود یکسال بعد گریدی به یونان فرستاده شد که اینک در معرض جنگ داخلی قرار داشت. وقتی گریدی به تهران اعزام شد، مردی به نام لسلی رود⁽²⁾هم در مقام مشاور همراه او بود؛ این رود پیشتر در مسائل فلسطین و یونان هم در مقام مشاور گریدی را همراهی می‌کرد.

به واقع تا قبل از ورود گریدی به ایران، سفارت امریکا از تحولات داخلی کشور اطلاع دقیقی در دست نداشت و آنچه ارسال می‌شد بیشتر محصول فکر دوهر و وایلی بود تا واقعیت‌های کشور. هر دو تن یاد شده بیشتر ترجیح می‌دادند وارد در دسیسه‌های سیاسی و اعمال نفوذ پشت پرده بر اوضاع سیاسی ایران شوند. هم دوهر و هم وایلی در اوخر دهه بیست شمسی با نظامیان وابسته به دربار بیشتر گرم می‌گرفتند تا سیاستمداران ایرانی. علت این بود که آنان می‌پنداشتند در صورت وقوع حمله‌ای از جانب شوروی، این ارتش است که می‌تواند با پشتوانه حمایت ایالات متحده از تمامیت ارضی کشور دفاع نماید، امری که زائیده تخیلات آنان بود تا حقایق جاری کشور. وقتی این تحولات به وقوع می‌پیوست دیگر روزنامه‌های ایرانی هم از اینهمه دسیسه گری پرده بر می‌داشتند و به این شکل بیش از پیش بین سفارت امریکا و سیاستمدارانی که محبوب

مردم بودند جدائی افتاد. حمایت بی چون و چرای وایلی و دوهر باعث شده بود شاه به راستی احساس کند تنها فردی است که می‌تواند کشور را به سوی سعادت رهنمون شود. آنها توانستند ستاد مشترک ارتش امریکا و شخص ژنرال برادلی⁽¹⁾و وزیر دفاع جانسون⁽²⁾را قانع کنند که باید کمک های نظامی در اختیار شاه قرار دهند. اوایل سال 1328 ژنرال کولینز⁽³⁾از فرماندهان ستاد مشترک ارتش امریکا مأموریت یافت برای تحقیق در باب اوضاع ایران به این کشور مسافرت نماید. شاه با هواپیمائی که خود هدایت می‌کرد او را به آذربایجان برد تا توجیهات خود در مورد احتمال حمله شوروی از این نقطه را به وی القا نماید. ژنرال ترسید مبادا شاه اشتباه کرده و او را به داخل مرزهای شوروری ببرد.⁽⁴⁾به واقع در این زمان سیاست امریکا در برابر کشورهائی مثل ایران روشن‌تر شده بود، امریکا به بهانه‌هائی از این دست که توسط شاه و دربارش در اختیار گردانندگان دیپلماسی این کشور قرار می‌گرفت، تلاش می‌کرد هژمونی خود را بیش از پیش گسترش دهد، امریکا می‌خواست قابلیت‌های نظامی خود را در کشوری مثل ایران هم به آزمون گذارد. وقتی آهنگ ملی شدن نفت شدت یافت، حتی قراردادی نظامی بین دو کشور بسته شد و مقرر گردید مقداری اسلحه در اختیار دولت ایران قرار گیرد. هم زمان در ایران تحولاتی دیگر در جریان بود. منصور نخست‌وزیر وقت که به جای ساعد نشسته بود، مشهور به دفاع از سیاستهای انگلستان بود، وزارت خارجه انگلیس منصور را مردی با هوش و زیرک می‌دانست اما در عین حال به سوء شهرت او در امانت و درستکاری هم اشاره می‌شد. شاه وقتی با مخالفت روز افزون مردم و سیاستمداران مخالف با دولت وقت منصور روبرو شد، تصمیم گرفت او را تعویض نماید، مسئله این بود که منصور حاضر نبود قرارداد الحاقی گس- گلشائیان را به دلیل شرایط خاص کشور و تمایل عموم مردم به ملی کردن نفت به تصویب مجلس برساند، او بر این باور بود که این لایحه از سوی دولت ساعد به مجلس تقدیم شده و حال مجلس باید در مورد آن تصمیم گیرد، او می‌گفت نمایندگان مجلس شانزدهم مطالعه کنند اگر این لایحه به نفع کشور است تصویب نمایند و گرنه آن را مردود سازند.⁽⁵⁾اینک در بسیاری از محافل سیاسی و بین توده‌های مردم یک نام دهان به دهان می‌گشت، و این نام هم کسی جز حاجیعلی رزم‌آراء رئیس قدرتمند ستاد ارتش نبود. کسانی که متمایل به بریتانیا بودند امیدواری داشتند با آمدن رزم‌آراء بحران نفت که در اثر قرارداد الحاقی گس- گلشائیان به اوج خود رسیده و دولت منصور هم از اجرائی کردن آن فرومانده بود، به نتیجه‌ای برسد و توده‌های مر دم هم انتظار داشتند نوعی نظم و انضباط شکل گیرد و آرامش در عرصه‌های گوناگون برقرار شود.

ایالات متحده و تجربه دولت رزم‌آراء

روی کار آمدن رزم‌آراء بیشتر محصول سیاست جدید امریکا به شمار می‌رفت. رزم‌آراء مردی بود جاه طلب که در مقام ریاست ستاد ارتش دشمنی بسیاری از نزدیکان شاه و دربار را به جان خریده بود. شاه از او واهمه داشت و می‌ترسید روزی سلطنتش را فرو بگیرد. سرلشکر حسن ارفع و تیم افسران توطئه گری مثل سرلشکر حسن اخوی، سرتیپ حبیب‌الله دیهیمی فرمانده رکن دو ارتش، سرهنگ بهرام آریانا، سهپبد امیر احمدی و سرلشکر زاهدی از دشمنان پابرجای او بودند. در همین ارتباط تیمی از سیاستمداران و کسانی که از پشت پرده بر تحولات آشکار کشور تأثیر می‌نهادند، به ویژه دکتر مظفر   و دوست دسیسه گر و دیرینه اش دکتر عیسی سپهبدی که در عین حال رزم‌آراء شوهر خواهرش بود، برای فروگرفتن او از هیچ امری فروگذار نمی‌کردند. تیمی از وابستگان سفارت بریتانیا هم با نخست‌وزیری رزم‌آراء مخالف بودند، علت این مخالفت‌ها بیش از همه در این شایعه نهفته بود که گویا وی با شوروی ها هم سر و سری دارد و می‌خواهد به زودی مسائل مرزی دو کشور را از طریق مذاکره حل و فصل نماید. مسائل دیگری هم وجود داشت: شاه به رزم‌آراء ظنین بود، می‌گفتند او با حزب توده رابطه دارد. شاهد مدعا را این می‌دانستند که وقتی ارفع رئیس ستاد ارتش بود، خسرو روزبه افسر توپخانه با حمایت وی مقالاتی را علیه مفاسد سران ارتش و شخص ارفع نوشته و در این راه از رزم‌آراء کمک گرفته است، این مقالات بعداً با عنوان اطاعت

کورکورانه منتشر شد. حتی شایع بود که رزم‌آراء در ماجرای ترور پانزده بهمن سال 1327 علیه شاه که باعث جراحت وی گردید، دخالت داشته است و بالاتر اینکه بعدها گفته می‌شد رزم‌آراء سران حزب توده را که به جرم توطئه علیه جان شاه در زندان به سر می‌بردند فراری داده است. این عوامل همه دست به دست هم می‌دادند و باعث افشاندن بذر وحشت در سینه شاه و برخی سیاستمداران از اقدامات احتمالی او می‌گردیدند.

اینک فردی که بیش از همه در این تصمیم گیریها مؤثر بود، ماکس تورنبورگ دلال نفتی و کارشناس مسائل اقتصادی خاورمیانه بود که نقش دوهر را ایفا می‌کرد. او از وزارت امور خارجه امریکا خواست از نخست‌وزیری رزم‌آراء به منظور انجام پاره‌ای اصلاحات حمایت نماید. می‌گفتند او برای این کار نیازمند است تا برخی از موانع را از سر راه بردارد و احتمالاً کسانی را بازداشت نماید. تورنبورگ این سیاست را به شاه اطلاع داد، شاه هم پذیرفت مخالفتی نکند مشروط به اینکه امریکا از شخص او حمایت نماید. وزارت امور خارجه این تصمیم را موکول به نظر دکتر هنری گریدی کرد که در راه رسیدن به تهران بود. گریدی بعد از ورود به ایران با رزم‌آراء روی موافق نشان داد و به این شکل با حمایت سفارت امریکا سیاستهای دولت وقت ایالات متحده در راستای حمایت از اقدامات رزم‌آراء عینیت یافت.⁽¹⁾با این وجود دولت انگلیس ترجیح می‌داد فردی مطمئن مثل سید ضیاءالدین طباطبائی نخست‌وزیری را بر عهده گیرد، سید ضیاء مورد حمایت شاه هم بود؛ اما او بدنام تر از آن بود که بتواند در این زمان قدرت را به دست گیرد. امریکا هم موافق انتصاب سید ضیاء نبود، او بیش از آن چیزی که تصور می‌شد مشهور به وابستگی به سیاستهای انگلیس بود. به واقع امر دایر بود بر انتخاب گروهی از نخبگان جدید سیاسی که در جبهه ملی و در اطراف دکتر محمد مصدق جمع آمده بودند و البته در بین آنان هم طیف های بسیار متنوع و حتی افراد مرموزی وجود داشتند؛ و یا انتخاب رزم‌آراء. رزم‌آراء مثل بسیاری از دیگر رجال ایران با اشرف هم سر و سری داشت، به همین دلیل شوهر اشرف یعنی احمد شفیق چشم دیدن او را

نداشت.⁽¹⁾امریکا در آن مقطع تاریخی از برخی نیروهای جبهه ملی حمایت نمی‌کرد، زیرا آنان را بیگانه ترس⁽²⁾می‌دید. اما رزم‌آراء هم فردی مطلوب شاه نبود، به قول کیانوری او از شاه نفرت داشت.⁽³⁾با این وصف جرالد دوهر و گریدی که در راه رسیدن به ایران بود، از او حمایت می‌کردند و حتی اعطای کمک های نظامی به ایران را موکول به روی کار آمدن او نموده بودند. چون رزم‌آراء قول داده بود ساختار قراردادهای نفتی را به میزان همان مقدار درآمدی که در سایر کشورهای خاورمیانه وجود دارد حفظ خواهد کرد⁽⁴⁾، انگلیسی ها هم از روی کار آمدن او حمایت می‌کردند.

روز پنجم تیرماه سال 1329 رزم‌آراء با موافقت شاه به نخست‌وزیری رسید. او روز سیزدهم تیرماه آن سال به رغم مخالفت جبهه ملی و شخص مصدق از مجلس رأی اعتماد گرفت. روزی که رزم‌آراء به نخست‌وزیری رسید یک هیئت اقتصادی به ریاست دکتر هنری گریدی سفیر جدید امریکا وارد ایران شد.⁽⁵⁾نام گریدی سیاست کمک اقتصادی و نظامی امریکا را به ذهن متبادر می‌کرد، زیرا وی قبل از این مأموریت کمک های فراوانی برای یونان از دولت خود دریافت کرده بود. اما اینک موضوعی دیگر بر دلمشغولی های امریکا در کنار مسئله چین افزوده شده بود، مسئله این بود که از بیست و پنجم ژوئن 1950 مصادف با پنجم خرداد ماه سال 1329 جنگ کره پیش آمد و این ذهنیت را در بین مقامات کاخ سفید قوت بخشید که کمونیسم با قدرت در آسیا در حال پیشرفت است. با اینکه بعد از نخست‌وزیری رزم‌آراء از شدت بحرانهای اقتصادی کاسته شد و با اینکه بالاخره دولتی روی کار آمد که از حمایت امریکا برخورداری داشت؛ اما همه چیز تحت‌تأثیر جنگ کره واقع گردید. امریکا از رزم‌آراء حمایت کرد تا بلکه با سیاستی نوین و مثلا از طریق مذاکره مانع نفوذ روز افزون شوروی در ایران گردد، اما هر چه جنگ کره ادامه می‌یافت نگرانی‌های واشنگتن در مورد نقشه‌های آتی

شوروی بیشتر می‌شد. ترومن به اعضای شورای امنیت ملی⁽¹⁾امریکا دستور داد به این مهم بپردازند و آن را مورد بررسی قرار دهند که وقایع کره چه تأثیری بر اوضاع آتی کشورهای همسایه بر جای خواهد گذاشت. ژنرال مک آرتور⁽²⁾که از دوره بعد از جنگ همه کاره ژاپن بود و به واقع در آن کشور حکومتی نظامی راه انداخت و در این زمان فرمانده آسیای شرقی قوای امریکا بود، اظهار نظر کرد که بعد از کره قربانی بعدی ایران است.⁽³⁾اما اول ژوئیه سال 1950 مصادف با یازدهم تیرماه سال 1329 گزارش رسمی شورای امنیت ملی خلاف این دیدگاه را ارائه کرد. در این گزارش آمده بود شوروی در صورتی به کشورهای همسایه حمله ور خواهد شد که بخواهد جنگ سوم جهانی را آغاز کند. این احتمال که شوروی از وقوع جنگی جهانگیر استقبال کند بعید دانسته شد. در این گزارش آمده بود شوروی برای برقرار ساختن توازن قدرت با امریکا از کشورهای اقماری خود در اروپای شرقی به عنوان اهرم فشار استفاده خواهد کرد، کاری که در کره نیز انجام داده بود. گزارش صریحا عنوان می‌کرد با اینکه ایران یک هدف است، اما این هدفی است که دسترسی شوروی به آن در وضعیت فعلی غیر ممکن به نظر می‌رسید؛ با این حساب ترس واشنگتن هیچ محلی از اعراب نمی‌توانست داشته باشد. گزارشهای دیگر حاکی از آن بود که شوروی در قفقاز و دریای خزر مشغول جابجائی نیرو و انجام تاکتیکهای رزمی است و مانور نظامی انجام می‌دهد. شورای امنیت ملی بر این نظر بود که این عملیات نوعی تاکتیک اعمال فشار است و نه چیزی بیش از آن. گزارش حکایت از این داشت که ایران می‌تواند دو سناریو در پیش گیرد: نخست اتخاذ یک سیاست بی طرفی و دیگری احتمال وقوع بحرانی داخلی که موجب سرنگونی رژیم گردد. در هر دو حال نتیجه یکی بود: امریکا هیچ کاری نمی‌توانست انجام دهد مگر اینکه همسایه‌های ایران یعنی ترکیه و عراق را تقویت نماید و مانع سقوط آن دو کشور شود.⁽⁴⁾این گزارش توصیه می‌کرد امریکا تلاش خود را معطوف به برقراری ثبات داخلی در ایران نماید و بر اهمیت هیئت گریدی که به تازگی

وارد ایران شده بود تأکید می‌نمود. به واقع سیاست امریکا در این زمان و ادوار بعدی حمایت بی چون و چرا از شخص شاه بود. شاید به دلیل این سیاست بود که وقتی گریدی وارد ایران شد، تا ده ماه بعد حتی مصدق را که عملاً رهبری اپوزیسیون را عهده‌دار بود، ندید. از آن سوی جرج مک گی معاون وزارت خارجه، حتی تا مدتها بعد، سخنرانیهای بیهوده، تهدید‌آمیز و تندی در باره جنگ سرد انجام می‌داد، او همیشه به صراحت سیاست بی طرفی را رد می‌کرد و می‌گفت کشورهای جهان باید سمت و سوی سیاستهای خود را مشخص سازند و یک طرف؛ یا شرق و یا غرب را برگزینند. با این وصف اتخاذ سیاست بی طرفی از سوی دولت ایران از نظر ایالات متحده پذیرفته شده نبود، در عوض باید کشور در مسیر منافع دنیای غرب مورد حمایت اکید قرار می‌گرفت و ثبات داخلی کشور با اتکاء به نیروی نظامی آمریکا محقق می‌شد. اما سیاستمداران مستقل کشورهای منطقه از جمله ایران به دلیل اینکه ایالات متحده؛ بریتانیا را در زمره رهبران دنیای آزاد نام می‌برد شگفت‌زده و ناراحت بودند، از آن سوی برخی از محافل داخلی با حمایت دولت ترومن از دولت جدیدالتأسیس اسرائیل مخالفت می‌ورزیدند. برخی از سیاستمداران ایرانی با اینکه نسبت به توسعه مناسبات همه جانبه با امریکا به عنوان «نیروی سوم» تأکید می‌کردند، اما قرار دادن انگلستان با فهرست بلندی از سابقه استعماری را در ردیف رهبران دنیای آزاد بر نمی‌تابیدند. این دسته از سیاستمداران تاریخ روابط ایران و انگلیس را تاریخی مشحون از زیر پا گذاشتن حقوق اولیه ایرانیان به شمار می‌آوردند و بلافاصله غارت منابع نفتی کشور توسط شرکت نفت انگلیس و ایران را به عنوان شاهدی بر مدعا ذکر می‌نمودند.

به‌هر حال رزم‌آراء توانست مناسبات ایران و شوروی را تا حدی بهبودی بخشد. در دوره او برای نخستین بار بعد از جنگ دوم جهانی سطح روابط دو کشور تا حدی ارتقاء یافت و انتظار می‌رفت این مناسبات گسترش بیشتری یابد. از همه مهمتر اینکه ایران در جنگ کره و کشمکش های آن کشور اعلان بی طرفی کرد، رزم‌آراء از اعزام نیرو به آسیای شرقی خودداری نمود. از آن سوی شوروی نیز گامهائی برای بهبود روابط با ایران برداشت، در ایران تبلیغات فراوانی صورت می‌گرفت که طبق آن روابط دو کشور شوروی و ایران بیش از حدی که تصور می‌رفت، نزدیک نشان داده می‌شد. رزم‌آراء با اتخاذ سیاست بی طرفی در منازعه قدرت بین شوروی و غرب به واقع

می‌خواست ایران را در شمار کشورهائی که بعدها غیرمتعهد خوانده شدند، در آورد. این سیاستی نبود که مورد حمایت واشنگتن باشد، زیرا از دید آنان سیاست بی طرفی باعث تحکیم نفوذ شوروی در ایران خواهد شد.⁽¹⁾وضعیت ایران به گونه‌ای مخاطره‌آمیز تلقی شد که در اواخر اکتبر سال 1950 دو کشور امریکا و انگلستان مذاکرات نظامی مشترکی را در واشنگتن آغاز کردند. آنان به این موضوع پرداختند که اگر شوروی به خاک ایران حمله برد، دو کشور متحداً در خوزستان نیرو پیاده نمایند و اگر حتی کمونیستها در شمال غربی کشور به قدرت دست یافتند همین عملیات در دستور کار قرار گیرد. اما این دیدگاه با نظرات فرماندهان نظامی امریکا مخالف بود؛ آنان از پذیرش مسئولیت نظامی در ایران خودداری می‌نمودند. بریتانیا در برابر موج دائم التزاید خواسته‌های مردمی در ایران مبنی بر ملی شدن نفت به شدت مقاومت می‌کرد، این دولت می‌خواست به صورت اقدامی پیش گیرانه به بهانه احتمال حمله نظامی شوروی به ایران، به خوزستان نیروی نظامی اعزام دارد؛ امری که مورد موافقت شاه نیز قرار داشت. امریکائیها می‌گفتند این اقدامی خطرناک است و می‌تواند بحرانی مهار نشدنی به ارمغان آورد.⁽²⁾از آن سوی رئیس سیا، دریادار هایلن کوتر⁽³⁾که از فروکش کردن تبلیغات ضد دولت ایران توسط شوروی نگران شده بود، روز بیست و هفتم ژوئیه سال 1950 یادداشتی برای ترومن تهیه کرد و توضیح داد در جنگ سردی که بین شرق و غرب وجود دارد و با وجود دولت رزم‌آراء، ایران سیاست بی طرفی پیشه خواهد کرد؛ بدیهی است این سیاست مورد رضایت دولت امریکا نبود، زیرا از نظر دستگاه سیاست خارجی امریکا کشورهای جهان یا در اردوگاه غرب قرار داشتند و یا مخالف آن؛ و غیر از این شق ثالثی نمی‌توانست متصور باشد. سیاست موازنه مثبت البته طرفداران فراوانی در ایران داشت، مراد از موازنه مثبت سمت گیری سیاستهای کلان ایران در چارچوب اصول پذیرفته نظامهای سرمایه‌داری غرب بود. این سیاست، از حمایت افرادی مثل دکتر مظفر بقائی برخوردار بود، به واقع راز و رمز مخالفتهای شدید و اکید بقائی با رزم‌آراء را باید در این چارچوب مورد بررسی قرار داد. وزارت امور خارجه امریکا در کنار سیا، نگرانی‌های مشابهی ابراز کرد، دین آچسن از وزارت دفاع خواست برای اینکه ایران از نظر اقتصادی وابسته به شوروی نشود بازارهائی در آسیای شرقی برای افزایش مبادلات بازرگانی ایران و کشورهای منطقه بیابد.⁽⁴⁾به واقع بین برخی مقامات سیا و وزارت خارجه، با عده‌ای دیگر از آنان اختلاف نظر وجود داشت. عده‌ای از سیاست‌های رزم‌آراء حمایت می‌کردند و عده‌ای دیگر به وی ظنین بودند، از جمله کسانی که در ایران بیش از هر کسی دیگر از رزم‌آراء حمایت کرد، باید از دکتر هنری گریدی نام برد، به همین جهت گریدی همیشه مورد نفرت بقائی قرار داشت.

دکتر هنری گریدی و نخبگان سیاسی ایران

در چنین فضای سیاسی بود که گریدی با تشریفات رسمی وارد ایران شد، صفی منظم از مأمورین وزارت امور خارجه همراه با گارد احترام پذیرائی شایانی از وی به عمل آوردند. چند ماهی بعد از ورود او به ایران، نخستین تقاضای دولت رزم‌آراء برای دریافت مبلغ 25 میلیون دلار وام در تاریخ 17 سپتامبر سال 1950 مصادف با 27 شهریور سال 1329 به واشنگتن رسید. گریدی با این تقاضا موافق بود و به نوبه خود تقاضا کرد این وام نخستین قسط از وامی یکصد میلیون دلاری تلقی شود که قرار بود در اختیار دولت ایران قرار داده شود تا اصلاحات اقتصادی خود را انجام دهد. این وام باید از محل بانک صادرات و واردات امریکا مشهور به اکزیم بانک⁽¹⁾پرداخت می‌شد. وزارت امور خارجه امریکا از حمایت از این پیشنهاد خودداری کرد: گفته شد جنگ کره هزینه‌هائی را بر دولت امریکا تحمیل کرده است مضافاً اینکه معلوم نیست ایران بتواند این وام را در محل صحیح خود سرمایه گذاری کند و به احتمال زیاد حیف و میل خواهد شد. به‌عبارت بهتر با اینکه امریکائی‌ها در مورد احتمال بلعیده شدن ایران توسط غول کمونیسم یکسره شعار می‌دادند، اما در مقام عمل پای خود را از میدان کنار می‌کشیدند. در این دوره تاریخی انگلیسیها علیرغم میل امریکائی‌ها در مسئله کره فعالیت چندانی از خود نشان نمی‌دادند و در مقابل دولت امریکا هم مسئله ایران با شرکت نفت انگلیس و ایران را مقوله‌ای می‌دانست که باید توسط خود انگلیسی ها به

سرانجامی می‌رسید، به‌عبارتی از دید سیاستمداران دولت امریکا دلیلی نداشت این کشور پول خود را در جائی هزینه کند که نفع آن عاید شرکت انگلیسی می‌شد. بنا بر این بحران ایران از دید برخی سیاستمداران امریکائی مسئله‌ای بود که به انگلیس ربط داشت و نه به آنان، انگلیس باید تمهیدی برای حفاظت از منافع نفتی خود در ایران پیدا می‌کرد. همانطور که خواهیم دید این دیدگاه بود که باعث شد دولت وقت انگلیس تصور کند امریکا در کنار ایرانیان از ملی شدن نفت کشور حمایت می‌کند، تصوری که بنیاد استواری نداشت.

از سوی دیگر گفته می‌شد تورم در ایالات متحده بالا رفته است و هزینه‌های غیر مترقبه نرخ تورم را افزایش خواهد داد. جواب قاطع این بود که دولت امریکا در وضعی نیست که بتواند با اعطای وام و یا دیگر اعتبارات به کمک دولت رزم‌آراء بشتابد. بریتانیا هم که حاضر نبود اعتبارات مشابه در اختیار دولت ایران قرار دهد، به‌عبارتی در مقام عمل وزارت امور خارجه امریکا دنباله رو سیاستهای بریتانیا شده بود.

بریتانیا نیز حمایتی از رزم‌آراء نمی‌کرد، نه فقط به این دلیل که روی کار آمدن او را محصول سیاستهای امریکا می‌دانست؛ بلکه به این دلیل که وی حاضر نبود قرارداد الحاقی را به مجلس تقدیم کند. به واقع از دید وی دفاع از لایحه قرارداد الحاقی ربطی به او نداشت، این اداره امتیازات شرکت نفت بود که باید مسئولیت دفاع از این لایحه را می‌پذیرفت. رزم‌آراء احساس می‌کرد مسئله‌ای را که به او ربطی ندارد به گردنش انداخته‌اند و او هم حال یا به دلیل عدم اعتقاد و یا به دلیل بیم از واکنش کمیسیون نفت مجلس که ریاست آن با مصدق بود؛⁽¹⁾از دفاع از لایحه خودداری می‌کرد. تا شهریور سال 1329 این مشکلات تداوم یافت و تازه در این ماه بود که جرج مک گی، به لندن رفت تا بریتانیا را به نرمش در برابر رزم‌آراء وادارد. رزم‌آراء از دولت انگلیس مطلب

خیلی عجیبی تقاضا نکرده بود، او در درجه نخست خواسته بود طرف انگلیسی اجازه دهد برنامه‌ای تدوین شود تا نفت ایران به مدت ده سال به دست خود ایرانیان اداره گردد. دوم اینکه ایران حق داشته باشد به دفاتر شرکت نفت مراجعه کند. سومین تقاضای رزم‌آراء که بسیار بدیهی می‌نمود این بود که نفت مورد نیاز برای مصارف داخلی ایران به قیمت نازلتری عرضه شود. در همین ارتباط خواسته شده بود اطلاعات لازم راجع به نحوه معامله با خریداران نفت صادراتی در اختیار دولت ایران قرار داده شود. تقاضای چهارم این بود که مقداری پول به‌طور علی الحساب و بر اساس قرارداد الحاقی گس-گلشائیان به دولت ایران پرداخت گردد تا در جریان برنامه عمرانی هفت ساله دست دولت ایران باز باشد.⁽¹⁾علیرغم توصیه‌های مک گی دولت بریتانیا حاضر نبود در برابر این تقاضاها کوتاه آید.

به‌هر حال این اوضاع باعث شد رزم‌آراء هم به دلیل مشکلات داخلی خود و هم به دلیل سیاستهای بریتانیا از تسلیم قرارداد نفتی به مجلس خودداری کند. از سوی دیگر وی با خصومت مجلس هم مواجه بود، نمایندگانی مثل حسین مکی، بقائی و برخی دیگر از کسانی که به جبهه ملی تمایل داشتند، اجازه نمی‌دادند امور با آرامی و در مجرای صحیح خود اداره شود. در چنین شرایطی بانک صادرات و واردات امریکا بالاخره به دلیل هشدارها و استدلال‌های گریدی قانع شد وامی هر چند اندک در اختیار رزم‌آراء قرار دهد اما پرداخت وام موکول به تصویب مجلسی شد که با نخست‌وزیر مخالفت می‌کرد. از سوی دیگر گفته می‌شد دولت باید محل تأدیه سود وام را مشخص سازد و بالاتر اینکه کارشناسان امریکائی باید بر نحوه هزینه شدن وام نظارت می‌کردند. گریدی بر آشفت که امریکا وقتی صدها میلیون دلار به یونان کمک کرد اینهمه شرط و شروط قائل نشد و از دولت آن کشور نخواست تمام شروط تعیین شده را اجرا کند. یک هیئت ایرانی برای مذاکرات مربوط به وام به واشنگتن رفتند، بیت‌الغزل مذاکرات ایرانیها این بود که کشورشان در دوره جنگ به‌طور ناخواسته وارد جنگ شده و توان اقتصادی آن فرسوده گردیده است. اگر ایران نبود پیروزیهای متفقین در جبهه شوروی هم نمی‌توانست محقق شود. با این وصف ایران کمتر از میزان استحقاق خود از

حمایتهای بین المللی برخوردار شده و کشورهائی مثل افغانستان، ترکیه و اندونزی که به واقع استحقاق کمتری برای دریافت کمک ها داشته‌اند، به مراتب بیش از ایران از اعتبارات جهانی و به ویژه امریکا بر خوردار گردیده اند.⁽¹⁾رزم‌آراء بدون پشتیبان مانده بود، امریکا به راحتی او را سر می دوانید. اینک دیگر حتی شاه نیز از این رفتار امریکا انتقاد می‌کرد. شاه با علم به اینکه رزم‌آراء بدون یار و یاور مانده است دست به ترفندی زیرکانه زد. او مثل مواردی از این دست در تلاش بر آمد تا نخست‌وزیرش را که مردی مقتدر بود به‌طور کلی از توش و توان بیندازد؛ مثل مواردی از این دست او که حریف مردی مثل نخست‌وزیر نبود، از راه تحریک و آنتریک وارد گردونه شد.

روز ششم آذر ماه سال 1329 شاه از اینکه امریکا اعطای کمکهای خود را به ایران به تعویق انداخته و به‌عبارتی در این زمینه تعلل می‌ورزد انتقاد کرد. او در گفتگوئی با خبرگزاری رویتر فاش ساخت امریکا مقداری تجهیزات نظامی به ایران داده است که تازه سود این تجهیزات هم خیلی بالاست. شاه از تکرار این نکته از سوی امریکائیها که در ایران فساد و دیکتاتوری وجود دارد، برآشفت و از رفتار غیر عادلانه امریکا در قبال ایران در قیاس با ترکیه و یونان یاد کرد. شاه این مصاحبه را به نیتی خاص انجام داد و هدف اصلی او نه انتقاد از سیاستهای امریکا، بلکه خالی کردن پشت رزم‌آراء بود. این مصاحبه به سرعت در تهران سر و صدا ایجاد کرد، مجلس که اکثریت نمایندگانش به واقع مطیع شاه بودند از این مصاحبه اینگونه استنباط کرد که تصویب قرارداد وام دولت رزم‌آراء از بانک صادرات و واردات امریکا را کان لم یکن نماید⁽²⁾، اگر وامی نمی‌رسید رزم‌آراء از پس حل مشکلات اقتصادی بر نمی‌آمد و به سرعت سرنگون می‌شد. به واقع این همان سیاست چوب لای چرخ گذاشتن شاه در مورد سیاستمدارانی بود که حریف آنان نمی‌شد، شاه وقتی می‌دید از طریق معمول و مرسوم نمی‌تواند خواسته خود را پیش برد سیاستهای کسانی را که رقیب خود می‌انگاشت خنثی می‌کرد، درست است که از این راه به اهداف خود می‌رسید، اما از سوی دیگر ضربات جبران ناپذیری بر روندهای عمومی کشور هم وارد می‌ساخت. اما برای شاه که البته با نظر مشاورین نزدیکی مثل سید ضیاء سخنانی از این دست مطرح می‌کرد مهم نبود سخنانش چه

تبعاتی بر اوضاع سیاسی کشور بر جای می‌گذارد، مهم این بود که وی به این شکل اهداف کوتاه مدت خود را که همانا رها شدن از دست رقبای تخیلی‌اش بود، عملی می‌نمود. جالب اینکه این سخنان زمانی گفته شد که بالاخره بانک صادرات و واردات امریکا پذیرفته بود وامی در اختیار دولت ایران قرار دهد.

دولت بریتانیا هم در این مسیر به گمان اینکه امریکاست که در پشت سر تقاضاهای رزم‌آراء قرار دارد، به سیاست تضعیف هر چه بیشتر دولت وقت ایران روی آورد. امریکا که درگیر در جنگ کره بود، امیدوار بود با عدم قبول مسئولیت در مسائل داخلی ایران و واگذاری امور این کشور به بریتانیا، حمایت این کشور را در جنگ کره به دست آورد. اما امریکا در این زمینه ناکام ماند. وقتی بریتانیا مطلع شد بانک صادرات و واردات امریکا روز ششم اکتبر به دولت ایران وعده داده است وامی در اختیارش قرار می‌گیرد، به شدت ناراحت شد. حتی بخش اعظم تهیه تجهیزات کشاورزی که قرار بود از محل این وام از سوی لندن به ایران واگذار شود، اینک طبق وعده‌ای مستقیما از سوی امریکا به ایران ارسال می‌شد. سفیر بریتانیا در تهران گزارش داد ماکس تورنبورگ فهرستی از اقلام و تجهیزات مورد نظر ایران تهیه کرده و برای تنظیم قرارداد خرید در اختیار دوستان خود در امریکا قرار داده است. این تحولات دست به دست هم داد و باعث سمپاشی فراوان سر فرانسیس شپرد سفیر کبیر وقت بریتانیا در تهران علیه هنری گریدی شد. او طی گزارشی مدعی شد امریکا به دلیل ناتوانی در اعطای وام به دولت ایران به شدت صدمه دیده و ایران برای تهیه ملزومات مورد نیاز خود بار دیگر به سوی بریتانیا روی آورده است.⁽¹⁾

از آن سوی شاه طبق سیاست همیشگی خود در برابر رجال مقتدری مثل رزم‌آراء، دست به اقدامی جدید زد. او نخست‌وزیر را وادار کرد غلامحسین فروهر را که دست نشانده اش بود، به عنوان وزیر کار وارد کابینه کند. فروهر توانست علیه دکتر تقی نصر وزیر دارائی مورد علاقه رزم‌آراء وارد دسیسه شود و او را از کابینه بیرون کند و خود به جایش نشیند.⁽²⁾رزم‌آراء هم این اقدام فروهر را که مورد حمایت شاه بود به این شکل جبران کرد که ابوالحسن ابتهاج مهره مورد اعتماد انگلیسی ها و دربار را از سمت

ریاست بانک ملی ایران برکنار ساخت. رزم‌آراء شاید نخستین فردی بود که توانست با مردی مثل ابتهاج که از نظر سخت سری و یکدندگی شهره بود، اینگونه بر خورد نماید. به واقع برخورد رزم‌آراء با ابتهاج در راستای حمایت نخست‌وزیر از تقی نصر صورت گرفت. رقابتی فشرده بین نصر و ابتهاج بر سر نظارت بر مسائل مالی برنامه هفت ساله اول جریان داشت و معادله بالاخره به نفع تیم رزم‌آراء خاتمه یافت. تنها بر اثر اصرار شخص شاه بود که نخست‌وزیر موافقت کرد ابتهاج را به سمت سفیر ایران در پاریس منصوب نماید.⁽¹⁾

از آن سوی رزم‌آراء در راستای اجرای برنامه‌های خود که مورد حمایت تیم گریدی هم بود، اقدامی جدید را سرلوحه کار قرار داد. او کمیته‌ای برای مبارزه با فساد تشکیل داد و نام صدها تن از رجال سیاسی کشور را که بین آنان نام سردار فاخر حکمت رئیس مجلس هم دیده می‌شد به عنوان مصادیق فساد ذکر کرد، اما طرح مزبور به نتیجه‌ای نرسید. در همین حال دربار مبارزه خود علیه وی را تشدید کرد. ابوالحسن ابتهاج از فرانسه همراه با رجالی مثل عبدالرضا برادر شاه و نیز حسین علاء نماینده مجلس سنا، شروع به دسیسه علیه وی نمودند. علاء در دیداری محرمانه با گریدی به او توپید و دوهر و وایلی سفیر پیشین را متهم کرد که عامل به قدرت رسیدن رزم‌آراء بوده‌اند. گریدی مراتب را به راونتری معاون وزارت خارجه کشور خود اطلاع داد. با این وصف ابتکار عمل هنوز در دست نخست‌وزیر بود. او اینک با نزدیکی بیشتر به شوروی تلاش داشت امریکا و اردوگاه غرب را بترساند و کمک بیشتری از آنان دریافت نماید.

در راستای اجرای این سیاست رزم‌آراء در واکنش به سیاست‌های دولت امریکا که هنوز در مورد پرداخت وام به ایران تردید داشت، دست به اتخاذ سیاستهای خشمگینانه‌ای زد. او دستور داد رادیو صدای امریکا را که از طریق امواج رادیو تهران در ایران قابل شنیدن بود قطع نمایند. شایعه سازان رزم‌آراء را متهم به اقدام خطرناک دیگری هم کردند: گفته می‌شد پیش از این او دستور داده است ده تن از سران حزب توده را که از زمان ترور نافرجام شاه در روز پانزده بهمن سال 1327 در زندان بودند،

فراری دهند. این تبلیغات به شدت از سوی عوامل رکن دو ارتش که همسو با ارفع بودند، دامن زده می‌شد. مقامات امریکا این شایعات را پذیرفتند، پس در صدد راه چاره‌ای برآمدند.

امریکا برای اینکه مانع نزدیکی بیشتر شوروی و ایران شود، در دی ماه سال 1329 یک محموله نظامی به ایران ارسال کرد. اما رزم‌آراء اجازه نداد خبرنگاران این موضوع را مبدل به سوژه‌ای تبلیغاتی برای امریکا نمایند؛ او حتی با درشتی به یکی از کارکنان سفارت امریکا گفت وقتی کشورش به گندم احتیاج دارد واشنگتن سلاح ارسال می‌نماید.⁽¹⁾

امریکا به درستی سیاست هوشمندانه رزم‌آراء را دریافته بود. روز 22 ژانویه سال 1951 مطابق با یازدهم دی ماه 1329، دین آچسن وزیر امور خارجه امریکا در نامه‌ای به هنری گریدی این سیاست رزم‌آراء را توضیح داد. او در تلگرافی به کلی سری یادآوری کرد که رزم‌آراء تلاش دارد یک قدرت بزرگ را علیه یک قدرت بزرگ دیگر به منظور دست یافتن به برخی امتیازات به بازی گیرد. نوشته شد نخست‌وزیر ایران در سه ماه گذشته نوعی احساسات ضد امریکائی را به صورتی تعمدی هدایت کرده است تا امتیازات بیشتری از دولت امریکا به دست آورد. هشدار داده شد بین محافل امریکائی و سازمانهای اطلاعاتی این کشور دیدگاه یاد شده به شدت در حال رواج است و اگر این دیدگاه اصلاح نشود شانس نخست‌وزیر برای دریافت کمک از امریکا کاسته خواهد شد.⁽²⁾روز بعد سفیر تلگرافی سری و فوری ارسال نمود و یادآوری کرد شاه ایران نحوه به قدرت رسیدن خویش را به یاد می‌آورد به همین دلیل از هیچ نخست‌وزیر توانمندی دفاع نمی‌کند و سیاست ناتوان کردن دولت رزم‌آراء را ادامه خواهد داد. او هم به نقل از یکی از منابع اطلاعاتی خود یاد آوری نمود، نخست‌وزیر به شوروی ها اطلاع داده است با جلوگیری از کمکهای امریکا به ایران می‌خواهد مانع افزایش نفوذ و اعتبار این کشور در ایران گردد. در همین گزارش گریدی آورده بود برای مهار بحران، نخست‌وزیر دو راه بیشتر در پیش رو ندارد: یا به دیکتاتوری متوسل شود و مجلس را منحل کند و چند ماه دیگر به همین شکل کجدار و مریز به حکومت

خود ادامه دهد، یا اینکه به رجال قدیمی روی آورد. مسئله انحلال مجلس احتمالاً به آشوب منجر می‌شود و به نفع شوروی تمام خواهد شد، به ویژه اینکه انتخابات باید ظرف سه تا پنج ماه دیگر تجدید شود و معلوم نیست منتخبین آن زمان تفاوتی با نمایندگان فعلی داشته باشند. از سوئی اگر او استفعاء دهد جایش را نخست‌وزیرانی از گروه قدیمی‌ها خواهند گرفت که باز هم فایده‌ای ندارد. گریدی بر این باور بود که دولت رزم‌آراء اندک اندک و به شکلی مستمر در معرض فروپاشی قرار گرفته است.⁽¹⁾اما با تمام این احوال قضاوت در مورد نخست‌وزیر در ایران با آنچه در محافل خارجی وجود داشت متفاوت بود.

با وصف بدبینی قدرتهای خارجی به دولت ایران؛ رزم‌آراء به شدت مورد حمله مخالفینش در مجلس شانزدهم قرار داشت. دکتر مصدق در مجلس علیه قدرت فردی و استبداد رأی نخست‌وزیر سخن می‌گفت. او از جنگ کره مثال می‌آورد و عقب نشینی‌های امریکا از این کشور را با وجود حمایت واشنگتن از رژیم سینگمان ری⁽²⁾متذکر گردید. مصدق گفت امریکا در سال 1327 به امید اینکه رژیم نظامی ری با تکیه به اسلحه امریکائی می‌تواند کره را هم چنان در مسیر غرب اداره نماید، نیروهای خود را از این کشور بیرون برد. اما این امر به افزایش بحران کره و جنگ داخلی آن منجر شده و کره در دامن کمونیسم افتاده است. او به امریکائیها هشدار داد که از تجربه چین درس گیرند و به یاد آورند اسلحه و دلارهای امریکائی برای صیانت کشورها از فرو افتادن در دامن کمونیسم کافی نیست، بلکه ضرورت درجه اول آن است که دولتها متکی بر حمایت مردمی باشند.⁽³⁾از آن سوی سیاست رزم‌آراء در اتخاذ بی طرفی بین شرق و غرب باعث شد امریکا تکیه خود را بر شاه متمرکز کند. واشنگتن که مطلع بود شاه به چه میزان به اسلحه علاقه‌مند است، شروع به ارسال تانک و خمپاره به کشورکرد تا شاه را خوشنود سازد. در این حال ماکس تورنبورگ که مشغول مذاکره با کنسرسیوم نفتی امریکائی ماوراء بحار بود تا پای آن را به ایران بکشاند در مذاکرات خود ناموفق ماند. بدیهی است تلاشهای کنسرسیوم نفتی مزبور نمی‌توانست در ایران قرین موفقیت

باشد، زیرا فعالیتهای آن با سد سدید شرکت نفت انگلیس و ایران همراه بود. هفدهم دی ماه سال 1329 رزم‌آراء مذاکرات با کنسرسیوم مذکور را کان لم یکن ساخت و به این شکل تورنبورگ را هم از خود رنجانید، اما در عین حال تورنبورگ، گریدی را عامل بر هم خوردن مذاکرات خود می‌دانست و بر این باور بود که سفیر به روابط نزدیک او با رجال سیاسی ایران حسادت می‌ورزیده است. پیش از این تورنبورگ امریکائی مورد اعتماد رزم‌آراء در مذاکرات نفتی به منظور رسیدن به نوعی مصالحه بود. سر ویلیام فریزر رئیس هیئت مدیره شرکت نفت در لندن با تورنبورگ به سردی رفتار می‌کرد و او را از خود می‌راند و یا اینکه با لحنی تهدید آمیز به دلیل امتناع رزم‌آراء از پذیرفتن سریع لایحه الحاقی گس- گلشائیان می‌گفت رزم‌آراء شکست خورده است و باید برود.⁽¹⁾گریدی توسط شرکت نفت انگلیس و ایران متهم می‌شد جانب ایران را گرفته است و یک طرفه قضاوت می‌کند. از آن سوی تصور می‌شد گریدی طرف ایرانی را به مقاومت در برابر قرارداد الحاقی گس- گلشائیان تشویق می‌کند. در همین اکتبر 1950 بود که ایران قرارداد اصل چهار ترومن را امضاء کرد و به این شکل گروه جدید، اما جوانی از نخبگان سیاسی ایران وارد در عرصه‌های گوناگون کشور شدند، گروهی که بعدها در دهه‌های چهل و پنجاه قدرت بالفعل را به دست گرفتند. این همه در سمت و سوی تحولات کشور تأثیر خیلی جدی داشت، با این تفاوت که شخص رزم‌آراء که با حمایت امریکا قدرت را به دست گرفته بود، به قول یکی از مورخین ایالات متحده اینک ضد امریکائی شده بود.⁽²⁾رزم‌آراء موفق شده بود تشنجات در روابط ایران و شوروی را به حد اقل ممکن تنزل دهد و این بالاترین موفقیت سیاسی او بود. موفقیت دیگر او این بود که شرکت نفت انگلیس و ایران را وادار کرده بود از قرارداد الحاقی دست بردارد و مثل قرارداد شرکت نفت آرامکو با دولت عربستان سعودی که قراردادی بر اساس تنصیف عواید نفتی به شکل پنجاه- پنجاه منعقد کرده بود، به این الگو تن در دهد.

موضوع تنصیف عواید نفتی به شکل مساوی پیش از این از سوی شرکتهای امریکائی در مورد نفت ونزوئلا عملی شده بود. رزم‌آراء می‌خواست حتی پیش از اینکه

این قرارداد در عربستان عملی شود؛ آن را در ایران اجرا کند. این موضوع امری نبود که مورد غفلت حتی تندروترین سران جبهه ملی واقع شود، به گونه‌ای که مهندس کاظم حسیبی و حتی دکتر مصدق در مقطعی از این نظر جانبداری می‌کردند. مصدق بعدها گفت علت اینکه موضوع نفت ایران به یک بحران تبدیل شده این است که شرکت نفت انگلیس و ایران حاضر نبود به تنصیف عواید نفتی تن در دهد. به دید او اگر شرکت انگلیسی در مجلس پانزدهم به این موضوع علاقه نشان داده بود، هیچ اختلافی بروز نمی‌کرد و این را به «یقین» اعلام نمود. اما شرکت سماجت کرد و می‌خواست از منابع نفتی ایران مثل گذشته استفاده نامشروع کند و به طرف ایرانی که صاحب حق بود، هیچ ندهد.⁽¹⁾به دید مصدق همین سماجت استعماری انگلیس باعث راه افتادن موج جنبش ملی شدن صنعت نفت گردید، جنبشی که دیگر قابل برگشت نبود.

تا زمان شروع بحث ملی شدن نفت ایران وضع به این صورت بود که وقتی یک شرکت خارجی امتیازی می‌گرفت، خود را دارای اختیار مطلق می‌انگاشت تا به‌هر صورت که خود می‌خواهد امتیاز را به اجرا گذارد. فقط مبلغی بابت حق الامتیاز⁽²⁾به کشور دارای منابع نفتی پرداخت می‌شد. طبق فرمول پنجاه – پنجاه شرکت‌های امریکائی تعهد می‌کردند نیمی از منافع خود را به دولت طرف قرارداد مثل ونزوئلا بپردازند. این امر به زیان کمپانی‌های نفتی نبود، زیرا آنان پولی را که به کشور نفت خیز می پرداختند از حساب مالیات خود در امریکا کسر می‌کردند. به واقع بخشی از مالیاتی که باید به دولت امریکا می پرداختند به دولت ونزوئلا می‌دادند؛ اما از نظر دولت امریکا صرف مشارکت شرکتهای امریکائی در منابع نفتی کشورهای نفت خیز غیر از ایالات متحده؛ به قدری اهمیت داشت که حتی تحمیل زیان و ضرر بر خزانه‌داری امریکا را توجیه می‌کرد.⁽³⁾

بعد از ونزوئلا این فرمول در خاورمیانه آزموده شد، و دولت عربستان نخستین دولتی بود که با این فرمول وارد قرارداد با شرکتهای امریکائی شد. از دید سیاستمداران امریکا همانطور که طرح مارشال باعث شد اروپای غربی و ژاپن در برابر کمونیسم بیمه

شوند، دولتهای نفت خیز هم باید با اتکاء به درآمدهای نفتی خود در اردوگاه غرب باقی می‌ماندند و این مهم از طریق هزینه کردن پول نفت برای اصلاحات اقتصادی میسر بود. فرمول پنجاه-پنجاه طبق مقررات مردود ساختن مالیات مضاعف در امریکا انجام شد، یعنی اینکه شرکتی که بایستی مالیات می پرداخت؛ اگر این مالیات را به یک دولت خارجی پرداخته بود می‌توانست آن را از مبلغ مالیات نهائی خود که باید به خزانه‌داری امریکا می پرداخت، کم کند. هدف دیگر این طرح حفظ امنیت و ثبات رژیم های منطقه از پیامدهای نفوذ کمونیسم بود. نیز این طرح باعث تحکیم پایه‌های نفوذ شرکتهای امریکائی در خارج از ایالات متحده می‌شد. این طرح به واقع دستورالعملی بود که از سوی شورای امنیت ملی امریکا تدوین شده بود. درست در این شرایط روز سوم دیماه سال 1329 رزم‌آراء در جلسه خصوصی مجلس شورای ملی شرکت کرد و صریحاً مخالفت خود را با طرح ملی شدن نفت اعلام داشت. در آن روز رزم‌آراء گفت ایران دارای آن قدرت صنعتی نیست که بتواند نفت استخراج کند و در بازارهای دنیا بفروشد. او به صراحت اعلام کرد ایرانی حتی نمی‌تواند یک کارخانه سیمان را با نیروهای خود اداره کند، نیز توضیح داد نیروهای بومی کشور به دلیل نداشتن قدرت فنی کارخانجات را به صورتی ناگوار درآورده اند و این کارخانه‌ها ضرر می‌دهند. او استدلال کرد وقتی نیروهای داخلی از اداره کارخانه‌های کوچک هم ناتوانند، با کدام وسائل و تجهیزات می‌خواهند نفت را استخراج کنند؟

چند روز بعد از این مذاکرات، قرارداد تنصیف عواید نفتی عربستان با آرامکو در نهم دی ماه 1329 مصادف با سی‌ام دسامبر 1951 به امضا رسید. رزم‌آراء می‌خواست همین فرمول را در ایران اجرا کند، اما از اظهارنظر علنی خودداری می‌کرد و البته همین امر به زیان او تمام شد. همه تصور می‌کردند او قرارداد الحاقی را به رسمیت می‌شناسد، حال آنکه نخست‌وزیر به دنبال فرمولی بود که بالاتر از آن یاد کردیم؛ اما می‌خواست همه را در موعد مقتضی غافلگیر کند. اگر وی منویات و مکنونات ذهنی خود را علنی می‌کرد چه بسا سرنوشت او و بحث ملی شدن نفت چیز دیگری می‌شد.

رزم‌آراء به صورت پنهانی با شرکت نفت انگلیس و ایران وارد مذاکره شد تا بحث تنصیف عواید نفتی را به جائی برساند. او حتی روز دوم اسفند ماه در حضور اعضای کمیسیون نفت گفت با بحث ملی کردن نفت مخالفتی ندارد، اما شتابزدگی در این

مسئله و ملی شدن بدون مطالعه را به مصلحت نمی‌داند. در همین ایام او غفلت بزرگی کرد: وی در گفتگو با سر فرانسیس شپرد سفیر بریتانیا در تهران گفت می‌خواهد طرحی را در کمیسیون نفت به تصویب رساند که طبق آن دولت اجازه یابد ضمن مطالعه برای ملی کردن نفت ایران یک قرار موقتی بر اساس تنصیف عواید نفتی را به اجرا گذارد. شاید رزم‌آراء می‌خواست حریف را به موضوع تنصیف عواید نفتی نزدیک کند و سخن گفتن از ملی شدن نفت برای ترسانیدن طرف بود. شاید هم این سخن اجرای همان سناریوی به جان هم انداختن قدرتها برای حفظ مصالح ملی ایران و رسیدن به هدف بود. اما انگلیسی ها به شدت با طرح بحث ملی شدن نفت توسط نخست‌وزیر مخالفت کردند، آنها اینک قصد داشتند موضوعی را که حل آن از دست دولت خارج شده بود مهار نمایند و به همین دلیل با موضوع تنصیف روی خوش نشان دادند. رزم‌آراء باز هم تصمیم دولت انگلیس را به نمایندگان مجلس شانزدهم اطلاع نداد، انگلیسیها خشمگین بودند که چرا وی در برابر مجلس از حسن نیت شرکت نفت انگلیس و ایران سخنی به میان نیاورده و آنان را از طرح مزبور بی اطلاع نگه داشته است. رزم‌آراء توضیح داد مصلحت نمی‌داند طرح خود را افشا کند، زیرا بیم دارد مخالفان هیاهو راه اندازند و مانع اجرای آن گردند. اما طرح تنصیف عواید نفتی با شرکت نفت انگلیس و ایران البته نه تنها مورد مخالفت رجال خوشنام و کسانی که به مصالح ایران می‌اندیشیدند واقع شد، بلکه شرکتهای رقیب نفتی اعم از امریکائی و یا فراملیتی هم که به چیزی کمتر از شکستن انحصار نفتی انگلیس فکر نمی‌کردند، با آن مخالفت می‌ورزیدند. به‌هر حال انگلیسیها از دست رزم‌آراء به شدت خشمگین بودند، آنان تصور می‌کردند اگر رزم‌آراء طرح تنصیف عواید نفتی را زودتر به مجلس ارائه می‌داد، تب ملی شدن نفت فروکش می‌کرد، اینک ناآرامیها به اندازه‌ای بود که هیچ چیز غیر از اصل ملی شدن نمی‌توانست التهابات را بخواباند، اصلی که در مورد نحوه اجرائی شدن آن هم ابهام وجود داشت. سخنان و مذاکرات رزم‌آراء با سفیر انگلیس روز دوازدهم اسفند ماه 1329 انجام گرفت، اما پیش از این تحولاتی دیگر هم صورت یافته بود.

قتل رزم‌آراء، ملی شدن نفت و مواضع امریکا

روز اول اسفند سال 1329 رزم‌آراء با برخی از اعضای کمیسیون نفت مجلس شانزدهم ملاقات کرد و تقاضا کرد بر مبنای تنصیف عواید نفتی به او اختیار داده شود با شرکت نفت انگلیس و ایران مذاکره کند. کمیسیون نفت مجلس این اختیار را به او نداد، دولت انگلستان هم نارضائی خود را از دولت رزم‌آراء به این دلیل که نتوانسته با مجلس به توافقی دست یابد اعلام کرد. عصر روز دوازدهم اسفند؛ یعنی همان روزی که با سفیر گفتگو شده بود، رزم‌آراء بار دیگر در کمیسیون نفت مجلس حضور یافت. او گفت موضوع نفت را به عده‌ای از متخصصین ارجاع داده است و نباید بدون مطالعه در این زمینه اقدام کرد. روز سیزدهم اسفند یعنی یک روز بعد از گفتگو با شپرد، رزم‌آراء باز هم در کمیسیون نفت مجلس حضور یافت و صریحا گفت زمان برای ملی کردن نفت مناسب نیست و به همین دلیل طرفداران ملی کردن را خائن دانست.⁽¹⁾اندکی بعد از این ملاقات روز شانزدهم اسفند ماه سال 1329 رزم‌آراء به ضرب گلوله به قتل رسید.⁽²⁾

به دنبال قتل رزم‌آراء وزارت خارجه امریکا از گریدی خواست از شاه حمایت کند. وب، معاون وزارت خارجه در تلگرافی خطاب به گریدی، حذف رزم‌آراء از صحنه سیاسی ایران را باعث پیش آمدن وضعیت خطرناکی می‌دانست که دو سویه دارد: یا کمونیست‌ها قدرت را قبضه خواهند کرد و یا اینکه دستانی نیرومند مورد نیاز خواهد بود که رهبری کشور را به دست گیرد. از دید وزارت امور خارجه امریکا تنها کسی که در آن شرایط می‌توانست سکان اداره کشور را به دست گیرد شخص شاه بود. وب معاون وزارت خارجه خاطر نشان کرد ایالات متحده و بریتانیا متحدا به‌هر نحوی شده از شاه حمایت می‌کنند و او را تشویق می‌نمایند که با قاطعیت و نیرومندی بحران کشور را مهار نماید.⁽³⁾در پاورقی همین گزارش آمده است قتل رزم‌آراء ظاهراً به این علت بوده که فدائیان اسلام به این نتیجه رسیده‌اند او از اقدامات کمونیستی حمایت می‌کند و در مسئله نفت به سود بیگانگان عمل می‌نماید. از سوئی آلن دالس قائم مقام سیا، بورتون

بری⁽¹⁾قائم مقام جرج مگ گی در وزارت امور خارجه، همراه با ویلیام راونتری و ادوین رایت⁽²⁾در دفتر کار دالس با او ملاقات کردند. در این ملاقات کرمیت روزولت⁽³⁾و فرانک وایزنر⁽⁴⁾هم حضور داشتند، این دو تن از مقامات سیا در امور خاورمیانه بودند. در این ملاقات دالس از وزارت خارجه خواست هر سیاستی را که خود لازم می‌داند در ارتباط با تحولات ایران در پیش گیرد و وزارت خارجه هم تقاضا کرد سیا مأموران بیشتری به ایران اعزام دارد. کرمیت روزولت به عنوان رابط سیا و وزارت امور خارجه انتخاب شد و مسئولیت کاری او کنترل اوضاع ایران شمرده شد.

حتی بعد از سقوط علاء که نخست‌وزیری را به دنبال قتل رزم‌آراء به دست گرفته بود، و وقتی که مصدق به نخست‌وزیری رسید، آچسن باز هم مراتب اعتماد خود را نسبت به شاه ابراز داشت و او را بهترین امید ایالات متحده برای برقرای ثبات و ایجاد رهبری متمرکز عنوان کرد. این اعتماد به حدی بود که وقتی شاه تقاضای ارسال تانک از امریکا کرد، وزارت امور خارجه بدون توجه به اعتراضات نظامیان به وی جواب مثبت داد، صرفا به این دلیل که اقدام مزبور شاه را خوشحال خواهد کرد.⁽⁵⁾

از آن سوی تورنبورگ بعد از شنیدن خبر قتل رزم‌آراء از بحرین که محل اقامتش بود به تهران آمد و با حسین علاء نخست‌وزیر جدید ملاقات کرد و در خواست همکاری نمود. از سوئی او با برخی رهبران جبهه ملی مثل حسین مکی و دکتر مظفر بقائی هم ارتباط داشت. گریدی به تورنبورگ که به دنبال یافتن راه حلی برای خاتمه مسئله نفت بود، یاد آوری کرد که دولت امریکا مایل نیست شهروندانش به‌طور مستقیم با این مسئله مواجه شوند، زیرا این امر به منافع ایالات متحده لطمه خواهد زد. تورنبورگ با ترغیب سفیر به بحرین بازگشت. جان وایلی که اینک سفیر امریکا در پاناما شده بود، نامه‌ای به معاون دائمی وزارت خارجه فریمن ماتیوز⁽⁶⁾نوشت و به او هشدار داد مواظب تورنبورگ باشد. وایلی بر این باور بود که تورنبورگ از اوضاع جاری ایران

احتمالاً به نفع شخصی خود استفاده خواهد کرد. از آن سوی اچسون در نامه‌ای به گریدی نوشت شک دارد تورنبورگ بتواند خارج از موضوع نفت باقی بماند.⁽¹⁾به‌عبارت بهتر خود مقامات امریکا بیم داشتند او در مسائل سیاسی ایران دخالت کند و وضع را بیش از آن چیزی که بود، وخیم سازد. در همین اوضاع و احوال کارشناسان شورای امنیت ملی امریکا در تحلیلی بدون تاریخ، جایگاه ایالات متحده نسبت به مسئله ایران را در دستور کار خود قرار دادند، این سند طبقه بندی به کلی سری داشت و در جلد دهم اسناد روابط خارجی امریکا درج شده است. در این سند با تحلیلی از وضعیت ایران بعد از قتل رزم‌آراء، به صراحت قید شده که از دید این کارشناسان از دست رفتن تولید نفت ایران، تأثیر نامطلوبی بر منافع اقتصادی غرب بر جای خواهد گذاشت و به‌طور خاص فعالیت‌های صنعتی کشورهای اروپای غربی را تحت‌الشعاع خود قرار خواهد داد.

با چنین تحلیلی هدف اصلی سیاست خارجی امریکا در ایران در درجه نخست جلوگیری از نفوذ کمونیسم ارزیابی شد که این استراتژی باعث می‌شود ایران در مدار منافع دنیای غرب قرار گیرد. امریکا تلاش می‌کرد روابط ایران با آن دسته از کشورهای عضو سازمان ملل را که به استقلال ایران اهمیت می‌دهند، سرلوحه فعالیت دیپلماتیک خود قرار دهد. از سوی دیگر به دید کارشناسان شورای امنیت ملی امریکا باید ثبات سیاسی و امنیت داخلی ایران تأمین می‌شد و به این ترتیب مانع بهانه جوئی شوروی برای دست‌اندازی به خاک ایران می‌شدند. حتی به این شکل می‌خواستند راه تجاوز غیر مستقیم شوروی را در ایران از طریق خرابکاری داخلی تضمین نمایند. باید اصلاحات اجتماعی و اقتصادی در کشور به منظور کاستن از نارضایتی ها سرلوحه کار دولت‌های ایران واقع می‌شد.⁽²⁾در این حال لرد مونت باتن⁽³⁾نایب السلطنه سابق هند که به نحوه گفتگو با سران کشورهای آسیائی وقوف داشت به دولت بریتانیا پیشنهاد کرد قبل از آنکه مجلس ایران قانون ملی شدن نفت را تصویب کند، هیئتی را به این کشور اعزام کند تا به صورت مسالمت‌آمیز مسئله نفت را حل و فصل نماید. شاید او خود را برای

این منظور کاندیدا کرده بود، اما موریسون وزیر خارجه وقت انگلیس توضیح داد، اینک بدون مذاکره با واشنگتن هیچ اقدامی صورت نخواهد گرفت و امریکا هم ترجیح می‌دهد به جای اعزام هیئت، به‌طور خصوصی با حسین علاء نخست‌وزیر ایران گفتگو شود.⁽¹⁾

روز سی‌ام فرودین ماه سال 1330 در دوره نخست‌وزیری علاء، جلسه‌ای مهم با حضور سر الیور فرانکس سفیر بریتانیا در واشنگتن، جرج مک گی معاون وزارت امور خارجه امریکا، ویلیام راونتری مدیر اداره یونان، ترکیه و ایران و تعدادی دیگر از مقامات امریکائی و انگلیسی به منظور یافتن راه‌حلی برای بحران نفت ایران، تشکیل شد. راونتری بر این باور بود هر تصمیمی که مغایر با تمایلات ایرانیان در جهت ملی شدن نفت کشورشان باشد، به زیان اردوگاه غرب تمام خواهد شد. مک گی هم بر این باور بود که مخالفت با ملی شدن نفت در ایران باعث می‌شود احتمالاً کمونیستها را که به گمان او بر امواج هیجانات ملی سوارند، در موقعیتی نیرومند قرار دهد.⁽²⁾این قضاوت بسیار شگفت‌انگیز بود؛ زیرا نه تنها شوروی بلکه حتی حزب توده هم روند تحولات ایران را در این دوره با عینک بدبینی مورد ارزیابی قرار می‌دادند و به‌طور مشخص شخص دکتر مصدق را عامل امپریالیسم می‌دانستند. اینکه منظور از کمونیستهائی که بر موج احساسات ملی سوارند چه کسانی هستند، در اسناد وزارت خارجه امریکا مشخص نیست. اما آنچه مشخص است این است که کمونیستها حتی واژه ملی را ابزاری برای تأمین منافع غرب ارزیابی می‌کردند و این دیدگاه به‌طور مشخص در نشریات حزب توده به وفور به چشم می‌خورد.

برای اینکه میزان صداقت امریکائیها را در این ارزیابیها درک کنیم لازم است بر اساس جراید خود حزب توده به مواضع آنان در این مقطع تاریخی اشاره نمائیم. حقیقت این است حتی پیش از اینکه رزم‌آراء کشته شود و درست در ایامی که وی بر سریر قدرت بود، روزنامه به سوی آینده ارگان حزب توده از «بلوک استعماری انگلو امریکن» یاد می‌کرد که گروههای کاذب اصلاح طلبی را به وجود آورده است که ظاهر مترقی دارند ولی در باطن ارتجاعی و استعماری اند. حزب توده از جبهه ملی به عنوان

دسته‌بندی «ارتجاعی و کثیف» یاد می‌کرد که مصداقی از روش‌های استعماری انگلو امریکن است. این جبهه یک جریان دروغین رفورمیستی خوانده می‌شد که با شعارهای متقلبانه در صدد انحراف افکار عمومی ملت ایران است. واژه‌هائی مثل «پلید» در مورد سلسله جنبانان این جبهه امری متعارف از سوی جراید حزب توده بود، حزب بر این باور بود که این دسته اشخاص برای به زنجیر کشیدن ملت آماده می‌شوند. «بند و بست مبتذل و کثیف» عنوان دیگری بود که بر طرفداران ملی شدن نفت از سوی حزب توده اطلاق می‌شد. با اینکه گفته می‌شد میان افراد جبهه ملی سنخیت کامل وجود ندارد و نمی‌توان همه را به یک چوب راند، اما در اینکه این جبهه مجری نظریات استعماری است تردیدی نمی‌کردند.⁽¹⁾

وقتی که مصدق هم دولت خود را تشکیل داد، باز حزب توده در جراید خود دولت او را ضد ملی، ملت کش، فاشیست، دروغگو و مطیع سیاست‌های استعماری امریکا می‌دانست. از توطئه بزرگی سخن به میان می‌آمد که «دکتر مصدق با الهام از منابع امپریالیستی بر ضد منافع ملت ایران چیده است.» نیز «راه دولت دکتر مصدق راه ملت کشی، راه توسل به عملیات فاشیستی، راه دروغ پراکنی، گوبلس⁽²⁾منشی، راه بند و بست با امپریالیسم امریکا و انگلیس و راه فدا کردن منافع ملت ایران در مورد نفت»⁽³⁾دانسته می‌شد. شواهدی از این دست بسیار فراوانند و ذکر آنها ضرورتی ندارد، هدف از ذکر فقرات بالا نشان دادن این موضوع است که در مقطع زمانی مورد نظر، یعنی دوره بعد از قتل رزم‌آراء که حتی مصدق در منصب نخست‌وزیری قرار نداشت شایعه هدایت اوضاع به دست کمونیستها برای تولید وحشت عمومی و توجیه حضور استعماری انگلیس و امریکا در کشور صورت می‌گرفت و گرنه در آن شرایط کمونیستها با شعار ملی شدن نفت به شدت مخالفت می‌کردند و آن را نظریه‌ای استعماری می‌دانستند.

امریکا، نخست‌وزیری مصدق و بحث ملی شدن نفت

به‌هر حال در چنین فضائی بود که روز هفتم اردیبهشت سال 1330 دکتر محمد مصدق به پست نخست‌وزیری دست یافت. یازده روز بعد هنری گریدی گزارشی از تهران به وزارت امور خارجه دولت متبوع خود ارسال کرد. او نوشت شاه از موضوع قانون ملی شدن صنعت نفت و انتخاب مصدق به نخست‌وزیری بسیار غمناک است. شاه بر این باور بود که مصدق مدت زیادی در موضع قدرت نخواهد بود و شخص شاه نسبت به حل مسئله نفت بدبین است. در همین گزارش آمده بود حسین علاء گفته است مصدق به او پیشنهاد کرده پست وزارت امور خارجه را بپذیرد، اما چون او با سیاست موازنه منفی مصدق مخالف است؛ نتوانسته پیشنهاد او را قبول کند. علاء طرفدار راسخ حمایت از بلوک غرب بود، اما به گزارش گریدی مصدق در تلاش بود شوروی را آرام و راضی کند، به همین دلیل بین این دو اختلاف وجود داشت و علاء تصدی منصب وزارت خارجه را رد کرد.⁽¹⁾در این زمان علاء سناتور بود و گریدی با او و تیمی متشکل از سیدحسن تقی زاده، رضازاده شفق، محمدعلی مسعودی و مستشارالدوله صادق که همه سناتور بودند، در باب مسئله نفت گفتگو می‌کرد.

سیاست موازنه منفی همانطور که حملات حزب توده را

به ارمغان آورد، محافل وابسته به غرب را نیز آشفته ساخت. از آن سوی ایالات متحده رسما علیه این سیاست واکنش نشان داد. آچسن در نامه‌ای خطاب به گریدی یادآوری کرد وزارت امور خارجه سیاست بی‌طرفی اتخاذ شده از سوی مصدق را «به عنوان جدی ترین خطر» تلقی می‌کند. آچسن نوشت دلیل نگرانی او این است که شاید مصدق دست به اقدامی زند که به‌طور جدی امنیت ایران را تهدید نماید و محقق شدن سیاستهای ایالات متحده را در ایران با دشواری مواجه کند و یا امکان اجرای این سیاستها را غیر ممکن سازد. وزارت خارجه امریکا مدعی شد شواهدی در این زمینه وجود دارند، از جمله تقاضای حزب توده از مصدق برای اخراج مستشاران نظامی امریکا از ایران و پایان دادن به سیاست کمک نظامی ایالات متحده به دولت‌های کشور، تقاضای مصدق برای کاستن از بودجه نظامی کشور و شایعاتی مبنی بر اینکه احتمال دارد مصدق فعالیت حزب توده را قانونی اعلام کند. خبر تقلیل بودجه ارتش از سوی یک «منبع موثق» از درون جبهه ملی در اختیار گریدی قرار گرفته بود. طبق تصمیمی که ظاهرا مصدق اتخاذ نمود قرار بود بودجه ارتش به دو سوم تقلیل داده شود.

وزارت خارجه امریکا بر این باور بود اگر بودجه ارتش نقصان یابد، نیروهای نظامی توانائی برقراری آرامش را بعد از اغتشاشهائی که قطعاً به دست حزب توده ایجاد می‌گردد، نخواهند داشت. حتی گفته می‌شد این وضعیت زمینه را برای تحقق یک کودتا مهیا می‌سازد. از سوی دیگر احتمال داده می‌شد اگر مصدق مستشاران نظامی امریکائی را اخراج کند؛ کنگره این اقدام را سیاستی در جانبداری از شوروی تلقی خواهد کرد. آچسون ابراز امیدواری کرد مصدق به رغم سیاستش در برابر شرکت نفت انگلیس و ایران، مانع صدور جریان نفت به غرب نشود، او بر این باور بود مصدق با سیاست خود امنیت ایران را در معرض تزلزل قرار می‌دهد و به نظر وزارت خارجه در چنین صورتی «دست یازیدن به تدابیر سیاسی فوق‌العاده» برای جلوگیری از جدائی ایران از غرب ضرورت می‌یابد. به شاه هم توصیه شد در برابر روش‌های «شتابزده و غیر عقلانی» مصدق، نوعی اعتماد به نفس و بازگشت به آرامش در پیش گیرد و از مخاطرات وخیم آنچه در کشور می‌گذرد آگاه باشد. حتی به گونه‌ای پیشنهاد می‌شد شاه به دلیلی غیر از ملی کردن نفت، مصدق را از نخست‌وزیری عزل کند و کسی را که بیشتر مورد اعتماد وی است به این سمت منصوب نماید. توصیه شد سفیر با شاه ملاقات کند و به او تفهیم نماید که سیاست امریکا مبتنی بر استقلال ایران تحت رهبری شاه است و دولت ایالات متحده نگران است با اقدامهای ضد‌خارجی کنونی اوضاع یکسره به هم ریزد. نیز از سفیر خواسته شد احتمالاًت ذکر شده در مورد وضعیت ایران را که در این تلگراف ذکر شده، مورد بررسی قرار دهد و تفسیری فوری از آن ارائه نماید.⁽¹⁾گریدی دو روز بعد به آچسن پاسخ داد، او نوشت وزارت امور خارجه بیهوده از امور ایران نگران است، اگر نگرانی جدی در ایران وجود داشته باشد سفیر خود آن را اعلام خواهد کرد.⁽²⁾

به واقع نگرانی اصلی نه گرایش ایران به سوی شوروی بلکه چیز دیگری بود که در

تلگراف روز بعد وزیر خارجه امریکا هویدا شد. وزیر نوشت مطبوعات انگلیسی موضع ملایم امریکا را ناشی از حمایت قلبی آنان از اصل ملی شدن می‌دانند، حال آنکه حقیقت این است شرکتهای امریکائی ابراز نگرانی می‌کنند که مبادا موضع ملایم کشورشان در مورد لغو یک جانبه امتیاز نفت باعث شود وضعیت آنان و منافعشان در خاورمیانه به مخاطره افتد.⁽¹⁾به‌عبارت بهتر نگرانی ایالات متحده و شرکتهای نفتی این کشور آن بود که مبادا الگوی ملی شدن نفت ایران در سایر کشورهای نفت خیز خاورمیانه به ویژه عربستان اجرا شود و منافع آنان را با خطر جدی مواجه سازد. به همین دلیل بود که روز 31 مه آن سال ترومن به کلمنت اتلی نخست‌وزیر دولت کارگری انگلیس نوشت به خوبی آگاه است که حفظ استقلال ایران و ادامه جریان نفت این کشور به سوی غرب ضرورت اساسی دارد.⁽²⁾

روز هیجدهم مه سال 1951 بیانیه مطبوعاتی امریکا در مورد مسئله نفت ایران صادر شد. در این بیانیه ضمن تأکید بر روابط و دوستی پایدار بین امریکا و هر دو کشور انگلیس و ایران؛ یادآوری شد که ایالات متحده حق ایران را برای کنترل بیشتر منابع نفتی خود به رسمیت می‌شناسد و این را به طرف انگلیسی هم اطلاع داده است. اما امریکا نقض یک جانبه قرار دادهای نفتی را نمی‌تواند بپذیرد و در این شرایط شرکتهای امریکائی در ایران سرمایه گذاری نخواهند کرد. ابراز امیدواری شده بود اختلافات از طریق مذاکره حل و فصل شود. سه روز بعد دولت ایران به موضع یاد شده اعتراض کرد و آن را دخالت در امور داخلی خود دانست. روز 23 مه مطابق با دوم خرداد 1330، آچسون در یک مصاحبه مطبوعاتی از واکنش ایران ابراز شگفتی کرد و نگرانی خویش را در باب یافتن راهی مسالمت‌آمیز به منظور حل مسئله نفت بیان داشت. سه روز بعد از این اظهار نظر، در 26 مه مطابق با پنجم خرداد آن سال بار دیگر وزیر خارجه امریکا بر ضرورت دست یابی به راه حلی مسالمت‌آمیز برای پایان دادن به اختلافات تأکید نمود و مذاکره را تنها راه حل مشکل دانست.⁽³⁾انگلستان مایل نبود

مسئله نفت حل شود، زیرا بر این باور بود حتی اگر این معضل هم به نحو رضایت بخشی حل و فصل گردد، باز اعتمادی به افق پیش روی تحولات ایران نیست. انگلستان بر این باور بود ایران به سرعت از گردونه منافع بلندمدت بریتانیا و جهان غرب دور می‌شود، پس حتی اگر مسئله نفت حل و فصل شود، باز هم آینده سیاسی این کشور به نفع بلوک شرق رقم خواهد خورد. دولت بریتانیا بدون جلب حمایت امریکا نمی‌توانست کاری از پیش ببرد، پس تلاش می‌کرد اختلافات خود با دولت ایران را در مسئله نفت خلاصه نکند. انگلستان برای اینکه آمریکا را وادار به اتخاذ سیاستی فعال علیه مصدق کند، بحث نفوذ کمونیسم را پیش کشید و به طرف امریکائی هشدار می‌داد ایران بعد از کره نخستین سنگر مقدم شوروی برای دست اندازی به این کشور خواهد بود. این سیاست بعداً از طرف وودهاوس هم تعقیب گردید، او مصدق به رغم مسئله نفت باید از کار برکنار شود، زیرا اگر شوروی بخواهد از کودتائی توسط حزب توده حمایت کند، مصدق قادر به مقابله با آن نخواهد بود.⁽¹⁾ 

در این شرایط بود که امریکا و انگلیس مذاکرات مشترک را برای رسیدن به توافقی برای مهار بحران، شدت بخشیدند. انگلیسیها بر این باور بودند که برای حفاظت از منابع نفتی خوزستان باید به زور متوسل شد و نیروی نظامی در این نقطه از کشور پیاده کرد. اما امریکا دیدگاهی خلاف این موضع داشت و بر این باور بود که توسل به زور می‌تواند باعث وخیم ترین شدن مشکلات شود. والتر گیفورد⁽²⁾سفیر امریکا در لندن که پست خود را تا بعد از کودتای بیست و هشتم مرداد یعنی تا دی ماه سال 1332 حفظ نمود، در تلگرافی خاطرنشان کرد نوعی سوء تفاهم بین انگلیسیها در مورد موضع امریکا در مسئله ایران بروز کرده است. ماجرا از این قرار بود که طرفین توافق کرده بودند اگر احتمالاً حزب توده توانست به کودتا دست زند و یا وخامت اوضاع باعث گردد که سمت و سوی تحولات به طرف قدرت گرفتن این حزب گرایش یابد؛ دولتین باید امکان به کارگیری زور را به منظور جلوگیری از افتادن منابع نفتی کشور به دست این حزب مورد ارزیابی قرار دهند. البته این سناریو در صورتی است که راه دیگری وجود نداشته باشد. اما گیفورد در عین حال نوشت بریتانیائی‌ها گمان می‌برند بین آنان

و طرف امریکائی در زمینه توسل به زور تفاوت چندانی وجود ندارد و احتمالاً تفاوتهای اندک هم می‌تواند رفع و رجوع شود.⁽¹⁾حال آنکه موضع واقعی بخشی از مقامات امریکا این نبود. طبق گزارشهای گریدی دلیلی برای هراس از به قدرت رسیدن حزب توده وجود نداشت و امکان کودتای نظامی حزب توده نیز خیلی بعید بود. به راستی حزب توده با کدامین عده و عده می‌توانست دست به کودتا زند و توان نظامی این حزب در آن شرایط تاریخی به چه میزانی بود که حتی امکان انجام یک کودتا را به ذهن متبادر نماید؟ این بزرگنمائی هدفی دیگر داشت: ترسانیدن مردم و محافل سیاسی از امکان به قدرت رسیدن کمونیستها در ایران، برای این منظور میلیونها دلار خرج می‌شد و مطبوعاتی خاص به شکلی هماهنگ با این تولید وحشت همسوئی و همکاری می‌کردند. ایالات متحده برای اینکه هژمونی خود را برای تسلط بر ایران توجیه کند نیازمند یک بهانه بود، این بهانه هم نمی‌توانست چیزی جز افشاندن بذر توهم نفوذ کمونیسم در ایران و خطر کودتای نظامی حزب توده باشد. به واقع این سناریوئی بود که مدتها پیش از کودتای بیست و هشتم مرداد در مورد آن کار و تحقیق همه جانبه صورت گرفت و به محض مهیا شدن زمینه اقدام لازم با توسل به زور به منظور بازگردانیدن آب مسئله نفت به سرچشمه قبل از کودتا صورت گرفت.

بهترین شاهد مدعا گزارشهای خود وزارت امور خارجه امریکا و نیز بیانیه‌های شورای امنیت این کشور است. روز هشتم تیر ماه سال 1330، شورای امنیت ملی امریکا حفظ استقلال و حاکمیت ملی ایران و بستگی آن را به دنیای غرب دارای اهمیت حیاتی دانست. این اهمیت به دلیل موقعیت کلیدی و استراتژیک کشور، منابع نفتی و درجه آسیب پذیری آن در برابر شوروی و امکان براندازی سیاسی تلقی شد و اینطور توضیح داده شد که ایران همواره یکی از اهداف توسعه‌طلبانه شوروی بوده است و از دست رفتن ایران را به مثابه یکی از احتمالاً ممکن باید همیشه در نظر داشت. به دید شورای امنیت ملی امریکا اگر ایران از دست برود، کلیه منطقه خاورمیانه همراه با هند و پاکستان دستخوش آشوب خواهد شد. از سوئی بدون دسترسی به نفت ایران دنیای غرب از تمام نفت خاورمیانه محروم خواهد گردید، به این دلیل که الگوی ایران در

صورت موفقیت می‌تواند به سایر کشورهای نفت خیز تسری پیدا کند. محرومیت از نفت ایران به‌طور خاص بر صنایع اروپای غربی تأثیر مخرب خواهد گذاشت، این تأثیر گذاری هم مربوط به دوره صلح و هم زمان جنگ است؛ علت این است که صنایع اروپای غربی به شدت به نفت ایران وابسته‌اند. از سوئی ایران یکی از مهمترین کانال‌های ارتباطی امریکا و بریتانیاست در منطقه؛ و از دست دادن آن به منزله تهدید خطوط ارتباطی دنیای غرب با بخش های دیگر آن در خاورمیانه محسوب می‌شود. دیگر اینکه تضعیف موقعیت ایالات متحده می‌تواند باعث تضعیف اراده مقاومت کشورهای منطقه در برابر کمونیسم شود، اگر باعث نابودی تمام عیار آنها نگردد. از نظر سیاست رسمی امریکا رویدادهای مربوط به ملی شدن نفت ایران، در زمره تحولاتی است که می‌تواند به‌طور جدی منافع ایالات متحده را مورد تهدید قرار دهد. بنا‌براین ایالات متحده باید کلیه تدابیر لازم را به منظور جلوگیری از سقوط ایران در دامان کمونیسم مبذول دارد. شورای امنیت ملی امریکا بر این باور بود تحولات ملی شدن نفت در غایت خود باعث از دست رفتن ایران و قطع ارتباط آن با دنیای غرب خواهد شد؛ این احتمال یا از راه یک قیام کمونیستی و یا از راه تسلط کمونیستها بر نهضت ملی نفت ایران میسر خواهد شد. برای امریکا این مهم است که در ایران دولتی وجود داشته باشد که حلقه‌های ارتباطی کشور را با غرب تحکیم بخشد و توانائی لازم برای امنیت داخلی به منظور مقاومت در برابر تجاوز شوروی را داشته باشد.

استراتژی امریکا در این مقطع زمانی مشتمل بر حمایت بدون قید و شرط از شاه به مثابه تنها کسی که استعداد رهبری کشور در مسیر منافع غرب را دارد، بود. باید در این راستا کمکهای نظامی، اقتصادی، سیاسی و فنی لازم در اختیار او قرار می‌گرفت. این امر باعث تقویت ثبات داخلی ایران می‌شد و رهبری شاه را نیز تضمین می‌کرد. به نظر شورای امنیت ملی امریکا اگر این کار محقق می‌شد؛ توانائی لازم در بین مردم ایران برای مقابله با کمونیسم افزایش. در همین راستا کمونیستها نمی‌توانستند اقدام براندازی را در دستور کار خود قرار دهند. مهمتر اینکه ایالات متحده باید این سیاست را به جز موارد خاصی که به زیان منافع و سیاستهای این کشور می‌شد، از نزدیک با بریتانیا هماهنگ می‌کرد و حمایت این کشور را جلب می‌نمود. در این راستا باید به طرف ایرانی تفهیم می‌شد که امریکا حق حاکمیت کشورها را بر منابع طبیعی‌شان به رسمیت

می‌شناسد اما برای روابط بین‌المللی ناشی از قراردادها هم اهمیت قائل است. دولت ایران باید در اولین فرصت اصلاحات مالی، قضائی، اداری و امثالهم را صورت می‌داد. دولت ترکیه و سایر دولتهائی که ممکن است نفوذشان در کشور مهم باشد، باید سیاست فعالانه‌تری در برابر تحولات ایران بر عهده می‌گرفتند تا دولت ایران تشویق شود روابط مستحکم تری با ملل غرب بر قرار نماید.⁽¹⁾

 لازم به یادآوری است کلیه مواردی را که ما تحت عنوان ملل غرب، کشورهای غربی و یا امثالهم در این کتاب به کار می‌بریم؛ در اصل اسناد امریکائی جهان آزاد، ملل آزاد و امثال آن است. به‌عبارتی از منظر سیاستمداران امریکائی دو جهان بیشتر وجود نداشت: جهان آزاد به رهبری امریکا و انگلیس و جهان بسته که عبارتند از کشورهائی که به رهبری شوروی پشت دروازه‌های آهنین⁽²⁾زندگی می‌کنند. با این دیدگاه نظریه‌ای به نام سیاست موازنه منفی، یا سیاست بی طرفی و یا همان روشی که سیدحسن مدرس از آن به عنوان سیاست موازنه عدمی نام می‌برد محلی از اعراب نمی‌توانست داشته باشد. از دید امریکا نخبگانی که از بسط روابط کشورشان با ایالات متحده و اردوگاه سرمایه‌داری حمایت

می‌کردند، به اردوگاه جهان آزاد تعلق داشتند و کسانی که حتی از عدم تعهد و یا بی‌طرفی سخن به میان می‌آوردند در تحلیل نهائی از سرچشمه اردوگاه شرق سیراب می‌شدند. مفهوم استقلال از دید امریکائی‌ها گرایش نخبگان سیاسی کشور به سوی غرب بود؛ هر کس که اندیشه‌ای خلاف این در سر می پرورد دشمن غرب به حساب می‌آمد، حتی اگر به شوروی هم گرایشی اصولی نداشت. این بود کلید روابط ایالات متحده با نخبگان کشورهائی مثل ایران، کلیدی که از جنگ دوم جهانی به این طرف مورد استفاده قرار گرفت و بالاخره سر از دولت وابسته‌ای در آورد که با حمایت مستقیم سفارت امریکا در اواخر دهه سی شمسی در تهران راه‌اندازی شد و در دهه‌های چهل و پنجاه قدرت خود را تثبیت نمود.

از سوئی به واقع طبق گزارش گیفورد سفیر امریکا در لندن، انگلستان برنامه دراز مدتی برای مسئله ایران در سر داشت و منتظر فرصت مناسب بود تا آن را عملی سازد. به نظر هربرت موریسون⁽¹⁾وزیر امور خارجه انگلیس، شاه باید مصدق را از نخست‌وزیری عزل می‌کرد و مجلس شانزدهم را منحل می‌ساخت. اما مسئله این بود که به نظر وزیر خارجه انگلیس شاه این شجاعت را ندارد. سر فرانسیس شپرد⁽²⁾چندین بار با شاه در این زمینه گفتگو کرده بود، اما شاه جرأت نداشت دست به این اقدام زند و نیز توانائی تغییر در وضعیت کشور را هم نداشت. به نظر بریتانیا اگر شاه شجاعت لازم را داشت، ارتش ایران کاملاً از او حمایت می‌نمود، گرچه شاید در رده‌های پائین تر ارتش کسانی باشند که تحت نفوذ حزب توده واقع شده‌اند.⁽³⁾

به واقع این سخنان به تأکید دکتر هنری گریدی هیچ کدام واقعیت نداشت. گریدی در نامه‌ای خطاب به آچسون توضیح داد که سراسر پائیز و زمستان سال گذشته که رزم‌آراء در موضع قدرت بود تلاش کرد شرکت نفت انگلیس و ایران را وادار کند تا با لحاظ مصلحت همه جانبه در برابر شوروی، سیاست خود را اندکی در ارتباط با ایران عوض کند. او بارها با مقامات انگلیس و به ویژه فرانکس سفیر این کشور در امریکا مذاکره و گفتگو کرد. تلاشهای گریدی برای جلب حمایت وزارت خارجه انگلیس از اقدامات رزم‌آراء حتی حمایت غیر مالی، بدون نتیجه ماند و همیشه وزارت خارجه حاضر نشد از نفوذ خود روی شرکت نفت انگلیس و ایران برای رسیدن به یک مصالحه استفاده کند. او خطاب به وزیر خارجه‌اش توضیح داد موریسون وزیر خارجه انگلیس همان سیاست لجاجت و سخت سری را به کار گرفته است و همان تاکتیک‌های قدیمی را برای نجات حزب کارگر از مخمصه به کار می‌گیرد. او توضیح داد مصدق از حمایت 95 تا 98 درصد ملت ایران برخوردار است و سعی در بر کنار

کردن او چیزی جز حماقت محض نیست؛ اما اگر نخست‌وزیر ایران خود سقوط کند آن امری است علیحده. گریدی توضیح داد هر گاه مصدق نرمش نشان می‌دهد وزارت امور خارجه انگلیس آن را نشانه‌ای بر ضعیف شدن او می‌شمارد و سخت گیری را ادامه می‌دهد. به نظر گریدی مصدق آماده بود روند صدور نفت را از سر گیرد، در این زمینه مشکلی وجود نداشت. از سوئی اگر طرف انگلیسی برای نشان دادن حسن نیت و انعطاف، مبلغ ده میلیون لیره استرلینگ و افزایش آن تا میزان بیست و یا بیست و پنج میلیون لیره به دولت مصدق برای حل مشکلات عاجل خود بپردازد، امکان دارد فضای مساعدی برای از سرگیری مذاکرات به وجود آید. او گفت تعطیل کردن پالایشگاه آبادان که به نظر انگلیسی ها اقدامی است تنبیهی که می‌تواند دولت مصدق را سر عقل آورد، کاری است خطرناک و تبعات ناشی از بیکاری گسترده را به ارمغان خواهد آورد. او گفت کسانی که در لندن به سیاست سازی مشغولند ظاهرا فکر می‌کنند تعطیلی پالایشگاه منجر به سقوط مصدق می‌شود، اما در این امر تردید فراوان وجود دارد. او شانسی برای جانشینی فردی دیگر به جای مصدق در آن شرایط نمی‌دید. اگر این سیاست بریتانیا ادامه یابد، به قول گریدی چیزی جز فروپاشی همه جانبه نصیب کشور و تبعات ناگوار آن نمی‌توانست قابل انتظار باشد. او از وزیر خارجه و رئیس جمهور امریکا خواست وی را در ادامه سیاست مسالمت جویانه‌اش یاری دهند، این سیاست به کار بستن منطق در شرایط فوق‌العاده و قابل انفجار بود.⁽¹⁾

روز بیست و هشتم ژوئن سال 1951 مطابق با هشتم تیر ماه سال 1330 مصدق نامه‌ای خطاب به ترومن ارسال داشت. در این نامه قید شده بود با وجود شور و شعف مردم ایران به منظور ملی شدن صنعت نفت، هیچ‌گونه تهدید جانی و یا مالی اتباع انگلیس را مورد مخاطره قرار نمی‌دهد، این بدان مفهوم بود که مردم ایران با مردم انگلیس خصومتی نداشتند. در این نامه مصدق هم چنین ضمن بر شمردن روابط دیرین و صمیمانه دو کشور ایران و امریکا، اطمینان داده بود هیچ عاملی باعث به هم خوردن روابط دو کشور دوست نخواهد شد. او ملت امریکا را پشتیبان نیرومند آزادی و حاکمیت ملت‌ها خواند و گواه این قضاوت را فداکاری ملت امریکا در دو جنگ بزرگ

جهانی به نفع مردم ایران دانست.⁽¹⁾

به‌هر حال این نامه‌ها چه آنها که از سوی گریدی نوشته می‌شد و چه آنهائی که از سوی مقامات ایرانی و شخص مصدق نوشته شده بود، تأثیر فوری خود را بر جای نهاد. آچسون تلگراف گریدی را به نزد ترومن برد و به او توضیح داد وزارت امور خارجه سیاستی جدید در ارتباط با بحران ایران در پیش گرفته است و می‌خواهد یک میانجی را برای حل و فصل منازعه به ایران اعزام کند. از سوی دیگر ترومن در هیجده تیر سال 1330 نامه‌ای محبت‌آمیز به مصدق نوشت و صمیمانه آرزو کرد تا آنجائی که ممکن است در این اوضاع و احوال مددکار او باشد. او از مصدق خواست اورل هریمن⁽²⁾مشاور نزدیک او را که از نزدیکترین یارانش هم می‌باشد، بپذیرد تا در مسئله نفت با نخست‌وزیر رایزنی کند.⁽³⁾این نامه کاملا محترمانه نوشته بود و ترومن به نخست‌وزیر ایران اطمینان داده بود به رفاه و آسایش مردم ایران می‌اندیشد. مصدق با اینکه پیشنهاد اعزام هریمن را خیلی دیر می‌دانست و با اینکه توضیح داد شرکت نفت هنوز اصل ملی کردن را نپذیرفته است، اما از آمدن فرستاده رئیس جمهور امریکا استقبال کرد.

اما هریمن وقتی به ایران آمد، ضمن مذاکره با مصدق و یارانش مثل کاظم حسیبی و الهیار صالح، با تیم حسین علاء وزیر دربار و سناتور های همفکر او هم ملاقات نمود. در این ملاقات که به همراهی والتر لوی⁽⁴⁾مشاور وزیر دفاع امریکا و رایزن اقتصادی نفت و نیز ویلیام راونتری مسئول اداره یونان، ترکیه و ایران و ژنرال لندری دستیار ویژه رئیس جمهور در نیروی هوائی انجام شد، لوی به حسیبی و صالح توضیح داد بدون کمک شرکت نفت انگلیس و ایران آنها نخواهند توانست نفتی صادر نمایند، مضافا اینکه ناچار به کاهش بهای نفت خواهند شد و حتی اگر این امر هم محقق شود کسی نفت ایران را در آن شرایط نخواهد خرید و قطع صادرات ایران از طریق منابع دیگر جبران خواهد شد. در کنار مذاکره با مصدق و تیم یارانش، مذاکراتی هم با علاء و دوستانش انجام شد. علاء توضیح داد شاه مسائل و مخاطرات موجود را تشخیص

می‌دهد، اما قادر نیست بدون قبول خطر دست به اقدام زند. او گفت کشور به صورت یکپارچه و نیرومند پشت سر مصدق است و در حال حاضر احدی قادر نیست تأئید مردم را به منظور توافق با انگلیسی ها به دست آورد. علاء به رفتار دیپلماتها و مقامات نفتی انگلیس اشاره کرد و گفت آنان باید از اعمال نفوذ در امور ایران خودداری نمایند و نیز به وابسته نظامی آن کشور توصیه شود از سفرهای شکار خود که برای تماس با سران عشایر به منظور ایجاد بلوا انجام می‌شود، خودداری ورزد.⁽¹⁾

می‌دانیم که چنین نشد، مذاکرات عدیده در زمینه حل وفصل منازعات نفتی سرانجامی نیافت حتی مسافرت مصدق به امریکا هم نتیجه‌ای نداد و بالاتر آنکه سیاست دولت امریکا در جهت استقرار دولتی که مورد اعتماد غرب باشد با انجام کودتای بیست و هشتم مرداد سال 1332 به نتیجه قطعی خود رسید. وقتی کودتا در زمان جمهوریخواهان و دوره ریاست جمهوری دوایت آیزنهاور⁽²⁾به نتیجه رسید، ایالات متحده حمایت‌های همه جانبه‌ای از شاه مبذول داشت. درست بعد از کودتا امریکا مبلغ شصت میلیون دلار کمک در اختیار دولت کودتا قرار داد، این مبلغ بیش از دو برابر مبلغی بود که در ده سال گذشته در اختیار دولت‌های ایران قرار داده شده بود. سال 1333 این کمکها دو برابر شد، اینک واشنگتن مطمئن شده بود در ایران ثباتی به منظور صیانت از منافع غرب و رویاروئی با تهدیدات شوروی شکل گرفته است. در همین سال شاه برای دومین بار وارد امریکا شد و مورد استقبال گرم آیزنهاور قرار گرفت. مطبوعات امریکا شاه را قهرمان مبارزه با کمونیسم خطاب کردند و بالاخره دولت وقت امریکا شاه را در راحت شدن از شر زاهدی هم کمک کرد و او را به سال 1334 زمانی که مأموریت خود را به نحو رضایت بخشی انجام داده بود، بر کنار کردند. حتی در دوره راه یابی تیم کندی به کاخ سفید همین سیاست ادامه یافت، دین راسک⁽³⁾وزیر امور خارجه و جولیوس هولمز⁽⁴⁾سفیر امریکا در تهران باز هم مستقیماً از شاه حمایت کردند و بار دیگر هشدار دادند که هر گونه تحول سیاسی در ایران ممکن است به تغییر رژیم

منجر شود.⁽¹⁾به این ترتیب امریکائیها بر خلاف وعده و وعیدهائی که در مورد اصلاحات دادند هرگز حتی از کاندیداهای مورد حمایت خود از جمله دکتر علی امینی هم چندان حمایتی نکردند. اما آنان تا توانستند از تیمی که گراتیان یاتسویچ رئیس پایگاه سیا در تهران درست کرده بود و نام کانون مترقی داشت حمایت همه جانبه نمودند، تشکیلاتی که بعدا به حزب ایران نوین تغییر نام داد. امریکائی‌ها شاید برای نخستین بار در ایران تشکیلاتی را روی کار آورند که متعلق به نسلی از نخبگان سیاسی کشور بودند که بدون چون و چرا ایران را در مدار منافع ایالات متحده در منطقه قرار دادند. این افراد از انواع کمک های دولت‌های وقت امریکا بهره‌مند شدند و روابط دو جانبه دو کشور در دوره صعود این دسته از نخبگان به اوج اعتلای خود رسید. این دسته از نخبگان با وعده اصلاحات روی کار آمدند، اما طنز تاریخ این بود که دوره حکومت آنان به یکی از تاریکترین ادوار تاریخ سیاسی و اجتماعی کشور مبدل شد. بحث فراز و نشیب سیاست امریکا در قبال تحولات ایران، به واقع مقدمه‌ای است واجب در ادامه بحث کنونی این دفتر. به واقع بدون فهم این سیاست، درک منطق رفتار بسیاری از رجال و گروههای سیاسی ایران غیرممکن است؛ با این توضیح بار دیگر به بحث اصلی این دفتر باز می‌گردیم.

فصل هفت

بقائی، نفت و سیاست از کابینه ساعد تا ترور رزم‌آرا

با سقوط احمد قوام، ابراهیم حکیمی، با اختلاف یک رأی در برابر دکتر محمد مصدق به نخست‌وزیری رسید. حکیمی بلافاصله پس از تصدی پست نخست‌وزیری پیشنهاد کرد برای افزایش قدرت شاه مجلس سنا، که نیمی از اعضای آن انتصابی بود، تشکیل شود. پیشنهاد تأسیس این مجلس، که تا آن زمان شکل نگرفته بود، مورد حمایت سیدحسن تقی‌زاده، که زمانی از مخالفین تشکیل آن بود، قرار گرفت. سیدحسن تقی‌زاده و ابراهیم حکیمی از دوره نهضت مشروطیت با یکدیگر همفکری و همکاری داشتند. بقایای گردانندگان و فعالین انجمن های سری دوره محمدعلی شاه و احمدشاه ـ چون تقی‌زاده، حکیمی، ابوالقاسم نجم (نجم الملک) و رجبعلی منصور (منصورالملک) ـ تأثیر فراوان بر روند تحولات ایران در دهه‌های 1320 و 1330 داشتند. کسانی که تا دیروز ظاهراً تشکیل سنا را نمادی از تسلط اشرافیت قاجار بر مقدرات امور کشور می‌دانستند، اما باطناً تلاش داشتند با ایجاد بحرانهای پی در پی مقدمات تشکیل دولتی نظامی را فراهم آورند، اینک در راستای تقویت دیکتاتوری شاه از تشکیل آن مجلس حمایت می‌نمودند.

همزمان تحولاتی دیگر در عرصه‌های بین المللی در جریان بود که در تقدیر شکل گیری دیکتاتوری شاه تأثیر مضاعف داشت. در حقیقت از سال 1947 با «دکترین ترومن» و «طرح مارشال»، که دخالت فعال ایالات متحده آمریکا در امور جهانی را می‌طلبید، دیپلماسی نفوذ و خنثی کردن رقیبان آغاز شد. آمریکا برای مشروعیت بخشیدن به مداخلات خود بهانة عامه‌پسند جلوگیری از نفوذ کمونیسم را سرلوحة کار خود قرار داده بود، مقوله‌ای که البته انگلیسیها پیشتر از دوره جنبش جنگل آن را آزموده

و به منشاء اثر بودن آن کاملاً وقوف داشتند. همزمان با این سیاست در اوایل سال 1326 ایستگاه سازمان اطلاعاتی آمریکا (CIA) در سفارت آمریکا در تهران دایر شد. از این پس عملیات پنهانی که قبلاً توسط وابستة نظامی، عشایری و سایر مقامات سفارت انجام می‌گرفت، توسط رئیس این ایستگاه هدایت می‌شد. عملیات سیا در ایران در ظاهر تنها صبغه ضدکمونیستی داشت و مشتمل بود بر:

1ـ تشکیل ستون پنجم در بین عشایر،

2ـ بررسی راه‌های فرار و حمله در صورت تجاوز شوروی،

3ـ استفاده از نیروی ارامنه و آذربایجانی‌ها برای جاسوسی علیه شوروی،

4ـ ردیابی عملیات جاسوسی شوروی در ایران،

5ـ تشکیل شبکه‌ای برای تبلیغ و ایجاد جنگ روانی به منظور تضعیف نفوذ شوروی و حزب توده.

معهذا، چنانکه حوادث بعدی ثابت نمود، هدف تکاپوی اطلاعاتی آمریکایی‌ها در ایران تنها مقابله با نفوذ کمونیسم نبود. این شبکه از طریق پخش نشریات، کتاب، روزنامه و اعلامیه به بزرگنمایی نقش حزب توده می‌پرداخت و توده‌های مردم را از خطر نفوذ کمونیسم می‌ترسانید. این شبکة مرموز و پیچیده از رمز عملیات «بدامن» استفاده می‌کرد و به همین دلیل به شبکة بدامن‌BEDAMN)) شهرت یافت. این چهره اطلاعاتی امریکا در ایران آن زمان بود. نام اصلی این شبکه TPBEDAMN بود، TP نشان دهنده عملیات پنهان و به قول گازیوریوسکی مخفف نام حزب توده یا Tudeh Party است. به واقع واژه‌هائی مثل TPBEDAMN، TPAJAX و امثالهم به منظور مقابله با نفوذ حزب توده و شوروی در ایران انجام می‌شد. به نظر می‌رسد تی پی بدامن از سه جزء تشکیل شده باشد: TP که مخفف حزب توده است، BE که بر ما دانسته نیست چه مفهومی دارد و یا مخفف چیست، و واژه DAMN که به معنای محکوم کردن و سزاوار جهنم دانستن است. نیز این واژه به معنای لعنت و فحش است. در واقع برای سهولت تلفظ در زبان فارسی است که غلط مصطلح دمن را به کار بردیم و گرنه اگر بخش DAMN در این واژه همان معنائی را داشته باشد که ما توضیح دادیم و در کلیه فرهنگ لغات از جمله فرهنگ لغات آکسفورد هم هست، پس N آن نباید تلفظ شود.

چهره دیگر سیاست ایالات متحده آمریکا در این زمان رقابت نفتی دولت آن کشور

با استعمار بریتانیاست. در واقع، آمریکا برای مشارکت در بهره‌برداری از منابع سرشار شرکت نفت با انگلیس در رقابت بود و حتی میکوشید در صورت امکان سهام کمپانی نفت انگلیس را خریداری کند.⁽¹⁾کمپانیهای امریکائی از دوره مشروطه بخت خود را در زمینه احتمال مشارکت در منابع نفتی ایران آزموده بودند، لیکن هر بار توسط شرکت نفت انگلیس و ایران شکست خوردند. جنگ دوم جهانی و ظهور پدیده نوین سهم ایالات متحده در تحولات داخلی ایران، رقابتهای یادشده را تشدید کرد. اینک تحت پوشش فعالیتهای نفتی انواع و اقسام شبکه‌های جاسوسی و ضدجاسوسی شکل گرفت، البته هدف غائی یافتن جای پائی در منابع نفتی ایران و ادغام تمام عیار ایران در نظام مسلط سرمایه‌داری جهانی بود.

عامل متنفذ دیگر در حوادث ایران کمپانی جهانوطنی رویال داچ شل بود که آن شرکت نیز در پی شکستن انحصار شرکت نفت انگلیس و ایران و تجدید تقسیم منافع نفتی منطقه بود. این کمپانی در ایران گاه به عنوان یک شرکت هلندی یا انگلیسی شناخته می‌شد ولی در واقع منافعی مستقل از شرکت نفت انگلیس و دولت بریتانیا، و نیز کمپانی‌های آمریکایی، داشت. رویال داچ شل هم از بدو تأسیس شرکت نفت انگلیس و ایران به رقابت با آن پرداخت، از همان عصر مشروطه صاحبان سهام این کمپانی تلاش کردند انحصار نفتی شرکت نفت انگلیس و ایران را از بین ببرند و سهمی در این منابع غنی انرژی به دست آورند؛ در حاشیه این رقابتها دسیسه‌های فراوانی شکل گرفت که ظهور و سقوط پی در پی کابینه‌ها، ترورهای سیاسی و آشوبهای خیابانی تنها موارد معدود تبعات آن به شمار می‌رفت. به‌هر روی، مجموعه این تعارض‌ها، که در کانون آن مسئله نفت قرار داشت، به ظهور و سقوط دولت‌های متعدد و مستعجل انجامید و سرانجام نوبت به دولت محمد ساعد مراغه‌ای رسید. از این زمان به بعد حداقل سه خط سیاسی به موازات هم در تکاپو بودند: نخست گروهی که همسو با کمپانیها فراملیتی و امریکائی می‌خواستند آنها را هم در منابع نفتی ایران سهیم سازند. دوم گروهی که همچنان از منافع نامشروع شرکت نفت انگلیس و ایران حمایت می‌کردند و تلاش می‌نمودند به‌هر نحو ممکن با افزودن مبلغی ناچیز به حق‌السهم ایران،

تسلط انحصاری آن شرکت بر مقدرات امور ایران را بیش از پیش مسجل سازند و به این شکل پای حریفان خارجی را قطع نمایند. اما گروه سوم نفت را ابزاری برای تحقق حق حاکمیت ملی ایران به شمار می‌آورد، از دید این گروه نفت متعلق به ملت ایران است و ایرانیان هستند که باید در مورد سرنوشت آن تصمیم گیرند. بین این خط و خط نخست تفاوتهای ظریفی وجود داشت که در دوره ملی شدن نفت به اوج خود رسید، آنگاه بود که سمت و سو و انگیزه‌های شخصیتها و جریانهای گوناگون سیاسی علنی شد و بسیاری از نیات پشت پرده از تاریکی بیرون آمد.

دولت ساعد از جمله حامیان راه حل دوم بود، او قصد داشت به بهانة «اجرای پاره‌ای از مواد امتیازنامه» نفت که به سود ایران است مشروعیت شرکت نفت انگلیس و ایران را تثبیت کند.⁽¹⁾این سیاست مطلوب آن کانون‌هایی نبود که در پی الغاء قرارداد و درهم شکستن انحصار شرکت نفت انگلیس و ایران بودند، همانطور که اهداف آنان با آمال و خواسته‌های جناح سوم هم مغایرت تمام داشت. در دورة ساعد مهم‌ترین اقدام تهیة لایحه الحاقی گس ـ گلشائیان بود و نخستین بار که بقایی نقش موثری در سیاست ایفا کرد در همین رابطه بود. بقایی که بعداً در صفوف فراکسیون اقلیت مجلس پانزدهم جای گرفت به همراه عبّاس اسکندری، ابوالحسن حائری‌زاده، عبدالقدیر آزاد، حسین مکّی و غلامحسین رحیمیان از رویة دولت ساعد و قصور آن در مسئله نفت انتقاد می‌کرد و لبه تیز حملات او متوجه «دیکتاتوری» و فقدان آزادی در کشور بود که البته منظور وی رئیس ستاد ارتش، سرلشکر حاجیعلی رزم‌آراء بود که در عین حال به عنوان رقیبی برای محمد رضا پهلوی تلقی می‌شد.

دکتر محمد مصدق، که در مجلس پانزدهم عضویت نداشت، از اقلیت خواست به دولت رأی منفی دهند و ثابت کنند نماینده افکار ملت ایران هستند.⁽²⁾در اوایل بهمن 1327 حتی سخن از الغاء امتیازنامة نفت جنوب به میان آمد و به امضای ده تن از نمایندگان رسید، لیکن پنج امضای دیگر لازم بود تا لایحه در دستور کار مجلس قرار گیرد.⁽³⁾بقایی این ماده واحده را امضاء نکرد. نمی‌توان به ضرس قاطع کسانی را که از

موجودیت شرکت نفت انگلیس و ایران دفاع می‌کردند یکسره مزدوران انگلیس دانست، همانطور که قضاوت در مورد سایرین یعنی مخالفین آن شرکت هم به این سادگی نیست. به واقع از سال 1323 بود که عده‌ای از رجال سیاسی و نمایندگان مجلس به دلیل بحرانهای ناشی از شرایط جنگ به این نتیجه رسیدند که تجدید نظر در قراردادهای منعقده بین شرکت نفت انگلیس و دولت ایران ضروری است. در آن شرایط انواع بیماریهای واگیردار همزمان با قحطی های منطقه‌ای و البته کسری بودجه دولت، همه را به این نتیجه رسانید که تنها راه حل؛ افزایش حق‌السهم ایران از عایدات شرکت نفت انگلیس و ایران است. امریکائیها در این دوره در ونزوئلا و عربستان سعودی قرارداد تسهیم عواید نفتی را به صورت 50-50 انجام می‌دادند، این فرمول در ایران البته طرفدارانی داشت. امریکائیان غارت وحشیانه و قرن نوزدهمی منابع انرژی ایران را عامل گسترش فقر و فاقه و زمینه‌ای برای نفوذ کمونیسم ارزیابی می‌کردند و خواستار آن بودند که انگلستان در قراردادهای نفتی خود تجدید نظر کند. در پس این تقاضا البته بحث ضرورت مشارکت کمپانیهای نفتی امریکائی به وضوح قابل مشاهده بود. امریکا در آن زمان با عدول از سیاست انزواگرایانه دکترین مونروئه در امور کشورهای غیر امریکائی، به این نتیجه دست یافت که کمپانیهای نفتی می‌توانند در غیاب حضور مؤثر امریکا نقش کلیدی در بسط نفوذ این کشور ایفا نمایند. دولت‌های امریکا از زمان جنگ دوم جهانی تصمیم گرفتند برای گسترش نفوذ خود در کشورهای نفت خیز و نقاطی که تا پیش از این در آنها حضوری نداشتند، از ابزار تسهیم عواید نفتی به صورت پنجاه پنجاه حمایت کنند. اگر شرکتی می‌توانست با دولتی خارجی به توافقی در زمینه اجرای فرمول یادشده دست یابد، مورد حمایت خزانه‌داری امریکا واقع می‌شد. خزانه‌داری این دسته از شرکتها را از پرداخت مالیات معاف می‌کرد، به‌عبارت بهتر از نظر خزانه‌داری نفس حضور شرکتهای امریکائی در سایر نقاط دنیا این ارزش را داشت که دولت امریکا از دریافت مالیات از آنها خودداری کند یا مالیاتی کمتر دریافت نماید. حضور شرکتهای نفتی امریکائی در کشورهائی مثل ایران که ایالات متحده تا پیش از این در آنها نفوذی نداشت، زمینه گسترش مناسبات دو کشور را فراهم می‌ساخت، انگلیس که تسلط بر منابع نفتی و اوضاع سیاسی ایران را حق خود می‌دانست از این تحرکات آگاه بود و عامدانه جلو نفوذ این شرکتها سنگ اندازی

می‌کرد، انگلیس تلاش داشت ایران را همچنان در مدار منافع خود حفظ نماید و در این راستا رقابتی امپریالیستی را با امریکا در پیش رو داشت.

به زودی معلوم شد که سِر نویل گس، نمایندة شرکت نفت انگلیس و ایران، و عباسقلی گلشائیان، وزیر دارایی، مذاکرات مربوط به نفت را در راستای افزایش حق‌السهم ایران دنبال کرده‌اند. با ورود سِر ویلیام فریزر، رئیس هیئت مدیرة شرکت نفت انگلیس به تهران مذاکرات ادامه یافت. در دوم تیرماه 1328 طرح الحاقی گس ـ گلشائیان برای ضمیمه شدن به قرارداد 1933 از طرف دولت به امضاء رسید و در حالیکه ده روز بیشتر از عمر مجلس باقی نمانده بود برای تصویب به مجلس شورای ملی برده شد. طرح الحاقی، قرارداد 1933 و تمدید 33 سالة آن را قانونی می‌دانست.⁽¹⁾بقایی در کنار عبدالقدیر آزاد، حسین مکّی و حائری‌زاده به این لایحه الحاقی اعتراض کرد و این چهارتن دولت ساعد را استیضاح کردند. آنها با سخنرانی‌های طولانی خود وقت مجلس را گرفتند و شخص بقایی آنقدر هیاهو به راه انداخت تا دورة پانزدهم خاتمه یافت و لایحه تصویب نشد. بقایی از آن روز شهرتی فراوان به دست آورد و به یکی از جنجالی ترین چهره‌های سیاسی ایران بدل شد.

در اسناد دکتر مظفر بقایی مجموعه‌ای از مکاتبات و یادداشت‌های دکتر عیسی سپهبدی موجود است که ارزشمندترین و عجیب‌ترین بخش این اسناد به شمار می‌رود. در میان این اسناد یکی از مهم‌ترین آنان متن پیش‌نویس نطق بقایی در آخرین جلسه استیضاح دولت ساعد است به خط دکتر عیسی سپهبدی. این سند، نشان می‌دهد نطق‌های بقایی در استیضاح دولت ساعد به وسیله سپهبدی تنظیم می‌شد و بقایی تنها ناقل این متون بود؛ این نکته در اسناد دایره تجسس شهربانی هم وجود دارد که مقالات و نطقهای بقائی را به واقع سپهبدی می‌نویسد.⁽²⁾سند پیش گفته همچنین تصویر یک سناریوی از پیش طراحی شده را از جلسات استیضاح دولت ساعد به نمایش میگذارد. مضمون این مطالب در جلسات استیضاح ساعد عیناً توسط بقائی ارائه شد.⁽³⁾به

بخش‌هایی از این سند که توسط سپهبدی نوشته شده است، توجه کنیم:

«[به هنگام استیضاح] از طرف رئیس [مجلس] اعلام خواهد شد که وقت شما طبق قولی که داده‌اید تمام است، باید به استیضاح خود خاتمه بدهید.

[وقتی اینگونه شد] حمله اول [theatre de Coup] از سوی نمایندگان صورت خواهد گرفت‌⁽¹⁾.

فوراً باید بگویی (با اعتراض): من غلط کرده‌ام قول داده ام‌⁽²⁾. من حق نداشته‌ام قول بدهم. من که جان خود را فدای ملت کرده‌ام قول خودم را که شریف ترین خصلت من است فدای اراده ملت می‌کنم و به استیضاح خود ادامه می‌دهم.

حمله دوم [از سوی نمایندگان صورت خواهد گرفت]

[بقائی ضمن هیاهوی مجلس باید ادامه دهد] به علاوه پشت همین تریبون به قرآن مجید قسم یاد کرده‌ام... به استیضاح خودم اگر به قیمت خونم تمام شود ادامه خواهم داد.

(اعتراضات)

حمله سوم [از سوی نمایندگان صورت خواهد گرفت]

[بقایی باید چنین ادامه دهد:] در هر حال آقایان من تا این دقیقه فقط دو قسمت از استیضاح خودم را بیان کرده‌ام... هیچ قوه و قانونی حق ندارد مرا از ادامه گفتار تا خاتمه استیضاح باز دارد. بنابراین به استیضاح خود ادامه خواهم داد و اینک شروع می‌کنم. (اعتراضات و تشنج)

حمله چهارم [از سوی نمایندگان صورت خواهد گرفت]

(در مقابل اعتراضات رئیس و عدم رضایت مجلس به ادامه استیضاح مثل برج باید ایستاد) [بقائی باید بگوید:] با تمام این تشنجات و اعتراضات من حقاً و وجداناً نمی‌توانم به استیضاح خود خاتمه دهم و در برابر ملت ایران مسئولم....»⁽³⁾

چنانکه می‌بینیم این بیشتر به سناریوی یک نمایشنامه می‌ماند تا پیش‌نویس یک نطق. نه تنها سخنان بقایی بلکه حتی حملات نمایندگان و رئیس مجلس به او نیز از پیش کاملاً طراحی شده است. باید بیفزاییم که رئیس مجلس در این زمان کسی نیست جز رضا حکمت (سردار فاخر) که قبلا در باره روابط نزدیک او و بقایی سخن گفته‌ایم. اگر اهمیت استیضاح دولت ساعد در تحولات سیاسی آن زمان را در نظر بگیریم، جذابیت این سند تاریخی بیشتر روشن خواهد شد.

علاوه بر عیسی سپهبدی، چهره مرموز دیگری که در فعالیت‌های سیاسی بقایی بیشترین نقش را داشت علی زهری است. به واقع گرچه بقائی چهره‌ای جسور در صحنه سیاسی کشور بود، اما تا دهه سی شمسی سه عقل منفصل داشت: سپهبدی، علی زهری و حسین خطیبی که به‌طور مشروح در آینده با اقدامات او هم آشنا خواهیم شد. علی زهری در سال 1293ش. در رشت به دنیا آمد. پدر او رضا و مادرش ظهیرالملوک نام داشت. دوره تحصیل را در بلژیک گذرانید و سپس به ایران آمد. ابتدا در بانک کشاورزی و سپس مانند سپهبدی در بخش فرهنگی سفارت فرانسه به کار پرداخت. در زمان دولت ساعد، زهری مسئول چاپ و انتشارات انجمن فرهنگی ایران و فرانسه بود. او مانند بقایی از همسرش جدا شد و تا پایان عمر تنها زیست. زهری در این زمان از صمیمی‌ترین دوستان بقایی بود و تا پایان عمر زهری (4 خرداد 1339) این رابطه حفظ شد.

گرچه بقائی و زهری از پیش همدیگر را می‌شناختند، لیکن دوره ارتباط منظم آنها مربوط است به پایان دوره مجلس پانزدهم. اندکی پس از خاتمه دورة پانزدهم مجلس، بقایی در صدد برآمد برای انتشار افکار خود روزنامه‌ای دایر کند ولی ظاهراً موفق به کسب مجوز نشد. در همین اوان بود که او نامه‌ای از زهری دریافت کرد:

بقایی عزیزم. دوره حرف را باید تمام شده دانست. به تو اجازة انتشار روزنامه داده نشد ولی من یک روزنامه دارم که با کمک معنوی و مادی چند نفر از دوستانم که دوستان تو هم هستند منتشر می‌کنیم. با هم مفصلاً صحبت کرده‌ایم. روزنامة محترمی است. عجالتاً بیش از دو صفحه ندارد. ما که مقصودمان پرحرفی نیست، پرحرف نبوده و نیستیم. مأیوس هم نیستیم. اگر حرفمان از دل خیزد به دل نشیند. مردم هم برخلاف تصورات برخی از بزرگان احمق نیستند. همه چیز را خوب

می‌فهمند و کمتر در تشخیص خود به خطا می‌روند. چون اهل فحش و تهمت نیستیم و با کسی خرده حساب شخصی نداریم از مسئولیتی که قبول می‌کنم هراسی ندارم.

می‌دانی؟ یأس یعنی مرگ. همیشه عقیده داشتم و دارم که اگر هر فرد سهم خود را از مسئولیت اوضاع به عهده بگیرد اوضاع قطعاً در جهت مطلوب تحول پیدا خواهد کرد و بالاخره این مردم موفق خواهند شد خود را از شر چند دوجین زالو صفت راحت سازند. تیتر و سمت رسمی در این روزنامه نمی‌توانم تقدیمت کنم ولی ما که یکدیگر را خوب می‌شناسیم، نمی‌توانیم سیاست متفاوتی داشته باشیم. بسم‌الله. آنچه را که می‌خواستی در روزنامة خودت بنویسی اینجا بنویس. صدایت را دوباره به گوش مردم برسان. ع. ز.⁽¹⁾

طبق اسناد اداره تجسس شهربانی آن زمان، دبیر تحریریه شاهد دکتر عیسی سپهبدی بود.

این پیشنهاد آغازگر دوره‌ای تازه در زندگی سیاسی بقائی بود. تا این زمان شاهد؛ روزنامه‌ای که زهری مدیریت آن را به عهده داشت و به بقائی پیشنهاد همکاری با آن داده بود، به صورت هفتگی به کمک بخش فرهنگی سفارت فرانسه و حسن پاکروان و مادر فرانسویش امینه پاکروان، منتشر می‌شد. این حسن پاکروان کسی نیست جز سرلشکر پاکروان بعدی رئیس سازمان اطلاعات و امنیت کشور (ساواک). پاکروان نیز تا پایان عمر از دوستان صمیمی بقایی و زهری بود و زمانی‌که زهری درگذشت اعلان مرگ او در جراید با امضای مشترک دو نفر منتشر شد: دکتر مظفر بقایی و سرلشکر حسن پاکروان. بقایی نخستین شماره دوره جدید شاهد را در یک هزار نسخه منتشر کرد. او در انتشار شاهد از حمایت سردار فاخر حکمت، مورخ‌الدوله سپهر، حسن پاکروان و امینه پاکروان برخوردار بود. مدیر مسئول شاهد تا پایان علی زهری بود. طبق نوشته شمس قنات‌آبادی که روابطی گسترده با بقائی داشت، «اصولاً مقالات نوشته شده به وسیله بقائی را علی زهری به‌طور جدی سانسور می‌کرد. وقتی روزنامه شاهد را منتشر می‌کرد و جرء روزنامه‌نویسها شده بود تمام ریزه کاریها و ظرافتهای شاهد را

علی زهری تدارک می‌نمود ولی به اسم بقائی در می‌رفت.»⁽¹⁾

این پایان ماجرا نبود، سپهبدی این دوست دیرین بقائی بار دیگر از او خواست وارد معرکه گردد. شواهد نشان از این دارند که بقائی بعد از پایان مجلس پانزدهم عمر سیاسی خود را خاتمه یافته می‌دید، لیکن این زهری و سپهبدی بودند که او را دلگرم می‌ساختند و به ادامه راه تشویقش می‌کردند. سپهبدی لحنی به مراتب تند و تیزتر از زهری داشت و مکاتبات او نشان می‌دهد که از موضعی بالا با بقائی برخورد می‌کرده است. نامه زیر که توسط سپهبدی نگاشته شد و حول و حوش همین زمان به دست بقایی رسید، نمونه‌ای گویاست؛ ضمن اینکه نوع نگارش متن استیضاح قرارداد گس-گلشائیان را نباید فراموش کرد:

«دکتر جان. در جلسة سه نفری [بقایی، سپهبدی، علی زهری] خاص منزل علی که دیگر تجدید نشد، خودت به ما برات عمومیصادر کردی که هر وقت خطا کنی یا قصور کنی ما انتقاد خودمان را به صورت ⁽²⁾gifle و شلاق بنوازیم حالا یکgifle طلب من. تو از لحاظ مصلحت عمومی و مبارزه نفت در حال قصور بی‌مجوزی هستی و مثل اینکه روحیه[ات] قدری پائین افتاده و آنطور که آرزوی دوستان صمیمی است اعتماد به نفس و قوت معنوی را در خود حس نمی‌کنی. تصدقت عیسی.»⁽³⁾در حاشیة نامه به زبان فرانسه نوشته شده: «لازم می‌دانم سیلی‌ات بزنم!» ملاحظه می‌کنیم که در سوق دادن بقایی به تشدید فعالیت سیاسی در زمینه نفت زهری و سپهبدی نقش مؤثر و اساسی داشتند. در حقیقت اگر این دو تن نبودند، معلوم نبود ادامة حیات سیاسی بقایی به چه شکلی رقم می‌خورد.

به‌هر حال نخستین شمارة دوره جدید شاهد با شعار «ما برای راستی و آزادی قیام کرده‌ایم»، که ظاهراً ساخته عیسی سپهبدی است، در تاریخ 22 شهریور 1328/ 12 سپتامبر 1949 منتشر شد. مشی شاهد بسیار شبیه به آن چیزی است که از تبلیغات شبکة «بدامن» می‌دانیم. مواضع شاهد مبتنی بر بزرگنمایی خطر کمونیسم و حزب توده بود و مقالات شدیداللحن علیه انحصار شرکت نفت انگلیس و ایران به رشتة تحریر درمی‌آمد.

پیشتر هم گفتیم که اعتراض علیه عملکرد شرکت نفت انگلیس و ایران منحصر به عده‌ای خاص نبود، حتی در دربار، شخص شاه بر این باور بود باید در قرارداد با آن شرکت تجدیدنظر صورت گیرد، رجالی مثل محمد ساعد مراغه‌ای هم البته به قرارداد اعتراضاتی داشتند؛ پس دید انتقادی نسبت به عملکرد شرکت نفت انگلیس و ایران تازگی نداشت. مسئله این است که منتقدین از چه موضعی وارد درگیریهای رایج بر سر مسئله نفت ایران شدند؟ آیا مثل ساعد می‌خواستند در چارچوب همان قرارداد 1933 اندکی بر میزان عایدات نفتی ایران بیفزایند یا اینکه خواستار لغو انحصار شرکت نفت انگلیس و ایران بودند؟ تازه آنهم از چه موضعی صورت می‌گرفت: تشکیل یک کنسرسیوم نفتی متشکل از شرکتهای بزرگ و رقیب بین المللی یا اعمال حق حاکمیت ملت ایران بر منابع انرژی خود. مقالات روزنامه شاهد نشان دهنده این نکته است که نویسندگان آن از فرمول نخست حمایت می‌کردند. شاهد در مقالات خود به شدت علیه شرکت نفت انگلیس و ایران موضع گیری می‌کرد، همزمان تحولاتی دیگر هم در شرف وقوع بود. یکی از این موارد تمایل برخی از امریکائیان مقیم ایران برای ملاقات با بقائی بود، با ذکر این توضیح که در آن زمان امریکا به مثابه کشوری امپریالیستی در نظر توده‌های مردم شناخته نمی‌شد.

به قول خود بقائی پس از استیضاح ساعد، تماس‌های علنی آمریکائیان با او آغاز گردید. مقامات سفارت آمریکا که از استیضاح بقایی خشنود بودند، اظهار تمایل کردند با وی ارتباط مستقیم برقرار نمایند. این خشنودی البته در چارچوب تلاش امریکائیان برای مشارکت در استحصال نف ایران قابل فهم است. به یاد داشته باشیم که جرالد دوهر وابسته عشایری سفارت امریکا، با بقائی مرتبط بود، این موضوعی است که خود بقائی هم در خاطراتش آن را ذکر کرده است. نیز سفیر وقت امریکا در این زمان جان وایلی بود که گفتیم از رزم‌آراء حمایت می‌کرد، اما بقائی همیشه از او به همین دلیل نفرت داشت و بارها نام او را در کنار رزم‌آراء به بدی ذکر می‌کرد. باز هم به قول خود بقائی سرانجام، به مناسبت ورود چند خانم آمریکایی که ظاهراً به منظور بازدید از آثار باستانی ایران آمده بودند، دعوتی از او در مقر کاردار سفارت آمریکا در تهران به عمل آمد. پس از پذیرایی، سفیر آمریکا به طرف بقایی رفت و این دو در بخش نهارخوری حدود نیم ساعت گفتگو کردند. بیشترین رضایت آمریکایی‌ها از بخشی از استیضاح

بقایی بود که به کمونیسم مربوط می‌شد. سفیر یعنی جان وایلی مطالبی از خاطرات خود در شوروی تعریف کرد. او مدت 12 سال در مسکو مأموریت داشت. یکی از زنان حاضر در میهمانی از سوابق استعماری روس و انگلیس در ایران سخن گفت و از بقایی درباره موقعیت توده‌ای‌ها سئوالاتی کرد. بقایی از دامنة اطلاعات یک «پیرزن سیاح» شگفت‌زده شد.

شوهر آن پیرزن دوست نزدیک و همکار تئودور روزولت بود که قبل از جنگ اول جهانی رئیس جمهور آمریکا بود. پیرزن که مادام پین‌چو نام داشت، مشاور عالی رئیس‌جمهوری آمریکا یعنی ترومن بود. چند روز بعد ملاقاتی دیگر برگزار شد. برخلاف ملاقات اول که ناصر خان قشقائی واسطه بود، این بار بقایی دوست نزدیک خود عیسی سپهبدی را همراه برد. بقایی دوستش را به مادام پین‌چو معرفی کرد. چند روز بعد پیرزن این دو تن را بار دیگر دعوت کرد. در جلسة سوم که سپهبدی، پین‌چو را دعوت کرده بود، بقایی هم در جلسه شرکت داشت.

در این بین ویلیام داگلاس، قاضی بلندپایه آمریکایی که به ایران سفر کرده بود، بقایی را دعوت کرد به ملاقات او برود. در جلسه‌ای که پین‌چو سمت مترجمیداشت و در سفارت آمریکا برگذار شد، ملاقات انجام گرفت.

چند روز پس از انتشار شاهد، بقایی در مقاله‌ای موضع خود را نسبت به آمریکا تشریح کرد، این مقاله نقش مهمی در فهم مواضع بعدی او دارد. بقائی نوشت در «دنیای امروز بی‌طرفی ممکن نیست» و «نمی‌بایستی موقعیت سیاسی خود را مفت از دست بدهیم»؛ بقائی طرفدار سیاست موازنه مثبت و ادغام تمام عیار ایران در بلوک غرب بود. در ادامه بقایی در مورد پیوستن دولت دانمارک به پیمان آتلانتیک شمالی و پرداخت سیصد میلیون دلار کمک آمریکا به آن کشور مطالبی نوشت و اعلام کرد:

من به جرئت ادعا می‌کنم که کشور یک وجب در یک وجبی دانمارک یک هزارم موقعیت و حساسیت کشور ما را از لحاظ سیاست بین‌المللی ندارد. اگر آمریکا به دانمارک سیصد میلیون [دلار] کمک می‌کند، باید لااقل سیصد هزار میلیون یعنی سیصد میلیارد دلار [به ایران] کمک کند.

ولی همانطوری که سابقاً نوشتم، خر را هر قدر بار ببرد بار می‌کنند. دولت آمریکا نذری نکرده است. اگر می‌توانست پیوستن دانمارک را به پیمان آتلانتیک مجاناً

تحصیل کند، البته خرج نمی‌کرد. اگر رجال ما هم فهمیده‌تر بودند، از هول حلیم توی دیگ نمی‌افتادند. اگر دلشان را فقط به این خوش نمی‌کردند که یک روز جمعه با سفیر آمریکا نهار بخورند و یک صبح شنبه با سفیر انگلیس بگذرانند، البته قبل از تعیین خط مشی سیاسی ایران شرایطی را که به نفع ایران می‌بود تحمیل می‌کردند و کمک‌های لازمه را می‌خواستند و بعد از اطمینان کامل وارد عمل می‌شدند. ولی افسوس، هزار افسوس.

در ادامه مقاله بقایی نوشت همانطور که دول باختری به ترک ها کمک می‌کنند، سیاستمداران ایران هم اگر از فرصت استفاده می‌کردند می‌توانستند از آن کمکها بهره‌مند شوند. لیکن امروز آمریکا برای اعطای کمک به ایران بهانه‌تراشی کند:

بهانه‌هایی که آمریکا می‌آورد البته منطقی است: بهانة اول آمریکا این است که به دستگاه حاکمة اولیای امور ایران اعتماد و اطمینان ندارد و نمی‌خواهد تجربة چین را تکرار کند.⁽¹⁾در این قسمت کاملاً هم حق دارد زیرا از طرفی نافهمی و بیعلاقگی آنها را درک کرده و فهمیده است که آنها حاضرند مجاناً برقصند و از طرف دیگر البته آمریکاییان نظیر ضرب‌المثل قدیم ایرانی را در زبان خودشان دارند که «آنکه با مادر خود زنا کند با دیگران چه‌ها کند.

بهانة دوم آمریکا این است که عدة زیادی از رجال ما تابع سیاست یک طرفی هستند و با اینکه آمریکا با دولت فخیمة انگلستان دوست است، معذلک میل ندارد پولهای او را دست‌نشاندگان انگلیس خرج کنند و لوطی‌خور نمایند، یا اینکه اسلحة آمریکا را روزی با کمال بی‌عرضگی تحویل اتحاد جماهیر شوروی بدهند. زیرا کسانی‌که امروز سنگ انگلیس را به سینه می‌زنند هیچ تضمینی نمی‌توانند بسپارند که در موقع دیگر نوکر روس‌ها نشوند و امروز هم می‌دانیم که بعضی‌ها چند دفعه ارباب عوض کرده‌اند. همه می‌دانند که بعضی پیشخدمت‌های امروزی سفارت انگلیس دیروز در سفارت روس آشپزی می‌کردند و هم اکنون سعی دارند به شوفری سفارت آمریکا گماشته شوند.

بهانة سوم که از همه قوی‌تر به نظر می‌رسد این است که دولت آمریکا می‌خواهد

فقط به کشورهای دمکرات کمک کند. با در نظر گرفتن روح آزادی‌خواهی آمریکاییان این بهانه از همه منطقی‌تر به نظر می‌رسد و مستر ترومن هم صراحتاً این موضوع را در یکی از سخنرانی‌های اخیر خود اعلام داشته است. اینجا مجبورم به عنوان یک فرد ایرانی چند کلمه با جناب مستر ترومن رئیس‌جمهور آمریکا صحبت کنم:

جناب آقای ترومن!

اگر دستگاه حاکمه ایران مورد اعتماد و اطمینان شما و ما نیست تقصیر کیست؟

اگر عده‌ای از رجال ما طرفدار نظریات و پیرو دستورات داونینگ استریت⁽¹⁾هستند، گناه از کیست؟ و اگر دمکراسی واقعی در ایران حکمفرما نیست تقصیر ملت ایران چیست؟

تا موقعی که مزدوران شمالی و جنوبی در این کشور حکفرمایی می‌کردند خواهی نخواهی یک نوع سیاست موازنه در این کشور پیدا شده بود و با وجود رقابت آنها برای این ملت ستمدیده امید فرجی بود. طرفداران متحد و دوست شما به کمک خود شما موفق شدند طرفداران رقیب خود را از بین ببرند و آزادانه همه چیز را در دست بگیرند. شما هم سیاستتان اقتضا می‌کرده که ساکت بنشینید و تماشا کنید. آیا می‌توانید بگوئید که در این جریان هیچ تقصیری متوجه شما نیست؟

حضرت آقای رئیس‌جمهور آمریکا! اگر دمکراسی حقیقی در این کشور حکمفرما نیست آیا وجداناً شما می‌توانید ادعا کنید که هیچ چیزی در این سوء جریان دامن شما را نمی‌تواند بگیرد؟

وانگهی در زمانی که مرحوم روزولت اعلامیة تهران را امضاء می‌کرد آیا هیچ قید و شرطی برای کمک به ایران و حفظ استقلال و تمامیت آن کرد یا نه؟ آیا صحبتی از دمکراسی و عدم دمکراسی بود یا خیر؟... اگر آزادی را در این مملکت می‌کشند تقصیر ملت بینوا چیست؟ بالاخره آیا شما می‌توانید وجداناً ادعا کنید که به هیچ غیردمکراتی کمک نکرده و نمی‌کنید؟ یقین دارم که نه؟

ما در موقع خود کمک‌هایی را که شما به ترکیه کرده‌اید یادآوری خواهیم کرد و موقعیت ایران را هم با ترکیه خواهیم سنجید. اکنون فقط تذکر می‌دهم که این

بهانه‌های شما را مردم بیطرف نمی‌پذیرند. شما باید توجه داشته باشید که سوءاستفاده از ضعف و نفهمی مقامات مسئول امور این کشور برای شما زیبنده نیست و برای حفظ منافع خودتان، برای حفظ اعتبار امضای خودتان و برای حفظ شرافت و مردانگی خودتان، شما باید همان کمکی را به این کشور بکنید که اگر سیاستمدارانی نظیر سیاستمداران ترکیه و دانمارک داشتیم اجبارا می‌کردید. فقط با این قسمت شما می‌توانید موقعیت و محبوبیت خود را در ایران حفظ کنید، زیرا ملت ایران با هیچ کدام از ملل خارجی دشمنی بخصوص ندارد و دوستی بی‌جهت هم نمی‌ورزد و تا این دقیقه هم چون از دولت متحدة آمریکا هیچگونه آزار و صدمه‌ای ندیده است، کینه‌ای از او در دل ندارد. ولی اگر شما به همین بهانه‌های یک جانبه و دور از عدالت ملت ایران را محروم کنید، دور نیست از شما نیز مکدر و دل چرکین شود. دیگر خود دانید و وجدانتان.»⁽¹⁾

در این مقاله بقائی حول چند محور مانور داده بود: نخست اینکه به رجال امریکا و شخص رئیس‌جمهور ترومن نشان داد ایران دارای جایگاه استراتژیکی بسیار مهمی است که این کشور را از منظر صلح بین‌الملل در موقعیتی به مراتب بالاتر از ترکیه و دانمارک قرار می‌دهد، مضافاً اینکه ایران در طول جنگ خدماتی به جامعه جهانی ارائه داده، حال آنکه ترکیه و دانمارک کمترین کاری در قبال آن مهم انجام نداده‌اند، حال چرا باید آن دو کشور از کمکهای امریکا در چارچوب طرح مارشال و اصل چهار ترومن بیش از ایران بهره‌مند شده‌اند؟ دوم اینکه علیرغم موقعیت تاریخی ایران، این رجال نالایق هستند که نمی‌توانند از اوضاع جهانی به نفع مصالح کشور استفاده نمایند. وی البته گناه بحرانها و ناکامی‌های ایران را به گردن انگلیس و عوامل آن در کنار عوامل شوروی افکند. بقائی از امریکا به عنوان کشوری که نه تنها سابقه استعماری ندارد بلکه خود مستعمره انگلستان هم بوده است دعوت کرد تا به کمک ایران شتابد و این کشور را در مدار منافع اردوگاه غرب حفظ نماید. همان موضوعی که این زمان مقامات سیا و وزارت خارجه امریکا را به خود مشغول داشته بود، یعنی مسئله چین؛ ذهن سیاستمداران ایرانی و از جمله بقائی را هم به خود مشغول می‌داشت. او هشدار می‌داد

که امکان تکرار وضعیت چین در ایران هم وجود دارد. او در نامه به ترومن نوشت اگر چین با آنهمه کمک تسلیحاتی و اقتصادی و سیاسی امریکا بالاخره به اردوگاه شرق پیوست، این احتمال در مورد ایران هم البته بعید نیست. وی در راستای طرحهای مبارزه با کمونیسم از مقامات امریکا انتظار کمک داشت. اما یک اختلاف نظر جدی وجود داشت: امریکائیان شخص شاه را به دلیل مخالفتش با هرگونه اصلاحی مقصر تلقی می‌کردند و افرادی مثل بقائی رجال و سیاستمدارانی را که از منافع انگلیس حمایت می‌نمودند به باد انتقاد می‌گرفتند. جان وایلی از استقرار دولتی مقتدر که بتواند اصلاحات لازم را پیش برد حمایت می‌کرد، او بعدها از رزم‌آراء حمایت نمود؛ حال آنکه بقائی به شدت با رزم‌آراء خصومت می‌ورزید. این مقاله حدود دوماهی قبل از سفر شاه به امریکا نوشته شد.

علیرغم این هشدارها و به رغم شرایط جهانی، رجال و سیاستمداران عمده ایران به‌طور سنتی به سوی انگلستان گرایش داشتند. انتخابات مجلس شانزدهم نشان داد که انتظار هرگونه اصلاحی از این دسته افراد بیهوده است: به دنبال برگزاری انتخابات شانزدهمین دورة مجلس شورای ملی، دولت ساعد که قصد داشت لایحه الحاقی گس ـ گلشائیان را به تصویب برساند، تلاش کرد نمایندگانی از رجال «انگلوفیل» وارد مجلس شوند. تقلبات انجام گرفته غیرقابل انکار بود و علیرغم کوشش‌های دولت انتخابات تهران و چند شهرستان دیگر به بوتة محاق افتاد.

روز 18/7/1328 عده‌ای از معترضین به نحوة انجام انتخابات در منزل دکتر محمد مصدق گرد آمدند و با انتخاب یک کمیسیون هفت نفری تصمیم گرفتند در کاخ شاه متحصن شوند. روز 22 مهر 1328 نوزده نفر در دربار متحصن شدند و تقاضا کردند انتخابات ملغی شود و دولت بی‌نظری که آزادی انتخابات را تأمین کند، تعیین گردد. به این تقاضاها وقعی نهاده نشد. متحصنین نامه‌ای اعتراض‌آمیز به عبدالحسین هژیر وزیر دربار نوشتند و از تحصن خارج شدند. اول آبانماه همان سال، نوزده نفر متحصن دربار که در بین آنها بقایی نیز دیده می‌شد، در منزل دکتر مصدق بار دیگر تشکیل جلسه دادند و موجودیت جبهة ملی ایران را اعلام کردند. پس از کوشش‌های جبهة ملی در نیمة دوم آبانماه انتخابات تهران و حومه باطل اعلام شد. در همین ایام شاه به دعوت

ترومن به آمریکا رفت.

جبهه ملی معجونی درهم جوش بود از رجالی مثل دکتر محمد مصدق که از دوره مشروطه در صحنه سیاسی ایران مردی شناخته شده به حساب می‌آمد و مدتی هم در دوره رضاشاه مغضوب واقع شده بود، تا کسانی مثل احمد ملکی و ارسلان خلعتبری و عمیدی نوری و امثالهم. جبهه ملی را انگیزه سیاسی واحدی هدایت نمی‌کرد، به واقع هر کدام از تشکیل‌دهندگان آن با هدف خاصی وارد میدان شده بودند. برخی از اینان سودای قدرت داشتند، برخی به حاکمیت ملی کشور می‌اندیشیدند و برخی دیگر همسو بودند با شرکتهای بزرگ فراملیتی. روی آوردن آنان به مصدق هم البته دلایلی کاملاً خاص خود داشت: آنان می‌خواستند از نام او برای پیشبرد اهداف خود استفاده کنند با این اندیشه که مصدق مردی است پیر و بیمار و به همین دلیل خود رأساً توان اداره امور را ندارد و آنان را بر اریکه قدرت خواهد نشانید. در کنار اینان البته باید از بقائی نام برد، بقائی در این زمان به عنوان سخنرانی متهور شناخته می‌شد که با وضوح تمام منویات خود را بیرون می‌ریخت. هدف اصلی او جلوگیری از نفوذ کمونیسم بود و اعتقاد داشت عملیات غارتگرانه شرکت نفت انگلیس و ایران زمینه‌های این نفوذ را بیش از پیش فراهم ساخته است. نوک تیز حملات او همیشه متوجه رجال سیاسی بود از ساعد تا قوام و هژیر. او برخی را نوکر انگلیسی ها می‌دانست، عده‌ای را باعث کاهش قدرت شاه قلمداد می‌کرد مثل قوام، و عده‌ای دیگر را مشتی رجال بی کفایت عنوان می‌نمود. بقائی هرگز نظام سلطنت را مورد حمله قرار نمی‌داد، او به شخص شاه کاملاً وفادار بود و البته برای تضمین سلطنت شاه راه حل های خاص خود را هم همیشه ارائه می‌داد. بقائی بر این باور بود که بهترین نظام سیاسی برای ایران همان نظام سلطنتی است، عمری را در بیم از نفوذ کمونیسم در ایران سپری کرد و برای تضمین سلامت سیاسی کشور در برابر شبح سرخ به تصریح خودش تا آخرین روزهائی که نظام سلطنت برقرار بود به آن وفادار باقی ماند؛ در حالیکه راه حل هایش برای حفظ سلطنت هرگز جدی گرفته نشد.

به‌هر حال یکی از گروه‌های تشکیل‌دهندة جبهة ملی «سازمان نظارت بر آزادی انتخابات» بود که رهبری آن را مظفر بقایی به دست داشت. سازمان مزبور در دور دوم انتخابات مجلس شانزدهم با هدف جلوگیری از تقلب در انتخابات تأسیس شد. شعار سازمان عبارت بود از «صنعت نفت باید ملی شود»، در این زمان وزارت دربار ایران در

دست عبدالحسین هژیر دوست نزدیک اشرف پهلوی بود. بحث ملی شدن نفت به صورت جدی در این زمان انجام شد، امری که شمس قنات آبادی در خاطرات خود به صراحت بر آن تأکید می‌گذارد. نکته بسیار مهم این است که در این ایام حتی فردی مثل سید ضیاءالدین طباطبائی در خارج از مجلس از بحث ملی شدن نفت حمایت می‌کردند.⁽¹⁾سید ضیاء به شدت علیه هژیر هم فعال بود. قنات آبادی تصریح می‌کند وقتی بحث ملی شدن نفت به صورت جدی مطرح گردید، و زمانی که تظاهرات علیه شرکت نفت انگلیس و ایران شدت یافت، حتی اقلیت مجلس مثل بقائی و حائری زاده و عبدالقدیر آزاد هم در آن مشارکتی نداشتند.⁽²⁾بقایی دستور داده بود طرفداران سازمان وی که «اکثریت افرادش اعضای مجمع مسلمانان مجاهد بودند»،⁽³⁾از طرح ملی شدن نفت حمایت کنند. بقائی دستور داد طرفدارانش آرم «صنعت نفت باید ملی شود» را به سینة خود بچسبانند. یکی از شعبی که باید در آن انتخابات مجدد انجام می‌گرفت کرمان بود. بقایی آرم مزبور را برای کرمانی‌ها هم فرستاده بود.

قوای انتظامی کرمان اعلام کردند هر کس این آرم را به سینة خود بزند به زندان خواهد افتاد. جوانانی که در شعبة کرمان سازمان فعال بودند از این تهدید ترسیدند و آرم را به سینة خود نمی‌زدند مگر در جایی که پلیس نباشد. چند روز بعد خبر رسید که بقایی برای مبارزة انتخاباتی به کرمان می‌آید. یک روز پیش از ورود بقایی، که «رهبر» خطاب می‌شد، همه مصمم شدند از آرم سازمان استفاده کنند. دویست نفر از اعضای سازمان آرم را به سینة خود زدند و از محل آن خارج شدند. در این بین پلیس وارد معرکه شد و به‌وسیلة باطوم طرفداران بقایی را کتک زد. اکثر افراد شرکت کننده گریختند و تعدادی اندک مقاومت کردند که روانة زندان شدند. در نزاع با پلیس دانش‌آموزی به‌نام منصور رفیع‌زاده نقش درجه اول داشت. دو روز بعد بقایی، که به کرمان رسیده بود، رفیع‌زاده را تنها به دفتر خود خواست. این جوان جویای نام تصور می‌کرد که به سبب شجاعت و مقاومت در برابر پلیس، که منجر به بازداشت او شد، از

طرف «رهبر» تشویق خواهد شد:

ولی هنگامی که به اتاق او رفتم بسیار خونسرد نشسته بود و از من خواستند ماجرای زد و خورد با پلیس را تعریف کنم. پس از شنیدن شرح ماجرا خطاب به من گفتند شما لطمه بزرگی به نهضت مردم کرمان زده‌اید و اگر تکرار شود ناچارم از سازمان... بخواهم شما را محاکمه نموده و برای مدتی عضویت شما را لغو کنند.

رفیع‌زاده مدتی گنگ و مات و مبهوت به بقایی خیره شد، پس از آن با صدایی لرزان گفت که او چه لطمه‌ای به نهضت زده است:

رهبر استدلال کردند که مبارزة ما مبارزه علیه ظلم و علیه دیکتاتوری است. این مبارزه هیچ گاه به ثمر نخواهد رسید مگر اینکه صلح‌آمیز بوده و در چهارچوب قانون باشد. سازمان ما با خشونت مخالف است. مبارزة ما مبارزة منفی است. شما با دویست نفر از ساختمان سازمان خارج شده‌اید، به واسطة مقاومت پلیس 190 نفر فرار کرده، چند نفر هم بازداشت شده‌اند و با این ترتیب شما مردم را از مبارزه ترسانیده‌اید. از آن گذشته پلیس هم شهری شماست، ماهی فلان مبلغ می‌گیرد و دستور دولت وقت را اجرا می‌کند. او چه تقصیر دارد؟ اگر شما خشونت به خرج نمی‌دادید مردم زیادتری به صفوف شما می‌پیوستند. پلیس باخبر می‌شد، از کلانتری‌های دیگر کمک می‌خواست، افراد کمکی هم که می‌آمدند جز این چاره‌ای نداشتند که بگویند «اسلحه به روی مردم بی‌سلاح نمی‌کشیم» و کتک هم نمی‌زنیم و با این روش کم‌کم افراد قوای انتظامیبه نهضت مردم خواهند پیوست. استدلال رهبر سازمان برای من بسیار ثقیل بود ولی کوشش کردم آنها را خوب درک کنم.⁽¹⁾

این گفتگو ادعای امروز منصور رفیع‌زاده است. در نمونه افشارطوس خواهیم دید که بقایی به «مبارزه منفی» اعتقادی نداشت و زمانی‌که ضروری می‌دید از خشن‌ترین روش‌های تروریستی برای پیشبرد مقاصد خود بهره می‌جست.

بقایی بعدها در گفتگوهای خود با حبیب لاجوردی ضمن بیان خاطرات خود مدعی شد که در ایام تشکیل جبهة ملی ایران توجه بیشتر برای تصدی رهبری این سازمان به طرف او بود، لیکن از آنجا که وی جوان بود و تجربة سیاسی لازم را نداشت آمادگی

رهبری نهضت را در خود نمی‌دید. او مدعی شد داوطلب بعدی رهبری حائری‌زاده بود. لیکن بقایی او را هم مناسب تشخیص نمی‌داد. او روزی با حسین مکّی در این زمینه گفتگو کرد و با تذکر این نکته که رجال صدر مشروطه با تشکیل مجلس مؤسسان امتحان خود را داده‌اند، پیرامون معرفی فردی برای رهبری نهضت گفتگو کرد. مکی، دکتر مصدق را پیشنهاد کرد و ایرادهایی را که بقایی در مورد مصدق وارد می‌دانست رد کرد. به دنبال استیضاح در مجلس پانزدهم، یک روز مکی نامة تشویق‌آمیز مصدق را برای او آورد. در جواب نامه قرار شد به دیدن او بروند. بقایی، مصدق را در دوره کودکی دیده بود و این نخستین ملاقات با مصدق بعد از آغاز فعالیت سیاسی بقایی به شمار می‌رفت. بعد از هفت یا هشت روز مصدق به بازدید بقایی آمد. در موضوع پیشنهاد مکّی با مصدق به گفتگو پرداخت. روزی به منزل مصدق رفتند و جریان را تشریح کردند. مصدق موافقت کرد برای نهضت ملی شدن نفت مسئولیت رهبری را بپذیرد. قرار شد از روزنامه‌نگاران دعوت به عمل آید. روزنامه‌نگاران در روزنامة شاهد جمع شدند و تصمیم به تحصن در دربار به منظور اعتراض به انتخابات دورة شانزدهم در همانجا گرفته شد. مراجعة بقایی و دوستانش به دکتر مصدق از سر ارادت و اخلاص به این رجل خوشنام نبود. آنها سایر رجال عهد مشروطه را آزموده بودند و می‌دانستند که مردم به آنها هیچ گونه اعتمادی ندارند و بسیاری شان به عنوان چهره‌های «انگلوفیل» شهرت دارند. آنها به شخصیت خوشنام و موجهی احتیاج داشتند که در موقع مقتضی به راحتی او را از میان بردارند و سناریوی قوام را بار دیگر تکرار نمایند. به یاد آوریم که چگونه مسعودی و بقائی همراه با خسرو هدایت با اسب تروای قوام به میدان آمدند و بلافاصله او را سرنگون ساختند. همانگونه که خواهیم دید مصدق به زودی شخصیت مستقل خود را، به‌ویژه در برابر دربار پهلوی، نشان داد و نهضت ملی شدن صنعت نفت ابعادی یافت که به هیچوجه مطلوب بقایی نبود. مصدق ثابت کرد که قوام نیست، هرچند قوام هم سیاستمداری بزرگ و برجسته بود.

باید بیفزاییم که در آن ایام مصدق نیز اعتقاد داشت برای برقراری موازنه در مناسبات خارجی و برای پائین کشیدن «رجال انگلوفیل» از مسند قدرت باید به ایالات متحده آمریکا متکی بود که زمام آن در این زمان به دست حزب دمکرات بود. حزب دمکرات شعار توسعة اقتصادی، آزادی‌های دمکراتیک و حقوق بشر سرمی‌داد و بنابراین

در بین گروهی از رجال ملی ایران، از جمله مصدق، این تصور وجود داشت که گویا می‌توان با قدرت آمریکا حریف کهنه‌کار را از میدان به در کرد. بنابراین، سیاست و طرز تفکر مصدق در این زمینه در واقع نگرشی تاکتیکی بود، یعنی او می‌خواست از رقابت امپریالیست‌ها به نفع منافع ملی بهره‌برداری کند هر چند، چنانکه آینده نشان داد، تردیدی نیست که مصدق بیش از حد به «آمریکای دمکرات» خوشبین بود و بیش از حد تعارض دو قدرت امپریالیستی ایالات متحده و انگلستان را جدی می‌انگاشت. لیکن بقایی در مسیری کاملاً متضاد با این طرز تفکر گام برمی‌داشت.

در این زمان، بقایی، حائری‌زاده، آزاد و مکی اعضای کمیسیون تبلیغات جبهة ملی بودند که بعداً دکتر حسین فاطمی و عباس خلیلی نیز به آن پیوستند. در کوران حوادث بعدی، از این میان فاطمی به مواضع شدید ضد دربار پهلوی سوق یافت و پس از کودتای 28 مرداد قربانی کینه‌توزی دربار شد.

درست در چنین اوضاع و احوالی بود که مانور آمریکا برای حضور موثر در عرصة سیاسی ایران در سفر شاه به آمریکا بازتاب یافت. در زمانی که شاه در آمریکا به سر می‌برد، محمدعلی یاسائی از کرمان نامه‌ای به بقایی نوشت. از مضمون نامه‌این‌گونه استنباط می‌شد که بقایی به تحولاتی در ساختار سیاسی دولت امیدوار بوده است. یاسائی هم آرزو می‌کرد بقایی در ردیف «مؤتمن‌الملک‌ها و دکتر مصدق‌ها» قرار گیرد:

«به‌طوری که خودتان نوشته‌اید و من خودم هم قبلاً از اخبار رادیو و مذاکرات شاه در آمریکا استنباط می‌کردم، چنین به نظر می‌رسد پس از مراجعت اعلیحضرت فشار دولت خیلی کاسته شود. یعنی اینقدر خوشبین و معتقدم که باید پس از تشریف‌فرمایی اعلیحضرت به تهران سیاست دولت به طرفداری اقلیت‌ها متمایل شود. امیدوارم که چنین باشد. همانطور که اگر یادتان باشد روزی که در اتاق میهمانخانه منزل بنده تشریف داشتید و عرض کردم دلم می‌خواهد شما در ردیف مؤتمن‌الملک‌ها و دکتر مصدق‌ها قرار بگیرید و الحمدالله به‌طوری‌که شنیده‌ام و خودتان مرقوم داشته‌اید به آرزوی خود رسیده‌ام. امیدوارم در این قسمت هم همین‌طور باشد.»⁽¹⁾

برخلاف امیدواری بقایی، پس از بازگشت شاه از این سفر اوضاع به روال سابق

ادامه یافت. تقلب آشکار در انتخابات سبب گردید که اکثریت نمایندگان مجلس شانزدهم را همان گروه‌های سابق قدرت تشکیل‌دهند. لیکن افتضاح انتخاباتی به اندازه‌ای گسترده بود که انتخابات تهران و برخی شهرستانها باطل اعلام گردید و در اواخر 1328 بدون حضور نمایندگان تهران مجلس شانزدهم افتتاح شد. خبرنگار روزنامة نیویورک تایمز گزارشی از وضع ایران ارسال کرد. رادیو «صدای آمریکا» پس از افتتاح مجلس عین مقاله را به عنوان نظر دولت آمریکا در مورد ایران پخش کرد. مخبر نیویورک تایمز از «وجود یک جبهة نیرومند هزار فامیلی که از ملاکین و بازرگانان و خوانین مرتجع و نفع‌پرست تشکیل گردیده، [ و] هر نوع پیشرفتی را متوقف و راکد گذارده است»، سخن گفت. خبرنگار در ادامه از سلطة بی‌چون و چرای این هزار فامیل بر مقدّرات ایران به شدت انتقاد کرد، کسانی که «به کمک مشتی رعایا و نوکران خود داخل مجلس گردیده‌اند» و باعث و بانی فساد در مملکت شده‌اند. آمریکا که از تجربة چین به شدت آشفته بود، نگرانی خود را از سرنوشت ایران مخفی نمی‌کرد. کانون‌های اطلاعاتی آمریکا هشدار می‌دادند اگر اوضاع به این روال ادامه یابد، خطر کمونیسم ایران را نیز تهدید خواهد کرد. آنها با تأکید بر نقش حزب توده و اتحاد شوروی معتقد بودند «تهران اینک از سرنوشت چین کومین تانگ⁽¹⁾بیمناک است. این تشویش بیشتر به مسافرت شاه به آمریکا و اینکه نتوانسته است کمکی از آمریکا بگیرد ارتباط دارد.» استدلال وزارت خارجة آمریکا این بود که «ایران چین دیگری است که با همان روش فساد و ارتشا که رژیم کومین‌تانگ را تحت‌الشعاع قرار می‌دهد، اداره می‌شود.» گفته می‌شد این جمله سخنگوی دولت آمریکا خطاب به نمایندة کومین‌تانگ که آمریکا حاضر نیست پول‌هایش را به سوراخ موش‌ها بریزد، با وضع تهران منطبق است.⁽²⁾اینک آمریکا چشم امید خود را به ارتش دوخته بود.

از سوی دیگر فشار به متحدان آمریکا مضاعف شد. بقایی و برخی از همفکرانش

به جرم مشارکت در قتل هژیر بازداشت شدند لیکن به زودی آزاد گردیدند. آمریکاییان این تحرکات را به خوبی زیر نظر داشتند. عوامل اطلاعاتی آمریکا نفوذ کمونیسم را در ایران مورد تأکید قرار می‌دادند و از اینکه باند سنّتی انگلیسی با اقدامات خود راه را برای اشاعة کمونیسم در ایران فراهم می‌کند، سخن می‌گفتند. اندکی بعد بقایی به جرم نگاشتن مقاله‌ای علیه سرهنگ برخوردار، رئیس سررشته داری ارتش، که در آن به ارتشاء وی اشاره کرده بود بازداشت شد. مصدق پیش از این بعد از قتل هژیر به احمدآباد تبعید گردیده بود و اوضاع برای تسلط طرفداران تجدید نظر مختصر در قرارداد 1933 شرکت نفت انگلیس و ایران به‌منظور تصویب لایحه الحاقی گس ـ گلشائیان آماده گردید. تبعید مصدق در راستای بررسی پروندة ترور هژیر انجام گرفته بود. مصدق در احمدآباد از توقیف بقایی مطلع گردید و نامه زیر را برای جبهة ملی ایران ارسال کرد:

نامة آقایان محترم در باب توقیف جناب آقای دکتر بقایی شرف وصول ارزانی داشت. از این پیشامد غیرمترقبه جز اظهار تأسف چه می‌توان کرد. البته مردم طهران روزنامة شاهد و مقاله‌ای را که به عنوان اهانت به ارتش موجب توقیف آقای بقایی شده خوانده و قضاوتی را که می‌بایست بکنند کرده‌اند. بنده هم در آن مقاله چیزی که توهین به ارتش تلقی شود اصلاً و ابداً نیافتم.

تعجب فرموده بودید که چطور یک نفر استاد دانشگاه و نمایندة سابق مجلس را که در انتخابات اخیر طهران مورد توجه عامة مردم بوده، بدون علت توقیف کرده‌اند. از آقایان دوستان محترم تعجب می‌کنم. مگر بالاخره آقایان برای تبعید خود بنده به احمدآباد علت و موجب قانونی توانسته‌اند پیدا کنند؟ تا وقتی که اولیأ امور معتقد به قانون و دمکراسی نشوند این‌گونه کارها باید از امور جاری محسوب شود. اگر حرف بنده مسموع بود می‌گفتم فوراً آقای دکتر بقایی را با عذرخواهی آزاد و روزنامه [شاهد] را هم از توقیف خارج کنند و باعث نشوند افکار عمومی بیش از پیش از امکان اجراء قانون و عدالت در این مملکت مأیوس و فاصلة ملت و دولت زیادتر شود.

از طرف دیگر باید عرض کنم آقایان از زندانی شدن دکتر بقایی و امثال ایشان نباید نگران باشند، زیرا اشخاصی که داعیة خدمت به مملکت دارند و خود را

سرباز راه آزادی می‌دانند باید طبعاً برای همه‌گونه فداکاری و از خود گذشتگی حاضر باشند. و آنچه به خاطر دارم همین آقای دکتر بقایی و رفقای ایشان هنگامی‌که در پشت تریبون مجلس نطق‌های آزادیخواهانة خود را به نفع مملکت و ملت ایراد می‌کردند، چنین روزهایی را پیش‌بینی می‌نمودند. البته آزادی و دمکراسی به آسانی به دست نمی‌آید.

      ترک مال و ترک جان و ترک سر      در ره محبوب اول منزل است.

حال فرض بفرمائید که برخلاف قضاوت عامه و برخلاف انصاف و عدالت دکتر بقایی را محکوم کنند و به این وسیله یکی از سربازان راه آزادی را از میدان مبارزه برکنار نمایند. این حکم و محکومیت چه وزنی در افکار عمومی‌خواهد داشت؟! محکومیتی که باید ملیّون و آزادیخواهان از آن نهراسند، محکومیت در محکمة افکار عمومی است و خوشبختانه تا کسی سالک راه آزادی و دمکراسی است و در خیر و صلاح جامعه قدم می‌زند افکار عمومی او را محکوم نخواهد کرد.

اگر انتخابات طهران انشاءالله آزاد بود تأثیر این توقیف را در آرا آقای دکتر بقایی و رفقای ایشان ملاحظه خواهید فرمود و اگر هم خدای نخواسته آرزوی ملیّون در آزادی انتخاب به عمل نیامد توقیف و حبس دکتر بقایی و امثال او سنگ‌های شالوده بنای مشروطیت ایران خواهد بود و آنها باید مفتخر باشند که در پی افکندن کاخ رفیع آزادی سهم خود را پرداخته‌اند. در خاتمه از آقایان دکتر شایگان، ابوالفضل لسانی، دکتر شاهکار و دکتر محمدعلی هوشیار که وکالت آقای دکتر بقایی را پذیرفته‌اند صمیمانه تشکر می‌کنم.⁽¹⁾

روز بعد دکتر مصدق در نامه‌ای به جبهة ملی ایران خاطرنشان ساخت با وجود حکومت نظامی در تهران نمی‌تواند به آنجا بازگشت نماید. جبهة ملی درخواست کرده بود مصدق به تهران بازگردد، لیکن وی پاسخ داد:

حضرات آقایان محترم و همکاران عزیزم. از اینکه چند بار به بازگشت شهر دعوتم فرموده‌اید و به واسطة وجود حکومت نظامی در طهران باز در احمدآباد مانده‌ام بسی متأسفم و حقیقت امر این است با وجود حکومت نظامی در حفظ حقوق ملت

و صیانت آزادی‌های ملت هیچ نوع اقدامی نمی‌توان به عمل آورد. چه حکومت نظامی تعطیل عملی مشروطیت است و با وجود آن حقوق و آزادی‌هایی که به موجب قانون اساسی برای ملت شناخته شده، چنانکه به تجربه دیده‌ام کان لم یکن می‌شود. در ممالکی که دولت علاقمند به قانون اساسی و اجرای اصول مشروطیت است بر فرض لزوم حکومت نظامی ادامه پیدا نمی‌کند. ولی در این مملکت کافی است که دولت بهانه‌ای به دست آورد و به واسطة برقراری حکومت نظامی ماه‌ها و سالها مشروطیت را تعطیل کند...⁽¹⁾

در این مقطع تاریخی صفوف گوناگون و خطوط مختلف و بسیار پیچیده سیاسی درگیر در امر ملی شدن نفت مشهود نبود، همانطور که پیشتر هم گفتیم بین رهبران جبهه ملی از هر نظر تفاوتهای اساسی وجود داشت. بقایی همانطور که در مقاله شاهد او دیدیم اعتقادی به «موازنة منفی» نداشت، در آن روزگار جهان به دو بلوک شرق و غرب تقسیم می‌شد، بقائی در زمره افرادی بود که اعتقاد داشت حفظ منافع ایران در گرو اتحاد با بلوک غرب است؛ علت امر هم البته واهمه او از مسئله نفوذ کمونیسم بود که به مثابه شمشیر داموکلس از سوی اردوگاه سرمایه‌داری بر فراز سر سیاستمداران ایرانی نگه داشته می‌شد. بدیهی است که بقائی در این دیدگاه خود تنها نبود، در امریکا رئیس جمهور ترومن به بحثی به نام سیاست بی طرفی یا موازنه منفی همیشه به دیده تردید می‌نگریست، او بر این باور بود که دولتهای دنیا از دو حال خارج نیستند، یا با امریکا و سایر دول بزرگ جهان سرمایه داری هستند و یا در نقطه‌ای مقابل آنها طی طریق می‌نمایند.

در این میان مصدق گرچه در ابتدای امر به نقش آمریکا در حل و فصل مسئله نفت ایران خوشبین بود، اما بعدها که متوجه شد سیاست موازنه منفی او تا چه اندازه محافل دمکرات و جمهوریخواه امریکا هر دو را برآشفته ساخته، تا حدی تلاش کرد در سیاست خارجی خود و نگاه به مسائل جهانی تجدید‌نظر نماید. با همه این اوصاف بدیهی است که مصدق هرگز اعتقاد نداشت آمریکا باید جای انگلیس را در ایران اشغال کند، او هم مثل برخی پیشینیان خود و البته با تفاوتهای بارز و آشکار فراوان با کسانی

حتی مثل قوام‌السلطنه، به قدرت امریکا به منزله نیروئی تعادل بخش بین شوروی و انگلیس می‌نگریست و نه چیزی بالاتر از آن. علت این اشتباه تاریخی در آن بود که مصدق گمان نمی‌برد امریکا در راستای حفظ منافع خود در ایران و تثبیت برتری اقتصادی و نظامی غرب در برابر اردوگاه شرق، منافع بلند مدت مردم ایران را قربانی نماید، زیرا اختلافات مقطعی اردوگاه غرب بر سر مسائلی از جمله ایران را خیلی جدی گرفته بود. بقایی، مصدق را تنها یک سکوی پرش به سوی قدرت می‌شناخت، مثل کاری که با قوام کرد. او تصور نمی‌کرد مصدق به علت کهولت سن تا پایان راه دوام آورد و لاجرم خود وی سکاندار عرصة سیاست ایران خواهد شد. این تفاوت دیدگاه‌های مصدق و بقایی از تفاوت وکلای مدافعی که برای بقایی در نظر گرفته شده بود شناخته می‌شود. در حالیکه برخی افراد خوشنام، که در نامة مصدق نام آنها آمده، وکالت بقایی را پذیرفته بودند، در اوایل بهمن ماه 1328 دکتر عیسی سپهبدی طی نامه‌ای پیشنهاد کرد بقایی از بین چهار نفر زیر یکی را به عنوان وکیل مدافع انتخاب کند: «1ـ دکتر عبدالحسین‌خان علی‌آبادی استاد دانشکدة حقوق، 2ـ دکتر عالمی استاد دانشکدة حقوق، 3ـ تیمسار سرلشکر حسن ارفع (بازنشسته)، 4ـ سرکار همردیف سروان اسدالله سپهبدی (بازنشسته).

البته موضوع ارفع را باید در ذهن خود حلاجی کرد ولی این موضوع یعنی معرفی او و پدرم [سروان سپهبدی] چندین وضعیت دارد. اولاً چون وضعیت کوشون [کذا: قشون] متزلزل است⁽¹⁾حضور ارفع در محکمه بزرگترین دندانی است که می‌توان به او [ رزم‌آراء] نشان داد و گفتار و دفاع او دربارة وقایع سوم شهریور و بارزانی⁽²⁾و رویهمرفته در باب ارتش بزرگترین حجت و سند خواهد بود. حال می‌رویم سر خود ارفع: اگر قبول کرد که فبها و اگر قبول نکرد روش تو با او روشن خواهد شد.»⁽³⁾

سپهبدی در مورد پدرش خاطر نشان می‌کند که او شیخوخیت دارد و به دلیل اینکه دادرسان ارتش او را می‌شناسند، معرفی او به عنوان وکیل مدافع منافع زیاد دارد. اگر بقایی سروان سپهبدی را وکیل مدافع خود می‌کرد، در حقیقت دوست نزدیکش دکتر

عیسی سپهبدی از پشت پرده دفاع او را بر عهده می‌گرفت. لیکن شخص سپهبدی هم مایل بود که ارفع پای در میدان گذارد. پیوند بقایی و سپهبدی با ارفع مسئله ساده‌ای نیست. این رابطه و اهمیت آن را بعدها بیشتر خواهیم شناخت. سرلشکر حسن ارفع، که در رقابت با رزم‌آراء چند بار از طرف شاه به سمت رئیس ستاد ارتش انتخاب شد، رهبر حزب آریا بود که برخی از اعضای آن از عوامل حزب سومکای⁽¹⁾داوود منشی‌زاده بودند. البته رهبر اسمی حزب هادی سپهر بود. ارفع در منزل خود تعدادی از افسران نظامی را گرد می‌آورد که تعداد قابل ملاحظه‌ای از آنها افسران ارشد ارتش بودند. یکی از اینان حبیب‌الله دیهیمی بود که در سمت رئیس رکن 2 ستاد ارتش به کار مشغول بود. مغز متفکر حزب آریا حسن اخوی (سرلشکر بعدی) بود و سرهنگ بهرام آریانا (منوچهری آن زمان و ارتشبد آریانای بعدی) هم در آن عضویت داشتند. این گروه متنفذ به ظاهر برای مقابله با خطر کمونیسم در ایران تشکیل شده بود و این مبارزه بزرگترین دغدغه آن گروه را تشکیل داد. ولی این پوششی بود که اهداف خود را به سود دربار پهلوی پیش می‌بردند. ارتشبد حسین فردوست در خاطراتش برای اخوی جایگاهی برجسته قایل است و او را از مهم‌ترین عوامل حوادثی می‌داند که منجر به کودتای 28 مرداد 1332 شد. سرلشگر ارفع و اخوی به بقایی تعلق خاطر داشتند و حتی در واپسین روزهای رژیم پهلوی به امید نخست‌وزیر شدن او فعالیت کردند. به‌هر حال سپهبدی می‌خواست به عنوان دفاع از بقائی، رئیس وقت ستاد ارتش یعنی رزم‌آراء را آماج حمله قرار دهد. حکومت نظامی هم به دستور رزم‌آراء و به دنبال قتل هژیر در تهران اعلام شده بود.

به‌هر حال اندکی بعد، بقایی تبرئه شد و به دنبال رهایی از بازداشت نامه‌ای خطاب به شاه که تازه از سفر امریکا بازگشته بود، در روزنامه شاهد منتشر کرد. در این نامه سرگشاده، بقایی اوضاع داخلی ایران را تشریح کرد، ضرورت تحول اساسی در دستگاه سیاسی را خاطرنشان نمود و موارد مختلف تخلف دولت را به شاه تذکر داد:

اکنون که اعلیحضرت شاه به سلامتی و میمنت از مسافرت طولانی مراجعت فرموده‌اند، مقامات مختلفه گزارش‌هایی راجع به جریان اوضاع در مدت غیبت ایشان به عرض رسانیده‌اند. ولی بطوریکه از سوابق امور به تجربه آموخته‌ایم بسیاری از حقایق را مسلماً گزارش دهندگان در پردة اختفا مستور داشته‌اند و یا اینکه برعکس جلوه داده‌اند. از نظر نمایندگی مردم و وظیفة روزنامه نگاری، خود را موظف می‌دانیم که بعضی از جریانات را به عرض اعلیحضرت برسانیم:

اعلیحضرتا! در این کشور اشخاصی هستند که بعضی مقامات حساس را اشغال کرده‌اند و هر کار دلشان می‌خواهد می‌کنند. این اشخاص اینقدر جسور و بیشرم شده‌اند که حتی برخلاف منویات ملوکانه و وعده‌هایی که از طرف اعلیحضرت راجع به آزادی انتخابات داده شده بود رسماً در انتخابات مداخله کردند⁽¹⁾. در بعضی شهرستان‌ها اشخاص فرومایه و بد سابقه‌ای را به نام کاندید دولتی از صندوق بیرون آوردند⁽²⁾و در بعضی شهرستان‌های دیگر مقدمات همین خیانت را فراهم کرده‌اند.

در تهران مرتکب اعمالی شدند که امیدوارم تاکنون به استحضار خاطر مبارک رسیده باشد. پس از تمام تخلفات و تقلباتی که درانتخابات تهران به جای آوردند چون افتضاح کارشان بالا گرفت مجبور شدند انتخابات تهران را ابطال نمایند ولی هیچ تعقیبی از کسانی‌که در انتخابات مرتکب تقلب و جعل شده بودند، نکردند.

بقایی در ادامه دستگیری نمایندگان اقلیت دوره پانزدهم را به جرم مشارکت در قتل هژیر خاطرنشان کرد و تبعید «بزرگترین مرد سیاسی وطن‌پرست ما یعنی دکتر مصدق» را به احمدآباد یادآوری نمود. او هم‌چنین از دستگیری خود مطلبی به میان آورد و اعلام کرد که قصد از دستگیری وی این بوده است «که مردم را از دخالت در امور اجتماعی» بترساند:

زیرا این شیادان به خوبی پی برده‌اند که اگر مردم به امور اجتماعی علاقمند شدند، اگر در کارها اظهارنظر و دخالت بکنند و مخصوصاً اگر همة مردم در رأی دادن

برای انتخابات شرکت کنند دیگر دست این دزدان اجتماعی خواه ناخواه از کارها کوتاه خواهد شد و دیگر نخواهند توانست در این کشور سواری کنند. دیگر نخواهند توانست که بیت‌المال را چپاول کنند. آقازاده‌ها و برادرزاده‌ها و دامادهای خودشان را به عناوین مختلف به اروپا و آمریکا بفرستند. دیگر نخواهند توانست از شرکت نفت دستور بگیرند و قرارداد الحاقی برای ما درست کنند. دیگر نخواهند توانست از قاچاقچی‌های خوزستان سهم بگیرند و موضوع آن را ماستمالی کنند.

بقایی نوشت هنگامی‌که «اعلیحضرت همایونی در آمریکا تشریف داشتید و آزادی و عدالت اجتماعی را در آنجا ملاحظه می‌فرمودید ما هم در زندان به عقل و شعور کسانی که ما را دستگیر کرده بودند می‌خندیدیم... راستی اعلیحضرتا! آیا در آمریکا به متهمین فحش می‌دهند و آن‌ها را در آگاهی کتک می‌زنند؟ آیا در آمریکا دستبند قپانی هنوز وجود دارد؟ آیا در آمریکا اشخاص را به جرم نوشتن مقاله محکوم به حبس می‌کنند؟»⁽¹⁾تمام این جملات به رزم‌آراء اشاره داشت.

بقائی، سپهبدی و رزم‌آراء

در دوره‌ای که بقایی این مقاله را نوشت، دولت ایالات متحده آمریکا توجه بیشتری به ایران معطوف می‌داشت. از اواخر سال 1328 تعداد کارکنان سفارت آمریکا در تهران افزایش یافت و تعداد افسرانی که در ایستگاه «سیا» مستقر در سفارت آمریکا کار می‌کردند آشکارا بیشتر شد. در این زمان دکتر هنری گریدی، سیاستمدار برجسته‌ای که در دوره جنگ داخلی یونان سفیر آمریکا در آن کشور بود، به عنوان سفیر به تهران آمد. انتصاب گریدی زیرک و کارکشته به جای جان وایلی نشان از توجه روزافزون آمریکا به ایران داشت. سفیر سابق، جان وایلی، نسبت به رزم‌آراء رویه‌ای دوستانه داشت و بر این باور بود که برای مقابله با خطر کمونیسم و کنترل اوضاع ایران باید قدرت در دست او متمرکز شود. بقایی امیدوار بود با حضور گریدی در ایران این سیاست تغییر کند. او در نامه‌ای خطاب به گریدی و در خصومت با رزم‌آراء چنین نوشت:

آقای جان وایلی و همکارانشان که فریب تظاهرات ریاکارانه یک فرد نظامی را که

هر روز در دامان یک سیاست خارجی است خورده بودند، با تمام قدرت خود به نفع دیکتاتور آیندة ایران در امور داخلی ما مداخله می‌کردند و بدون پروا برای روی کار آوردن این فرد نظامی که از نظر ضدیت با آزادی، بی‌اعتنایی به افکار عمومی، مخالفت با مصالح ملت و نادرستی خود را به خوبی به ملت ایران معرفی نموده و کوس رسوایی او بر سر بازار زده شده است فعالیت نموده از هیچ توصیه و تقویت خودداری نمی‌نمودند.»⁽¹⁾

بقائی ننوشت رزم‌آراء چه خیانتی به مردم ایران انجام داده است؟ او همسو با باند سرلشکر حسن ارفع، رزم‌آراء را به شدیدترین وجه ممکن آماج حمله قرار داد.

این مطالب ضمن اینکه خصومت بقائی را به‌هر دلیلی علیه رزم‌آراء نشان می‌دهد، حسن نظر مقدماتی وی را نسبت به سیاستهای منطقه‌ای امریکا هم به نمایش می‌گذارد، با این توضیح که در آن مقطع تاریخی کمتر رجل سیاسی بود که در این حسن نظر با او اشتراک نداشته باشد. بقائی خود می‌گوید با این وصف او برای اینکه بهانه‌ای به دست توده‌ای‌ها ندهد، در روزنامة شاهد گاه نام آمریکا را در ردیف انگلیس و شوروی می‌آورد.

در آغاز سال 1329 اقلیت منسجمی از نمایندگان جبهة ملی ایران در مجلس حضور داشت. به دنبال انتخابات مجدد شهر تهران مصدق و بقایی به عنوان نمایندگان اول و دوم به مجلس راه پیدا کرده بودند. ساعد از پست نخست‌وزیری کنار گذاشته شده و رجبعلی منصور به جای او گمارده شده بود. هدف از روی کار آوردن منصور، تصویب لایحة الحاقی گس - گلشائیان بود. به زودی کمیسیون نفت به منظور بررسی پروندة نفت و اظهار نظر درباره آن و ارسال نتیجة مطالعات به مجلس تشکیل شد. اما منصور نیز نتوانست کاری از پیش ببرد.

بقایی از زمان استیضاح دولت ساعد اختلاف خود را با رزم‌آراء علنی کرده و در حقیقت به بهانة استیضاح لبه تیز حملات را متوجه رئیس ستاد ارتش نموده بود. در این زمان جرالد دوهر، مأمور عالیرتبه اطلاعاتی آمریکا که در پوشش وابستة عشایری سفارت آمریکا کار می‌کرد، با بقایی ملاقات نمود. روزی دکتر حسین فاطمی، که آن ایام

مدیریت باختر امروز را داشت و به آمریکایی‌ها با نظر مساعد می‌نگریست، از بقایی به‌طور خصوصی دعوت کرد یک روز بعد از ظهر به منزلش برود. در منزل فاطمی، بقایی، دوهر را با دو آمریکایی دیگر ملاقات کرد. هدف از این ملاقات زمینه‌چینی برای نخست‌وزیری رزم‌آراء بود. بقایی مدعی است که مدت‌ها بعد از این هدف اطلاع پیدا کرد. آمریکایی‌ها به خوبی می‌دانستند اگر بقایی با این امر موافقت کند خواهد توانست نظر موافق جبهة ملی را نیز به دست آورد. دوهر وجوه مثبت رزم‌آراء را برشمرد. بقایی بخشی از سخنان او را تأئید کرد لیکن معایب رزم‌آراء را نیز تذکر داد. از نظر او نخست‌وزیری رزم‌آراء زمینه را برای دیکتاتوری نظامی مهیا می‌کرد. بقایی آشکارا با نخست‌وزیری رزم‌آراء مخالفت کرد.

رزم‌آراء ساده لوحانه کوشید تا سپهبدی برادر همسر خود را واسطة بین خویش و بقایی قرار دهد تا شاید از این طریق نظر موافق بقایی جلب شود. رزم‌آراء نمی‌دانست سپهبدی خود عامل اصلی تحریک بقایی علیه اوست. روز شنبه 20 خرداد 1329، حوالی ظهر، از ستاد ارتش به سفارت فرانسه تلفن شد و سرهنگ غضنفری، منشی مخصوص رزم‌آراء، با سپهبدی صحبت کرد. گفته شد: «تیمسار رئیس ستاد تقاضا کرده‌اند سرکار [ سپهبدی] در ظرف امروز یا فردا چند دقیقه نزد ایشان تشریف بیاورید.» سپهبدی قول داد که «با کمال میل» عصر یکشنبه ساعت 6 بعدازظهر به ملاقات خواهد رفت. سپهبدی گزارش مشروح این ملاقات را چنین به اطلاع بقایی رسانیده است:

روز یکشنبه 21 خرداد ساعت 6 و پنج دقیقه تا به ستاد رسیدم سرهنگ غضنفری فوراً از اطاق خودش، که معمولاً محل انتظار اصحاب ملاقات می‌باشد، بیرون آمد و در همان راهرو با کمال احترام و صمیمیت مرا به اطاق انتظار رئیس ستاد هدایت کرد... سرهنگ میرافضلی که با من سابقة آشنایی داشت و یک سرگرد منتظر بودند. میرافضلی برای خداحافظی آمده بود برود فرنگ. به محض اینکه نشستم غضنفری حضور مرا اعلام کرد. تیمسار تمام قد در جای خود مثل ملاقات‌های سابق برخاست و با تبسم از من پذیرایی کرد. شاید یک ذره اضطراب هم در قیافة او هویدا بود. من هم خیلی کم مضطرب بودم. فشار دست متوسط و ملایم بود. (در جلسات قبل اتفاق افتاده بود که با فشار محکم دست وی مواجه شوم.) مثل معمول

روی صندلی دست چپ نشستیم. با تبسم احوالپرسی [ کرد.] احوال خانم و بچه‌ها را پرسید.⁽¹⁾از طرف من اظهار تعارفات به عمل آمد. هر دو خونسرد بودیم و هیچ‌گونه اضطراب و التهابی نداشتیم.

بلافاصله عنوان کرد، اینکه مزاحم سرکار شدم برای این بود که کلنل شاونن⁽²⁾دو سه روز پیش اینجا بود و اظهار کرد که اخیراً با آقای دکتر سپهبدی مواجه شدم خیلی صحبت از دیکتاتوری تیمسار می‌کرد. می‌دانید کلنل شاونن بامن دوست است! این بود که دلم خواست ـ چون شما را دوست دارم و به شما ارادت دارم ـ قدری با شما صحبت کنم (با حال تبسم و خنده). من گفتم بلی، گاه‌گاهی کلنل شاونن از اطاق من عبور می‌کند و از اوضاع می‌پرسد، با هم صحبت می‌کنیم. در جریان قتل دهقان⁽³⁾یک دفعه صحبت کردیم او گفت چه دلیل دارد که در افکار عمومی همه چیز را به تیمسار نسبت می‌دهند و در خیال او فکر دیکتاتوری را قوت می‌دهند. من هم اظهارنظرهایی کردم ولی دربارة دیکتاتوری تیمسار اظهار بخصوصی نکردم. گفت بلی مطلب همین است. دوستان شما هم کاملاً دربارة من اشتباه می‌کنند و من همین را می‌خواهم تصریح کنم.

من گفتم البته مراتب ارادت من به تیمسار همان است که بود و از لحاظ شخص به شخص همان عوالم قدیم سمپاتی باقی است. ولی می‌دانید که من از لحاظ کار سیاسی یک نسبت نزدیکی با آقای دکتر بقایی پیدا کردم و چون به ایشان عرض کرده بودم که تیمسار اظهار علاقه به دیدار من فرموده‌اند به من گفته‌اند که مطلب را حضورتان تصریح کنم:

اول اینکه جلسة ملاقات روی زمینة سمپاتی صورت گرفت و خاتمه یافت. من با کسی که آنتی‌پاتی داشته باشم هیچ‌وقت راضی به ملاقات او نمی‌شوم. مخصوصاً

اگر با او در مبارزة سیاسی و اصولی باشم (تذکر راجع به دکتر اقبال). به همین دلیل سمپاتی با تیمسار ملاقات حاصل شد ولی با خودمان عهد و پیمان کرده بودیم که این ملاقات را افشاء نکنیم. من (یعنی دکتر بقایی) گله شدید از تیمسار دارم که این موضوع را افشاء فرموده‌اند زیرا دیهیمی⁽¹⁾دو سه مرتبه این موضوع را به روی ما آورده و ما کتمان کرده‌ایم.

نکته دوم اینکه من (یعنی دکتر بقایی) به تیمسار به عنوان شخص به شخص هیچ‌گونه آنتی‌پاتی ندارم و حتی عقیده دارم برای کار نظامی و ادارة ارتش ایران، همانطور که معروف است، هیچ افسر ارشدی نمی‌تواند با تیمسار رقابت کند. ولی در زمینة اصولی می‌دانید که من اعلام کرده‌ام «برای آزادی قیام کرده‌ایم» و روی همان زمینه صحبت‌های استیضاح من با تیمسار مبارزة اصولی دارم. من فطرتاً از حکومت دیکتاتوری نظامی و ضدآزادی بدم می‌آید و با آن می‌جنگم و این رویه که تا به حال ملاحظه کرده‌اید با شدت ادامه خواهد یافت و پروندة آن با پروندة سمپاتی شخصی جداست. تا روزی که تیمسار می‌خواهید از حدود وظایف نظامی تجاوز کنید و نخست‌وزیر شوید و حکومت را به دست بگیرید من این را مخالف آزادی می‌دانم. زیرا اگر تیمسار آمدند ناگزیر برای برقراری نظم و اوضاع کارهای تند و خلاف آزادی خواهد کرد که جنبة دیکتاتوری خواهد داشت.

در ضمنی که مطلب اول یعنی افشای ملاقات را طرح می‌کردم تیمسار قدری تغییر حالت در قیافه داد و بعد از تقریرات کامل من شروع به صحبت کرد و گفت: نه، من به شما راست می‌گویم، ملاقات را افشاء نکرده‌ام. دیهیمی ممکن است بو برده باشد و به شما یک دستی زده است. من که عادت دارم همه چیز را به اعلیحضرت می‌گویم این موضوع را حتی به ایشان عرض نکردم. دلیل نداشت جای دیگر بگویم. نخیر مطمئن باشید من ⁽²⁾Coungre را نشکسته‌ام و دلیل ندارد به شما دروغ بگویم.

و اما دربارة قسمت دوم. حالا که خودتان صحبت کردید من عرض می‌کنم همین

جا اشتباه است. اگر منظور شما خدمت به مملکت است من هم همین هدف را دارم. البته ملاحظه می‌فرمائید که وضع فعلی به هیچ وجه قابل دوام نیست و رو به انقلاب می‌رویم و انقلاب حتماً به نفع روس‌ها است. من هم تلاش می‌کنم. البته من چندان مهم نیستم ولی می‌دانید که اسمی در اسم‌ها دارم و شاید اول هدف انقلاب شوم. بنابراین من اگر می‌خواهم حکومت کنم برای اصلاح است. من برنامه دارم و می‌گویم باید تحول بشود؛ سه تحول: تحول اداری، اتونومی⁽¹⁾در شهرستان‌ها به دست مردم، تحول اقتصادی، تحول سیاسی. شما و دوستانتان در اشتباهید. موضوع دیکتاتورشیپ نیست، موضوع لیدرشیپ است. یک کسی می‌خواهد جلوی بی‌نظمی را بگیرد و بی‌اعتدالی را حذف کند. بله، من هم در همان مملکتی که شما درس خوانده‌اید [فرانسه] درس خوانده‌ام. صحبت روی منطق و استدلال است. ما با هم بیشتر می‌توانیم تفاهم داشته باشیم و شما نمی‌توانید با احمدی گفت و شنود کنید. مبارزه شما با مبارزه آتش⁽²⁾فرق دارد. آتش برای احمدی و نیکپورها⁽³⁾و به پول آنها می‌جنگد و شما بدون اینکه خودتان تشخیص دهید به نفع آنها می‌جنگید چون شما آنها را می‌دانم نمی‌بینید. آنها یعنی 150 نفر از آمدن من می‌ترسند زیرا بی‌اعتدالی آنها و بی‌کفایتی دولت‌ها که از آنها طرفداری می‌کنند از من می‌ترسند و می‌دانند که من به کار آنها خاتمه خواهم داد.

انگلیس‌ها و آمریکایی‌ها که به من اقبال کردند برنامه مرا پسندیده‌اند و مرام مرا می‌دانند. آنها دیگر دیکتاتورشیپ نمی‌پسندند. رل من این است که هدایت کنم (لیدر شیپ). آنها یک کسی را می‌خواهند [که] نظم و انتظام بدهد. شما بگوئید که می‌خواهد این کار را بکند؟ دکتر مصدق بکند؟ یا دیگری؟ اگر کسی را معرفی می‌کنید که بتواند، من هم به دنبال او خواهم آمد. من طرفدار نظم هستم، مخالف آزادی نیستم. مجلس باید بماند. اقلیت محترم است.

در هر صورت این خواهد شد. من باید بیایم و من با جوان‌های تحصیل‌کرده کار

خواهم کرد. با احمدی‌ها و نیکپورها خواهم جنگید. آن وقت آقایان باید بیائید از من معذرت بخواهید. چون من نظر و فکر شما را انجام خواهم داد و هنگامی‌که احتمال دادم و پیش رفتم دیگر خود به خود دکتر مصدق، دکتر بقایی وجود نخواهد داشت.

نخیر! من نمی‌خواهم شاه بشوم، دیکتاتور بشوم. ملاحظه کردید و می‌کنید که مبارزة آتش و مبارزة شما و ادعای شما در شاه هیچ تأثیری نکرد و خودش موافق است باید از انقلاب جلوگیری کرد و باید این وضع اصلاح شود. من با استدلال و منطق صحبت می‌کنم و شما می‌توانید مرا بفهمید. همه بیائید بنشینید صحبت کنیم. اگر کسی را معرفی کردید من هم دنبال او می‌آیم.

ساعت هفت و ربع کم غضنفری آمد گفت دکتر [عبدالحسین]راجی می‌گویند به من ساعت شش و نیم وقت دادید. تیمسار گفت به او بگوئید الان که ملاقات من با دکتر تمام شد ایشان تشریف بیاورند.

در آخر دوباره گفت خدمت آقای دکتر بقایی سلام برسانید بگوئید من ملاقات با شما را افشاء نکردم (دوباره هم تکرار) من عادت دارم همه چیز را به اعلیحضرت می‌گویم و این موضوع را به ایشان هم نگفتم. دلیل ندارد به جای دیگر گفته باشم. و از سرکار [سپهبدی] خیلی متشکرم که به دیدن من تشریف آوردید. خدمت خانم سلام مرا برسانید. تمام‌قد بلند شد. من هم تشکر کردم و گفتم با دکتر بقایی راجع به این موضوعات مصاحبة مفصلی خواهم کرد. (وعده جواب ندادم و یا ملاقات دیگری ندادم) با تبسم این دفعه دست مرا محکم فشرد و من بیرون آمدم.

سپهبدی بقیه سخنان رزم‌آراء به این شکل شرح می‌دهد:

«شما چرا از نظامی می‌ترسید؟ اتفاق افتاده است که وزیر خارجه آمریکا نظامی بوده و وزیر دفاع ملی بوده. مگر نظامی نمی‌تواند کار دیگر بکند؟ بفرمائید من لباس سیویل هم می‌پوشم. از زیر کتابچه یک عکس قشنگ با لباس سیویل مشکی، پیراهن آهاری و پاپیون سیاه با نشاط و خنده بیرون آورد به دست من داد (مثل بچه‌ای که از یک اسباب‌بازی ذوق بکند). در ضمن من گفتم من تیمسار را با لباس سیویل دیده‌ام وقتی بر کنار بودید. [گفت:] بلی من لباس سیویل هم می‌پوشم. (می‌شود حدس زد که با این لباس شب ضیافت یکی از سفارتخانه‌ها که به موفقیت او شامپانی خورده‌اند حضور

داشته است و لباس نخست‌وزیری او خواهد بود.)

تبصره: هیچ راجع به روزنامه [شاهد]، به مفاد مقالات [آن روزنامه]، به قتل دهقان و بحث تحلیلی که امضاء کرده بودم اشاره‌ای نشد. به هیچ وجه.»⁽¹⁾شاید باز هم لازم به توضیح باشد که خواهر دکتر عیسی سپهبدی همسر رزم‌آراء بود، یعنی وی برادر همسر رزم‌آراء به شمار می‌آمد.

در این مقطع از تاریخ ایران رزم‌آراء با شعار مبارزه علیه هزار فامیل و فساد اقتصادی با حمایت آشکار جناحی در سفارت امریکا برای تصدی منصب نخست‌وزیری در تکاپو بود، شخص شاه بیش از همه از این تکاپوها می‌هراسید. شاه از رزم‌آراء که در زمان نخست‌وزیری قوام و مسئله آذربایجان ریاست ستاد ارتش را بر عهده داشت، می‌هراسید؛ اساساً شاه از هر مرد قدرتمندی که می‌توانست کشور را اداره کند هراس داشت و به همین دلیل برای اینکه چنین شخصی موفق نشود در راه او سنگ می‌انداخت هر چند اغلب اوقات این سنگ اندازی به زیان شخص او تمام می‌شد. روز پنجم تیرماه 1329، در حالیکه حدود دو هفته از مذاکرات رزم‌آراء با بقایی از طریق سپهبدی می‌گذشت، دولت منصور به شکل غیرمنتظره و بی‌سابقه‌ای استعفا داد. چند ساعت بعد رزم‌آراء کابینة خود را معرفی کرد و طی سخنانی تلویحاً گفت که به نظارت خود بر ارتش هم‌چنان ادامه خواهد داد. نخست‌وزیری رزم‌آراء درست همزمان بود با حمله کره شمالی به کره جنوبی و آغاز جنگ کره که تا حدود سه سال بعد ادامه داشت. تصور بر این بود که یک نظامی اگر در ایران قدرت را به دست گیرد، می‌تواند نظم و آرامش را برقرار سازد و مانع از تکرار تجربه کره شود. آلیبون راس، خبرنگار نیویورک تایمز، گزارش داد اگر در کره جلو روس‌ها گرفته شود و در برابر شوروی بخواهد از حزب توده برای وارد کردن ضربة متقابل در ایران استفاده کند، رزم‌آراء تنها کسی است که می‌تواند جلو آنها را سد کند: «در این نکته شکی نیست که اگر اوضاع ایجاب کند رزم‌آراء لایق آن است که برای جلوگیری از متلاشی شدن و تجزیة حکومت ایران حکومت دیکتاتوری برقرار کند.»⁽²⁾

دکتر هنری گریدی، که از 15 خرداد 1329 به جای جان وایلی منصوب شد،

برخلاف تصور یا آرزوی بقایی، دولت رزم‌آراء را مورد حمایت قرار داد. او در مصاحبه‌ای مطبوعاتی در یونان اعلام کرد آمریکا در صورتی به ایران کمک نظامی‌خواهد داد که دولتی مورد تأئید آن کشور در ایران استقرار پیدا کند. گریدی در یونان صاحب اختیاراتی مشابه اختیارات ژنرال مک‌آرتور در ژاپن بود و تعیین سیاست دولت یونان حتی عزل و نصب نخست‌وزیر و وزرا توسط او انجام می‌گرفت. باختر امروز گزارش داد گریدی قبل از اینکه استوارنامة خود را تقدیم شاه کند سخنان تندی علیه وی گفته و خاطرنشان ساخته بود که شاه نباید در سیاست داخلی کشور دخالت کند.⁽¹⁾این نکته پرده از مخالفت‌های بقائی و دیگر یاران او علیه رزم‌آراء بر می دارد. در همین جا باید افزود که مخالفت با رزم‌آراء منحصر به بقائی نبود، در آن زمان هر گروه و جناحی از موضع خاص خود رزم‌آراء را آماج حمله قرار می‌داد: عده‌ای از این مخالفین در دربار به سر می‌بردند، اینان از بیم آنکه مبادا رزم‌آراء با حمایت امریکا قدرت مطلقه شاه را محدود سازد با او مقابله می‌کردند، در این مقابله خواهر دو قلوی شاه یعنی اشرف پهلوی البته نقش درجه اول را داشت. گروه دوم مخالفین کسانی مثل همین بقائی بودند که از موضع حمایت از قدرت شاه علیه رزم‌آراء وارد گود شدند. گروه سوم کسانی بودند که تصور می‌کردند نخست‌وزیری رزم‌آراء عاملی خواهد بود برای جلوگیری از حل و فصل نهائی مسئله نفت، دکتر مصدق در بین این دسته از مخالفین قرار داشت. گروه چهارمی هم در این بین وجود داشت که عبارت بود از نیروهای جمعیت فدائیان اسلام به رهبری سید مجتبی میرلوحی مشهور به نواب صفوی. غیر از اینان باید از مجمع مسلمانان مجاهد نام برد که به واقع انشعابی بود از جمعیت فدائیان اسلام، رهبری اینان به دست شمس قنات آبادی بود که از او با عنوان آقا شمس یاد می‌شد. این گروه اخیر البته با دربار از سوئی و گروه دکتر بقائی از طرف دیگر ارتباط سازمان یافته داشتند.

شعار اصلی رزم‌آراء مبارزه با فساد و ارتشاء بود، این شعار از سوی حزب حاکم امریکا یعنی حزب دمکرات حمایت می‌شد. بدیهی است که در رأس مفسدان اقتصادی گروهی قرار داشتند که به هزار فامیل ارتباط داشتند و پیوند آنها همه به نوعی به دربار

منتهی می‌شد. مبارزه با فساد اقتصادی شرط امریکا برای اعطای کمکهای فنی به ایران بود. گفته می‌شد باندهای هزار فامیل به مثابه چاهی هستند که تمام امکانات کشور را می‌بلعند، پس باید دست اینان را کوتاه کرد تا بودجه‌ها و کمکها در جای خود هزینه شوند. رزم‌آراء به محض اینکه قدرت را به دست گرفت، هیئتی را مأمور کرد تا کارمندان دولت را طبقه‌بندی نمایند، افراد فاسد و ناشایستی که می‌بایست از خدمات دولتی اخراج شوند مشمول «بند ج» قرار می‌گرفتند. از طرف دیگر ویلیام داگلاس قاضی عالیرتبه آمریکایی، که با بقایی نیز ملاقات کرده بود، در ملاقاتی با شاه ضرورت اصلاحات ارضی را مورد تأکید قرار داد. گفته می‌شود که داگلاس برای شناسایی مناطق عشایری ایران به منظور آمادگی برای شرکت در یک جنگ احتمالی علیه شوروی وارد ایران شده بود.⁽¹⁾تردیدی نیست که تشکیل دولت رزم‌آراء محصول توافق هیئت‌های حاکمه آمریکا و انگلیس بود و تردیدی نیست که اگر رزم‌آراء لایحة الحاقی را می‌پذیرفت سلطة بلامنازع شرکت نفت انگلیس و ایران هم‌چنان حفظ می‌شد. رزم‌آراء به سرعت دریافت که امکان اجرای قرارداد الحاقی گس- گلشائیان در آن برهه تاریخی غیر ممکن است، او بر این باور بود که البته اداره تأسیسات عظیم نفت به دست نیروهای داخلی هم امری است محال؛ زیرا کارشناسان ذی ربط وجود نداشتند. درست در این شرایط بود که طرح تنصیف عواید نفتی به شکل پنجاه پنجاه که از سوی شرکتهای امریکائی در ونزوئلا و عربستان سعودی در حال انجام بود، مورد قبول ضمنی انگلیسیها هم واقع شد. مذاکرات رزم‌آراء با انگلیسیها در حال نتیجه دادن بود، اما نکته این است که طرف انگلیسی همچنان اصرار داشت قرارداد الحاقی در صدر اولویت‌های دولت قرار گیرد، دولت امریکا در وحشت از بحث ملی شدن نفت که کلیه قراردادهای شرکتهای امریکائی را هم زیر سؤال می‌برد، تلاش نمود تا طرح پنجاه پنجاه را پیش برد. اما موضوع این است که رزم‌آراء به دلیل فضای سنگین ناشی از شعار ملی شدن نفت، نخواست یا نتوانست به موقع این موافقت را به اطلاع نمایندگان مجلس برساند.

در چنین فضایی مبارزه فراکسیون اقلیت مجلس با رزم‌آراء آغاز شد و به استیضاح دولت او کشید. در 4 آذر 1329 نمایندگان جبهة ملی ایران پیشنهاد زیر را برای تصویب

به کمیسیون نفت مجلس فرستادند: «به نام سعادت ملت ایران و به منظور کمک به تأمین صلح جهانی امضاء کنندگان ذیل پیشنهاد می‌نمائیم که صنعت نفت ایران در تمام نقاط کشور بدون استثنا ملی اعلام شود. یعنی تمام عملیات اکتشاف، استخراج، و بهره‌برداری در دست دولت قرار گیرد. حائری‌زاده، اللهیار صالح، دکتر شایگان، دکتر محمدمصدق، حسین مکی.»⁽¹⁾به‌طوری که می‌بینیم در این اسامی نام بقائی دیده نمی‌شود. این دومین باری بود که بحث ملی شدن نفت ایران مطرح می‌شد: بار نخست توسط غلامحسین رحیمیان نماینده قوچان در مجلس چهاردهم این بحث به میان آمد اما در آن زمان به دلایل عدیده چندان جدی گرفته نشد و بار دوم در همین مجلس شانزدهم که به جد تعقیب گردید.

به دنبال این نامه، کمیسیون نفت مجلس به ریاست مصدق قرارداد الحاقی گس ـ گلشائیان را برای استیفای حقوق ملت ایران کافی ندانست و مخالفت خود را با آن اعلام کرد.⁽²⁾به زودی نامه‌ای با امضای مکی، بقایی، اللهیار صالح و عبدالقدیر آزاد به کمیسیون نفت فرستاده شد که در آن آمده بود:

امضاءکنندگان ذیل پیشنهاد می‌نمائیم گزارش کمیسیون نفت به شرح ذیل اصلاح گردد: مجلس شورای ملی قرارداد الحاقی گلشائیان‌ـ گس را کافی برای استیفای حقوق ایران نمی‌داند و با اعلام مخالفت با آن تنها راه استیفای حقوق ایران را در ملی شدن صنایع نفت تشخیص می‌دهد. بنابراین تصویب می‌نماید که کلیة عملیات استخراجی و اکتشاف و بهره‌برداری و ادارة نفت در سراسر کشور منحصراً در دست دولت قرار گیرد.⁽³⁾

به منظور جلوگیری از تصویب لایحة ملی شدن صنعت نفت، غلامحسین فروهر، وزیر دارایی کابینة رزم‌آراء، تلاش‌هایی انجام داد و شخص رزم‌آراء خطاب به طرفداران ملی شدن نفت گفت که آنها حتی نمی‌توانند یک کارگاه آفتابه سازی⁽⁴⁾را اداره نمایند، پس چگونه می‌توانند نفت را استخراج و ملی کنند. این بار هم رزم‌آراء با شرکت نفت

محرمانه وارد گفتگو شد. وقتی فشار افکار عمومی برای ملی شدن اوج گرفت و هنگامی که امریکائی‌ها از این شعار وحشت زده شدند، اهرمهای فشار مضاعفی علیه شرکت نفت انگلیس و ایران به کار گرفته شد که امریکائیها در آن نقش اساسی داشتند. سرانجام انگلیسی‌ها حاضر شدند مثل شرکت آرامکوی آمریکا که نفت عربستان را به شکل 50-50 استحصال می‌کرد با ایران وارد گفتگو شوند و حتی پنج میلیون پوند به ایران وام دهند تا از عواید آتی نفت پرداخت گردد. اما رزم‌آراء همانطور که گفتیم این پیشنهاد را به موقع به مجلس اطلاع نداد. سرفرانسیس شپرد، سفیر انگلیس در ایران، از اینکه رزم‌آراء پیشنهاد شرکت نفت را مبنی بر علنی کردن قرار جدید به اطلاع مردم نرسانیده، برآشفته شده بود.⁽¹⁾دکتر گریدی پیشنهاد کرد حاضر است در مورد عواید نصف نصف شرکت نفت بین انگلیس و ایران وساطت کند، اما شرکت نفت انگلیس خود پیشدستی کرد و پیشنهاد مزبور را به رزم‌آراء داد. روز چهاردهم اسفند رزم‌آراء برای اینکه نمایندگان مجلس را قانع سازد که با طرح او موافقت نمایند به مجلس رفت. او توضیح داد هدف اصلی اش به واقع همان چیزی است که طرفداران ملی شدن نفت می‌خواهند، اما مسئله این است که از نظر کارشناسی و مالی اجرای طرح ملی شدن نفت غیر ممکن است. از نظر کارشناسی ایران نیروی متخصص چندانی برای اداره تأسیسات عظیم نفت ندارد و از نظر مالی هم چیزی در بساط نیست و دولت عملاً ورشکسته است. او تقاضا کرد طرح تنصیف عواید نفتی به مدت مثلاً ده سال اجرا گردد و از این طریق هم به عواید کشور افزوده شود و هم اینکه در این فاصله نیروهای کارشناس تربیت شوند تا بتوانند طرح ملی شدن نفت را اجرا سازند. مجلس البته با این طرح مخالفت کرد، خبر این مذاکرات به سرعت به سر فرانسیس شپرد سفیر کبیر انگلیس در تهران رسید، او از این اظهارات رزم‌آراء به شدت بر آشفته شد. به‌هر حال قبل از اینکه این پیشنهاد یعنی تنصیف عواید نفتی بین ایران و شرکت نفت انگلیس و ایران صورت عمل به خود گیرد، رزم‌آراء در روز 16 اسفند 1329 در مسجدشاه به ضرب گلولة خلیل طهماسبی، عضو جمعیت فدائیان اسلام، به قتل رسید. این قتل همه را خلع سلاح کرد و وحشتی بی سابقه در صفوف آن دسته از نمایندگان مجلس که

مخالف ملی شدن نفت بودند به وجود آورد. جبهه ملی به نوعی از این قتل استقبال نمود و خلاصه اینکه فردای قتل رزم‌آراء کمیسیون مخصوص نفت به اتفاق آرا ملی شدن نفت را در ایران تصویب و به مجلس شورای ملی تقدیم کرد. مجلس این پیشنهاد را در 24 اسفند 1329 تصویب و در 29 همان ماه مجلس سنا نیز آن مصوبه را تصویب نمود. در تصویب این لایحه البته قتل رزم‌آراء نقش اساسی داشت که جرأت نمایندگان را از مخالفت با اصل ملی شدن زایل نمود. پیش از این بقایی در میتینگی که به مناسبت رأی کمیسیون نفت و در دفاع از آن تشکیل شده بود، سخنرانی کرد و از جمله گفت: «من از دستجاتی که با ما در این میتینگ باعظمت شرکت کرده‌اند تشکر می‌کنم، مخصوصاً از آقای [محمدرضا] جلالی نائینی‌⁽¹⁾، مدیر روزنامه کشور، که همیشه محل خود را در اختیار ما گذاشته است.»⁽²⁾

از آن طرف با قتل رزم‌آراء بهای سهام شرکت نفت انگلیس و ایران تنزل کرد. سهام شرکت نفت یک چهارم از قیمت عادی پائین‌تر آمد و چون دولت بریتانیا بخش اعظم این سهام را در تملک داشت، میلیون‌ها پوند متضرر شد.⁽³⁾

در سالهای منتهی به جنبش ملی شدن صنعت نفت ایران، بقائی همیشه تأکید می‌کرد بدبختیهای ایران از نفت ریشه می‌گیرد و از مسلمانان و اقلیت‌های دینی دعوت می‌کرد در این راه تلاش نمایند و مانع استمرار این وضع شوند.⁽⁴⁾اسناد نشان دهندة این واقعیت هستند که بقائی از طرق مختلف فعالیتهای داخلی شرکت نفت را کنترل می‌کرد و منابع وی اطلاعات لازم را برایش فراهم می‌کردند.⁽⁵⁾این تلاشها در سراسر دورة ملی شدن نفت موجود بود؛ باید اذعان کرد که بقائی اطلاعاتی درجه اول از تحرکات شرکت نفت در این دوره در اختیار داشت.

این اطلاعات منحصر به شرکت نفت نبود بلکه دوستان وی در شرکتهائی مثل راه

آهن و نظایر آن نیز در این زمینه اطلاعاتی در اختیار وی می‌نهادند.⁽¹⁾درست همزمان با این تحولات حملات شدیداللحنی علیه شوروی انجام می‌شد، به تقلید از سناتور مک کارتی کشورهای بلوک شرق به عنوان کشورهائی که در پشت دروازه‌های آهنین قرار دارند نام برده می‌شدند، بقائی همیشه هشدار می‌داد که خطر سرخ ایران را تهدید می‌کند و کشور در آستانة غلتیدن به این ورطه یعنی کمونیسم است. بقائی در زمرة شخصیت‌های منحصربه فردی بود که بر این مقوله همیشه تأکید می‌کرد و همیشه در این مورد هشدار می‌داد، مقوله‌ای که در چارچوب بررسی روابط شرق و غرب در دوره جنگ سرد قابل فهم است. از این به بعد بقایی گامهای دیگری را برای ارضای تمایلات سیاسی خود برداشت، او دیگر وارد هیچ ائتلافی نشد و اینک آنقدر با فراز و نشیب سیاست در ایران آشنا شده بود که در پناه رجال زمان خود سنگر نگیرد و رأسا دست به اقدام زند.

بقائی و پرونده قتل احمد دهقان

قتل احمد دهقان مدیر مجله هفتگی تهران مصور یکی از جنجالی ترین پرونده‌های جنائی محاکم قضائی ایران در تاریخ معاصر کشور است. دهقان مردی بود بلند بالا و خوش برخورد. او اصلاً اصفهانی بود و به سال 1287 یا 1290 به دنیا آمد. دوره‌های کودکی و نوجوانی را در زادگاه خود گذرانید و سپس به تهران آمد. به سال 1309 در «آموزشگاه آرتیستی سینما» نام نویسی کرد، این آموزشگاه به مدیریت آوانس اوگانیانس تأسیس شده بود. در این آموزشگاه هنرپیشگی، فیلمبرداری، موسیقی، ادبیات و ژیمناستیک تدریس می‌شد. دهقان در زمره دوازده نفری بود که در دوره اول آموزش این مؤسسه فارغ‌التحصیل شد و برای نخستین بار در فیلم کمدی آبی رابی ایفای نقش کرد. او در کار خود موفق بود و به همین دلیل به زودی در زمره اعضای هیئت مدیره

آموزشگاه درآمد. به سال 1313 در فیلمی به نام بوالهوس ایفای نقش کرد، بعدها تآتر دائمی تهران را در ساختمان قدیمی‌گراند هتل در خیابان لاله زار دایر نمود و نشریه اش را به نام تهران مصور در همانجا مدیریت می‌کرد. تآتری که او تأسیس کرده بود، بعد از قتل وی به تآتر دهقان تغییر نام داده شد.⁽¹⁾دهقان نماینده خلخال در مجلس شورای ملی دوره‌های پانزدهم و شانزدهم و یکی از مدافعین پر و پا قرص دربار و دیکتاتوری محمدرضا پهلوی و یکی از دشمنان پابرجای حزب توده و شوروی بود، به همین دلیل قتل او موضوع شایعات و تجزیه و تحلیلهای فراوانی گردید که راه را تا امروز بر تبیینی دقیق از شرح آنچه اتفاق افتاده مسدود کرده است. احمد دهقان در ساعت هفت و نیم بعد از ظهر روز ششم خرداد ماه سال 1329 در دوره دولت رجبعلی منصور به قتل رسید، در آن زمان رزم‌آراء ریاست ستاد ارتش را به عهده داشت. اینکه چرا وی کشته شد موضوع بحث ما نیست، بحث در این است که در باره این قتل انواع و اقسام تحلیلها صورت گرفته و مشهورترین آنها این است که وی توسط جوخه ترور حزب توده کشته شده است.

احمد دهقان مدافع منافع بریتانیا در ایران به شمار می‌آمد، نیز مشهور بود او در درج مطالب ضدشوروی خود از طرف شرکت نفت انگلیس و ایران مورد حمایت مالی قرار می‌گیرد. از سوئی امروز مطالب احمد دهقان و مجله اش را جزئی از سناریوی جنگ روانی دستگاه اطلاعاتی امریکا در مورد نفوذ کمونیسم در ایران ارزیابی می‌کنند، به همین دلیل او را در زمره کسانی می‌دانند که جزئی از طرح بدامن به حساب می‌آمد. حتی قبل از اینکه بحث ملی شدن نفت به میان آید و درست در زمانی که عباس اسکندری به سال 1327 ضرورت لغو امتیاز نفت جنوب را مطرح کرد، دهقان به شدت علیه او حمله برد و از شرکت نفت دفاع کرد. کیانوری، دهقان را در مقایسه با محمد مسعود، «بدتر، کثیف تر و بدنام تر» می‌دانست که «در میان مردم واقعاً بدنامی داشت»⁽²⁾، اما با تمام این وجود قتل دهقان به دست جوخه نظامی حزب توده را مردود می‌شمارد. قتل دهقان در زمانی روی داد که رهبران حزب توده در زندان یزد بودند و عده‌ای از آنها به شوروی پناهنده شده بودند. این وضعیت در اثر ترور نافرجام شاه در پانزده

بهمن 1327 روی داد که عده‌ای آن ترور را به حزب توده نسبت دادند و عده‌ای دیگر رزم‌آراء را عامل این کار معرفی نمودند.

دهقان با رزم‌آراء و دربار دوستی و روابط صمیمانه داشت، زمانی که رزم‌آراء ریاست ستاد ارتش را به دست داشت، سرلشکر حسن ارفع همراه با دکتر احمد هومن معاون وزارت دربار، مورخ‌الدوله سپهر، علی دشتی و خواجه نوری جمعیتی تشکیل داده و علیه او فعالیت می‌کردند. روزنامه داریا هم که توسط حسن ارسنجانی منتشر می‌شد در آن زمان سلسله مقالاتی منتشر می‌کرد و هشدار می‌داد «کودتای رزم‌آراء در شرف وقوع است.» دهقان در روز جمعه شانزدهم بهمن 1326 در تهران مصور سندی را چاپ کرد که طبق آن ارفع و یارانش به تحریک و دسته بندی علیه رزم‌آراء مشغول بودند. بعدها عده‌ای مدعی شدند دهقان این سند را به نفع رزم‌آراء جعل کرده است. این سند با تیتر «آسیا گروه توطئه می‌کند»، در تهران مصور چاپ شد، آسیا گروه نام جمعیتی بود که ارفع از طریق آن علیه رزم‌آراء دسیسه چینی می‌کرد. این امر نشان از صمیمیت دهقان و رزم‌آراء داشت، اما با این وصف روابط دهقان با دربار و به‌طور مشخص دفتر اشرف پهلوی خیلی بیشتر بود.

به‌هر روی روزی که دهقان به قتل رسید، جوانی به نام حسن جعفری در دفتر او حضور داشت، در آن زمان حسن جعفری کارمند شرکت نفت انگلیس و ایران در آبادان و نیز تحصیل کرده مدرسه شرکت نفت در خوزستان بود. قرار بود او برای ادامه تحصیل به انگلستان اعزام شود، لیکن ظاهراً به دلیل شرکت در اعتصابات شرکت نفت، از این امتیاز محروم شد. با این وصف و علیرغم اینکه بعد از مدتی زندانی شدن، به وساطت دریادار عبدالله ظلی به کار خود بازگشت، لیکن موفق به اعزام به انگلستان نشد. خود جعفری در دفاعیات خویش در روز پانزدهم شهریورماه 1329 گفت «دستگاه دقیق شرکت نفت» یقین حاصل کرده بود وی در اعتصابات و اقداماتی که علیه شرکت انجام می‌شد مداخله‌ای نداشته است، لیکن با تمام این اوصاف هرگاه فرماندار آبادان عوض می‌شد، فرماندار جدید باز هم او را احضار می‌کرد و اجازه نمی‌داد به تحصیلات خود ادامه دهد.⁽¹⁾وی روز اول خرداد 1329 با استفاده از یک مرخصی

طولانی مدت به تهران آمد و روز ششم خرداد آن سال در دفتر احمد دهقان حضور یافت. علت حضور او در دفتر تهران مصور به اظهار خودش، تسلیم نامه‌ای به دهقان بود. همان روز دهقان در جلو چشمان او به قتل رسید، او خودش در دادگاه اظهار می‌داشت قاتل ستوان حسین قبادی⁽¹⁾از اعضای سازمان نظامی حزب توده بوده است که بعد از شلیک گلوله گریخته و وی که هاج و واج مانده بود، توسط مردم و کارکنان تماشاخانه‌ای که متعلق به دهقان بود و دفتر مجله اش هم در اتاقی از آن قرار داشت، دستگیر شده است.

قتل دهقان به صورت یک راز باقی ماند، عده‌ای حزب توده را متهم به این قتل می‌کردند،⁽²⁾عده‌ای دیگر نوک تیز حمله را متوجه مهندس عبدالله والا معاون دهقان در تهران مصور می‌نمودند که بلافاصله بعد از قتل دهقان از همان حوزه انتخابیه او یعنی خلخال به نمایندگی مجلس انتخاب شد و کلیه اموال او را که دارائیهای هنگفتی بود به نام خود نمود و حتی مدیریت تهران مصور را به دست گرفت. گروهی دیگر رزم‌آراء را متهم به این قتل می‌کردند، دکتر مظفر بقائی یکی از این افراد بود⁽³⁾.

از مضامین و مطالب روزنامه شاهد و به‌طور خاص مطالب شخص دکتر بقائی این نکته به صریحترین وجهی استخراج می‌شود که وی هرگز به دهقان علاقه‌ای نداشت، شایع می‌شد که جعفری دستور داشت در مقابل مجلس بقائی را به قتل رساند، نکته این است که شخص جعفری هم این مطلب کذب را که معلوم نبود به اشاره چه کسی عنوان شده است، در دفاعیات خود عنوان نمود⁽¹⁾. حتی دکتر محمد شاهکار وکیل جعفری در دفاع از موکل خود گفت که به او دستور داده بودند برود و دکتر مصدق یا بقائی را بکشد. شاهکار ادامه داد جعفری حاضر به اینکار نشده و به نزد دهقان رفته بود تا بگوید او اهل آدمکشی نیست و به این شکل خود را خلاصی بخشد.⁽²⁾بقائی در جلسه روز نوزده شهریور 1329 دادگاه حسن جعفری بخشی از زندگی دهقان را تشریح کرد، در این جلسه بقائی به‌طور غیرمستقیم پرده از چهره منفور دهقان برداشت و اندکی در باب اخلاقیات ذمیمه او سخن گفت و حتی به اشاره از دوره کودکی و نوجوانی اش سخن به میان آورد. در این جلسه او توضیح داد انتخاب دهقان به نمایندگی مردم خلخال در مجلس پانزدهم به زور سرنیزه ستاد ارتش بوده است که در آن زمان ریاست آن با رزم‌آراء بود. او به صریحترین وجهی گفت: «دهقان بر خلاف میل عشایر وطن دوست خلخال به آنها تحمیل شد. او در مجلس، یک وکیلی بود تابع اوامر صادره، و به‌طور کورکورانه هرچه به او دستور می‌دادند، بدون چون و چرا انجام می‌داد. من می‌توانم تصدیق بکنم که دهقان در اعماق قلب خودش با لایحه نفت مخالف بود؛ ولی او مأمور بود که به عکس آن رفتار کند.»

در همین دفاعیات بقائی باز هم به صراحت توضیح می‌دهد که وجود دهقان در مقطعی در تصویب یا عدم تصویب قوانین مؤثر بود، در عین حال روابط صمیمانه‌ای با

ستاد ارتش و رکن دو داشت و «روز به روز بر شدت و تندی احساسات او علیه سیاست شوروی و حزب توده افزوده می‌شد، به‌طوری که به مرحله‌ای رسید که دیگر تحت هیچ عنوان و مستمسکی برایش مقدور نبود روی خوش به سیاست شوروی نشان بدهد و اگر چنین کاری می‌کرد، مساوی بود با از دست دادن منافعی که در طی این چند سال اکتساب کرده بود.» بقائی در همین جلسه از اینکه دهقان به مکه رفته و جزو تشییع کنندگان جنازه رضاشاه بوده به شدت انتقاد کرد: «آیا در بین این 120 نماینده مجلس، کس دیگری نبود که شایستگی این کار را داشته باشد؟ در مجلس ما، ملا بود، شیخ بود، سید بود، شریعتمدار بود، قائم مقام بود، ریشدار بود، آیا هیچ کدام جز احمد دهقان شایستگی این را نداشتند که تا مکه رفته و جزو مشایعین باشند. از این عجیب تر اینکه این آقا جزو تشییع کنندگان جنازه مرحوم آیت‌الله اصفهانی هم بود!»⁽¹⁾بقائی در همان جلسه مدعی شد روزی که دهقان به قتل رسید، قرار بود روز بعد که مصادف با یکشنبه هفتم خردادماه بود، با مستر کیتینگ رئیس اطلاعات شرکت نفت انگلیس و ایران ملاقات کند، صفحه هفتم خردادماه از تقویم بغلی دهقان کنده شده بود، زیرا نمی‌خواستند ارتباط او با رؤسای شرکت نفت علنی شود.

رائین در کتاب اسناد خانه سدان مدعی است رونوشت گزارشی در دست دارد که نشان می‌دهد انگلیسیها از ماجرای قتل دهقان نه تنها پیش از وقوع آن اطلاع داشته‌اند، بلکه در آن باب با کسانی مثل رزم‌آراء، بهرام شاهرخ و علی‌اکبر مهتدی هم توافق داشته‌اند.⁽²⁾نام فردی به نام آرچی هم در این سند ذکر شده که همان آرچی چیزوم⁽³⁾«عضو اداره اطلاعات شرکت نقت»⁽⁴⁾است. در صحت این سند نمی‌توان دلیل محکمی ارائه داد، حداقل به این دلیل که بهرام شاهرخ با رزم‌آراء میانه‌ای نداشت و حتی زمانی که رزم‌آراء نخست‌وزیر بود، علیرغم میل قلبی خود که می‌خواست اسفندیار بزرگمهر⁽⁵⁾

را رئیس اداره تبلیغات نماید، با حمایت شاه؛ بهرام شاهرخ در این منصب باقی ماند. با این وصف در دوره نهضت ملی نفت، چیزوم مردی شناخته شده بود. به روایت روزنامه داریا بعد از اریک دریک سر و کله او که «یکی از متنفذترین و مؤثرترین مأمورین اینتلیجنت سرویس [کذا] انگلیس [بود] که برای کمپانی نفت کار می‌کرد؛ در ایران پیدا شد.»⁽¹⁾چیزوم به جای اریک دریک آمد که به قول همان منبع به نقل از روزنامه داریا، این دریک «یکی از جوانترین مأمورین کمپانی نفت بود، سوابق خدمت او در اداره معروف جاسوسی انگلستان مورد تأئید مقامات دولتی آن کشور واقع شده بود.» به روایت داریا و به نقل از خواندنیها، چیزوم موجودی نظیر دریک و بسیار خطرناکتر و قویتر از او بود، «و روزنامه‌ها همان روزها انتشار دادند که با آقای دکتر بقائی ملاقات کرده است.»⁽²⁾کیتینگ هم که بقائی از او نام برده، رئیس اداره اطلاعات کمپانی نفت بود که بعداً استاکیل به جای او آمد.

شاهرخ که نام او در سند نقل شده در کتاب اسناد خانه سدان، به عنوان فردی که رضایتش برای قتل دهقان جلب شده آمده است، از دوستان بقائی بود؛ به نحوی که مطبوعات در همان زمان این مطلب را در لابلای اخبار خود می‌نوشتند. اساساً چند شب قبل از اینکه کابینه منصور سقوط کند و رزم‌آراء به جایش به نخست‌وزیری برسد، شاهرخ یعنی مدیر کل تبلیغات کابینه منصور نطقی علیه وی ایراد کرد و فردای آن روز هم برکنار شد. این در حالی صورت گرفت که شاهرخ تازه چند روزی بود که از انگلستان به ایران بازگشته بود «و معلوم نشد که چرا روابط او با دکتر بقائی به هم خورد و البته یک علت آن طرفداری شاهرخ از رزم‌آراء بود.» داریا نقل می‌کند که در اوایل سال 1329، نامه‌هائی از بقائی و شاهرخ در جراید آن روز چاپ شد که «در میان سطور آن اسراری دیده می‌شد.» داریا مدعی است شاهرخ در لندن مأموریت داشت با برخی از اعضای جبهه ملی تماس گیرد و در مورد مسئله نفت صحبت کند، «مخصوصاً تأکید شده بود که اول به‌طور محرمانه شخص دکتر بقائی را ببیند. بقائی در مقاله جوابیه‌ای که نوشت اعتراف کرد که شاهرخ در مراجعت از لندن با او ملاقات محرمانه‌ای کرده و مطالبی گفته است بقید عدم افشاء که دکتر بقائی از لحاظ نگهداری

اسرار به رفقای خود نگفته و بعد که پته‌ها روی آب افتاد، دکتر بقائی ناچار شد روزنامه شاهد را وقف لوث کردن قضیه و فحش دادن به شاهرخ کند.»⁽¹⁾

حال باز می‌گردیم به نحوه دفاع بقائی از حسن جعفری که همه متفق‌القولند به زیان متهم تمام شد. به‌طوری که ملاحظه کردیم تا اینجای بحث، دفاعیه بقائی هیچ ربطی به حسن جعفری ندارد. در این سخنان چند نکته به چشم می‌خورد: نخست اینکه بقائی به درستی دهقان را مردی بدنام می‌دانسته و پرده‌هائی از آلودگیهای او برداشته و حتی از اینکه وی در مراسم تشییع جنازه رضاشاه شرکت داشته انتقاد کرده است. بدیهی است او رزم‌آراء را در این قضیه متهم می‌دانست که واقعیت نداشت. دوم اینکه وی دهقان را وابسته به شرکت نفت انگلیس و ایران معرفی می‌کرد، انتخاب او به نمایندگی از حوزه انتخابیه خلخال را تقلبی می‌دانست و بالاتر اینکه او را از دشمنان پابرجای شوروی و حزب توده معرفی کرد. با این سخنان اینگونه استنباط می‌شود که بقائی نسبت به قتل دهقان اعتراضی نداشت و از این سخنان چیزی مثل محکوم ساختن قتل وی به ذهن متبادر نمی‌شود. اگر رزم‌آراء در انتخاب دهقان به نمایندگی مجلس دخالت داشت، اگر او با سیاستهای حزب توده ضدیت می‌ورزید و اگر دهقان از سوی شرکت نفت حمایت می‌شد، پس تناقضاتی آشکار در نحوه استدلالات بقائی به چشم می‌خورند: بقائی تلاش داشت رزم‌آراء را متهم به قتل دهقان کند، حال آنکه خود او مدعی است دهقان به کمک رزم‌آراء که آن هنگام ریاست ستاد ارتش را به دست داشت به نمایندگی انتخاب شد. دیگر اینکه او رزم‌آراء را متهم می‌کند که از سال 1327 و جریان ترور شاه، با حزب توده هماهنگ بوده و در بسیاری از توطئه‌ها مشارکت داشته است. اگر چنین است چرا رزم‌آراء باید یک حقوق بگیر شرکت نفت، یک فرد بدنام و یک ماجراجوی شناخته شده مرتبط با سفارت انگلیس یعنی احمد دهقان را مورد حمایت قرار می‌داد؟ بالاخره آیا رزم‌آراء طرفدار سیاستهای انگلیس و مدافع منافع شرکت نفت انگلیس و ایران بود یا شوروی؟ در مطالب بقائی و مواضع او اغتشاشات فراوانی وجود دارد، او هرگاه موقعیت اقتضا می‌کرد، مثل بحث ملی شدن نفت و مخالفت‌های رزم‌آراء؛ وی را متهم به حمایت از مواضع انگلیس می‌کرد و موقعی دیگر

مثل فرار زندانیان حزب توده از زندان قصر، وی را مدافع این حزب و شوروی می‌انگاشت. به واقع برای بقائی مهم نبود که سخنانش با هم تناقض دارند، مهم این بود که وی از هر فرصتی برای کوبیدن رزم‌آراء بهره می‌برد. از سوئی رزم‌آراء متهم می‌شد به دنبال حفظ منافع شرکت نفت انگلیس و ایران است و از سوی دیگر او را همدست توده‌ای‌ها تلقی می‌کردند. برای مخالفینی مثل بقائی تفاوتی نداشت او چه موضعی اتخاذ می‌کند، او هر کاری می‌کرد به عنوان سندی برای توجیه سرنگونی اش مورد استفاده قرار می‌گرفت.

واقع امر این است که دهقان هم با دربار مرتبط بود و هم با رزم‌آراء، این را بقائی به خوبی می‌دانست اما وی طبق عادت مألوف خویش همیشه تلاش می‌کرد دربار و شخص شاه را تبرئه کند و نوک تیز حملات را متوجه کارگزاران رژیم بنماید. در همین مسئله تشییع جنازه رضاشاه بنا بر برخی روایات، دهقان آنقدر از نفوذ خود در دربار سود جست تا اینکه برنامه تشییع جنازه را دو بار به خاطر او عوض نمودند. واقعیت این است که رزم‌آراء قصد نداشت دهقان به نمایندگی مطبوعات در این تشریفات شرکت کند، دهقان خود از طریق دربار اقدام کرد. دربار به رزم‌آراء دستور داد نام او را جزو هیئت رسمی بگنجاند⁽¹⁾. با این وصف این نیز واقعیت دارد که دهقان با رزم‌آراء هم دوستی داشت، اما روابط او با دربار بدون تردید عمیق تر از رابطه اش با رزم‌آراء بود.

به نظر ما قتل دهقان را باید در چارچوب منازعات درونی دستگاههای اطلاعاتی آن زمان جستجو کرد. توجه داشته باشیم که رجال سیاسی مثل بقائی برای خود دستگاه اطلاعاتی داشتند، در رکن دوم ارتش هم جناحهای گوناگون اطلاعاتی که با هم رقابت می‌کردند، دیده می‌شدند. افسران رکن دو ارتش هر کدام به نحوی با شخصیتها و جریانهای سیاسی روز ارتباط برقرار کرده بودند، یکی از این افراد دهقان بود. ارتباط دهقان با دربار به اندازه‌ای بود که وی تلاش داشت بعد از ماجرای پانزده بهمن سال 1327، «بالشخصه دستگاه اطلاعاتی دقیقی تهیه کند تا از اوضاع کشور و جریانات زیر پرده که در پایتخت روی می‌دهد، اطلاعات خصوصی کسب کرده و آنها را در اختیار مقام سلطنت بگذارد، مرحوم دهقان دست به چنین کاری هم زد و همه روزه به وسیله

عده‌ای که تعداد آنها در حدود پانزده نفر بوده از جریانات سری و محرمانه کشور مطلع می‌گردید.» همین موضوع البته می‌تواند انگیزه‌ای برای قتل او باشد، زیرا «شاید بعضی از دسته‌ها و افراد و مقامات دولتی میل نداشتند که مرحوم دهقان کلیه جریانات مملکتی را بدون کنترل آنها به عرض مقام سلطنت برساند، از این جهت چندین بار به او گفته شد که از این کار صرف نظر کند؛ ولی دهقان که در وفاداری به مقام سلطنت ثابت قدم بود، به این تذکر اعتنائی نکرد و به خرج خود یک دستگاه اطلاعات خصوصی برای کسب خبر از جریانات زیر پرده تهیه کرد.» قاسم مسعودی برادر زاده عباس مسعودی مدیر روزنامه اطلاعات و مدیر مجله پست تهران می‌نویسد: «روزی دهقان به من گفت پس از واقعه پانزدهم بهمن 1327 و ترور هژیر، وظیفه خود می‌دانم که بیشتر مراقب اوضاع باشم و اعلیحضرت همایونی را از جریان فعالیتهای زیر پرده آگاه سازم، ولی بعضی که من به آنها خیلی علاقه‌مندم، نمی‌خواهند شاه مملکت از همه جریانات سیاسی مطلع باشد، به این جهت مستقیم و غیر مستقیم مرا تهدید می‌کنند.»⁽¹⁾این موضوع مسئله قتل دهقان را بیشتر پیچیده می‌نماید، مضافاً اینکه پرده از روابط بسیار محرمانه او با دربار بر می دارد.

اهمیت موضوع در ارتباط با این قضیه آن است که حسن جعفری در رکن دو ارتش دارای پرونده بود، این پرونده حاوی 114 برگ بود که رونوشت بخشی از آن ضمیمه پرونده اتهامی‌اش شد. وکلای مدافع جعفری خواستار آن بودند تا بقیه اسناد را که در ستاد ارتش موجود بود و «در کشف حقیقت و موجود بودن روابط موکل با ستاد کمال اهمیت را دارد»⁽²⁾، در اختیار آنان قرار دهند؛ اما این اقدام هرگز انجام نشد. می‌توان تصور کرد که هم دهقان و هم جعفری قربانی رقابتهای درونی رکن دو ارتش که جناحی از آن حامی سرلشکر ارفع و جناحی حامی رزم‌آراء بودند، گردید.

به‌هر حال بعد از وقوع جنایت، دکتر بقائی همراه با احمد شریعت زاده، حسین شهیدی، حسن صدر، دکتر محمد شاهکار و ابوالقاسم تفضلی شش وکیل مدافع حسن جعفری بودند. ظاهراً وکیل اصلی جعفری دکتر سید علی شایگان بود، لیکن به هنگام مدافعات وی، شایگان در خارج کشور به سر می‌برد. جعفری تقاضای کرد دادگاه تا

زمان بازگشت شایگان از مسافرت به تعویق افتد، لیکن قاضی دادگاه با این تقاضا موافقت نکرد. دو تن از دیگر وکلای مدافع جعفری، ابوالحسن عمیدی نوری مدیر روزنامه داد و محمدباقر حجازی مدیر روزنامه وظیفه از همکاران سید ضیاءالدین طباطبائی بودند، به دلیلی که بر ما واضح نیست چند روز بعد از اینکه جعفری وکلای مدافع خود را معرفی نمود؛ این دو تن را از وکالت خویش عزل کرد. طبق مدلول یکی از اسناد سفارت امریکا بقائی با انگیزه و جهت گیری خاصی در جلسات دادگاه حضور می‌یافت، این سند در بیستم نوامبر سال 1950 مطابق با 29 آبان ماه سال 1329 تنظیم شده است. در این زمان دادگاه رسیدگی به اتهام جعفری کار خود را پایان داده و حکم اعدام او را صادر کرده بود. طبق محتویات این سند که مورد تأئید تفضلی دیگر وکیل جعفری هم می‌باشد⁽¹⁾بقائی به دنبال رفع اتهام از حسن جعفری نبود، بلکه او این محاکمه را فرصتی می‌دانست تا با آن از رزم‌آراء و حزب توده همزمان انتقام بگیرد. تفضلی به این نکته اشاره دارد که احتمالاً یکی از علل محکومیت حسن جعفری به اعدام، حملات شدید بقائی به رزم‌آراء و دادن شکل سیاسی به این محاکمه بوده است.

در همان زمانی که بحث تعیین وکلای مدافع حسن جعفری جریان داشت، روزنامه شاهد مقالاتی شدیداللحن می‌نوشت و پرونده را بیش از آن چیزی که ضرورت داشت، با مسائل سیاسی روز و موضوع خصومتهای خود گره زد. وکلای مدافع در منزل شریعت زاده لوایح دفاعیه را تهیه می‌کردند، شریعت‌زاده اصرار کرد نوشتن مقاله در شاهد و حمله به رزم‌آراء و رکن دو ستاد ارتش به نفع موکل آنها نخواهد بود، زیرا دفاع در دادگاه جنائی امری است تخصصی و چنانچه رنگ سیاسی به آن داده شود، می‌تواند مخالفینی را که در موضع قدرت نشسته‌اند وادار سازد تا قضات دادگاه را تحت‌تأثیر و یا تحت فشار قرار دهد تا علیه متهم بی گناه حکم صادر نمایند؛ «اما دکتر بقائی عقیده داشت که از هر فرصت و از هر کرسی بایستی برای درهم کوفتن نیت و قدرت جاه طلبانه و خائنانه رزم‌آراء که در نتیجه به نفع ملی شدن صنعت نفت هم است، استفاده کرد.» به روایت تفضلی «شبهای بعد تا پایان محاکمه حسن جعفری، دیگر شریعت زاده در این زمینه با دکتر بقائی سخنی نگفت و متأسفانه در جریان محاکمه و

دفاع از حسن جعفری هم، معلوم شد آن هماهنگی که در اولین شب جمع شدن وکلای مدافع مورد تأئید و قبول همگی قرار گرفته بود به صورت مطلوبی انجام نگرفت.»⁽¹⁾

بقائی در مخالفت و عناد با رزم‌آراء سابقه‌ای دیرینه داشت، او در دوره پانزدهم مجلس هم حملات شدیداللحنی علیه او کرده و رزم‌آراء را متهم به مداخله در انتخابات نمود. بقائی، رزم‌آراء را متهم می‌کرد که در قتل محمد مسعود دخالت داشته⁽²⁾، با قدرتهای خارجی زد و بند دارد و مطبوعات را توقیف می‌کند و علیه آزادیهای مدنی فعالیت می‌نماید. بقائی، رزم‌آراء را متهم به تلاش برای استقرار رژیم دیکتاتوری در کشور می‌نمود و می‌گفت خودش هم به دلیل همین تلاشها در آذر سال 1328 دستگیر گردید و روزنامه شاهد نیز توقیف شد. شهرت بقائی در این دوره بخشی به این دلیل بود که وی قبل از دستگیری و به هنگام توقیف شاهد، خود در خیابانهای تهران از جمله خیابان اکباتان که دفتر روزنامه در آن قرار داشت، روزنامه شاهد را شخصاً می فروخت و حسین مکی هم همین کار را انجام می‌داد. با اینکه بقائی بعد از دستگیری به یک سال زندان محکوم شد، لیکن اندکی بعد آزاد و به نمایندگی مجلس شانزدهم هم انتخاب گردید.

به‌هر حال بعد از قتل دهقان، بقائی نوک تیز حملات خود را متوجه رزم‌آراء ساخت، سند سفارت امریکا به صریح‌ترین وجهی بر این مبنا متکی است که «نه به آن علت که او معتقد به بی‌گناهی جعفری بود، بلکه بدان علت که این محاکمه فرصتی بود که رژیم رزم‌آراء را به باد انتقاد بگیرد»، در جلسات دادگاه شرکت می‌کرد. در ادامه سند آمده است: «شکی نیست که دکتر بقائی شدیداً جاه طلب است و بیشتر ناظران امریکائی

احساس می‌کنند او از هر فرصتی برای پیشبرد مقاصد خود جهت یک زندگی سیاسی استفاده خواهد کرد. فرصت طلبی بر صمیمیت او می چربد و او احتمالاً جبهه ملی را به عنوان وسیله مناسبی برای اینکه خود را به قدرت برساند به کار می‌برد.»⁽¹⁾

تحلیل سفارت امریکا از قتل دهقان بسیار جالب توجه است، بقائی به مثابه یک سیاستمدار به مفهوم متعارف آن از هر فرصتی برای پیشبرد اهداف سیاسی خود بهره می‌برد، وی در این مسیر از حسن جعفری متهم به قتل دهقان به نحوی بهره‌برداری سیاسی کرد که به قول ابوالقاسم تفضلی زمینه اعدام او را مهیا ساخت. وقتی دهقان به قتل رسید، ابتدا نوک تیز حملات را متوجه حزب توده کردند، اما اندکی بعد که رزم‌آراء به رغم میل بقائی به نخست‌وزیری انتخاب شد، حملات و اتهامات متوجه او گردید. قتل در ششم خرداد سال 1329 اتفاق افتاد و رزم‌آراء در چهارم تیرماه آن سال به نخست‌وزیری رسید، این در حالی اتفاق افتاد که شخص وی در ملاقات روز بیست و نهم خرداد آن سال با عیسی سپهبدی مشارکت خود در این قتل را انکار کرد. نکته این است که وقتی دهقان به قتل رسید و جعفری دستگیر شد، مطبوعات و به‌طور خاص روزنامه شاهد مقالات و تحلیلهای فراوانی را به این امر اختصاص دادند، این پوشش وسیع خبری تا بعد از محاکمه وی هم ادامه یافت؛ لیکن بعد از اینکه رزم‌آراء کشته شد و لایحه ملی شدن نفت تصویب گردید، گوئی وی فراموش شده است. نه قتل دهقان و نه اعدام جعفری در دوره نخست‌وزیری رزم‌آراء صورت نگرفت. اعدام حسن جعفری سحرگاه روز 25 فروردین 1330 یعنی چند روزی قبل از نخست‌وزیری مصدق و در دوره نخست‌وزیری حسین علاء اتفاق افتاد و نکته این است که پوشش خبری در مورد جعفری در دوره حسین علاء عملاً انجام نمی‌شد. بقائی نماینده دوم پایتخت و نفر دوم ملی شدن نفت، حمایتی از متهم نکرد، حال آنکه در آن زمان هر کاری ممکن بود، کما اینکه خلیل طهماسبی که متهم به قتل رزم‌آراء بود با حمایت نمایندگانی از مجلس شانزدهم آزاد گردید.

شخص بقائی در دفاعیات خود در صحن دادگاه، به صراحت گفت: «من راجع به تمام دلایل و مدارک و استنتاجات خود در اینجا بحث می‌کنم. و موضوع در نظر

قضات محترم روشن شده است و روی کلیه این استنباطات و مدارک است که من می‌گویم جعفری و دفاع از او در میان نیست. ما اینجا برای حقیقت و روشن کردن جریانات غیر عادی که در این کشور اتفاق می‌افتد، آمده‌ایم و الا آقای جعفری یک فرد ایرانی است و هم اکنون که من مشغول صحبت هستم، یک عده از جوانان ایرانی در کردستان فدای سیاستهای شوم بیگانگان می‌شوند. این جوانان کشته می‌شوند فقط برای ارضای نقشه و امیال و نظریات بیگانگان، پس ما اینجا آمده‌ایم تا با روشن کردن حقیقت آن دستگاهی که این کارها را می‌کند، مشتش را باز کنیم، تا بلکه از این جریانات در مملکت جلوگیری شود.»⁽¹⁾به دلیل این سخنان است که تفضلی از قول احمد شریعت زاده مؤلف کتاب یادمانده‌های دوشنبه نقل می‌کند: «دکتر بقائی در دادگاه جنائی و رفقای او در روزنامه شاهد کار حسن جعفری را خراب کرده‌اند. آنها نمی‌دانند که دادگاه؛ دادگستری، مجلس شورای ملی یا کلاس درس دانشگاه نیست که افراد هر حرفی را که می‌خواهند، عنوان کنند....»⁽²⁾روزی که حکم اعدام جعفری صادر شد، قضات دادگاه به مطالب روزنامه‌های صفیر⁽³⁾و شاهد که «مورد استناد آقای دکتر بقائی یکی از وکلای مدافع» قرار می‌گرفت، استناد کردند و حسن جعفری را قاتل معرفی نمودند.⁽⁴⁾

احمد جعفری برادر متهم در نامه‌ای خطاب به ابوالقاسم تفضلی نکته‌ای دیگر را مطرح می‌سازد: طبق این نامه خانمی که می‌گفتند در جریان محاکمات جعفری به او علاقه‌مند شده بود، به ملاقات او می‌رفت. این فرد روزی بعد از ملاقات با جعفری تعقیب شد، احمد جعفری مدعی است این شخص به سفارت انگلیس رفت.⁽⁵⁾هیچ‌گونه اطلاع در خور توجه دیگری از این شخص در دست نیست، سؤال این است این خانم کیست و در ملاقات با جعفری چه نکاتی را رد و بدل می‌کرده است؟ آیا وی مأموریت داشته جعفری را امیدوار سازد که نگران حکم خود نباشد، یا مطالبی از این دست را با

وی در میان نگذاشته است؟ هر چه هست کسی تردیدی نداشت که جعفری قاتل نیست، حتی اگر قصد قتل دهقان را هم داشته است.

مادر احمد دهقان به صریحترین وجهی و به دلایل عقل پسند عبدالله والا معاون دهقان که کلیه اموال او را بالا کشیده بود، عامل اصلی قتل فرزندش عنوان می‌کرد، عبدالله خاوری وکیل او خاطرنشان می‌ساخت وصیت نامه‌ای جعلی وجود دارد که پرده از ماهیت جنایت بر می دارد، لیکن کسی به این موضوع توجهی نکرد. بخشی از وصیت نامه به این شرح بود: «در صورت فوت اینجانب، خانمم قیم فریدون دهقان⁽¹⁾و آقای مهندس عبدالله والا ناظر خواهند بود. بده و بستان مرا آقای والا می‌دانند، دارائی ام کما فرض‌الله تقسیم می‌گردد؛ فقط بده و بستان و امتیاز تهران مصور مطلقاً متعلق به آقای والا خواهد بود.»⁽²⁾مادر دهقان معتقد بود با این وصیت نامه که به نظر او جعلی و به تاریخ هشتم مهر سال 1328 تنظیم شده بود، والا انگیزه کافی برای قتل داشته است؛ کمااینکه او بعد از این قتل کلیه دارائیهای دهقان را تصاحب کرد و حتی کرسی او را در مجلس از همان حوزه انتخابیه به دست آورد. والا حتی مادر دهقان را به منزل مسکونی او راه نمی‌داد و وقتی برادر دهقان به تهران آمد، ناچار شد در مسافرخانه اقامت کند؛ اما هیچ کدام از این توضیحات باعث نشد بقائی توجه چندانی به مسئله عبدالله والا بنماید و کمافی السابق رزم‌آراء را مورد حمله قرار می‌داد. جالب تر اینکه مصدق وکیل اول تهران در مجلس شانزدهم، در جلسه سیزدهم تیرماه 1329، یعنی درست چند روزی بعد از آنکه رزم‌آراء به نخست‌وزیری رسید، به صراحت اعلام داشت عبدالله والا برای نشستن بر کرسی خلخال، دست خود را به خون دهقان آلوده کرد⁽³⁾، اما این مسئله پیگیری نشد.

ابوالقاسم تفضلی می‌نویسد ترور رزم‌آراء در سرنوشت حسن جعفری مؤثر بود، از آن روی که تا وی زنده بود جرأت نمی‌کرد آسیبی به جعفری رساند؛ زیرا اگر اگر اینکار را می‌کرد، افکار عمومی او را مسئول می‌شناخت. از سوئی اگر این امر صورت

می‌گرفت بهانه‌ای به دست کسانی مثل آیت‌الله کاشانی، دکتر مصدق و دکتر بقائی می‌داد تا او را در مجلس و خارج مجلس مورد انتقاد شدید قرار دهند.⁽¹⁾این اظهارنظر چندان وجهی ندارد، نخست اینکه نشان می‌دهد افکار عمومی در فقره گرفتاری حسن جعفری؛ رزم‌آراء را مقصر نمی‌شناخت. دوم اینکه اگر در دوره رزم‌آراء با آن قدرتی که از او نقل می‌کنند، کسی نتوانست حکم جعفری را اجرا کند، چطور در دوره کابینه بسیار ضعیف حسین علاء که خودش هم می‌دانست رفتنی است و درست حدود دو هفته قبل از نخست‌وزیری مصدق و در اوج نهضت ملی شدن نفت، این عمل صورت گرفت؟ چرا بقائی که اینهمه برای جعفری سینه چاک می‌کرد، در دوره‌ای که قدرتی مثال زدنی به دست آورده بود، از اجرای این حکم ممانعتی به عمل نیاورد؟ بقائی در خاطرات هاروارد خود بر عکس تفضلی می‌گوید تا وقتی رزم‌آراء زنده بود، کسی جرأت اجرای حکم اعدام جعفری را نداشت و وقتی او ترور شد، حکم جعفری هم در ماه بعد اجرا گردید. یعنی اینکه جعفری عملاً به حمایت رزم‌آراء پشتگرم بود.⁽²⁾

جواد جعفری در گفتگوئی که با عنوان گفت و شنفت در امریکا منتشر شده نقل می‌کند، بعد از صدور حکم اعدام برادرش حسن که متهم به قتل احمد دهقان بود، و نیز بعد از فرار رهبران حزب توده از زندان، بقائی شبی به او گفته است: «اعلیحضرت همایونی در مورد فرار این ده نفر سران حزب توده-که در سال 1329 انجام گرفته بود- خیلی حساسیت دارند. مخصوصاً چنانکه من تشخیص داده‌ام، حساسیت او در مورد خسرو روزبه از همه بیشتر است. علت این امر هم آن است که برای او اینطور به ثبوت رسیده- که خسرو روزبه در رأس گروه کثیری از افسران فعالیت دارد-دستیار سپهبد رزم‌آراء می‌باشد. شاه هم که همیشه از رزم‌آراء وحشت دارد، این را مزید علت می‌داند. اگر شما به جای فعالیتهائی که در گوشه و کنار دارید، وقت خودتان را صرف اینکار بکنید که ردی از خسرو روزبه پیدا کرده و آن را به مأمورین انتظامی نشان بدهید و در انجام این آرزوی قلبی شاه کمک کنید، به شما اطمینان می دهم علاوه بر اینکه یک درجه تخفیف مجازات برای برادر شما بگیرم، بلکه سپس به تدریج از طریق بخشودگی سالیانه وسائل نجات او را فراهم نمایم. وقتی دکتر مظفر بقائی این حرفها را با صدائی بسیار نرم و

مشفقانه می‌زد، سر خود را به زیر انداخته بود و ظاهراً به بهانه تمیز کردن پیپ خود، از نگاه کردن به صورت من پرهیز می‌کرد و با صبر و تأنی هرچه تمامتر جمله به جمله جلو می‌رفت.» به واقع از نظر بقائی، جعفری گروگانی بود که می‌توانست برای دستگیری روزبه مؤثر واقع شود، زیرا او می‌دانست جواد جعفری با حزب توده ارتباط دارد.

جواد جعفری به صراحت می‌گوید: «در مورد دکتر مظفر بقائی هم باید بگویم که انتخاب او به وکالت مدافع برادرم.....آن روزها این یک امر تحمیلی بود و من هیچ اعتمادی به او نداشتم، بنابراین از شنیدن این حرفها به شدت ناراحت شده و با خود گفتم باید دید این شخص چه نقشه‌ای در مخیله خود ترسیم کرده که مرا چنین دست و پا بسته در بن بست مرگ و زندگی برادرم می‌خواهد به فعالیتی وادار کند که تصور آن هم برای من مرگبار است.»⁽¹⁾

جعفری ادامه می‌دهد این ناراحتی حتی یک دقیقه هم طول نکشید، زیرا وقتی دکتر بقائی حرفهای خود را زد، سرش را بلند کرد و به چهره او نگریست و از سکوت او و مشاهده حالات چهره اش تمام فکر او را خواند. آنگاه او نقشه اصلی اش را که دستگیری رهبران فراری حزب توده از زندان قصر بود، برای وی تشریح کرد. بقائی ادامه داد: «قبل از اینکه شما آری یا نه بگوئید، یا اصولاً اقدامی کنید، از همین امشب من سازمانهای مخفی خودم را برای اجرای این نقشه به کار می‌اندازم. اگر نتیجه‌ای به دست آمد، آن را به عنوان کوششهای شما در این آرزوی قلبی شاه به او وانمود کرده و یک درجه تخفیف منظور را از او خواهیم گرفت.»⁽²⁾جعفری از بقائی «با کمال احتیاط» پرسید آیا تاکنون به شاه گفته است که در ترور احمد دهقان برادر او به کلی بی گناه است و اینها همه ناشی از دسایس به قول او رزم‌آراء و عبدالله والاست؟ بقائی «که می‌خواست حرفی بزند، یا اینکه صحبت را عوض کند»، با شنیدن این سخن مثل اینکه چیزی به خاطرش رسیده باشد، دفتر بغلی و ساعت خود را نگاه کرد و گفت: «مطلب را فراموش نکنید و خیلی ببخشید. من اکنون باید یک تلفن محرمانه با آقای حسین خطیبی در وعده گاهی که منتظر من است، مبادله کنم.»⁽³⁾این تلفن محرمانه هم مربوط بود به دستگیری

عده‌ای از سران فراری حزب توده از زندان قصر که در جائی دیگر از همین کتاب در مورد آن بحث کرده‌ایم. جعفری نقل می‌کند که این جریان باعث گردید روابط او و دکتر بقائی برای مدتی کوتاه قطع شود. خودش می‌گوید از این بابت راضی بوده، زیرا از شر چنان پیشنهاداتی مصون ماند، لیکن در برابر سرنوشت برادرش به شدت متوحش بود، اما کاری هم از دستش برنمی‌آمد.⁽¹⁾این قطع ارتباط و عدم همکاری اطلاعاتی با بقائی شاید در سرنوشت حسن جعفری مؤثر بود، زیرا بقائی با وجود اینکه تلگرافی از مادر احمد دهقان مبنی بر عدم دخالت جعفری در قتل فرزندش از اصفهان دریافت کرد، حاضر نشد برای اعاده دادرسی کاری انجام دهد.⁽²⁾شاه هم بلافاصله تقاضای عفو جعفری را رد کرد «تا اسرار قتل مرموز دهقان مکتوم بماند و حسن جعفری برای همیشه خاموش شود.»⁽³⁾مخالفت شاه با تقاضای هرگونه تخفیفی در مجازات جعفری دقایقی قبل از اعدام به وی اطلاع داده شد.

تفضلی به نقل از گفت و شنفت جواد جعفری نقل می‌کند، زمانی که حکم اعدام حسن جعفری به اتهام قتل احمد دهقان صادر شد، شب قبل از اعدام تلاش کرد هر طور شده با شاه ملاقات کند و مانع اجرای حکم شود. در این راه او حتی به ارنست پرون رفیق سوئیسی شاه هم متوسل شد، اما امکان ملاقات پیدا نشد و «پرون هم بدجنسی کرد.»⁽⁴⁾

چند روزی بعد از اعدام جعفری، در 5 اردیبهشت 1330 کمیسیون نفت طرح 9 ماده‌ای مربوط به ملی شدن صنعت نفت و خلع ید از شرکت نفت انگلیس و ایران را تصویب کرد. در اینجا بود که جمال امامی از نمایندگان حامی دربار در صحن مجلس گفت اگر مصدق به دنبال ملی شدن نفت است، چرا خود مسئولیت نمی پذیرد تا آن مهم را به انجام رساند؟ پیش از این به مصدق برای تصدی منصب نخست‌وزیری پیشنهادهائی شده بود، اما در آن ایام مصدق به دلایلی حاضر به پذیرش مسئولیت نشده بود. امامی که تصور می‌کرد این بار هم مصدق با پیشنهاد نخست‌وزیری خود مخالفت خواهد کرد،

آن سخنان را بر زبان آورد تا طرفداران ملی شدن نفت را خلع سلاح نماید و اعلان دارد که گروه مزبور مشتی مردمان منفی بافند که خود مسئولیت نمی پذیرند و در مقابل بیش از همه شعار می‌دهند. اما مصدق این بار اعلام کرد اگر مجلس به او رأی دهد حاضر به قبول مسئولیت است و به این شکل او به نوبه خود جمال امامی را خلع سلاح کرد. روز ششم اردیبهشت 1330 حسین علا از نخست‌وزیری استعفا داد و دکتر محمد مصدق نخست‌وزیری را پذیرفت مشروط بر اینکه طرح 9 ماده‌ای کمیسیون نفت پذیرفته شود. همانروز لایحه مزبور در مجلس شورا و روز 9 اردیبهشت در مجلس سنا تصویب شد. طبق آن لایحه برای اجرای ملی کردن صنعت نفت باید هیئتی از نمایندگان مجلس شورا و سنا و وزیر دارایی تشکیل می‌شد و هیئت مزبور بلافاصله از شرکت نفت انگلیس و ایران خلع‌ید می‌کرد. بلافاصله هیئت مدیرة خلع ید از شرکت نفت انگلیس و ایران تشکیل شد.

فصل هشت

شبح سرخ و تأسیس حزب زحمتکشان

اختلاف در صفوف جبهة ملی در واقع از بدو تشکیل دولت مصدق آغاز شد و علت عمده آن در درجه نخست ترکیب نیروهای تشکیل‌دهنده جبهه و در درجه دوم ترکیب اعضای کابینه بود که برخی چهره‌های ناموجه و بدنام گذشته در آن حضور داشتند. از همه بالاتر اینکه اکثر تشکیل‌دهندگان آن جبهه به واقع می‌خواستند بر موج احساسات عمومی سوار شوند و از این راه به قدرت دست یابند. به‌عبارت بهتر بحث مصالح ملی ایران برای آنان ارزش چندانی نداشت، عده‌ای از ایشان به قدرتهای خارجی به ویژه امریکا تعلق خاطر داشتند؛ برخی خود را سپر بلای دربار کرده بودند تا از این راه شخص شاه را از تعرض مصون دارند. عده‌ای از سر دفاع از منافع شرکتهای چندملیتی وارد کارزار ملی شدن نفت شدند، عده‌ای دیگر هم سودائی در سر نداشتند الا به دست گرفتن منصب نخست‌وزیری و یا حداقل وزارت. وقتی معلوم شد سمت و سوی تحولات آن چیزی نخواهد بود که منظور نظر برخی از آنان است، به سرعت راه خود را جدا کردند، اولین حرکت از سوی عبدالقدیر آزاد صورت گرفت که ظاهراً به دلیل مخالفت با ترکیب دولت از جبهة ملی کناره‌گیری کرد و «فراکسیون وطن» را تشکیل داد. آیت‌الله سید ابوالقاسم کاشانی با صدور یک اعلامیة چند سطری خود را از مداخله در طرز تشکیل دولت برکنار دانست.⁽¹⁾معهذا، مهم‌ترین اقدام را مظفر بقایی انجام داد و آن تشکیل حزب زحمتکشان ملت ایران بود.

سازمان نظارت بر آزادی انتخابات، که علت وجودیش انتخابات مجلس 16 بود، با

ورود کسانی از جبهة ملی به مجلس ضرورت خود را از دست داد و بقایی نام آن را به سازمان نگهبانان آزادی تغییر داده بود. تشکیل حزب زحمتکشان محصول ائتلاف بقایی و سازمانش با انشعابیون حزب توده به رهبری خلیل ملکی بود. حزب زحمتکشان که در اوایل اردیبهشت 1330 تشکیل شد معجونی درهم جوش از گروه‌های چماقدار، اعضای مجمع مسلمانان مجاهد قنات آبادی و برخی روشنفکران جدا شده از حزب توده بود که در پیرامون روزنامة شاهد گرد آمده بودند و هدف اصلی شان هم مبارزه علیه حزب توده بود. قبل از تشکیل حزب فوق، بقایی و افرادی از جبهة ملی با سفارت آمریکا تماس می‌گرفتند. در جلسات هفتگی که گاهی در منزل مهدی میراشرافی و برخی اوقات در منزل فضل‌الله زاهدی تشکیل می‌شد، سخن از تشکیلاتی به میان می‌آمد که بتواند در برابر حزب توده صف آرائی کند. سفارت آمریکا مشوق تأسیس چنین حزبی بود. آمریکایی‌ها بقایی را مناسب ترین چهره برای رهبری این کارزار می‌دانستند. بقایی نیز در عملکرد خود متکی بر این حمایت بود. او می‌نویسد: «از لحاظ مبارزه با حزب توده و اینکه اسلحه‌ای به دست آنها برای مبارزه با خود نداده باشیم در روزنامة [شاهد] همیشه نام آمریکا را در ردیف انگلیس و شوروی می‌آوردیم، اما باطناً به کمک آمریکا به جبهة ملی امیدوار و معتقد بودیم.» این واقعیت که توسط بقائی گفته شده، البته مورد پسند برخی دیگر از چهره‌های شاخص جبهه ملی هم بود.

مأموران آمریکایی در گزارش‌های خود بقایی را به عنوان فردی به شدت جاه‌طلب معرفی می‌کنند که از هر گونه فرصت برای پیشبرد مقاصد خود استفاده می‌نماید: «فرصت‌طلبی بر صمیمیت او می‌چربد و او احتمالاً جبهة ملی را به عنوان وسیلة مناسبی برای اینکه خود را به قدرت برساند به کار می‌برد.» آنها در کمال شگفتی می‌دیدند که «فرصت‌طلبی حتی در زندگی شخصی بر او فائق می‌شود: او علناً اعلام داشته است که همسر خود را بدان علت طلاق داده است که سیاستمداران به عنوان اشخاص مجرد بهتر می‌توانند فعالیت کنند.» آمریکایی‌ها به ثبات فکر بقایی نیز چندان اعتماد نداشتند و نسبت به صمیمیت و صداقت او تردید می‌کردند.⁽¹⁾

به روایت احمد ملکی، مدیر روزنامه ستاره و یکی از 19 نفر مؤسسین جبهه ملی

ایران، نطفه‌های تأسیس حزب زحمتکشان در جریان ملاقات‌هایی که میان تعدادی از اعضای جبهه ملی و سفارت آمریکا صورت می‌گرفت انعقاد یافت. مهدی میراشرافی مسئولیت پذیرایی از مدعوین را در باغ خود در حصارک تهران به عهده داشت و نخستین دعوت توسط دکتر حسین فاطمی انجام گرفت. در این نشست ویلز، مستشار سفارت کبرای آمریکا، دیشر، وابستة مطبوعاتی، و دکتر گرنی، رایزن فرهنگی سفارت آمریکا، حضور داشتند. دکتر گرنی که به فارسی تسلط داشت، مسئول ترجمة سخنان متبادله بود. اعضای کمیسیون مطبوعات و کمیسیون سیاسی جبهة ملی از شرکت‌کنندگان در این جلسات بودند. بقایی برای مبارزه علیه کمونیسم، مذاکراتی با مقامات سفارت انجام داد. او استدلال کرد که راه مبارزه علیه حزب توده، تشکیل یک حزب متشکل و قوی در برابر آن است. بقایی صراحتاً عنوان کرد برای خارج کردن حریف از میدان و نیز برای ساقط کردن دولت‌ها تشکیل حزب ضروری است و البته این امر مستلزم کمک مالی فراوان می‌باشد. او قول داد با کمک خلیل ملکی حزبی متشکل و قدرتمند تشکیل دهد. متعاقب این مذاکرات در جلسه‌ای که در حصارک شمیران یعنی ملک میراشرافی تشکیل شد بقایی در کنار مکی، حائری‌زاده، میراشرافی، دکتر فاطمی و جلالی نائینی حضور پیدا کرد. در این جلسه آمریکایی‌ها برای تشکیل حزب وعدة مساعدت‌های مالی دادند.⁽¹⁾پیشتر در تأسیس حزب اتحاد ملی و سایر احزاب انگلوفیل مثل حزب عدالت علی دشتی و حزب کار نفیسی انگلیسیها مساعدت لازم به عمل آورده بودند. در تشکیل حزب زحمتکشان هم البته همانطور که دیدیم سفارت امریکا نقش مؤثر بر عهده داشت.

در سالهای بعد از جنگ جهانی دوم و به دنبال سقوط آلمان هیتلری تحولات عدیده‌ای در جهان اتفاق افتاد که تأثیری تعیین کننده در سمت و سوی حوادث ایران داشت. این تحولات در موضع‌گیری‌های آتی احزاب سیاسی ایران هم مؤثر بود. نخستین مسئله این بود که با خاتمه جنگ دنیای غرب بار دیگر متوجه خطر شوروی شد. ارتش سرخ تا قلب اروپا پیشروی کرده و در حقیقت قهرمان شکست فاشیسم شده بود. همین موضوع باعث می‌شد بسیاری از روشنفکران غرب نسبت به حکومت

شوروی ابراز خوشبینی نمایند و هوادارانی را به گرد خود جمع آورند. از طرف دیگر جنبشهایی در آسیا و آمریکای لاتین در شرف تکوین بود که از مهمترین آنها باید از انقلاب چین و جنگ کره نام برد. انقلاب چین زنگ خطر را برای دنیای غرب به صدا درآورد و معلوم ساخت که شوروی برای پیشرفت در اروپا و مناطق نفوذ دنیای سرمایه داری هیچ حد و مرزی را نمی‌شناسد. شعارهای ضد استعماری شوروی در ایامی که ماهیت تجاوزکارانه آن هنوز به درستی مشخص نشده بود، بهترین و برنده ترین حربه را دراختیار حکومت وقت آن قرار می‌داد. در چنین شرایطی اداره مستعمرات به شکل گذشته غیرممکن بود، هرمقاومتی در برابر اراده مردم و هرگونه تلاشی برای ادامه استیلا به شکل گذشته با خطر سقوط کشورهای اقماری به دامن شوروی مواجه می‌شد. در چنین وضعیتی غرب کوشش می‌کرد حتی الامکان از فروغلتیدن کشورهای به اصطلاح جهان سوم در دامان شوروی جلوگیری به عمل آورد؛ در این شرایط ایالات متحده نظمی جدید را برای اداره جهان مطرح می‌ساخت. در سراسر این سالها مبارزه‌ای پیگیر و بی امان علیه شوروی در جریان بود و البته از آن سوی حزب توده نیز در جریان فعالیتهای خود به این نکته وسیعاً اشاره می‌کرد که مخالفانش در زمرة وابستگان به دستگاههای جاسوسی غرب هستند. فعالیتهائی که در این دوره انجام می‌شد به گونه‌ای بود که گویا احزاب در صحنة ایران سخنگویان منافع خارجیان هستند تا نمایندگان اقشاری از جامعة ایرانی. حزب توده با تلاشهای خود که آشکارا در آن منافع شوروی را بر منافع ملی ایران ترجیح می‌داد، یا حداقل منافع شوروی و ایران را بر هم منطبق می‌دید؛ راه را برای هرگونه سوءتفاهم باز می‌کرد. فضای جنگ سرد، ایران را نیز در کام خود فرو برده بود به گونه‌ای که کشور صحنة درگیریهای هر روزة احزاب بر سر چیزهائی بود که به ایران ربطی نداشت. تعابیری مثل «دیوار آهنین» به این دلیل انجام می‌شد که گویا خطر عاجلی که ایران را تهدید می‌کند از سوی شمال کشور است، فضای مک کارتیسم در ایران نیز گسترده شده بود، در چنین شرایطی بود که حزب زحمتکشان ملت ایران به مثابة یک حزب راستگرای میانه و بعداً افراطی پا به عرصة وجود نهاد.

پیش از این و در جریان تشکیل جبهة ملی ایران، بقائی به عنوان نمایندة دوم تهران حضوری جدی در صحنه‌های سیاسی ایران داشت. در حقیقت او همراه با تعدادی

دیگر از اعضای جبهة ملی ایران ضمن توجه به ملی شدن نفت تأکیدی زاید الوصف به مقولة نفوذ کمونیسم داشت. اینک بعد از سالها بار دیگر حزب توده در عرصه‌های سیاسی ایران فعال شده بود، حزب توده بعد از جریان تیراندازی به سوی شاه در پانزدهم بهمن سال 1327متهم بود به اینکه تلاش کرده است تا شاه ایران را بکشد. مدتی بعد برخی از رهبران حزب محاکمه شدند و به زندان و تبعید محکوم گردیدند، اما در این بین اتفاقی روی داد که شایعات زیادی را برانگیخت و آن این بود که خسرو روزبه مسئول شبکة نظامی حزب از زندان گریخت. این امر در دورة ریاست سپهبد حاجیعلی رزم‌آراء بر ستاد مشترک ارتش ایران روی داد و به همین دلیل انگشت اتهام به سوی او نشانه رفت. بقائی در زمرة اشخاصی بود که باور داشت رزم‌آراء در فرار رهبران حزب از زندان و نیز فرار روزبه مؤثر بوده است، مضافاً اینکه در آستانة ملی شدن نفت زندانیان این حزب بار دیگر به فعالیتهای سیاسی خود بازگشتند. وقتی مصدق دولت خود را تشکیل داد حزب توده بار دیگر تلاشهای سیاسی خود را از سرگرفت، حزب در بیانیه‌ها و نیز نشریات خود مصدق را به عنوان عامل امپریالیسم امریکا مورد حمله قرار می‌داد و سیاست موازنة منفی او را در راستای ضدیت با منافع شوروی ارزیابی می‌کرد. حزب توده مثل گذشته در شرکت نفت و نیز در بین اصحاب مطبوعات و دانشجویان نفوذی غیر قابل انکار به دست آورده بود، درست در چنین اوضاعی بود که بقائی بار دیگر به خطر نفوذ کمونیسم پرداخت؛ مسئله‌ای که مشغلة دائمی او در زندگی سیاسی اش بود.

اما از سوئی از همان ابتدا دو گروه کاملاً متمایز در بین رهبران و اعضای حزب زحمتکشان دیده می‌شد، گروهی متشکل از بقائی، سپهبدی، علی زهری و چهرة بسیار مؤثر و تعیین کننده‌ای مثل حسین خطیبی که یکی از بازیگران مهم و پشت پردة تحولات این دوره ایران بود؛ و گروهی دیگر متشکل از نیروهائی مثل ملکی و آل احمد که نیروهائی صادق به شمار می‌رفتند و در صدد تشکیل حزبی بودند که منافع ایران و طبقات فرودست جامعه را سرلوحة فعالیتهای خود قرار دهد. اینان می‌خواستند در مواجهه با سرمایه داری غرب و کمونیسم روسی راهی دیگر بیابند، از درون این اندیشه بود که بعدها نیروی سوم را تشکیل دادند که از سیاست موازنه منفی جانبداری می‌کرد و سیاست عدم تعهد در برابر بلوک شرق و غرب را سرلوحه فعالیت خود قرار می‌داد.

از همان ابتدای امر بین این دو دسته اختلافات اساسی وجود داشت، معلوم بود که بقائی از این افراد صرفآً برای دستیابی به اهداف خود دعوت به کار کرده است و در موقع مقتضی، خویش را از آنان خواهد رهانید. نیز برای کسانی که با چهره‌های اطراف بقائی آشنا بودند این امر واضح و معلوم بود که آن دسته به هیچ وجه زیر بار افرادی مثل ملکی نخواهند رفت و اینان در واقع هستة اصلی وتأثیر گذار در فعالیتهای آتی حزب خواهند بود.

بدینسان، شعب حزب با مساعدت مالی آمریکا و با استفادة از تجربة سازمانی خلیل ملکی یکی پس از دیگری در شهرستان‌ها ایجاد شد. حزب زحمتکشان در تحولات آتی ایران نقش فوق‌العاده موثری ایفا کرد و به مثابة یک حزب متشکل و سازمان یافته ضربات مرگباری بر نهضت ملی وارد ساخت.

با تشکیل حزب زحمتکشان صف آرائی‌ها متمایزتر گردید. بقایی به عنوان نمایندة دوم پایتخت طبعاً بلندپروازی‌هایی داشت که تحقق آن را از طریق حزب میسر می‌دید. در این ایام، سیاست انگلیس فشارهای زیادی را به دولت مصدق وارد می‌کرد. در برابر اقدام ملی شدن صنعت نفت گفته شد که این به مفهوم نقض یک‌طرفه قرارداد 1933 است و انگلیس از ایران شکایت خواهد کرد. آمریکایی‌ها هم نسبت به ملی شدن نفت در ایران واکنش نشان دادند. آنها گفتند که ایران و انگلیس دارای اشتراک منافع هستند و باید از طریق مذاکرات دوستانه اختلافات خود را حل و فصل کنند. متأسفانه در اغلب منابع و نوشته‌های مربوط به ملی شدن نفت ایران قضاوتی بسیار غلط در مورد نگاه امریکا به مقوله ملی شدن نفت وجود دارد. طبق این دیدگاه امریکائیان و به‌طور مشخص دولت دمکرات ترومن از طرح ملی شدن حمایت می‌کردند و جمهوریخواهان با آن مخالفت می‌ورزیدند⁽¹⁾. این قضاوتی است بسیار سست، خوشبختانه اسناد روابط خارجی امریکا و ایران در فاصله سالهای 1330 تا 1333 منتشر شده،⁽²⁾طبق مدلول این اسناد که صراحت دارند، ترومن بارها و بارها به مصدق نامه نوشت و پیام داد

که او دو سیاست وی را نمی‌تواند هضم کند: نخست سیاست موازنه منفی و دیگر ملی شدن منابع نفتی ایران. او توضیح داد در دنیای کنونی سیاست بی طرفی مفهومی ندارد و دولتها یا در اردوگاه غرب قرار دارند و یا شرق. ترومن به صراحت نوشت دولت مصدق یا علیه امریکاست و یا علیه شوروی و شق ثالثی در این میان پذیرفته نیست. دیگر اینکه ترومن دائماً می‌نوشت مفهوم ملی شدن نفت را در نمی‌یابد، اگر منظور فرمول پنجاه پنجاه است که امریکا از آن استقبال می‌کند اما اگر منظور این است که کنترل نفت و عواید آن به‌طور کامل در دست طرف ایرانی باشد، او البته با آن مخالف است زیرا چنین فرمولی کلیه قراردادهای شرکتهای امریکائی را به هم می‌ریزد و دولتهای طرف قرارداد شرکتهای امریکائی را به در پیش گرفتن راهی مشابه ایران تشویق می‌کند. این سیاست البته با قدرت از سوی امریکا در مقاطع بعدی هم ادامه یافت و ایالات متحده هیچ‌گاه عملاً از طرح ملی شدن نفت ایران حمایتی نکرد، حمایت دولت امریکا از بحث نفت ایران تا جائی بود که بتوانند در قالب یک کنسرسیوم انحصار نفتی شرکت انگلیسی را از بین ببرند. در ایران هم البته دو خط کاملاً متمایز در ارتباط با موضوع یادشده وجود داشت: عده‌ای بر این باور بودند که سیاست موازنه منفی و ملی شدن نفت ابزاری است برای تحقق حاکمیت ملی ایران بر منابع انرژی خود و استقلال سیاسی کشور از اردوگاههای شرق و غرب؛ و عده‌ای دیگر از بحث ملی شدن نفت همان تشکیل کنسرسیوم نفتی برای از بین بردن انحصار نفتی شرکت انگلیسی را مد‌نظر داشتند و بر این باور بودند که ایران نمی‌تواند تولید، توزیع و فروش نفت را خود انجام دهد و در این زمینه ناچار است به شرایط کمپانیهای بین‌المللی تن در دهد. این دو رویکرد اساسی بعدها تأثیر خود را بر بحرانهای داخلی و خارجی ایران بر جای نهادند که مورد اشاره واقع خواهند شد.⁽¹⁾

Kingsley Martin: Conversation with Dr. Mosaddeq, New Statesman, January 11/1952.

وودهاوس با اینکه کینگزلی را دارای «قلق ضدامپریالیستی» می‌دانست، اما نوشته است او در زمره خبرنگاران مشهوری است که اواخر آذرماه 1330 وارد ایران شد و با تیم وی و زینر همکاری می‌کرد. عملیات چکمه، صص28-29. اگر «قلق ضدامپریالیستی» را با همکاری کینگزلی با سرویس اطلاعاتی بریتانیا جمع کنیم، کارهای او را در راستای طرحهای شرکتهای بزرگ فراملیتی ارزیابی می‌نمائیم که الزاماً این کارها به مفهوم حمایت از حقوق مردم ایران نبود و در راستای رقابتهای آن شرکتها با کمپانی نفت انگلیس و ایران قابل فهم است.

مصدق ملی شدن نفت را به مفهوم اعمال حق حاکمیت ملی ایران بر منابع اقتصادی خود می‌دانست و حاضر نبود از آن عدول نماید. به همین دلیل در خرداد 1330 دولت انگلیس رسماً اطلاع داد علیه دولت ایران به دیوان داوری لاهه شکایت کرده است. اما در اواخر همان ماه ریچارد جکسون به عنوان نمایندة شرکت نفت وارد ایران شد. جکسون پیشنهاد تنصیف عواید نفت را ارائه داد. مصدق این پیشنهاد را نپذیرفت. چند روز بعد انگلیس ظاهراً برای حفظ جان اتباع خود رزمناو موریشیوس را به آبادان اعزام کرد. انگلیس عملاً از صدور نفت ایران جلوگیری کرد و با استقرار چتربازان خود رسماً ایران را تهدید به مداخله نظامی‌نمود.

راز اسناد خانه سدان

در چنین اوضاعی بقایی از طریق امیرحسین پاکروان، از کارمندان شرکت سابق نفت، اطلاع یافت که اسناد شرکت نفت به منزل ریچارد سدان، نمایندة شرکت در ایران، منتقل می‌شود. امیرحسین پاکروان از دوستان صادق هدایت بود و بقایی از سال 1328 با او مراوده داشت. از همان زمان بقایی، همراه با صادق هدایت و علی زهری و عده‌ای دیگر، برای صرف شام به منزل او دعوت می‌شدند. خود بقایی مدعی است که «دو سه بار» به منزل پاکروان رفته است. منزل پاکروان، آپارتمانی در طبقة هم‌کف در خیابان فردوسی بود. در آن ایام پاتوق صادق هدایت، عصرها نزدیک غروب در کافه‌ای در خیابان فردوسی بود و دوستان و ارادتمندان وی به گردش جمع می‌شدند. بقایی گاهی اوقات در این جلسات شرکت می‌کرد. روزی در حالیکه بقایی و هدایت در خیابان استامبول و نادری قدم می‌زدند هدایت گفت که آن شب امیرحسین پاکروان آنها را به ضیافتی خصوصی دعوت کرده است. او با هدایت به منزل پاکروان رفت، در آنجا بعد از صرف شام پاکروان خطاب به بقائی گفت:

البته می‌دانی که چندین سال است کارمند شرکت نفت ایران و انگلیس هستم و در قسمت انتشارات و تبلیغات کار می‌کنم. در این مدت به اسرار زیادی پی بردم و به اوضاع و احوال افرادی آشنا شدم. از وقتی که در مجلس صحبت‌های تو نفت‌آلود شد مترصد بودم نامت را در لیست پرداخت‌های شرکت ببینم یا مثل بسیاری دیگر از ناطقین یا روزنامه‌نویس‌ها به آبادان دعوت کنند و در یکی از معاملات سودآور شرکت دستت را بند کنند. اما پس از مدتی فهمیدم که نه تنها در این جهت خبری نیست، بلکه دارند برایت خط و نشان می‌کشند. با صادق مشورت کردم و چون تصمیم حاصل شد که صمیمانه در راه مبارزه قدم گذاشته‌ای من از این ساعت خود را در اختیار تو می‌گذارم و در این مبارزه تا سرحد امکان با تو همراه خواهم بود.

همکاری بقایی با پاکروان از این زمان آغاز شد و تا خاتمة خلع ید ادامه یافت. بقایی در همان شب به قسمتی از «اسرار» شرکت نفت آگاهی پیدا کرد. در مورد ادارة انتشارات و تبلیغات شرکت نفت شایع بود که چون دکتر رضا فلاح متخصص برجستة شیمی نفت است و انگلیسی‌ها نسبت به او «حسادت» دارند او را به ریاست ادارة استخدام گماشته‌اند که از کار نفت به دور باشد، ولی آن شب «دانستم که ادارة انتشارات و تبلیغات در واقع مرکز انتلیجنت سرویس [کذا] شرکت است⁽¹⁾و دکتر فلاح در رأس ادارة استخدام دارای اختیارات مافوق تصوری است.»⁽²⁾بقایی مدعی شد آنگاه دریافت که نطق‌های نمایندگان مجلس توسط ادارة انتشارات و تبلیغات شرکت نفت تهیه می‌شده و برخی مقامات برای شرکت در مناقصه به آبادان دعوت شده‌اند و نیز اعتصاب سال 1325 کارگران نفت توسط خود انگلیسی‌ها طراحی شده است.

بقایی همراه با سرلشکر فضل‌الله زاهدی، رئیس وقت شهربانی، و جهانگیر تفضلی منزل سدان را بازرسی کرد و اسنادی را به دست آوردند که به «اسناد خانه سدان» معروف شد. بخشی از اسناد در روزنامة شاهد منتشر گردید و به هنگام تشکیل دادگاه لاهه در خرداد 1331 بخشی از آنها به عنوان اسناد مداخله شرکت در امور داخلی ایران

ارائه شد.

بر اساس مدارک مرکز اسناد انقلاب اسلامی، به دنبال تشکیل حزب زحمتکشان تعدادی از نیروهای سیاسی و اجتماعی کشور به آن پیوستند، از جمله تعدادی از اعضای شرکت نفت انگلیس و ایران که در امر توزیع و پخش فرآورده‌های نفتی دارای صلاحیت بودند و اطلاعات و تجربیات کافی در این زمینه داشتند همکاری خود را با حزب اعلام کردند،⁽¹⁾و اطلاعات خود را در زمینة نحوة فعالیتهای شرکت در اختیار بقائی قرار دادند.⁽²⁾درست در چنین ایامی بود که به بقائی خبر رسید از ادارة اطلاعات و انتشارات شرکت نفت چمدانهائی به خارج فرستاده می‌شود. دو تن به نامهای محمد ارژنگ و حسن داودی مأموریت داشتند بر فعل و انفعالات مزبور نظارت کنند و طبق اسناد موجود آنها حتی محموله‌هائی را که از اداره خارج می‌شد بازرسی می‌کردند.⁽³⁾این نکته‌ای است حائز اهمیت؛ چطور ممکن بود قدرتی مثل انگلستان اجازه دهد کارمندان معمولی این شرکت دست به چنین اقدامی بزنند؟ به یاد داشته باشیم در این ایام انگلستان هنوز قدرتی نبود که به این آسانی بتوان با آن برخوردهائی از این دست انجام داد و از سوی دیگر هنوز پای هیچ قدرت دیگری به عنوان رقیب انگلیس در ایران باز نشده بود تا بتوان با اتکای به آن و دلگرمی به سیاستی خاص به این اقدامات مبادرت ورزید، به راستی در پشت این تحرکات چه دستهائی قرار داشت و منظور اصلی آن تحرکات چه بود؟

از سوی دیگر در همان آغاز دورة فعالیتهای حزب زحمتکشان فردی به نام مرتضی ملک محمدی در نامه‌ای به بقائی که در آن نامه با نام مستعار «دکتر رمضانی» از او یاد شده؛ اطلاع داد اتوموبیلی را که از ادارة سابق شرکت نفت خارج شده بازرسی نموده، لیکن چیزی پیدا نکرده؛ اما همان اتوموبیل در خیابان سپه (امام خمینی فعلی) چمدانی را که پر بوده در اتوموبیل گذاشته و حرکت کرده است.⁽⁴⁾از سوی دیگر منزل استاکیل رئیس ادارة اطلاعات شرکت نفت در قلهک تحت مراقبت قرار گرفت و هم چنین منزل سدان رئیس شرکت سابق نفت کنترل شد. اطلاع داده شد که یک کامیون و یک

اتوبوس که تعداد زیادی چمدان در آنها قرار داشته، توسط سدان و سه همراه انگلیسی به فرودگاه مهر آباد حمل شده است. این اطلاعات از پاسبان محافظ در خانة سدان، نیز پیشخدمت و رانندة او اخذ و گفته شد که ظاهراً قرار بوده ساعت دوازده شب سی و یکم خرداد ماه آن سال هواپیمای حامل چمدانها به لندن پرواز کند. ظاهراً چمدان دیگری نیز وجود داشت که جا مانده بود و به همین دلیل پرواز هواپیما به تأخیر افتاد! نکتة مهم این است که چگونه چمدانی که به قول مشهور حاوی اسناد بسیار مهمی بود، جا ماند و دیگر اینکه فردی که برای دریافت چمدان مراجعه کرده بود این مطلب را به پیشخدمت توضیح داد. پیشخدمت گفت که چیزی از محموله‌ها جای نمانده است، فردی که برای دریافت چمدان بر جای مانده مراجعه کرد، راننده بود. مطلب دیگر این که همه از نقل و انتقالات داخل خانه آگاه بودند؛ پیشخدمت، پاسبان در منزل و نیز راننده همه می‌دانستند که در این چمدانها اسنادی وجود دارد که باید از آن شرکت نفت باشد. پاسبان مزبور به کلانتری قلهک نقل و انتقالات را گزارش داده بود، اما به وی دستور داده شد که در این امور دخالت نکند. سپس همان پاسبان نیمه‌های شب با دکتر بقائی تماس گرفت و موضوع را به وی اطلاع داد، این در حالی بود که هواپیما هنوز در فرودگاه مانده و پرواز نکرده بود.

در همین حال خبر رسید که از منزل شهری سدان واقع در خیابان ایرج هم چمدانهائی به خارج حمل و به نقطة نامعلومی انتقال داده می‌شود.⁽¹⁾گزارشهای یاد شده نشان می‌داد که افرادی از رجال ایرانی مثل مسعود فروغی، فؤاد روحانی، مصطفی فاتح، آشتیانی‌زاده، اسدالله علم، سیدضیاء‌الدین طباطبائی، سلمان اسدی، حسین علاء، سرهنگ حسن پاکروان، برادران رشیدیان، و عده‌ای دیگر آشکارا هنوز روابط خود را با مأمورین سفارت بریتانیا حفظ می‌کنند.⁽²⁾از بین اینان به‌طور مشخص پاکروان روابطی صمیمانه با بقائی داشت و این روابط تا آخر حفظ شد، اما هرگز کسی ندید بقائی علیه او سخنی به میان آورد. حتی در مورد سید ضیاء و علم هم وضع به همین شکل بود، حداقل در آن زمان کوچکترین سخنی علیه این دو از زبان بقائی شنیده نشد. همانطور که بالاتر توضیح دادیم، ماجرای اسناد خانة سدان در واقع از دخالت امیرحسین پاکروان از

کارمندان ایرانی شرکت نفت شروع شد. او اطلاع داد که اسناد شرکت نفت به منزل سدان منتقل می‌شود، حوادث بعدی متعاقب این گزارش شکل گرفت تا اینکه بالاخره دکتر بقائی همراه با سرلشکر فضل‌الله زاهدی رئیس وقت شهربانی و جهانگیر تفضلی منزل سدان را بازرسی کردند و اسنادی به دست آوردند که در روزنامة شاهد منتشر شد و بعدها اسماعیل رائین کتابی بر اساس آن اسناد منتشر کرد.

به دلایل متعدد، این ماجرا حرکتی کاملاً مشکوک است و اسناد خانه سدان باید مخدوش تلقی شود. به روایت بقائی که به آن اشاره خواهیم کرد، شخص مصدق این عملیات را مشکوک می‌دانست. باید گفت این اسناد بعد از اعلام ملی شدن نفت کشف شد، حال آنکه به قول امیرحسین پاکروان، او از زمان مجلس پانزدهم از آنها اطلاع داشت. به فرض اینکه اسناد واقعی باشند، سئوال این است پاکروان که به قول خودش از حسن عقیدت بقایی مطلع و البته از دو سال پیش از این ماجرا هم با او مراوده داشت، چرا زودتر این اسناد را در اختیار بقایی قرار نداد؟

ماجرای «اسناد خانة سدان» آن هم بعد از ملی شدن صنعت نفت حکایت از توطئه‌ای مرموز داشت. به نظر می‌رسد برخی کانون‌های خارجی با استفاده از ماجراجوئی‌های بقائی، برای تشتت در صفوف نهضت و مخدوش کردن شخصیت دکتر مصدق ماجرایی مرموز را آغاز کرده‌اند. هنگامی‌که چهره‌های سیاسی دست‌اندرکار کشف اسناد، مثل راننده و پاسبان و پیشخدمت و امثال اینان و حتی افرادی مانند زاهدی و تفضلی، را مورد توجه قرار دهیم آنگاه بیشتر در اصالت این اسناد تردید می‌کنیم. بعد از ملی شدن نفت، مصدق، دکتر فلاح را هم چنان به دلیل تخصصش در شرکت نفت ابقا کرد. درواقع، با توجه به فقدان نیروی متخصص در آن زمان این عمل شاید موجه بنماید. ابقای سهام‌السلطان بیات نیز، به رغم خویشاوندی‌اش با مصدق، در این راستا قابل توجیه است. بقایی در یادداشتی این جملات پرمعنا و کوتاه را نوشته است: «ما خیلی خوشوقتیم که جناب آقای سهام‌السلطان بیات و جناب آقای دکتر فلاح هنوز در رأس شرکت نفت ملی ایران هستند زیرا جناب آقای دکتر مصدق آنها را انتخاب کرده بودند.»⁽¹⁾با این سوابق بنظر می‌رسد هدف از انتشار «اسناد خانة سدان» چیزی جز

تشتت در صفوف نهضت و بدبین کردن مردم به جنبش ملی نبود.⁽¹⁾در صورتجلسه‌ای که در منزل سدان برای مهر و موم کردن خانة او به عمل آمد، فؤاد روحانی، نمایندة شرکت سابق نفت، نیز حضور داشت. او در زیر صورتجلسه نوشت: «اینجانب در جریان مذکور و در متن حاضر بودم ولی راجع به اسناد هیچ‌گونه اطلاعی ندارم.»⁽²⁾

شرح ماجرا به زبان خود بقائی در گفتگو با حبیب‌الله لاجوردی به این شکل است: روزی گروهی که بقائی تشکیل داده بود تا بر تحرکات مقامات نفتی انگلیس نظارت کنند، مشاهده می‌نمایند که از پاساژ پروانه واقع در خیابان نادری فردی با یک گونی از اداره تبلیغات شرکت خارج شد و به راه افتاد. این مرد که به قول بقائی اسناد سری شرکت نفت را آنهم در گونی و بالاتر در ملاء عام حمل می‌کرد مردی بود یهودی به نام احتمالاً دانشگر⁽³⁾. این امر مقدمه‌ای شد بر دستگیری مرد مزبور و تصرف خانه سدان در خیابان قوام‌السلطنه (سی تیر امروزی) کوچه ایرج. تصرف خانه با کمک دکتر ناصر وثوقی قاضی دادگستری و عضو حزب زحمتکشان از نیروهای انشعابی حزب توده صورت گرفت. زاهدی وزیر کشور وقت دستور داد دو افسر شهربانی و چند درجه دار و پاسبان به اینان کمک نمایند. محلی در خیابان شاهرضا (انقلاب اسلامی کنونی) که دفتر روزنامه‌ایران ما به مدیریت جهانگیر تفضلی در آن قرار داشت، «مرکز ستاد» عملیات بود. کلید گاو صندوقی که گفته می‌شد اسناد شرکت نفت در آن قرار دارد توسط خود انگلیسیها به دست گروه تعیین شده توسط بقائی قرار گرفت. به این شکل چهار کتاب رمز کشف شد. بقائی می‌گوید در یکی از این کتابها نوشته شده بود: «چاقوکشهای دکتر بقائی آمدند اداره انتشارات را تصرف کردند ولی ما توانستیم که پنجاه و چند تا چمدان به وسیله میسیون جاکسون بفرستیم. ولی آمدند و بقیه اش را گرفتند.»⁽⁴⁾این نامه توسط استاکیل امضاء شده بود. تا اینجای بحث چند نکته وجود دارد: 1. چرا انگلیسیها به دست خود کلید گاو صندوق اسناد به این مهمی را به دوستان بقائی دادند و رفتند؟ 2. مگر تصرف خانه سدان تقریباً همزمان با تاریخ نگارش این نامه نیست، آیا

تصرف کنندگان خانه از آنجا بیرون رفته بودند که استاکیل چنین چیزی را نوشته بود؟ می‌دانیم که خیر، آنها در همانجا ماندند؛ پس استاکیل از کجا می‌دانست دوستان بقائی آنجا را تصرف خواهند کرد که این نامه را از پیش نوشته بود؟ همین امر خود خبر از جعلی بودن این نامه می‌دهد، به ویژه اینکه بقائی نوشته است که نامه دستنویس و در لندن هم نوشته شده بود. 3. چگونه ممکن است چنین نامه مهمی از لندن نوشته شده باشد و آنگاه همزمان با تصرف خانه سدان در گاوصندوق او یافت شود، در حالیکه ماجرای تصرف این خانه را شرح می‌دهد؟ 4. آیا انگلیسیها از قبل می‌دانستند خانه سدان تصرف می‌شود و از قبل چنین نامه‌ای تهیه کرده بودند؟

به‌هر حال «تحت نظر همین آقای [امیرحسین] پاکروان» یعنی کارمند شرکت نفت انگلیس و ایران، اسناد ترجمه شدند، درست در همان خانه مزبور. نکته مهمتر این است که شخص بقائی می‌گوید وقتی خواسته‌اند خانه سدان را تصرف کنند، او با زاهدی وزیر کشور در محل مجلس ملاقات می‌کند و می‌گوید می‌خواهند آنجا را بگیرند و به کمک شهربانی نیاز دارند. زاهدی می‌گوید این مسئله مهمی نیست و «می‌روم به آقا [مصدق] می‌گویم.» بقائی اظهار می دارد: «نه، موضوع این است که به ایشان نباید گفت.»⁽¹⁾اما چرا نباید این موضوع مهم را به اطلاع نخست‌وزیر برسانند؟ اصلاً بقائی در چه موقعیتی قرار داشت که به وزیر کشور دولت قانونی دستور می‌داد بدون اطلاع نخست‌وزیر دست به کاری زند که در تحولات آتی کشور می‌توانست تأثیرات فراوانی داشته باشد؟ بقائی توضیح می‌دهد اگر مصدق با اینکار مخالفت می‌کرد دیگر آنان نمی‌توانستند کاری انجام دهند، اما اگر بدون اطلاع وی عملیات خود را انجام می‌دادند، مصدق در مقابل عمل انجام شده قرار می‌گرفت. زاهدی می‌گوید: «این که یک نوع کودتا می‌شود.» اما بقائی به صراحت پاسخ می‌گوید: «هر چه می‌شود، ما پیشنهادمان این است.»⁽²⁾چرا باید علیه مصدق کودتا می‌شد؟ این نکته‌ای است در خور توجه که نیازمند تأملی تاریخی است، اما همین جا به اشاره بگوئیم که اگر اینان نتوانستند آن زمان کودتای خود را انجام دهند، دو سالی بعد به این امر موفق شدند.

ماجرای دیگری که نشان از جعلی بودن اسناد می‌دهد، این است که بقائی می‌گوید

روزی پاکروان خیلی ناراحت به محل نگهداری اسناد خانه سدان آمد. او گزارشی از اریک دریک نشان داد که برای سدان فرستاده شده بود، طبق این گزارش تلگرافی، دریک با احمد متین دفتری داماد مصدق ملاقات کرده و او قول داده است با پیشنهاد هیئت اعزامی انگلیس به ریاست استوکس به شرط اینکه به نوعی ملی شدن نفت در آن گنجانیده شده باشد، موافقت کند.⁽¹⁾جالب این است که بدانیم هیئت استوکس مدتها بعد از کشف به اصطلاح اسناد خانه سدان یعنی روز دوازدهم مرداد ماه 1330 به ایران آمد، حال آنکه اسناد ادعائی مزبور حدود دو ماه پیش کشف شده بودند. حال چگونه ممکن است قبل از آمدن هیئت انگلیسی به ایران چنین ملاقاتی با دریک صورت گرفته باشد، نکته‌ای است که خود نشان دهنده جعلی بودن این اسناد است، مضافاً اینکه در این زمان دیگر از دریک و سایر مدیران انگلیسی شرکت نفت خلع ید شده بود، حال چگونه اینان هنوز به وعده‌هائی از این دست مبادرت می‌ورزیدند، نکته‌ای است در خور توجه. از همه بالاتر، در این زمان ظاهراً دریک مسئولیتی در شرکت نفت نداشت و آرچی چیزوم حداقل از سال 1329 به جای وی منصوب شده بود. لازم به یادآوری است که حتی قبل از مأموریت هریمن فرستاده ویژه ترومن به ایران یعنی روز 23 تیرماه 1330 این مثلاً اسناد به دست بقائی و یارانش افتاده بود، پس چطور امکان دارد در آن زمان راجع به استوکس که دوازدهم مرداد سال 1330 وارد ایران گردید، مطلبی درج شده باشد؟

بقائی آن چیزی را که «سند جاسوسی» متین دفتری می‌نامد، برای مصدق برد. مصدق به این نامه‌ها اعتنائی نکرد. بقائی اسناد خانه سدان را کپی می‌گرفت و به خانه خود می‌برد و مخفی می‌کرد، بخشی از آنها را بعداً به اسماعیل رائین داد که با نام اسناد خانه سدان چاپ کرد. خلاصه در همان زمان مصدق عده‌ای را برای بررسی اسناد ادعائی به خانه سدان فرستاد. حائری شاه باغ رئیس دیوان تمیز دادگستری جزو این گروه بود. بقائی می‌گوید: «یک روز دیدم این آقای حائری شاه باغ گفت که ولی اینها از نظر قضائی هیچ سندیت ندارد. از کجا که انگلیسها ده سال پیش اینها را آماده نکردند که ما امروز بیائیم بنشینیم این حرفها را بزنیم.»⁽²⁾بقائی به جای اینکه به این سخن مستدل پاسخ دهد قهر کرد و بیرون رفت و دیگر در جلسه گروه اعزامی مصدق شرکت نکرد، و خودش در اطاقی در همان ساختمان به کار خویش مشغول بود. خود بقائی در گفتگو با لاجوردی می‌گوید: «اسناد را عرض می‌کنم یک سوءاستفاده شخصی من کردم. سوءاستفاده عبارت از این بود که فتوکپی‌های منفی را من برای خودم بر می‌داشتم بعضی اسناد را هم یک کپی به اصطلاح مثبت بر می‌داشتم می‌بردم خانه ام و اینها را مخفی کردیم...»⁽³⁾این بود خلاصه‌ای از ماجرائی که با نیات از پیش تعیین شده برای بدنام کردن برخی چهره‌های درگیر با مسئله ملی شدن نفت و از آن جمله شخص مصدق صورت گرفت. همانطور که حائری شاه باغ گفته بود این اسناد پیشتر و یا در همان حول و حوش بحث ملی شدن نفت جعل شده بود و فقط استفاده تبلیغاتی به منظور پیش بردن اهداف مقطعی سیاسی داشت، نکته جالب آغاز این پرونده همان کشف اسناد در یک گونی که توسط مردی یهودی حمل می‌شد می‌باشد، نکته‌ای که خود بقائی به آن اشاره کرده است.

نخستین تشنج آفرینی‌ها

مصدق تلاش می‌کرد تا در جوی فارغ از تشنج مسئلة نفت را حل کند. او به توازن نیروهای جهانی و ضعف ایران در برابر انگلستان واقف بود و به همین دلیل تلاش می‌کرد بهانه‌ای به دست انگلیسی‌ها، که برای امنیت ادعایی اتباعشان رزمناو گسیل کرده بودند، ندهد. از سوی دیگر، کسانی چون بقایی و زاهدی با آشفته کردن بیش از پیش اوضاع زمینه را برای موجه کردن اقدامات انگلستان و مداخلة خارجی مهیا می‌کردند. برای برحذر داشتن نیروهای نهضت ملی از درگیر شدن در منازعه‌ای که بازندة قطعی آن ایران بود، مصدق تلگراف‌های رمزی به آبادان صادر می‌کرد. البته انگلیسی‌ها خوش می‌داشتند که بهانة مناسبی برای وارد ساختن ضربة نهایی به دست آورند، لیکن مصدق با پیام‌های خود حتی‌الامکان مانع بروز حادثة ناگواری می‌شد. در نیمة دوم تیرماه 1330 وی طی تلگراف رمزی به مکی نوشت:

جناب آقای مکی

مکرر به اطلاع رسانده است که از نطق‌ها و اظهارات محرک و زننده که موجب رنجش و گله‌های سیاسی می‌شود خودداری فرمایند. اینک به‌موجب نامة گله‌آمیزی که از طرف سفارت انگلیس واصل گردیده متذکر شده‌اند که جنابعالی در بیانات خود دولت انگلستان را دشمن خطاب فرموده‌اید. مجدداً از جنابعالی خواهشمندم که حتی‌المقدور از نطق‌های متضمن حملات زننده و خلاف تشریفات سیاسی بین‌المللی خودداری نمایند که جزئیات سبب نشود که کلیات از دست برود. نخست‌وزیر دکتر محمد مصدق⁽¹⁾

در پاسخ به این تلگراف، در همانروز مکی جوابی به این شرح ارسال کرد:

جناب آقای نخست‌وزیر. پاسخ تلگراف شماره 6/1325 به عرض می‌رساند انگلستان را دشمن خطاب نکرده‌ام، بلکه ورود کشتی جنگی را عملی خصمانه تلقی کرده‌ام و این موضوع مربوط به همان دوره ورود کشتی جنگی است نه تازگی‌ها. اصولاً باید به عرض برسانم که همین نطق‌ها و خطابه‌هاست که موجبات تسلط روحی و معنوی ما را فراهم کرده و مردم را امیدوار به آتیه کرده و الا موقعیت طوری است که در مقابل گفتارهای رادیو لندن و بولتن انگلیسی‌ها که به زبان انگلیسی همه روزه به وسیلة پلی‌کپی منتشر می‌شود چیزی گفته نشود به کلی روحیة مردم ضعیف و موجبات ناامیدی را فراهم نموده، تصور می‌کنم عمل خلاف احتیاط نشده. معهذا بسته بنظر جنابعالی است. هر طور بفرمائید اطاعت خواهد شد.⁽²⁾

در چنین اوضاع و احوالی بود که ترومن برای مصالحة مصدق با انگلیسی‌ها اورل هریمن نمایندة ویژة خویش را به ایران فرستاد. چند روز قبل جمعیت ملی مبارزه با استعمار، وابسته به حزب توده، اعلام کرده بود که روز 23 تیر به مناسبت یادبود کشته‌شدگان این روز در اعتصاب کارگران شرکت نفت به سال 1325 در آبادان⁽³⁾تظاهراتی انجام خواهد شد. مظفر بقایی همراه با سرلشکر حسن

بقایی، رئیس شهربانی، و کسانی چون فضل‌الله زاهدی وزیر کشور قصد آن داشت تا این تظاهرات را سرکوب کند. بقایی موقعیت را برای عرض اندام آماده دید. صبح روز 23 تیر رادیو لندن گزارش داد که «امروز بعد از ظهر در تهران حوادث خونینی روی خواهد داد.»⁽¹⁾همانروز چاقوکشان بقایی به بهانة مبارزه علیه حزب توده وارد معرکه شدند و از آن طرف نیروهای دولتی به سوی مردم آتش گشودند. این حرکت که عامدانه سازماندهی شده بود، درواقع ضربتی بر اعتبار سیاسی مصدق بود و از سوی دیگر این پیام را در برداشت که خطر کمونیسم جدی است. دو روز بعد از ماجرا رادیو بی. بی. سی. گزارش داد: «فاجعة روز یکشنبه نشان داد که دکتر مصدق حاکم و مسلط بر امور کشور نمی‌باشد و کمونیست‌ها در کمین هستند که ایران را ببلعند و اگر انگلستان پای خود را از ایران کنار بکشد کار ایران تمام شده است.»⁽²⁾

بعد از کشتار 23 تیر شخصیت‌های «انگلوفیل» ایران، نظیر سید ضیاءالدین طباطبایی و جمال امامی، دکتر مصدق را متهم به آدم‌کشی کردند و سعی نمودند تا حیثیت سیاسی او را لکه‌دار کنند. این توطئه به سرعت خنثی شد. مصدق سرلشکر حسن بقایی را از ریاست شهربانی عزل کرد و محاکمة او آغاز گردید. مذاکرات دولت با هریمن، میانجی آمریکایی، و سپس گفتگو با استوکس، نمایندة انگلیس، به نتیجه نرسید و هر دو ایران را ترک کردند. پس از این حادثه حملات شدید علیه مصدق شدت گرفت. منوچهر تیمورتاش، نمایندة مجلس، ازتنهایی ایران در برابر خطر کمونیسم سخن گفت. عاملی که باعث می‌شد نمایندگان وابسته به دربار و شرکت نفت انگلیس و ایران جری شوند و علیه دولت وقت به حرکت در آیند، اختلافاتی بود که در خود جبهه ملی وجود داشت و اینک از پرده برون افتاده بود، اختلافاتی که از بدو تأسیس این جبهه به خوبی مشهود بود.

با این وصف در زمانی که هیئت همراه استوکس در ایران به سر می‌برد، مصدق برای جلوگیری از تشنج تلگراف دیگری به مکی مخابره کرد:

جناب آقای مکی نمایندة محترم مجلس شورای ملی. در جواب تلگراف هیئت مدیره شرحی مخابره شد که از نظر جنابعالی خواهد گذشت. حرکت جنابعالی تا

نمایندگان انگلیسی به آبادان نیامده‌اند صلاح نیست و باید آنها از طرف دولتی که متصرف مؤسسات نفتی است پذیرایی بشوند. البته مراقبت خواهید فرمود تا زمانی‌که نمایندگان انگلیسی کارشان تمام نشده سخنی گفته نشود که موجب بهانه و اشکالتراشی گردد. حتی‌المقدور از نطق‌هایی که موجب تحریک آنها می‌شود باید احتراز شود و این مطلب در مکاتبات بین طرفین تعهد و تصریح شده است.⁽¹⁾

با این وصف مذاکرات استوکس به نتیجه‌ای نرسید و او به لندن مراجعت کرد.

در 19 شهریور 1330 دکتر هنری گریدی که از ملی شدن صنعت نفت در ایران یا به‌عبارتی از بین بردن انحصار نفتی انگلیس حمایت می‌کرد، جای خود را به لوی هندرسون داد.⁽²⁾متعاقب این تحول و نیز در اثر فشارهای اقتصادی انگلستان، در دوم مهر 1330 مصدق به کارشناسان انگلیسی یک هفته مهلت داد تا خاک ایران را ترک نمایند. انگلستان در اعتراض به این امر شکایتی تسلیم شورای امنیت سازمان ملل متحد کرد. در چهاردهم مهرماه مصدق برای پاسخ به شکایت انگلیس در شورای امنیت سازمان ملل سخنرانی کرد. مقرر شد که برای بررسی شکایت طرفین، دیوان بین‌المللی لاهه تشکیل جلسه دهد و به آن رسیدگی کند. در این سفر بقایی و سپهبدی نیز دکتر مصدق را همراهی می‌کردند، سپهبدی به دلیل تسلط بر زبان فرانسه، گفتگوها را به این زبان ترجمه می‌نمود. در این سفر مصدق با مقامات آمریکایی برای اخذ وام فوری وارد مذاکره شد و عایدات نفت را وثیقة استرداد وام قرارداد. هیئت ایرانی از دولت آمریکا خواست بین ایران و انگلیس میانجیگری کنند تا شاید انگلیس شرایط ایران را قبول نماید. در عین حال بانک جهانی به عنوان اینکه نمی‌خواهد کار نفت راکد بماند به مصدق مراجعه کرد تا بلکه نفت در بازار جهانی جریان پیدا کند. این پیشنهاد مورد موافقت مصدق قرار گرفت. در اول آذرماه مصدق وارد ایران شد تا مقدمات انتخابات مجلس هفدهم را مهیا کند. از آن سوی در دیماه هیئت بانک جهانی وارد ایران شد.

در همین اثنا تحولی در انگلستان رخ داد که پیامدهای جدی برای ایران در بر داشت. در اوایل آبانماه حزب محافظه‌کار انگلستان در انتخابات پیروز شد و وینستون چرچیل مأمور تشکیل کابینه گردید. چرچیل همان کسی است که در آستانة جنگ اول

جهانی به عنوان وزیر دریاداری پیشنهاد خرید سهام شرکت نفت ایران را تقدیم دولت وقت کرد و آن قدر در این کار سماجت نمود تا منظور خود را عملی ساخت. بدیهی است که این بار هم مهمترین اولویت چرچیل مسئله نفت ایران بود.

طی این مدت بقایی ضمن گسترش روابط خود با مقامات سفارت آمریکا، زمینه را برای ایجاد تشنجات گسترده‌تر فراهم می‌ساخت. قبل از مسافرت نیویورک، فینچ، وابسته کارگری سفارت آمریکا، دربارة مرام حزب زحمتکشان با بقایی به گفتگو نشست. در این ملاقات بقایی اطلاعاتی دربارة منبع مالی حزب و اهداف سیاسی خود ارائه داد و ضمناً دربارة اتحادیه‌های کارگری غیرکمونیست به فینچ گزارش داد. بقایی مدعی شد که حزبش حدود ده هزار عضو در تهران دارد و نیز ادعا کرد که در ایران یک میلیون نفر طرفدار حزب او هستند. مقامات آمریکایی می‌خواستند دریابند آیا او چه تعداد از طرفدارانش را در سایر نقاط کشور می‌تواند در تهران به کار گیرد، لیکن بقایی نتوانست جواب درستی بدهد. او مهندس خسرو هدایت رئیس اتحادیه سندیکای کارگری ایران و عزیز قزلباش مسئول کنگرة اتحادیة صنفی ایران را رهبران متزلزل نامید.⁽¹⁾هر دو این تشکیلات ظاهراً کارگری برای مقابله با شورای متحده کارگران و دهقانان ایران به رهبری رضا روستا که شعبه‌ای از تشکیلات حزب توده بود، تأسیس شده بودند.

عباس مزدا و طرح کنسرسیوم نفتی

همزمان با این گفتگوها یکی از نیروهای بقایی در هیئت خلع ید به نام مهندس عباس مزدا شروع به نفاق افکنی در هیئت کرد. مزدا، که مستقیماً با شخص بقایی و علی زهری در تماس بود، پیش از این در خردادماه 1330 طرحی در مورد فروش نفت ایران ارائه کرده بود که در شماره‌های پنجم و نهم خردادماه شاهد چاپ شده و به «طرح مزدا» شهرت داشت. «طرح مزدا» متضمن تأسیس شرکت بین‌المللی پخش نفت ایران بود که 51% سهام آن به ایران تعلق داشت و 49% سهامداران آن شرکت‌های خارجی بودند. طرح مزدا هیچ نکته قابل توجهی که طبق آن استیفای حقوق مردم را به ارمغان آورد نداشت و در حقیقت با طرح امریکائی تنصیف عواید نفت در دورة رزم‌آراء تفاوتی نداشت، حداکثر اینکه او پیشنهاد تشکیل یک کنسرسیوم برای فروش نفت ایران را داده بود.

طرح بی‌ارزش مزدا که منطبق بود بر اهداف شرکتهای فراملیتی؛ از طرف روزنامة شاهد با آب و تاب تبلیغ شد، حال آنکه در همان ایام اگر قرار بود چنین طرحی اجرا شود پیشنهادات آمریکاییان که تا 75% سهام را به ایران می‌دادند قابل قبول‌تر می‌نمود. از همان ابتدا هیئت مدیره خلع ید چندان اعتمادی به مزدا نداشت. به توصیة بقایی، دکتر فاطمی به هیئت مدیره در بارة مزدا تلفن کرد، اما دکتر علی آبادی و مهندس مهدی بازرگان به عضویت او اعتنایی‌نکردند وحتی گفته بودند اگر مزدا عضو هیئت مدیره شود آنها استعفا خواهند داد.⁽¹⁾

مزدا هیئت مدیرة موقت را متهم کرد که با علی جواهر کلام و دکتر رضا فلاح، از عوامل شرکت سابق نفت، همکاری می‌کنند و آنها امید دارند که شرکت نفت آبادان دوباره به مدیریت سابق برگردانیده شود. او مدعی شد افرادی مثل فلاح «از هیچ‌گونه کارشکنی دریغ نداشته‌اند و منظور دیگر آنها تفرقه بین کارشناسان اعزامی از طهران و کوتاه کردن دست کارشناسان از امور مهم بوده است و هیئت مدیره در هر مورد با عمال شرکت سابق مشاوره نموده است. اکنون انتصابات موقت در آبادان با نظر این آقایان انجام گرفته است و کلیة عناصر صالح سخت ناراضی هستند. در حقیقت چرخ امور به دست انگلیسی‌های داخلی می‌چرخد.»⁽²⁾

محور تلاش مزدا جا انداختن طرح خودش بود، طرحی که گفتیم تازه نبود و وی فقط نمایندگی اعلام و پیشبرد آن را بر عهده داشت. این اختلاف در نگاه به مسئله نفت از آغاز شکل گیری نهضت ملی و حتی پیش از آن وجود داشت: نگاهی که غایت منظور خود از ملی شدن نفت را صرفاً تشکیل یک کنسرسیوم بین المللی به جای انحصار نفتی شرکت انگلیسی می‌دانست و نگاهی دیگر که به نفت و ملی شدن آن به مثابه ابزاری جهت تحقق حاکمیت ملی ایران بر منابع انرژی خود می‌نگریست. مزدا به جریان نخست تعلق داشت. او می‌گفت که طرحش در آمریکا و تهران مورد بحث قرار

گرفته، لیکن مهندس کاظم حسیبی در رد طرح او گفته است: «اصلاً و ابداً هیئت مختلط اطلاعی از چنین طرحی ندارند و به هیئت مختلط چنین [چیزی] واصل نگردیده است.»⁽¹⁾او می‌گفت حسیبی از این طرح اطلاع دارد زیرا در روزنامة شاهد چاپ شده و هیئت مزبور یک نامة قدردانی به شمارة 61 برای او ارسال کرده است. باید یادآوری کرد هیئت مختلط در 22 اردیبهشت سال 1330، متشکل از نمایندگان مجلس شورا و سنا برای نظارت بر ملی شدن نفت انتخاب گردیده بود و در بین آنها اشخاص سرشناس مشهور به انگلوفیلی نیز به چشم می‌خوردند. اعضای هیئت عبارتند از دکتر احمد متین دفتری، محمد سروری، دکتر رضازادة شفق، ابوالقاسم نجم، سهام‌السلطان بیات، اللهیار صالح، دکتر عبدالله معظمی، دکتر علی شایگان، حسین مکی، وارسته وزیر دارائی و مهندس کاظم حسیبی کارشناس نفت به عنوان قائم مقام وزیر دارائی.⁽²⁾واقعیت امر این است که هیچ کدام اینان از نفت و مسائل مرتبط با آن اطلاعی نداشتند، در مورد رهبران هم خود بقائی در گفتگو با لاجوردی می‌گوید از مسئله نفت تا مجلس پانزدهم اطلاع چندانی نداشته و زمانی که وارد بحث ملی شدن نفت گردید، اطلاعات او در حد مقالات ابوالفضل لسانی بود که به صورت پاورقی در روزنامه‌ها منتشر می‌شد و بعداً با عنوان طلای سیاه منتشر گردید. این لسانی از همشهریان بقائی بود و بعدها به مقام سناتوری دست یافت. خود بقائی در همان گفتگو اذعان کرده که ورود او به بحث نفت بدون اطلاع و در همان حدی که گفتیم بوده و این ورود هم همزمان با استیضاح دولت ساعد بوده است. دیدیم که حتی استیضاح دولت ساعد هم با سناریوی سپهبدی انجام شد، مردی که سایه او در کلیه حرکات مهم سیاسی بقائی دیده می‌شود.

دو تن از کسانی که نام بردیم یعنی متین دفتری و بیات از بستگان مصدق بودند، سروری، نجم و رضازاده شفق که همه بعدها سناتور شدند، از رجال بازمانده دوره مشروطه بودند. عبدالله معظمی از بستگان مهندس جعفر شریف امامی بود، کلیه اعضای خانواده صالح به نحوی با دربار مرتبط بودند، اما صادق ترین اعضای هیئت شایگان بود و حسیبی، مکی هم از همان ابتدا امیدوار بود روزی به نخست‌وزیری نائل آید. با این حساب تکلیف هیئت مدیره خلع ید معلوم بود، از درون تناقضات درونی این هیئت

نمی‌توانست اقدامی مهم صادر شود.

از سوئی کارشکنی مزدا به جایی رسید که مهندس بازرگان در 28 مهرماه 1330 به ادارة اتومبیل‌های شرکت نفت دستور داد اتومبیلی در اختیار او نگذارند. در 29 همان ماه نامه‌ای از طرف هیئت مدیرة موقت خطاب به مزدا نوشته شد:

آقای مهندس عباس مزدا. با تشکر از همکاری و قبول زحمات مدت خلع‌ید و نظر به اینکه کلیة مشاغل و انتصابات این هیئت بطور موقت بوده است بدین وسیله حکم شمارة 405 مورخ 9/4/1330 لغو می‌گردد و از تاریخ اول آبان ماه 1330 می‌توانید به تهران مراجعت فرمائید. هیئت مدیرة موقت شرکت ملی نفت ایران: دکتر علی‌آبادی، بازرگان، محمد بیات.

مقارن عزل مزدا از عضویت در هیئت خلع ید، بقایی همراه با مصدق برای شرکت در جلسة شورای امنیت سازمان ملل متحد در نیویورک به سر می‌برد. مزدا بلافاصله طی نامه‌ای به بقایی خبر عزل خود را اطلاع داد و از او خواست تکلیف وی را معین کند که آیا به رأی هیئت مدیرة موقت تمکین نماید و به تهران بازگردد یا اینکه در خوزستان بماند؟ در این نامه مزدا از «شارلاتانی و پشت هم اندازی حسیبی‌ها» و «حماقت و سازشکاری با خائنین امثال بازرگان‌ها» سخن به میان آورده است. بعد از این جریان مزدا همراه با مهندس احمد مقدم به بریم، محله‌ای که مقدم در آن خانه گرفته بود، رفت.⁽¹⁾بریم یکی از محلات آبادان بود که مأمورین شرکت نفت انگلیس و ایران در آنجا اقامت داشتند. چند روز بعد فردی به نام آلفرد اشتالمر، سردبیر مجلة نفت چاپ هامبورگ که دوست مزدا بود، مصاحبة مفصلی با او انجام داد. اشتالمر نامه‌ای از یکی از استادان سابق مزدا که اینک «رئیس انستیتوی انگلستان» در یکی از دانشگاه‌های آلمان بود با خود همراه آورده بود، اما مزدا متن نامه را فاش نکرد. مزدا در نامه‌ای خطاب به دوستش زهری توصیه کرد «از مساعدت‌های لازم دربارة ایشان دریغ نفرمائید.»⁽²⁾شاید لازم به گفتن باشد که بعدها در دهه پنجاه مزدا در زمره افرادی بود که تدوین ایدئولوژی شاهنشاهی را در راستای سراب تمدن بزرگ شاه، سرلوحه فعالیتهای

خود قرار داد.

همزمان در این مقطع از تاریخ ایران، بقائی در زمره افرادی بود که ضمن نگارش نامه‌هائی برای آیت‌الله کاشانی توجه ایشان را به سوی بانک شاهنشاهی معطوف داشت. بانک شاهنشاهی از دوره ناصرالدینشاه در ایران تأسیس شده بود و از آن زمان تا تشکیل بانک ملی ایران، انحصار نشر اسکناس را بر عهده داشت، اما هرگز توجه چندانی به این ابزار تسلط مالی انگلستان بر ایران مبذول نشده بود. مصدق همزمان با بحث ملی شدن نفت، در دوره نخست‌وزیری خود از این بانک هم خلع ید کرد. اهمیت بانک در این بود که به واقع شعبه‌ای از بانک بین المللی هنگ کنگ-شانگهای به شمار می‌آمد، بحث در مورد این بانک که کاری جدی در مورد آن انجام نشده، مجالی دیگر می طلبد. خلع ید از این بانک در دوره ملی شدن نفت گامی مهم به جلو محسوب می‌شد. گفتیم بقائی در زمره افرادی بود که توجه آیت‌الله کاشانی را به ضرورت خاتمه دادن به فعالیتهای این بانک جلب کرد:

محضر مبارک حضرت آیت الله کاشانی دامت برکاته

احتراماً خاطر مبارک را به مطالعة سرمقاله روز پنجشنبه 7 شهریور ماه 1330 روزنامة شاهد راجع به وجوهی که نزد بانک شاهی متمرکز نموده‌اند معطوف داشته و از لحاظ ترغیب و تشویق بازرگانان و جلب آنان برای انتقال وجوه خود از بانک مذکور به یک بانک ایرانی تمنی دارد حضرت آیت‌الله با ذکر علل و جهات مختلفه اعلامیه‌ای مبنی بر اینکه بازرگانان و ایرانیان وطن‌پرست موجودی خود را از بانک شاهی به یک بانک ایرانی انتقال‌دهند صادر فرمایند تا بحول‌الله تعالی از این طریق هم ضربة مهلکی بر پیکر سیاست شوم استعماری انگلستان در ایران وارد آید.»⁽¹⁾

این موضع گیری البته بسیار جالب توجه بود، لیکن باید اشاره کرد که همزمان بقائی با کسانی که از دوره قاجارها در هنگ کنگ سرمایه گذاری کرده و به واقع از سهامداران بانک هنگ کنگ- شانگهای به شمار می‌آمدند و علی القاعده با شعبه ایرانی آن بانک مناسبات حسنه‌ای داشتند، رابطه‌ای صمیمانه داشت. کشف تناقض مزبور البته نیازمند مطالعه‌ای جداگانه است.

غائله چهاردهم آذر 1330

به‌هر حال رقابت بین جناح‌های درگیر به اوج خود رسیده بود. به‌نظر می‌آمد که با خلع ید از شرکت نفت انگلیس و ایران راه برای ایجاد موازنه‌ای جدید در مناسبات خارجی ایران فراهم شده است، لیکن به زودی حادثه‌ای اتفاق افتاد که در عمق آن نشانه‌های توطئه‌ای عظیم به چشم می‌خورد. روز پنجشنبه چهاردهم آذرماه 1330 تهران شاهد حادثه‌ای اسفناک و جانخراش بود. از چند روز پیش از این تاریخ سازمان‌های دانشجویی و دانش‌آموزی وابسته به حزب توده که تحت رهبری مهندس نادر شرمینی مسئول سازمان جوانان قرار داشتند، «به منظور اعتراض علیه تضییقات خلاف قانون که نسبت به جوانان دانشجو و دانش‌آموز اعمال می‌شود»، برنامة تظاهراتی را سازمان دادند که از جلو دانشگاه تهران آغاز می‌شد و در میدان بهارستان خاتمه می‌یافت.

شهربانی از دوازدهم آذر اعلام کرده بود که از تظاهرات جلوگیری خواهد کرد، لیکن رهبری سازمان دانشجوئی حزب توده تظاهرات را برگزار کرد. نیروهای اطلاعاتی غرب برای دامن زدن به هیولای خطر کمونیسم از این فرصت جدید به خوبی بهره‌برداری کردند. عوامل مشکوک با همکاری نیروی انتظامی ابتدا به صفوف تظاهرکنندگان حمله بردند و عده‌ای را کشته و زخمی‌کردند. تظاهرکنندگان متفرق شدند، لیکن چاقوکشان به عملیات خود ادامه دادند. عوامل حزب زحمتکشان بقایی همراه با عناصر احزاب سومکا و پان ایرانیست در حالیکه چوبدستی و میلة آهنی حمل می‌کردند، با شعارهایی به نفع مصدق و علیه حزب توده، در خیابان‌ها به راه افتادند و مؤسسات، چاپخانه‌ها و روزنامه‌های مخالف دولت را آماج حمله قرار دادند و حتی به دکانداران و دکه‌داران نیز حمله بردند و به مردم توهین کردند. شهربانی تهران این عملیات را تأئید کرد.⁽¹⁾حداقل این دومین عملیات تحریک‌آمیز شهربانی در دوره نخست‌وزیری مصدق بود: نخستین بحران آفرینی در 23 تیر آن سال صورت گرفت و دومین بحران سازی شهربانی هم همین ماجرای 14 آذر بود.⁽²⁾

پیشتر برخی از مطبوعات مخالف نهضت ملی نفت نوشتند کمیته مرکزی حزب توده به طرفداران خود دستور داده در این هفته از تظاهرات شدید خودداری نمایند. این حوادث درست در آستانه انتخابات مجلس هفدهم در شرف وقوع بود، می‌گفتند حزب توده به احتمال زیاد نمایندگانی به مجلس هفدهم خواهد فرستاد. روزنامه‌های آتش و ایران قرن بیستم، اطلاع دادند حزب توده دستور داده یک هفته از برگزاری هر گونه تظاهراتی خودداری نمایند. با این وصف تهران روز چهاردهم آذرماه سال 1330، شاهد حوادثی خونبار بود. دکه‌های روزنامه فروشی، مردم بیگناه و دفاتر روزنامه‌ها و تآتر سعدی که متعلق به حزب توده بود، آماج حمله واقع شد و غارت گردید. عده‌ای به عنوان حمایت از حزب توده و عده‌ای دیگر به عنوان مخالفت با کمونیسم ساعتها خیابانهای تهران را غرق در آشوب نمودند، دهها کشته و زخمی نتیجه این حرکت بود که در اعماق آن نشانی از دسیسه دیده می‌شد.

روزنامة کیهان مدعی شد که جریان از طریق امیرتیمور کلالی وزیر کشور و رئیس شهربانی مرتباً به مصدق اطلاع داده می‌شد.⁽¹⁾همین روزنامه دو روز بعد در مقاله‌ای عملیات شهربانی را تقبیح کرد: «جمعی ریخته‌اند چند خانه سوزانده‌اند، چند مطبعه و روزنامه غارت کرده‌اند و شهربانی از ایشان تشکر می‌کند؟! پس شهربانی حافظ امن و نظم نیست، مشوق فتنه و آشوب است. من شرط می‌بندم که از اول تا آخر دنیا یک شهربانی چنین اعلامیه‌ای نداده و نخواهد داد.»⁽²⁾این مقاله را مصطفی مصباح‌زاده مدیر کیهان نوشته بود.

اخبار روزنامة کیهان کاملاً هوشیارانه منتشر می‌شد و لبة تیز حمله در واقع متوجه شخص مصدق بود. از یکسو مصدق به دلیل سیاستهایش عامل شیوع کمونیسم در ایران معرفی می‌گردید و از طرف دیگر مسئولیت کشتارهایی نظیر 14 آذر به دوش او گذاشته می‌شد و اینگونه تلقین می‌گردید که گویا اوست که فرمان حمله به تظاهرات را صادر

کرده است. این حیلة زیرکانه دو نتیجه داشت: نخست اینکه حزب توده را در اذهان عمومی بیش از آنچه بود قدرتمند نشان می‌داد و هراس از کمونیسم را دامن می‌زد؛ دوم اینکه مصدق را به عنوان عامل سرکوب معرفی می‌کرد.

به‌هرحال نتیجة اعمالی از این دست علیه دولت وقت تمام می‌شد. اگر مصدق عملیات را تأئید می‌کرد بخشی از هواداران خود را از دست می‌داد، زیرا وی را عامل سرکوب به شمار می‌آوردند. اگر عملیات شهربانی را محکوم می‌نمود به راحتی گفته می‌شد که مصدق عامل رواج کمونیسم است و به این شکل توهّماتی که هر لحظه پراکنده می‌شد به نتیجه می‌رسید. بخشی از دستگاه رهبری حزب توده نیز آب به آسیاب آنان می‌ریخت. حزب توده مصالح ابرقدرت شوروی را بر مصالح و منافع ملّی ایران ترجیح می‌داد و همین نکته راز و رمز آن همه فراز و نشیب را در سیاست‌های آن حزب عیان می‌سازد.

پنج روز بعد از این ماجرا، فینچ، وابستة کارگری سفارت آمریکا، با دکتر سپهبدی ملاقات کرد. یکی از محورهای گفتگو انتخابات مجلس هفدهم بود. فینچ بر این باور بود که چون سپهبدی و بقایی دارای روابط شخصی نزدیکی با یکدیگر هستند و هر دو از رهبران حزب زحمتکشان می‌باشند، نظریات سپهبدی را می‌توان نظر حزب قلمداد کرد؛ سپهبدی قائم مقام حزب زحمتکشان بود. فینچ گزارش داد «سپهبدی و بقایی هر دو در یک کوشش ظاهری برای پشتیبانی عملی سیاسی از جبهة ملی در تشکیل یک کمیته ویژه با عضویت بین 10 تا 12 نفر برای نظر مشورتی دادن به دکتر مصدق و پشتیبانی از او مؤثر بوده‌اند.» سپهبدی جبهة ملی را دارای چهار جناح دانست: 1ـ پیروان آیت‌الله کاشانی، 2ـ حزب زحمتکشان، 3ـ حزب ایران، 4ـ اصناف بازار. در این جلسه هنگامی‌که فینچ نظر سپهبدی را دربارة تظاهرات توده‌ای‌ها و نقش حزب زحمتکشان در آن جویا شد، سپهبدی گفت که مبارزة حزب زحمتکشان و حزب توده مبارزه‌ای ایدئولوژیک است و «مبارزه‌ای نیست که به نحو رضایت بخشی از طریق اعمال زور فیزیکی حل شود.» او حتی از شرکت برخی اعضای حزب در سرکوب تظاهرات ابراز تأسف کرد و گفت که مقصرین باید به مجازات برسند، اما «او هم چنین اعلام داشت که هر چند مسابقه بین حزب کارگران [زحمتکشان] ایران و کمونیست‌ها ایدئولوژیکی است نه فیزیکی، در عین حال [بعداً] ممکن است لازم باشد که همة نیروهای

دمکراتیک در ایران، کمونیست‌ها را بطور فیزیکی مجازات کنند تا آنها را وادار به درک معتبر بودن ایدئولوژی، اهمیت و قدرت مخالفانشان نمایند.» به پیشنهاد سپهبدی قرار شد جلسه دیگری برای بحث دربارة فعالیت‌های جاری حزب زحمتکشان در منزل او انجام گیرد. روز ملاقات 23 آذر تعیین شد.⁽¹⁾

ملاقات بعدی فینچ و سپهبدی برگزار گردید. روز 24 آذرماه 1330 فینچ شرح ملاقات خود را به روی ملبورن دبیر سیاسی سفارت امریکا و از مخالفین پابرجای مصدق گزارش داد. در این ملاقات سپهبدی بار دیگر مشارکت حزب زحمتکشان در غائلة 14 آذر را رد کرد. او خاطرنشان نمود که بقایی به این دلیل قرار است به آمریکا حمله کند، تا مردم «داستان‌های درج شده در مطبوعات» مبنی بر کمک مالی سفارت آمریکا به حزب را باور نکنند. او در ادامه گفت که «به نفع روابط حسنة بین ایران و آمریکاست که آمریکا هدف حمله قرار گیرد، تا بدین ترتیب هرگونه امکان اینکه ایرانیان باور کنند ایالات متحده آمریکا پشتیبان حزب کارگران [زحمتکشان] است رد شود.»⁽²⁾

برای اینکه اهمیت ملاقاتهای فینچ و سپهبدی را دریابیم و برای اینکه به اهمیت روی ملبورن دبیر سیاسی سفارت امریکا در تحولات این زمان وقوف یابیم؛ و نیز برای درک ابعاد و اهمیت فعالیتهای شبکه‌ای که سپهبدی با آن مرتبط بود، ناچاریم از دسته‌بندیهای موجود در سفارت امریکا سخن به میان آوریم، به همین دلیل خواننده را به بخشی از کتاب دو دهه واپسین حکومت پهلوی⁽³⁾ارجاع می‌دهیم. بدون فهم و درک مناسبات پیچیده سفارت امریکا که در یک سوی آن لوی هندرسون قرار داشت و در سوی دیگر روی ملبورن، و نیز بدون درک اهمیت فعالیتهای

سیا در این مقطع تاریخی که توسط راجر گوئیران هدایت می‌شد و این مرد با هندرسون بیشتر قرابت داشت تا ملبورن و به همین دلیل مورد کینه سپهبدی قرار داشت؛ نمی‌توان به عمق فعالیتهای پشت پرده این زمان وقوف یافت.

به‌هر روی در آذرماه سال 1330، دولت ایران طی نامه‌ای به کلیة سفارتخانه‌ها اعلام کرد اگر مشتریان سابق ظرف ده روز برای خرید نفت مراجعه نکنند، دولت در فروش نفت به‌هر مشتری که متقاضی باشد، آزادی عمل خواهد داشت. انگلیس اعلام داشت تا صدور رأی دیوان داوری لاهه حاضر به خرید نفت ایران نیست. دولت آمریکا هم توسط سفیر خود در تهران بلافاصله تقاضا کرد ایران از فروش نفت به اتحاد شوروی و سایر ممالک سوسیالیستی پرهیز کند. در تعقیب این سیاست دول سرمایه‌داری از خرید نفت ایران اجتناب کردند و تنها دولت‌های چکسلواکی، لهستان و مجارستان برای خرید نفت ایران مراجعه نمودند. همزمان میزان تولید نفت کویت و عربستان سعودی را بالا بردند تا جبران قطع نفت ایران را بنماید. در کنار این اقدامات ایران تحریم اقتصادی شد، مجموعه این حوادث در کنار تشنج آفرینهای داخلی و بحران سازیهای روزمره عرصه را بر دولت تنگ نمود. مصدق که هنوز چشم امید به دولت آمریکا داشت، علیرغم این تقاضاها، در اجرای پیشنهادهای ارائه شده مسامحه ورزید. فروش نفت عملاً مختل شد. در پایان آذرماه مصدق طی نطق رادیویی از مردم خواست اوراق قرضة ملی خریداری کنند تا دولت را در امر مبارزه علیه استعمار انگلیس کمک نمایند.

متموّلین و ثروتمندان از خرید اوراق قرضة ملی خودداری کردند. حزب توده نیز خرید اوراق را تحریم کرد و بهانه این بود که دولت می‌خواهد با مفلس نشان دادن خود از آمریکا وام دریافت کند. در نهم دی ماه، برای نخستین بار پس از بازگشت مصدق از آمریکا، هیئتی از طرف بانک جهانی به ریاست پرودوم وارد ایران شد و نامه‌ای از طرف معاون بانک جهانی تقدیم دولت ایران کرد. شرایط بانک جهانی برای استخراج نفت ایران و تقسیم سود آن بسیار تحقیر‌آمیز بود و البته مورد توجه دولت ایران قرار نگرفت و در نتیجه مذاکرات به بن‌بست رسید. در این ضمن چرچیل و ترومن با انتشار اعلامیة مشترکی طرح پیشنهادی بانک جهانی را مورد تأئید قرار دادند.⁽¹⁾همین موضوع خود نشان می‌داد که حمایت ترومن از بحث ملی شدن نفت ایران تا چه میزان واقعیت دارد. در اواخر دی ماه به درخواست ایران، انگلستان کاردار خود را از ایران فرا خواند. گفته می‌شد میدلتون کاردار انگلیس با عوامل دربار و شخص ملکة

مادر رفت و آمد دارد و نطفة توطئه‌ای در حال شکل گرفتن است. در همین ماه انتخابات دورة هفدهم مجلس شورای ملی در نقاط مختلف کشور آغاز گردید. انتخابات تهران در 22 دیماه 1330 انجام شد. در این انتخابات تقلب زیادی انجام گرفت و کثیری از دوستداران انگلیس وارد مجلس شدند. به دلیل تقلبات گسترده برای راهیابی عوامل دربار و انگلیس، مصدق دستور داد این انتخابات را در برخی نقاط به تعویق اندازند. به همین دلیل مجلس هفدهم تا پایان دوره به حدنصاب خود نرسید. با اینکه یکی از اهداف غائله 14 آذر، بزرگ نمائی خطر حزب توده و ممانعت از فعالیتهای آن حزب بود؛ و با اینکه پیش بینی می‌شد این حزب مثل دوره چهاردهم بتواند نمایندگانی به مجلس فرستد، لیکن به رغم فضای آزاد انتخابات، حتی یک کرسی توسط کاندیداهای حزب توده اشغال نشد. همین موضوع نشان می‌داد که بزرگ نمائی خطر کمونیسم و حزب توده تا چه اندازه بی پایه است.

نمایندگان مجلس هفدهم از حوزه انتخابیه تهران به ترتیب آراء اخذ شده این شرح بودند: حسین مکی، سید ابوالقاسم کاشانی، دکتر سید علی شایگان، مهندس کاظم حسیبی، ابوالحسن حائری زاده، دکتر مظفر بقائی، دکتر محمود نریمان، مهندس احمد زیرک‌زاده، حسینعلی راشد، دکتر سیدحسین فاطمی، یوسف مشار و علی زهری. دکتر عبدالله معظمی در جایگاه سیزدهم قرار داشت که بعداً به جای یکی دیگر از نمایندگان به مجلس راه یافت. انتخابات نشان می‌داد میزان محبوبیت بقائی به شدت کاهش یافته است، او که در دوره شانزدهم نفر دوم نهضت ملی و پایتخت بود، اینک به رتبه ششم سقوط کرد.

در انتخابات مجلس هفدهم بقایی انجمن نظارت مرکزی انتخابات را تشکیل داد و گزارش مراسم انتخابات از طریق طرفدارانش از جمله حسین بنکدار به وی می‌رسید. بیست و یکم بهمن ماه دومین هیئت بانک جهانی وارد ایران شد. در این مذاکرات، که دکتر شایگان و مهندس حسیبی به عنوان اعضای هیئت نمایندگی ایران حضور داشتند، بانک جهانی پیشنهاد کرد چون بهره‌برداری از نفت احتیاج به کارشناس دارد باید کارشناسان انگلیسی بازگردند و از آنجا که دولت ایران وسیلة حمل و نقل و توزیع نفت در اختیار ندارد، باید محصول با یک ثلث تخفیف و براساس قیمت پایه نفت خام در خلیج فارس در اختیار بانک جهانی قرار گیرد. طبیعی بود که پیشنهادهای بانک نمی‌توانست مورد پذیرش هیئت ایرانی واقع شود و در نتیجه مذاکرات به بن‌بست رسید.

دو رویکرد درباره ملی شدن نفت

طی همین مذاکرات بود که سپهبدی در نامه‌ای به بقایی استدلال کرد مهندس عباس مزدا باید در مذاکرات نفت شرکت کند. در حالی که در آن زمان ظاهراً همة نیروها علیه استعمار بسیج شده بود و اختلاف نظری در صفوف رهبران جبهة ملی به چشم نمی‌خورد، سپهبدی نامة زیر را برای بقایی ارسال کرد:

«مهندس مزدا احتیاج به کمک مؤثری دارد چون تنها شخصیت علمی و فنی است که ما در برابر آقایان حزب ایران داریم و دریغ است که بگذاریم آنان تخفیفش کنند و به کلی از قافله عقب بیفتد. هم اکنون در مورد هیئتی که باید دولت برای مذاکره با هیئت نمایندگی بین‌المللی تعیین نماید مزدا کاملاً شایستگی دارد و من سعی خواهم کرد او راlance⁽¹⁾کنم و اگر سفارش شفاهی اثری نبخشید در شاهد او را خودم معرفی خواهم کرد تا علم و بصیرت و کارشناسی را دیگران نتوانند انحصار کنند. در طی مراقبت و سرپرستی سازمان نظارت ملی برای انتخابات الحق و الانصاف با کمال صمیمیت وظیفة خودش را عمل کرد.»⁽²⁾

از آن سوی آنتونی ایدن شکست مذاکرات ایران با بانک جهانی را به فال نیک گرفت و مدعی شد اینک مواضع آمریکا به نفع انگلیس تغییر خواهد کرد، «یعنی قبول خواهد کرد که تنها تغییر دولت اجازه می‌دهد که مسئلة نفت ایران حل شود.»⁽³⁾متعاقب این تحولات وزارت خارجة آمریکا که قرار بود وامی به ایران اعطا نماید، پرداخت وام به دولت مصدق را رد کرد و اعلام نمود ایران می‌تواند از طریق فروش نفت خود در چارچوب سیاستهای بانک جهانی مشکل خویش را حل کند. در این میان سیاست بین‌المللی تأثیر خود را بر حزب زحمتکشان برجا گذاشت و بین صفوف حزب در مورد کیفیت ادامة همکاری با مصدق اختلاف بروز کرد. حسین خطیبی، چهرة مرموز

دیگری که در زمره نزدیکترین یاران بقایی جای داشت، در اسفند 1330 نامه‌ای برای او ارسال کرد. در این نامه ضمن اشاره به اختلافات داخلی حزب آمده بود: «ضمناً عرض کنم این احساساتی که فوقاً اشاره کردم که از نهاد بعضی افراد حزبی زبانه کشیده! [کذا] بیشتر علیه شخص مصدق‌السلطنه و سیاست داخلی و خارجی اوست.»⁽¹⁾

توجه نمائیم این لحن سخن گفتن مدتها پیش از وقوع کودتا و حتی سی تیر انجام می‌شد، این لحن نشان می‌داد در پس پرده تحولاتی در جریان است که هدف اصلی آن برافکندن مصدق است. اختلافاتی که در صفوف نیروهای داخل ایران در ارتباط با مسئله ملی شدن نفت جریان داشت، بازتابی بود از تحولات بین المللی در مورد نفت ایران. شرکتهای امریکائی و فراملیتی گمان داشتند با طرح ملی شدن نفت و شکسته شدن انحصار نفتی شرکت انگلیسی، آنها در منابع نفتی ایران سهیم خواهند شد و به حدود چهل سال رقابت آنان با کمپانی انگلیسی خاتمه داده می‌شود. اما مصدق به چیزی فراتر از تشکیل یک کنسرسیوم نفتی می‌ندیشید، او می‌خواست نفت ایران به دست خود ایرانیان تولید و توزیع گردد و به فروش برسد و در این زمینه کمپانیهای خارجی کارگزار دولت ایران باشند و نه صاحب سهم. اما شرکتهای فراملیتی سودای دیگری در ذهن داشتند، پس وقتی مشاهده کردند دست یافتن به نفت ایران به این سادگی ممکن نیست، دست به انواع بحران سازیها زدند تا دولت را واژگون سازند.

نکته این است همان کسانی که در دوره رزم‌آراء استدلال او مبنی بر فقدان توان کارشناسی، فنی و مالی ایران برای تسلط بر منابع نفتی خود را نکوهش می‌کردند، اینک می‌گفتند منظور از ملی شدن نفت سیاستی نیست که مصدق در پیش گرفته است، بلکه منظور این بوده که نفت ایران از انحصار انگلیسیها خارج و به دست یک کنسرسیوم بین المللی داده شود. اما مسئله این است که اگر تا دیروز ایران با یک شرکت نفتی انگلیسی و یک دولت به نام بریتانیا مواجه بود، در صورت تشکیل کنسرسیوم کلیه کشورهای ذی نفع به خود اجازه دخالت در مسائل داخلی ایران را می‌دادند، این بود که از نظر مصدق این طرح مردود بود. وقتی این طرح رد شد، البته انواع دسیسه‌ها برای فروگرفتن دولت وقت آغاز گردید، در کتاب دو دهه واپسین حکومت پهلوی شبکه

پیچیده اطلاعاتی، سیاسی، نظامی، اقتصادی و مطبوعاتی مرتبط با این دسایس را به‌طور مبسوط معرفی کرده ایم و خوانندگان را به آن ارجاع می‌دهیم.

بسیاری از کسانی که دست به انواع دسیسه می‌زدند، راه ریاکاری در پیش گرفته بودند، در حالیکه کوچکترین باوری به آنچه می‌گفتند نداشتند و از هر چیز حتی مذهب در راستای اهداف سیاسی خود بهره‌برداری می‌کردند. اما در این گروه در نهان اهداف دیگری را پیگیری می‌کردند. به‌طور مثال در همین ایام محمد زهری از پاریس، که در آنجا فلسفه تحصیل می‌کرد، نامه‌ای به برادرش علی زهری نوشت. در این نامه اعتقادات اصلی برخی از یاران بقایی مندرج است:

اگر به یادت باشد در رستوران خیابان نادری شب قبل از روز حرکتم بود که با هم شام خوردیم. من آن شب ناراحتی و نگرانی خود را از چیره شدن مشتی آخوند بر فرهنگ ایران و تسلط تفکر پوسیده قرون وسطایی بر محیط جوان علمی ایران اظهار نمودم و تو اطمینان می‌دادی که جای نگرانی نیست. من اکنون بنابرآنچه می‌شنوم جای نگرانی بیشتری هست. من خیال می‌کنم با موقعیت دنیای امروزی برد با آن جناحی است که طرفدار فکر نو و تعقل علمی تازه و زندگی نوین است. هر کوششی که برای قطع جریان زندگی نوین و بازگشت به اصول فرسوده و فرتوت به عمل آید بیهوده و بی‌نتیجه و آهن سرد کوبیدن است. درست نظیر کار اصلاح نژاد خر است که در عصر اتم و در موقعی که کشاورزی در تمام دنیا مکانیزه می‌شود و ماشین جای اسب و گاو را می‌گیرد، تازه مستشاران آمریکایی ما به فکر اصلاح نژاد خر افتاده‌اند. جبهة ملی اگر بخواهد پشتیبان اصلاح نژاد خر و بازگشت تسلط تفکر آخوندی و زندگی قرون وسطایی در کشور ما باشد باید خیلی زود در مقابل رقیب از پا درآید و سرنوشتش خیلی بهتر از سرنوشت حزب ارادة ملی که مدتی برای خود حزبی بسیار قوی بود نخواهد بود.⁽¹⁾

همزمان بقائی نیت اصلی خود را از درگیری در مسئله نفت که همانا تشکیل یک کنسرسیوم نفتی به جای شرکت نفت انگلیس و ایران بود به صریحترین وجهی در روزنامه شاهد تحریر کرد. بن‌بست مذاکرات با بانک جهانی باعث شد بقایی مواضع

خود را علناً در روزنامه شاهد بیان کند. محور مباحث او در این دوره حول فروش نفت به یک کنسرسیوم بین المللی دور می‌زد. او نوشت:

در عین داشتن روش قاطع و هدف مشخص باید از سیاست واقع‌بینانه پیروی کرد. واقع‌بینی منافاتی با قاطع بودن ندارد. بعضی‌ها واقع‌بینی را با سازشکاری و ماجراجویی و یا آنارشیست بودن را با داشتن روح انقلابی اشتباه می‌کنند. ما با تبلیغات دشمنان ایران فعلاً کاری نداریم ولی بعضی از مردمان با حسن‌نیت که به نهضت ملی علاقمند می‌باشند مثلاً درباره مذاکرات با استوکس و هریمن و بانک بین‌المللی در تحت تأثیر منفی بافانی که مایلند مسئلة نفت هرگز به دست دکتر مصدق‌ها حل نشود قرار گرفته، ایراد می‌گیرند که چرا آقای دکتر مصدق امیدی به حل مسئله به دست این عناصر امپریالیستی دارند. این اشخاص با حسن‌نیت تصور می‌کنند که داشتن خشونت در مقابل امپریالیسم در تمام موارد علامت انقلابی بودن و مترقی بودن است و داشتن ملایمت در مقابل آنان علامت و نشانة سازش است. این یک اشتباه بزرگی است. شخص اجتماعی و انقلابی کسی نیست که در تمام موارد خشن و یک دنده و بدون انعطاف باشد. این خاصیت علامت ماجراجویی می‌باشد. شخص انقلابی و یا روش انقلابی در موردی جداً قاطع و خشن و در مورد لازم ملایم و آرام است ولی در هر حال باید واقع‌بین باشد. نیروهای مساعد و مخالف را بسنجد و نتیجة عملی اقدامات خود را در نظر بگیرد.⁽¹⁾

این سخن البته صحیح بود و نشانی از سیاستمدار بودن بقائی، لیکن در پس این سخنان چه نیت و انگیزه‌های نهفته بود؟ واقع امر این است که رویاروئی آشکار بعدی بقائی با مصدق ریشه در تحلیل او از موازنه نیروها و کیفیت حل مسئله نفت داشت. آیا خود بقائی در دوره فعالیت سیاسی اش واقع بینی در پیش گرفته بود؟ اگر چنین است چرا تا دیروز با طرح رزم‌آراء مخالفت می‌کرد ولی اینک همان طرح را به شکلی دیگر در شاهد با آب و تاب تشریح می‌نمود؟

در سرمقالة همان شماره بقایی استدلال کرد سیاستمداری مصدق در این نیست که هرگونه راه‌حلی را رد کند و «بالاخره خواهی نخواهی کنار رود»، بلکه «سیاستمداری

دکتر مصدق در این است که پس از عمل به تمام معنی انقلابی که انجام داده و عمال و قونسول‌های امپریالیسم را از ایران بیرون کرده نیروهای خود و دشمن و امکانهای موجود و دشمنان داخلی و خارجی را با هم بسنجد و راه‌حلی را که حداکثر نفع ممکن برای ایران را در بر داشته باشد، انتخاب کند و آن را عملی سازد.»⁽¹⁾این سخنی بود درست و سیاستمدارانه، اما به واقع نفع ایران در چه بود؟ اینکه به جای یک شرکت خارجی چندین شرکت در نفت ایران سهیم شوند تا با رقابتهای خود استقلال سیاسی کشور را هم بیش از پیش آماج حمله قرار دهند؟

بقائی تعریف خود از «نفع ایران» را چند روز بعد در همان روزنامه شاهد تشریح کرد. وی بر این نکته تأکید نمود اکنون که نفت و صنایع آن ملی شده است، باید بهره‌برداری از آن آغاز گردد. او خاطرنشان ساخت برای تقویت بنیة اقتصادی کشور چاره‌ای جز این وجود ندارد.⁽²⁾لیکن بقایی نحوة فروش نفت را بیان نکرد. دولت حاضر بود نفت را بفروشد، لیکن در شرایط محاصرة اقتصادی که از طرف انگلیس وضع شده بود و آمریکا هم از آن حمایت می‌کرد و اردوگاه سرمایه‌داری نیز چندان استقبالی از خرید نفت ایران نمی‌نمود، فروش نفت چگونه میسر بود؟ در واقع، نظر بقایی این بود که به‌هرحال ایران باید به شرایط بانک جهانی تن در دهد و برای استخلاص از افلاس اقتصادی به سیاست عدم فروش نفت تا تأمین منافع ملی ایران خاتمه بخشد. شاید منظور بقایی از فروش نفت تن دادن به طرح مزدا بود که طبق آن شرکت نفت ایران باید محصولات خود را به کمپانی‌های خصوصی متقاضی عرضه می‌کرد. واقع امر این است که اقدامات یادشده انجام می‌شد، لیکن انگلستان اجازه نمی‌داد ایران نفت خود را به غیر انگلیسیها بفروشد؛ نمونه بارز آن توقیف نفت کش رزماری بود که نفت ایران را حمل می‌کرد و توسط نیروی دریائی انگلستان در اقیانوس توقیف شد و به بندر عدن اعزام گردید. انگلیسیها پس از آنکه نفت کشتی رزماری را خالی کردند، به آن اجازه حرکت دادند.

در سرمقاله‌ای دیگر، بقایی بین تولید نفت و توزیع آن تمایز قائل شد. او ضمن تذکر مجدد سیاست «واقع بینی» تأکید کرد که تولید نفت در حدود قلمرو حاکمیت ملی

ایران است و «دولت ملی آقای دکتر مصدق» باید «اصول اداره کردن تولید نفت و توزیع دولتی آن در داخله کشور» را اجرا کند، «ولی مسئله توزیع نفت در حدود خارجه از قلمرو حاکمیت ایران مسئله‌ای نیست که به این زودی ما بتوانیم در آن تأثیر کلی داشته باشیم.» بقایی خاطر نشان ساخت که «وارد شدن دولت ایران در کشمکش و رقابتی که در جهان بین تراست‌های نفت وجود دارد کار منطقی و عاقلانه نیست تا چه رسد به این که ما بخواهیم با مجموع آن مؤسسات نیرومند وارد مبارزه در قلمرو بین‌المللی گردیم.» او در ادامه نوشت دولت ایران باید «به ملی کردن تولید نفت اکتفا ورزیده» و خود را درگیر رقابت‌های بین‌المللی نکند. بقایی استدلال کرد که مصدق باید نیروی خود و دشمن را بسنجد زیرا «سیاستمدار واقع‌بین وقتی می‌تواند روش صحیح و منطقی و منطبق با اوضاع وقت انتخاب کند که نیروی خود و دشمن را نه کمتر و نه بیشتر از آنچه واقعاً هست تخمین بزند و از حداکثر نیروی قابل استفاده ملی برای رسیدن به هدف استفاده کند.»⁽¹⁾پس بحث بر سر تعریف حاکمیت ملی ایران بود، مصدق آن را در چارچوب ملی شدن تولید و توزیع نفت ارزیابی می‌کرد و بقائی بر این باور که تولید نفت عرصه حفظ مفهوم حاکمیت ملی است و برای توزیع؛ دولت ایران با دنیای خارج مواجه است و شرکتهای بین المللی از چارچوب مقوله حق حاکمیت ملی ایران خارجند. این سخن واقعیت داشت، اما نکته این است که چرا خود بقائی در دوره فعالیت سیاسی خویش تا آن زمان از واقع بینی سیاسی گریخته بود؟ چه تحولی روی داد که بقائی را به واقع بینی سیاسی وادار نمود؟ آیا به راستی خود بقائی درگیر رقابتهای بین المللی بر سر نفت ایران نشده و به نحوی از انحاء آب به آسیاب آنها نریخته بود؟ در آن شرایط تحریم اقتصادی چگونه باید نفت ایران به فروش می‌رسید به گونه‌ای که نه منافاتی با آرمان ملی شدن نفت داشته باشد و نه حق حاکمیت ملی ایران بر منابع انرژی خود را نقض نماید؟ بقائی وظیفه سیاستمدار را واقع بینی سیاسی و توجه به منافع ملی کشور می‌دید که از منظر سیاست جدید دیدگاهی است ارزشمند. اما نکته این است که در درجه نخست وی نحوه اجرای این نظریه خود را ارائه نمی‌کرد و در درجه دوم گوئی وی چشم خود را بر کارشکنیهای

قدرتهای جهانی بسته است و توجه ندارد که استعمار نه برای منافع ایران ارزشی قائل است و نه اجازه می‌دهد دولتمردان در چارچوب مصالح کشور واقع بینی سیاسی در پیش گیرند.

گفتیم که مصدق حاضر بود نفت را بفروشد، یعنی او مردی بود واقع بین و در عین حال نامه‌هایش خطاب به مکی نشان می‌دهد که مایل به پیشرفت امور در فضائی دور از هیاهو و تشنج است. او همیشه می‌گفت نه تنها با ملت انگلیس بلکه حتی با دولت آن کشور مشکلی ندارد، هدف این است که حقوق از دست رفته ملت ایران به آنان بازگردانده شود. او فقط می‌خواست حق حاکمیت ملت ایران بر منابع اقتصادی خویش را تسجیل بخشد و ابداً با دولت انگلیس دعوائی نداشت، طرف حساب او شرکت نفت انگلیس و ایران بود و بس. اما انگلیس حاضر نبود به این امر بدیهی تن در دهد، با اینکه مصدق گفته بود اگر آنها به فرمول ملی شدن تن در دهند، دولت می‌تواند به آنها هم نفت بفروشد. فرمول ارائه شده از سوی بانک جهانی هم نقض حاکمیت ملی ایران را در پی داشت. بانک جهانی می‌خواست با 35% تخفیف نفت را خریداری نماید⁽¹⁾و قیمتی هم که تعیین می‌کرد قیمت پایة نفت خام بود. دولت ایران حتی حاضر شد برای حل معضلات اقتصادی خود در فروش نفت 20% تخفیف قایل شود،⁽²⁾لیکن این شرط مورد قبول بانک جهانی قرار نگرفت. اینها اخبار و نکاتی است که در خود روزنامه شاهد منعکس شده است. پس بر خلاف تصور بقائی فروش نفت با آن شرایط نه تنها نقض حاکمیت ملی و استقلال سیاسی ایران بود، بلکه در مقایسه با دوره گذشته هم گامی به عقب تلقی می‌شد. انگلستان حاضر شده بود تسهیم عواید نفت به صورت پنجاه پنجاه را بپذیرد و امثال خود بقائی آن را رد کرده بودند، حال چگونه ممکن بود به شرایط تحقیرآمیز بانک جهانی تن در داد که می‌خواست نفت ایران را بر اساس 35 درصد تخفیف آنهم در قیمت پایه- یعنی هزینه تمام شده- بخرد و نه به قیمت بازار؟ اگر قرار بود نفت ایران به چنین قیمتی فروخته شود، به چه دلیل امثال بقائی با طرح رزم‌آراء که بسیار مترقی تر بود، مخالفت می‌کردند؟ آیا این مواضع ریختن آب به

آسیاب شرکتهای فراملیتی نبود؟

به‌هر حال به دنبال شکست مذاکرات نفت، فشار از دو سو بر دولت مصدق شدت گرفت. به قول آنتونی ایدن، وزیر خارجه انگلیس، با بن‌بست مذاکرات نفت، آمریکا در روش خود به نفع انگلیس تغییر موضع داد و به نقطه نظرات دولت انگلیس نزدیک شد. به قول ایدن، آمریکا «قبول خواهد کرد که تنها تغییر دولت اجازه می‌دهد که مسئلة نفت ایران حل شود.»⁽¹⁾آمریکایی‌ها، در برابر پیشنهاد دولت مصدق مبنی بر اعطای وام، از نخست‌وزیر خواستند برای رفع کمبود نقدینگی خود به شرایط بانک جهانی در مورد فروش نفت تمکین کند.⁽²⁾یعنی چوب تاراج بر منابع نفتی ایران بزند و حدود یک دهه مبارزه برای احقاق حقوق ملت ایران را نادیده گیرد و به نوعی از طرح ملی شدن نفت عذرخواهی کند. این تحقیرآمیزترین رفتار ممکن در برابر یک دولت مستقل بود. در جبهة داخلی نیز مصدق زیر فشار قرار داشت. این فشار بیش از همه از طرف بقایی اعمال می‌گردید. او در روزنامة شاهد آشکارا از مواضع انعطاف‌ناپذیر دولت وقت انتقاد می‌کرد. لیکن در همین احوال حادثة خونبار دیگری رخ داد که اوضاع را بیش از پیش دگرگون کرد.

حسین خطیبی و بلوای هشتم فروردین 1331  

در هشتم فروردین 1331 به دعوت سازمان جوانان دمکرات وابسته به حزب توده، میتینگی به مناسبت پایان هفتة جهانی جوانان در میدان فوزیه (امام حسین کنونی) برگزار شد. پس از برگزاری مراسم شرکت کنندگان به تظاهرات پرداختند. در خیابان‌های فردوسی و نادری هم زد و خوردی بین تظاهرکنندگان و مخالفین در گرفت که منجر به کشته شدن دو تن و زخمی‌شدن بیش از پنجاه تن گردید.

در سرکوب تظاهرات سازمان جوانان حزب توده، نیروهای طرفدار بقایی مثل گذشته نقش فعالی بر عهده داشتند. یک بار دیگر هراس از نفوذ کمونیسم دامن زده شد. درست در همین روز حسین خطیبی نامه‌ای رمزآمیز خطاب به بقایی ارسال کرد. متن نامه، که برای کشف رمز آن نیاز به تحقیقات گسترده وجود دارد، نشان‌دهندة این نکته است که حزب زحمتکشان سازمان نظامی و اطلاعاتی قدرتمندی به رهبری خطیبی در اختیار دارد، جواد جعفری هم نقل می‌کند که بقائی در گفتگوئی با او از «سازمانهای مخفی خودم» سخن به میان آورده است.⁽¹⁾متن نامه خطیبی به این شرح است:

خیلی محرمانه و فوری

(از نظر محترم مقام رهبری کل بگذرد)

تقدیمی ف ـ ی ـ د، 8/1/31، ساعت 1314

هشتم فروردین 1331 ـ خلاصه گزارش مربوط به سازمان 7-3⁽²⁾

مقام محترم رهبری کل

از موقعیکه سازمان شماره 30 - ج‌ط حسب‌الامر تحت نظر مستقیم ا - طت - ک قرار گرفت و آمادگی خود را اعلام داشت مقرر گردید:

1ـ سرهنگ آ-م و دو نفر ستوان (ز- ی و ن - ی)

2ـ ف ـ ی (که 30 ـ ر8 ـ 3 ـ ط و 30 ـ ف‌ـ 2 ـ ط قبلاً او را تحت نظر قرار داده بودند.)

3ـ دکتر ر ـ ی را تحت نظر قرار دهند و اطلاعات کافی و لازم نیز برای تسهیل اقداماتشان شفاهاً و کتباً داده شد در قسمت (1) بجز راجع به سرهنگ (آ ـ م) آنهم به‌طور مبهم و گنگ از نتیجه اقداماتشان در مورد سایرین اطلاعاتی تاکنون نداده‌اند و در قسمت (2) نیز مدتی است مثل اینکه فعالیت را موقوف و یا لااقل در ارسال گزارش کوتاهی نموده‌اند. راجع به قسمت (3) هم چند روز به‌طور غیرمرتب گزارش فرستادند که با سایر گزارش‌ها و اطلاعات واصله تطبیق نمی‌کرد و فعلاً قریب پانزده روز است (خ ـ ی) وصول گزارشی را در این خصوص اعلام ننموده است. روی‌هم رفته فعالیت این سازمان با اینکه منحصر و محدود به تعقیب چند نفر است رضایت‌بخش و راضی به‌منظور نیست.⁽³⁾توضیحات (خ ـ ی) در این باب

این نکات را روشن و تأئید می‌کند. سازمان مزبور:

1ـ قابل اعتماد است.

2ـ به‌تدریج می‌تواند مصدر اقدامات مفید جدی قابل ملاحظه‌ای واقع شود.

3ـ وسایل و ابزار کار لازم تقریباً در اختیار دارد.

4ـ دارای بضاعت و استقلال مالی است.

بنابراین با توجه به مطالب معروضه فوق تصور می‌رود عاملی که تا بحال مانع به کار بستن و اجرای دستورات و موجب عدم انجام فرامین ا ـ طت ـ ک به وجه احسن گردیده «تردید»⁽¹⁾است. چنانچه مقام محترم رهبری کل منضم بودن سازمان مزبور را به‌ا - طت - ک ضروری می‌دانند مقتضی است مقرر فرمایند این «تردید» را محصول هر منظور و مقصودی که هست موقوف نمایند که بتوان در آینده به نحو مطلوب از وجود و فعالیت این سازمان جدید استفاده لازم و شایان برای پیشرفت امور و حصول مقصود نمود.

با تقدیم احترامات فائقه (ف - ی - د) 101.⁽²⁾

آنچه از تعمق در اسناد بقایی مستفاد می‌شود این است که هسته اصلی این سازمان نظامی همان عناصر حزب آریای حسن ارفع بودند. بجز ارفع، حبیب الله دیهیمی و حسن اخوی از یاران نزدیک بقایی بودند که در مواقع مختلف نقش موثری در تحولات سیاسی بر عهده داشتند. این سازمان مرموز ظاهراً تحت فرماندهی بقایی قرار داشت.

خطیبی از دهه بیست با بقائی محشور بود، از سخنان بقایی اینگونه مستفاد می‌شود که او با عناصر سرشناس حزب توده ارتباط داشته است، فی‌المثل از همان آغاز دهة بیست خطیبی با رضا روستا رهبر شورای متحدة مرکزی کارگران مراوده داشت. آشنایی بقایی با خطیبی در کافه‌ای واقع در خیابان استانبول انجام گرفت. آن کافه میعادگاه صادق هدایت و دوستانش بود. بقایی که در این جلسات شرکت می‌کرد، باتعدادی از دوستان هدایت آشنا شد در حالیکه هنوز نقش فعالی در عرصة سیاست برعهده نداشت. در همان ایام حسین خطیبی با رضا روستا، رهبر شورای متحدة مرکزی کارگران، در ارتباط بود. بعدها در جریان انتشار روزنامة شاهد روابط خطیبی و بقایی صمیمانه‌تر شد. خطیبی از عوامل اداره آگاهی شهربانی بود که با رکن دوم ارتش و تیم همکاران

سرلشکر ارفع ارتباط یافت.

از طرف دیگر، همانگونه که در صفحات آتی خواهیم دید، خطیبی حلقة اتصال بقایی با دربار پهلوی و شخص شاه بود. به این ترتیب وی با اسدالله علم، ارنست پرون و شبکة پیچیدة آنها مرتبط می‌شد و نیز با عناصری مانند شمس قنات آبادی هماهنگ بود. خطیبی هم چنین رابط بقایی با نظامیانی چون ارفع، اخوی و فضل‌الله زاهدی بود، عناصری که در کانون افسران بازنشسته تجمع می‌کردند و هر روز توطئة جدیدی علیه نهضت ملی تدارک می‌دیدند. با این توضیحات اهمیت حسین خطیبی به عنوان یکی از موثرترین و مرموزترین چهره‌های عملیات پنهان و توطئه‌آمیز آن سالها روشن می‌شود. از آن سوی در سفارت امریکا تشکیلاتی وجود داشت که توسط روی ملبورن دبیر اول سفارت امریکا هدایت می‌شد و وظیفه آن جنگ روانی به منظور برجسته ساختن خطر کمونیسم⁽¹⁾

Ervand Abrahamian: The 1953 Coup in Iran, Science and Society No. 2, Summer 2001.

به منظور ایجاد و تشدید تفرقه در صفوف نهضت ملی شبکة نیروهای بقایی هم زمان دو کار انجام دادند: نخست اینکه پیشنهاد شد به منظور مقابله با توده‌ای‌ها شعبه‌ای از حزب زحمتکشان در آبادان تأسیس شود.⁽²⁾در کنار

این اقدام شبکة بقایی فعالیت‌های علنی دیگری را آغاز کرد. به دنبال استعفای مهندس مهدی بازرگان از عضویت هیئت مدیرة موقت خلع ید و شایعة بازگشت مجدد او به آبادان، مزدا که هیچ کاری در منطقه نداشت و مدتها پیش از آن از هیئت اخراج شده بود و مهندس ناصر نجمیبه جای او به کار اشتغال داشت، نوشت: «به هیچ وجه به صلاح صنعت نفت ما و هم‌چنین به صلاح کلی حزب ما نیست که ایشان [بازرگان] دوباره به خوزستان مراجعت نمایند.»⁽¹⁾در کنار این فعالیت‌ها شایعه‌پراکنی نیز گسترش یافت. درست در ایامی که مصدق می‌خواست برای پاسخ به دعاوی انگلیس به دیوان داوری لاهه برود این شایعات تشدید شد. محور شایعات اختلافات میان آیت‌الله کاشانی و دکتر مصدق بود.

شاید به منظور خنثی کردن شایعات بود که مصدق، بقایی را که وانمود می‌کرد از نزدیک‌ترین یاران آیت‌الله کاشانی است، به عنوان مشاور برای شرکت در جلسة دیوان داوری لاهه برگزید. متن حکم مصدق چنین است:

جناب آقای دکتر بقایی نمایندة مجلس شورای ملی. در این موقع که دعوای دولت انگلیس در دادگاه لاهه بر علیه دولت ایران مطرح است، جنابعالی به سمت مشاور انتخاب می‌شوید که برای دفاع از حق مشروع کشور با این‌جانب همکاری و تشریک مساعی فرمائید. نخست‌وزیر دکتر محمد مصدق.⁽²⁾

درست در چنین موقعیتی شایعات به اوج خود رسید. متخصصان جنگ روانی از ابزار تبلیغات و شایعات به خوبی برای پراکندن صفوف نهضت استفاده کردند، مثلاً مجلة خواندنیها یک روز بعد از صدور حکم مشاورت بقایی نوشت: «در چند روز اخیر چند نفر از اعضای جبهة ملی نزد آیت‌الله کاشانی رفته و خواسته‌اند در این موقعی که مصدق به لاهه می‌رود از او حمایت کنند ولی آیت‌الله کاشانی گفته است دیگر کار از کار گذشته و حمایت از مصدق و کابینه‌اش جز آبروریزی نتیجه‌ای ندارد.»⁽³⁾تبلیغات در مورد اختلافات آیت‌الله کاشانی و دکتر مصدق، یکی از محورهای دائمی مطالب مطبوعات وابسته به دربار در آن دوره بود.

سی تیر: بازی خوردن سیاستمدار سالخورده

با این اوصاف، مصدق همراه با بقایی و عده‌ای دیگر در هفتم خرداد ماه سال 1331 برای دفاع از حقوق ایران عازم لاهه شد. مصدق، که خود حقوقدانی برجسته بود، صلاحیت دیوان لاهه در رسیدگی به شکایت انگلستان را رد کرد و توطئه‌های بریتانیا و شرکت نفت سابق علیه ایران را افشاء نمود. در چهاردهم تیرماه آن سال بنا به سنت پارلمانی مصدق از نخست‌وزیری استعفا داد و مجدداً به کابینة او رأی اعتماد داده شد. مجلس سنا به هنگام اخذ رأی تمایل تعلل ورزید، اما نهایتاً با اکثریتی ضعیف مصدق به نخست‌وزیری مجدد گمارده شد. حدود یک هفته بعد در 22 تیرماه، مصدق در جلسة خصوصی مجلس شورای ملی برای انجام اصلاحات، پیشبرد امر نفت و خنثی کردن توطئه‌های دربار تقاضای اختیارات شش ماهه کرد. در 25 تیرماه پس از سه ساعت مذاکره با شاه، مصدّق از نخست‌وزیری استعفا داد. این استعفا در برابر مخالفت شاه با اختیارات خواسته شده از طرف او انجام گرفت. محور مخالفت‌ها تصدی پست وزارت جنگ توسط نخست‌وزیر بود که انتصاب وزیر مربوطة آن به‌طور سنتی بر عهدة شاه قرار داشت:

25 تیرماه 1331

پیشگاه مبارک اعلیحضرت همایون شاهنشاهی

چون در نتیجة تجربیاتی که در دولت سابق به دست آمده پیشرفت کار در این موقع حساس ایجاب می‌کند که پست وزارت جنگ را فدوی شخصاً عهده‌دار شود و این کار مورد تصویب شاهانه واقع نشد، البته بهتر آن است که دولت آینده را کسی تشکیل دهد که کاملاً مورد اعتماد باشد و بتواند منویّات شاهانه را اجرا کند. با وضع فعلی ممکن نیست مبارزه‌ای را که ملت ایران شروع کرده است پیروزمندانه خاتمه دهد. فدوی دکتر محمد مصدق.⁽¹⁾

این ظاهر ماجراست، اما در پشت پرده‌های سیاست، تحولاتی دیگر هم در حال انجام بود که نشان از عملیات پنهانی برای ساقط کردن مصدق داشت. در همان روز استعفای مصدق، توطئه‌ای برای ساقط کردن او آغاز شد. محور این توطئه دکتر عیسی سپهبدی بود. سپهبدی در پاسخ

به بقائی که استراتژی حزب را در مقابل مصدق از او جویا شده بود، طبق معمول از موضعی بالا و به نحوی بسیار شفاف رهنمودها و نقطه نظرات خود را مطرح ساخت. وی، که ظاهراً از استعفای مصدق و مذاکرات دربار بی‌اطلاع بود، نامه‌ای شدید به بقایی نوشت و عمده‌ترین رئوس برنامه‌های خود را برای «مبارزه» با مصدق تشریح کرد:

جناب آقای دکتر بقایی، رهبر محبوب حزب زحمتکشان ملت ایران. در پاسخ یادداشتی که دربارة مناسبات این حزب با جناب آقای دکتر مصدق [نوشته بودید] احتراماً معروض می‌دارد:

1ـ به عقیدة اینجانب مسئلة بحث و اتمام حجت رهبری حزب ما با آقای دکتر مصدق در این عرصه از مبارزة اجتماعی و سیاسی که حزب ما طی می‌کند، درست به منزلة این است که یک سرباز جنگ آوری بعد از اینکه چندین بار تخماق حریف بر سر او نواخته شد تازه با او وارد بحث و مذاکره شود و برای اختیار و انتخاب اسلحه به نبرد اتمام حجت کند. حزب ما و شخص آقای دکتر بقایی بعد از طی کردن یک دوره پرتلاطم مبارزة خطرناک و تحمل بلایا و مصائب، حبس، توهین و شکنجة روحی طاقت‌فرسا و مجاهدات مرگ و زندگی که دکتر مصدق در دوره اخیر صد یک آن را متحمل نگردیده، نباید در این موقع بحرانی تاریخ مبارزه تنها در مقام اتمام حجت [با مصدق] برآیند، بلکه امروز مقام جسارت و عمل بی‌باکانه است و باید حریف را با پنجة قوی در دست گرفت و هدایت کرد.

2ـ بنابراین رهبری حزب ما به حکم حقوق متحتم و ابتکاری [که] در مبارزه و پیروزی نهضت ملی داشته است باید با کمال قدرت و جسارت دکتر مصدق را ملزم سازد در برابر پشتیبانی و معاضدت بی‌نظیری که ما به خاطر مصالح کشور و اجرای ارادة عمومی نسبت به زمامداری ایشان در مجلس و در شاهد و در افکار عامه مبذول داشته‌ایم، نظریات زیر را جداً مورد مداقه قرار داده و تصمیم خود را صریحاً در اجرای منویات ما اعلام دارند:

الف) از اشتباهات و خطاهای زمامداری اول خود که نقض و انحلال مفهوم زمامداری بوده است جداً پرهیز نمایند.

ب) دست از تبانی و همکاری با دربار و اطرافیان دربار بشویند و با احترام تام و تمام به افکار عامه و احزاب و جمعیت‌های متکی به ارادة عمومی نقشه‌های خود را طرح نموده، عوامل خود را اختیار نمایند.⁽¹⁾

ج) یک جنگ آشتی‌ناپذیری با عوامل فساد و مزدور بیگانه، عمال ساعد- رزم‌آراء شروع نموده و به اسرع وقت با استفاده از کلیة وسایل ممکنه جامعه را از لوث وجود آنان پاک نمایند.

د) مبارزة جدی و وسیع برای رفع فساد و رشوه‌خواری و حیف و میل اموال و عواید دولت و دزدی و غارتگری شرکت ملی نفت در خوزستان و رفع هرج و مرج اداری و برقراری عدالت و امنیت شروع کرده با قوت ادامه دهند.

3ـ به آقای دکتر مصدق باید اتمام حجت شود که اگر حزب ما را تأئید می‌کند و اذعان دارند که در مبارزة ملی سهم بسزایی داریم و خود ایشان از پشتیبانی ما کاملاً بهره‌مند و تقویت شده‌اند هم از بابت حفظ اصول و احترام به افکار عامه و هم از جهت حق‌شناسی نسبت به ما وسایل کافی در اختیار ما گذارند، در دستگاه‌های قوة مجریه ما را تقویت کنند و یا لااقل از کارشکنی‌های مسلم و محقق و مبارزة سرسختانه با ما و شعب حزب ما و طرفداران ما دست بردارند.

4ـ نظر به اینکه به حکم ضرورت قسمت عمدة مسئولیت زمامداری دکتر مصدق و اشتباهات و زیان‌های زمامداری او به گردن و شانه‌های ما منعکس می‌شود و ما از جهت اینکه مدافع جدی و صمیمی و اصولی او بوده و می‌باشیم بالضروره جوابگوی نفع و ضررهای زمامداری او می‌باشیم و در برابر، عامّه ما را دستیار قوی و مشاور مستقیم او محسوب می‌دارند. ما حق داریم نظارت خودمان را بطور قاطع و مؤثر با جسارت کامل روی کارها و اعمال و سیاست او اعمال بداریم. هرگونه مسامحه و مماطله از طرف ما در این طریق خیانت مستقیم و جبران‌ناپذیر به مصلحت عمومی مملکت و بعثت و رسالتی که از طرف عامه مردم نسبت به مصالح مملکت و ملت ایران داریم، محسوب می‌گردد.

5ـ علیهذا باید به‌طور کلی و اصولی به دکتر مصدق اخطار کنیم که اگر به نظریات و مرام ما احترام نگذارند و خواستهای مطلوب حزب ما را که بر وفق ترقی عمومی

کشور است به موقع اجرا نگذارند، ناچار خواهیم بود به‌طور علنی و رسمی در روزنامة ارگان حزب ضمن بیانیه [ ای] اعلام کنیم که ما به هیچ وجه من‌الوجوه مسئول خرابکاری‌ها و نقایص زمامداری مصدق نیستیم و خسران و زیانی را که از زمامداری ایشان حاصل می‌گردد به عهده نخواهیم گرفت. والسلام. با تقدیم احترامات. دکتر سپهبدی.

بعدالتحریر: در غیر اینصورت خطر عظیمی حزب ما را تهدید می‌کند و آن این است که اگر از این پس نیز در پناه مسامحه و تبانی دکتر مصدق عناصر مخالف مصالح ملت و دشمنان آزادی و مزدور بیگانه و مانند رزم‌آراء ـ ساعد و نوکران استعمار که دشمن خونی ما و دکتر بقایی هستند به اوضاع چیره شوند نه ما و نه ملت ایران در امان نخواهیم بود و فاتحه نهضت ملی ایران باید خوانده شود. دکتر سپهبدی.⁽¹⁾

یک روز بعد از نگارش این نامه، مجلس شورای ملی به نخست‌وزیری احمد قوام رأی تمایل داد و در بیست و هفتم تیرماه یعنی زمانی که اندک اندک مخالفت‌ها با نخست‌وزیر جدید علنی می‌شد، شاه فرمان نخست‌وزیری او را صادر کرد و لقب «جناب اشرف» را، که بعد از حوادث آذربایجان از او پس گرفته بود، مسترد نمود. می‌گویند نخست‌وزیری قوام مورد توافق مشترک آمریکا و انگلیس بود، اما در مقام عمل هیچ یک از این دو قدرت از او حمایت جدی نکردند. به‌نظر می‌رسید دور جدیدی از مناسبات سیاسی آغاز گردیده است. حدود دو هفته پیش از استعفای مصدق، روزنامة فرانسوی پاری‌پرس گزارش داده بود آمریکا و انگلیس برای نخست‌وزیری قوام متفق‌القولند، مطبوعات داخلی حتی از اواخر سال 1330 این نکته را تبلیغ می‌کردند و بهترین جایگزین مصدق را قوام می‌دانستند. از نظر آمریکا و انگلیس هم قوام مرد قدرتمندی بود که می‌توانست پس از سقوط مصدق بحرانها را مهار کند و باب مناسبات با غرب را بگشاید.⁽²⁾سیاست روی آوردن به قوام بعد از آن صورت گرفت که انگلیسیها از تصدی منصب نخست‌وزیری توسط سیدضیاء ناامید شده بودند. قوام این سیاستمدار سالخورده که بارها کیاست خود را در عرصه‌های سیاسی نشان داده

بود، این بار فریب دربار را خورد. قوام در نظر مردم عادی نجات دهنده اصلی آذربایجان محسوب می‌شد، امری که شاه با حسادت زایدالوصفی علیه آن واکنش نشان می‌داد. سناریوی نخست‌وزیری قوام در صورت عدم موفقیت او می‌توانست از جهتی به نفع دربار تمام شود، یعنی اینکه با مواجه ساختن وی علیه مصدق که هنوز محبوبیت مردمی داشت، کارنامه سیاسی وی را به سرانجامی خفت بار ختم کنند. خاطرات بسیار مهم حسن ارسنجانی⁽¹⁾مشاور او نشان می‌دهد که نخست‌وزیری قوام هرگز جدی گرفته نشد، او از زمانی که قرار شد نخست‌وزیر شود، تا روزی که سقوط کرد هرگز پای به کاخ نخست‌وزیری ننهاد و خود هم از بلاتکلیفی خویش برافروخته شده بود. کسانی که پشت سر قوام سنگر گرفته بودند، همانهائی بودند که در راستای دفاع از قدرت مطلقه شاه او را با افتضاحی تمام از منصب نخست‌وزیری فروکشیدند، بقائی البته در این گروه قرار داشت. اینان گمان می‌بردند قوام فرتوت و فرسوده، کارها را به دست آنان خواهد سپرد و خود به صورت نمادین کشور را اداره می‌کند، اما تجربه نشان داد که وی حاضر به کنار آمدن با کسانی که همین چندی پیش او را فروکشیده بودند، نیست.

یکی از چهره‌های برجسته‌ای که اینک اطراف قوام پرسه می‌زد، مورخ‌الدوله سپهر بود؛ مردی زیرک و توطئه گر که از دوره جنگ اول جهانی با افراطی ترین جناحهای سیاسی ایران مرتبط بود و حتی با گروههای تروریستی مثل کمیته مجازات در ارتباط؛ و به همین دلیل هم دستگیر شده بود. در آن ایام مورخ‌الدوله تلاشی وافر برای فروگرفتن وثوق‌الدوله برادر قوام انجام داده بود. بدیهی است تجربه سیاسی احزاب سیاسی ایران نشان داده بود که مردی مثل مورخ‌الدوله نمی‌تواند قرابتی با قوام داشته باشد، اما اینک چگونه مردی مثل قوام به او اعتماد کرده بود، امری است مبهم. مورخ‌الدوله با نگارش اعلامیه مشهوری که به نام قوام از رادیو خوانده شد، ضربه شدید نخست را بر قوام وارد آورد. مشهور است که قوام بلافاصله پس از تصدی پست نخست‌وزیری با صدور اعلامیه‌ای شدیداللحن از «کسانیکه به بهانة مبارزه با افراطیون سرخ؛ ارتجاع سیاه را تقویت نموده‌اند، لطمة شدیدی به آزادی وارد ساخته زحمات بانیان مشروطیترا از

نیم قرن به این طرف به هدر داده‌اند»، سخن گفت و اعلام کرد: «من در عین احترام به تعالیم مقدسة اسلام، دیانت را از سیاست دور نگاه خواهم داشت و از نشر خرافات و عقاید قهقرایی جلوگیری خواهم کرد.»⁽¹⁾طبق این اعلامیه در خاتمه قوام از پایان یافتن دورة عصیان و فرا رسیدن «روز اطاعت از اوامر و نواهی حکومت» یاد کرد.⁽²⁾

حتی برای یک شهروند عادی معلوم بود که این بیانیه شدیداللحن چه تأثیری می‌تواند در فضای سیاسی کشور داشته باشد. اما نکته این است که بر اساس مدارک مستند تاریخی از جمله خاطرات حسن ارسنجانی، این اعلامیه نه توسط مردی سیاستمدار مثل قوام، بلکه به دست توطئه گری چیره دست یعنی مورخ‌الدوله سپهر نوشته شده بود. مورخ‌الدوله مشاور خصوصی شاه بود در کنار میرزاکریم خان رشتی و سید ضیاءالدین طباطبائی؛⁽³⁾

 F.O. Denis Wright to Mcmillan, Secret, Tehran, August 3/1955, No. 371/114811.

راه این جهاد اکبر»، یعنی مبارزه علیه قوام، «کمرهمت» بر بندند و اثبات نمایند که «ملت مسلمان ایران به هیچ یک از بیگانگان اجازه نخواهد داد که به دست مزدور آزمایش شده» استقلال ایران پایمال گردد. هم زمان سی تن از نمایندگان مجلس طی اعلامیه‌ای از مردم دعوت کردند روز دوشنبه 30 تیرماه در سراسر کشور تعطیل عمومی را به منصة اجرا گذارند. برای مبارزه با اعتصاب عمومی قوام از شاه تقاضای اختیارات فوق‌العاده کرد از جمله خواست شاه فرمان انحلال مجلسین را صادر کند یا اینکه استعفای او را بپذیرد. لیکن حوادث از تصمیم شاه و قوام پیشی گرفت. فقط در طول دو سه روز، ورق به ناگاه برگشت. تظاهرات عظیم مردمی علیه قوام به راه افتاد، بازار تعطیل شد و تهران یکسره غرق در اعتراض گشت. از روز بیست و نهم تیرماه حملات متوجه دربار و شخص شاه شد، زیرا وی باعث و بانی حوادث پیش آمده عنوان می‌گردید. این امر نگرانی زایدالوصفی در بین حامیان دربار و البته دکتر مظفر بقائی به وجود آورد.

بقائی به قول خودش روز سی تیر نوک تیز حمله را به جای دربار متوجه قوام‌السلطنه نمود. او که خود سپهبدی را به نزد قوام فرستاده بود تا با او مذاکره کند، اینک همان رفتاری را با این رجل سالخورده انجام داد که همین چند سال پیش انجام داده بود. بقائی از قدرت بیان خود استفاده کرد و به تصریح خودش دستور داد در میادین شهر تهران چوبه دار به پا سازند تا هر کس قوام را دید بلافاصله و بدون محاکمه او را به دار زنند. برای یافتن قوام جاسوسانی هم در سراسر تهران مراقب بودند، اینکه چرا باید قوام به دار کشیده می‌شد، امری است که خود بقائی هم به آن اشاره‌ای نمی‌کند. کشتار سی تیر هم بیش از آنکه کار قوام باشد، امری بود که به تحریک دربار و عناصر همسو با آن سازماندهی شد. اما آن چه بیشتر باعث نگرانی بقائی می‌شد، این بود که عده‌ای از نمایندگان خواستار نخست‌وزیری محمود نریمان بودند که ظاهراً موضعی قاطع‌تر از مصدق می‌توانست اتخاذ کند و جوانی او هم می‌توانست به موضوع کمک نماید.

جواد جعفری در توضیح حوادث قتل دهقان، مدعی است مرتضی لنکرانی به وی گفته است، یکی از اعضای مؤثر جبهه ملی با آنها همکاری دارد و می‌تواند در تبرئه حسن جعفری به آنها کمک کند. او ادامه می‌دهد بعدها فهمیده است این فرد نریمان

بوده که «عضو محرمانه حزب توده بود و با احمد قاسمی رابطه خوبی داشت.»⁽¹⁾این ادعا البته اثبات نشده است، اما مشهور بود نریمان تمایلات چپ گرایانه دارد. در اینجا بود که بقائی اندیشید بازگشت مصدق به اریکه قدرت بهتر از به دست گرفتن نخست‌وزیری توسط نریمان و امثال اوست. روز سی تیر جنبش سراسر تهران را در نوردید، سرانجام با قیام خونین 30 تیرماه قوام معزول شد و مصدق دوباره به نخست‌وزیری گمارده شد.

واقعیت این است که انگلیسیها برای بقای قوام کار مهمی انجام ندادند، کاندیدای اصلی آنان سیدضیاء بود و نه قوام؛ پس قوام این رجل سالخورده سیاسی وارد عرصه‌ای شد که هیچ حامی خارجی و داخلی جدی در آن وجود نداشت. رابین زینر صراحتاً نوشت این اشتباهی است تاکتیکی که انگلستان به مبارزه‌ای علنی به نفع قوام برخیزد. او هشدار داد اینکار برای سیدضیاء انجام شد، اما نتیجه‌ای در برنداشت.⁽²⁾این در حالی بود که رابین زینر بیش از هرکس دیگری از اندیشه نخست‌وزیری قوام حمایت کرده بود. بالاتر اینکه رئیس پایگاه MI-6 در تهران یعنی کریستوفر مونتاگ وودهاوس همراه با همکار امریکائی خود یعنی گوئیران رئیس پایگاه سیا در تهران، برای ماهیگیری به شمال رفته بودند. آنان وقتی بازگشتند که مصدق بر موجی از احساسات مردمی مجدداً به قدرت دست یافته بود.⁽³⁾

بخش مربوط به ایران کتاب وودهاوس، با عنوان عملیات چکمه توسط فرحناز شکوری به فارسی ترجمه و منتشر شده است.

اما برخلاف انتظار عده‌ای، بازگشت مصدق به قدرت دشمنی‌ها را علنی‌تر ساخت. در ابتدای امر مصدق، قوام را مورد حمایت خود قرار داد. وی که در منزل پسر برادرش علی وثوق مخفیانه زندگی می‌کرد، توانست چند ماهی را با آرامش نسبی و به دور از تهدید جانی سپری نماید. اما طبق لایحه‌ای که به پیشنهاد بقائی در مجلس تصویب شد، کلیه اموال او مصادره گردید، مصدق این اموال را بعداً به قوام بازگرداند. به‌عبارت بهتر او از توطئه‌های پشت پرده کاملاً وقوف و آگاهی داشت. در درجة دوم معلوم شد که به

اشارة بقایی، سپهبدی با قوام‌السلطنه ملاقات کرده است. این خبر چون بمبی در صفوف حزب زحمتکشان منفجر شد و در میان بخشی از آنان، بطور عمده روشنفکران انشعابی از حزب توده از جمله جلال آل آحمد، نارضایتی به‌وجود آورد. خلیل ملکی، یکی از اعضای رهبری حزب، خواستار آن شد تا مضمون گفتگوی سپهبدی و قوام به اطلاع اعضا برسد. بقایی که خود از جریان اطلاع داشت، خویشتن را به بی‌اطلاعی زد و برای حفظ ظواهر فردی را مأمور کرد تا در صحت و سقم آن ملاقات تحقیق کند. نتیجة تحقیق این گونه گزارش شد:

جناب آقای دکتر

راجع به آقای دکتر سپهبدی که شایع شده بود با قوام ملاقات کرده قطعاً اطلاع دارید که در جلسه گویندگان هفته قبل مطرح و از طرف آقای دکتر سپهبدی تکذیب گردید. قرار است فردا شب هم در این‌باره از طرف بعضی‌ها حرفهایی زده شود. اطلاعاتی که من کسب کرده‌ام از این قرار است:

1ـ آقای [اسلام] کاظمیه عضو سازمان جوانان [حزب زحمتکشان] اطلاع می‌دهد که ساعت 10 روز 28 [تیر] یکی از بستگانش آقای دکتر سپهبدی را در منزل قوام دیده است و مشاجراتی هم بین مشارالیه با بیوک صابر در آن خانه شده است.

2ـ آقای امیر مکری که معرف خدمتتان هست و [او را] به حضور جنابعالی قبلاً فرستاده‌ام اظهارات بالا را تأئید [می‌کند]، منتها می‌گوید با عباس شاهنده مشاجره شده است.

3ـ اطلاعات دیگری حاکی است که عزت‌پور مدیر [روزنامه‌های] آزادگان و آزاد و آقای دکتر سپهبدی ملاقاتی در این روز کرده‌اند و صحبت‌هایی که مجال نوشتن در اینجا نیست در منزل قوام گفته شده است که اگر لازم باشد شفاهاً به عرض خواهم رسانید. در هر حال افراد حزب عصبانی هستند. برای اطلاع عرض شد.⁽¹⁾

البته بر خوانندگان این دفتر پوشیده نیست که سپهبدی برای ملاقات با قوام نیازی به اجازه گرفتن از بقائی نداشت، زیرا وی در موقعیتی قرار داشت که به بقائی رهنمود می‌داد و نه اینکه تابع فرامین رهبری حزب زحمتکشان باشد. سپهبدی به روایت

اعضای جبهه ملی و گزارش رکن دو ارتش و نیز اداره تجسس شهربانی، فردی بود که در «مقاله نگاری و انتقاد و سرعت انتقال بی مانند» معرفی می‌شد، او در حقیقت سردبیر شاهد هم بود که مقالاتی را که به امضاء بقائی هم منتشر می‌شد، اغلب او می‌نوشت. مأموران اطلاعاتی آن زمان حتی پیش از ملی شدن نفت که بقائی مشغله زیادی نداشت، می‌گفتند «تمام مقالاتی را که به امضاء دکتر بقائی منتشر می‌شود، دکتر سپهبدی استاد دانشگاه و رئیس هیئت تحریریه جراید ارگان جبهه ملی تهیه می‌کند و می‌گویند که دکتر بقائی وقت تهیه مقالات را ندارد و یا نمی‌خواهد تهیه کند.»⁽¹⁾چنین فردی به هیچ وجه تحت تأثیر بقائی نبود و بر عکس این بقائی بود که به نوعی برکشیده سپهبدی و امثال او به شمار می‌رفت. در اینجا بود که بقایی تمارض کرد. دلیل تمارض آن بود که وی نمی‌خواست به اعتراضات پاسخ دهد. در 4 شهریور 1331 بقایی در بیمارستان دکتر رضانور از دوستان قدیمی‌اش در دوره دانشجوئی در فرانسه بستری و ممنوع‌الملاقات شد.

همزمان گروه خلیلی ملکی توانستند به‌طور موقت بر تشکیلات رهبری حزب تسلط یابند. در رأی‌گیری که انجام شد بقائی و زهری تعداد انگشت شماری رأی آوردند و به این شکل از رهبری حزب کنار گذاشته شدند. لیکن سرانجام با حمایت شمس قنات آبادی و اعضای مجمع مسلمانان مجاهد او، گروه خلیل ملکی با پس گردنی از کلوب حزب بیرون رانده شدند و بقائی توانست بر حزب تسلط یابد و خلیل ملکی هم نیروی سوم را تشکیل داد.⁽²⁾

استراتژی شکست نهضت ملی

در این بین جناحی از آمریکایی‌ها خواهان مصالحه با مصدق بوده و بر این باور بودند اگر او سقوط کند کمونیسم ایران را خواهد بلعید. آمریکایی‌ها برای جلوگیری از نفوذ کمونیسم به انگلیس پیشنهاد کردند با مصدق کنار آید،⁽¹⁾مشروط به اینکه وی غرامات شرکت نفت را بپردازد. آمریکا بار دیگر پیشنهاد کرد بین انگلیس و ایران میانجی‌گری کند. همزمان شایع شد مذاکراتی برای پیوستن ایران به سازمان پیمان دفاعی خاورمیانه در جریان است، نیز می‌گفتند امریکا برای ممانعت از سقوط ایران در دامان کمونیسم وامی در اختیار دولت مصدق قرار خواهد داد. از آن طرف مصدق فشار بر انگلیسی‌ها را بیشتر کرد. در هشتم مرداد ماه 1331 بانک انگلیس و خاورمیانه در ایران (بانک شاهی سابق) تعطیل شد. در شانزدهم آن ماه دولت ایران ضمن ارسال نامه‌ای به سفارت انگلیس خواستار پرداخت غرامت از طرف شرکت سابق نفت و استرداد وجوهات ایران در بانک‌های انگلیس شد. پیشنهاد شد که در حدود قانون ملی شدن صنعت نفت مذاکراتی با شرکت مزبور انجام گیرد. این پیشنهاد به هیچ نتیجه‌ای نرسید.

در 28 مرداد سال 1331 علی زهری نامه‌ای خطاب به بقایی نوشت. در این نامه مهم بار دیگر استراتژی حزب زحمتکشان در برابر مصدق ترسیم شده است. توجه داشته باشیم این نامه درست یک سال قبل از کودتای بیست و هشتم مرداد 1332 نوشته شده و اگر کوچکترین تردیدی در هدف نهائی اعضای رهبری حزب زحمتکشان در قبال نهضت ملی وجود داشته باشد، این نامه آن را برطرف می‌سازد. این نامه در پاسخ به نامه‌ای از بقایی نوشته شده و متن آن چنین است:

«بقایی جانم،

قریب یک هفته است که می‌خواهم جواب نامه‌ات را بنویسم ولی نمی‌شود. چرا نمی‌شود؟ درست نمی‌دانم حتماً مسئلة ⁽²⁾Courage et Volunte را می‌توان در این مورد مطرح کرد. تقریباً درست یک هفته است که این مسئله از جهات متعدد برای خودم مطرح است. وقتی آدم بیکار شد یا وقتی آدم به جهاتی (مقبول یا نامقبول) نتوانست هیچ کاری را درست شروع کند و به جایی برساند در فکر و خیال می‌افتد. یک موضوعی اخیراً به یادم آمد که شاید زیاد بی ارتباط با مسئلة متعدد الوجوه مطروح نباشد. چهار پنج سال پیش بود که یک روز نزدیک ظهر از خیابان حشمت‌الدوله (به نظرم از انستیتو) سوار تاکسی شدم. فراموش کرده‌ام که مقصدم کجا بود. ولی یادم است که تاکسی از چهار راه پهلوی وارد خیابان سپه شد و به طرف چهارراه حسن‌آباد و میدان سپه می‌رفتیم. یک دفعه، آنقدر که به یاد دارم،

بی‌مقدمه یک حال اضطراب و نگرانی شدیدی به من دست داد. عجیب است ولی برایم یقین حاصل شد که تاکسی و من به مقصد نخواهیم رسید. محال است که به مقصد برسیم. علم تردیدناپذیر من به این موضوع بیشتر اسباب اضطراب و شور و نگرانی بود. برایم یقین حاصل شده بود که تا چند لحظة دیگر تاکسی دست کم گرفتار یک تصادف خواهد شد. از یک‌طرف با کمال دقت متوجه راه و رفت و آمد ماشین‌های خیابان بودم و از طرف دیگر گوش می‌دادم به حرفهای خودم. به حرفهایی که خودم با خونسردی و طمأنینه به خودم می‌زدم و موضوع حرفهایم این بود که آدم عاقل عالماً و عامداً به استقبال حادثه ـ آنهم حادثه و تصادفی که عاقبتش روشن و معلوم است ـ نمی‌رود. فوری تاکسی را نگه‌دار و پیاده شو.

از جهت دیگر می‌دانستم که نگرانی من بی‌مورد و نامعقول است و تسلیم این نگرانی شدن و تاکسی را نگه‌داشتن نامعقول‌تر. حتماً این عمل را برای خودم اسباب تحقیر و تخفیف می‌دانستم. از طرفی دلیل وجود volunte et Courage این به نظرم آمد که بگذارم تاکسی برود به جایی که باید برود. نگه داشتن تاکسی و پیاده شدن به نظرم علامت جبن و بی‌ارادگی می‌آمد. در عین حال یکی دیگر زیر گوشم می‌گفت که تصمیم نگرفتن و تسلیم قضا و قدر بودن علامت جبن و بی‌ارادگی است...⁽¹⁾

این قضیه را که برایت نقل می‌کنم عین واقع است. این وضع و احوال، استدلال و گفت و شنود، دلهره و اضطراب و نگرانی، حتی ترس و وحشت، خلاصه همة اینها گمان نمی‌کنم که آن روز بیش از یک دقیقه طول کشیده باشد. بعد به خاطر دارم که همة این افکار را (که معلوم نبود ناگهانی از کجا آمده‌اند) مرخص کردم خودم را با چیز دیگر، فکر دیگر مشغول کنم.

تصور نمی‌کردم که شرح این خاطره کوچک اینقدر طولانی بشود. آنطور که می‌خواستم مقصود و ماجرا بیان و توضیح نشود... حالا از وقتی که نامه‌ای را که برایم نوشتی خواندم ـ از وقتی که این خاطره کوچک به یادم آمده، قریب یک هفته است که گرفتار مسئله یا مسائل هستم. شاید متن نامه‌ای را که برایم نوشته بودی فراموش کرده باشی. عیناً نقل می‌کنم: «علی جان ـ خیال داشتم کاغذ دیوشلی⁽²⁾را بخوانم ولی حقیقتاً فرصت

نیست دیگر چه بنویسم. Volunte la de et courage du قربانت (امضاء).»⁽¹⁾

من الآن درست مثل این است که توی تاکسی کذایی هستم. بدون اینکه بدانم کجا می‌روم، ولی می‌دانم که به آنجا نخواهم رسید. تنها تفاوت این است که قلق و اضطراب گویی وجود ندارد یا کمتر است. یا بهتر و راست‌تر گفته باشم: گاهی هست و گاهی نیست. در این حال ـ که کم و بیش حال دائمی من بود ـ مسئلة et volunte courage خیلی مسئلة مشکلی است. به چه چیزی اطلاق می‌شود؟ آیا لازم و ملزوم یکدیگرند ـ فقدان آنها (یا یکی از آنها) قطعی و دائمی است یا فصلی [و] موسمی؟ آیا ممکن است انسان در مسائل و موارد از نوع A،courage et volounte داشته باشد و در موارد و مسائل از نوع B نداشته باشد؟ آنچه را که من vol. et. cour⁽²⁾می‌دانم، موارد و مواقعی را که من چنین و چنان تشخیص می‌دهم دیگران هم همینطور تشخیص می‌دهند؟ و غیره و غیره.

می‌دانم که همة این حرفها می‌تواند بقدری ابتدایی و بچگانه جلوه کند که تهوع‌آور باشد ولی چه می‌شود کرد. وقتی این کاغذ را شروع کردم منظورم این بود که برایت بنویسم vol.et.courچیزی است که البته هم به آن احتیاج داریم. من الآن مثل دیروز و پریروز مدام از خود می‌پرسم آیا برای رفع دودلی و تردید بهتر نیست از تاکسی پیاده شویم. بعد از انجام هر کاری می‌بینیم ـ چنین به نظر می‌آید ـ که فقط آن کار انجام نشده vol.et.courلازم داشته و بقیه هیچ. کاغذت را (که فوقاً نقل کردم) خواندم و چند بار خواندم و تصمیم گرفتم به تو بگویم، از تو بپرسم، آیا ممکن نیست تو هم قدری vol.et.cour به خرج بدهی و یک قدری فرصت را برای خودت⁽³⁾نگهداری؟

می‌دانی که قصدم طعنه و پارادوکس نیست. چیزی که برایم یقین است این است که حیف است آدم مثل اتومات زندگی کند و برای خلاصی خودش همش دنبال «گرفتاری» برود... خوب! چیزی نگفته‌ام و چیزی ننوشته‌ام که گفتنی و نوشتنی باشد. منتها خودم را قدری سبک‌تر و خسته‌تر احساس می‌کنم.»⁽⁴⁾پیام نامه واضح است: بقائی باید از تاکسی نهضت ملی به رهبری مصدق رسماً پیاده

شود، بر دودلی و تردید غلبه نماید و دور جدیدی را در زندگی سیاسی خویش آغاز کند. او می‌بایست در انتخاب راهش شهامت به خرج می‌داد و روش جدیدی را علناً در پیش می‌گرفت.

به غیر از علی زهری طبق اسناد موجود، خطوط عمدة سیاست حزب زحمتکشان از ابتدای تأسیس آن توسط عیسی سپهبدی و حسین خطیبی ترسیم می‌شد. خطیبی که از یک طرف با دربار مرتبط بود و از طرف دیگر با بقایی به مشورت می‌نشست، سازمان نظامی و اطلاعاتی حزب زحمتکشان را هر چه بیشتر متشکل کرد. افسران مرتبط با وی، با سرلشکر زاهدی رئیس کانون افسران بازنشسته دیدارهایی انجام می‌دادند. در حقیقت حداقل از یکسال پیش از وقوع کودتای 28 مرداد 1332 خط مشی یاران بقایی در برابر نهضت ملی آشکار شده بود، بدیهی است که هرم تصمیم‌گیرنده یعنی بقایی، سپهبدی، خطیبی و زهری ارکان تعیین اهداف استراتژیک را تشکیل می‌دادند، ولیکن کادرهای پائین حزبی اساساً از تحولات بی‌خبر بودند و فی‌المثل فردی مانند حسین بنکدار، حتی از ملاقات سپهبدی و قوام متعجب شده بود. از این به بعد آهنگ تحولات، آشکارا شدت بیشتری یافت.

به دنبال به نتیجه نرسیدن پیشنهادات ایران به انگلیسیها برای حل مسئله نفت و در حالیکه یکماه و اندی از قیام سی‌ام تیر می‌گذشت و بقایی در بیمارستان بستری بود، تحریکات علیه مصدق شدت گرفت. احزاب سومکا، پان ایرانیست و حزب زحمتکشان در خیابانها ظاهر شدند و به ایذاء مردم و حمله به سازمانهای حزب توده پرداختند. داوود منشی‌زاده سر دستة سومکا دستگیر شد، لیکن چندی بعد آزاد گردید. اینک اعضای رهبری حزب زحمتکشان علناً و رسماً از تاکسی نهضت ملی پیاده شده و حساب خود را از دیگران که هنوز به آرمان ملی شدن نفت و تحقق حاکمیت ملی ایران باور داشتند، جدا ساختند.

در اوایل شهریورماه مصدق عده‌ای از افسران ارتش از جمله سپهبد شاه‌بختی، سرلشکر علوی مقدم فرماندار نظامی سابق تهران و از عناصر برجسته اطلاعاتی و سرلشکر گرزن رئیس سابق ستاد ارتش را بازنشسته کرد. این گروه همراه با سپهبد زاهدی، اداره کنندة کانون افسران بازنشسته، مرکز توطئه‌ها علیه مصدق بودند. اینک

شاید برای نخستین بار حزب توده در ارگانهای خود خبر وقوع یک کودتا را منتشر ساخت.

متعاقب این تحولات و در هفدهم شهریورماه خطیبی نامه‌ای خطاب به بقایی که در بیمارستان بود نوشت. او بازیهای زیرکانه‌ای را که توسط سپهبدی انجام می‌گرفت چنین تشریح کرد:

قربانت شوم...

اطلاع حاصل شده است روز پنجشنبة گذشته بعدازظهر آقای دکتر سپهبدی از رئیس ستاد ارتش ملاقات نموده است و ضمن این ملاقات که ظاهراً به عنوان نمایندگی از طرف کمیتة تحقیق بوده است مطالبی ذکر و مسائلی مطرح نموده است که ابداً مصلحت نبوده است و هفتة قبل هم که در دانشکدة افسری درس می‌داده است صحبت از تغییر سلطنت و استقرار جمهوری و استعفای شاه کرده است و این موضوع را دیهیمی و هم پاکروان و سایرین عنوان و گله کردند. برای اینکه قضیه را روشن‌تر کنم امروز صبح تلفنی به عنوان اینکه اطلاعاتی از سازمان خودمان رسیده است⁽¹⁾با او صحبت کردم و توضیحاتی خواستم. همه مطالب را تأئید کردند با این ترتیب که راجع به درس دانشکده افسری اظهار داشت من مدرس و معلم هستم و رشته‌ای هم که در آنجا تدریس می‌کنم «سیر تکامل نهضت‌های اجتماعی است» و بدیهی است ناچار سررشتة مطالب به تغییر رژیم هم می‌رسد و اضافه کرد «این شایعة مخالفت من با سلطنت اگر پس‌فردا توده‌ای‌ها آمدند خیلی خوب است». عقیده دارم چنانچه اراده کنید در این باب از او توضیحاتی بخواهیم طوری باشد که بعدها هم بتوانیم از خودش [ تأئید] اقدامات و عملیاتش را بگیریم و اما بهر صورت تصور می‌کنم خیلی ضروری و صحیح باشد که یک فکر عاجل و اساسی برای او بکنید چون یک جرقه مبدل به حریقی موحش گردیده که اطفاء آن به هیچ وسیله میسر نشده است و این قبیل صحبت‌ها از ناحیه «دست راست»؟!⁽²⁾شما ممکن است رشته‌ها را پنبه کند. و حالا [بعد] از خاتمه عرایضم بد نیست دو کلمه از آن رفیقمان علی [زهری] بدانید که کار خودش را

کرد و من امید دارم به زودی روزی فرا رسد که بتوانیم با خاطر آسوده و وجدان آرام و با اجازة خودتان از نظارت این قبیل صحنه‌های حزن‌آور و مختنق برای همیشه محروم و معاف باشم برای اینکه حقیقتاً از این همه ناروائی‌ها خسته شدم. قربانت حسین خطیبی.⁽¹⁾

این نامه بار دیگر نشان می‌دهد حزب زحمتکشان یک سازمان مخفی و متنفذ نظامی اطلاعاتی به رهبری خطیبی داشته و خطیبی با ارفع و اخوی و پاکروان و دیهیمی رابطه تنگاتنگ داشته است. دیهیمی «رئیس دفتر نظامی شاه» بود که «از دیر زمانی همواره در منزل دکتر بقائی» حضور می‌یافت.⁽²⁾به‌هر حال این نامه همچنین از رقابت خطیبی با سپهبدی و زهری حکایت دارد. خطیبی چند روز بعد نامه دیگری برای بقایی ارسال کرد:

قربانت شوم. حسن‌⁽³⁾دیشب آمد و قریب دو ساعت مذاکره کردیم. با آن مسافر تازه وارد ملاقات و مفصلاً صحبت نمود. ماحصل مذاکراتشان که به صورت سؤالات ده‌گانه از شما درآمده پیوست است که ملاحظه و مطالعه کرده جواب دهید و معتقدم جواب این سئوالات بهتر است با نظر خود حسن تنظیم شود. مطلب دیگر همانطور که قرار بود با وی در خصوص شخصی که قرار است امروز صبح با شما ملاقات نماید صحبت کردم و نظر او را طبق تعلیماتی که داده بودید خواستار شدم. او به این شخص مثل سایرین اعتماد ندارد و در عین حال معتقد است راه خروج از این بن‌بست فعلی هموار کردن زمینة آینده و روشن به صحنه می‌باشد. منتهی با این ترتیب که وزارتخانه‌های دفاع و کشور و ستاد [ارتش] در دست افراد قابل اعتماد باشد.⁽⁴⁾راجع به وضعیت فعلی حزب و خلیل ملکی، دکتر سپهبدی و نتیجة ملاقات هفتة قبل با آن بالا مذاکره شده که تا حدود ظهر خدمت می‌رسم و

حضوراً عرض می‌کنم.⁽¹⁾

این نامه خبر از وقوع یک توطئه می‌دهد که کانون اصلی آن امرای ارتش بودند. گفتگو در مورد تغییر و تحولات در رده‌های بالای ارتش این موضوع را تقویت می‌کند. واضح‌تر بگوئیم این نامه نشان از این دارد که خطیبی، سپبهدی و بقائی در ارتباط با کسانی که «آن بالا» و «مسافر تازه وارد» و امثالهم خوانده شده‌اند، هسته‌های توطئه‌ای سازمان یافته را برای سرنگون ساختن بیرق نهضت ملی شکل می‌دادند. نامه‌های سپبهدی، خطیبی و زهری گویاتر از آن است که نیازی به تفسیر داشته باشند. در حقیقت در بیست و یکم مهرماه دولت توطئه را احساس کرد و سخنگوی دولت اعلام نمود که یک شبکة کودتا کشف شده است:

چون گزارش‌هایی از عملیات سرلشکر بازنشسته عبدالحسین حجازی و برادران رشیدیان رسیده بود که به معیّت آقای سرلشکر زاهدی و بعضی افراد دیگری که دارای مصونیت پارلمانی هستند به نفع یک سفارت اجنبی مشغول توطئه و تحریک می‌باشند، نامبردگان که مصونیت پارلمانی نداشتند امروز صبح از طرف فرمانداری نظامی بازداشت و به زندان شهربانی تحویل گردیدند. لازم است تذکر داده شود که از این پس عناصر و افرادی که به‌هر صورت موجب تحریک و تشنج و یا آلت دست سیاستهای خارجی قرار گیرند طبق مقررات تعقیب و برای تعیین مجازات قانونی تسلیم دادگاه خواهند شد.

کسانی که مصونیت پارلمانی داشتند و طبق بیانیه دولت همگام با کانون افسران بازنشسته سرگرم توطئه علیه دولت بودند، گروهی بودند که بقائی و زهری هم در بینشان دیده می‌شدند.

در پایان بیانیه دولت یادآوری شده بود در مورد کسانیکه مصونیت پارلمانی دارند اقدامات لازم انجام می‌گیرد.⁽²⁾کودتاچیان در منزل زاهدی با حضور هفت سناتور، چهار نمایندة مجلس و پنج افسر ارشد مشغول توطئه‌چینی بودند. افسران مربوطه سرلشکر عبدالحسین حجازی، سرتیپ بهرام آریانا، سرتیپ حاجی انصاری و دو تن دیگر بودند. برادران رشیدیان در این جلسات شرکت می‌کردند و افراد مزبور با سفارت انگلیس در

ارتباط بودند. جلسات دیگری با حضور سید ضیاءالدین طباطبائی و اسدالله علم و زاهدی و میدلتون کاردار انگلیس در منزل سناتور ابراهیم خواجه نوری تشکیل می‌گردید. علیرغم آشکار بودن جرم، این گروه بعد از مدتی آزاد شدند. دانسته نیست که چرا دولت ملی فرمان آزادی این توطئه گران را صادر کرد؟ باز هم تکرار می‌کنیم برای اینکه اهمیت این گروه در ارتباط با عوامل سفارتخانه‌های خارجی و نقش سرویسهای اطلاعاتی غرب در تمهید مقدمات کودتا علیه نهضت ملی و بالاتر نقش لژهای فراماسونی در تنش آفرینیهای روزمره روشن شود؛ خوانندگان را به فصل نخست کتاب دو دهه واپسین حکومت پهلوی ارجاع می‌دهیم.

در پی اوجگیری حوادث نامیمون، دکتر مصدق طی یک نطق رادیویی اعلام کرد که مصلحت ایجاب می‌کند با قطع روابط با انگلستان به تحریکات آن دولت علیه ایران خاتمه داده شود.⁽¹⁾شاه و مقامات آمریکائی او را از این اقدام برحذر داشتند.⁽²⁾اما ساعت 5/2 بعدازظهر روز 30 مهرماه رسماً با تقدیم یادداشتی به سفارت انگلیس قطع روابط اعلام شد. فردای آن روز مجلس شورای ملی با اکثریت آرا انحلال مجلس سنا، یکی از پایگاههای اصلی بریتانیا در ایران، را تصویب کرد. در بیست و دوم مهرماه دارودسته بقایی، خلیل ملکی و طرفدارانش را از حزب زحمتکشان اخراج کرده بودند. درست پنج روز بعد از قطع روابط ایران و انگلیس بقایی در منزلش، در «یک محیط فوق‌العاده سری»، با وابسته کارگری سفارت آمریکا دیدار کرد. این پنجمین گفتگوی فینچ با دکتر بقایی است.⁽³⁾در این جلسه بقایی گفت:

با عزیمت انگلیسی‌ها، آمریکا فرصت خواهد داشت تا یک سیاست مستقل و روشن‌بینانة نفتی برای ایران تهیه کند. او این موضوع را از لحاظ تأسیسات توزیع و پخش و به بازاررسانی نفت توصیف کرد. او گفت که اگر آمریکا در این امر موفق نشود شایستة آن خواهد بود که نه تنها از طرف مردم و جراید دست‌چپی مورد حمله قرار گیرد، بلکه از سوی میهن‌پرستان ایرانی نیز که پی خواهند برد که

اعلامیة تهران معنایی ندارد، در معرض حمله قرار گیرند.⁽¹⁾

بخشی از امیدواریهای بقایی مربوط به انتخابات ریاست جمهوری آمریکا بود، «او به این امید در انتظار انتخابات آمریکاست که جمهوری خواهان انتخاب شوند برای اینکه انتخاب جمهوری خواهان یا به معنای حل مسئله نفت خواهد بود، یا میل آمریکا را برای تعهد جبران کسری بودجه‌ای که ممکن است پیدا شود افزایش خواهد داد.»⁽²⁾

بقایی خوب می‌دانست بین جمهوریخواهان آمریکا و حزب محافظه کار انگلیس، که اینک با صعود چرچیل در راس قدرت جای داشت، وحدت نظر و عمل وجود دارد. امیدواری‌های او به این انتخابات معنادار بود. سِر وینستون چرچیل می‌خواست مسئله نفت را به‌هر شکل ممکن حل و فصل کند. در این ملاقات بقایی خسته و رنگ‌پریده به نظر می‌رسید.⁽³⁾

آشوبهای خیابانی و قانون امنیت اجتماعی

تنشهای روزمره به منظور خسته کردن مردم از روند اوضاع و متقاعد ساختن آنان به ضرورت سرنگونی مصدق هر روز شکل تازه‌ای می‌گرفت. در آن فضای تیره و تار سیاسی، هر روز بحرانی تولید می‌شد، به بهانه‌های گوناگون در خیابانها آشوب بر پا می‌گردید؛ هر روز شایعاتی قدرتمند در مورد اینکه کمونیستها عنقریب قدرت را به دست خواهد گرفت و در آن صورت نه از مذهب نشانی خواهد ماند و نه از مالکیت و نه خانواده؛ بین مردم کوچه و بازار رواج می‌یافت. اشاعه Panic یا تولید وحشت به منظور هراسانیدن مردم از دشمنی موهوم، سرلوحه اقدامات توطئه گران قرار داشت که دست مأموران اطلاعاتی امریکا و انگلیس به خوبی در آن مشهود بود. قرار بود بار دیگر سناریوئی نظیر آن بازی تاریخی که در جنبش جنگل آزمود بودند و نتیجه داده بود، به اجرا گذاشته شود.⁽¹⁾مصدق تلاش کرد تا مگر این توطئه را خنثی سازد، او لایحه‌ای تنظیم کرد که به قانون امنیت اجتماعی مشهور شد. طبق این لایحه کسانی که باعث آشوبهای خیابانی می‌شدند، کارگران و کارمندان را تشویق به اعتصاب می‌کردند و بین مردم بذر وحشت می پراکندند مجرم تلقی گردیده و باید محاکمه می‌شدند. مصدق در اوایل آبانماه قانون امنیت اجتماعی را به تصویب مجلس رسانید. در اوایل آذر کار اختلاف دولت و عناصری از مجلس به جایی رسید که دولت تصمیم گرفت در جلسات مجلس شرکت نکند. بقائی در مجلس هفدهم نطق های بلندی علیه لایحه امنیت اجتماعی ایراد کرد. او از سوئی مصدق را متهم می‌ساخت با «لیبرال بازیهای» خود راه نفوذ کمونیسم را هموار می‌سازد و از آن سوی بر او خرده می‌گرفت که با قانون امنیت اجتماعی می‌خواهد مخالفین خود را از میدان خارج سازد. نطق بقائی علیه لایحه امنیت اجتماعی توسط انتشارات روزنامه شاهد منتشر گردید و بین مردم توزیع شد. علی‌القاعده بقائی اگر از مسئله نفوذ کمونیسم می‌ترسید باید از این قانون حمایت می‌کرد، زیرا قانون آشوبگران را مجرم می‌شناخت. به دید بقائی آشوبگران البته توده‌ایها و نیروهای همسوی با آنان بودند که می‌خواستند ایران را به پشت «دروازه‌های آهنین» هدایت کنند. اگر بقائی خود ریگی به کفش نداشت، چرا باید علیه این لایحه که متضمن تأمین امنیت اجتماعی بود، برآشوبد؟ جالب اینکه بقائی بعدها می‌گفت این قانون زمینه ساز تشکیل ساواک بوده است، طنز تاریخ این است که ساواک را یاران بقائی مثل همین سرلشکر حسن پاکروان تشکیل دادند و خود در رأس آن قرار گرفتند.

حال به این بحث بازگردیم که علت طرح قانون امنیت اجتماعی و تصویب آن چه بود؟ علت امر این بود که در این دوره کشور هر روز شاهد درگیریها و جنگهای خیابانی بود، این درگیریها عمدتاً به عنوان مقابله با حزب توده و به منظور جلوگیری از گسترش کمونیسم صورت می‌گرفت. در یک سوی ماجرا گروهی بودند که به آنان توده نفتی نیز اطلاق می‌شد و در سوی دیگر گروه افسران بازنشسته و احزابی مثل پان ایرانیستها و حزب زحمتکشان قرار داشتند. این گروهها در کنار یکدیگر و یا همکاری با هم به آشوبهای خیابانی دامن می‌زدند و کار به جائی رسید که کسی بر جان خود آسوده و ایمن نبود و معلوم نبود که بعد از خروج از خانه چه سرنوشتی در انتظار او خواهد بود. در واقع مصدق این لایحه را به تصویب مجلس رسانید تا با آشوبگران خیابانی و کسانی که بحرانهای مصنوعی به وجود می‌آوردند برخورد شود و مقصرین

تبعید و یا زندانی گردند. این ماجرا باعث شد بقائی در صحن علنی مجلس حملات خود را به مصدق شدت بخشد. وی گفت از مدتها قبل چه درمجلس، چه در روزنامه‌ها، و چه در گفتگوهای خصوصی از مصدق خواسته است «که از این رویة آزادیخواهی و لیبرالیستی که نسبت به وابستگان سیاستهای خارجی اعمال می‌شود⁽¹⁾» جلوگیری کند، بعد از مدتها بالاخره قانونی تهیه شد که هیچ فایده‌ای برای ایران و «ملیون ایران» ندارد، بلکه حربة برنده‌ای است در دست دشمنان ملت. منظور بقائی از دشمنان ملت و وابستگان به بیگانه همان حزب توده بود.

پیش از این زمان حزب توده در نشریات خود همیشه مصدق را نوکر امپریالیسم تلقی می‌کرد و اینگونه تبلیغ می‌نمود که گویا وی سرسپردة سیاستهای امریکاست. هر روز از سوی سازمان جوانان حزب برای دامن زدن به بحرانهای داخلی به منظور شکست و یا واژگونی دولت مصدق اقدامی انجام می‌شد و هر روز در ارگانهای تبلیغی حزب مثل روزنامه‌ها، مجلات و اعلامیه‌ها این مضمون بیش از پیش مورد تأکید قرار می‌گرفت. مصدق برای برخورد با این حزب کوچکترین اقدامی انجام نداد، حزب توده و اعضای آن هرگز از فعالیت منع نشدند و هرگز به صورت رسمی اقدامی علیه آنان انجام نشد. برای تفسیر این حرکات حزب، مصدق از واژة توده – نفتی استفاده می‌کرد؛ منظورش این بود کسانی که به عنوان توده‌ای به خیابانها می‌ریزند و بحران تولید می‌کنند در واقع عوامل شرکت نفت هستند که با این پوشش به میدان می‌آیند. اینان وظیفه دارند با اعمال و رفتار خود مردم را از عواقب ملی شدن نفت بترسانند و آب رفته را به جوی بازگردانند. هدف عملیات تخریبی آن بود که بیشتر، توده‌های مردم مذهبی را از این مقوله هراسان نمایند، حزب زحمتکشان در زمرة احزابی بود که در این زمینه بسیار ساعی بود. هرچه مصدق مقولة نفوذ کمونیسم را جدی نمی‌گرفت و آن را بهانه‌ای از سوی اردوگاه سرمایه داری برای تسلط برکشورهائی مثل ایران می‌دید، بقائی به شدت آن را تبلیغ می‌کرد.

بحث تبلیغ نفوذ کمونیسم تازگی نداشت و حتی در خود ایالات متحده تحت این عنوان بسیاری از روشنفکران مستقل هم طرد شدند و اینان از بیم تعقیب و زندانی

شدن، راهی سرزمینهای دیگر گردیدند و سالها با گمنامی زیستند. سناتور مک کارتی با تصویب لایحه‌ای در کنگره و سنا راه را برای تعقیب روشنفکران هموار ساخت. همزمان با این حوادث جنگ کره شکل گرفت که تاسال 1953یعنی حول و حوش سرنگونی مصدق ادامه پیدا کرد. جنگ کره که درست بعد از انقلاب چین روی داد، زنگ خطر را برای اردوگاه سرمایه داری به صدا درآورد و اینک در هر کشوری که حریم امنیتی دنیای سرمایه‌داری بود باید حصارهای لازم به منظور جلوگیری از نفوذ کمونیسم کشیده می‌شد. در این دوره طبق دکترین سناتور مک کارتی فشار برای کنترل احزاب و دسته‌هائی که متهم به دفاع از شوروی بودند، ولی برخی از آنان به واقع گروههای بیطرف روشنفکری بودند، شدت پیدا کرد. ایران نمی‌توانست از این مباحث جدا باشد. در ایران بولتنها و نشریاتی منتشر می‌شد که شدیداً اعتقادات دینی مردم را مورد حمله قرار می‌دادند، امروز با تحقیقاتی که خود امریکائیها انجام داده‌اند معلوم شده است که بسیاری از این تحولات مصنوعی بوده و توسط سرویسهای امنیتی غرب برای تولید وحشت در مردم انجام گرفته است.

بقائی در این دوره می‌گفت علت اینکه «اخلال گران» توده‌ای در کشور مجازات نمی‌شوند، صرفاً فقدان قانون نیست. از دید او دلیل اصلی مشکلات، مجریان هستند که نمی‌توانند قانون را اجرا کنند. دیگر اینکه باید منشاء اغتشاشات را از بین برد، مثلاً اگر برای انجام تقاضائی به شکل قانونی می‌توان اقدامی کرد، باید آن را انجام داد؛ باید تقاضاهای جزئی را عملی کرد تا مانع زیانهای بزرگتر شد. او مجریان قانون را به سه دسته تقسیم کرد: «نخست کسانی که کمونیست هستند، دوم کسانی که با کمونیستها زد وبند دارند و یک عده آنهائی هستند که زد وبند ندارند، ولی این قدر بی‌شعور هستند که فکر می‌کنند اگر امروز نسبت به کمونیستها ارفاق بکنند آن روزی که کمونیستها سر کار آمدند نسبت به آنان ارفاق خواهند کرد. آنها آنقدر ابله هستند که این چنین فکر می‌کنند و نمی‌بینند که هر روز در کشورهائی که پشت پردة آهنین رفته‌اند، خود آن پیشقراولها و فداکارهائی که مملکتشان را تسلیم روسیه کرده‌اند، خود آنها پدرشان در می‌آید.» او ادامه داد «متأسفانه در هیئت حاکمة ما یک رجال اینقدر ابلهی پیدا می‌شوند که این تصور را می‌کنند.» بدیهی است که منظور اصلی بقائی از این سخنان مصدق بود، او بارها و بارها مصدق را الکساندر دوبچک ایران خواند که با اعمال و رفتار خویش و نیز آزادی دادن

به توده‌ای‌ها، زمینه را برای تسلط کمونیستها فراهم می‌سازد.

اما از دید وی دستة دیگری هم هستند که اصلاً به خطر کمونیسم باور ندارند، از نظر بقائی قانون امنیت اجتماعی بهانه‌ای به دست مسئولین نادرست و مغرض می‌دهد تا علیه افراد درستکار و بی غرض اقدام نمایند. خاطر نشان شد که مدیران توده‌ای در ایران کم نیستند و این قانون بهانه‌ای به دست فلان رئیس توده‌ای در فلان کارخانه خواهد داد تا دو نفر کارگر ملی را که با توده‌ایها مبارزه می‌کنند، حبس کنند و یا تبعید نمایند. او قانون امنیت اجتماعی را بدتر از یاسای چنگیز دانست و گفت ترجمة فارسی یاسا را بیاورند تا با کمال میل امضاء کند، اما لایحه مصدق را امضاء نخواهد کرد. او گفت این قانون ظالمانه است که یک نفر گزارش بدهد و این گزارش حتمی‌الاجرا باشد و هیچ استینافی ضرورت نداشته باشد. خاطرنشان شد با این قانون «کمونیستهائی که در رأس امور هستند و سالهاست که ما داد می‌زنیم که آنها را از کار برکنار کنید و نمی‌کنید» تمام ملیون را به حبس و تبعید خواهند فرستاد. از مصدق خواسته شد جلو اجرای این قانون را بگیرد «برای اینکه ما نمی‌توانیم تحمل چنین قانونی را بکنیم.» به دید بقائی «علت اینکه قوانین اجرا نمی‌شوند این است که بخشی از دستگاه دادگستری و عدة زیادی از بازپرسها کمونیست هستند» ما انتظار داریم این دستگاه را شما تصفیه کنید، این دزدها، این کمونیستها، و این مغرضین را بریزید بیرون، آنوقت به بدتر از این قانون هم می‌توانیم تن بدهیم در صورتی که مجریش درست باشد والا این قانون قابل قبول نیست. در ادامه یاد آوری شد که «همان خواهشی که همیشه داشتم، آن روح لیبرالیزم وآزادیخواهی را یک قدری کنار بگذارید. مردم هرگاه ببینند دولت در مبارزه با کمونیسم از آنها حمایت نمی‌کند، خود دهن آنها را خورد خواهند کرد.»⁽¹⁾

بقائی گرچه در اظهارات خود صادق نبود و هدفش این بود که به‌هرنحوی شده دولت مصدق را که از سوی حزب توده به عنوان نوکر امپریالیسم مطرح می‌شد مورد حمله قرار دهد؛ و با اینکه آن گونه که وی می‌گفت همة بحرانها زیر سر این حزب نبود، اما واقعیت این است که بخشی از گفته‌های او واقعیت داشت. غیر از شهر تهران، حزب توده در این زمان در تشکیلات اداری و نیز ارتش ایران تا حدی نفوذ داشت، اما

این نفوذ بیش از همه در شرکت نفت و اقشار کارگری ایران به ویژه در شهرهای صنعتی مثل اصفهان بود.

 حزب در این زمان به اندازه‌ای قدرت داشت که می‌توانست اعتصابات فلج کننده علیه دولت سازماندهی کند، اما مسئله این بود که اگر این حزب عامل ناامنی کشور بود پس لایحه‌ای که دولت و مجلس هفدهم تصویب کرده بودند باید مورد خشم این حزب واقع می‌شد نه بقائی. به راستی چرا بقائی از این لایحه بر آشفته بود؟ مگر نه این بود که وی مخالفین خود را عامل ناامنی می‌دانست؟ پس چرا لایحه‌ای که می‌توانست عوامل بحرانها را محدود کند مورد غضب او واقع می‌شد؟ آیا غیر از این بود که وی می‌دانست ماهیت کسانی که تظاهرات به اصطلاح توده‌ای را سازماندهی می‌کنند چیست؟ آیا این افراد همان نیروهای توده نفتی نبودند که وظیفه داشتند مردم را وحشت‌زده نمایند و آنان را از شبح سرخ بترسانند و در عین حال مصدق را عامل بیگانه وانمود سازند؟ مسئلة مهم تر این بود که حزب توده به رغم نفوذ خود در سطوحی از نیروهای اجرائی کشور و نیز اقشار کارگری و ارتش نمی‌توانست بدون اجازة شوروی قدمی بردارد، کما اینکه در حوادث منجر به بیست وهشتم مرداد وضع به این منوال بود.

لازم به توضیح است که در این ایام در درون کرملین بحرانهائی شوروی را در خود فروبرده بود؛ گروه بریا – مالنکوف با استفاده از کهولت و بیماری استالین بر اوضاع مسلط بودند و درگیریهای داخلی در صفوف حزب کمونیست شوروی امکان این را که استراتژی مشخصی در مورد کشور بحران زدة ایران اتخاذ شود، ناممکن می‌کرد.

وضع ایران آنقدر پیچیده بود که نمی‌شد افق حوادث را حدس زد و یا پیش بینی کرد، شوروی خود از بحران تصفیه‌های استالینی و رقابتهای حزبی رنج می‌برد به همین دلیل امروز می‌دانیم که مجالی برای پرداختن به امور ایران به شکلی که باید و شاید وجود نداشته است. بحرانهای ناشی از پناهندگی جاسوسان شوروی در سرویس امنیتی انگلستان به اندازة کافی برای شوروی مسئولیت ایجاد کرده بود⁽¹⁾، امری که بحث نفوذ

کمونیسم را در کشوری مثل ایران بیشتر عامه پسند می‌کرد. ماجرای جاسوسی اتمی شوروی در امریکا، به این توهمات بیش از پیش می‌افزود. زن و شوهری به نام روزنبرگ، تقریباً مصادف با این ایام به جرم جاسوسی اتمی به نفع شوروی در امریکا بر صندلی الکتریکی نشانده شده و اعدام گردیدند. مضافاً اینکه در این ایام جنگ کره نیز در جریان بود و تبلیغ می‌شد بعد از کره نوبت ایران است. با این وصف امکان دخالت وسیع شوروی در ایران اگر نه غیر ممکن، بلکه بسیار دشوار بود.

به‌هر حال لایحه امنیت اجتماعی هم نتوانست بقائی را از اقدامات خود بازدارد، در این زمان شدت و حدت فعالیتهای تخریب گرانه بقائی به حدی بود که حتی مصدق به قول او لیبرال را وادار به واکنش کرد. روز چهاردهم آذرماه 1331 فرماندار نظامی‌تهران، سرلشکر دادستان، دستورالعملی به این شرح صادر کرد:

محرمانه، فوری، مستقیم

از فرماندار نظامی‌تهران به ریاست شهربانی کل کشور، فرماندهی لشکر 1 پیاده، فرماندهی لشکر 2 زرهی، دژبان پادگان مرکز.

متمنی است به مأموران انتظامی آن قسمت دستور فرمایند در صورتیکه دکتر بقایی و حسین مکی در جلوی تظاهرکنندگان دیده شدند فوراً دستگیر و به فرمانداری نظامی اعزام شوند.⁽¹⁾

در این مقطع هواداران مصدق و وفاداران به نهضت ملی تلاش می‌کردند بقایی را از ادامة مخالفت با دولت منع کنند، غافل از اینکه بقائی از همان آغاز هدفی جز این نداشته است. اینان نمی‌دانستند که بقائی یک فرد نیست، بلکه او رهبر جریانی است که به نوبه خود از سوی سپهبدی، خطیبی و زهری هدایت می‌شود، کسانی که هم با سرویسهای اطلاعاتی بیگانه مرتبط بودند، هم با کمپانیهای فراملیتی و هم دربار و کانون افسران بازنشسته. یکی از افرادی که تلاش می‌کرد بین بقائی و مصدق مصالحه برقرار سازد، دکتر علی شایگان بود که طی نامه‌ای به بقائی نوشت:

دوست عزیزم

به خدا در مخالفت خود اشتباه می‌کنی. بیش از این اصرار نداشته باش. دشمنان

مملکت از مخالفت تو سوء استفاده می‌کنند و تو و دوستان تو را خرد خواهند کرد. اگر کس دیگری خلاف این به تو بگوید دوست تو نیست. دشمن تو و مملکت است.

در زیر همان نامه بقایی با مداد نوشته است:

دوست عزیز، و کم من فئه قلیله غلبت... علت غلبة ما پیروی از اصول بود و شروع سقوط کسانی که با پیروی از اصول موفق شوند از ساعتی شروع می‌شود که آن اصول را زیرپا بگذارند و متأسفانه زیر پا گذاشتن اصول شروع شده است و تا سقوط ادامه خواهد داشت.

البته بقائی راست گفت که تا سقوط نهضت ملی به فعالیت خود ادامه خواهد داد، اما سخن شایگان هم دست کمی از آینده نگری نداشت. پس از اینکه از بقائی به اندازه کافی استفاده شد، بعد از کودتای بیست و هشتم مرداد نه تنها ارتقاء موقعیت نیافت بلکه توسط زاهدی تحقیر هم گردید؛ یعنی توسط فردی که تا پیش از این مطیع اوامر او تلقی می‌شد. بالاتر اینکه به‌طوری که خواهیم دید مردان شیادی مثل خطیبی سالهای متمادی او را در آرزوی نخست‌وزیری نگه داشتند و عملاً وی را فریب دادند و به قول شایگان خردش کردند.

شایگان در پاسخ بقائی باز هم نوشت:

دوست عزیزم

بنده امیدوارم همیشه در فئه و قبیله‌ای باشم که پیرو اصول باشند. اصولی که جنابعالی را وادار به مخالفت کرده کدام است؟ بنده را هم قانع کنید که در خدمت شما باشم. آیا تصور نمی‌فرمائید در استنباط خود به اشتباه افتاده باشید؟ آیا اختلاف در صفوف فعلی طرفداران دولت برای ملت ایران خطرناک نیست؟⁽¹⁾

بدیهی است که گوش بقائی بر این سخنان بسته بود، اما بقائی در روش خود اشتباه نمی‌کرد؛ زیرا از اول قرار نبود جز آن کاری انجام دهد. اشتباه را امثال شایگان مرتکب می‌شدند که فکر می‌کردند بقائی یار صدیق مصدق و نهضت ملی است، علت واضح است: آنان از پشت پرده تحولات سیاسی مطلع نبودند و تنها به ظواهر بسنده می‌کردند. بقایی اطمینان داشت که نهضت ملی به شکست خواهد انجامید و مصدق سقوط خواهد کرد.

بحرانهای فراگیر و تقاضای اختیارات یک ساله

بعد از بحث لایحه امنیت اجتماعی، دومین ابتکار سیاسی مصدق برای مهار بحرانها صورت گرفت. او اینک از مجلس تقاضای اختیارات یک ساله می‌کرد تا در آن فضای التهاب‌آمیز و در شرایط بیکاری، رکود، قطع صدور نفت و تحریم اقتصادی غرب، راهی برای حل بحرانها بیابد و کشور را از سقوط نجات بخشد. با تقاضای تمدید اختیارات به مدت یکسال از طرف مصدق، مخالفت‌ها به اوج خود رسید. این تقاضا زمانی مطرح شد که دورة اختیارات شش ماهه خاتمه یافته بود. بقایی به شدت با تمدید اختیارات مخالفت کرد و سه روز بعد نامه فوق‌العاده مهمی از سپهبدی دریافت نمود. متن و لحن این نامه نشان دهنده میزان نفوذ سپهبدی بر تصمیم گیریهای سیاسی بقائی است. اگر ارتباطات خارجی سپهبدی و نقش مؤثر او در روند اوضاع را در ذهن داشته باشیم، آنگاه اهمیت این نامه بیشتر معلوم خواهد شد. اصل این نامه همراه با ترجمة جملات فرانسة آن در بخش ضمایم آمده است. گزیده آن به این شرح است:

«مخالفت و politique acte [عمل سیاسی] انجام شده در برابر تقاضای تمدید اختیارات یکساله که برای اقدام به آن شم‌ّ باطنی را عنوان کردی کاملاً مجوز داشت و مجوز آن شرف و اصالت محرکی است که در اساس و ریشة عمل سیاسی و اجتماعی ماست: یعنی حفظ و ضمانت اصول پایداری و وفاداری به سوگند و قیام برای راستی و آزادی... و امروز بعد از 3 روز کاملاً مکشوف گردید که شم‌ّ باطنی مانند وحی و الهام که در شأن و در خور پاکان و رهروان صراط حقیقت هستند به‌هیچ وجه اشتباه نکرده بود و چراغ هدایت را در دل تو به قوت روشن کرده بود، زیرا بدون اینکه جریانات پشت پرده را دانسته باشی، بدون تعقل و تأمل به نتایج مفیده یا مضرة اقدام خود شروع به مبارزه کردی.

و اما اینکه آیا نیت و اراده acteخوب انجام شد و کامل بود یا ناقص؟ باید گفت تا این حدود که انجام شد کافی بود. چون راه انسان، انسانی که برخلاف جریان شنا می‌کند، خود به خود بطئی است و باید با قید حزم و احتیاط و اکونومی[صرفه‌جویی] انرژی صورت [گیرد] و الا در همان وهلة اول جریان او را خواهد ربود و غرق خواهد

کرد و در این جور موارد نباید طوری کاسه و کوزه را شکست که دیگر هیچ قابل ترمیم نباشد.

تشریح: معلوم شد که تقاضای اختیارات یکساله با فشار آمریکا و در برابر وعدة مساعدت بوده و محرک مصدق محرک واقعی نه جاه‌طلبی اصلی خودش بوده، بلکه از بابت رسیدن به انتهای مقصود خود یعنی حل مسئلة نفت و ترمیم خرابکاری گذشته دو ساله زمامداری [ بوده است].⁽¹⁾

البته مصدق می‌داند که عملش صددرصد ناقض پرنسیب‌هایی است که خودش (یا از راه خلوص یا از راه دماگوژی [عوامفریبی]) از آنها دفاع کرده است.

محرک سیاست آمریکا

1ـ برای تثبیت و گارانتی رژیم مصدق به عنوان اینکه کسی را بهتر از او برای ظاهر دمکراتیک و باطن دیکتاتوری نتوانستند بیابند: آزمایش مکی در مسافرت آمریکا آن سیاست را مأیوس کرد و او را برای این کارها کم ظرف تشخیص دادند و حتماً ژست سیاسی (استعفا) مکی به موضوع فوق مربوط است که تحلیل آن خواهد آمد.⁽²⁾

2ـ سیاست آمریکا از تمایلات چپ مسکوئی آقای کاشانی⁽³⁾متزلزل شده بود و برای مهار کردن او لازم بود اعتبار عمومی و اعتبار پارلمانی او را مهار کندcoute coute que [بهر قیمت]. به این دلیل تبلیغات سبک آمریکائی (intensif [شدید، تند] و بیسابقه) در

تقویت مصدق به کار برده بود و روش و رآکسیون [واکنش] کاشانی هم بهترین دلیل این مدعاست.⁽¹⁾

3ـ محرک آمریکا: مصمم شده است ایران را که شکاف خطرناکی است در اتحادیه تدافعی خاورمیانه⁽²⁾وارد کند [در حاشیه:] [و ضمناً از تشکل و پیشرفت حزب توده که با سکوت انجام می‌گیرد بی‌نهایت ترسناک شده بود.] و حتماً مذاکرات هندرسون ـ مصدق، که در استتار مطلق برخلاف سنت قدیم و دمکراتیک انجام می‌شود، تنها جنبة اقتصادی و نفتی ندارد، بلکه بدون شک جنبة نظامی و سیاسی و الحاق ایران به بلوک غربی و سازمان دفاعی خاورمیانه دارد و تق آن در خواهد آمد و از لحن روزنامه‌های توده‌ای کاملاً بارز است.⁽³⁾

4ـ محرک آمریکا حل مسئلة نفت برای شانه خالی کردن از سنگینی مساعدت مالی و اقتصادی به انگلستان است. تجهیز پایگاه‌های نظامی، هوایی و دریایی اروپای غربی که هنوز به عهدة خود او واگذار است و ممکن است طاقت‌فرسا باشد.

[این جمله داخل کادر است و بر آن تأکید شده:] پس سیاست آمریکا در جریان تقاضای تمدید اختیارات به‌طور غافل‌گیری [کذا: غافلگیری] و تبلیغات شدید و دستوری Pro-   Mosaddegh[هواداری از مصدق] صددرصد وارد بود و بهترین دلیل آن تقویتی است که به‌وسیلة اعتبارات مخفی یکی از سرویس‌های مستقل سفارت آمریکا Guiran⁽⁴⁾Mr. [آقای گوئیران] انجام گردید. و من شخصاً علاقه و جنبش سفارت

آمریکا را آشکارا دیدم.⁽¹⁾

 (؟)[کذا] اینجا یک قضیه جدیدی برای تو پیش می‌آید که آیا صلاح است غلطیدن ایران را به بلوک غربی و الحاق به پیمان اتحاد تدافعی خاورمیانه را تأئید کنی یا صلاح ایران هنوز در حفظ بی‌طرفی است به واسطة خطر شمالی که ممکن است رآکسیون شدید بکند و در ایران جنگ داخلی civile guerreراه بیفتد و البته سیاست انتقام‌جوی انگلیسی خوشحال شود؟⁽²⁾

این مسئله باید پخته شود و تصمیم آن با reflexion‘ mure[اندیشه پخته] گرفته شود. ملکی از بابت اینکه از appui [حمایت] آمریکا برای ارضاء جاه‌طلبی monstrueux [عجیب، شگفت] خود و برای انتقام گرفتن از سران حزب توده کاملاً با آمریکا بسته است. آیا برای تو هم راهی هست که کاملاً با سیاست آمریکا هماهنگی بکنی؟ از لحاظ اصولی و مصلحت عام؟ یا اینکه همان روش بی‌طرفی کامل، نه انگلیس نه آمریکا نه شوروی و مصلحت ما در استقلال تام و تمام و همکاری باشرفانه با سیاست‌های بیگانه اگر مسلم شود که غرض استعماری و استثماری نداشته باشند.

در این صورت چون روش تو با آمریکا شباهتی با روش توده‌ای‌ها داشته باشد نباید ترسید و عقب کشید. کافی است ضمن چند مقاله motif [محرک] و mobile [عامل انگیزش] آنها و خودت را واضح و روشن و توجیه کنی به این معنی که توده‌ای‌ها با نفوذ آمریکا به دستور مسکو مخالفند و نفوذ آمریکا را مانع پیشرفت کمونیزم و توسعه‌طلبی شوروی می‌دانند و حال آنکه ما نفوذ آمریکا را مخل و مضر به صلح ایران و استقلال سیاسی و اقتصادی خود می‌دانیم و اگر ما با نفوذ آمریکا به صورت الحاق کامل مخالفیم، نباید مساعدت به نقشه و روش کمونیزم و شوروی تلقی شود. زیرا mobile و محرک ما با آنها یکی نیست بلکه oppose diametralemen [کاملاً مخالف]

می‌باشد. مبارزه ما شرافتمندانه است و روش آنها خائنانه. مبارزه ما برای حفظ موجودیت کشور و میهن خودمان است و روش آنها آب و جارو کردن برای توسعه کمونیزم و امپریالیسم سرخ.

ممکن است به صورت یک نامه سرگشاده به مستر لوی هندرسون روش مخالفت شاهد را با الحاق به بلوک غربی توجیه کرد و تصریح شود که روش شاهد و حزب زحمتکشان مبارزه شدید با توسعة کمونیزم و امپریالیزم شوروی است ولی نمی‌تواند به عنوان حمایت نظامی و بهبودی اقتصادی و غیره تسلیم بلاشرط سرمایه داری آمریکا بشود.⁽¹⁾[در حاشیه این پاراگراف به علامت تأکید دو خط عمودی کشیده شده.]

در مورد سیاستمداران و دستجاتی که ممکن است در عمل با تو هماهنگی سیاسی نشان دهند نباید priori a[به شکل پیشینی] فریب خورد و با آنها ائتلاف کرد، بلکه در زیر ماسک باید سعی و اهتمام شود در تشخیص motif [انگیزه] و mobile [محرک] روحی و سیاسی آنان و اگر محرک باطنی و سیاسی پاک نباشد باید حساب را صراحتاً یا تلویحاً جدا کرد.

مثلاً در مورد همکاری با روش حضرت آیت الله⁽²⁾[کاشانی] در مخالفتش با دکتر مصدق که ظاهراً مخالفت و تذکر اصولی است، ممکن است از غرض خصوصی و جاه‌طلبی سرچشمه گرفته باشد⁽³⁾یا همگامی و همکاری تلویحی با سیاست شمال یا حتی سیاست توده نفتی بر علیه نفوذ سیاست آمریکا در ایران باشد که قریب‌الوقوع به نظر می‌رسد.⁽⁴⁾[تأکید از ماست.]

در مورد آقای حائری‌زاده هم باید مواظب بود که مخالفت روی لجاج و غرض

شخصی و نارضایتی خصوصی و همکاری با چپی‌ها نباشد!⁽¹⁾اگر باشد باید کمی حریم گرفت.

تحلیل روش و تظاهر (استعفای) مکی که جنبه spectaculaire[نمایشی] داشت باید موتیف آن اینطور تحلیل شود که اولا ایشان زیاد خالی‌الذهن نبوده‌اند ولی روی impulsion [تحریک، انگیزه آنی] و کم‌ظرفی و بدون تعقل این کار را کرده و بعداً دکتر فاطمی او را مهار کرده و راهنمایی کرده است. و الا چرا کسی که آن کار موثر و ژست پهلوانی را کرد نه نطق مخالف ایراد کرد و نه در رأی شرکت نمود؟ همه اینها تحلیل لازم دارد. و مخصوصاً نسبت به همکاری با بلوک مکی-دکتر فاطمی‌باید خیلی سوءظن داشت زیرا حساب دکتر فاطمی حساب arrivisme [جاه‌طلبی به‌هر بها] و به نوا رسیدن que coute [به‌هر قیمت] می‌باشد. بنابر این موبیل و موتیف و محرک اعمال او کاملاً با محرک باطنی تو، که راستی و حقیقت است، کاملاً فرق دارد و از یک categorie [مقوله] کاملاً متضاد می‌باشد.»⁽²⁾

این نامه از اهمیت تحلیلی فراوان برخوردار است. نخست اینکه مخالفت بقایی با مصدق کاملاً تئوریزه شده و به وی رهنمودهای لازم داده شده است. دوم، این نامه نشان می‌دهد مخالفت بقایی با تقاضای اختیارات یک ساله همسو با «جریانات پشت پرده» بوده است. سوم، برخلاف کسانی که می‌کوشند آیت‌الله کاشانی و بقایی را در جایگاهی یکسان قرار دهند، این سند روشن می‌کند که آیت‌الله کاشانی نیروی سیاسی کاملاً متمایز از بقایی است و پیوستن بقایی به او یک حرکت کاملاً تاکتیکی و فرصت‌طلبانه و برای بهره‌برداری از کاشانی و تشدید اختلافات میان کاشانی و مصدق بوده است. اسناد و منابع نشان دهنده این نکته هستند که امریکائیان در این مقطع تاریخی، یعنی درست بعد از تشدید اختلافات در درون صفوف ملی شدن صنعت نفت، نسبت به آیت‌الله کاشانی ابراز نگرانی می‌کردند. آنان معتقد بودند ایشان سیاستی خصمانه علیه غرب دارد و بالاتر اینکه بیش از مصدق می‌تواند حزب توده را تحمل کند. به همین دلیل طبق اسناد در دسترس قدرت یابی و استقلال آیت‌الله کاشانی امری

بود که نگرانی محافل غربی را برمی‌انگیخت⁽¹⁾

تحلیلهای مشابهی هم از طرف هندرسون برای مقامات وزارت خارجه ارسال می‌شد.

 در انتخابات ریاست جمهوری آمریکا (1952)، آیزنهاور از حزب جمهوریخواه به ریاست جمهوری انتخاب شد. لوی هندرسون پس از انتخابات به آمریکا رفت و در اوایل دی‌ماه به ایران مراجعت کرد و بلافاصله با نخست‌وزیر وارد مذاکره شد. گفته می‌شد مذاکرات حول محور تشکیل یک کنسرسیوم برای فروش نفت ایران و ارجاع موضوع غرامت ایران از طرف انگلیس به دیوان داوری لاهه دور می‌زند.⁽²⁾گروه بقایی برای ممانعت از انجام این مصالحه شدیداً به تکاپو افتاد، همانطور که بالاتر دیدیم سناریوی قضیه را باز هم سپهبدی طراحی کرد و بقائی آن را اجرا نمود. از این به بعد بقایی همسو با باندهای تبهکار، گروههای وابسته به انگلستان و البته ساده لوحان دامنة فعالیت خود را علیه نهضت ملی شدت بخشید. وی از یک طرف با افسران عالیرتبة ارتش و از طرف دیگر با باندهای چاقوکش ارتباط بیشتر پیدا کرد. همزمان نوعی همگرایی بین وی و شبکة برادران رشیدیان برقرار گردید. آنطور که از نامه‌های خطیبی مستفاد می‌شود بقایی با شبکة اسدالله علم نیز کاملاً مربوط بود. آهنگ تحولات از این به بعد سرعت بیشتری پیدا کرد.

در اواخر بهمن 1331 ابوالقاسم‌خان بختیاری

سر به شورش برداشت. معلوم شد زاهدی در این توطئه نقش داشته است. روز ششم اسفند زاهدی بازداشت و درست بیست روز بعد در 26 اسفند با وساطت دربار آزاد شد. چند روز بعد از شروع شورش ابوالقاسم خان بختیاری دربار و شخص شاه علناً وارد گود شدند. مصدق در جلسة خصوصی مجلس تهدید کرد که نقشه‌های اشرف، ملکه مادر و مسائل شورش بختیاری را به اطلاع مردم خواهد رسانید.⁽¹⁾به دنبال این ماجراها شاه به مصدق اعلام کرد قصد مسافرت به خارج کشور را دارد. قرار بود مسافرت محرمانه انجام گیرد. دولت مبلغ ده هزار دلار به عنوان مخارج اولیه فراهم کرد. روز نهم اسفند مصدق برای انجام مراسم خداحافظی به کاخ مرمر رفت. به زودی عده‌ای از اوباش تهران از جمله شعبان بی مخ، در کنار سپهبد شاه‌بختی، سپهبد امیراحمدی و سرلشکر گرزن در برابر در کاخ جمع شدند و به نفع شاه شعار دادند. آنها اعلام کردند از مسافرت شاه نگرانند و نقشه این بود که به محض خروج مصدق از کاخ او را به قتل رسانند. مصدق از در دیگر به منزل خود رفت. دسته‌های اوباش به منزل او هجوم بردند، لیکن مصدق از راه پشت بام فرار کرد. به دنبال این ماجرا شاه از مسافرت انصراف حاصل کرد. باز هم مصدق برای دستگیری اخلالگران مسامحه نمود. در همان ماه دولتین آمریکا و انگلیس ادامه مذاکره با ایران را بی‌حاصل دانستند، به‌عبارت بهتر تیم ملبورن و گروههای ایرانی همسوی او برنده ماجرا شدند.

ماجرای نهم اسفند ماه 1331

در پی این حوادث، مجلس عده‌ای از نمایندگان را تحت عنوان «هیئت مأمور رفع اختلاف بین دربار و دولت» تعیین کرد. بقایی شرح وظایف و عملکرد هیئت مزبور را چنین شرح می‌دهد:

در جریان حوادث نهم اسفندماه 1331 رابطه رئیس دولت با آیت‌الله کاشانی تیره شده بود و اختلافاتی در مورد ادارة مجلس و گارد مجلس وجود داشت. بین دربار و دولت هم وضع همین طور بود. به منظور رفع اختلافات آقای حسین مکی پیشنهاد کرد هیئتی از طرف نمایندگان مجلس انتخاب شود که به این مسائل رسیدگی نموده و راه حلی پیدا نماید.

در جلسة خصوصی 14 اسفندماه 1331 این پیشنهاد مورد قبول واقع شد و قرار شد هر ده نفر نماینده یک نفر را انتخاب کنند. چون تعداد نمایندگان هشتاد نفر بود، بدین ترتیب هشت نفر تعیین شدند و مورد تصویب مجلس قرار گرفت.

این هشت نفر عبارت بودند از دکتر [عبدالله] معظمی، قائم‌مقام‌الملک رفیع، حائری‌زاده، حسین مکی، بهرام مجدزاده، [جواد] گنجه‌ای، دکتر [کریم] سنجابی و دکتر بقایی کرمانی. هیئت هشت نفری پس از یک جلسه مطالعه مقدماتی و ملاقات و مذاکره با آیت‌الله کاشانی موضوع مربوط به مجلس را به آسانی حل کرد.

پس از آن ترتیب ملاقاتی با شاه داده شد. مذاکراتی به عمل آمد و شاه پشتیبانی کلی خود را از نهضت ملی اعلام داشت و با هر پیشنهادی که هیئت هشت نفری برای رفع اختلافات ارائه دهد موافقت نمود. ضمناً از مخالفت نخست‌وزیر با تقسیم املاک سلطنتی گله‌مند بود. در جلسة بعدی هیئت هشت نفری قرار شد ملاقاتی با دکتر مصدق صورت بگیرد. از اواخر خردادماه آن سال⁽¹⁾پس از جلسه‌ای که در منزل آقای دکتر مصدق دربارة طرح اولیه قانون امنیت اجتماعی مذاکره شده بود، با ایشان دیدار نکرده بودم و به همین جهت هم هیئت را به منزل ایشان همراهی نکردم.

پس از ملاقات با نخست‌وزیر جلسة هیئت در منزل یکی از اعضا تشکیل شد و مرا به وسیلة تلفن به آن دعوت کردند. گفته شد که نخست‌وزیر شرحی از اشکالات کار خود بیان داشته که «در دورة بیست ساله عادت بر این جاری شده است که قوای انتظامی مملکت خودشان را مسئول دولت نمی‌دانند و بعد از وقایع شهریور 20 هم غالب دولتها در نتیجة عدم اطاعت قوای انتظامی فلج شده‌اند. بنابراین اگر می‌خواهید من کار بکنم این وضع را روشن بکنید که قوای انتظامی‌باید از دولت تبعیت بکند. بهرحال برای من روشن شود اگر مسئولیت از من می‌خواهید این کار را بکنید.» در آن جلسه و جلسة بعد مذاکرات مفصل و متنوعی دربارة رفع اختلافات به عمل آمد. پیشنهاد کردم باید فرمول

کتبی پیدا شود که متضمن پیشنهاد رفع اختلاف باشد.

پس از مباحثات طولانی بالاخره آقای حائری‌زاده مطالب و مواد قانون اساسی را که مورد ابتلا بود دیکته کرد و آقای مجدزاده یادداشت کرد. پس از مختصر اصلاحی فرمول مورد موافقت هیئت قرار گرفت. در این مرحله گفتم «این فرمول در واقع متضمن سلب کامل اختیار از شاه است و منطبق با قانون اساسی است ولی با در نظر گرفتن اختیارات نامحدودی که آقای دکتر مصدق از مجلس به دست آورده است اگر به این ترتیب شاه کاملاً مسلوب‌الاختیار بشود تمام اختیارات در دست نخست‌وزیر متمرکز خواهد شد. لذا پیشنهاد می‌کنم به موازات سلب اختیار از شاه، اختیارات دکتر مصدق هم به مجلس مسترد گردد. ولی چون قصد نداریم که در مرحلة حساس حل مسئلة نفت اشکالی پیش بیاید موافقم که اختیارات مربوط به نفت و امور مالی کماکان در دست نخست‌وزیر باقی بماند.» پیشنهاد من مورد موافقت اعضأ هیئت قرار گرفت.

هفت نفر از اعضأ هیئت مجدداً با نخست‌وزیر ملاقات کردند و مانند دفعه قبل از رفتن خودداری کردم. گزارش که خوانده شده بود، نخست‌وزیر موضوع را قبول کرده بود. در اینجا آقای رفیع اضافه کرده بود که آقایان حائری‌زاده و دکتر بقایی راجع به قسمت اختیارات پیشنهادی کردند که قسمتی از آن به مجلس برگردانیده شود. آقای نخست‌وزیر (به‌طوری که نقل کردند) از تختخواب پائین آمده بود و از داخل قفسه روبرو متن قانون اختیارات را آورده بود و دانه دانه را مورد مطالعه قرار داده بود و بالاخره پذیرفته بود که فقط اختیارات مربوط به نفت و امور مالی حفظ شود و بقیه مسترد گردد. و ضمناً گفته بود اگر اختیارات با پیشنهاد هیئت مسترد شود نوعی تضعیف دولت تلقی خواهد شد، بهتر این است که خودش طی نامه‌ای آن را به مجلس برگرداند. برای اینکه تعبیر به قصد تضعیف دولت نشود، همین طریق را پذیرفتم.

پس از این مذاکرات قرار شد هیئت هشت نفر[ی] برای گزارش جریان کار با شاه ملاقات کند. چون به ملاقات مصدق نرفته بودم برای حفظ موازنه این دفعه از رفتن به دربار خودداری کردم. هفت نفر آقایان به دیدار شاه رفتند و پس از بازگشت جلسه را در منزل قائم‌مقام تشکیل دادند و به وسیلة تلفن مرا هم دعوت کردند.

مذاکرات با شاه را گزارش دادند. متن پیشنهاد هیئت را به نظر او رسانیده بودند.

ابتدا یکی دو نکته اصلاحی بیان کرده بود ولی بعداً همان متن مرا پذیرفته بود. ضمناً پیشنهاد مرا در مورد استرداد اختیارات به اطلاع او رسانیده بودند.

پس از ختم جلسه هیئت هنگامی‌که عازم رفتن بودیم قائم‌مقام مرا به کناری کشید و گفت: آقای دکتر به شما تبریک عرض می‌کنم. وقتی که از حضور شاه مرخص می‌شدیم، به امر اعلیحضرت توقف کردم. علت غیبت شما را سئوال کردند. به عرض رسانیدم. پس گفتند آیا واقعاً دکتر بقایی راجع به استرداد اختیارات پیشنهاد کرد؟ جواب مثبت به عرض رسید. امر فرمودند در جریان طرح گزارش هیئت هشت نفری من صرفاً از عمل شما پیروی کنم.

به خاطر ندارم چه مدت پس از این جلسه در حالیکه مشغول اداره کمیسیون بودجه بودم، حسین مکی طرح پاکنویس شده هیئت را برای امضای من آورد. گفتم باید نامة موعود آقای دکتر مصدق را هم ببینم. رفت. پس از دو ساعت مجدداً وارد کمیسیون شد و متن را برای امضای من ارائه داد. گفتم آن نامه کجاست. گفت می‌آورند. خواستم امضاء نکنم تأکید کرد می‌آورند، حالا همه امضاء کرده‌ایم تو هم امضاء کن. برای احتراز از عصبانیت آقای مکی و جروبحث در ضمن رسمیت کمیسیون هشتمین امضاء پای طرح گذاشته شد.

روز بعد جلسة خصوصی تشکیل شد [تا] جریان کار هیئت هشت نفری [به اطلاع] بعضی نمایندگان مجلس برسد و مذاکرات مقدماتی هم صورت بگیرد تا در جلسة علنی بدون بحث و معطلی گزارش مطرح و تأئید شود.

در حینی که آقای حسین مکی به عنوان مخبر هیئت مشغول گزارش جریان کار بود مرا پای تلفن خواستند. رفتم و صحبت را کوتاه کردم تا زودتر به جلسة خصوصی بازگردم. همین که از اتاق تلفن خارج شدم دیدم آقا سیدکمال (ناظم مجلس) مشغول نواختن زنگ تشکیل جلسة علنی است. حساب کردم که دنبالة گزارش‌های مکی و قرائت نامه‌های دکتر مصدق می‌بایستی بیش از این طول کشیده باشد. به سرعت به طرف جلسة خصوصی رفتم. یکی از نمایندگان از سالن خارج می‌شد. از او پرسیدم نامه را خواندند؟ گفت چه نامه‌ای؟ فهمیدم که از نامه حرفی نبوده است. وارد جلسة خصوصی شدم. نمایندگان آمادة خروج و رفتن به جلسة علنی شده بودند.

روی یکی از صندلی‌ها بالا رفتم و گفتم آقایان توجه بفرمائید! همه ایستادند. گفتم: پس نامة استرداد اختیارات آقای دکتر مصدق چه شد؟ آقای دکتر شایگان گفت:

آقای دکتر فرمودند یک واو هم از اختیارات را پس نمی‌دهم.

با عصبانیت گفتم: پس آرزوی طرح این گزارش را هم شما و [هم] ایشان به گور خواهید برد! معلوم بود که اگر بخواهند گزارش را در جلسة علنی مطرح کنند من مخالفت خواهم کرد. بدین جهت از تشکیل جلسة علنی آن روز خودداری شد.»⁽¹⁾

این گزارش خود بقائی از مأموریت هیئت هشت نفری حل اختلاف است که به همین جا خاتمه می‌یابد. قنات آبادی مدعی است وی باعث به هم خوردن مأموریت هیئت هشت نفری شد و او بود که بقائی را تشویق کرد امضای خود را از پائین صورت جلسه آن هیئت بردارد و شرط گرفتن اختیارات شاه را گرفتن اختیارات از مصدق قرار دهد.⁽²⁾لازم به توضیح است کار این هیئت هرگز به جائی نرسید و به اختلافات دولت و دربار، اختلاف مجلس و دولت هم اضافه شد، این اختلافات تا سقوط نهضت ملی تداوم یافت.

از ابتدای سال 1332 روزنامه شاهد همراه با نشریاتی مثل خواندنیها و دیگر جراید مخالف با مصدق، آهنگ تبلیغات خود را شدت بخشیدند. روزنامه شاهد دائماً هشدار می‌داد «شبح کمونیسم کشور ما را فراگرفته است»، شاهد که مواضع بقائی را منعکس می‌ساخت، از پیوند و همکاری مصدق با توده‌ایها سخن به میان می‌آورد. روزنامه دمکرات اسلامی ارگان مجمع مسلمانان مجاهد به رهبری شمس‌الدین قنات آبادی و دکتر محمود شروین، از ائتلاف «دکتر مصدق و بیرق داس و چکش» سخن به میان می‌آورد و نوشت: «اکنون امید دکتر مصدق از مردم حق پرست و وطن خواه قطع شده و چاره ندارد جز اینکه حزب منحله توده را زنده کند.» آنها مصدق را متهم می‌کردند می‌خواهد با همکاران و همفکران پیشه وری و غلام یحیی دانشیان ائتلاف کند و طوق بندگی کرملین را به گردن بیاویزد. می‌گفتند عاقبت مصدق مثل عاقبت دکتر بنش رئیس جمهور آزادیخواه چکسلواکی است که مقدمات جمهوری کمونیستی را به دست او فراهم ساختند و بعد طومار عمرش را در هم پیچیدند: «آقای دکتر مصدق سرنوشت شما از هم اکنون معلوم است، اگر توده‌ایها، حزب ایرانیها و نیروی سومی‌ها موفق شدند و رژیم مملکت را مانند چکسلواکی و چین و امثال آن کشورها عوض کردند شما را زنده

نخواهند گذاشت و افاده و تکبر و غرور شما را با قنداق تفنگ و سرنیزه جواب خواهند داد و اگر ملت موفق شد و مسلمانها بر بیوطنان و بی دینان پیروز شدند که برای ما این پیروزی قطعی است. از گناه شما نخواهند گذشت و همانطور که شما را به ذروه قدرت و محبوبیت رساندند، در منجلاب ننگ و بدنامی با حزب توده و مشاورین سوسیالیست تان غرق خواهند ساخت تا نه تنها برای زمامداران کشور ما در آینده عبرت باشد، بلکه زمامداران ملل زجر دیده مسلمان دیگر هم را هم تکان دهد و همه بفهمند: این ملت است که زمامداران را بدوره قدرت می‌رساند و اگر زمامداران از اراده ملت منحرف شدند، ذلیل و نابودشان خواهد ساخت.»⁽¹⁾

قتل افشارطوس⁽²⁾

اینک که اختلافات به اوج خود رسیده بود، طرحی دیگر برای فلج ساختن نهضت ملی توسط حسین خطیبی مسئول سازمان نظامی و اطلاعاتی حزب زحمتکشان اجرا شد. این طرح قتل سرتیپ محمود افشارطوس بود. افشارطوس فرزند حسنخان شبل السلطنه و نوه محمدخان میرپنج اصلاً اهل اسدآباد همدان بود. وی هفت برادر و دو خواهر داشت، اخترالسلطنه یکی از خواهران او همسر محمدباقر حجازی مدیر روزنامه وظیفه و دیگر خواهر او همسر عبدالحسین امیرسلیمانی فرزند مجدالدوله رئیس توپخانه محمدعلیشاه بود.

افشارطوس دوبار ازدواج کرد: بار اول با خانمی به نام آفاق علی آبادی که بعد از چندی با وجود داشتن یک فرزند با وی متارکه نمود. همسر دوم وی فاطمه دختر شیخ‌العراقین بیات برادر سهام‌السلطان بیات بود که از او صاحب یک دختر و یک پسر شد. از سوئی خانم ضیاءالسلطنه همسر دکتر مصدق با این فامیل خویشاوند بود، می‌گویند وی در مجالس ختم زنانه که در منزل افشارطوس در خیابان فروردین تشکیل می‌شد، شرکت می‌کرد. مادر همسر افشارطوس خانم قدس اعظم خاله ملکه توران مادر شاهپور غلامرضا بود، شاهپور غلامرضا نتیجه مجدالدوله به شمار می‌آمد. افشارطوس

هم همانطور که دیدیم برادرزاده مجدالدوله بود. وی در حدود سال 1316 توسط سرلشکر کریم آقا بوذرجمهری به دربار معرفی شد تا اداره املاک شاهنشاهی را در مازندران به عهده گیرد. مشهور است که وی در مازندران با رعایا به خشونت رفتار می‌کرد. به همین دلیل در اوایل دهه بیست مقالاتی مفصل در نشریه هراز به قلم دکتر بریمانی در وصف رفتار افشارطوس با مردم مازندران منتشر کرد که بعدها مبدل به کتابی مفصل شد.⁽¹⁾افشارطوس با وجود اینکه سابقه رفتار مناسبی با مردم مازندران نداشت، اما در دوره نهضت ملی شدن نفت، متحول گردید. او مبدل به یکی از وفادارترین افسران نسبت به نهضت ملی گردید و به همین علت از سوی مصدق به جانشینی سرتیپ کمال به عنوان رئیس شهربانی کل کشور منصوب شد. افشارطوس با برخی از چهره‌های سیاسی آن روزگار و به‌طور مشخص با حسین خطیبی مراوده داشت و از طریق خطیبی با افسرانی مثل زاهدی، سرتیپ منزه و سرتیپ بایندر در ارتباط بود. حتی در نشریات آن زمان گفته می‌شد خطیبی رئیس اداره آگاهی شهربانی است، اما واقعیت این است که مقام و موقعیت خطیبی بسیار بالاتر از این مناصب بود. از سوئی افشارطوس با مصدق روابطی نزدیک داشت، به همین دلیل افسران مزبور در صدد برآمدند از طریق او اطلاعاتی در مورد برنامه‌های آتی مصدق به دست آورند و به‌طور خاص مناسبات او را با امریکا کشف کنند. پیشتر دانستیم که عیسی سپهبدی تا چه میزان از احتمال بهبود روابط ایران و امریکا و حل مسئله نفت نگران بود، به واقع مطبوعات آن زمان بحث شرکت ایران در پیمان دفاعی خاورمیانه را برجسته می‌کردند تا حملات حزب توده علیه مصدق را که فروکش کرده بود، شدت بخشند و شورویها را هم به مخالفت با او تشجیع نمایند. اگر این سناریو محقق می‌شد، کلیه قدرتهای بزرگ آن روزگار با انگیزه‌های خاص خود در مقوله سرنگونی مصدق به همگرائی می‌رسیدند. مخالفین می‌خواستند دریابند واقعاً سطح روابط مصدق با امریکا در چه حدی است؟ آیا شایعاتی که هر روز توسط خودشان در میان مردم پراکنده می‌شد، پایه‌ای در واقعیت داشت یا خیر؟ بهترین فردی که می‌توانستند از او اطلاعات به دست آورند، همان افشارطوس بود. وی نه تنها با گروهی از افسران بازنشسته، بلکه با حسین

خطیبی هم مراوده داشت. افشارطوس پیش از اینهم به منزل خطیبی می‌رفت.

به دلیلی که بر ما دانسته نیست، افشارطوس وقتی در مقابل منزل حسین خطیبی واقع در خیابان خانقاه پلاک 106 از اتوموبیل پیاده شد، اسلحه خویش را هم به راننده داد و به او گفت در کلانتری دو منتظر باشد تا با تلفن مطلعش سازد کی برای برگرداندن او به منزل خطیبی مراجعت نماید. البته دلیل اصلی موضوع را باید در اعتماد زایدالوصف او به خطیبی و مهمانانش عنوان کرد. پیاده شدن افشارطوس از اتوموبیل مقارن ساعت نه شب سی و یکم فروردین سال 1332 بود.

شب اول اردیبهشت ماه سال 1332 خبر رسید سرتیپ افشارطوس رئیس شهربانی دولت مصدق ناپدید شده است. شش روز بعد معلوم شد حسین خطیبی با فریبکاری افشارطوس را به منزل خود آورده و سپس با همکاری افسران بازنشسته او را به خارج تهران برده و به قتل رسانیده است. شرکت کنندگان در قتل از مدتها پیش در منزل خطیبی مشغول توطئه‌چینی بودند. بهانة رفتن افشارطوس به منزل خطیبی، رفع اختلاف نظرهای افسران بازنشسته با دولت بود. برخی از مطبوعات وابسته به دربار از جمله خواندنیها به سردبیری علی‌اصغر امیرانی، اینگونه وانمود می‌کردند که گویا خطیبی برای ملاقات با فروغ خطیبی خواهر حسین خطیبی رفته و در آنجا کشته شده است. با اینکه عکس فروغ هم در مطبوعات چاپ شد، اما هرگز عکسی از حسین خطیبی در نشریات منتشر نگردید، خود همین امر نشان از اهمیت جایگاه اطلاعاتی خطیبی و ضرورت نهان کاری توسط مطبوعات دارد. سرتیپ دکتر منزه، افشارطوس را که طناب‌پیچ شده بود بیهوش‌کرد. آنگاه در تپه‌های لشکرک بعد از دو روز شکنجه با همکاری زاهدی، سرتیپ مزینی و سرتیپ بایندر وی را به قتل رسانیدند. تصمیم به قتل افشارطوس در منزل بقایی گرفته شد و سرگرد بلوچ قرائی آن را اجرا کرد.⁽¹⁾سرلشکر زاهدی که متهم به مشارکت در قتل بود، برای فرار ازمجازات در مجلس متحصن شد. رادیو تهران دلایل شرکت بقایی در قتل افشارطوس را که در 28 صفحه نوشته شده بود قرائت کرد. وزیر دادگستری تقاضای سلب مصونیت پارلمانی بقایی را نمود. وقتی خطیبی بازداشت شد، اوراقی که در منزل او بود هم به دست مأمورین افتاد. برخی از این اوراق از

نیویورک برای خطیبی ارسال شده بود، خطیبی بعدها به هنگام آزادی از بازداشت مدعی شد این مدارک مربوط به «یک مؤسسه علمی در امریکاست که من عضو وابسته آن بودم، ولی آنها اوراق را به عنوان سند جاسوسی من و ارتباط با شرکت سابق [نفت] در پرونده ضبط کردند...»⁽¹⁾این اسناد احتمالاً مکاتباتی بوده است از سوی انجمن امریکائی دوستداران خاورمیانه که مؤسسه‌ای علمی وانمود می‌شد و با تعدادی از ایرانیان در آن زمان و ادوار بعد ارتباط داشت، این تنها مؤسسه‌ای بود که در آن زمان با کسانی مثل خطیبی مرتبط بود. گازیوروسکی بر اساس اسناد آرشیوهای امریکا نشان داده است که این انجمن به واقع شعبه‌ای از سیا بود.

انگشت اتهام در ماجرای قتل افشارطوس متوجه بقائی هم بود، حسین خطیبی محرم راز او دستگیر شده بود و این امکان که بقائی نیز بازداشت شود وجود داشت. بقائی در جریان انتخابات مجلس هفدهم از دوجا رأی آورده بود: تهران وکرمان. بقائی از نمایندگی تهران استعفاء داد و اعلام کرد که نمایندة مردم کرمان است. وقتی افشارطوس کشته شد شایع گردید دولت قصد دارد انتخابات کرمان را باطل اعلام کند تا وی را که به مشارکت در قتل افشارطوس متهم بود دستگیر نمایند. عده‌ای می‌گفتند این در واقع برنامة فراکسیون نهضت ملی است و قصد دارند مصونیت سیاسی بقائی را سلب کنند. به همین دلیل عده‌ای از دوستانش خواستند وی استعفای خود را از نمایندگی مردم تهران مسترد دارد تا در صورتی که انتخابات کرمان باطل اعلام شد، او هم چنان از حوزه انتخابیه تهران نماینده باقی بماند؛ اما بقائی حاضر نشد چنین کاری انجام دهد و علیرغم تمام مخاطرات بر موضع خود باقی ماند. در جلسة سه شنبه بیست و نهم اردیبهشت ماه سال 1332 بقائی صریحاً از سید ابوالقاسم کاشانی رئیس مجلس خواست که بعد از سخنان وی دستور دهد نمایندة دولت سلب مصونیت او را رسماً تقدیم مجلس کند تا زودتر به جریان افتد. نطق مشروح بقائی در این زمینه توسط روزنامة شاهد منتشر شد.⁽²⁾

به گفته خود بقائی افسران بازنشسته یا اخراجی توسط مصدق برای حل مشکلات خود همیشه به او مراجعه می‌کردند. بقایی بعد از مدتی خطیبی را با آنها در ارتباط قرار

داد. روزی که افشارطوس ربوده شد، خطیبی به بقایی تلفن کرد و اطلاع داد که با عده‌ای از افسران به خانة او آمده‌اند تا نهار بخورند. بقایی از مجلس به خانه آمد. خطیبی او را از جریان ربودن افشارطوس مطلع کرد و گفت که «الان دربارة سرنوشتش متزلزل شده‌اند که چکار بکنند.» در ادامه خطیبی درخواست کرد بقائی چیزی بگوید تا افسران دلگرم شوند. بقایی به نزد افسران رفت. گفته شد برخی معتقدند او باید مرخص شود و این برای همه خطر دارد. عده‌ای دیگر گفتند او را زندانی نگهدارند تا وضع روشن شود «و اگر خواست فرار کند او را بکشند.» بقایی گفت «خدا کند بخواهد فرار کند» و به مجلس بازگشت.⁽¹⁾متعاقب این سخنان افشارطوس به قتل رسید.

قتل افشارطوس یکی از مهمترین قتل‌های سیاسی سازمان نظامی حزب زحمتکشان بود⁽²⁾که راه را برای ادامة هرج و مرج و زمینه سازی کودتا هموار کرد. خطیبی به افسران درگیر با مسئله قتل، وعده داده بود که با ربودن افشارطوس حکومت متزلزل می‌شود و بقایی نخست‌وزیر خواهد شد.⁽³⁾سالها بعد از این ماجرا، در تاریخ 27 مه 1985 مطابق با ششم خردادماه 1364 یعنی زمانی که هنوز بقائی در ایران اقامت داشت و به آخرین سفر خارج کشور خود نرفته بود، شبکه چهار تلویزیون انگلستان برنامه‌ای در ارتباط با کودتای 28 مرداد پخش کرد. در این برنامه فردی که گفته می‌شد از عوامل بازنشسته اینتلیجنس سرویس است،⁽⁴⁾بی آنکه صورتش نشان داده شود مدعی شد

افشارطوس به طراحی ام آی شش ربوده شده و به قتل رسیده است. در همین برنامه گفته شد که چند تن از امرای بازنشسته ارتش به رهبری زاهدی و دکتر بقائی و برادران رشیدیان عامل انجام این جنایت بوده‌اند. هدف این عملیات هم بالا بردن روحیه مخالفان دولت مصدق و تهدید طرفداران آن عنوان گردید.⁽¹⁾

 Brian Lapping: End of Empire, (NY: St. Martin’s Press, 1985).

گفتیم داربی شر مدعی است نقشه قتل افشارطوس به طراحی MI.6 و توسط برادران رشیدیان صورت گرفت. برادران رشیدیان طبق این مدعا، انگیزه کافی برای کشتن افشارطوس داشتند زیرا وی اطلاعات وسیعی از عملیات آنان داشت، لیکن برادران رشیدیان نمی‌خواستند او را بکشند و در این ارتباط داربی شر می‌گوید افسر جوانی که محافظ او در غاری در لشکرک بود و علی‌القاعده باید همان سرگرد بلوچ قرائی باشد؛ وقتی افشارطوس به شاه ناسزا گفت با طپانچه خود او را کشت.⁽²⁾ماجرای طراحی قتل افشارطوس توسط MI.6 افسانه است یا واقعیت، بحثی است که باید در مورد آن تحقیق جدی صورت گیرد. اما با قتل افشارطوس، بقایی به بهانة ارائه گزارش هیئت هشت

نفره رفع اختلاف دربار و دولت، وقت مجلس را می‌گرفت. علی زهری، نماینده مجلس، دولت را متهم به شکنجة متهمان قتل افشارطوس در زندان کرد و دولت را استیضاح نمود. خطیبی از زندان با بقایی در تماس بود. شرح شکنجة زندانیان از طرف او عنوان می‌شد.⁽¹⁾خطیبی که به حمایت‌های بقایی پشتگرم بود در زندان حاضر به اعتراف به قتل افشارطوس نشد. او معتقد بود روزنامه‌ها و مجلات مخالف مصدق باید با شدت از وی طرفداری کنند و مدعی شد دلائل برائت وی در پرونده موجود است. او در نامه‌ای محرمانه از زندان به بقایی نوشت: «موضوع آخری فعلاً ارباب قلبی است که لطفاً به او بفرمائید ای نامرد...»⁽²⁾در نامه‌های رمز متبادله میان بقایی و خطیبی عنوان «قلبی» به معنای امیراسدالله علم و عنوان «ارباب قلبی» به معنای شاه است. می‌بینیم که در پشت این ماجرا بار دیگر سیمای مرموز علم دیده می‌شود و نیز معلوم شد که شخص شاه از ربوده شدن افشارطوس اطلاع دارد و این امر در ملاقات سرتیپ سپه‌پور با وی آشکار گردید.⁽³⁾موضوع مشارکت بقایی در قتل افشارطوس در بین حزب زحمتکشان ولوله‌ای بپاکرد. حسین بنکدار ضمن ارسال نامه‌ای خطاب به‌شخصی که هویت او معلوم‌نیست خاطرنشان ساخت:

به‌طوری که در رادیو اظهار شده آقای دکتر بقایی بعد از ظهر روز چهارشنبه در منزلشان با متهمین تماس گرفته و از ایشان دربارة قتل افشارطوس استفسار نموده‌اند. ایشان در جواب آنها فرموده‌اند که نه تنها دستور قتل افشارطوس را می‌دهم بلکه تأکید می‌کنم که اینکار حتماً باید بشود. متمنّی است لطفاً بفرمائید بعد از ظهر روز چهارشنبه آقای دکتر بقایی در کجا بوده‌اند.⁽⁴⁾

این نشان دهنده حساسیت برخی از اعضای حزب زحمتکشان در قبال فعالیتهائی از سنخ دست یازیدن به قتل است. به واقع این دسته اعضاء نسبتی با گروه مافیائی سپهبدی- خطیبی نداشتند، کسانی بودند که با خلوص نیت کار می‌کردند و همانطور که تحولات دهه چهل به بعد نشان داد، اگر از بقائی حرکتی می‌دیدند که انتظار آن را نداشتند، ابتدا متعجب شده و بعد شدیداً به او اعتراض می‌نمودند. در این مقطع زمانی بنکدار در زمره کسانی بود که از نقش بقائی در قتل افشارطوس به شدت یکه خورد.

از آن سوی استیضاح زهری باعث گردید مصدق بزرگترین اشتباه تاریخی خود را مرتکب شود. او مصمم شد علیرغم توصیه برخی از هوادارانش چون دکتر غلامحسین صدیقی، دکتر کریم سنجابی، دکتر علی شایگان و دکتر عبدالله معظمی مجلس را منحل کند. به دنبال یک همه‌پرسی در دوازدهم و هجدهم مردادماه 1332 مجلس منحل شد. روز 25 مرداد مصونیت پارلمانی بقایی لغو و سپس دستگیر شد، لیکن دو روز بعد از آنکه کودتا به پیروزی رسید، وی آزاد گردید.

همزمان با بحث قتل افشارطوس و استیضاح دولت توسط زهری و بقائی، در روزنامه‌ها نوشته شد بقائی پاکتهائی به صندوق کارپردازی مجلس سپرده که حاوی اسنادی است مهم. ادعا شد در یکی از این پاکتها «اسرار ملی شدن نفت و صورت مجلسی که به امضای آقای دکتر مصدق رسیده و تصویب ترور چند نفر در همان سال می‌باشد»؛ نگهداری می‌شود. یکی دیگر از پاکتها حاوی مبلغ و فهرست پولهائی است که امریکائیها به بعضی اشخاص داده‌اند. پاکت سوم مربوط به اسناد خانه سدان و گونیهای اداره اطلاعات و استخدام شرکت سابق نفت می‌باشد. ادعا می‌شد در این پاکت اسامی جاسوسان و عمال انگلیس قید شده است. گفته می‌شد پاکت چهارم حاوی اسناد متفرقه است که ضمن آن به اقدامات میدلتن کاردار سابق سفارت انگلیس در مورد ساقط کردن حکومت چندروزه قوام‌السلطنه اشاره شده و پاکت پنجم مربوط به بازنشستگی افسران ارتش و قتل رئیس شهربانی است: «هرگاه از آقای دکتر بقائی سلب مصونیت نشود و کار به محاکمه نرسد از این اسناد ابداً استفاده نخواهد شد.»⁽¹⁾می‌بینیم که این پاکتهای ادعائی به منظور بهره‌برداری سیاسی و در راستای جنگی روانی مورد توجه واقع شده‌اند تا در درجه نخست نشان دهند مصدق که اینهمه از قتل افشارطوس عصبانی است و دستور پیگیری کسانی مثل بقائی را می‌دهد، خود چند ترور را تصویب

کرده است، اما گفته نشد این ترورها کدام هستند؟ در درجه دوم هدف نشان دادن وابستگی رجال و شخصیتهای مهم کشور به انگلستان بوده است بر طبق اسناد ادعائی خانه سدان؛ موضوعی که پیشتر در همین کتاب به شکلی مستدل اصالت آن را مورد تردید قرار دادیم. سوم اینکه بقائی با این اسناد ادعائی می‌خواست نشان دهد برخی از طرفداران مصدق از امریکا پول دریافت کرده اند و چندان رجال مورد اطمینانی هم نیستند، اما هرگز گفته نشد اینان چه کسانی اند؟ چهارم اینکه او حتی سابقه خود در موضوع ساقط کردن قوام را هم نادیده گرفت و به‌عبارتی تهدید کرد اگر مصونیت پارلمانی اش را سلب کنند، نشان خواهد داد میدلتون در سقوط قوام نقش داشته است. این البته سخنی است قابل بررسی، همانطور که ما پیشتر در حاشیه حوادث سی ام تیر 1331 به آن اشاره کردیم، اما نکته این است که حداقل بقائی نباید چنین چیزی را طرح می‌کرد، زیرا وی خود یکی از دست اندرکاران آن ماجرا بود و نباید این توهم را به وجود می‌آورد که کسانی مثل او آلت فعل میدلتون بوده‌اند. پنجمین مسئله هم راجع است به قتل افشارطوس، به واقع در همان زمان هم رازی در مورد قتل افشارطوس وجود نداشت و معلوم بود که دسیسه از کجا آب می‌خورده است. از همه اینها گذشته، اگر به واقع مصدق و تیم همراهانش مأموران قدرتهای خارجی یا قاتلان حرفه‌ای یا شریک جرم تبهکاران بودند، چرا بقائی مستندات خود را به افکار عمومی ارائه نداد و انتشار آنها را در صورتی روا دانست که از او سلب مصونیت پارلمانی نمایند؟ آیا بقائی هراس داشت مصونیت او را لغو و بازداشتش نمایند که به چنین تهدیداتی دست می‌زد؟ اصلاً چرا وقتی مجلس هفدهم به دستور مصدق و بر اساس رفراندومی که بقائی با آن مخالف بود منحل شد و شخص وی دستگیر گردید، اسناد مزبور در اختیار مطبوعات و افکار عمومی قرار داده نشدند؟ همه اینها نشان می‌داد اخباری از آن سنخ که بالاتر شرح دادیم، چیزی بیش از افسانه‌پردازی نبوده است.

رعب، وحشت و کودتا

در ایامی که بقایی جلسات مجلس را مختل می‌کرد فراکسیون نهضت ملی پس از تشکیل میتینگی بزرگ در میدان بهارستان، آیت‌الله کاشانی را از ریاست مجلس عزل کرد و دکتر معظمی را به جای او نشاند. اما شب 23 تیرماه 1332 فراکسیون نهضت ملی به‌طور دسته جمعی از مجلس استعفا دادند. علت این بود که اینان می‌خواستند مجلس را از اکثریت بیندازند و به اصطلاح پارلمانی آبستراکسیون نمایند تا مخالفین نهضت ملی نتوانند لوایح مورد نظر خود را تصویب کنند. مجلس عملاً تعطیل شده بود. در همین ایام سازمان اطلاعاتی و مخفی حزب زحمتکشان با انتشار اعلامیه‌های رعب‌انگیز به تشنج دامن می‌زد. نخستین اعلامیه در بیستم خردادماه سال 1332، درست زمانی که خطیبی در زندان به سر می‌برد، منتشر شد:

هم میهنان، برادران و خواهران

همنوعان شما یعنی بینوایان برای نجات مشروطیت و طرفداری از قانون اساسی و از بین بردن فاصلة طبقاتی و اصلاحات اساسی و فوری و نابود ساختن عمال بیگانگان و خاتمه دادن به کارشکنی‌های بیشمار حکومت‌های طومار ساز و هوچیگر و عوامفریب کمیته‌ای به نام کمیتة مجازات تشکیل داده‌اند و به زودی از طرف

کمیتة مجازات... که توسط بینوایان ساخته شده است در حساسترین نقطة تهران آزمایش کوچکی به عمل خواهد آمد. سپس مبارزه جوانمردانه بینوایان طی اعلامیه‌ای آغاز خواهد شد. درود فراوان به بینوایان از همه‌چیز محروم ایران. جمعیت بینوایان - کمیتة مجازات.⁽¹⁾

این کمیته مجارت یادآور کمیتة مجازات دورة نخست‌وزیری وثوق‌الدوله بود که عناصری مثل اسدالله میرزا ابوالفتح زاده و میرزا ابراهیم منشی زاده پدر دکتر داود منشی زاده رهبر حزب فاشیستی سومکا آن را اداره می‌کردند. در این کمیته هم که با هدف ایجاد جو رعب و خشونت و دامن زدن به‌هرج و مرج و تمهید مقدمات کودتا شکل گرفته بود، دست‌های مرموزی که البته بعضاً از سوی بیگانگان هدایت می‌شدند، دست اندرکار برخی تحولات آن زمان بودند. به یاد داشته باشیم که بحران آفرینی‌های کمیته مجازات همراه با همسوئی برخی احزاب افراطی و آشوبگر زمینه‌های لازم برای صعود رضاخان بر تخت سلطنت را هموار ساخت.

در همین ایام اعلامیه‌های سراپا منافقانه‌ای از سوی گروهی تحت عنوان «کمیتة سری مرگ» منتشر می‌شد. این اعلامیه‌ها، چنان که از شعارهای آن بر می‌آید، از طرف حزب زحمتکشان و سازمانهای مخفی آن پخش می‌شد. در نسخه‌ای از آن چنین می‌خوانیم:

بنام خداوند بخشندة مهربان

درود به روان پاک محمد

اعلامیة شمارة (2) کمیته سری مرگ

وکلای مجلس شورای ملی، روی سخن امروز و دو هفته قبل ما با شما است. در اعلامیة شمارة یک که به وسیلة روزنامة ملی و با شهامت آرام به نظر شما رسید اطلاع دادیم که مسائل مهمة کشور یعنی استقلال کشور و احترام [به] قانون اساسی مافوق‌ترین وظایف ملی شما است که باید برای حفظ کشور و قانون اساسی حتماً دکتر محمد مصدق بزرگترین نوکر و جاسوس دستگاه سِر الکساندر کادوکاو [کذا] دولت انگلستان را از نخست‌وزیری بر کنار نمائید. شما نه تنها به اخطار ما توجه نکردید بلکه عده[ای] از بیشرفترین مخلوقات بشری که به نام نماینده در میان شما هستند به جای طرد دکتر محمد مصدق دستها را تا مرفق بالا زده با هوچی‌گری برای هیپنوتیزم ملت مبادرت به میتنیگ آنهم آن میتنیگ مفتضح نمودند.

الحال مجدداً به شما سرگشتگان مایل به مقام و زندگی اخطار می‌کنیم خیانت به ملت ایران در قاموس سربازان فدائی مکتب مقدس ما نتیجه‌اش مرگ است. حمایت از دکتر محمد مصدق که تز دکترای خود را بر علیه مذهب اسلام تنظیم کرده و امروز مأمور تغییر رژیم کشور می‌باشد حکم قیام بر علیه قرآن کریم است. بهراسید از صدای فشنگ‌های طپانچه‌های تعلیم‌یافتگان مکتب مقدس ما؛ زیرا در آن موقع جز خاک و خون، آتش و ناله چیز دیگری مفهوم نمی‌شود. اگر به خود و خانواده و کسان خود علاقه‌مند هستید، دستورات صریح و نافذ ما را فوری به مورد اجرا بگذارید. در غیر این صورت مسئول عواقب وخیم خود و کسان شما، خود شما هستید.

در اهتزاز باد پرچم مقدس اسلام

شعبة اجرائیات کمیتة سری مرگ.⁽²⁾

سازمان مخفی حزب زحمتکشان شعب خود را در سایر نقاط هم دایر کرده بود. یکی از این شعب در کرمان تأسیس شد که در روز 28 مرداد با همکاری اوباش آن منطقه سرهنگ سخایی رئیس شهربانی کرمان را با وضع فجیعی به قتل رسانید. این کمیته بعدها نیز به فعالیت خود ادامه داد و در اعلامیه‌هایی که با چاپ ژلاتین منتشر می‌کرد وعده می‌داد که «مجازات کمیتة ما بیرحمانه و وحشتناک است.»

در یکی از این اعلامیه‌ها که حتی بعداً در دوره نخست‌وزیری زاهدی و در آستانة انتخابات مجلس هجدهم منتشر شد آمده بود:

همشهریان عزیز! کمیتة مجازات برای اجرای آمال و آرزوهای شما، برای مبارزه با وکلای خائن دولتی و بالاخره برای نابودی غارتگران حقوق شما تشکیل شده است. کمیتة مجازات در عین اینکه به مرام و ایدئولوژی حزب زحمتکشان علاقمند بوده و به دکتر مظفر بقایی کرمانی احترام می‌گذارد، اولین شرط عضویت خود را عدم عضویت در احزاب و دسته‌های سیاسی دیگر و بعد از آن حاضر بودن برای نوشیدن شربت پرافتخار شهادت قرار داده است...⁽¹⁾

در اعلامیه خاطرنشان شده بود کمیته «به منظور مبارزه با خائنین و به درک فرستادن آنان از کشته شدن هم هراس» ندارد. آنگاه مخالفین خود را تهدید کرده بود که «به شدت مجازات» خواهند شد.

به این شکل هر چه زمان بیشتر می‌گذشت، بر دامنه بحرانها و تشنجات خیابانی و ارعاب افزوده می‌شد. امنیت از کشور و به ویژه تهران رخت بربسته بود، اوباش با گسترش جو وحشت مردم را ناامید ساخته و آنها را مستعد پذیرش شرایطی کرده بودند که طبق آن باید از آرمانهای نهضت ملی چشم می پوشیدند، همانطور که با گسترش دامنه رعب در حین و بعد از مشروطه مردم را از این نظام سیاسی بیزار نموده بودند، به‌طوری که مشروطه خواه مساوی با آشوب طلب تلقی می‌شد. این بار هم در آستانة کودتای 28 مرداد، به‌طور مشخص سازمان نظامی حزب زحمتکشان در راستای تحقق سیاست‌های دولت‌های آیزنهاور و چرچیل جهت سرنگونی دولت مصدق آماده شده بود. سرلشکر حسن اخوی همراه با سرلشکر ارفع و سرتیپ دیهیمی، علاوه بر مشارکت

در طراحی دقیق و حساب شدة کودتا، مهیای عملیات مهم دیگری بودند. بقائی توانسته بود بسیاری از نیروهای اوباش جنوب تهران را متشکل کند. در رأس این اوباش شعبان جعفری معروف به «شعبان بی‌مخ» قرار داشت.

طبق اسناد موجود، در اوایل دی‌ماه 1329 «شعبان بی‌مخ یکی از چاقوکش‌ها و افراد شرور» تهران به چاپخانة روزنامة شاهد مراجعه کرد و «ضمن ملاقات با دکتر بقایی اظهار نمود... هر کاری شما داشته باشید برای انجام آن تا پای جان ایستادگی خواهم نمود.» در آن زمان بقایی گفته بود روز دیگری به او مراجعه نماید تا با هم صحبت کنند.⁽¹⁾حقیقتاً ارتباط عنصری شرور و هرزه با مردی سیاسی که نمایندگی مجلس را عهده‌دار بود و نفر دوم نهضت ملی به شمار می‌رفت، شگفت‌آور می‌نمود. لیکن آنگاه که در می‌یابیم همین مرد سیاسی با ابزار قتل و ترور و ارعاب و با تکیه بر همین عناصر شرور نیات سیاسی خود را پیش می‌برد، از شگفتی ایجاد شده‌اندکی کاسته خواهد شد. نیروهای شعبان بی‌مخ با اشارة بقایی و امثال او سرانجام ضربت‌های مهمی بر پیکر نهضت ملی وارد کردند. ماجرای نهم اسفند و درگیریهای خیابانی نمونه‌های بارز این ضربات قبل از کودتای 28 مرداد بودند که زمینه استیصال مردم و ناامیدی آنان از روند امور را فراهم نمودند.

پیشتر در همین کتاب از ماجرای قتل احمد دهقان سخن گفتیم، جواد جعفری در کتابی با عنوان گفت و شنفت به صراحت می‌گوید که مرتضی لنکرانی روزی در خیابان فردوسی تهران به او گفته است طبق دستور خسرو روزبه در جستجوی او بوده‌اند تا مدرکی بیابند و بتوانند دادرسی حسن جعفری برادر جواد و متهم به قتل احمد دهقان را اعاده کنند، «اما متأسفانه روابط نزدیک شما با دکتر مظفر بقائی به علت اینکه او را از عوامل خطرناک رکن دو می‌دانیم، عملاً این ارتباط را که ممکن بود مخاطراتی ایجاد کند، غیر ممکن می‌کرد.»⁽²⁾

در همین کتاب که متأسفانه اصل آن در دسترس راقم این سطور نیست، جعفری ادامه می‌دهد که می‌دانسته بقائی در آن هنگام با گروه کثیری از انشعابیون حزب توده و کسانی دیگر مرتبط است، «علاوه بر اینها بر من مکشوف بود که دکتر بقائی با کمک

حسین خطیبی و سرهنگ پاکروان (تیمسار پاکروان بعدی) به شاه وانمود کرده است که سازمان مخفی او مرکب از گروه ضربتی است که همه گونه قدرتی را در انجام هر اقدامی به سود مملکت برای مبارزه با کمونیسم حائز است.»⁽¹⁾بقائی «این مرد شگفت‌انگیز سیاست ایران»⁽²⁾آن روز به جعفری گفته بود به خطیبی که در وعده گاهی منتظر اوست، باید تلفن بزند. جعفری ادامه می‌دهد: «بعد از این حرف، چند دقیقه‌ای اتاق کتابخانه را برای من گذاشت و خودش برای مکالمه محرمانه با حسین خطیبی به اتاق دیگر رفت. اما بعد از بازگشت، مطلب مهمی را که در مذاکره با حسین خطیبی دریافته بود، برای من تعریف کرد و در حالیکه با سرعت برای تعویض لباس و آماده شدن برای رفتن به خارج از منزل به حرکت در آمده بود، گفت: هم اکنون باید بیمارستان شفا یحیائیان را به وسیله عده‌ای از افراد سازمانی زیر نظر بگیریم، زیرا آنجا حوادثی در جریان است که شاید قسمتی از نقشه ما را در دستگیری سران فراری حزب توده تأمین کند. آن شب دیگر ممکن نشد که من چگونگی جریان آن امر را از دکتر بقائی بپرسم؛ لیکن خیلی بعد، روزی دکتر بقائی به من گفت: آن شب موضوع مکالمه محرمانه من با خطیبی این بود که وی به من خبر داد احمد قاسمی عضو کمیته مرکزی حزب توده- که از سران فراری حزب بود- شب گذشته در مخفیگاه خود به علت شدت درد آپاندیست به حالت مرگ افتاده و دکتر مرتضی یزدی به کمک یکی از پزشکان توده‌ای بیمارستان شفا یحیائیان- که خودش سابقه سمت ریاست آن را داشته است- دست بالا کرده و به‌طور ناشناس احمد قاسمی را به آن بیمارستان انتقال داده و با تردستی و مهارت عمل کرده است. آقای حسین خطیبی بعد از جریان عمل و گریختن دکتر یزدی به اتفاق بیمار از جریان امر خبر شده؛ اما وقتی در صدد اقدام برآمدیم، کار از کار گذشته و تیرمان به سنگ خورده بود.»⁽³⁾

به واقع بقایی از همان ایامی که فعالیت سیاسی خود را تشدید کرد، با عده‌ای از امرای ارتش نیز پیوندی استوار داشت. در حقیقت از آن به بعد دست نامرئی ارفع در بسیاری از عملیات بقایی قابل مشاهده است. همانگونه که در نامه‌های خطیبی ملاحظه

کردیم، حزب زحمتکشان دارای سازمانی نظامی بود که زیر نظر وی و ظاهراً تحت رهبری بقایی عمل می‌کرد. فعالیت‌های این سازمان را در سازماندهی عملیات و تشکیل کمیته‌های ترور تا اندازه‌ای ملاحظه کردیم و اینک باید خاطر نشان کنیم که این سازمان در حقیقت سالها پیش از کودتا و حتی پیش از تاسیس حزب زحمتکشان دایر شده بود. بقایی در راستای مبارزه علیه رزم‌آراء، از کمکهای سرلشکر ارفع بهره‌برداری بسیار می‌کرد. او به تشکیلات حزب آریا نزدیک شد و به کمک دیهیمی، اخوی و ارفع دلایل و مدارکی برای تحریک بیشتر کمپانیهای نفتی غرب و سیاستمداران مرتبط با آنها علیه دولت ساعد فراهم آورد و در جریدة شاهد منتشر کرد.⁽¹⁾مخالف خوانی‌های بقایی در چارچوب مبارزة غیرعلنی امپریالیست‌های آمریکایی و انگلیسی و نیز شرکتهای فراملیتی با یکدیگر به منظور تسلط بر نفت ایران معنادار است و تحرکات سیاسی او به این منظور انجام می‌گرفت که در صفوف نهضت ملی رخنه نماید. همین افراد حزب آریا بخشی از عناصر سازمان نظامی حزب بقایی را تشکیل می‌دادند که در حساس‌ترین لحظات تاریخی عمده‌ترین ضربة خود را بر پیکر نهضت وارد کردند.

بقایی از حربة ترور و ابزار ارعاب و وحشت به خوبی سود می‌جست. اعتقاد به ایجاد رعب یکی از خصایص شخصیتی او به شمار می‌آمد. مثلاً مأمور ویژة دایرة تجسس اطلاع داد که در شب 14 دی سال 1329 اکبر آذرین متصدی دفتر سازمان نظارت برآزادی انتخابات گفته است: «به خدا اگر یک نفر پیدا می‌شد که [ابوالقاسم] فروهر⁽²⁾را ترور کند دیگر هیچ کس جرئت نخواهد کرد به نفع شرکت نفت صحبت نماید.»⁽³⁾آذرین یکی از نزدیکان بقایی بود که قبلاً کارمند وزارت دارایی بود و در آن زمان بیکار شده بود.

به‌هر روی در حوادث منتهی به 25مرداد سال 1332 روزنامه شاهد در زمره روزنامه‌هائی بود که احکام جعلی انتصاب زاهدی و عزل مصدق و نیز مصاحبه ساختگی زاهدی را که توسط سیا تدوین

شده بود، چاپ کرد. دکتر دونالد ویلبر مأمور سیا و از عوامل براندازی مصدق که بعدها سندی از سیا را در ارتباط با کودتا تدوین کرد، صراحتاً می‌نویسد که روزنامه‌های شاهد، ستاره اسلام، جوانان آسیا، آرام، مرد آسیا، ملت ما، داد و ژورنال دو تهران این احکام و آن مصاحبه جعلی را منتشر نمودند.⁽¹⁾

این همان گزارشی است که در اوایل تیرماه 1379 مطابق با اواسط ژوئن 2000 در سایت اینترنتی روزنامه نیویورک تایمز منشتر شد. از این سند سه ترجمه به فارسی موجود است: ترجمه‌ای توسط دکتر غلامرضا وطندوست استاد تاریخ دانشگاه شیراز، ترجمه‌ای از دکتر حمید احمدی استادیار علوم سیاسی دانشگاه تهران و ترجمه‌ای دیگر که توسط وزارت خارجه منتشر شده و بسیار مغلوط است. در نسخه وزارت خارجه حتی نام کتاب را «امریکا و تحولات ایران» نهاده‌اند که این عنوان هیچ ربطی به محتوا و مضمون کتاب ندارد و اصلاً در متن اصلی چنین عنوانی وجود ندارد. برای اطلاع در مورد عملیات سیا جهت سرنگونی مصدق و نقش سرویس اطلاعاتی انگلیس در کودتای 28 مرداد، این سندی است بسیار گویا. نک: اسرار کودتا؛ اسناد محرمانه سیا در باره عملیات سرنگونی دکتر مصدق، ترجمه دکتر حمید احمدی، (تهران: نشر نی، 1379)

در آستانة کودتای 28 مرداد بسیاری از مسائل علنی شده بود. بالاخص بعد از ماجرای قتل افشارطوس ارتباط پیچیدة بقایی با شبکه‌ای از افسران وابسته و باند چاقوکشان به رهبری شعبان بی‌مخ، امیر موبور و حبیب سیاه علنی‌تر گردید. انجام رفراندوم به منظور انحلال مجلس هفدهم تهدیدی جدی علیه بقایی به شمار می‌رفت. او گفته بود در صورتی که مجلس منحل شود فعالیت خود را از طریق سازمان مخفی حزب ادامه خواهد داد.⁽³⁾از آن طرف به محض اینکه نتیجه رفراندوم در باب انحلال مجلس منتشر شد آیزنهاور طی مصاحبه‌ای مطبوعاتی اعلام کرد:

تهدید کمونیست‌ها نسبت به آسیا برای آمریکا بسیار شوم و نحس است. گمان می‌کنم امروز صبح در روزنامه‌ها خوانده‌اید که مصدق توانست بر پارلمان فائق آید و خود را از آن خلاص سازد. البته مصدق در این اقدام از حزب کمونیست ایران استفاده می‌برد. تمام این اوضاع آن صفحات برای آمریکا شوم و نحس می‌باشد. زیرا اگر دنیا این نقاط را از دست بدهد چگونه می‌تواند امپراتوری ثروتمند

اندونزی را نگاه دارد. در این صورت ملاحظه می‌کنید که این راه را در جایی باید مسدود کرد و دیر یا زود بایستی مسدود گردد و ما مصمم به این کار هستیم.⁽¹⁾

این تصمیم به زودی محقق شد و کودتای آمریکائی ـ انگلیسی 28 مرداد به انجام رسید.⁽²⁾در این کودتا نیروهای بقایی در کنار چاقوکشان شعبان بی‌مخ قرار داشتند و طرفداران وی در شهرستانها نیز به فعالیت مشغول بودند. ناصر بقایی، پسرعموی او در کرمان، نامه‌ای از طریق منصور رفیع‌زاده ارسال کرد و در آن از تظاهرات طرفداران بقایی در روز 28 مرداد سخن گفت.⁽³⁾شبکة مخفی حزب زحمتکشان در تهران و شهرستانها، همراه با سازمان نظامی حزب، نقش مخربی ایفا کردند که یکی از آنها قتل فجیع سخایی، رئیس شهربانی کرمان، بود. سخن گفتن در باب شبکه پیچیده‌ای که کودتای بیست و هشتم مرداد را سازماندهی و اجرا کرد، از حوصله این بحث بیرون است و باید البته در جای مناسب خود مورد بحث جدی تری واقع شود، اما در این نکته تردیدی نیست که شبکه نیروهای طرفدار بقائی که از همان آغاز برای به بن بست کشانیدن نهضت ملی در تلاش بودند و به اشاره سپهبدی و خطیبی و زهری از انجام کودتا حتی از حدود یک سال پیش تردیدی به خود راه نمی‌دادند، در این عملیات نقش بسیار مهمی ایفا کردند.

این «خدمات» از نظر شاه دور نماند و بسیاری از کودتاگران از وی نشان افتخار دریافت کردند. در فهرست کسانی که این نشان را اخذ نمودند نام دکتر مظفر بقائی هم دیده می‌شد. مدتی بعد از کودتا رئیس ستاد ارتش، سرلشکر نادر باتمانقلیچ نامه‌ای خطاب به بقایی نوشت. در این نامه آمده است:

«جناب آقای دکتر بقایی

به فرمان مطاع شاهانه به پاس فداکاری‌هایی که در قیام ملی 28 مرداد ابراز داشته‌اید

به اعطاء یک قطعه نشان رستاخیز درجه یک مفتخر می‌گردید.»⁽¹⁾این بود پاداش بقائی در قبال آنهمه تلاش برای فروپاشی نهضت ملی.

عزیزالله امیر رحیمی هم در سی و یکم شهریور ماه نشان درجة یک رستاخیز را دریافت کرد و به فرمان شاه از یکم مهر آن سال به درجة سرهنگ تمامی نائل آمد. یک ماه بعد شاه او را ارتقاء مقام داد:

«با تأئیدات خداوند متعال، ما پهلوی شاهنشاه ایران به پاس خدمت و نظر به مراتب لیاقت سرهنگ ستاد عزیزالله [امیر] رحیمی بنا بر استدعای وزارت دفاع ملی به موجب این فرمان همایون مشارالیه [را] به آجودانی خود قرین افتخار می‌نمائیم.»⁽²⁾اما امیررحیمی اندکی بعد به اشتباه خود پی برد و سپس در بیستم آبان‌ماه 1335 بدون اطلاع بازنشسته گردید و حتی ارتقاء درجه پیدا نکرد. یک روز بعد از اعلام حکم بازنشستگی امیررحیمی، وی نامه‌ای خطاب به رئیس ستاد ارتش نوشت و علت این عمل ناهنگام را جویا شد. پاسخ چنین بود:

سرکار سرهنگ عزیزالله رحیمی

بازگشت به نامة مورخة 21/8/35 از بازنشستگی سرکار که جزو افسران منتصب ستاد بزرگ ارتشتاران بوده‌اید کوچکترین اطلاعی نداشتم و بنا به تقاضای اینجانب نیز نبوده است. پس از تحقیق معلوم شد که اعلیحضرت همایون شاهنشاهی مستقیماً به ریاست ستاد بزرگ ارتشتاران اوامری صادر فرمودند. رئیس ستاد ارتش ـ سرلشکر آریانا.⁽³⁾

شاید لازم به توضیح باشد که کودتای 28 مرداد با شعار مبارزه علیه کمونیسم طراحی و به نتیجه رسید. تحقیقات جدید نشان می‌دهد نام رمز عملیات که توسط انگلیسیها به کار گرفته می‌شد، یعنی واژه TPAJAX، اساساً همین نکته را در بردارد. به روایت گازیوروسکی پیشوند TP نشان دهنده عملیات پنهانی است؛ نیز این دو حرف مخفف حزب توده به زبان انگلیسی است که Tudeh Party است. واژه آژاکس هم اساساً

نام شایع یک مایع پاک کننده خانگی بوده است، «و بدین ترتیب TPAJAX دلالت بر تلاشی برای پاکسازی ایران از حزب توده داشت.»⁽¹⁾

فصل نه

دولت زاهدی و آرزوهای برباد رفته

بقایی که دولت فضل‌الله زاهدی را انتقالی می‌پنداشت و صعود خود به قدرت را قطعی می‌انگاشت به زودی متوجه شد که این نظامی کهنه‌کار حاضر به واگذاری سمت نخست‌وزیری نیست. دولت آمریکا همه گونه حمایت را از دولت زاهدی اعلام کرد و حتی کمک‌های چند میلیون دلاری به فاصلة چند روز بعد از کودتا در اختیار او قرار داد. بدینسان، روند تحولات شکل مطلوب بقایی را نداشت. در همین ایام معلوم شد که ادعای بقایی و دوستانش دال بر اجرای اصول مشروطه سلطنتی که طبق آن شاه هیچ‌گونه مسئولیت اداری و اجرایی ندارد، بی‌اساس است.

سپهبدی تأکید می‌کند که هدف وی و یارانش حفظ «مقام شامخ سلطنت» است و هر آن چیزی که اقتدار شاه را مورد توجه قرار ندهد از نظر آنها مردود است. از نظر وی جرم مصدق آن بود که «اول مجلس سنا را، که پایگاه سلطنت بود، به دست مجلس [شورای ملی] منحل ساخت، سپس به انحلال و تضعیف و هرج و مرج ارتش شاهنشاهی که دومین ضامن بقای سلطنت و فرماندهی کل قوا بود پرداخت. پس از آن با دربار و مستقیماً با مقام شامخ مشروطة ملی طرف شد و کلنجار رفت»⁽¹⁾و به همین دلایل آنها به سرنگونی او اقدام کردند. این تذکرات هشداری به زاهدی بود و نتیجة طبیعی آن اینکه طرفداران بقایی به هیچوجه من‌الوجوه به تضعیف نهاد مطلقه سلطنت رضا نخواهند داد.

واژه‌هائی که بقائی در تبریک سالروز تولد شاه در چهارم آبان ماه سال 1332 بر زبان

آورد و پاسخ شاه خود گواهی است بر این مدعا که بقائی سلطنت محمدرضاشاه پهلوی را مصون از هرگونه تعرضی می‌دانست. این مراسم در همان سال 1332 انجام شد و در آن بقائی به نمایندگی از سوی نمایندگان مجلس هفدهم به شاه سالروز تولدش را تبریک گفت و خاطر نشان کرد: « باید عرضه بدارم که این عید برای دو میلاد است، یکی میلاد اعلیحضرت و دیگری میلاد کشور که در اثر این پیشامد مهلک⁽¹⁾از خطر گذشت و ما همه از جریان گذشته عبرت گرفته و امیدواریم تحت توجهات ذات شاهانه اوضاع کشور روز به روز بهبود یابد.»⁽²⁾شاه هم از بقائی تشکر کرد و ابراز خوشوقتی نمود که در یک « مجمع آزادی » که امتحان خود را هم داده‌اند صحبت می‌کند و از نعمت آزادی در ایران آن روز یاد کرد. نیز شاه ابراز امیدواری نمود که با حفظ قانون اساسی حداقل معیشت برای مردم مهیا شود.⁽³⁾با این وصف رفتار بقائی در برابر دوست دیرینه اش یعنی زاهدی به گونه‌ای دیگر بود. بقائی بار دیگر خود را سپر بلای شاه کرد تا افکار توده‌های مردم را که به شدت از کودتای بیست و هشتم مرداد و بحث برقراری رابطه با انگلستان یکه خورده بودند، به جائی دیگر منحرف نماید و طبق معمول بار گناهان را به دوش کسی دیگر بیفکند.

در دوره زاهدی شاید حزب زحمتکشان ودستگاه رهبری آن در این اندیشه بودند که بقائی بعد از این ماجرا به نخست‌وزیری خواهد رسید، اما نتیجه چیز دیگری شد و آن هم نخست‌وزیری فضل‌الله زاهدی بود که بیشتر مورد اعتماد غرب بود. اندکی بعد بقائی مخالفت خود را با زاهدی علنی ساخت، مخالفت بقائی با زاهدی البته علت دیگری نیز داشت؛ معلوم شد شاه به نخست‌وزیری وی رضایت ندارد و از این می‌ترسد که تجربِۀ دورۀ رزم‌آراء بار دیگر تکرار شود. بقائی به این امر متشبث شد که سیاست اصولی او همیشه مخالفت با نخست‌وزیری نظامیان بوده است، به همین دلیل وی با زاهدی نیز مخالفت خواهد کرد و اعلام داشت که با او نیز مثل مورد رزم‌آراء مقابله خواهد نمود. بقائی بر این باور بود که نخست‌وزیری زاهدی از زمان صدور فرمان آن توسط شاه تا مقطع ِِپیروزی کودتا قابل قبول است، اما ادامۀ کار وی پذیرفتنی نیست. از دیگر علل مخالفت بقائی با زاهدی این بود که نخست‌وزیر اعلام کرده بود مقدمات انتخابات مجلس هیجدهم را برگزار می‌کند، بقائی بر این باور بود که انحلال مجلس هفدهم به دست مصدق خلاف قانون بوده و چون دورۀ مجلس در آن زمان خاتمه نیافته بود، باید این مجلس باز هم به کار خود ادامه دهد تا مهلت قانونی آن به سررسد و سپس انتخابات مجدد برگزار شود. اما علت مهم‌تر دیگری نیز در بین بود و آنهم برقراری ارتباط ایران و انگلیس قبل از خاتمۀ نهائی کار نفت بود.

بقائی و بحث روابط ایران و انگلیس

روز سه‌شنبه 28 مهرماه سال 1332 یعنی درست دو ماه بعد از کودتا، آنتونی ایدن وزیر امور خارجۀ انگلیس طی نطقی در مجلس عوام این کشور تمایل خود و کشورش را به برقراری روابط سیاسی با ایران اعلام کرد؛ وزیر مختار سویس یعنی حافظ منافع بریتانیا در ایران در دوره قطع روابط دو کشور؛ در تهران اعلامیۀ دولت انگلیس در این ارتباط را در اختیار زاهدی قرار داد و وی نیز در پاسخ بیانیه‌ای منتشر کرد و آنرا در جراید تهران منتشر نمود. اعلام شد که از نظر دولت ایران بین دولت و ملت ایران و انگلیس کدورت اساسی وجود ندارد که نتوان به رفع آن همت گماشت و تنها انتظار ایران این است که برای حل اختلافات در مسئلۀ نفت قوانین مصوبۀ ایران، یعنی اصل ملی شدن نفت محترم شمرده و اصل حیثیت ملّی ایران در نظر گرفته شود و عدالت و انصاف در رفع اختلافات مورد توجه جدّی قرار گیرد. در همین زمینه بود که حزب زحمتکشان جزوه‌ای منتشرکرد و دیدگاههای خود را برای مردم بیان داشت. در این جزوه قطع روابط ایران و انگلستان به دلیل رفتار خصمانۀ انگلیس دانسته شد، رفتاری که از سوی این کشور در برابر ایران اعمال می‌شد و مسئلۀ نفت نیز به این مسائل افزوده شده بود. گفته شد که این قطع ارتباط فقط به دلیل مسئلۀ نفت نبوده است، به همین دلیل تا وقتی زمینه‌های اساسی حل اختلافات به وجود نیامده است، برقراری روابط مسئله‌ای خصمانه تلقی می‌شود. این رفتاری ناشایست خواهد بود که ملت ایران تسلیم آن نخواهد شد. خواسته شد دولت انگلستان به سیاست‌های خود در برابر ایران با تجدید نظر برخورد نماید و به‌طور عملی نشان دهد فصل نوینی در روابط دوجانبه گشوده شده است. احترام به قوانین کشور ایران و تضمین دادن دولت زاهدی برای این

منظور، از مهم‌ترین شروط برقراری مجدد روابط به شمار آمد. ایدن در نطق خود گفته بود باید موقعیت و موفقیت شرکت نفت انگلیس و ایران حفظ شود،⁽¹⁾به همین دلیل حزب و در واقع بقائی بر آشفت که: اوّل پیاله بعد بدمستی، حال چگونه است که پیش از برقراری رابطه؛ دولت انگلیس شرط و شروط تعیین می‌کند؟

حزب تذکر داد که میدلتون کاردار سفارت انگلستان در ایران در یازدهم مردادماه سال 1330مطابق با سوّم اگوست 1951اطلاع داده بود دولت انگلیس اصل ملّی شدن صنعت نفت را در ایران پذیرفته است و هیچ قید و شرطی نیز در آن نگنجانیده بود، این واقعیت در 22مهر سال 1331برابر با چهاردهم اکتبر 1952توسط خود ایدن مورد توجه قرار گرفته و بر آن تأکید شده است. بنابر این ملت ایران راضی نیست حتی به اندازۀ یک سر سوزن از آن‌چه تاکنون به دست آورده است عقب نشینی کند. مسئلۀ فروش نفت باید برطبق قوانین مصوب دولت ایران حل و فصل شود وآنگاه امکان برقراری رابطه مجدد وجود خواهد داشت. در بیانیۀ حزب آمده بود:

نخست‌وزیر سابق ایران دکتر مصدق‌السلطنه اکنون تحت محاکمه است؛ در بحبوحۀ قدرت او در همین روزنامۀ شاهد ما نوشتیم که جناب دکتر مصدق‌السلطنه به نهضت ملّی ایران خیانت کرد و با دلایل زیاد خیانت او را ثابت کردیم، بعد از آن هم مرتکب جنایاتی شد و بالاخره هم با زیر پاگذاشتن فرمان ملوکانه علیه سلطنت مشروطۀ ایران قیام کرد، آن هم قیام مسلحانه و به همین جرم اکنون تحت تعقیب است و ما خواهان تعقیب او هستیم.⁽²⁾

در ادامۀ این بیانیه آمده بود با اینحال مصدق به کشور خدمت هم کرده است، نوشته شد تا وقتی مصدق به ملت ایران تکیه داشت و طبق خواسته‌های آنان عمل می‌کرد مصدر خدمات بزرگی شد و یکی از خدماتش همین قطع رابطۀ ایران و انگلستان بود.⁽³⁾در بیانیه حزب زحمتکشان و در واقع بقائی آمده بود مصدق بیش از همه به حزب زحمتکشان ضربه زد و «اگرتفضل الهی ضمن موفقیت قیام 28 مرداد ما را از چنگال او نجات نداده بود روز جمعۀ سی ام همان مرداد پس از محاکمۀ صحرائی قلابی مانند

جنایتکاران به دار آویخته شده بودیم.» در ادامه، حملات شدیداللحنی علیه زاهدی انجام گردید. اعلام شد روزنامه‌های متملق از خیانتهای بیست و هشت ماهۀ دکتر مصدق سخن به میان می‌آورند و این را فراموش می‌کنند اگر مصدق خدمت یا خیانت کرده بود، در نصف این مدت زاهدی همکار او بوده است: «اگر دکتر مصدق بایستی برای تمام دوران زمامداری خود محاکمه شود سپهبد زاهدی هم باید روی نیمکت مجرمین پهلوی او بنشیند.»⁽¹⁾بقائی ضمن حمله به مطبوعات طرفدار برقراری رابطۀ سیاسی با انگلیس و نیز به مفسرین رادیو تهران حمله کرد و گفت مصدق مجرم است و باید مجازات شود، اما نه ملت ایران و نه تاریخ هیچگاه خدمات او را هم فراموش نخواهند کرد و تجدید روابط با دولت انگلستان هم نه با نطقهای جناب مستر ایدن و نه با فراموشانیدن خدمات دکتر مصدق میسر نخواهد بود.»⁽²⁾جالب این است که بقائی، زاهدی را شریک به قول او جنایتهای مصدق می‌داند زیرا در نصف دوره نخست‌وزیری مصدق، همکار او بوده است. اما واقعیت این است که زاهدی بیشتر با بقائی محشور بود تا مصدق، از زمان تشکیل جبهه ملی گرفته تا ماجرای تشنجات خیابانی، از نهم اسفند ماه 1331 گرفته تا کودتای بیست و هشتم مرداد.

به‌هر حال از سوی دیگر علی زهری مدیر روزنامۀ شاهد و نزدیکترین یار دکتر بقائی هم ضمن صدور بیانیه‌ای اعلام کرد ملت ایران از انگلیس و سیاست انگلیس تنفر شدید دارد. او مناسبات یکصد سالۀ اخیر را نشان دهندۀ این معنا دانست که دروغ و تزویر و ریا مقتضای سیاست انگلیس است و اظهارات ایدن هم نشاندهندۀ دروغ گوئی اوست و می‌خواهد نهضت ملت ایران را خفه کند⁽³⁾. زهری خاطرنشان کرد ایدن گفته است دولت محافظه‌کار چرچیل و دولت کارگری کلمنت اتلی هیچ کدام قانونی بودن عمل مصدق را تأئید نکرده بودند و دولت انگلیس موظف است موقعیت شرکت نفت را حفظ کند. این است راز و رمز مخالفت بقائی و زهری با تجدید روابط با انگلستان. به واقع آنها بر این باور بودند نباید انحصار نفتی شرکت سابق تجدید شود و اجرای طرح کنسرسیوم را که مورد حمایت آشکار بقائی قرار داشت، و عباس مزدا هم البته آن

را تدوین ساخته بود، خواستار بودند. این موضع البته مورد پذیرش شرکتهای فراملیتی بود که در دوره همین زاهدی با تشکیل کنسرسیوم به حدود پنجاه سال سلطه انحصاری شرکت نفت انگلیس و ایران خاتمه دادند.⁽¹⁾

قبل از این حادثه زهری به ایدن که خواستار بازگشت انحصار نفتی شرکت سابق بود، پاسخ داد: «انحصار فروش نفت ایران به هیچ کس داده نخواهد شد»، یعنی این‌که ایران حاضر به پذیرش اعادۀ قدرت شرکت سابق نفت نیست و دعاوی نیز باید در دادگاه بین‌المللی لاهه حل و فصل شود. و اما: « ما از نقش امریکا در این میان اطلاع کامل و درستی نداریم. آیا امریکا می‌داند که نتیجۀ وساطتش در این مورد ممکن است آخرین توجه و امیدی را که هنوز در ایران نسبت به ملت امریکا وجود دارد، به کلی زایل سازد؟»⁽²⁾جوهر بیانیۀ حزب که در واقع دو بیانیه به قلم بقائی و زهری بود این است که باید بین عملکرد مصدق قبل و بعد از سی تیر 1331 تمایز قائل شد، در غیر این صورت اصل ملّی شدن نفت مورد سؤال واقع می‌شود و مشروعیت آن از بین می‌رود. در مذاکره با دولت انگلیس هم باید خاطرنشان شود که دولت ایران دیگر حاضر نیست انحصار نفتی شرکت سابق را قبول نماید و انتقاد به زاهدی نیز این بود که چرا برای برقراری روابط شرط و شروطی قائل نشده است.

درباره یک نامه تاریخی

در واقع صورت مسئله به این شکل بود که بعد از نطق ایدن، زاهدی مسئلۀ برقراری روابط با انگلیس را با عده‌ای از رجال و سیاستمداران مطرح کرد، در این جلسه بقائی و زهری هر دو حضور داشتند، با این وصف تحلیل رفتار بقائی و دوستش باید بر چه اساسی صورت گیرد؟ بیهوده نبود که اعلامیۀ بقائی و زهری بازتاب غریبی در بین کسانی داشت که با آنها آشنا بودند، اینان در شگفت بودند که بقائی که در آن جلسه به این مسئله اعتراضی نکرده بود، امروز چرا با این امر مخالفت می‌کرد؟ در تاریخ 21آذرماه سال 1332متعاقب مخالفت‌های بقائی و حزب زحمتکشان با زاهدی فردی به نام کامران کامکار نامه‌ای به وی نوشت. کامکار توضیح داد نمی‌تواند مبارزۀ حزب علیه زاهدی را درک کند و مسائلی وجود دارد که قادر به حل آن‌ها نیست از جمله این‌که بقائی و زهری و دوستان حزبی آن‌ها روز 28مرداد را قیام ملّی مردم تهران علیه دولت زورگوی مصدق دانسته‌اند در حالی‌که در رادیوی دولتی نیز تا دو سه روز بعد از آن واقعه، ماجرای بیست و هشتم مرداد را قیام سربازان و افسران و درجه داران می‌نامیدند و رادیو «بعداً شاید در اثر تلقین امثال حضرتعالی لحن خود را عوض کرد.»⁽¹⁾کامکار و دوستانش از طرفداران حزب بودند به همین دلیل در راه این حزب تلاش های زیادی کردند، پس حق خود می‌دانستند از دستگاه رهبری بپرسند و از بقائی به شرافتش و به قید سوگند بخواهند که آیا واقعاً در بین کسانی که بیست و هشتم مرداد را آفریدند، امکان دارد بتوان صد تن پیدا کرد که بدون در نظر گرفتن منافع شخصی در آن دخالت کرده باشند؟ و بالاتر این‌که « اگر چنین فردی وجود داشت آیا دولت امریکا، هندرسون و وارن⁽²⁾و دیگر عمال امپریالیسم در این قیام ملّی(!)⁽³⁾دخالتی داشتند یا خیر؟ و اگر چنان‌که روز 28 مرداد مردم واقعی تهران قیام کردند چرا نتیجۀ آن باز شدن غیر قانونی سنا، بازگشت رجال پوسیدۀ انتلیجنت سرویس [کذا] و به قول شما سناتورهای کمپانی بود» و چرا نتیجۀ این قیام تجدید رابطه با انگلیس بود؟

کامکار نوشت حزب زحمتکشان و شخص بقائی از بدو معرفی کابینۀ زاهدی به آن حمله می‌کنند، اما سؤال این است آیا رئیس دولت ایران چرچیل و آیزنهاور است یا نمایندگان آنها در ایران قدرت را به دست گرفته‌اند و اگر شق دوّم صحیح است چرا

علت را که امریکا و انگلیس است رها کرده‌اند و به معلول چسبیده اند؟ از طرفی دولت زاهدی به باور کامکار به توصیۀ ایدن معرفی شده است و باید دید از سوی رجال ایرانی مراتب لیاقت او تأئید شده است یا نه، اگر نه چرا عامل اصلی معرفی زاهدی را مورد حمله قرار نمی‌دهند و به وی حمله می‌برند؟ نویسنده ذکری از عامل اصلی معرفی کابینۀ زاهدی یعنی شاه به میان نیاورده است و به جای نام وی نقطه‌چین گذاشته است. کامکار در عین حال یادآوری کرد که به قول روزنامۀ شاهد در جلسۀ محرمانه زاهدی با رجال کشور، بقائی گفته است به زاهدی علاقه دارد و بعد پرسیده شد « آیا برقرارکنندۀ روابط با انگلیس که به فرمایش خودتان تسلیم بدون قید وشرط و بی‌شرمانه می‌باشد قابل احترام و محبت است؟!»⁽¹⁾

خاطرنشان شد بقائی گفته است مصدق تا قبل از سی تیر منشاء خدمات مهمی برای ایران بود، مصدق اکنون در حال محاکمه است به این دلیل که فرامین شاه را اجرا نکرده است، حال با توجه به این‌که در تاریخ معاصر ایران هیچ نخست‌وزیری خدمت نکرده و همه خیانت کرده‌اند، چرا بقائی به پاس خدمات مصدق از او دفاع نمی‌کند: «چرا در برابر دادگاه سکوت می‌کنید و حتی دادستان قلابی و بیسواد ارتش⁽²⁾را [علیه مصدق] راهنمائی می‌نمائید؟»⁽³⁾پرسیده شد چرا بقائی در برابر حملات مطبوعات به مصدق سکوت می‌کند: «آیا غیر از این است که می‌خواهید روزنامه‌ها آزاد نباشند و نتوانند به این عدم آزادی اعتراض کنند و فقط شما به آن معترض باشید و برای خودتان وجه⁽⁴⁾بتراشید ولی با این روش که درپیش گرفته اید فقط باید گفت آرزو بر جوانان عیب نیست.»⁽⁵⁾

کامکار در آن ایام دانشجوی دانشگاه تهران بود به همین دلیل یاد آوری کرد «چند روز است که جناب مستطاب اجل اکرم آقای ریچارد نیکسون معاون محترم و معزز رئیس بزرگوار جمهوری امریکا به تهران نزول اجلال فرموده‌اند» و ادامه داد که روزنامۀ شاهد نوشته است توده‌ایها برای انحراف اذهان از رابطه با انگلیس این موضوع را بزرگ کرده اند. او نوشت در درجه نخست مخالف با کمونیسم، حزب توده و گردانندگان آن

است و همیشه علیه آن مبارزه کرده است و با اعلامیه‌های حزب توده علیه نیکسون مخالف است، اما یک چیز است که نمی‌توان آن را نادیده گرفت «و آن این است که آقای نیکسون فقط برای احوالپرسی از شاه و زاهدی به ایران نیامده است بلکه این مسافرت دنبالۀ تجدید روابط است و قطعاً با سازمان دفاعی خاورمیانه [سنتو] مربوط است وگرنه معقول نبود که وزیر خارجۀ امریکا تمام خاورمیانه را بگردد و به ایران نیاید ولی معاون رئیس جمهور از خاوردور یعنی چند صد هزار کیلومتر فاصله خود را به تهران برساند.»⁽¹⁾از بقائی انتقاد شد چرا در مورد این مسافرت اظهار عقیده‌ای نکرده است. در خاتمه نوشته شد اگر این نامه در شاهد چاپ شد و یا این‌که به آن جوابی داده شد کماکان برای بقائی و حزب او فعالیت خواهد کرد، در غیر این صورت او را از قماش میراشرافی، تقی زاده و امثالهم خواهد دانست و او را قاتل افشارطوس تلقی می‌کند و خائن به ملت و « نوکر امریکا و مداح شاه و زاهدی »⁽²⁾سپس از بقائی عذرخواهی شده و بقای عمر او و علی زهری از درگاه خداوند خواسته شد. کامکار ابراز امیدواری کرد قضاوت دانشجویان در مورد وی اشتباه بوده باشد و او خادم ایران باشد و البته « جواب و عدم جواب شما آن را روشن خواهد کرد.»⁽³⁾

پس واقعیت روابط بقائی و زاهدی از نامه یکی از اعضای حزب زحمتکشان معلوم شد، دیدیم حتی اعضای حزب شگفت‌زده می‌شدند که بالاخره موضع بقائی در برابر زاهدی چیست؟ آیا مخالف اوست و یا موافق؟ آنها سؤال می‌کردند علت اینهمه زیگزاگ زدنها در مورد زاهدی چیست؟ واقعیت این است که روابط شخصی بقایی و زاهدی در روزهای نخست کودتا حسنه بود تا آنجا که به هنگام بررسی روابط مجدد ایران و انگلیس، بقایی مورد مشورت زاهدی قرار گرفت:

خیلی فوری است.

جناب آقای دکتر بقایی

برای شور در مسئلة مهمی خواهشمندم در تاریخ چهارشنبه 11/9/32 ساعت 16 (4

بعدازظهر) در کاخ وزارت امور خارجه حضور بهم رسانید. نخست‌وزیر، سپهبد زاهدی.⁽¹⁾

از فحوای مذاکرات بقائی و زاهدی در مورد بحث روابط ایران و انگلیس اطلاعی در دست نیست، اما آنچه در جراید و نشریات همان زمان منتشر می‌شد، نشان می‌داد که بقائی ظاهراً مایل نبوده قبل از حل مسئله نفت این روابط برقرار گردد. آیا بقائی حل مسئله روابط ایران و انگلیس را بهانه‌ای کرده بود برای حمله به دولت زاهدی که به نظر او باید قدرت را به فردی غیر نظامی واگذار می‌کرد؟ نقش شاه در این میان چه بود؟ می‌دانیم که شاه هم از ادامه نخست‌وزیری زاهدی راضی نبود و البته در دوره تعطیلی مجلسین هم کاری نمی‌توانست انجام دهد. نقش شرکتهای فراملیتی و کمپانیهای عظیم مخالف استحصال انحصاری نفت ایران توسط شرکت سابق نفت انگلیس و ایران در مخالفت با برقراری این روابط چه می‌توانست باشد؟ آیا این شرکتها بیم نداشتند که شرکت سابق بار دیگر انحصار استحصال نفت ایران را به دست گیرد و به این شکل تلاشهای تقریباً چهل ساله آنها برای شکستن این انحصار را بار دیگر نقش بر آب سازد؟

به‌هر حال ماجرا هر چه بود، فارغ از حوادث پشت پرده خبر تجدید روابط ایران و انگلیس انعکاس نامطلوبی در جامعه داشت. این روابط در شرایطی برقرار می‌گردید که مسئلة نفت هنوز لاینحل مانده بود و بنابراین برقراری روابط مجدد به مفهوم تحکیم مجدد سلطة شرکت نفت سابق انگلیس بر ذخایر نفت ایران به شمار می‌رفت. دو روز بعد از ملاقات بقایی با زاهدی، یکی از اعضای حزب زحمتکشان به نام وخشوری نامه‌ای برای بقایی ارسال کرد و متن مصاحبة خود را با یکی از کارمندان منعکس نمود. کارمند مزبور گفت مصدق برای آن بازداشت شده است تا روابط ایران و انگلیس برقرار شود. او مکی و بقایی را عامل سقوط مصدق و روی کار آمدن زاهدی به منظور تمهید مقدمات برای بازگشت انگلیسی‌ها قلمداد کرد. او مدعی شد بقایی برای اثبات پیوند خود با مردم باید خواهان خروج آمریکایی‌ها

از ایران شود، زیرا «مصدق می‌خواست با آمریکا مبارزه کند. دکتر بقایی چون تمایلش به آمریکایی‌ها می‌باشد با مصدق مخالفت کرد.»⁽¹⁾

در حقیقت بقایی، زاهدی را جانشینی مناسب برای مصدق نمی‌دانست. پیش از حکومت زاهدی، در جریان قتل افشارطوس و حتی پیش از آن روابط بقایی و زاهدی دوستانه بود و از زمان تحصن زاهدی در مجلس روابط این دو نزدیک‌تر شد. بقایی هنگامی‌که به مجلس می‌رفت همیشه با زاهدی دیدار می‌کرد و گاه با وی غذا می‌خورد. در همین ایام شاه نظر بقایی را در مورد زاهدی پرسید و وی از حکومت زاهدی دفاع کرد. اما صعود زاهدی به قدرت نتیجة معکوس بخشید. شاید بقایی انتظار داشت یاران او در مناصب کلیدی قرار گیرند، لیکن چنین نشد. در این ایام بقایی با لوی هندرسون، سفیر آمریکا، دیدار کرد. در این مذاکرات بقایی هشدار داد عوامل انگلیس در تشکیلات آمریکایی‌ها مثل «اصل چهار» نفوذ کرده‌اند. وی هم چنین مدعی شد شوروی و انگلیس آشکارا یا غیرآشکارا در امور ایران با یکدیگر همکاری دارند. او کابینة زاهدی را که متشکل از عوامل انگلیس بود مورد سئوال قرار داد. بقائی خاطرنشان کرد زاهدی تظاهر به دوستی با آمریکا می‌کند اما در حقیقت دست انگلیس از آستین دولت او خارج شده است، بنابراین در اثر سوء سیاستهای او مردم، آمریکا را مسئول اوضاع نابسامان ایران می‌دانند.

به گفتة بقایی مذاکرات از ساعت هفت و نیم بعدازظهر تا حدود نیمه شب طول کشید و شام در کنار سفیر صرف شد. هندرسون با استفاده از یک ضرب‌المثل فرانسوی گفت: «در موقع عبور از سیلاب اسبهای کالسکه را نمی‌شود عوض کرد. باید حوصله کرد که اوضاع به مسیر طبیعی بیفتد و به این نکات توجه شود.»⁽²⁾اینها اظهارات بعدی بقائی است، اما نکته این است که مگر همین چندماه پیش مصدق متهم نشده بود با آمریکا تبانی کرده و برای ادامه حکومت خود روابط با آن کشور را تعمیق خواهد بخشید؟ مگر در آن زمان گفته نمی‌شد حزب زحمتکشان باید علیه این اقدام دست به کار شود؟ حال چگونه بود که بقائی امریکائیها را نصیحت می‌کرد مواظب زاهدی باشند و بدانند او عامل انجام منویات انگلیسیهاست؟ آیا این نتیجه به دست نمی‌آید که او و یارانش حتی بحث روابط خارجی را که باعث تحکیم و یا تزلزل دولتی می‌شد، در موقع مقتضی و برای نیل به اهداف از پیش تعیین شده، به مثابه ابزاری جهت تسویه حساب سیاسی با رقیبان خود به کار می‌گرفتند و در این راه مصالح بالاتر ایران را قربانی می‌ساختند؟ نکته بسیار مهم این است که تمامی این تحولات درست مقارن بود با آذرماه 1332، در این ماه تحولاتی در شرف تکوین بود که خطیبی و بقائی از آن به نفع احسن در راستای اهداف خود بهره‌برداری کردند.

خطیبی و ماجرای شانزده آذر 1332

در این ایام زمان آبستن حوادث تازه‌ای بود. در درون سفارت آمریکا دودستگی تشدید شد. ملبورن، دبیر سیاسی سفارت آمریکا، از ادامة حیات کابینة زاهدی اعلام ناخرسندی می‌کرد؛ به یاد آوریم ارتباطهای ملبورن را با گروههای مافیائی و کسانی که هرگونه تقسیم قدرت شاه را به مثابه مقدمه‌ای جهت نفوذ کمونیسم در ایران ارزیابی می‌کردند. از آن‌طرف شایع شده بود ریچارد نیکسون، معاون رئیس جمهوری آمریکا از حزب جمهوریخواه، به زودی وارد ایران می‌شود. ورود نیکسون شاهدی بر تأئید دولت زاهدی از طرف آمریکا تلقی می‌شد و این امر خوشایند ملبورن نبود، این نکته‌ای است فوق‌العاده مهم که در تحلیل حوادث بعدی باید مورد ارزیابی جدی قرار گیرد. پیش از این تاریخ عده‌ای از دانشجویان دانشگاه تهران در اعتراض به برقراری زودهنگام روابط سیاسی با انگلستان در اعتصاب به سر می‌بردند. این اعتصاب تا خبر ورود نیکسون به ایران ادامه یافت. حال حرکت دیگری لازم بود تا دولت زاهدی را واژگون کند. به زودی بهانه‌های لازم به دست آمد. در این میان بقایی نامة سرگشاده‌ای خطاب به نیکسون نوشت و از رویة دولت متبوع او در برابر حوادث ایران انتقاد کرد. در اعتصاب دانشجویان کلیة مخالفین دولت زاهدی شرکت داشتند. اسناد و شواهدی در دست است که نشان می‌دهد دربار و بقایی می‌کوشیدند از جریانات دانشجویی علیه دولت زاهدی بهره‌برداری کنند و به این وسیله بی‌کفایتی او را در حفظ امنیت ایران به آمریکایی‌ها نشان دهند. حسین خطیبی در این دسیسه نقش اصلی داشت. درست در زمانی که اعتصاب داشت خاتمه می‌یافت و دانشجویان تصمیم گرفته بودند به سر کلاسهای خود بازگردند، خطیبی در نامه‌ای به بقایی چنین می‌نویسد:

قربانت شوم

چند مطلب فوری که لازم است عرض کنم از این قرار است. امروز عصر

نمایندگان دانشجویان دانشگاه [تهران] برای اتخاذ تصمیم راجع به ادامة اعتصاب و اعتراض به اقدامات دولت از لحاظ انتظامی و سیاسی جلسه‌ای منعقد خواهند نمود. مقالة شما به عنوان نامة سرگشاده به نیکسون و نامه به رئیس دانشگاه در استادان و اکثر دانشجویان حسن اثر فوق‌العاده‌ای داشته است و به قول یکی دو نفر از نمایندگان دانشجویان ورق به نفع ما برگشته است و همه سوای مسلک و مرام در موضوع مورد اعتراض شما به دانشگاه و دولت هم‌صدا و هم‌داستان هستند. ادامة اعتصاب، علیرغم چند تن پلیس که به صورت دانشجو در دانشگاه اظهار وجود می‌کنند، تصور می‌کنم ادامه داشته باشد و با نمایندگان آنها قرار شد اگر صلاح به صدور قطعنامه‌ای از طرف آنها باشد برای درج به شاهد بفرستند. من آنها را به ادامه اعتصاب و اعتراض شدیدتر نسبت به عملیات دولت فعلی تشویق کردم که حتی یک روز سی‌ام تیر دیگری از نظر رهبری عوام‌الناس ترتیب دهند.⁽¹⁾آنها عقیده داشتند شما تعالیم و دستورات صریح و منجزی به‌طور مقتضی در شاهد اعلام کنید که تبعیت نمایند. موضوع دیگر پیشتیبانی شدید ملبورن و دستة منتسب به او در سفارت آمریکا هستند که از اقدامات شما و مردم می‌کنند و صاف و ساده با عقیدة دولت خودشان در مورد ادامة مشی سیاسی فعلی او در ایران مخالفت دارند و این مطلب خیلی قابل ملاحظه است.⁽²⁾مطلب دیگر شرفیابی اردشیر [زاهدی] از طرف نخست‌وزیر حضور شاه و تجدید تقاضای پدرش راجع به ایجاد مضایق و اقدامات شدید علیه حزب و ما می‌باشد که شاه چنین تقاضایی را نپذیرفته و از قرار آنها را تشویق کرده که شما را «راضی» کنند. شاید از این حمایت شاه از رویة شما بشود استنباط کرد که باطناً دلخوشی از شخص زاهدی به جهاتی نداشته باشد با توجه

به اینکه صرف نهار نخست‌وزیر سه هفته است در حضور شاه ترک شده است، با مطالب دیگری که شنیده‌ام یا استنباط می‌کنم من شخصاً عقیده به شدت عمل و اقدامات مثبت‌تری دارم و مثل اینکه مردم در این بیست و چهار ساعت اخیر فهمیده‌اند برخلاف سایرین شما مصمم به مبارزه هستید.⁽¹⁾

بقائی از طریق خطیبی اعتصاب به حق دانشجویان را سکوئی برای پیشبرد اهداف سیاسی خود و نیز ساقط کردن زاهدی تلقی کرد.

این تحریکات و تشبثات فاجعه دانشگاه تهران را آفرید. روز ورود نیکسون تظاهراتی از طرف دانشجویان دانشگاه تهران سازماندهی شد. در یک‌طرف دانشجویان و در طرف دیگر پلیس زاهدی صف آرائی کردند. روز 16 آذر 1332 زاهدی برای نشان دادن اینکه در درجه نخست با این تدابیر عرصه را خالی نخواهد کرد و ثانیاً برای اثبات قاطعیت خود در شدت عمل علیه مخالفین واقعی خویش و ایجاد جو امن برای سرمایه‌گذاری آمریکا و انگلیس و دیگر شرکای غربی در استحصال نفت با تظاهرکنندگان دانشجو با خشونت رفتار کرد. برای نخستین بار در تاریخ دانشگاه تهران، نیروهای گارد در میان حیرت ناظرین نه تنها وارد محوطه دانشگاه شدند، بلکه سلاح به دست به راهروهای دانشکده فنی سرازیر گردیدند. آنها بی هدف به سوی دانشجویانی که در راهروها ایستاده بودند و یا شعار می‌دادند، شلیک کردند. به این ترتیب سه دانشجو به نام‌های شریعت رضوی، قندچی و بزرگ‌نیا بی گناه به قتل رسیدند.

خطیبی و سیاست فریب دادن بقائی

اما شانزده آذر هم سقوط زاهدی را در پی نداشت. او اینک با قدرت بیشتری بر اریکه نخست‌وزیری تکیه زد. در همین ایام در صفوف حزب زحمتکشان رخنه افتاد. گروهی از اعضا که ظاهراً از ماهیت عملیات دستگاه رهبری حزب بی‌اطلاع بودند رویاروی سیاست‌های بقایی قرار گرفتند. بار دیگر پس از انشعاب خلیل ملکی از حزب زحمتکشان و تشکیل نیروی سوم، که به دنبال حوادث سی تیر انجام شد، در صفوف حزب رخنه افتاد. در یک‌طرف وفادارترین نیروها به بقایی قرار داشتند و در طرف دیگر عده‌ای که سرشناس‌ترین آنها عباس دیوشلی است. دیوشلی نسبت به مواضع رسمی حزب اعتراضات جدی داشت و حوادث 28 مرداد را مورد تأئید قرار نمی‌داد. بقایی در سخنرانی که در 29 آذر 1332 یعنی حدود دو هفته بعد از حوادث خونین شانزده آذر در محل حزب ایراد کرد، رویة مخالفین را با استدلال زیر پاسخ گفت:

من متأسفم که بعضی از دوستان من گاهی می‌گویند اگر آن اوضاع نمی‌شد و شما با دکتر مصدق مخالفت نمی‌کردید، چنین اوضاعی پیش نمی‌آمد. در حالیکه آن دوستان من باید بدانند اگر آن بساط از بین نمی‌رفت، الان اسیر جمهوری دمکراتیک بودیم... آقای دکتر مصدق از سی‌ام تیرماه پارسال [1331] به بعد تصمیم به تغییر رژیم گرفته بود...⁽¹⁾

مخالفت‌های درون حزب چندان اهمیتی نداشت و شخص بقایی هم آن را به جد نمی‌گرفت. عناصر تعیین کننده در خارج حزب قرار داشتند. حسین خطیبی از برجسته‌ترین آنها بود که روابط صمیمانة خود را با دربار حفظ کرده بود. خطیبی بعد از ماجرای 28 مرداد 1332 به عنوان مسئول سازمان نظامی حزب زحمتکشان با شاه ارتباط نزدیکی داشت و عزل و نصب‌های ارتش با نظر وی انجام می‌گرفت. بدیهی است نقطه نظرات بقایی از طریق خطیبی به شاه منعکس می‌شد. نارضایتی شاه از حکومت زاهدی از سویی مبتنی بر اطلاع از نظرات بقایی بود. چنانکه گفتیم، در اسناد خطیبی با اسامی مستعار «قلبی»، «ارباب قلبی» و «ارباب» مواجهیم. با تعمق در نامه‌های خطیبی می‌توان دریافت که مراد از «قلبی» اسدالله علم، رابط شاه و خطیبی، و منظور از «ارباب قلبی» و «ارباب» محمدرضا پهلوی است. سند بسیار مهم زیر بیانگر ارتباطات پنهان خطیبی با محمدرضا پهلوی در پس از 28 مرداد است و نیز بیانگر نگرانی شاه از اقتدار زاهدی تا بدان حد که خطیبی وضع او را مشابه دوره رزم‌آراء و مصدق داند:

ارباب قلبی [محمد رضا پهلوی] روز پنجشنبة گذشته توسط

پرویزخان⁽¹⁾پیغام داد که همه گونه مساعدت از هر لحاظ می‌کند. با او تقریباً تماس مرتبی توسط اقتداری حاصل کرده‌ام و وقتی اطلاع حاصل کرد که حرکت کرده‌اید فوق‌العاده نگران شد که چرا احتیاطات فوق‌العاده از نظر حفظ جان شما نکرده‌ایم. این اظهار نگرانی به حدی بود که آخرین خبر از ورود شما اصرار داشت در اولین فرصت به او بدهیم و همین کار را هم کردیم. بی‌نهایت خوشحال شد. در حال حاضر آقای پرویز خان اضطراب و نگرانی زمان سپهبد مرحوم [رزم‌آراء] و دکتر مصدق را دارد و حتی زیر مراقبت شدید است که تماس با او خالی از اشکال نیست...

آمریکایی‌ها و انگلیسی‌ها در حال حاضر از زاهدی ناراضی هستند مخصوصاً آمریکایی‌ها. آقای پرویزخان عقیده چند ماه قبل من را دارد یعنی سرنوشت نابغة عظیم‌الشأن سابق [مصدق] را برای این نابغة لاحق [زاهدی] در یک فرصت خیلی نزدیک پیش‌بینی می‌کند. تمام جریانات سیاسی و اوضاع و احوال روز به نفع ما است و انشاءالله موفقیت تام و تمام نصیب ما در آیندة نزدیک خواهد شد. برای عدم انتخاب شما به [نخست‌وزیری] انگلیسی‌ها خیلی فشار آورده‌اند ولی تصور نمی‌کنم جز کمونیست‌ها دیگران با آنها هم عقیده باشند.⁽²⁾

خطیبی ضمن حفظ ارتباط تشکیلاتی خود با بقایی، سازمان نظامی را هم‌چنان در کنترل داشت تا بار دیگر در موقع مناسب از آن بهره‌برداری کند. او اطلاع داد زاهدی مایل است با بقایی حضوری گفتگو کند. مسئولیت مذاکرات به عهدة باقر کاظمی گذاشته شد که در مقطعی هم وزیر امور خارجه مصدق بود. خطیبی در پایان اطلاع داد «اوضاع حزب [زحمتکشان] و سازمان [نظامی] خیلی رضایت‌بخش است و بیش از هر موقع آمادة کار است.»⁽³⁾

یکی دیگر از رابطین خطیبی با شاه، سلیمان بهبودی بود.⁽⁴⁾

Donald N. Wilber: Overthrow of Premier Mosaddeq of Iran: November 1953-August 1953, 1954, pp. 23-24.

روی هم رفته ارباب قلبی [شاه] با اطلاعاتی که از همه جا دارم نظر خیلی خیلی

مساعد به ما دارد و بی‌میل هم نیست که زاهدی با یک مأموریت درجه سوم از اینجا برود، چون هیچ نظر مساعد نسبت به او ندارد. در بیست روز قبل ضمن شرفیابی دو نفر منجمله [شمس] قنات‌آبادی گفته است که بقایی مثل کره می‌ماند...⁽¹⁾

در نامه‌ای دیگر، خطیبی به بقایی که در کرمان بود اطلاع داد با مساعی «اعلیحضرت»، «شاید انشاءالله به زودی برنامه‌های عمرانی و اقتصادی شروع شود. البته انجام این امور بستگی کامل به مجاهدات ارباب [آمریکا] دارد والا از این دولت کاری ساخته نیست و قراین زیادی حکایت دارد که بعد از انعقاد پیمان نظامی برود...»⁽²⁾

 زاهدی می‌خواست انتخابات مجلس هیجدهم را در اواخر اسفندماه 1332 برگزار کند. بقایی طی اعلامیه‌ها و نامه‌های سرگشاده اعلام کرد مثل دوره‌های 16 و 17 مجلس فعالیت سازمان نظارت بر آزادی انتخابات را آغاز خواهد کرد. زاهدی در تماس با خطیبی «از انتشارات اخیر که به‌طور مرتب با وسایل گوناگون طبع و نشر می‌شود، مخصوصاً نامة سرگشادة» بقایی ابراز نارضایتی نمود و از او گله کرد.⁽³⁾

نتیجة انتخابات مقبول بقایی واقع نشد. به همین دلیل او تلاش کرد یک بار دیگر هیاهو به راه اندازد. بقایی در زمرة کسانی بود که اعتقاد داشت انحلال مجلس 17 توسط مصدق غیرقانونی بوده و بنابراین باید مجلس سابق احیاء شود تا دورة قانونی آن به اتمام رسد. زاهدی که از ترفند مخالفین مطلع بود و می‌دانست که اکثریت پارلمانی در دست مخالفین او خواهد بود درصدد برآمد انتخاباتی فرمایشی برگزار کند. تصمیم بقایی به هیاهو در همین راستا بود. و در همین زمان بود که «کمیتة مجازات» حزب در کرمان نمایندگان انتخابی آن منطقه را تهدید به قتل کرد. در سخنرانی آتشینی که بقایی در کرمان انجام داد مدعی شد دولت تمام راه‌ها را به روی او بسته است «معذلک برای نجات برادران کرمانی به هزار زحمت» خود را به کرمان رسانیده است. بقایی گفت هدفش از مسافرت آن است «که در این مرحلة آخر به دولت نشان دهم که ایران صاحب دارد و نمی‌گذارم شما ایران را تسلیم

انگلیس نمائید.» او نگفت اگر از تسلیم ایران در برابر انگلیس دلخور بود، چرا بساط منتهی به کودتای بیست و هشتم مرداد را به راه انداخت. بقائی مردم را دعوت کرد طرفداران زاهدی و مخالفین خودش را از میان بردارند و «مال و جان و زن و بچة آنها و هر کس که حمایت آنها را نماید» حلال خواهد بود. او آشکارا دستور قتل فرماندار و مأمورین شهربانی را صادر کرد و محل دفن آنها را نیز پهلوی قبر سرگرد سخایی معین نمود. عصر روز سخنرانی، بقایی در منزل محمد آگاه یزدی با رؤسای اوباش و چاقوکش‌ها ملاقات کرد و فرامینی به آنها صادر نمود. او دستور داد اوباش دسته‌های متعدد ایجاد نمایند و دست به کشتار بزنند.⁽¹⁾

فعالیت‌های بقایی بدون اشارة خطیبی انجام نمی‌گرفت. انتخابات مجلس هیجدهم تصدی پست نخست‌وزیری توسط بقایی را منتفی می‌ساخت. پس طبیعی بود وی با تمام وجود در راه ناکامی زاهدی بکوشد. خطیبی علاوه بر بقایی با امرای ارتش هم روابط خود را حفظ کرده بود. شبکه‌ای که وی با آنها همکاری می‌کرد متشکل از سرلشکر حسن ارفع، سرتیپ حبیب‌الله دیهیمی، سرتیپ حسن اخوی، سرتیپ ولی‌الله قره‌نی و سرلشکر نادر باتمانقلیچ بود که البته حسن پاکروان دوست صمیمی بقایی را هم باید بر این مجموعه افزود. این افراد متنفذترین چهره‌های اطلاعاتی ارتش پهلوی بودند. دیهیمی در این زمان در واشنگتن به سر می‌برد. وی در نامه‌ای به خطیبی مسائل مهمی را مطرح کرد:

جناب آقای خطیبی

قربانت شوم

نامة آن دوست شریف و عزیز با نامه آقای مهندس [کیوانی] مدتی است رسیده. متأسفانه به واسطة چند من خرت و فرط کارهای [بی‌ارزش] در این هفتة اخیر تا به حال موفق به عرض ارادت و جواب نشده بودم. اینک چون بی‌ادبی بیشتر را جایز نمی‌دانم کارهایم را به کنار گذارده و به تصدیع می‌پردازم.⁽²⁾از اطلاعاتی که مرقوم فرموده بودید کمال تشکر را دارم و باور نمی‌فرمائید فقط این دو سه نامه جنابعالی بود که مرا قدری به جریان گذارده، سایرین خیلی امساک می‌کنند.

خیال می‌کنم راجع به رفیق مشترکمان [بقایی] تعویق کار کرمان بهترین راه حل باشد. ضمناً در این مجلس شتر گاو پلنگی عدم شرکت ایشان چندان عیبی هم از نظر سیاسی نداشته است و گاهی عدو شود سبب خیر...⁽¹⁾

از تغییرات ارتش نوشته بودید. متشکرم ولی مسلم بدانید عرایضی که قبلاً بنده کرده بودم از روی احساسات نبود و من ارتشی‌ها را بهتر می‌شناسم. بهرحال فعلاً که دست بنده کوتاه است، ولی جانورانی رفته رفته رخنه پیدا کرده‌اند که اگر در اطراف آنها تحقیقات بیشتری بفرمائید مرا در عرایض سابقم محق خواهید دانست. از تعویض سرتیپ اخوی خیلی خیلی متأسفم. ولی اطمنیان داشته باشید او تلاشی نمی‌کرد که در آنجا باقی بماند و رویة خشن او هم دلیل عرض بنده است و چون به صندلی خود نمی‌خواست بچسبد لذا مراعات مفسدین را نمی‌کرد. البته بنده شش ماه است دور هستم. تا در طهران بودم وضع به قراری بود که عرض کردم.

سرلشکر باتمانقلیچ سرباز خوبی است. به اعلیحضرت علاقمند است. در هیچ دسیسه‌ای داخل نمی‌شود. دوام او در پست خود به نفع کشور است. سایرین را که اسم برده بودید، هر دو نفر خطرناک و مضرند و من راجع به سوابق و بستگی‌های آنها بدبختانه اطلاعات زیادی دارم.

می‌دانم اشخاص ناجور در دستة اخوی عمل کردند. بعداً خود او هم ملتفت شد ولی موقع را هم در نظر بگیرید. زند کریمی⁽²⁾و غیره را بنده خوب می‌شناسم و شما کاملاً محق هستید.

راجع به 110 دلار از اقدامات جنابعالی متشکرم، ولی متأسفانه گویا نتوانسته‌اند به نتیجه برسانند. از آقای مهندس⁽³⁾استدعا کردم که سرتیپ قره‌نی را وادار کند که اقدام جدی بنمایند.⁽⁴⁾نظر اینجایی‌ها [آمریکا] هم نسبت به وضع آنجا [ایران] چندان خوب نیست. ولی بایستی [مسئله] نفت حل شود. اینها چاره‌ای غیر از آن نمی‌بینند. به نظر بنده موضوعهای خیلی خیلی مهمتر از نفت در پیش داریم و فرصت نبایستی

فوت شود و همه چیز را نبایستی فدای نفت نمود. امیدوارم توانسته باشم موضوع را روشن عرض کنم.

وضع دستگاه یک حسن دارد و آن هماهنگی کاملی است که وجود دارد و مجلس و دولت و همة کاردارها یک رنگند و این بهترین تصفیه از اشخاص غیرهم‌رنگ می‌باشد. اگر خدای نخواسته باز دکتر [بقایی] نتوانست زمینة [نخست‌وزیری] فراهم کند، به نظر بنده [دکتر محمد] سجادی بد نیست. سایرین خطرناکند. نوبت ارفع نیز نرسیده و اشتباه می‌کند.

صمیمانه خواهش دارم هر امر و فرمایشی باشد رجوع فرمائید در انجامش مطمئن باشید خوشوقت خواهم بود و بیشتر مصدع اوقات شریف نمی‌شوم. قربانت. دیهیمی.»⁽¹⁾

اهمیت این نامه کاملاً واضح است: دخالت خطیبی در عزل و نصب‌های مقامات بلندپایه ارتش در حد باتمانقلیچ، وجود یک شبکة قدرتمند نظامی، تلاش برای نخست‌وزیری بقایی، انتقال نقطه نظرات آمریکایی‌ها و امثالهم در زمرة پیامهای واضح این نامه است. ظاهراً باید بقایی منتظر فرصت می‌شد تا زمینه برای قدرت یافتن او مهیا شود.

به‌هرحال بعد از سخنرانی مشهور او در کرمان، بنا به رأی کمیسیون امنیت اجتماعی آن شهر، بقایی به اتهام اغتشاش و تهدید به قتل به یک سال تبعید به جزیرة هرمز محکوم شد. برادران علی‌اصغر، محمد و احمد هنرمند، که کارگاه قالی‌بافی مشهوری در کرمان داشتند، همراه با محمد محمدی و علی‌اکبر مقیمی راننده، و حاج قاسم مهرابی‌سقط فروش، به همین اتهام دستگیر شدند. به زودی خبر مزبور به تهران مخابره شد. سلطان محمد فریدونی، از یاران نزدیک بقایی، بلافاصله با پیغامی از زاهدی وارد کرمان شد. دستور تبعید به‌هرمز لغو گردید و مقرر گردید متهمین به اراک تبعید شوند، اما از بقایی نامی به میان نیامد. چند روز بعد از ماجرای سخنرانی کرمان، بقایی تلگرافی از زاهدی توسط فرماندار بندرعباس دریافت کرد. در تلگراف فوق، که از کاخ قیطریه

مخابره شده، چنین آمده است:

جناب آقای دکتر بقایی

نظر به سوابق و زحمات جنابعالی از تصمیمی که مأمورین روی انجام وظیفه گرفته بودند متأسف شدم و به همان دلیل دستور دادم تجدیدنظر کنند و موافقت نمودند. جنابعالی آزاد هستید تا به‌هر نقطه که مایل باشید بروید.⁽¹⁾

یک هفته قبل از این تلگراف در جلسة مورخه 17/3/33 کمیسیون امنیت اجتماعی کرمان تصمیم گرفته شده بود بقایی به تهران تبعید شود! دو روز بعد این تصمیم در بندرعباس به اطلاع بقایی رسید. در پاسخ به تلگراف زاهدی، بقایی تلگرافی ارسال کرد و اعلام نمود به هنگام «حرکت از عباسی» همراه با دوستانش دستور وی را مبنی بر آزادی خودش دریافت کرده است. بقایی ضمن تشکر از حسن‌ظن زاهدی نسبت به خود، خاطرنشان ساخت چون دستور آزادی دوستانش داده نشده ناچار است همراه آنان برود: «بنابراین به‌منظور اینکه اخلالی در انجام وظیفه مأمورین انتظامی وارد نشود در این ساعت به سمت سیرجان حرکت می‌کنم و اگر حسن‌ظن جنابعالی شامل همراهان اینجانب هم بشود، موجب مزید تشکر خواهد بود.»⁽²⁾قرار بود بقایی و همراهان به جزیرة هرمز تبعید شوند، اما معلوم نیست پس از دستور آزادی او چرا با همراهان به سوی سیرجان حرکت کرد.

سخنرانی شدیداللحن بقایی در کرمان و متعاقب آن دستور دستگیری فرمایشی وی ترفندی بود که از طرف دربار هدایت می‌شد. آن تظاهرات و آشوبها ریشه در اختلافات زاهدی و دربار داشت. شاه و حامیان خارجی او دولت زاهدی را صرفاً در حد یک مرحلة گذار می‌پذیرفتند و اقتدار تام و تمام او را بر نمی‌تافتند. در حقیقت از همان نخستین روزهای بعد از کودتا معلوم شد زاهدی اهل کناره‌گیری از پست نخست‌وزیری نیست. شاه ضمن اعلام اطمینان به صدور جریان نفت از دولت آمریکا انتظار داشت حمایت خود را از زاهدی قطع نماید. برای سرنگونی زاهدی، همان سناریوی دوره مصدق طرح‌ریزی شد. این طرح دو فایده داشت: نخست اینکه وجهة از دست رفتة بقایی به دلیل مشارکت او در کودتای 28 مرداد بازگردانده می‌شد و باز هم سیمایی ملی از وی عرضه می‌گردید. دوم اینکه با سیاست رعب و وحشت اینگونه

وانمود می‌شد که حتی دولت نظامی زاهدی قادر به مهار بحران و تأمین امنیت به منظور سهولت جریان صدور نفت نیست. یکی از مهره‌های اصلی در هدایت جریان علیه زاهدی و به‌منظور اعادة حیثیت بقایی همان حسین خطیبی، کارگردان قتل افشارطوس، بود. او درست چند روز بعد از اعلام رأی کمیسیون امنیت اجتماعی کرمان نامه‌ای به این شرح برای بقایی ارسال کرد:

قربانت شوم

تصور می‌کنم تا این یادداشت به دست شما برسد اعتقادتان بر استخاره شیخ بیشتر شده باشد. نگرانی زیادی از گرمای طاقت‌فرسای جنوب داشتم. به فاصلة یک ساعت و نیم از ورودتان به کرمان مطلع شدم که به سلامت وارد شدید و صبح شب گرفتاریتان نیز مطلع شدم و تلگرافات رسید و با شمس [قنات آبادی] و رستم‌آبادی «بعد از اینکه کاملاً در فشار شدید قرار گرفت»⁽¹⁾و نمایندگان خبرگزاری‌ها و جراید مرکز و وکلا و سناتورها و هر کس دیگری که مقتضی بود تماس مستقیم و غیرمستقیم گرفتم به‌طوری که روز جمعه شمس روی تعرض شدیدی که کردم و نامة تند و شکوه‌آمیز به او نوشتم تلفنی از سعدآباد به من اطلاع داد که ساعت 11 صبح جمعه دستور آزادی شما را صادر کرد و تحقیق کردم درست هم گفته بود و همة «مقاماتی»⁽²⁾که لازم بود دیدم و انعکاس توقیف و تبعید شما طوری در دنیا منعکس شد که زاهدی در یک ملاقات سه ساعته که با او کردم گفت «... بدنامی‌ها مال من باشد حکومت مرفه مال شما، هرگز نمی‌گذارم...» در این ملاقات گفت که از فعالیت شدید شما و شوراندن مخالفین و تماس با خارجی‌ها، که البته دروغ می‌گفت اطلاع دارم با تانک آمدم با تانک هم می‌روم و همه را با خودم نابود می‌کنم و شما را الساعه به قشم می‌فرستم ببینم کی می‌تواند جلو بگیرد. خلاصه بعد از این هارت و پورتها و مطالبی که به او گفتم جلو من به وزیر پست و تلگراف دستور مخابرة آن تلگراف [آزادی] را داد. بهرحال چون عجله دارم و فرصت نیست به‌طور خلاصه عرض می‌کنم شاید الان شما در ذروة محبوبیت و مورد عنایت مردم باشید و تصور نمی‌کنم در گذشته اینقدر نسبت به ما

و شما مردم متوجه شده باشند. بهرحال از مرکز کمترین نگرانی اصلاً و ابداً نداشته باشید مثل اینکه اصولاً وقتی شما در اینجا نباشید اختلافات جزئی هم می‌رود و بعد که شما را دیدند لوس می‌شوند.⁽¹⁾برای اعزام دکتر رضانور با خودش و نخست‌وزیر و شاه و با مدیران جراید صحبت کردم و البته نظر بخصوصی از آگراندیسمان قضیه داشتم که خودتان می‌دانید. فریدونی را شاه تعیین کرد و شمس‌الدین قنات آبادی و مهندس خودمان که درویش هم هست همه، نصف شب قبل از حرکت به سراغ او فرستادم و او موضوع را به نفع ما تمام شده اعلام کرد و صحیح هم گفته است. بهرصورت موفقیت بی‌نظیری کسب کرده‌ایم که جبران صدمة حکومت مصدق بلکه بیشتر شده و بازار اینجا نیز تظاهرات به نفع شما کرده‌اند و رادیوها و روزنامه‌های خارجی را هم شخصاً ترتیبش را داده‌ام. با آقای هرندی و آگاه و یاسایی مردان مبارز و سایر دوستان کرمان در تماس هستم.⁽²⁾

این بود اخبار مرکز و تلاشهای طرفداران بقائی به روایت خطیبی. شواهد نشان می‌دهد بقائی که چهره‌ای بود سیاسی، به سادگی فریب این وعد و وعیدهای مرد شیادی مثل خطیبی را می‌خورد، مردی که هم با زاهدی ارتباط صمیمانه داشت و هم با دربار؛ هم بقائی را به نخست‌وزیری قریب الوقوع امیدوار می‌ساخت و هم زاهدی او را طرف مشورت خود قرار می‌داد. تجربه نشان داد خطیبی در امیدوار ساختن بیهوده بقائی چقدر مؤثر بوده است، او تا آخرین روزهای حکومت زاهدی رهبر حزب زحمتکشان را به تصدی منصب نخست‌وزیری امیدوار می‌ساخت، اما وقتی زاهدی سقوط کرد تحولات نشان داد بقائی تا چه اندازه مورد بی اعتنائی واقع شده و به واقع تا چه اندازه مردی زیرک و سیاسی بوده است.

اسناد موجود گواه بر آن است که به محض اعلام رأی کمیسیون امنیت اجتماعی کرمان، قبل از اینکه اساساً تبعیدی انجام گیرد، دستور آزادی بقایی صادر شده بود. در هفدهم خردادماه، سه روز بعد از اعلام رأی کمیسیون امنیت اجتماعی کرمان، یکی از یاران بقایی که در ادارة پست آن شهر به کار مشغول بود اطلاع داد که «آقای مهینی»، دوست بقایی، به فرماندة لشکر و فرماندار بندرعباس دستور زاهدی را ابلاغ کرده است.

همین فرد بعد از صدور حکم در کرمان با فردی به اسم رمز «رفیق مشترک» و در تهران با رئیس ادارة تلگراف تهران تماس حاصل کرد و شرح ما وقع را گفت و بلافاصله دستور آزادی بقایی صادر شد.

قبل از اینکه حکم رسمی ابلاغ شود در تاریخ 16/3/1333 دستور محرمانة زاهدی به‌وسیلة همین رفیق مشترک به فرماندار کرمان ابلاغ شده بود. این عامل، پیامهای «رفیق مشترک» را به بقایی می‌رسانید. این فرد مطلع شد پیامهایی که خطاب به بقایی فرستاده می‌شود توسط کلانتر هرمز توقیف شده است. شخص او به‌هرمز رفت و مطلع شد پیامهایی برای بقایی فرستاده شده است. با عجله به بندرعباس بازگشت: «در مراجعت از هرمز ملاحظه شد که یادداشتها در جوف جیب‌های رئیس شهربانی است. پس از تحقیقات تازه متوجه شدم که یادداشت‌ها به جنابعالی نرسیده و فقط یکی از آنها را داده‌اند.»⁽¹⁾

اگرچه تبعید بقایی مقوله‌ای فرمایشی بیش نبود و اساساً قبل از اینکه حکم اجرا شود با مساعی دربار و خطیبی دستور آزادی او داده شد، لیکن مثل همیشه بقایی درصدد برآمد آب را بیش از پیش گل‌آلود کند و مظلوم‌نمایی نماید. دستور داده شده بود بقایی به تهران و همراهانش به جمال‌آباد اراک فرستاده شوند. همین امر باعث گردید بقایی از مرکز توطئه یعنی کرمان خارج شود. زاهدی می‌دانست عمده‌ترین بستر فعالیت او کرمان است. به همین دلیل تلاش کرد پایگاه او را از دستش خارج کند. بقایی برای اینکه اوضاع را به روال سابق برگرداند نامه‌هایی خطاب به شمس قنات‌آبادی و شاه ارسال کرد. در نامه به شاه بخشی از تلاش‌های بقایی و یارانش در دفاع از سلطنت ترسیم شده بود:

تهران

پیشگاه مبارک اعلیحضرت همایون محمدرضاشاه پهلوی

اعلیحضرتا

در این روز که مصالح عالیة مملکت ایجاب نموده است که عده‌ای از خائنین به کشور بدون رسیدگی و محاکمه از زندان و تبعید آزاد شوند،⁽²⁾طبق همان مصالح عالیه لازم دیده شد که عده‌ای از فداکارترین افراد وطن‌پرست کرمان بدون هیچ

دلیل و مدرک و عملی بر طبق قانون ظالمانه دکتر مصدق⁽¹⁾به دستور رفراندوم چی‌های مردادماه سال گذشته⁽²⁾به جزیرة هرمز تبعید شوند. بدیهی است چون این عده در سال گذشته در برابر رفراندوم‌چی‌ها و مؤتلفین توده‌ای آنها تا پای جان مقاومت کرده بودند، لازم بود که انتقام آن مقاومت شجاعانه از آن‌ها گرفته شود و مقارن روزهای آزادی خائنین ایشان گرفتار حبس و تبعید شوند. اما نکتة جالب توجه این است که دربارة این تبعیدی‌ها به اجرای همان قانون ظالمانة امنیت اجتماعی اکتفا نکرده و هر ساعت تضییقات و ناروایی‌های خلاف قانون دیگری به آن اضافه می‌نمایند. گرچه برخلاف مدلول همان قانون ظالمانه که بارها در روزنامة شاهد از آن انتقاد شده بود هنوز پس از گذشتن ده روز از اجرای حکم متن آن را به تبعیدی‌ها ابلاغ ننموده‌اند معذلک چون حکم مزبور مانند سایر احکام ارتشی و دادگستری به نام نامی اعلیحضرت همایونی صادر می‌شود، از پیشگاه مبارک استدعا دارم امر و مقرر فرمایند که این حکم ظالمانه اقلاً همان طوری که صادر شده است اجرا گردد، نه اینکه هر روز و هر ساعت بخواهند در اجرای آن هوس‌های تازه‌ای به کار برند. در این مورد با افراد وطن‌پرست کشور اقلاً همان رفتاری را روا دارند که با جاسوسان اجنبی و خائنین و دشمنان استقلال این مملکت تاکنون روا داشته‌اند و برای وطن‌پرستی و دفاع از حیثیت و استقلال کشور مجازات بیشتری قائل نشوند تا اینکه وطن‌پرستان تبعیدی به جزیرة هرمز بتوانند در این هوای چهل درجة سانتی‌گراد فارغ‌البال به زندگی و مبارزة خود خاتمه بدهند.⁽³⁾

اشارة بقایی به قانون دوره مصدق، لایحه‌ای است که در آن دوره برای مبارزه علیه ناامنی اجتماعی به تصویب رسیده بود و براساس آن کسانیکه مخل نظم اجتماعی بودند

به جرایم مختلف محکوم می‌شدند. در حالیکه حکم آزادی بقایی صادر شده بود، وی به نامه‌نگاری‌های خود ادامه می‌داد. از آن جمله نامه‌هایی خطاب به شمس قنات‌آبادی، نمایندة مجلس شورای ملی، و دکتر محمود حسابی، نمایندة مجلس سنا، ارسال کرد:

تهران ـ مجلس

جناب آقای شمس قنات آبادی

رونوشت جناب آقای دکتر حسابی

رونوشت جناب آقای علی زهری

با وجود اظهارات آقای نخست‌وزیر در مجلس سنا و بیانات سخنگوی دولت راجع به آزادی اینجانب، به فرماندة منطقة بندرعباس ابلاغ شده بود که اینجانب آزاد هستم به‌هر نقطه از کشور به استثنای کرمان مسافرت نمایم. کمیسیون امنیت اجتماعی کرمان برای سومین مرتبه برخلاف همان قانون ظالمانة آقای دکتر مصدق در تاریخ بیستم خرداد در رأی خود تجدیدنظر نموده و همراهان مرا محکوم به تبعید به اراک و خودم را محکوم به تبعید به تهران [!] نموده است. با در نظر گرفتن اینکه در تاریخ بیست و دوم خرداد دستور جناب آقای نخست‌وزیر به‌وسیلة ریاست ژاندارمری کل کشور، با توجه به تجدیدنظرهای خلاف رویه کمیسیون مزبور، تقاضا دارم اقدام لازم به عمل آید که در این مدت محکومیت ظالمانه [!] و تبعید غیرقانونی مرا از کسانیکه فقط و فقط به جرم دوستی و هم‌فکری با من مجازات می‌شوند جدا ننمایند و همة ما را با هم به اراک یا هر نقطة دیگری که مقتضی بدانند تبعید نمایند، زیرا با این حکم ظالمانه که مرا از اقامت در موطن عزیزم منع می‌سازد، هر نقطه‌ای که باشم برایم به منزلة حبس و تبعید خواهد بود و به این جهت خوشتر دارم که این ایام محکومیت را با این دوستان ستم کشیدة خود به سر برم.⁽¹⁾

بلافاصله خطیبی نامه‌ای برای بقایی نوشت و او را از نامه‌نگاری بر حذر داشت زیرا به گفتة او مضمون نامه‌ها نشان می‌داد که گویا بقایی متکی به مردم کرمان است و البته این امر برای یک رهبر سیاسی زیبنده نبود، زیرا او باید به همة مردم ایران اتکا

می‌داشت و این‌گونه وانمود می‌کرد که وی در تمام ایران نفوذ تام و تمام دارد. از طرف دیگر خطیبی خاطرنشان ساخت نامه‌های بقایی او را از حالت مظلومیت خارج خواهد کرد که البته این هم به صلاح نبود. از طرف دیگر خطیبی نوشت وی و یارانش فعالانه در تلاش‌اند تا اوضاع را بر وفق مراد بقایی و به ضرر زاهدی تغییر دهند. این عنصر مرموز از چند طریق، و در رأس آن شخص شاه، به اعمال نفوذ خود ادامه می‌داد. از طریق ستاد ارتش نیز اطلاعات به آسانی در دست خطیبی قرار می‌گرفت. منبع اطلاعات او اعضای سازمان نظامی مخفی خطیبی در ستاد ارتش بودند. زاهدی از این عملیات به خوبی آگاه بود:

... اوضاع کلی و وضع دولت فعلاً ساکت است و به احتمال قوی موضوع نفت مسلماً حل شده و بعد از طرح و تصویب آن درمجلس که لایحه‌اش قطعاً مربوط به طرز ادارة نفت و فروش آن در بازارهای دنیاست و موضوع غرامت نیز شاید به حکمیت ارجاع شود. تحقیقاً دولت زاهدی می‌رود. این مطلب قطعی است و روی دقیق‌ترین اطلاع است و تصور می‌کنم همان ماه مرداد باشد که چند بار عرض کردم. شاه از زاهدی خیلی ناراضی است و فعلاً رامسر رفته و دفعة اخیر هم که آمد به تهران و مراجعت کرد با او تماس گرفتم بدون تردید توانسته‌ام از همان اولین ساعت تماس او را متقاعد کنم و به او حالی کنم بدون وجود شما [بقایی] هرگز محیط امن و قابل اعتمادی برای شخص او پیدا نخواهد شد و وضعش غیرقابل ثبات و دوام خواهد بود. همة جریانات و دستورات او نشان می‌دهد کاملاً متوجه معنی حرفهایم شده است. پریروز به ستاد ارتش دستور داد که به فرمانده لشکر کرمان رسماً ابلاغ کنند از «کمک به کاندیدای احتمالی دولت جداً خودداری شود.» هیچ صلاح نیست حتی راجع به آزادی سایرین بیش از این یعنی تلگراف به شاه و شمس قنات‌آبادی و حسابی و سایرین نکنید. آنچه که لازم بوده است اینجا عمل می‌کنیم و یک لحظه آرام نیستم.⁽¹⁾با کرمان وسیلة تلگراف و نامة رمز در مکاتبه و مخابره هستم و راجع به اطلاعات و سایر کارها همین قدر بدانید حتی در

زمان مصدق دستگاه خبری و اطلاعات ما این اندازه دقیق و منظم نبوده. برای همین موضوع اخیراً چند نفر از وزارت کشور منتظر خدمت می‌شوند. زاهدی در ملاقاتی که در نامة جوف نوشتم می‌گفت این اطلاعات را من خبر دارم که بی‌سیم ستاد ارتش در اختیار شما می‌گذارد و همه به شما کمک می‌کنند. گفتم قسمت اول را تکذیب می‌کنم و قسمت دوم را تأئید. بهرحال وضع خودمان خیلی خیلی خوب است و الساعه هم مایل به دم جنباندن هستند. بدیهی است ما هم طبق الفبای مکتب شما از همه استفاده می‌کنیم. یادم رفت عرض کنم عده‌ای مدعی وزارت کشور کابینة آیندة ما شده‌اند. از حالا مثل نوبخت⁽¹⁾می‌خواهند قرارداد ببندند من هم با همه‌شان مشغول تنظیم قرارداد هستم... منظورم از اینکه شما دیگر مستقیم عمل نکنید چند دلیل دارم: 1ـ اینکه قبای مظلومیت و ابهام را که خیلی الساعه ضروری است به در می‌آورد. 2ـ اینکه شما متکی به مردم کرمان هستید. تلگرافات شخص شما به مرکز ما را ضعیف می‌کند و ابهت وضع خاص شما را از بین می‌برد. باقی دلایل [را] بعد عرض می‌کنم. شنیدم روی فشار شاه و مردم کرمان دولت به فرماندار کرمان دستور داده رفقای تبعیدی را به بافت بفرستند. مصلحت در پافشاری زیاد، قبل از آنکه خودتان به کرمان بروید و نتیجة گزارش فریدونی معلوم شود، نیست. البته فریدونی نظر صددرصد موافق می‌دهد. سرتیپ امان‌پور را هم بعد از این سر و صداها یعنی یک ماه دیگر احضار می‌کنند. بنابراین بد نیست از همین حال از او پیش مردم اظهار گله ملایم بکنید. فرماندار هم بعد از گزارش فریدونی احضار می‌شود. رئیس ستاد هم نظر مساعد دارد... هنوز در روزنامه‌ها و خبرگزاریها دربارة تبعید شما مطلب و عکس‌های جالبی می‌نویسند و گراور می‌کنند.⁽²⁾

بالاخره لابد به دلیل به تن داشتن قبای مظلومیت که خطیبی سفارش کرده بود، همراهان بقایی به جمال‌آباد اراک فرستاده شدند و خود وی به زاهدان گسیل گردید. این امر زمینه‌های لازم را برای گسترش تشنج در اختیار طرفداران بقایی قرار می‌داد.

ناصر بقایی، پسرعمو و بر کشیدة بقایی، در غیاب مظفر بر جریانات نظارت می‌کرد و مراتب را به بقایی گزارش می‌داد. در جلساتی که تشکیل می‌شد و استاندار کرمان، سلطان محمد فریدونی هم حضور داشت، از نقش بقایی در سقوط مصدق و مخالفت او با «تضعیف مقام سلطنت و اخراج شاه و تغییر رژیم و اقدامات خائنانه توده‌ای‌ها» سخن به میان می‌آمد. گفته می‌شد طرفداران بقایی تا جان در بدن دارند نخواهند گذاشت مخالفینشان وارد مجلس شوند.⁽¹⁾

در ایامی که بقایی ظاهراً در تبعید زاهدان به سر می‌برد، اوضاع حزب زحمتکشان به شدت متشنج شد. عده‌ای به رهبری عباس دیوشلی، عضو کمیتة مرکزی حزب، وقایع 28 مرداد را کودتا تلقی می‌کردند و این در حالی بود که بقایی دستور داده بود این روز را به عنوان «قیام ملی» جشن بگیرند. در یکی از جلسات حزبی یکی از اعضا به نام کنعانی‌زاده، که در زمرة طرفداران دیوشلی بود، از دستور بقایی برای جشن گرفتن روز 28 مرداد ابراز تعجب کرد. او گفت باور نمی‌کند بقایی چنین دستوری صادر کرده باشد. به همین دلیل هنگامی‌که علی زهری از وی برای برگزاری جشن کمک خواست، رسماً جواب شنید کنعانی‌زاده 28 مرداد را کودتا می‌داند. زهری دستور داده بود در مراسم از شاه تعریف و تمجید نمایند. خرج برگزاری جشن از مشاراعظم، که گفته می‌شد وزیر پست و تلگراف کابینة بقایی خواهد شد، گرفته شد. کنعانی‌زاده صراحتاً از دوستی بقایی با برادران رشیدیان سخن گفت و پیوند وی با دربار را خاطرنشان ساخت. او اعلام کرد با وجود اینکه از این مسائل مطلع است لیکن قصد انتقاد از بقائی را ندارد، اما نمی‌تواند برگزاری جشن 28 مرداد را تحمل کند. کنعانی‌زاده تقصیرات را متوجه زهری دانست: «آخر اگر آقای زهری با دستگاههایی مربوط نبود دردی نداشتیم. چطور شد آن شب من و تو [ناصر بقایی] را که اصلاً در جریان 28 مرداد مؤثر نبودیم نگه داشتند و زهری را آزاد کردند. دلیلش این بود که با دستگاه ساخته بود و بعد از 28 مرداد رنگ عوض کرد.» او خاطرنشان ساخت از طرف مخالفینش تهدید می‌شود و به او گوشزد کرده‌اند برای بقایی نامه ننویسد و از این گله می‌کرد که چرا بقایی به آنها اعتنایی نمی‌کند. گفته می‌شد مخالفین جشن 28 مرداد به رهبری دیوشلی با آیت‌الله

کاشانی روابط صمیمانه‌ای دارند. ناصر فاش ساخت زهری با سی کیلو تریاک که از کردستان آورده بود، دستگیر شده است. وی وجود زهری را مایة آبروریزی می‌دانست و به همین دلیل ارتباط او را با همراهان بقایی تکذیب می‌کرد.⁽¹⁾

بیست و یکم آذرماه 1333، هنگامی‌که مراسم جشن «آزادی آذربایجان» برگزار می‌شد و نیروهای نظامی رژه می‌رفتند، ناصر در اعتراض به برگزاری انتخابات کرمان فعالیت‌هایی از خود نشان داد و با یارانش هیاهو کرد. وی بلافاصله دستگیر شد. حدود دو هفته بعد محل مأموریت او تبریز معین گردید. در آن زمان ناصر بقایی مدیر دبیرستان صدیق کرمان بود، لیکن قبل از انتقال به تبریز ناصر بقایی باید 12 ماه محکومیت خود را سپری می‌کرد. ناصر متهم به «تحریک مردم به خروج از مسجد و اختلال نظم و پرتاب سنگ به مأمورین انتظامی به همدستی حسین کاربخش» بود.⁽²⁾

هیاهوی ناصر بقایی برای آن بود که در درجه نخست اعتبار دولت زاهدی را خدشه‌دار کند و در یکی از مراسم مهم دولتی، که طی آن نیروهای نظامی حضور داشتند، دولت نظامی را بی‌لیاقت جلوه دهد و ثانیاً انتخابات کرمان را مخدوش نماید. در نتیجة انتخابات کرمان دو تن از مشهورترین چهره‌های خاندان‌های ظهیرالدوله و وکیل‌الدوله انتخاب شدند. یکی از آنها سالار بهزادی بود که از حوزة بم انتخاب شد و دیگری لقمان نفیسی که از شهر کرمان به مجلس راه یافت.⁽³⁾تحرکات ناصر بقایی به دنبال انتشار اعلامیه‌های رعب‌انگیز با امضای «کمیتة مجازات کرمان» انجام گرفت که طی آن نمایندگان انتخابی تهدید به قتل شده بودند. ناصر بقایی در اعتراض به دستگیری خود نامه‌ای خطاب به شورای سلطنتی که در سفر شاه به خارج کشور تشکیل شده بود ارسال کرد:

پیشگاه شورای سلطنتی

توقیراً به استحضار می‌رساند

مردم کرمان در اواخر حکومت مصدق‌السلطنه مخصوصاً در روزهای 25 تا 28 مرداد در برابر ایادی حکومت مصدق‌السلطنه و مؤتلفین توده‌ای و غیرتوده‌ای آنان

در کرمان برای حفظ استقلال و پشتیبانی مقام سلطنت دوشادوش مردم دلیر سایر نقاط ایران مردانه مبارزه و ایستادگی کردند. مردم قهرمان این شهر با همة ترکتازی رفراندومچیان در روز 25 مرداد بلندگوی آنان را که به مقدسات ملی و مقام سلطنت اهانت می‌کرد با دهان گویندة آن خرد کردند و به همین جرم و به جرم مخالفت با رفراندوم و حکومت مصدق، به جرم وطن‌خواهی و شاهدوستی عده‌ای از بهترین فرزندان این سامان در آن روزها به زندان مصدق افتادند.

اکنون که انتخابات کرمان با ارعاب و تهدید و تطمیع در محیطی خفقان آور توأم با جرح و قتل و تبعید و زندان گروهی از مردم این سرزمین جریان غیرعادی خود را طی می‌کند، یک حقیقت بارز و انکارناپذیر به چشم می‌خورد و آن این حقیقت است: افرادی که در جریان این انتخابات ظاهراً موفق شده‌اند، همان صحنه‌گردانان رفراندوم کذایی هستند که به دست مأمورین معذور و ناصالح دولتی تیمسار سپهبد زاهدی از مردم رشید و مبارز کرمان انتقام گرفتند.

فریاد استغاثه مظلومانه مردم کرمان با همة امیدواری‌ها متأسفانه به گوش کسی نرفت و افرادی که در جریان این انتخابات مفتضح و رسوا گشته و زخمی و تبعید و زندان شدند از همان افراد وطن‌پرست و شاهدوستی بودند که با توده‌ای‌ها و مؤتلفین‌شان نبردی آشتی‌ناپذیر را دنبال می‌کردند. اکنون هم مردم کرمان مأیوس نیستند و به فتح نهایی خود رجاء واثق دارند. ولی آیا اولیاء امور این فرصت را دارند که قدری تأمل کنند و بیندیشند که نتیجة این بی‌اعتنایی‌ها تاکنون چه شده و چه عواقب نامطلوبی را در آینده به بار خواهد آورد؟

با تقدیم احترام

از زندان شهربانی کرمان، ناصر بقایی.⁽¹⁾

رونوشتی از این نامه برای دیوان‌بیگی، آیت‌الله کاشانی و انجمن نظارت بر انتخابات فرستاده شد. آیت‌الله کاشانی پاسخ داد و اظهار امیدواری کرد «انشاءالله کارها اصلاح خواهد شد».

تا این زمان معلوم شده بود فضا برای نخست‌وزیری بقایی مساعد نیست. در

ملاقاتی که مقامات سفارت آمریکا با سردار فاخر حکمت، رئیس مجلس هیجدهم، انجام داده بودند او آشکارا به امکان انتخاب بقایی از کرمان برای مجلس شک نموده و حتی وجود او را در مجلس ناخوشایند ارزیابی کرد. اینک حکمت، بقایی را فردی منفی‌باف و موجد دردسر می‌دانست و معتقد بود وی چوب لای چرخ می‌گذارد.⁽¹⁾برخی مقامات سفارت آمریکا نیز بقایی را مردی هوچی و جاه‌طلب می‌دانستند؛ مردی که رفتار سیاسی او قابل پیش‌بینی نیست، به همین دلیل باید جانشین زاهدی فردی مطمئن و مورد اعتماد باشد.

از آن سوی خطیبی که با هوشیاری اوضاع را زیر نظر داشت به خوبی از این نکته آگاه بود. او طی نامه‌ای به بقایی استراتژی جدید را بدینگونه تشریح کرد:

... یک نظر دیگری که با توجه به سیاست‌های بین‌المللی پیدا کردم و چندین ماه است به مرحلة عمل درآوردم موضوع کاندیداهای نخست‌وزیری است که مانند خار در چشم حکومت نشسته است و مطلب را نیز اخیراً راجع به دکتر سجادی جدی گرفته‌ایم. می‌دانید فلسفة این کار چیست؟ یکی اینکه با پر و بال دادن به کاندیداهای نخست‌وزیری، که هر کدام عوامل و ایادی مختلف و در مجلسین نفوذ دارند، اساس اصلی کوبیدن حکومت دزد فعلی است.⁽²⁾و دیگر اینکه فی‌الواقع یکی را هم که تا اندازه‌ای از سایرین به افکار و عقاید و یا احتمالاً نظریات ما نزدیک‌تر است باید علم کرد که عنداللزوم برای جریانات بعدی مورد استفاده قرار گیرد. روی همین اصل مذاکرات زیادی با دکتر سجادی⁽³⁾کردم و «قلبی» [اسدالله علم] هم راجع به ایشان مطالبی نوشته است که شانس بیشتری در حال حاضر برای احراز سمت نخست‌وزیری دارد. او را مستعد دیدم که بهتر از دیگران روی ما حساب کند و آوانس‌هایی نیز بدهد. تاکنون هم کمک‌های زیادی (سازمان)⁽⁴⁾ما به دکتر سجادی کرده است و چون مسلماً با ورود شاه و یا حداکثر یک ماه بعد سقوط

دولت محرز است و طبعاً در شرایط خاص فعلی جانشین آن ما نیستیم به این واسطه تصور می‌کنم راهی که طی کرده‌ایم مورد تصویب شما قرار گیرد. به دکتر [سجادی] پیشنهاد کردم نامه‌ای به عنوان شما بفرستد و این کار را کرده است و منتظر جواب شماست. از مفاد آن مستحضر نیستم ولی صریحاً به او گفتم که یکی از اساس کارش در آینده جلب نظر شما می‌باشد.⁽¹⁾

این بود سرنوشت نخست‌وزیری وعده داده شده به بقائی توسط خطیبی. او به ماهرانه‌ترین شکل ممکن از بقائی در راستای تضعیف زاهدی و تقویت موضع دربار استفاده کرد و بعد به آسانی اطلاع داد روند اوضاع هرچه باشد، قطعاً او نخست‌وزیر نخواهد شد. به این شکل بقائی اگر در دوره ملی شدن نفت و حوادث پیش از آن به واقع آلت فعل سپهبدی شد، اینک فریب شیاد دیگری به نام حسین خطیبی را خورد و نشان داد تا چه اندازه مردی است سیاسی.

فصل ده

دولت علا و پایان قطعی یک سراب

در فروردین ماه 1334 سرانجام پیش‌بینی‌های حسین خطیبی تحقق یافت. زاهدی از پست نخست‌وزیری مستعفی گردید، اما به جای او نه دکتر سجادی بلکه حسین علا به این سمت منصوب شد. اقامت خود خواستة بقایی در زاهدان نتیجة عکس داد. به همین دلیل منصور رفیع‌زاده پیشنهاد کرد او هر چه سریعتر به تهران باز گردد. رفیع‌زاده معتقد بود حداقل نتیجة حضور بقایی در تهران انتشار روزنامه است. رفیع‌زاده نوشت موقعیت برای فعالیت بقایی از هر نظر مساعد است: «فعلاً می‌شود ماهی گرفت، خوب هم می‌شود گرفت.»⁽¹⁾

این جوان جاه‌طلب که اوایل دورة دانشجویی خود را در دانشگاه تهران می‌گذرانید، به زودی از نظر خود عدول کرد. او این بار اوضاع تهران را مساعد برای فعالیت ندید و اعتقادش به این شکل تصحیح شد که فعلاً باید گذاشت علا و مخالفینش با هم گلاویز شوند تا بعد نتیجه ارزیابی شود: «بنده در نامة گذشته اینطور فکر می‌کردم که اگر تهران تشریف داشتید بهتر بود ولی روی بعضی جهات نظر بنده تعدیلی حاصل کرده که چند روزی خود این عده به جان هم بیفتند بهتر است.»⁽²⁾

اما هیئت اجرائیه حزب زحمتکشان ـ متشکل از دکتر موسی گوشه‌گیر، همایونی، قوانینی، زهری و نوریان ـ پس از تشکیل جلسه و مطالعات لازم از بقایی خواستند اجازه دهد ترتیبی اتخاذ شود تا از حالت تبعید خارج گردد و مستقیم و فوری به تهران

بیاید:

«امضاءکنندگان... عقیده دارند که قبول تقاضاهای دوگانة فوق و انجام آنها از طریق جنابعالی برای ادامة حیات حزب زحمتکشان لازم می‌باشد و غیبت جنابعالی بیش از این با ملاحظة شرایط و اوضاع و احوال فعلی لطمات جبران‌ناپذیری برای حزب داشته باشد.»⁽¹⁾بقایی در پاسخ این تقاضا نوشت: «... همانطور که فوراً به وسیلة آقای زهری تلگراف کردید اقدام مستقیم از طرف خودم یا دوستانم در شرایط فعلی مصلحت نیست، به‌طور غیرمستقیم مانعی ندارد...»⁽²⁾از آن طرف دکتر ریاضی کرمانی در گفتگویی با رفیع‌زاده گفت قصد دارد نامه‌ای به شاه بنویسد و در آن بخواهد تکلیف بقایی روشن شود: «دکتر ریاضی می‌گفت آنطور که حس می‌کنم شاه می‌خواهد حکومت را خودش به دست بگیرد و یک تحولی ایجاد کند. اگر دکتر بود بهتر بود چون موقعیت خوبی است.»⁽³⁾از سوی دیگر، کسانی چون جمال امامی و محمدعلی امام شوشتری تهدید کرده بودند اگر بقایی به مجلس بیاید به دولت رأی اعتماد نخواهند داد.⁽⁴⁾

رفیع‌زاده در این دوره مسئولیت سازمان جوانان حزب زحمتکشان را برعهده داشت. وی و علی زهری دو تن از کسانی بودند که دائماً بین کرمان، تهران و زاهدان در رفت و آمد بودند و پیغام‌ها را رد و بدل می‌کردند. رفیع‌زاده از همان ابتدا شخص مورد اعتماد بقایی به شمار می‌رفت و حتی در دورة دانش‌آموزی و در آستانة ملی شدن نفت در سازمان نظارت بر آزادی انتخابات عضویت داشت. رفیع‌زاده توسط پدرش محمد به بقایی معرفی شده بود. در حقیقت رفیع‌زاده موفقیت‌های بعدی‌اش را مدیون بقایی بود. روابط این دو تا دستگیری بقایی در سال 1366 ادامه داشت. رفیع‌زاده در زمرة آن جوانانی بود که آمریکا را «کعبة آمال آزادیخواهان و مقر صلح جهانی» می‌دانست.⁽⁵⁾خواهیم دید که چگونه در دهه چهل شمسی از این نظر خود عدول کرد.

کابینة علا چندان خواست‌های برخی کانون‌های حاکمه در انگلستان را فراهم نساخت و به همین دلیل از همان آغاز نبرد نهایی بین آمریکا و انگلیس برای تأمین

منافع هر یک از دو قدرت فوق آغاز شد. از اینرو کارشناسان بر این باور بودند که عمر نخست‌وزیری علا چندان طولانی نخواهد بود. خطیبی در زمرة کسانی بود که با اطلاع از رقابت جریانهای متنوع خارجی ذینفوذ در حوادث ایران استعفای علا را قریب‌الوقوع می‌دید:

منظورم از تلگراف رمز اخیر اطلاع از تزلزل کابینه و استعفای علا بود و از قرائن می‌توان گفت این موضوع حالا جریان قطعی را طی می‌کند و احتمال دارد تغییر حکومت قبل از مسافرت شاه به شیراز که سوم خرداد تعیین گردیده است یا حداکثر بعد از ورود ایشان که از یک هفته تجاوز نخواهد نمود صورت گیرد. جانشین علا یکی از دو نفر آقایان [دکتر علی] امینی یا [نصرالله] انتظام⁽¹⁾خواهد بود.

یک موضوعی که حالا یادم آمد و بد نیست برایتان بنویسم قیل و قال راجع به بهایی‌هاست. از قرار معلوم در جمعیت سیصد هزار نفری بهایی‌ها در ایران که پنجاه هزار نفر آنها در تهران ساکن هستند یک دسته متشکل از افراد وابسته به حزب توده وجود داشت که موجب ناراحتی خیال آمریکایی‌ها شده بود و نظرشان صرفاً بستن محل اجتماع و تصرف آرشیو آنها برای شناختن عناصر توده‌ای بود و تصمیم ندارند که جنبة مبارزة جدی به این موضوع بدهند و یا آن را یک قضیة طولانی کنند. در حالیکه افراد وابسته به سیاست جنوب و عمال آنها تصمیم به عکس موضوع گرفته‌اند و مایل به کش دادن آن هستند... موضوع دیگر اینکه سفیر کبیر جدید آمریکا به نام سلدن چاپن عضو ادارة عمومی وزارت خارجة آمریکا و وزیر مختار در پاناما تعیین گردیده است. به‌طوری که شنیدم با ورود او «تحول» شروع و خیمه‌شب بازی فعلی پایان می‌یابد... مطلب دیگر اینکه بعد از مراجعت از زاهدان با ارباب قلبی [شاه] مذاکراتی تقریباً مستقیم صورت گرفت در نتیجه قانع شد که دستور شروع انتخابات کرمان را به نفع «شما» صادر نماید و همین کار را کرد و خبر تصمیم وزارت کشور برای شروع انتخابات کرمان در جراید هم منعکس گردید. در این حال سردار فاخر به دست و پا افتاد. هفتة قبل روز دوشنبه که ارباب قلبی را ملاقات کرد رأی او را تغییر داد. ولی بهرحال روی همان

تصمیماتی که در زاهدان اتخاذ کرده‌ایم⁽¹⁾با دقت عمل می‌کنیم و برای یکسره شدن کارها و مخصوصاً اینکه من خیلی خسته شده‌ام یک اقدامات همه‌جانبه و وسیعی را شروع کرده‌ام. تعقیب همین اقدامات به زودی آقای مهندس کیوانی⁽²⁾به آمریکا عزیمت خواهند کرد⁽³⁾و با قلبی [اسدالله علم] هم مکاتباتی کرده‌ایم. همچنین با «سایر دوستان» با نشانی‌هایی که به قلبی داده شده است و تماس‌هایی که قطعاً خواهد گرفت، انشاءالله در طی ماه‌های آینده لااقل کار یا وظیفة اخلاقی من تمام خواهد شد... ضمناً تصور می‌کنم به زودی حکم تبعید شما لغو شود و بهرحال من شخصاً از توقف و تبعید شما در آنجا احساس ناراحتی در خودم از لحاظ سیاسی نمی‌کنم به همین جهت خیلی دنبال لغو حکم نیستم تا خدا چه خواهد.⁽⁴⁾

در نامه دیگر، که مقارن اوایل دولت حسین علا نوشته شده، خطیبی دیدگاه خود را دربارة دولت علا چنین تبیین نمود:

... با دکتر [منوچهر] اقبال [رئیس دانشگاه تهران] مذاکره کردیم. دستور داد که تمام حقوق گذشته [بقایی] را بپردازند. راجع به تغییر حکومت بدیهی است که قبلاً

اطلاع داشتید خیلی غیرمنتظره نبود و با حکومت علا که موقتی به نظر می‌رسد یک جریان جدیدی پیش آمده. ظاهراً جنوبی‌ها [انگلیسی‌ها] موافق نیستند و عمال آنها به حکومت جدید روی خوش نشان نمی‌دهند. قرائن زیادی حکم می‌کند بعد از علا هر کس کابینه را تشکیل دهد قطعاً دوام نخواهد داشت. شاید حداکثر تا پایان تیرماه بماند، بعد احتمال قوی دارد خود شما وارد عمل شوید. لابد در ایام تبعید فرصت مطالعه کافی پیدا کرده‌اید و دیگر از برای «لیست»⁽¹⁾عقب نشینی نخواهید کرد. ضمناً اگر فرصتی برای صحبت در محلی یا شهری یا محفلی پیش آمد عقیده به سکوت مطلق دارم و به دلایل زیادی صلاح نیست مثل گذشته صحبت یا عمل نمائید چون بهتر از من می‌دانید بین کرسی وکالت و وزارت از هر جهت اختلاف زیادی وجود دارد. خلاصه بعضی مقامات باید موقتاً لجاجت و ثبات شما را در پاره‌ای از مسائل فراموش کنند و این کاری است که لازم است رعایت کنید. همگی سلامت و سلام می‌رسانند.⁽²⁾

چنانکه می‌بینیم خطیبی، راست یا دروغ، هنوز امیدواری‌هایی به نخست‌وزیری بقایی داشت و به زعم او کابینة علا زمینه‌های مساعد را برای حکومت وی فراهم می‌ساخت. به زودی شایع شد اسدالله علم، وزیر کشور کابینة علا، نامه‌ای خطاب به بقایی نوشته و در آن خواسته است بقایی تابستان را در باغ او در بیرجند بگذراند. ناصر بقایی نوشت: «بی‌پایه بودن خبر به جای خود و به فرض تحقق پیشنهاد ایشان گمان نمی‌کنم عملی باشد. زیرا زاهدان و بیرجند را چطور می‌توان با خواهش ایشان تعویض نمود.»⁽³⁾

از طرف دیگر، محمد زهری، برادر علی زهری، طی نامه‌ای خطاب به مدیر مجلة هفتگی دنیا این خبر را تکذیب کرد و خاطرنشان ساخت در درجه نخست نامه‌ای در بین نبوده است و ثانیاً «جناب آقای وزیر کشور چندی پیش توسط اینجانب و بعداً توسط فرماندار کل بلوچستان از آقای دکتر بقایی دعوت کردند که در صورت تمایل بقیة ایام تبعید را در باغ ملکی ایشان در بیرجند بگذرانند که موجب امتنان و تشکر

گردید. ولی بدیهی است وقتی اقامت در محل اجباری باشد تفاوت بین اینجا و آنجا چندان محسوس نمی‌گردد.»⁽¹⁾

یکی از یاران بقایی در کمیتة مرکزی حزب زحمتکشان، که دائماً با وی در ارتباط بود، حسین بنکدار تهرانی است. این بنکدار که برادرزاده محمدتقی بنکدار تاجر معروف دورة مشروطه و از اشخاص معروف تحصن در سفارت انگلیس است، در سال 1305 در تهران به دنیا آمد. بنکدار که تحصیلات را نیمه کاره رها کرده بود، در سال 1340 در دوره دبیرستان ادامه تحصیل داد و به سال 1344 دیپلم ادبی گرفت، بعد از اخذ دیپلم به استخدام «بانک ایرانیان» درآمد و در خرداد 1348 مسئول اطلاعات بانک ایرانیان شعبة خیابان حافظ که صرفاً منصبی اداری بود، گردید. ریاست بانک بر عهدة ابوالحسن ابتهاج، رئیس پیشین بانک ملی و سازمان برنامه و بودجه بود. حسین بنکدار از بدو استخدام در بانک ایرانیان حق عضویت خود را به حزب نمی‌پرداخت و در جلسات حزبی منظماً شرکت نمی‌کرد. همین امر باعث شد در سال 1349 بقایی از او بخواهد حق عضویت خود را از سال 1345 بپردازد و دلیل عدم حضور خود را در جلسات توضیح دهد.

حسین بنکدار تا اوایل دهه 1340 یکی از نزدیکان اصلی بقایی بود. یک بار او نامه‌ای از بقایی برای آیت‌الله کاشانی برد. آیت‌الله کاشانی بعد از صحبت‌های «مختلف و مفصل» به بنکدار گفت که برای نخست‌وزیری بقایی فعالیت می‌کند و ادامه داد: «ولی می‌ترسم ایشان هم که به سر کار آمدند مرا هم بکوبند.»⁽²⁾

 در حالیکه بقایی در زاهدان به سر می‌برد، شایعات در مورد نخست‌وزیری او شدت گرفت. گفته می‌شد برای تسریع در روند اصلاحات اجتماعی و استحالة سیاسی به نفع جریان آمریکایی از بقایی استفاده خواهد شد. لیکن ویلیام کورن، رایزن سیاسی سفارت

آمریکا، معتقد بود در پس این شایعات هدفی نهفته است و آن اینکه جریان «محافظه‌کار» مجلس از بیم نخست‌وزیری احتمالی بقائی، شخصی که رفتار سیاسی اش اصلاً قابل پیش بینی نبود، از مخالفت با دولت علا پرهیز کند، زیرا به تعبیر کورن «شیطان آشنا کم‌خطرتر از موجودی است که در بیرون زوزه می‌کشد.»⁽¹⁾یعنی از نظر محافل انگلوفیل حسین علاء نخست‌وزیر کم خطر برای جناح سنتی قدرتمند و متمایل به انگلیس، بر مردی که رفتار سیاسی اش به هیچ وجه قابل پیش بینی نیست؛ ترجیح دارد. به‌عبارت دیگر، بقایی قرار نبود نخست‌وزیر شود. شایعات برای آن دامن زده می‌شد تا نمایندگان با کابینة علا همدلی نشان دهند و دست از مخالفت‌های خود بردارند. معلوم نبود بقایی جاه‌طلب چه چیزی در سر می‌پروراند. پس ترساندن نمایندگان از او کار چندان دشواری نبود. در حقیقت همان محافل گذشته بر اوضاع مسلط بودند. نقش مهم در تحولات این ایام نیز به دست اسدالله علم وزیر کشور بود نه علا. پس بیهوده نیست که پس از گذشت چند هفته آمریکایی‌ها از کامیابی علا ناامید شدند. این اوضاع را خطیبی به بقایی چنین اطلاع داد:

سلیمان خان [بهبودی] دو روز بعد از ورود من [از زاهدان] به تهران به منزل آمد و از قول ارباب قلبی [شاه] اطلاعاتی راجع به سفر من به زاهدان و ملاقات با شما می‌خواست... مطالبی که لازم داشتم به اطلاع ارباب قلبی برساند به او گفتم. تفصیل را بعداً می‌نویسم. ضمناً توسط ایشان به علا پیغام دادم پا تو کفش ما نکند و متوجه باشد که ما کاری به او نداریم زیرا ایشان به مأمورین مخفی فرمانداری نظامی دستور داده است منزل من را تحت نظر بگیرند و مدتی است مشغولند و از گزارشات یومیه مأمورین بی‌اطلاع نیستم و علا اغلب غیرمحسوس و محرمانه مشغول تخریب وضع ما است و بیشتر برای خرابکاری متوجه خارجی‌هاست که ذهن آنها را مشوب کند و راجع به احزاب سیاسی با [ویلیام] دوگلاس که اکنون در مسکو است صحبت کرده که «هیچ کدام ریشه ندارند.» بدیهی است بیشتر نظر علا از این حرف حزب زحمتکشان بوده است.

... آمریکایی‌ها از اوضاع فعلی مخصوصاً نزدیکی فوق‌العاده حکومت با انگلیس‌ها قدری ناراضی به‌نظر می‌رسند و حتی گاهی عصبانیتی که از این موضوع دارند کتمان نمی‌کنند. کمک‌های جدید را قطع کرده‌اند و مسلماً به این دولت چیزی نخواهند داد. مخارج گزاف اصل چهار را گردن دولت انداخته‌اند و به‌تدریج جز کادر فنی بقیة افراد عضو اصل چهار را مرخص می‌کنند. آمریکایی‌ها به‌تدریج متوجه وخامت وضع سیاسی دولت حاضر و ادعاهای واهی او شده‌اند و سفیر آمریکا در صرف نهار خصوصی با ارباب قلبی [شاه] گله‌هایی کرده است. با این حال با وجود جنجالهای خودمان حالا نباید مجال توسعة این انتشارات را به دشمنان داد.⁽²⁾

بقائی و برگزاری جشن پیروزی کودتا

دو روز بعد از این نامه بقایی در نامه‌ای خطاب به اعضای حزب تصمیم خود را مبنی بر برگزاری جشن 28 مرداد به اطلاع رسانید. علی زهری مأمور شد این مراسم را انجام دهد. بقایی خواسته بود اعضای حزب با زهری همکاری کنند «تا تحت نظر و هدایت ایشان مراسم مزبور انشاءالله بهتر و با شکوه‌تر از پیش برگزار شود.»⁽¹⁾در این زمان، زهری هنگام ورود به قم با سه من تریاک بازداشت شد. تریاکها ضبط گردید، لیکن یکی از مأمورین مساعدتهای زیادی برای رهایی او انجام داد و حتی از درج نام او در دفتر مخصوص مجرمین خودداری کرد. خطیبی طی ملاقاتهایی با تیمور بختیار، فرماندار نظامی تهران و رئیس بعدی ساواک، نشریات حزب زحمتکشان را که در دورة زاهدی توقیف شده بود آزاد کرد. خطیبی با ورود بقایی به تهران مخالف بود زیرا از نظر او تحولاتی صورت گرفته بود که او حتماً بایستی با «دوستان مطلع و صمیمی و نزدیک» مشورت می‌کرد و نتیجة این مشورتها را برای بقایی ارسال می‌نمود. خطیبی یادآور شد «قدر مسلم آن است که وسایل ملاقاتهایی را با سفیر ینگه دنیا⁽²⁾با شما فراهم کرده‌ایم اگر شخصاً با توضیحات ما قانع نشود حضور شما در تهران کمال ضرورت

دارد.»⁽¹⁾

بهرحال اوضاع پدید آمده خشم تعدادی از اعضای حزب را که از مکنونات بقایی بی‌اطلاع بودند برانگیخت. بقایی با اینکه دستور داده بود در برگزاری جشن سر و صدای چندانی انجام نگیرد و «تا حدود امکان غیر از رفقای حزبی دیگران از دستور من راجع به برگزاری جشن و تسریع و حرکت آقای زهری اطلاع حاصل نکنند»، اما همان مراسم مختصر هم غیرقابل توجیه به نظر می‌آمد. علت دستور فوق آن بود که روز 28 مرداد مصادف با اول محرم بود. در برگزاری جشن، بقایی دستور داده بود با سرهنگ علی زیبایی، از مسئولین فرمانداری نظامی تهران، مشورت و «کسب تکلیف» کنند.

بهرحال مراسم برگزار شد. عباس دیوشلی مثل سال قبل معتقد بود این کار اشتباه است و مردم به حزب بدبین خواهند شد و حزب پایگاهش را بیش از پیش از دست خواهد داد. زهری تنها عضو هیئت اجرائیه بود که در غیاب بقایی از برگزاری جشن دفاع کرد. عصر روز 27 مرداد 1334 مراسم برگزار شد و عکس شاه هم بر در و دیوار نصب گردید. پیام بقایی به مناسبت 28 مرداد را منصور رفیع‌زاده خواند و بعد از او زهری و ابوالقاسم سدهی سخنرانی کردند. عباس دیوشلی در مراسم شرکت نکرد زیرا سرگرد بهزادی برادر همسر او، که جزء افسران توده‌ای بود، تیرباران شده بود. اعضای کمیته مرکزی حزب صبح 28 مرداد به منزل دکتر بهزادی یکی از برادران سرگرد بهزادی برای عرض تسلیت رفته بودند. رفیع‌زاده تذکر داد رفتن به منزل بهزادی عمل خطایی بوده است.⁽²⁾

دیوشلی حدود یک هفته بعد از جشن 28 مرداد از دوستانش گله کرد. او معتقد بود سطح فکر سیاسی آنها پائین است و موقعیت را درک نمی‌کنند. او می‌گفت دوستانش «الفبای سیاست را هم نمی‌دانند و اظهار عقیده هم می‌کنند، حرف حساب هم نمی‌شنوند و مطلب خیلی اساسی‌تری مطرح است. اینها فکر نمی‌کنند که ما برای خودمان دوستی باقی نگذاشتیم نه هیئت حاکمه، نه شاه، نه مصدق، نه توده‌ای، نه مردم. حداقل از این موقعیت باید استفاده کرد یعنی حکومت را در دست گرفت.»⁽³⁾

جشن 28 مرداد جز افتضاح چیزی به ارمغان نیاورد، این دومین جشن حزب زحمتکشان بعد از پیروزی کودتا بود، جشن اول سال گذشته برگزار شده و همان زمان هم دیوشلی مخالف آن بود. تصمیم‌گیرندگان اصلی منصور رفیع‌زاده، حسین بنکدار و علی زهری بودند. رفیع‌زاده و بنکدار جوانانی بودند که فقط اوامر بقایی را اجرا می‌کردند و خود فاقد هرگونه تحلیل مشخص سیاسی بودند. نظر به اینکه 28 مرداد مصادف با اول محرم بود، بنکدار پیشنهاد کرد مراسم عصر 27 مرداد برگزار شود. این تصمیم مطابق اطلاعی بود که توسط سرهنگ ناصر مقدم به دست آمد. طبق گفتة مقدم «مقامات دولتی هم عصر روز جمعه 27 مرداد را جشن می‌گیرند.»⁽¹⁾این مقدم همان سپهبد مقدم بعدی است که ریاست ادارة سوم یا امنیت داخلی ساواک را عهده‌دار بود و در آستانة انقلاب بعد از عزل نصیری رئیس ساواک شد. بنکدار در آن ایام با سیدحسن تقی‌زاده و محمدرضا جلالی نائینی در باشگاه تاج متعلق به شعبان جعفری دیدار می‌کرد و پیامهای آنان را برای بقایی ارسال می‌نمود.⁽²⁾از بین هیئت اجرائیه حزب تنها دیوشلی بود که تا حدودی از جریانهای روز اطلاعاتی داشت. برای نمونه، روزی در جلسه‌ای پیشنهاد شد اعضای هیئت اجرائیه حزب جمع شوند و در مورد نخست‌وزیری بقایی سخن گویند و ببینند «چه چیز و چه خبری است.» دیوشلی گفت «هیچ چیز نیست جز اینکه دستمان را باز کنیم. ده سال دیگر هم خبری نخواهد شد. واللّه خر داغ می‌کنند. این اخبار را ما خودمان در روزنامه داده‌ایم.»⁽³⁾به راستی نیز چنین بود.

در مهرماه سال 1334 اوضاع برای بقایی ناامیدکننده شد. وی که در حکومت علا سکوت پیشه کرده بود تا شاید اقلاً مشورتی با او انجام گیرد متوجه شد وسیله‌ای بیش نبوده است. بقایی مأموریت خود را به انجام رسانیده و قدرت یک بار دیگر در دست دربار و شخص شاه متمرکز شده بود و اینک به بقایی به عنوان یک ماجراجوی سیاسی غیرقابل اعتماد می‌نگریستند. اوضاع پیچیده و مبهم بود، به قول خطیبی:

«باور بفرمائید من هم از اوضاع اطلاع صحیحی ندارم جز اینکه وضع خوبی ایجاد کرده بودیم و همه ما را متوقف کردند و تقریباً بر هم زدند. بی‌انصافها لااقل نگذاردند

کاملاً از پشت زخم ما سواری بگیرند بعد ما را سگها پاره کنند. محض خالی نبودن عریضه یک مجلة آمریکایی که راجع به اوضاع ایران مطالبی نوشته است تقدیم می‌کنم.»⁽¹⁾خطیبی آشکارا دروغ می‌گفت، او به خوبی می‌دانست چه خبر است و اساساً مأموریت وی چیزی جز قرار دادن بقائی در حالت خوف و رجاء نبود. مأموریتی که به خوبی از عهده انجام آن برآمد.

حدود ده روز بعد از نوشتن این نامه علا استعفا داد، اما شاه استعفای او را نپذیرفت و دستور داد «تا اختتام تشریفات و مقدمات انعقاد قرارداد [سنتو] مصدر کار باشد و بعد هم صحبت اقبال، سجادی، امینی است. شانس اولی و سومی نزد شاه بیش از دومی است و شانس دومی و سومی به ترتیب نزد خارجی‌ها بیش از اولی است.»⁽²⁾سجادی از سوی انگلستان و امینی از طرف محافلی از امریکائیها حمایت می‌شد، به یاد داشته باشیم بقائی خود پیشتر از نخست‌وزیری سجادی حمایت کرده بود.

شانس بقایی از هر کس دیگر کمتر بود. از نظر خارجی‌ها بقایی فردی غیرقابل اطمینان بود و صرفاً در مواقع بحرانی برای ایجاد هیاهو و متشنج کردن اوضاع به کار می‌آمد. محمدرضا پهلوی نیز طبعاً حاضر نبود زمام کشور را در اختیار ماجراجویی غیرقابل کنترل چون بقایی قرار دهد. مصطفی کاشانی فاش کرد در اوایل حکومت زاهدی از بقایی خواسته شده بود به فرانسه یا آمریکا برود و سرپرست محصلین ایرانی شود. البته بقایی این سمت را برای خود بسیار ناچیز می‌دید و به همین دلیل با نظر او دکتر خوشبین به این مأموریت اعزام شد: «شاه به آقای دکتر گفته بود که بیا برو در آمریکا یک عده از جوانها را با خودتان همراه کنید بعد برگردید و زمام امور را در دست بگیرید، شما که حالا کسی را ندارید.»⁽³⁾

حوادث نشان می‌داد آینده‌ای برای بقایی و حزب او وجود ندارد. حتی اعضای رده بالای حزب نیز آن را جدی نمی‌گرفتند. معلوم شد حزب زحمتکشان تنها به مثابه وسیله‌ای برای آشوبگری سیاسی و تحکیم سلطه دربار پهلوی بوده است. هیئت اجرائیه حزب تشکیل جلسه نمی‌داد. همه «چون فراریان جنگ میدان مبارزه را ناجوانمردانه خالی نموده و حزب را بدون سرپرست و مقام مسئول به امید خدا رها» کرده بودند. بنکدار با حالتی که حکایت از شگفتی داشت خطاب به بقایی نوشت: «آیا می‌دانید، هنوز هم بعد از گذشتن دو سال و اندی از قیام 28 مرداد عده‌ای از رفقای ما آن را کودتا معرفی می‌کنند؟»⁽⁴⁾حزب زحمتکشان لحظات احتضار خود را سپری می‌کرد.

خطیبی و سیاست ادامه وعد و وعید

اگرچه تشکیلات علنی حزب زحمتکشان دوره احتضار خود را سپری می‌کرد، ولی سازمان اطلاعاتی و مخفی آن به رهبری خطیبی همچنان فعال بود. از نقطه نظر خطیبی، این چهره شگفت‌انگیز اطلاعاتی و دسیسه‌گر، اوضاع رو به بهبودی بود و «در یکی دو ماه آینده حتماً بهتر از این خواهد بود.» او با لحنی که گوئی مضمون نامه همین چند وقت پیش خود را که بوی ناامیدی از آن می‌آمد فراموش کرده است، مژده داد تغییرات و «نه تحولات» در عزل و نصب‌ها آغاز خواهد گردید و به احتمال قوی کابینه ترمیم خواهد شد. اما خطیبی معتقد بود «با این حرفها دردی دوا نخواهد شد.» او حتی پیش‌بینی کرد سردار فاخر حکمت صرفاً تا انجام مراحل نهایی قرارداد سنتو مصدر کار خواهد بود. وی دکتر سجادی را به جای سردار فاخر حکمت پیشنهاد می‌کرد. «ارباب قلبی» فعالیت‌های طرفداران بقایی را با پیغام محرمانه‌ای تأئید کرده و «ادامه آن را نیز تجویز و توصیه نموده» بود. خطیبی نمایندگان طرفدار بقایی را در مجلس مرتباً گرد می‌آورد و اغلب جلسات را در منزل خود تشکیل می‌داد. او همة کاندیداهای نخست‌وزیری را تقویت می‌کرد «بلکه از میان این حرف‌ها کار خودمان روبراه شود و به احتمال قوی موفق خواهیم شد.» خطیبی با دکتر سجادی کاندیدای ریاست مجلس گفتگو کرد و با وی «قول و قرارهایی» گذاشت. سجادی کاملاً «درک» کرد که با یک دسته و سازمان متحد و صمیمی نسبت به بقایی طرف است و به همین دلیل سعی کرد توجه خطیبی را جلب کند. او اظهار امیدواری نمود «اقداماتی که در غیاب شما [بقایی] به منظور وصول به هدف نهایی خودمان و نجات مملکت نموده‌ام مورد تأئید شما نیز باشد.» خطیبی حتی نطق‌های قبل از دستور برخی نمایندگان را می‌نوشت. فی‌المثل

ص 330

اطلاع داد مشغول تهیه نطق محمود رضایی، نماینده کرمانی مجلس، است و نوشت سعی خواهد کرد مثل دفعات قبل ضمن نطق او نام بقایی را هم به میان آورد.⁽¹⁾آیا به راستی خطیبی، به دستور چهره‌های دسیسه‌گر دیگر چون اسدالله علم، بقایی را بازی نمی‌داد و با این وعده و وعیدها او را به امید آینده موهوم دور از تهران نگه نمی‌داشت؟!

در آذر ماه سال 1334 بقایی از زاهدان به تهران بازگشت. اما نه تنها بخت با او یار نبود، بلکه همزمان با دستگیری سید مجتبی نواب صفوی و سران جمعیت «فداییان اسلام» به اتهام مشارکت در قتل رزم‌آراء بازجویی شد، لیکن تبرئه گردید. دستگیری رهبران فدائیان اسلام بعد از آن صورت گرفت که مظفر ذوالقدر اقدامی نافرجام برای ترور حسین علاء انجام داد. در این عملیات گلوله خارج نشد و ذوالقدر با نوک مگسک اسلحه به فرق علاء کوبید، به‌طوری که او با سر باندپیچی شده در جلسه سنتو در بغداد شرکت کرد. شرح ماجرا را حسین بنکدار از شاهدان ماجرا برای بقائی که آن زمان هنوز در زاهدان اقامت داشت، ارسال نمود. اندکی بعد رهبران فدائیان اسلام تیرباران شدند، تا آنجائی که نگارنده اطلاع دارد، بقائی هیچ‌گونه واکنشی به این ماجرا نشان نداد.

از فعالیت‌های بقایی در سال 1335 می‌توان به سخنرانی‌های مهیج وی در دفاع از تقسیم اراضی اشاره کرد. از این زمان به بعد صحنه سیاست ایران شاهد حضور دو حزب فرمایشی «مردم» به‌رهبری اسدالله علم و «ملیون» به‌رهبری منوچهر اقبال بود. اسناد موجود در مرکز اسناد انقلاب اسلامی نشان می‌دهند در این زمان هم استراتژی بقائی نفوذ در این دو حزب بود تا هر کدام قدرت را به دست آوردند، تشکیلات او هم سودی برده باشد. در همین ایام بقایی سخنانی در جمع اعضای حزب زحمتکشان ایراد کرد. او طی نامه‌ای به دوست قدیمی‌اش علی زهری، که برای معالجه به اروپا رفته بود، مضمون یکی از سخنرانیهای خود را خاطرنشان کرد:

ما از کسانی که ما را متهم به مخالفت با اصول سرمایه‌داری می‌کنند (بعله!)⁽²⁾و ایراد می‌گیرند که چرا ما طرفدار توزیع عادلانه ثروت و تقسیم اراضی هستیم،

می‌پرسیم: آیا می‌شود به اکثر مردم گفت که هیچ چیز نخواهند برای آنکه آن چند نفر همه چیز بخواهند؟ به نظر ما این روش قابل دوام نیست. بعله آقا ما هم‌چین هستیم و بعلاوه به هیئت حاکمه حمله می‌کنیم!⁽¹⁾

از جملات معترضه پیداست که خود بقایی هم آن سخنان را به جد نمی‌گرفت. تقسیم اراضی و شعارهایی نظیر آن، سناریوی جدید امپریالیسم آمریکا برای گسترش دایرة نفوذ خود در ایران و کشورهای مشابه بود. بقایی در دورة حکومت علا دو بار بازداشت گردید، بار نخست در جریان بازجویی از فدائیان اسلام و بار دوم در سال 1335 که متهم به اختلال و بی‌نظمی در بین دانشجویان شد. در فروردین ماه سال 1336 دولت علا سقوط کرد و دکتر منوچهر اقبال به جای او بر منصب نخست‌وزیری تکیه زد.

فصل یازده

دولت منوچهر اقبال و فعال شدن مجدد بقائی

در دورة اقبال فعالیت سیاسی بقایی تشدید شد. آیت‌الله کاشانی نیز در میان رجل سیاسی آن دوره او را خیرالموجودین می‌پنداشت. او به چند تن از تجار و کسبه بازار توصیه کرد برای پیشرفت کار بقایی، که فعالیت مستقل سیاسی را آغاز کرده و از پیوستن به احزاب ملیون و مردم خودداری کرده است،⁽¹⁾از بین خود وجوهی جمع‌آوری نمایند و در صورت لزوم در اختیار او قرار دهند.⁽²⁾آیت‌الله کاشانی به دوستان خود توصیه کرد در پشتیبانی از بقایی کوتاهی نکنند. برای کمک به این منظور وی مصطفوی داماد خود را به نزد بقایی فرستاد. مصطفوی در دوره حکومت مصدق معاونت وزارت دادگستری را عهده‌دار بود.⁽³⁾این در حالی است که در نامه‌های خصوصی بقایی مواردی دال بر تحقیر و تمسخر آیت‌الله کاشانی موجود است. برای نمونه، بقایی در نامه مورخ یکشنبه 31 شهریور 1336 به علی زهری چنین می‌نویسد:

... در مهمانی هفته گذشته که برایت نوشتم، جریانی پیش آمد خیلی مضحک و در عین حال قدری هم اختیار از دست حقیر در رفت.

بعد از نهار در خدمت آقا [آیت‌الله کاشانی] و سی چهل نفر در یک اطاق (خلوت!)⁽⁴⁾نشسته بودیم. آقای افتخار اظهار کرد که آقا در مسئله شبهه آکل و مأکول نظریه[ای] فرموده‌اند که خلاصه دهن تمام علمای سابق و لاحق از تعجب و

تحسین باز مانده است. و همه خواهش کردند که آقا نظریه خود را بفرمایند... بهرحال آقا فرمودند من برای این مسئله جوابی پیدا کرده‌ام که تا حال هیچ کس پیدا نکرده و مسئله را قطع کرده‌ام. و آنوقت توضیحات مفصل دادند که خلاصه سروپا شکسته‌اش این است که هیچ چیز جزء هیچ چیز نمی‌شود. همانطور که نور آفتاب باعث رویانیدن نباتات می‌گردد و جزء زمین نمی‌شود و همانطور که غذا را توی دیگ می‌ریزیم و زیرش آتش می‌کنیم و مواد خوراکی از دیگ حرارت می‌گیرند و دیگ جزء آنها نمی‌شود (البته با بسیاری توضیحات علمیه دیگر)، همانطور هم مواد غذایی که می‌خوریم جزء بدن نمی‌شوند و افاضه قوت می‌کنند، همچنانکه دیگ افاضه حرارت می‌کرد، به این ترتیب بدن هیچ کس جزء بدن دیگری نمی‌شود. (فهمیدی؟ اگر هم نفهمیدی تان⁽¹⁾چی [؟] بیشتر مقدور نیست.)

البته بعضی جوان و جاهل‌ها لبخند مودبانه را گاز گرفته بودند. آقا نظر حقیر را پرسیدند. گفتم باید دکتران [کذا] طب نظرشان را عرض کنند، ما قابلی نداریم. لذا نظر دکتر [محمود] شروین⁽²⁾را استفسار کردند. بیچاره سخت گیر افتاد. ولی با زبان بیزبانی نظریه آقا را رد کرد و بعد هم مجلس تغییر جهت داد، زیرا یک شاعر ملی قصیده[ای] خواند.

پس از خاتمه شعر، افراد برخاستند. توی کوچه که می‌آمدیم آقای افتخار بطور خصوصی نظر مرا پرسید. (ضمناً خودش هم بعد از توضیحات دکتر شروین قدری متزلزل شده بود.) من گفتم از لحاظ علم جدید این نظریه هیچ پایه و مبنایی ندارد... متأسفانه مجبور شدیم تاکسی در خدمت آقا سوار شویم. و در بین راه آقای افتخار گفت فلانی می‌گوید از نظر متافیزیک مخصوص نظریه آقا قابل دفاع است ولی از نظر علم جدید مبنایی ندارد. آقا فرمودند نه خیر، با علم جدید هم ثابت است زیرا مایه حیات همین گله‌بول‌های [کذا]⁽³⁾خون است که چیزی از جایی نمی‌گیرند و فقط استفاضه می‌کنند. خبط من همین بود که احمقانه اختیار از دستم

به در رفت و سئوال کردم بفرمایید گلبول چیست و از چی ترکیب شده؟ فرمودند ما به گله‌بول کاری نداریم و اصلا علم جدید چرند و مسخره است و حیات افاضه و استفاضه است. دیگر ناچار شدم عرض کنم علم جدید هرقدر هم مسخره باشد الآن توی نتیجه همان مسخره نشسته‌ایم و داریم به منزل می‌رویم. تقریباً به همین جا خاتمه پیدا کرد و در خدمت آقا به منزلشان رفتیم و دو سه ساعتی هم برای کفاره خبط و حماقت آنجا بودیم.

برخورد بقایی با آیت‌الله العظمی بروجردی، مرجع تقلید شیعیان، نیز اهانت آمیز بود. بقایی در یکی از سخنرانی‌های خود در دفتر حزب زحمتکشان «دربارة مبارزه با فکر مردم در اجتماع امروز و کارهای غلطی که به نام اسلام در مملکت انجام می‌شود صحبت نمود» و در بین سخنان خود شدیداً به آیت‌الله بروجردی حمله کرد:

«هر کس در این مملکت وظیفه‌ای داشته باشد و آن را انجام ندهد تمام مردم باشرف به او به نظر یک دزد نگاه می‌کنند و هر فرد وظیفه دارد که در حدود قدرت خودش فعالیتی بنماید و اگر گوشه‌ای را جهت استراحت انتخاب کرد و از خزانه مملکت امرار معاش کرد و کاری هم به کارهای مردم نداشت این عمل جز اینکه دزدی هست هزار مفاسد دیگر هم دارد و بعدها معلوم خواهد شد.»⁽¹⁾او در جای دیگر گفت: «اگر بخواهیم دربارة وظیفة آقای بروجردی بحث کنیم همگی ناراحت خواهیم شد و بهتر است که از این بحث خارج شویم.»⁽²⁾

در اسفند 1335 سازمان اطلاعات و امنیت کشور (ساواک) تأسیس شد. نه تنها تعدادی از افراد وابسته به بقایی در این نهاد امنیتی جدید شرکت داشتند بلکه در سطوح عالی آن دو تن از یاران بقایی، حسن پاکروان و سرهنگ مقدم، حضور داشتند و تیمور بختیار، اولین رئیس ساواک، نیز رابطه حسنه‌ای با بقایی داشت. بین بقایی و رهبری حزب سومکا نیز روابط گذشته تجدید شد.

در تاریخ 26 اردیبهشت 1336 در جشنی که به مناسبت هفتمین سالگرد تأسیس حزب زحمتکشان برگزار شد، داوود منشی‌زاده، رهبر سومکا، نیز حضور داشت. در این جلسه بقایی گفت خط مشی‌حزب او «از منفی به مثبت تبدیل شده است.» دکتر ناظرزادة کرمانی مدعی بود «با فعالیت شبانه‌روزی و زد و بندهایی که اخیراً دکتر بقایی با دوستان سابق خود شروع نموده، در آیندة نزدیکی به مجلس راه می‌یابد بالاخص که از قرائن استنباط می‌شود که آمریکایی‌ها و مقامات دیپلماسی آمریکا نیز مشتاق و چندان بی‌میل به این امر نیستند.» در این جلسه محمود رضایی، نمایندة مجلس شورا، دکتر محمود حسابی نماینده مجلس سنا، سرهنگ عزیزالله رحیمی و حسین مکی نیز شرکت داشتند.⁽³⁾روابط بقایی با سرلشکر حسن ارفع نیز چون گذشته ادامه داشت.

احمد فردید و بقائی

در سال 1336 بقایی دیگر یک چهره سیاسی فعال به شمار نمی‌رفت. در واقع از این زمان حیات سیاسی بقایی به پایان رسیده بود و او در تحولات کشور نقش جدی نداشت و لاجرم اوقات فراغت خود را در محافل دوستان و آشنایان می‌گذرانید و گاه با برخی چهره‌های فرهنگی نیز معاشرت داشت.

 برای نمونه، او در نامه‌ای به زهری از آشنایی خود با فروغ فرخزاد، شاعره‌ای که بعدها به شهرت فراوان رسید، سخن می‌گوید. فروغ به دعوت بقایی به منزل او آمده بود و همراه او عده‌ای دیگر هم دعوت شده بودند. مراسم از ساعت 6 بعدازظهر آغاز شد و «تقریباً نزدیک ساعت 3» [بامداد] خاتمه پذیرفت. در این مجالس احمد فردید نیز حضور داشت. آشنایی بقایی با فروغ فرخزاد در 24 مهر 1336 در منزل «عیسی‌خان»، که همان سپهبدی است، آغاز شد و او این «شاعرة نوپرداز معاصر» را برای بار دوم در آبان آن سال به منزل خود دعوت کرد.

اما روابط فردید و بقائی پیشینه بیشتری داشت.

در دهه بیست هر دو آنان در حلقه‌ای ادبی که صادق هدایت محور آن بود شرکت می‌کردند، این حلقه یا در کافه نادری تشکیل می‌شد و یا در کافه ماسکوت که در خیابان فردوسی امروزی نبش خیابان منوچهری قرار داشت. در آن ایام فردید با اینکه از دوره رضاشاه در برخی جراید مثل آموزش و پرورش با امضاء مهینی یزدی که نام فامیلی اصلی اش بود مقاله می‌نوشت، اما چهره‌ای مشهور به شمار نمی‌رفت. فردید در

سالهای جنگ دوم جهانی دو مقاله هم در باره فلسفه غرب در مجله سخن که به مدیریت دکتر پرویز ناتل خانلری منتشر می‌شد، چاپ کرد. لیکن شهرت او بیشتر مربوط است به دهه چهل و بالاتر پنجاه شمسی. با این وصف نخستین سندی که از روابط فردید و بقایی در دست است، نامه‌ای است از پاریس که طی آن فردید آغاز سال 1329ش. را به بقایی تبریک گفته بود:

درین هنگام حلول سال نو موقع را مغتنم شمرده با تقدیم تبریکات صمیمانه و تجدید ابراز مراتب ارادتکیشی دوام عزت و سعادت آن حضرت را از خداوند مسئلت می‌نماید.⁽¹⁾

گفتیم که این رابطه از حلقه‌ای که در دهة 1320 در پیرامون صادق هدایت گرد می‌آمدند آغاز شد. در آن سالها هدایت در کافه‌های خیابان نادری و فردوسی حضور پیدا می‌نمود و با یارانش بحث ادبی می‌کرد. با سفر هدایت به پاریس این حلقه از هم پاشید و در همان ایام فردید برای ادامة تحصیل به فرانسه رفت.

در نامه‌ای که به سال 1951م./ 1330ش. احمد فردید توسط برادرش دکتر محمد مهینی «حضور محترم دانشمند محترم جناب آقای دکتر مظفر بقایی استاد محترم دانشگاه و نمایندة محترم مجلس شورای ملی» فرستاد، «تقدیم کننده احمد فردید» خطاب به «مخدوم گرامی» یعنی بقایی از مرگ «صادق هدایت عزیز» در پاریس خبر داد. او نوشت هدایت را گاه به گاه می‌دیده است و هدایت «نسبت به جنابعالی اعتقاد خاصی داشت و میان ما مکرر ذکر خیر سرکار می‌شد.» فردید در ادامه نوشته است:

آنچه را که مخصوصاً در شخص سرکار می‌ستود یک نحو، به تعبیر خودش، حالت میستیک [عرفانی] شما بود. و اما ارادتمند سرکار اگر هنوز با همان طرز تصور چند سال پیش خود باقی مانده بودم نمی‌توانستم اینجور ورود جنابعالی ـ یک تن استاد فلسفه ـ را در میدان زد و خوردهای سیاسی و اجتماعی زیاد بستایم. الا اینکه نحو تصور مخلص نیز اکنون دیگر خیلی عوض شده است. مخصوصاً با اشتغالی که در این چند سال اخیر به افکار هگل و کسانی که، از فویرباخ گرفته تا اصحاب

فلسفه‌های «تقرّر خارجی»⁽¹⁾معاصر، افکار آنها در دنبالة جهان‌بینی و طرز تفکر هگل قرار گرفته است، پیدا کرده‌ام. مقصودم این است که مخلص نیز دیگر نمی‌توانم آزادی و آزادگی و انسانیت و حقیقت را از اموری تصور کنم که آنها را یکسره در خارج از دایرة حیث تاریخی و وضع اجتماعی و تأثیر و تصرف و فعالیت جستجو بتوان کرد، هر چند در تحرّی این امور منکر در عین حال فایده یک چند خلوت نیز نمی‌توانم بشوم. از اینجاست که قهراً مخلص نیز به‌نوبة خود این فعالیت و مبارزة سیاسی و این شجاعت و مردانگی و از خودگذشتگی شما را، به فرض اینکه سودی به مطلوب اساسی نیز نباشد، فی حد ذاته گرانبها و در خور هر گونه ستایش تشخیص می‌دهم و گمان می‌کنم اصولاً در دایرة همین سنخ فعالیت‌هاست که در دنیای پر شور و شر امروز عنوان حقیقی عرفان، عرفان مثبت تولایی و نه البته عرفان منفی تبرائی و صوفی‌منشی مبتذل خودمانی، مصداق خارجی پیدا می‌تواند کرد.

غرض از نگارش نامة طولانی یادشده این بود که بقایی برای او که «به زبان و فرهنگ آلمانی» علاقه دارد شغلی در سمت وابستة فرهنگی در آلمان یا سویس مهیا کند و در غیر این صورت همان کار را در مورد فرانسه انجام دهد: «ممکن است اگر شخصاً صلاح به اقدام ندانید این زحمت را به یکی از دوستان نزدیک خود مثلاً به جناب آقای مکی که شاید نسبت به این بنده بی‌لطف نباشند با ابلاغ عرض ارادت اینجانب به ایشان واگذار فرمائید.» فردید در این نامه از عدم تکافوی هزینة تحصیلی خود یاد و تقاضا کرده بود به وی کمک شود.⁽²⁾

بقایی تقاضای فردید را با دکتر کریم سنجابی، وزیر فرهنگ، در میان گذاشت. پاسخ این بود:

جناب آقای دکتر بقایی

راجع به وضع تحصیلی آقای احمد فردید مراتب زیر به اطلاع جنابعالی می‌رسد:

مشارالیه در سال 1325 جزء دبیران اعزامی مأمور مطالعه وزارت فرهنگ به فرانسه رفته و تا تیرماه 1328 کلیة حقوق و مزایای خود را به اضافة ماهی دو هزار ریال به عنوان فوق‌العاده به ارز دریافت نموده. از آن تاریخ تاکنون برطبق تصمیمات کمیسیون بودجة مجلس شورای ملی حقوق و مزایای خود را به ریال دریافت می‌دارد و مثل سایر محصلین آزاد ماهیانه چهل لیره ارز دولتی خریداری می‌نماید. آخرین مهلت ایشان برای توقف در اروپا آخر شهریورماه 1330 می‌باشد.⁽¹⁾

از سال 1336 فردید در مجالسی که در تهران با حضور بقایی برگزار می‌شد دیده می‌شود. بقایی در نامه‌ای به علی زهری در پاریس، دوست صمیمی و محرم اسرارش، داوری باطنی خود را درباره فردید، که به تمسخر او را «دکتر هایدگر» می‌خواند، چنین بیان داشته است:

«طی این جلسة بسیار طولانی برای اولین مرتبه متوجه شدم که آقای دکتر هایدگر جنبة تصنعی‌اش بیشتر از جنبة طبیعی‌اش می‌باشد. می‌خواهد ادای صادق [هدایت] را در بیاورد و در عین حال آنقدر باهوش هست که بفهمد اگر تقلید صرف بکند دستش را می‌خوانند. بنابراین برای خودش اداهایی درست کرده است که بدون اینکه صادق [هدایت] باشد به او یک Genie⁽²⁾می‌دهد و چون من به این جنبه‌ها کمتر توجه می‌کنم و کمتر می‌توانم تصور کنم که کسی زحمت بکشد تا حال غیرطبیعی برای خود درست کند، تا جلسه قبل توجه به این موضوع نکرده بودم. درست نقطه مقابل جلالی خواهرزادة صادق بود. بعضی حرکات، بعضی ژست‌ها، بعضی انترناسیونها، بعضی شوخی‌ها و جوابهایش به طرز کشنده‌ای صادق را مجسم می‌کرد و بالاتر از همه سیگار کشیدنش.»⁽³⁾در پاسخ به زهری که شگفت‌زده پرسید دکتر هایدگر کیست، بقایی جواب داد: «دکتر هایدگر، آقای دکتر فردید است که لابد به خاطر داری. از لحاظ استناد زیادی که سابقاً به جناب هایدگر فیلسوف شهیر ژرمنی می‌کرد او را به این اسم نامیدم.»⁽⁴⁾

روابط هم‌چنان حفظ شد. در سندی دیگر بقایی خاطرنشان می‌سازد که با فردید

قرار گذاشته که به منزلش بیاید. طبقة پائین منزل بقایی حوزة حزبی تشکیل شده بود، لذا بقایی با فردید بیرون رفت و «به رستوران ادب نازل» شدند. «هایدگر و اگزیستانسیالیسم و حافظ و مولوی دست به دست هم دادند» و بقایی را از خود بیخود کردند.⁽¹⁾لازم به توضیح است که فردید و بقائی هر دو در گروه فلسفه دانشکده ادبیات دانشگاه تهران همکار بودند، بقائی اخلاق و زیبائی شناسی تدریس می‌کرد و فردید فلسفه‌های اگزیستانس.

در همین ایام، به اشاره دربار پهلوی، احزاب سیاسی جدیدی پا به عرصه حیات گذاردند. یکی از این احزاب به رهبری سردار فاخر حکمت به وجود آمد و مرامنامة آن در روزنامه‌ها منتشر شد. این گروه «حزب سوسیال دمکرات ایران» نام داشت. حزب دیگر به رهبری مهندس کاظم جفرودی، حسن ارسنجانی، مهندس زاوش و دکتر شاهکار عنوان «جمعیت آزادی ایران» داشت.⁽²⁾در همین زمان سپهبد زاهدی بازنشسته شد و دستور پیدا کرد حزبی با نام «حزب قیام 28 مرداد» تأسیس کند: «مقامات بالا فرمودند که این دو حزب هم نگرفت؛ مردم [به رهبری اسدالله علم] و حزب سردار فاخر. خلاصه اوضاع بر وفق مراد است.»⁽³⁾و باز هم در همین ایام محمد درخشش رئیس کانون لیسانسیه‌های تهران با تلفن قبلی به منزل بقایی «نزول اجلال» کرد: «مختصری خلوت کردیم. صحبت از اتحاد و تجمع قوا بود. البته از کلیات خارج نشد و اسمی هم به میان نیاورد ولی نمی‌دانم چرا به دلم اثر کرد که از طرف آقا میرزا خلیل‌خان [ملکی] آمده باشد. خیلی گرم و چرب از هم جدا شدیم تا بعداً دوباره ملاقات شود.»⁽⁴⁾

علی زهری و «ارض موعود»

اینک بقایی به‌وسیله یک عضو یهودی حزب زحمتکشان به نام یعقوب اوریان فعالیت‌های دیگری نیز انجام می‌داد. علی زهری زنی به‌نام اکرم زیبایی را معرفی کرده و توضیح داده بود وی مبلغ زیادی پول دارد و می‌خواهد آن را به مرابحه دهد. اوریان پاسخ داد بقایی راجع به همین خانم و از قول زهری گفته است وی مبلغی وجه نقد در تهران دارد که می‌خواهد به نرخ عادله به مرابحه بدهد. میزان وجوه آن خانم و نرخ قبلی مرابحه را اوریان به دست آورده بود. وی وضع بازار را برای بقایی تشریح کرد. در این زمان اوریان در «شرکت تجارتی ایران و انگلیس» کار می‌کرد. او پیشنهاد کرد مبلغ مزبور در آن شرکت به مرابحه گذشته شود: «نرخ نزولی که ارباب از بابت وجوه استقراضی می‌پردازد بین 18 و 21 درصد است و نوسان 3% مربوط به اوضاع و احوال روز و درجة احتیاج ارباب [شرکت انگلیسی] به پول می‌باشد.» شرکت انگلیسی ظاهراً از پولداران دیگری نیز پول نزولی دریافت می‌کرد. آن وجه از طرف «پولداران و نزولخواران» داده می‌شد. چون میزان نقدینگی اکرم زیبایی «تاحدی قابل ملاحظه» بود، اوریان گفت مدت مرابحه نباید از سه ماه کمتر باشد. ظاهراً زهری نیز مخارج خود را در فرانسه از اوریان یا در حقیقت از شرکت انگلیسی دریافت می‌کرد:

در نامة خود از مخارج سه روزه که بالغ بر 7000 فرانک (بدون خرج مهمانخانه) شده بود شرحی نوشته بودید. فقط خواستم جسارتاً عرض کنم اگر به این ترتیب باشد داستان آن یارو است که گفت «اگر چوب دیگری بزنی هیچ»⁽¹⁾خواهش می‌کنم چوب را آهسته‌تر بزن.⁽²⁾

همین اوریان زمینه‌های لازم را برای مسافرت زهری به اسراییل مهیا کرد. او اطلاع داد با مقامات اسراییلی در تهران تماس گرفته است و «در مورد ارض موعود اقدامات لازم به عمل آمد.» او معتقد بود تا چند روز دیگر «جواب مثبت» به تهران خواهد رسید. اوریان از زهری خواست مشخصات گذرنامه و تاریخ تقریبی ورود خود را به «ارض موعود» اطلاع دهد.⁽³⁾قرار بود این مطالب به وسیله نامه و توسط رفیع‌زاده به اطلاع زهری برسد. در نامه‌ای دیگر اوریان باز هم اطلاع داد برای مسافرت زهری به «ارض موعود» صحبت لازم شده است و می‌تواند دو هفته میهمان باشد. او خاطرنشان ساخت:

«علاوه بر تشریفاتی که قائل خواهند شد می‌توانید برای بازدید مؤسسات، شهرها و غیره و غیره خودتان پیشنهاد نمائید.» باز هم اوریان با مقامات اسراییلی در تهران تماس گرفت و کم و کیف ماجرا را با آنها در میان گذاشت و در خاتمه خطاب به زهری نوشت: «البته هزینة مسافرت از مبدأ تا مقصد از کیسه پرفتوت خودتان پرداخت خواهد شد ولی از بدو ورود به ارض موعود دیگر چیزی مطالبه نخواهد شد.»⁽¹⁾

یعقوب اوریان کارمند شرکت راه‌آهن بود و هم‌زمان در «شرکت تجاری ایران و انگلیس» کار می‌کرد، اینکه او چرا این شرکت تجاری را «ارباب» می‌خواند خود نکته‌ای است در خور توجه. او از حدود آذرماه 1336 دیگر در محل ادارة راه‌آهن حاضر نشد و صبح و عصر در «شرکت ایران و انجلیز» به کار اشتغال داشت.⁽²⁾

«ارباب» یا همان شرکت انگلیسی از اوریان برای رتق و فتق امور محاکماتی که در اروپا داشت استفاده می‌کرد. قرار شد وی با هواپیما به فرانکفورت و هامبورگ عزیمت کند. به گفته اوریان، دو سال و نیم پیش از این تاریخ نیز او برای رسیدگی به محاسبات شرکت و طرح دعوی در یکی از محاکم آلمان علیه یکی از کلاهبرداران آلمانی به آنجا رفته بود. نتیجة دعوی ابلاغ نشد و بنابراین بار دیگر برای پیگیری همان موضوع به آلمان اعزام شد. این یهودی زیرک با آنکه دیگر در شرکت راه آهن کار نمی‌کرد، لیکن در تلاش بود «یک مرخصی با استفاده از حقوق مربوطه از بنگاه راه آهن فخیمه» تحصیل کند.⁽³⁾

بقائی و سیاست نفوذ در احزاب ملیون و مردم

به‌هر روی یکی از مهم‌ترین ادوار زندگی سیاسی بقائی در اواخر دهه سی رقم خورد. در این دوره دو حزب در صحنۀ سیاسی کشور فعال بودند یکی حزب ملیون به رهبری اقبال و دیگری حزب مردم به رهبری اسدالله علم. این دو حزب به دستور شاه تشکیل شده بودند تا این‌گونه القاء نمایند که در ایران آن روز آزادی سیاسی و اجتماعی وجود دارد و تعدد احزاب و مشارکت سیاسی در کشور اصلی است پذیرفته شده. منوچهر اقبال خود را غلام خانه زاد شاه می‌دانست و در حقیقت هر اتفاقی روی می‌داد آن را ناشی از منویات شخص شاه تلقی می‌کرد. ظواهر امور حکایت می‌کرد که وی به شدت مورد تنفر بقائی قرار داشت و در این زمینه حزب زحمتکشان از انواع و اقسام توطئه‌ها علیه وی دریغ نکرد، آشوبهائی که در پس آن چهره‌هائی مرموزتر از بقائی دیده می‌شدند. بقائی علیه اقبال نطقهای شدید اللحنی ایراد می‌کرد؛ در واقع در این زمان حزب زحمتکشان فعالیت چندانی نداشت و درست وقتی تشکیلات فراماسونری ایران قصد آن کرد تا اقبال را واژگون سازد و در واقع از وی انتقام ستاند، بقائی آگاهانه یا ناآگاهانه وارد میدان شد. اما قبل از آن استراتژی عجیب دیگری از سوی وی به کار گرفته شد که مصداقی است بر رفتارهای به شدت متناقض سیاسی بقائی.

در این ایام با این‌که کلوب حزب زحمتکشان باز بود، اما تحرک چندانی از سوی آن دیده نمی‌شد، روزنامۀ شاهد نیز که توسط بقائی و زهری منتشر می‌شد از همان دورۀ زاهدی تعطیل شده بود و دیگر منتشر نمی‌گردید. در واقع شرکت حزب درکودتای بیست و هشتم مرداد سال 1332توده‌های حزبی و اعضای رده‌های پائین را به شدت افسرده کرده و آنان امید خود را به این تشکیلات از دست داده بودند. در سال‌های خونبار 1333-1334 که منجر به دستگیریهای زیادی از مخالفین شاه به ویژه رهبران فدائیان اسلام و نیز کادرهای حزب توده شد، بقائی کوچک‌ترین اعتراضی نکرد؛ طبیعی بود که وی از قلع و قمع توده‌ای‌ها رضایت داشت اما او حتی در مورد فدائیان اسلام نیز تحرکی در خور از خود نشان نداد. برگزاری سالانۀ مراسم بیست و هشتم مرداد در باشگاه حزب، توده‌های حزبی را بیش از پیش منزجر می‌کرد. در این شرایط کسانی که به حزب وفادار بودند امیدی به در دست گرفتن قدرت توسط این تشکیلات نداشتند، توده‌های حزبی تحرک خود را از دست داده بودند و این امری بود که باید به نحوی از انحا حل می‌شد. درست در چنین شرایطی بود که احزاب ملیون و مردم اعلام موجودیت کردند. در این زمان به‌دستور شخص بقائی استراتژی جدیدی در دستور کار قرار گرفت و آن این بود که توده‌های حزبی وارد یکی از دو حزب رسمی کشور شوند. شاید این دستور برای آن انجام گرفته بود تا از تحرکات درونی این دو حزب اطلاعی به دست آورده شود و شاید نیز علت این بود که توده‌های حزبی به این امید که از طریق یکی از این دو تشکیلات که به‌هرحال هر دو مورد حمایت اکید شاه بودند روزی

به قدرت برسند، به این اقدام مبادرت ورزیده بودند.

بهرحال نقشه هر چه بود این دستور شگفتی بسیاری از نزدیک‌ترین یاران بقائی را در پی داشت. حسین خطیبی یکی از افرادی بود که از انتشار این خبر حیرت کرد، او به کنایه از ملاقات اسدالله علم و بقائی یاد کرد و این‌که این دو تن تصمیم گرفته‌اند یا عنوان واحدی برای فعالیت حزبی خود انتخاب نمایند و یا این‌که با حفظ احزاب خود اقدامات مشترکی را انجام دهند.⁽¹⁾عده‌ای این خبر را تکذیب کردند، اما استراتژی حزب حقیقت داشت. در آبان سال 1337علم وارد کرمان شد و مستقیما به منزل محمد آگاه از یاران نزدیک بقائی رفت، آگاه در این زمان از گردانندگان حزب زحمتکشان ملت ایران شعبۀ کرمان بود. علم، آگاه را با خود به دفتر حزب مردم برد و او را به‌عنوان عضو شورای حزب شعبۀ کرمان به مردم معرفی کرد: «با این پیشامد که انتظار آن را داشتیم هردو سنگر [حزب مردم و حزب ملیون] تقریباً به دست خودمان افتاد و بایستی با کمال متانت طوری کنیم که رقبای طرفین مستهلک شوند و همین طور هم انشاءالله خواهد شد.»

افق کار کاملاً روشن بود، باید در احزاب ملیون و مردم رخنه می‌شد و این دو حزب به جان یکدیگر افکنده می‌شدند و هر دو تضعیف می‌گردیدند. اما توجه برخی از یاران بقائی به یک نکته جلب شده بود: « فقط نکته‌ای که هست جبهۀ ما از جهت عده افراد خوب می‌شود ولی از نظر حلال زادگی ما ضعیف تر هستیم وکسی را نداریم.» یعنی این‌که این نیروها عاریه‌ای هستند و عمدتاً طرفداران علم به شمار می‌آیند و نه بقائی، به همین دلیل خیلی هم نمی‌شود روی آنان حساب کرد و به اصالت کار آنان ایمان داشت.

نامه فوق توسط هرندی از تجار معتبر کرمان نوشته شده بود، آگاه نیز که مردی سرشناس بود به حزب علم پیوست، اما هرندی به تشکیلات حزب ملیون اقبال روی آورده و البته هر دو تن به اشارۀ بقائی به این کار دست زده بودند. از سوی دیگر منظور هرندی از این که ما از نظر حلال زادگی ضعیف تر هستیم، اشاره‌ای بود به ورود آگاه به حزب مردم. منظور این بود که با رفتن آگاه به این حزب کفۀ ترازو در کرمان به نفع علم سنگینی می‌کند، زیرا هوداران بقائی بیش‌تر همراه با آگاه به این حزب می‌روند.

هدف این نبود که یکی از دو حزب قوی‌تر شود، منظور اصلی کنترل این تشکیلات از راه نفوذ به درون آن‌ها بود. به همین دلیل هرندی پیشنهاد کرد محمد علی یاسائی که مردی معمر و مورد احترام مردم کرمان بود و اینک سنی از وی گذشته بود وارد حزب ملیون شود تا نوعی موازنه برقرار شود: «بنده عقیده دارم آقای محمد علی یاسائی به طرف ما بیاید تا از این حیث هم تعادل برقرار شود.» ورود یاسائی به حزب اقبال باعث می‌شد تا از نظر حضور نیروهای وفادار به بقائی و نیز نفوذ اشخاص معتبر در دو حزب تعادلی به وجود آید که بهرحال در آینده به نفع بقائی بود. وجود یاسائی در حزب مردم بسیار واجب بود: «زیرا استاد و شاگرد یک طرف باشند، خوب نیست خود آقای یاسائی هم عقیده دارد به این طرف بیاید زیرا رقبای حزبی ما زیادتر هستند، استدعا دارم در این باب قدری غور فرموده و هر طور که مصلحت می‌دانید فوری مرقوم نمائید...»⁽¹⁾

شخص یاسائی دیدگاه دیگری داشت، وی با این‌که از نظر سنی سال‌ها از بقائی بزرگ‌تر بود، نامه‌ای به وی نوشت و دیدگاههای خود را عرضه داشت و از بقائی کسب تکلیف کرد. وی اطلاع داد فریدون جم و عده‌ای دیگر در کرمان شعبۀ حزب ملیون را تشکیل داده‌اند و هرندی و ارجمند از دیگر تجار بزرگ کرمان همراه با عده‌ای دیگر در آن نام نویسی کرده‌اند. یاسائی خاطرنشان کرد دوستانش از دو حزب می‌خواهند وارد یکی از دو حزب رقیب شوند، اما نظر خودش این است که « جزء هر دوتا باشم» یعنی این‌که رسماً وارد هیچ حزبی نشود و از خارج گود بر هر دو حزب تأثیر گذار باشد و اعمال نفوذ نماید؛ تصمیم نهائی به عهدۀ بقائی گذاشته شد.⁽²⁾این موضوع باعث شد واکنش‌های متعددی از سوی برخی از اعضای حزب صورت گیرد؛ سازمان جوانان حزب زحمتکشان نامه‌ای برای بقائی ارسال کرد و نوشت اخیراً عده‌ای از طرفداران بقائی و نه اعضای سازمان که در حزب مردم ثبت نام کرده‌اند شایع نموده‌اند رهبر حزب دستور داده است توده‌های حزبی در این حزب ثبت نام نمایند، « چون مرام ما و حزب [مردم] یکی است، بنا بر این رفقا در حزب مردم ثبت نام نمایند.» از طرفی کسانی که در حزب ملیون ثبت نام کرده‌اند شایع نموده‌اند دستور رهبری این است که در حزب ملیون ثبت نام شود. اطلاع داده شد عده‌ای از معمرین کرمان که در زمرۀ

طرفداران بقائی هستند در هر دو حزب ثبت نام کرده‌اند و حتی اسدالله علم و عده‌ای دیگر برای صرف نهار در منازل آنان دعوت شده‌اند. در این ایام از دو خانوادۀ سرشناس کرمانی یعنی خانواده‌های اسفندیاری و ابراهیمی اوّلی با حزب ملیون و دومی با حزب مردم همکاری می‌کرد. این دو خانواده ریشه‌ای تاریخی در کرمان داشتند و در تحولات آن دیار نقش بسیار مهمی ایفا کرده بودند. جالب آن‌که آگاه در حزب مردم ثبت نام کرده بود، اما پسر بزرگش در حزب رقیب فعالیت می‌کرد. سایر فرزندان و داماد او هر کدام در یکی از احزاب ملیون و یا مردم ثبت نام کرده بودند؛ ارجمند نیز خودش در حزب ملیون ثبت نام کرد، اما پسرش عضو حزب مردم شد.⁽¹⁾به تبعیت از اینان بود که عده‌ای از اعضای سازمان جوانان در یکی از این دو حزب ثبت نام کردند، اما این امر مهم نبود؛ مهم این بود که بزرگان قوم که می‌توانستند در تحولات نقش اساسی داشته باشند وارد یکی از این دو حزب شده بودند.

طبق نامه‌ای که از دکتر علی‌اکبر بینا در دست است این امر به دستور بقائی انجام گرفته بود و او نیز این استراتژی را بعد از مشورت با همکارانش اعلام کرد. بنا بر این اظهار نظر طرفدارن حزب در کرمان قرار بود همگی به حزب مردم بپیوندند، اما چون سفر علم به کرمان به تأخیر افتاد، عده‌ای به حزب ملیون روی آوردند. این امر باعث شگفتی بسیاری از مردم کرمان شد، به نوشته دکتر بینا خطاب به بقائی: «آقایان رفقا برخلاف مذاکرات و قراردادهای خصوصی آن‌قدر خوش رقصی فرموده و می‌فرمایند که مردم را گرفتار حالت استعجاب نموده و از خود و گاهی از بنده وامثال [بنده] سؤال می‌نمایند خوب آقایان مگر شما نبودید که می‌گفتید با دسته و طایفۀ ضاله و مضله رفت و آمد و معاشرت حرام است چه وچه وچه، حال چطور شده که یک مرتبه از سرچشمۀ حزب ملیون تعمید یافتند.» در ادامه یاد آوری شد: « ناچارم به استحضار رسانده فرایادتان آورم آن‌چه آن قدرت متراکم یعنی جبهۀ ملّی را که واقعاً ممکن بود کشور را به سرمنزل سعادت برساند در نتیجۀ اشتباهات خیلی کوچک موقعیت خود را متزلزل نمود و شد آن چه نمی‌بایست بشود.»⁽²⁾دکتر بینا سیاست پیوستن به احزاب دیگر را بدون این‌که سنخیتی بین اینان وجود داشته باشد سیاستی اشتباه می‌دانست که البته تبعات ناگوار

زیادی می‌توانست داشته باشد. شاید لازم به توضیح باشد که دکتر بینا استاد علوم سیاسی دانشگاه تهران بود و کتابی هم در باره تاریخ دیپلماسی ایران منتشر کرد.

روابط اعضای حزب با علم منحصر به تهران و کرمان نبود وحتی در شهرهائی مثل دزفول هم توصیه می‌شد اینکار انجام شود.⁽¹⁾این مناسبات منجر به حوادث عدیده‌ای در کشور شد که یکی از آن ها کنار گذاشتن فضاحت بار اقبال از نخست‌وزیری بود، توطئه علیه اقبال با همکاری تشکیلات فراماسونری ایران و نیز همیاری های بقائی و علم با آنان ممکن و میسر شد؛ کار به جائی رسید که مردی که خود را غلام خانه زاد شاه می‌دانست آن‌قدر سقوط کرد که توسط دانشجویان دانشگاه تهران علناً و عملاً مورد هتاکی و بی‌احترامی واقع شد، رفتاری که با هیچ یک از نخست‌وزیران دوره‌های گذشته انجام نشده بود. به این موضوع در جای خود اشاره خواهیم کرد، لیکن قبل از پرداختن به آن لازم است از تحرکات جناحی دیگر از یاران بقائی و این بار در خارج کشور آگاه شویم.

فصل دوازده

منصور رفیع‌زاده و بقائی

دوره فعالیت حزب زحمتکشان در اواخر دهه سی شمسی، مصادف است با مسافرت منصور رفیع‌زاده به آمریکا برای ادامة تحصیل که به توصیة بقایی انجام گرفت. رفیع‌زاده به آمریکا رفت و در خارج کشور تا زمان دستگیری بقایی بعد از انقلاب نقش مهمی در زندگی وی ایفا کرد. رفیع‌زاده با سفارش سرلشکر حسن پاکروان، قائم مقام وقت ساواک، گذرنامه گرفت. در کلیة مراحل سرهنگ مقدم، افسر عالیرتبه ساواک، به او کمک کرد و حتی برای گرفتن ویزا به او یاری رسانید. مقدم به کنسول آمریکا سفارش کرده بود به رفیع‌زاده مساعدتهای لازم بنماید. لذا، به محض اینکه وی در فرودگاه نیویورک پیاده شد از طرف «انجمن آمریکایی دوستداران خاورمیانه» که به قول مارک گازیوروسکی از سال 1951 برای گسترش ارتباط با کشورهای خاورمیانه شکل گرفته و شعبه‌ای بود از سیا⁽¹⁾دختری به استقبالش آمد و خوشامد گفت. به‌هنگام مسافرت تیمسار پاکروان به آمریکا، وی مبلغ 700 تومان به رفیع‌زاده داد که به پوند تبدیل کند و به زهری برساند. زهری از پاریس ضمن ارتباط با بختیار، رئیس ساواک، و پاکروان قائم مقام او زمینه‌های لازم برای اخذ پاسپورت و ویزا را برای رفیع‌زاده مهیا کرد.⁽²⁾

بقایی تصمیم گرفته بود یارانش را برای ادامة تحصیل تشویق کند و به این دلیل به قول خودش گوش بنکدار را «سفت مالید» و گفت باید برود در یک کلاس زبان

نام‌نویسی کند. بنکدار از رفتن به کلاس استنکاف کرد و مدعی شد خودش درس می‌خواند. اما هنگامی‌که بقایی امتحانش کرد دید درسی که خوانده است «به درد دنیا و آخرت نمی‌خورد.» او به بنکدار گفت: «اگر شما سعی نکنید چیزی بشوید نه تنها این عذاب وجدانی برای ما خواهد بود که زندگی شما در مصاحبت ما تلف شده است بلکه بدترین چیز برای خود ما خواهد بود که نتیجه معاشرت و تربیت ما اشخاصی بشوند که هیچ چیز نداشته باشند.»⁽¹⁾

از آن طرف زهری، که به بهانة معالجة بیماری قلب در اروپا به سر می‌برد، طی نامه‌ای به بقایی خواست موضوع و علت مسافرت او را از مقامات ساواک مکتوم نگه دارند. بدیهی است اگر علت مسافرت صرفاً معالجه بود، دلیلی برای این تأکید وجود نداشت. البته زهری از بیماری قلب رنج می‌برد اما وقتی خطاب به بقایی نوشت «البته من بیخود و بی‌جهت که به ورسای و فونتنبلو و لندن و لاهه و بروکسل و نقاط دیگر نمی‌روم»، سفر او در هاله‌ای از ابهام قرار می‌گیرد. او تأکید کرد غیر از ساواک حتی «زین‌العابدین خان»، که همان رهنما رئیس انجمن قلم ایران بود، نباید از ماجرا مطلع شود. درهمین نامه زهری نوشت روابط با «تیمسار و کمپانی» [ساواک] چگونه باید باشد: «اصولاًباید متوجه باشی که رفتار و تعارفات و غیره طوری نباشد که آقایان دو قورت و نیم هم طلبکار بشوند و خود این ملاقاتهای مرتب را یک نوع تعهد تلقی بکنند و به حساب بگذارند...»⁽²⁾این جملات پرده از روابط وسیع بقایی و ساواک برمی‌دارد.

همزمان با فعالیت‌های مشکوک زهری در اروپا، رفیع‌زاده، این جوان جاه‌طلب، با سناتورهای آمریکایی روابط حسنه‌ای پیدا کرد. در مراسم عید ژانویة 1958، رفیع‌زاده از حضور «زن و دختر سناتور ورمونت و منشی سناتور» در مراسم سخن گفت. در آن جلسه «دختر سپهبد باتمانقلیچ»، رئیس ستاد ارتش ایران، «رقص ایرانی‌کرد.» در همان مجلس مخبر دیلی نیوز مستقیماً به سراغ رفیع‌زاده رفت و از او پرسید آیا حزب زحمتکشان انقلابی است یا خیر؟ رفیع‌زاده پاسخ داد: «تا روزی که در تهران بودم نظر ما این بوده که ما انقلابی نیستیم ولی از بروز یک انقلاب جلوگیری می‌کنیم. و این خبر را جلوی خودم نوشت و نوشت که According to Mansur. R[طبق گفته منصور

رفیع‌زاده] حزب زحمتکشان انقلابی نیست ولی از انقلاب جلوگیری می‌کند.»⁽¹⁾

روابط صمیمانة یک دانشجوی جوان ایرانی در بدو ورودش به آمریکا با مقامات عالیرتبه این کشور مبین آن است که وی از سوی برخی عناصر داخلی سفارش شده بود و یک دانشجوی معمولی تلقی نمی‌شد. روند حوادث این نکته را عیان ساخت. در حالیکه یاران بقایی در اروپا و آمریکا به کار خود مشغول بودند، در ایران بقایی از اتخاذ موضعی دقیق در برابر سیر حوادث فرومانده بود و بیشتر به یک انسان وازده و سرگشته می‌مانست تا «رهبر» پرهیاهوی پیشین. بقایی در پاسخ سئوالی از زهری که چه می‌خواهد و چه باید کرد؟ مدتها اندیشید، «ولی از بیشتر فکر کردن هم نتیجه‌ای» نگرفت. او نوشت «در مورد چه می‌خواهم هدف مبهم است ولی جهت آن معلوم است، می‌خواهیم این قرتی‌بازی‌ها و [...]بازی‌ها و بوزینه‌بازی‌ها نباشد و مردم مثل سایر آدم‌های دنیا باشند و تا حد مقدور وضع بهتر شود.»

بقایی برای سئوال «چه باید کرد؟» هم پاسخی نداشت. «بحران‌ها» مهار شده بود و فعلاً اوضاع آرام به نظر می‌رسید. رسالت بقایی در جایی می‌توانست مفهوم پیدا کند که تهدیدی علیه رژیم سلطنت ایجاد می‌شد. بقایی نوشت: «به گذشته هم که مراجعه کردم دیدم هیچ وقت به این سئوال جواب نداده‌ام.» در ادامه او مواضع سیاسی خود را ناشی از «الهام» عنوان کرد به استثنای یک مورد: «تقریباً تنها دفعه‌ای که روی فکر «چه باید کرد» عملی را شروع کردم همان اقدام اولیه و استیضاح ساعد بود که جریانش را به تفصیل می‌دانی.» بقایی در ادامه مدعی شد اگر جواب چه باید کرد را نمی‌داند بعضی چیزهایی را که «نباید کرد» می‌داند. به نظر او «قبول مسئولیت مستقیم» از آن اموری بود که نباید انجام داد. این گفته متعلق به زمانی است که دیگر امید ارجاع «مسئولیت مستقیمی» به بقایی وجود ندارد. بقایی از تحولات آینده «احساس اضطراب» می‌کرد لیکن آن چه خوش‌بینی او را دامن می‌زد احساس این نکته بود که مسئولین کشور «کم‌کم دارند (بدون اینکه بفهمند)⁽²⁾درک می‌کنند که ادامة این وضع غیرممکن است و قهراً به فکر چاره خواهند افتاد. بعید نیست که این چاره را به دست ما بدانند... به نظر من آنها کم‌کم دارند می‌فهمند که به این بازی‌ها نمی‌توانند ادامه دهند و اگر فکر

صحیحی نکنند کار از دستشان در می‌رود. خدا کند اشتباه کنم و آنها هیچوقت به این فکر نیفتند ولی اگر بیفتند باید شرایط ما حاضر و آماده باشد و الا مفت باخته‌ایم.»

در خاتمه بقایی نوشت برای «زمان دورتری» فکر امکان قبول مسئولیت را می‌کند، «ولی زمانش خیلی دورتر است و شرط اولیش هم بودن تو و کمک تو هست. نمی‌دانم برایت نوشتم یا خیال داشتم بنویسم که با دوری تو من کاملاً احساس می‌کنم که افکارم ناتمام می‌ماند.»⁽¹⁾

رفیع‌زاده در مقام نمایندة بقایی در آمریکا این اندیشه را پیش می‌برد. در اسفندماه 1336 او اطلاع داد با یک آمریکایی به نام مک‌نیل، که نمایندة چند کمپانی است، ملاقات کرده است. قرار بود مک‌نیل به زودی روانة تهران شود و در آنجا «اداره‌ای باز کند و با جان مولم و کوکس آلمانی رقابت کند.» اطلاعات لازم توسط رفیع‌زاده دربارة اوضاع ایران، به عنوان «شخص مورد اعتماد» به مک‌نیل داده شد. از سوی دیگر، دکتر رستگار که به نوشته قنات آبادی شوهر یکی از خواهران بقائی بود،⁽²⁾با مک‌نیل تماس گرفت و «طرفین اطلاعاتی کسب کردند و قرار شد مکاتبه کنند.»⁽³⁾به زودی ابوالقاسم سدهی به رفیع‌زاده در آمریکا ملحق شد.

درست در همین ایام طرح کودتای سرلشکر قره‌نی رئیس رکن دوم ستاد ارتش کشف شد. کودتای قره‌نی توسط انگلیسی‌ها لو داده شد⁽⁴⁾. در مهرماه 1336 سفارت آمریکا در تهران از قصد قره‌نی برای انجام کودتا مطلع گردید. به زودی بین مقامات «سیا» و اسفندیار بزرگمهر، یکی از دست‌اندرکاران کودتای 28 مرداد، ملاقات‌هایی انجام شد. اما طرح قره‌نی با لو رفتن و دستگیری او در اسفندماه 1336 ناکام ماند. مهم‌ترین کسانی که با قره‌نی ارتباط داشتند احمد آرامش، حسن ارسنجانی، محمد درخشش و محمدباقر حجازی بودند. علی‌اکبر مهتدی یکی دیگر از دست اندرکاران ماجرا بود، مهتدی از نزدیکان رزم‌آراء به شمار می‌رفت و در زمان نخست‌وزیری او معاونتش را بر عهده داشت. زمانی که رزم‌آراء ریاست ستاد ارتش را عهده‌دار بود، این

مهتدی دادستانی ارتش را تصدی می‌کرد. وقتی در 15 بهمن سال 1327 شاه ترور شد و البته از آن جان سالم به در برد، نوک تیز حملات متوجه حزب توده شد. در دادگاهی که برای محاکمه سران حزب توده تشکیل گردید، دکتر سید علی شایگان به دفاع از متهمین پرداخت و در عوض مهتدی طبق ماده یک قانون منع فعالیت اشتراکی مصوب دهم اسفند 1310، برای متهمین تقاضای صدور حکم اعدام کرد. در آن روزها احمد قاسمی⁽¹⁾یکی از رهبران حزب توده که بازداشت شده بود، به شدت به مهتدی حمله برد و او را متهم کرد کتاب روح‌القوانین منتسکیو را از مترجمش خریده و به نام خود منتشر کرده است، او ادامه داد اگر مهتدی اکنون یک جمله از این کتاب را ترجمه کند، او تمام ادعاهای وی را قبول می‌کند و به زندان می‌رود. او حتی اصل فرانسه کتاب را از کیفش بیرون آورد و این موضوع باعث مشاجرات فراوانی در صحن دادگاه شد.⁽²⁾

به‌هر حال اینک او با طرح کودتای قره‌نی همکاری می‌کرد. قره‌نی قصد داشت بعد از انجام کودتا دکتر علی امینی را، که در این زمان سفیر ایران در آمریکا بود، به عنوان نخست‌وزیر روی کار آورد. بقایی خبر این حادثه را برای زهری ارسال کرد و نوشت یکی از مؤثرترین عناصر کودتا، بزرگمهر رئیس تبلیغات دولت زاهدی بوده است: «... که گویا برای تهیة زمینه به اروپا مسافرتی کرده و در مراجعت او را توقیف کرده‌اند (ولی محرمانه) پس از چند روزی آزاد شده. وی [را] پس از چند روز با آقای مهتدی [از دوستان پیشین رزم‌آراء] توقیف کردند و پس از یکی دو روز هم آقای سرتیپ قره‌نی (همانکه در 28 مرداد در رشت علیه مصدق عمل کرده بود و بعد رئیس رکن 2 شده بود) دستگیر شد. چند روز قبل هم آقای محمدباقر حجازی (مدیر [روزنامه] وظیفه) را توقیف

کردند. روزنامة فرمان⁽¹⁾در این روزها خیلی سنگین شده و خبرهای دست اول می‌نویسد. دکتر امام جمعه [دکتر حسن امامی]⁽²⁾را هم کم و بیش متهم کرده و خبر دستگیری عده‌ای را منجمله [حسین] خطیبی با حروف خلاصه «ح. خ.» و شاملو یا شاملویی (کارمند نفت) و مهندس کیوان⁽³⁾یا کیوانی (مقاطعه کار) و ارسنجانی و عدة دیگر را می‌نوشت. ولی از کسانیکه فرمان نوشته بود همان شاملو محققاً حبس شده و از دیگران اطلاعی ندارم. دولتی‌ها کم و بیش می‌خواهند این را به حساب ماوراء بحار بگذارند، ولی جنبة انگلیسی اکثر آنها مسلم است. البته گفتگوی دستگیری حقیر هم مفصلاً و مرتباً بوده است ولی می‌ترسم امسال را ما دشت نکرده تمام کنیم!»⁽⁴⁾این نخستین باری است که بعد از دولت علاء نام حسین خطیبی به میان می‌آید، طرفه اینکه بقائی برخی از دوستان سابق خود را که متهم به دخالت در توطئه کودتا بودند، انگلیسی مسلم می‌داند. از سوئی روزنامة فرمان، به مدیریت عباس شاهنده، که از دهة 1320 مدافع منافع بریتانیا بود، همراه با روزنامة اطلاعات نقش اساسی در رسوا ساختن امینی بر عهده داشت.⁽⁵⁾

Mark J. Gassiorowski: The Qarani Affair and Iranian Politics, International Journal of Middle East Studies, No.4, November 1993, pp. 625-644

این اثر توسط سرهنگ غلامرضا نجاتی به فارسی ترجمه شده که ما پیشتر مشخصات این ترجمه را هم در همین رساله ذکر کردیم.

در همین زمان برادر منصور رفیع‌زاده، مجید، نیز به توصیة زهری وارد ساواک شد: «این هم مبارکی شما آقا [زهری] که این عمل شد و تیمسار [پاکروان] کاری صورت دادند و من برای آقام [پدرش] نوشتم که این نتیجة لطف آقا [زهری] و آقای دکتر [بقایی] بوده است.»⁽⁶⁾از آن طرف منصور اطلاع داد موفق شده وارد دانشگاه هاروارد شود. رفیع‌زاده نوشت نخستین ایرانی است که به این دانشگاه راه پیدا کرده است. او در دورة فوق لیسانس اقتصاد ثبت نام کرد، رفیع‌زاده لیسانس اقتصاد خود را از دانشگاه تهران اخذ کرده بود. از همان بدو ورود به هاروارد وی نامه‌هایی به دربار، اقبال نخست‌وزیر و دکتر اسفندیاری وزیر فرهنگ ارسال کرد و مسئله نداشتن پول را مطرح نمود.

بقائی و کودتای عبدالکریم قاسم

مقارن این احوال کودتای ژنرال عبدالکریم قاسم در عراق انجام شد. با این کودتا وضعیت پیمان سنتو حالتی بحرانی پیدا کرد. بقایی این «اخبار وحشتناک» را «فوراً» برای زهری نوشت. او انجام کودتا را به دست «ماجرا جویان مجهول‌الهویه» دانست، کسانی که «این شاهزادة عزیز نادرالوجود یعنی حضرت امیر عبدالله را با کمال قساوت قطعه قطعه کردند و آتش زدند و گویا جناب نوری السعید⁽¹⁾هم به همین سرنوشت دچار شده باشد.» وی سپس از اینکه از «اعلیحضرت ملک فیصل خبری نیست» اطلاع داد و سپس در ادامه نوشت: «حالا ببین برای ما که عضو پیمان بغداد هستیم چقدر دردناک است که چنین وقایعی رخ بدهد.» بقایی پیشنهاد کرده بود «کمیته‌هایی برای اعادة سلطنت اعلیحضرت ملک فیصل» تشکیل شود، لیکن پس از «شهید امیر عبدالله» و «مخصوصاً پس از جناب نوری سعید سلطنت ایشان هم صفایی نخواهد داشت.»

لحن نگارش این نامة کاملاً خصوصی بیش از هر چیز قابل توجه است. جملات و تعابیر فوق بسیار جدی است و هیچ کنایه و طنزی در آنها وجود ندارد. بقایی از نوشتن

این اخبار «تأثرآور» عذر خواست، اما نوشت زهری قطعاً بعد از خبردار شدن هر چه باید غصه بخورد خورده است و سپس اعلام کرد: «البته تمام این مسایل در کنفرانس سران کشورهای پیمان بغداد در استامبول حل خواهد شد.»⁽¹⁾

از نظر بقایی سرنوشت سلطنت در ایران امیدوار کننده است زیرا شاه در مصاحبه‌هایش «در زمینة ناسیونالیسم مثبت ملی مطالب بسیار حکیمانه و اساسی و عمیق گفته» که «بی‌حد جالب توجه» بود و از نظر او اسباب کمال خوشوقتی بود که «مملکت دارد با قدم‌های سریع پیشرفت می‌کند.»⁽²⁾

تا این ایام بقایی فعالیت سیاسی چندانی نمی‌کرد. او نمی‌دانست چه باید بکند و بنابراین منتظر حوادث بود تا نقشی برای خود بیابد. او در جلسات «انجمن قلم»Pen Club، که شعبه‌ای از آن توسط زین‌العابدین رهنما در ایران تأسیس شده بود، شرکت می‌کرد. در میهمانی‌های مفصل رهنما⁽³⁾شرکت می‌نمود و در آن «تشکیلات بین‌المللی که مرکزش در انگلستان است» حضور پیدا می‌کرد. از جمله اعضای انجمن قلم رهنما «آقای عباس خلیلی و [علی] جواهر کلام و [نادر] نادرپور و هم‌تیپ‌های او و سعید نفیسی و عده‌ای بانوان نویسنده و شجاع‌الدین شفا و چپ و راست و متوسط و غیره و غیره بودند.» به قول بقایی چند نفر از دیدن او خوشحال شدند، چند نفر تعجب کردند و چند نفر هم ناراحت شدند. بقایی از زهری خواست نظرش را «راجع به اصل موضوع» بنویسد. سایر مراکز مهم «انجمن قلم» یکی در فرانسه، دیگری در آمریکا و سومی در ژاپن بود.⁽⁴⁾در عین حال بقایی روابط خود را با احمد فردید نیز حفظ کرده بود.

منصور رفیع‌زاده نیز با آمریکایی‌ها روابط صمیمانه‌تری پیدا کرد. وی با معرفی یکی از استادانش با ماکس تورنبرگ، کارمند سازمان مکالمة بین‌المللی هاروارد که در عین حال متخصص نفت بود، وارد گفتگو شد. این ماکس تورنبرگ همان کسی است که در حوادث دوره ملی شدن نفت ایران

مکرر نام او شنیده می‌شد:

«آقای ماکس پیرمرد جاافتاده‌ای است. از نفت کویت سهامی دارد. از نفت ایران غیر از شرکت کنسرسیوم سهامی دارد. عکس شیخ کویت در اتاق او بود با نقشه ایران. و به من گفت با دولت ایران قرارداد نفتی منعقد کرده البته غیر از کنسرسیوم. و می‌گفت نفتکش و خانه‌ای در کویت هم دارد. دوست شیخ کویت است و دوست شاه.» ماکس تورنبرگ روابط وسیعی با بسیاری از خانواده‌های ایرانی و نیز شرکت‌های نفتی داشت. او می‌گفت زمانی‌که در تهران بوده تمایل داشته با بقایی ملاقات کند و در تماس با شاه، شاه از بقایی به عنوان «مرد ذخیره» سخن گفته است. ماکس می‌گفت که «به خاطر یک گالن نفت» به جریانات ایران علاقمند است. او ادامه داد شاه هنگامی‌که از لجاجت‌های ابتهاج می‌گفت، اظهار کرده بود که دکتر بقایی به عدم تمرد از فرامین او مشهور است حال آنکه ابتهاج که علی‌الظاهر نوکر شاه است، «علناً شاخ توی شاخ شاه می‌گذاشته به‌طوری که شاه از دست او عصبانی بوده است.» تورنبرگ اظهار علاقه کرد که از طریق رفیع‌زاده با بقایی تماس گیرد «چون قسمت عمدة کارها از دست شاه ساقط دارد می‌شود.» قرار شد روزی دیگر در منزل ماکس در این باره مذاکره شود. رفیع‌زاده در ملاقات با یکی از دانشجویان دانشگاه هاروارد به نام ریمن گستیل مفاد گفتگوهایش با ماکس را مکتوم نگه داشت و در پاسخ به سئوال او دربارة نظر حزب زحمتکشان راجع به شاه جواب داد که «باید از رهبر من پرسید»، اما ادامه داد:

«می‌توانم بگویم که دفع فاسد به افسد نمی‌کنیم و افسد همان انقلاب کمونیستی است و تا دیر نشده باید فکری کرد. او گفت اوضاع خراب است و فامیل قشقایی می‌خواهند مسلح بشوند. من گفتم من نظری ندارم ولی باید کاری کرد که دیر نشود چون فردا از امروز دیرتر است.»⁽¹⁾چنانکه می‌بینیم، به رغم همه «بی‌مهری‌ها»، مواضع بقایی در دفاع از «مقام شامخ سلطنت» تغییری نکرده است.

رفیع‌زاده، ساواک و دانشجویان ایرانی امریکا

با اینکه یکی از عاقدین قرارداد کنسرسیوم، همان کنسرسیومی که بقایی با آن مخالفت کرده بود، یعنی دکتر امینی هم به انجام اصلاحات اعتقاد داشت و از سناریوی آمریکایی اصلاحات ارضی حمایت می‌کرد، لیکن بقایی تا آن ایام همچنان سکوت پیشه کرده بود. او هنوز معتقد بود اگر امروز 27 مرداد باشد و «بدانیم زاهدی چه می‌کند باز هم 28 مرداد درست می‌کنیم و قیام ملی می‌دانیم.» او هنوز هم وجود شاه را لازم می‌دانست و از قول رفیع‌زاده در سخنرانیهایش می‌گفت: «ما انقلابی نیستیم ولی می‌خواهیم جلوی انقلابی را بگیریم.» او هنوز مدعی بود اگر 28 مرداد اتفاق نیفتاده بود، ما ایرانی‌نداشتیم.⁽¹⁾

از آن سو، ارتباطات رفیع‌زاده با ساواک گسترش بیشتر پیدا کرد. جناح رادیکال جبهة ملی در آمریکا به رهبری دکتر علی شایگان و دکتر محمد نخشب فعالیت سیاسی خود را گسترش داده بودند. ساواک می‌خواست از فعالیت‌های این عده در آمریکا اطلاعاتی به دست آورد. موثق‌ترین منبع رفیع‌زاده بود. بنابراین، دادن اطلاعات در عوض دریافت کمک هزینة تحصیلی به رفیع‌زاده اطلاع داده شد. دکتر اسفندیاری از او خواست اخبار فعالیت‌های دکتر علی شایگان را به او بدهد تا برای شاه بفرستد. دکتر اقبال هم خواست آنچه درباره شایگان و اللهیار صالح می‌داند برای «اعلیحضرت» بنویسد. با رفیع‌زاده اتمام حجت شد اگر این کار را انجام داد پول خواهد گرفت، در غیر اینصورت امکان احضار او وجود دارد. همچنین گفته شد اگر این خبر به کسی دیگر داده شود از دانشگاه اخراج خواهد گردید. به زودی نامه‌ای از نخست‌وزیر یعنی اقبال با خط و امضای خودش به رفیع‌زاده رسید. در آن نامه آمده بود مقامات ایران از شرحی که وی دربارة فعالیت‌های شایگان و صالح در آمریکا برای بقایی ارسال کرده اطلاع دارند. نامه را شاه هم خوانده بود. شخص شاه دستور داده با رفیع‌زاده تماس گرفته شود و محرمانه صحبت کنند تا جریان کامل را برای او بنویسد. شاه قول داده بود این فعالیت مخفی خواهد ماند و در مقابل پول برای ادامة تحصیل به وی پرداخت خواهد شد. شاه از او خواسته بود با سازمان امنیت در تماس دائم باشد تا اقدامات لازم انجام گیرد. رفیع‌زاده فاش ساخت اخبار فعالیت شایگان را در نیویورک برای بقایی فرستاده و همان مطالب به دست شاه رسیده است. نهایتاً او نامه‌ای دیگر برای شاه نوشت و شرح حوادث سیاسی نیویورک را بازگفت. او حتی احتمال می‌داد به دستور

شاه، شایگان به تهران احضار شود و زندانی گردد. از این راز جز رفیع‌زاده و بقایی احدی اطلاع نداشتند. خود او معترف بود اخبارش برای شاه بی‌اندازه اهمیت دارد بالاخص اینکه او از دوستی شایگان با فامیل قشقائی در نیویورک که «یک شهر شلوغی است» سخن گفته بود. او حتی نوشت شاید شاه باور ندارد یاران بقایی اینگونه از 28 مرداد دفاع می‌کنند. نامه‌های رفیع‌زاده برای شاه و سازمان امنیت ارسال شد.⁽¹⁾

رفیع‌زاده به زودی کشف کرد در هاروارد در مورد ایلات ایران کار مهمی انجام می‌گیرد. او نوشت برای این منظور ادارة مخصوصی وجود دارد که فعالیت خود را از وی پنهان کرده است. فردی که روی ایلات تحقیق می‌کرد و قطعاً از اعضای «سیا» بود از رفیع‌زاده پرسید: «اگر یک روزی [تیمور] بختیار مثلاً زمام امور را در دست بگیرد چطور می‌شود؟ آیا موفق می‌شود یا نه؟»

من گفتم هیچ نمی‌توانم بگویم. ولی شما به من بگوئید چطور او جانشین شاه بشود؟ او گفت پاپوش نشو جواب مرا بده. من گفتم جداً نمی‌دانم ولی شما فکر می‌کنید امکان دارد او جانشین شاه بشود؟ او گفت کار ساده‌ای است ولی تو بگو با چه نوع مخالفتی روبرو خواهد شد؟ من گفتم جداً نمی‌دانم و اصولاً نمی‌شود گفت چه خواهد شد. او گفت که فکر می‌کنم موفق بشود و مخالفین او افسران پیر و احمق هستند که در درجه نخست قدرت ندارند و بعداً دنبال او خواهند رفت و من زیاد موضوع را بد نمی‌دانم و تغییر

دادن شاید به نفع باشد. من گفتم ابداً سر در نمی‌آورم که چه خواهد شد فقط می‌خواهم بدانم چطور شد شاه خوب نیست. او گفت مسئله بد و خوب نیست، در سیاست تغییر است و از تو خواستم بدانم که نظرت چیست و بعد بحث را ادامه داد که اصولاً در ایران اوضاعی است که باید تغییراتی داده شود و هر چه زودتر. من از او پرسیدم آیا شما فکر می‌کنید که هر کاری شما بخواهید بکنید یا من بخواهم بکنم یا دیگری ساده است و اگر ساده بود اسم آن سیاست نمی‌شد. او گفت نه اشتباه می‌کنی. ما نقشه درست می‌کنیم امکان دارد موفق بشویم، امکان دارد نشویم، ولی در هر حال امکانات را در نظر می‌گیریم و همین اصول بود که خواستم بدانم تو چطوری فکر می‌کنی راجع به این تغییر... دارند روی این موضوع مطالعه می‌کنند و ارزش سازمان امنیت را جداً از ارتش بالاتر می‌دانند و این مطلب را اخیراً به خوبی درک کردم که می‌گویند سازمان امنیت کشور را حفظ کند و سازمان برنامه اصلاح کند و مابقی سازمانها را صفر می‌دانند و یک نفر انگلیسی پدرسوخته در این تحقیقات کار می‌کند که لب از روی لب برنمی‌دارد. این مرد انگلیسی در سفارت انگلستان در تهران کار کرده و حالا برای مطالعه دعوت شده است و جزوه‌هایی منتشر کرده که به من ندادند و او گفت محرمانه است. ولی البته مطالب خصوصی در جلوی او بحث نشده فقط مطالعة ایل‌های ایران را او شرکت می‌کند. مطلب دیگر اینها در عوض مطالعه روی افکار عمومی دارند روی ایل مطالعه می‌کنند... ولی در زیر این پرده چه باشد خدا داناست و همان انگلیسی ناجنس که روی سکوت او من لج شده‌ام با او، مطالعاتی کرده در خصوص بحرین که ایرانی‌های مقیم بحرین چند نفرند، چطور کوچ کرده‌اند...⁽¹⁾

رفیع‌زاده در ادامة این نامه اطلاع داد برجسته‌ترین پزشکان هاروارد با هزینة دولت آمریکا در ایران مشغول کارند و بودجة آنها از Department State(وزارت امور خارجه) گرفته می‌شود.

مجموعه مفصل نامه‌های رفیع‌زاده به بقایی از روابط اطلاعاتی گسترده او در آمریکا پرده برمی‌دارد. بعدها، پس از انقلاب، هنگامی‌که بقایی دستگیر شد، از ارتباط رفیع‌زاده با سیا قبل از مسافرت سال65 -1364 خود به هند، کانادا، ژاپن، اروپا و آمریکا اظهار بی‌اطلاعی کرد. حال آنکه سالها پیش و در همان زمان برقراری این ارتباطات، به شکل آشکار و رمز رفیع‌زاده پیوندهای اطلاعاتی خود را با او در میان گذاشته بود. رفیع‌زاده گرچه مشکل مالی را بهانه‌ای برای ارتباط با ساواک و ارائة گزارش به مقامات امنیتی ایران و شاه عنوان کرده بود، لیکن باید خاطرنشان کرد وی آنقدر در عیاشی غرق بود که فرصتی برای پرداختن به درس برایش نمی‌ماند. به همین دلیل پس از مدتی از دانشگاه هاروارد اخراج شد. اینگونه زندگی کردن بدون پول فراوان ممکن نبود.

رفیع‌زاده در نامه‌ای به بقایی از انتصاب یکی از پزشکان آمریکایی به‌نام دکتر

گیلبرت چریک Cherrick] Dr. Giblbert] به ریاست بیمارستان نمازی شیراز سخن می‌گوید. این پزشک که کمکهای زیادی به رفیع‌زاده کرده بود توسط وزارت امور خارجه آمریکا به این پست گمارده شد. به گفته رفیع‌زاده، مخارج بیمارستان نمازی را وزارت امور خارجة آمریکا می‌داد. رفیع‌زاده از بقایی خواست با این پزشک که مایل به دیدار اوست ملاقات کند.⁽¹⁾

با اینکه رفیع‌زاده مدعی بود به دلیل نداشتن پول از هاروارد اخراج شده، لیکن شاه از طریق اردشیر زاهدی مبلغ ده هزار تومان معادل 1200 دلار برای او ارسال کرد. مقداری از این مبلغ به صندوق دانشگاه پرداخت شد و قرار شد از آن به بعد ماهی 150 دلار از طرف سفارت ایران به او کمک شود.⁽²⁾

سرانجام، برای حل مشکل مالی رفیع‌زاده مقامات آمریکایی نیز به تکاپو افتادند. از آمریکا با سفارت آن کشور در تهران تماس گرفته شد. خود رفیع‌زاده هم نمی‌دانست موضوع چیست؟ یک وکیل دادگستری که ادوارد لاینباخ نام داشت و کمکهای مؤثری به رفیع‌زاده کرده بود، مسائل و مشکلات او را پیگیری می‌کرد و با تهران در تماس دائم بود. بالاخره شاه دستور داد «از هر محلی که ممکن است» به رفیع‌زاده کمک کنند. از ادارة سرپرستی دانشجویان در واشنگتن توسط دکتر اسفندیاری اطلاع داده شد که هاروارد کلیة مخارج او را برآورد نماید. این «نخستین دانشجوی ایرانی‌هاروارد» در آن زمان در بوستن، به ادعای خود، دوره‌گردی می‌کرد و لوازم آرایش می‌فروخت.⁽³⁾

با این وصف رفیع‌زاده در مهر 1338 بار دیگر با ماکس تورنبرگ وارد گفتگو شد. در این ملاقاتها ماکس اطلاع داد به واشنگتن رفته و در مورد انتخابات ایران سخن گفته است. او گفت در صحبت با دوستانش بالاخص آلن دالس، رئیس سیا، اصرار کرده حوزة انتخاباتی بقایی را آزاد گذارند، اما جمع موافقت نکرده‌اند. او به رفیع‌زاده وعده داد که «دوستان ما در تهران» در این مورد پافشاری خواهند کرد. ماکس در ضمن از ملاقاتش با ابوالحسن ابتهاج یاد کرد. ابتهاج «نسبت به دکتر [بقایی] خشن بود و نظری نداد.» او ادامه داد اصرار خود را مبنی بر انتخاب بقایی انجام داده است. ماکس خطاب

به رفیع‌زاده ادامه داد: «در خلال موضوع تو، به او [بقایی] بنویس فعلاً با حکومت حاضر بالاخص شاه آرام باشد و نظر آنها را جلب کند.» او وعده داد با رئیس مجلس شورای ملی، که قرار است به واشنگتن سفر کند، دیدار خواهد کرد و در این زمینه با او مذاکره می‌کند: «این ماکس اکثر سهام نفت بحرین و کویت را در اختیار داشت و گفته می‌شد که در امر استخراج نفت قم نیز سرمایه‌گذاری کرده است.»

ماکس تورنبرگ چهره مرموز سالهای 29-1328 بالاخص دورة حکومت رزم‌آراء در ایران است که در کنار قاضی ویلیام داگلاس و جرالد دوهر سهم مهمی در تحولات این ایام بر عهده داشت. وی ابتدا در خدمت شیخ بحرین بود و می‌گفتند برای خدماتش شیخ یکی از جزایر بحرین را به او بخشیده است. تورنبرگ که آشکارا در مسایل نفت و سیاست ایران دخالت می‌کرد قبل از ورود به ایران معاونت یکی از کمپانی‌های مهم نفتی آمریکا را داشت و سپس به عنوان مشاور نفتی به استخدام شیخ بحرین درآمد. در اهمیت بحرین و کویت برای شرکتهای نفتی همین بس که 50% سهام نفت کویت از آن شرکت رویال داچ شل بود. بعد از آن وی به استخدام دولت ایران درآمد و در سازمان برنامه با حقوق ماهی هفت هزار دلار استخدام شد که مبلغ بسیار هنگفتی بود.

تورنبرگ به جای رسیدگی به کارهای سازمان برنامه بیشتر به مسائل نفت ایران می‌پرداخت. وقتی عباسقلی گلشائیان وزیر دارائی وقت نظر او را در مورد قرارداد الحاقی خواست، تورنبرگ در مسئله نفت ایران رسماً مورد مشورت دولت قرار گرفت. تورنبرگ با قرارداد الحاقی مخالف بود و پیشنهاد کرد قضیه به حکمیت گذاشته شود. رزم‌آراء نیز به تورنبرگ علاقه داشت. در حالی که شرکت نفت انگلیس و ایران تمایلی برای تجدیدنظر در قرارداد الحاقی نداشت، رزم‌آراء تصمیم گرفت تورنبرگ را به لندن اعزام کند. وی با مأموریت محرمانه به لندن رفت و تقاضای ملاقات با سرویلیام فریزر کرد. فریزر که رئیس کل شرکت نفت انگلیس و ایران بود از پذیرفتن تورنبرگ خودداری نمود. تورنبرگ شکست خورده به ایران مراجعت کرد. پس از آنکه مأموریت وی در سازمان برنامه خاتمه یافت، مقامات شرکت نفت از استخدام مجدد او جلوگیری کردند. تورنبرگ با اینکه بیکار شده بود اما حاضر بود باز هم در ایران بماند. اما دکتر هنری گریدی او را به آمریکا بازگردانید. ملاحظه می‌کنیم مثلث تورنبرگ، داگلاس و دوهر تا چه اندازه در تحولات ایران ذیسهم بوده‌اند، هر سه اینان برای سیا کار

می‌کردند.

ماکس تورنبرگ دوست سناتور ماساچوست جان. اف. کندی بود. رفیع‌زاده سال گذشتة میلادی با کندی نیز دیدار کرده بود. ماکس دوست نزدیک آلن دالس و برادرش جان فوستر دالس وزیر خارجه نیز بود. آلن دالس در آن زمان ریاست سیا را عهده‌دار بود. در زمانی‌که این مذاکرات انجام می‌شد، کندی در شهر نیویورک میهمان «راکفلر رقیب خودش» بود. رفیع‌زاده حتی می‌خواست از این فرصت استفاده کند و به کندی تلفن نماید. ماکس دیگر با رفیع‌زاده تماس نگرفت. تحلیل رفیع‌زاده این بود که تحرکات تورنبرگ شاید به آن دلیل بوده که حزب زحمتکشان را در انتخابات آینده ساکت نمایند و بعد هم اعلام کنند با انتخاب بقایی موافقتی نشده است.⁽¹⁾

در 21 آبانماه محمدعلی شکوهیان، دبیر اول سفارت ایران در واشنگتن، بار دیگر وعدة کمک شاه برای ادامه تحصیل رفیع‌زاده را به او ابلاغ کرد: «خدا را باشید. موقعی که کار را درست کند همه جا را یک دفعه درست می‌کند و دیگر اگر پول اعلیحضرت را دادند اعیان می‌شوم و ما اعیانها را کاری به گداها نیست، بعله!»⁽²⁾از آن سو، شهرام شفیق، پسر اشرف پهلوی، نامه‌ای برای مادرش نوشت و تقاضا کرد به رفیع‌زاده کمک شود: «لذا یک نامة دیگر حتماً به نظر اعلیحضرت می‌رسد از طرف حضرت اشرف پهلوی».

رفیع‌زاده که از بی‌پولی می‌نالید درست در همان زمان اعلام بیچارگی نوشت قصد دارد با لوی هندرسون، سفیر سابق آمریکا در تهران که از عوامل کودتای 28 مرداد بود، ملاقات و راجع به وضعش با او گفتگو کند، «اگر شما [بقایی] نظر مخالف دارید بنویسید و فکر نکنم رابطه او با ما بد باشد.»⁽³⁾به زودی وضع مالی رفیع‌زاده مساعد شد. پس ضمن نوشتن نامه‌ای خطاب به پدرش اعلام کرد غصه نخورد، مسئلة پول حل شده است. پدرش به او نوشت: «حالا به یاد حرف آقای دکتر [بقایی] افتادم که هر دفعه که تهران رفتم و راجع به تو صحبت کردم ایشان فرمودند فکر کار منصور را نکنید خدا درست می‌کند و حالا درک کردم که ایشان وارد بوده‌اند و کاری می‌خواسته‌اند بکنند.»⁽⁴⁾

اما رفیع‌زاده مشغول عیاشی بود و آن پول‌ها نمی‌توانست مشکلی از او حل کند. او بار دیگر به افلاس افتاد و در سال 1960 به کار در یک کلیسا مشغول شد و در اواخر آن سال نوشت برای حمالی امتحان داده و رد شده است.⁽⁵⁾همزمان دوستان بقایی در فرانسه نیز فعال بودند. جعفر معین‌فر و ناصر بقایی اینک در مدرسة آلیانس فرانسه مشغول ادامه تحصیل بودند. این دو نیز گزارشی از وضعیت خود برای بقایی ارسال می‌کردند.

انتخابات مجلس بیستم و خروج بقائی از انزوا

در آستانه انتخابات جدید ریاست جمهوری آمریکا، شاه صمیمانه مایل بود حزب جمهوریخواه پیروز شود و در این راه سرمایه‌گذاری کرده بود. در اردیبهشت 1338 شاه سفری به لندن انجام داد در حالیکه به‌نظر می‌رسید همه چیز بر وفق مراد اوست. در این زمان بقایی پیش‌بینی می‌کرد-یا درواقع آرزو داشت- حزب دمکرات پیروز می‌شود: «اگر چنین موفقیتی نصیب حزب دمکرات شود بطور حتم تحولاتی در خاورمیانه صورت خواهد گرفت.» او دمکرات‌ها را «دست و دل بازتر» از جمهوریخواهان می‌دانست و اظهار خوش‌بینی می‌کرد با صعود دمکرات‌ها به قدرت «کشورهای عقب‌افتاده مانند کشور خودمان وضعش بهتر از حال فعلی شود.»⁽¹⁾در این زمان بقایی معتقد بود حتی اگر شرایط و موقعیت مساعد باشد، قرارداد احداث پایگاه نظامی با آمریکا هم اشکالی نخواهد داشت.⁽²⁾

از نظر بقایی پیروزی دمکرات‌ها به معنی تغییر در فضای سیاسی ایران بود که به وی امکان تجدید فعالیت سیاسی و مطرح شدن به عنوان یک چهره فعال می‌داد و زمینه را برای پرش احتمالی وی به سوی قله‌های قدرت فراهم می‌ساخت. علی فراهانی، مسئول مالی حزب زحمتکشان، گفته بود شمس قنات‌آبادی، که با ملکة مادر روابط نزدیک داشت و در واقع بطور غیررسمی همسر او بود، می‌خواست با وساطت نزد دربار زمینه‌های فعالیت حزب زحمتکشان را فراهم کند. بقایی به مناسبت «ازدواج ملوکانه»

با فرح دیبا ضمن تقدیم عریضه‌ای به شاه «مراتب خدمتگذاری و جان‌نثاری خود را اعلام نمود.» ملکة مادر نیز قول داد «نظر موافق اعلیحضرت همایونی را به تجدید فعالیت حزب زحمتکشان» جلب نماید. حتی مقدمات آماده ساختن محلی برای فعالیت حزب مهیا شد.⁽¹⁾بقایی در آستانه مرحله جدیدی از زندگی سیاسی‌اش قرار گرفت و حتی شایع شد سیاست‌های آمریکا از او پشتیبانی می‌کند.⁽²⁾بدینسان، با اشارة دربار بقایی از کنج عزلت خارج شد و به او اجازه داده شد در انتخابات مجلس بیستم فعالانه وارد گود شود:

اخیراً دکتر بقایی از مقامات عالیة کشور کسب اجازه نموده که در جریان انتخابات دورة بیستم فعالیت نماید و یا اینکه باز هم در خانه خود بنشیند و کاری به سیاست نداشته باشد و روی این اصل به او اجازه داده شده که می‌تواند در جریان انتخابات دورة آینده شرکت نماید.⁽³⁾

چنین بود که در انتخابات مجلس بیستم بقایی «سازمان نگهبانان آزادی» را تشکیل داد و بار دیگر هیاهوی خود را آغاز کرد. بقایی مدعی شد دولت اقبال می‌خواهد انتخابات را قبل از تعویض ریاست جمهوری آمریکا برگزار کند، «ولی چه فکر می‌کنند؟... نمی‌دانم کندی چه کاره است ولی اگر معرفش نوشته‌های خودش باشد مشکل است بتوانیم قبول کنیم که کندی زیر حرف خودش بزند و اشتباهات جمهوریخواهان را بکند و همان کار را ادامه دهد و باز هم از دولت‌هایی که برخلاف تمایلات ملت خودشون [کذا] و بر علیه مردم حکومت می‌کنند»،⁽⁴⁾حمایت کند. البته بقائی از طریق اطلاعاتی که از رفیع‌زاده دریافت می‌کرد، به خوبی می‌دانست کندی کیست، اما مسئله این است که او به چه دلیل موجهی مایل بود کندی به ریاست جمهوری امریکا نائل آید، زیرا بدیهی است مواضع کندی با منظومه فکری بقائی به شدت ناسازگار بود. دلیل امر واضح است: حال که طشت رسوائی دمکراسی شاهانه از پشت بام احزاب ملیون و مردم به زمین افتاده بود، و حال که رژیم بار دیگر در معرض

انتقادات سخت داخلی و خارجی قرار داشت، لازم بود برای مقابله با مخالفین واقعی شاه، یک جریان مخالف هدایت شده به میدان آید و میدانداری کند. این فرد می بایست اعتراضات را از مسیر اصلی آن که نوک تیزش به درستی متوجه شخص شاه بود، به سوی اهداف فرعی منحرف نماید. بازیگر این ماجرا هم کسی نمی‌توانست جز بقائی باشد؛ فردی که از کودتا به این طرف موفق نشده بود مسئولیت رسمی اجرائی به دست آورد و در نظر ساده بینان فردی مخالف روندهای موجود به شمار می‌آمد. لازم بود بقائی خود را همسو با سیاستهای دیکته شده از طرف تیم کندی نشان دهد، آنگاه که طبق معمول با هیاهو وارد ماجرا شد و اذهان را به سوی خود جلب کرد، همان سناریوی قدیمی سوار شدن بر موج را می‌توانست اجرا کند و بار دیگر گامی در جهت تثبیت رژیمی که روز به روز منفورتر می‌شد، بردارد.

به‌هر روی در آستانة انتخابات مجلس بیستم بقایی در کرمان به سخنرانی پرداخت. او از آزادی انتخابات به دستور «شاهنشاه» سخن به میان آورد، اما خاطرنشان ساخت انتخابات این دوره به مراتب «مفتضح‌تر و ننگین‌تر از انتخابات فرمایشی دورة نوزدهم بود.» او از دخالت دولت اقبال در انتخابات شدیداً انتقاد کرد و سپس از کشورهایی مثل کرة جنوبی، ترکیه، عراق، پاکستان، هند و چین بحث نمود که دولت‌هایشان در اثر دخالت در انتخابات سرنگون شده‌اند. او اعلام کرد از سقوط دولت اقبال به طرزی ننگین نگرانی ندارد، «نگرانی ما این است که از سقوط مفتضحانة دولت دکتر اقبال خدای نکرده آسیبی به رژیم سلطنت مشروطة ایران وارد شود.» او یادآوری کرد بارها به کلام‌الله مجید سوگند یاد کرده تا آنجا که در توان دارد «برای حفظ رژیم سلطنت مشروطة ایران کوشش» کند و «خداوند متعال هم این توفیق را به من عنایت فرموده است که در چنین مرحله به‌طرز مؤثری خدمت کنم.» بقایی نگرانی خود را از آیندة مملکت خاطرنشان ساخت. او گفت تنها راه حل خروج ایران از بن‌بست، انقلاب است:

ولی متأسفانه این انقلاب برای ما مردم ایران مفید نیست. اگر از لحاظ جغرافیایی کشور ایران در شرق هندوستان یا در مغرب الجزایر واقع شده بود من اولین کسی بودم که علم انقلاب بلند می‌کردم. و یقین دارم شما اولین شهری بودید که علم انقلاب بلند می‌کردید. ولی متأسفانه ما در شرایطی قرار داریم که اگر خدای نکرده انقلابی به وجود بیاید به نفع همسایة شمالی تمام می‌شود. ولی بطور مسلم این

مطلب را با روشن‌بینی تمام به شما دوستان و همشهریان عزیزم تذکر بدهم بطور مسلم انقلاب به نفع ملت ایران نخواهد بود و به همین جهت هم هست [که] روی مطالعات زیاد من به این نتیجه رسیده‌ام که راه مبارزه را باید تغییر بدهیم و راه مبارزه‌ای را انتخاب بکنیم که منطبق با قوانین و مقررات باشد و من به شما قول می‌دهم که در این مبارزه موفق خواهیم شد. بهرحال انقلاب به نفع ملت ایران تمام نخواهد شد.

او در خاتمه اعلام نمود: «با انقلاب باید مبارزه کرد ولی در عین حال هم نمی‌شود حکومت غلامان زرخرید و غلامان خانه‌زاد را تحمل کرد.»⁽¹⁾

در سخنرانی دیگری در تهران، بقایی با ارجاع به مصاحبة رحیم زهتاب فرد مدیر نشریة ارادة آذربایجان با شاه، که در آن «به بهره‌برداری کثیفی که عده‌ای از جریان 28 مرداد کرده بودند» اشاره شده بود، یادآور شد این سخن دو بار «مورد تأئید اعلیحضرت قرار گرفت.» او سپس به افشاء مطلبی «دردناک» پرداخت و به حوادث ماههای دی و بهمن 1331 اشاره کرد: «در آن موقع شاید آقایان به خاطر بیاورند اولین کسی که پی به توطئه تغییر رژیم برد و آن را افشاء کرد من بودم. من همة عواقب افشاء این توطئه را پیش‌بینی می‌کردم.» بقایی تلاش‌های خود و دوستش زهری را، که در این زمان فوت کرده بود، وظیفه دانست و گفت در برابر کوشش‌هایش علیه دکتر مصدق بر کسی منتی ندارد و از هیچ کس پاداش نمی‌خواهد:

«افشاء آن مطلب که برای من دردناک است اینکه در آن موقع که تصمیم به افشاء آن توطئه گرفتم می‌دانستم که عده‌ای از مردم مرا خائن خواهند دانست به این عنوان که من باعث می‌شوم که رژیم سلطنت مشروطه حفظ شود و باقی بماند. ولی من هم در آن موقع و هم الان عقیده داشتم و دارم که رژیم سلطنت مشروطه برای ما بهتر از این است که پشت پردة آهنین برویم.»

او باز هم تأکید کرد اگر وضع به همین منوال ادامه پیدا کند خطر در پیش است. بقایی خطاب به شاه گفت:

اعلیحضرتا، هر که دست از جان بشوید؛ هر چه در دل دارد بگوید، من صریحاً

می‌گویم اگر این مجلس تشکیل شود و بعداً ده بار هم منحل شود دیر خواهد بود. این تنها فرصتی است که برای حفظ رژیم سلطنت مشروطه ایران باقی مانده. تصریح می‌شود که اگر انقلابی رخ دهد فقط به نفع همسایة شمالی خواهد بود.⁽¹⁾

بعد از آن بقایی در اعتراض به نتیجة انتخابات مجلس نامه زیر را به شاه نوشت:

پیشگاه مبارک اعلیحضرت همایون محمدرضاشاه پهلوی

از اولین باری که افتخار صحبت با اعلیحضرت نصیبم شده است پانزده سال می‌گذرد. در تمام این مدت با اینکه غالباً مورد عنایت خاص ذات مبارک ملوکانه بوده‌ام، هیچگاه تقاضایی برای خود و کسان و دوستانم نداشته‌ام. جزئیات زندگانی فدوی هم با وجود مراقبتی که غالباً از طرف پنج شش دستگاه جاسوسی به عمل می‌آمده است، تصور می‌شود به اندازة کافی روشن باشد. در تمام این مدت مطلبی دور از صداقت و اخلاص و حقیقت به عرض مبارک نرسانده‌ام و هر گاه مصدّع شده‌ام مصلحت مملکت و ادامة سلطنت را در نظر داشته‌ام... اگر اینطور جسورانه مصدع ذات مبارک ملوکانه می‌شوم یقین داشته باشید که فقط و فقط به خاطر مصلحت مملکت و ادامة سلطنت مشروطه است که برای حفظ آن قسم یاد کرده‌ام...⁽²⁾

وی در پایان از شاه استدعا کرد انتخابات دورة بیستم را باطل کند. چنین نیز شد و در اثر افتضاح بیش از حدی که در امر انتخابات صورت گرفته بود، شاه نتیجة انتخابات مجلس بیستم را باطل اعلام کرد و اقبال هم با افتضاح تمام سرنگون شد. سقوط اقبال اهمیت فوق‌العاده‌ای دارد و کیفیت آن نکته‌ای است که کمتر مورد بررسی واقع شده است. بنابر این لازم است ابعاد این موضوع هم با توجه به نقش بقائی کاویده شود.

لژ روشنائی و سقوط اقبال

بدون تردید در ماجرای سقوط اقبال نقش برخی لژهای فراماسونی بسیار جدّی بود، در واقع یکی از توطئه‌های تشکیلات فراماسونری ایران در دورة اقبال به وقوع پیوست. در ایامی که وی نخست‌وزیری ایران را در دست داشت فراماسونها و استادان اعظم لژها به وی که خود فراماسون بود مراجعه کردند و تقاضا نمودند چند وزیر فراماسون وارد کابینه او شوند. در کابینة اقبال دکتر کیان، مهندس اشراقی، دکتر هادی هدایتی، اشرف احمدی و دکتر جلالی فراماسون بودند. فراماسونها تقاضا داشتند در واقع کابینه کاملاً در اختیار آنان باشد، در انتخابات مجلس بیستم نیز تلاش کردند تا تعداد زیادی از نمایندگان خود را وارد مجلس نمایند. دکتر اقبال در پاسخ گفت چون شاه وی را به نخست‌وزیری تعیین کرده و لژهای ماسونی در این کار تأثیری نداشته‌اند او هم تعهدی در برابر برادران ماسون ندارد. از آن پس اختلافات شدیدی شروع شد و در لژها علیه اقبال فعالیتهائی آغاز گردید تا جائی که وی مورد شدید‌ترین حملات قرار گرفت. در برخی از این جلسات اقبال به دفاع از خود پرداخت و از فعالیت مخالفین گله کرد، آنان نیز در جواب گفتند تعهدی در حمایت از او ندارند. بعد از اینکه اقبال از نخست‌وزیری سقوط کرد به پاریس رفت و به سمت استادی اعظم لژی در پاریس منصوب شد و وقتی به ایران بازگشت اکثر اعضاء لژهای ماسونی این بار به حمایت از او پرداختند، وی نیز متقابلا برای اینکه کارهای آنان انجام شود فرزند لقمان‌الملک را رئیس دفتر خود در شرکت ملی نفت ایران کرد. کسانی‌که علیه اقبال وارد دسیسه‌ای حساب شده گردیده بودند عمدتاً بقایای لژ فراماسونی روشنائی بودند، اعضای لژ روشنائی در دورۀ مصدق نقش مهمی در سرنگونی او داشتند.

بنا به گزارش فوق سری ساواک، در دوره مصدق این لژ علیه نخست‌وزیر وقت فعالیت می‌کرد و به قول گزارشگر ساواک «می‌توان گفت که در راه سقوط مصدق حقا ً‌مؤثر بوده است.» بعد از سقوط دکتر مصدق لژ مذکور درصدد برآمد به گراند لژ ناسیونال

فرانسه بپیبوندد و در نتیجه هفت نفر از اعضاء خود از جمله ارنست پرون، دکتر محمود هومن، محمد ساعد، مصطفی تجدد، سالار سعید سنندجی، دکتر خلعتبری و دریادار ظلی⁽¹⁾را به پاریس فرستاد و همة آنها هم به مقام استادی رسیدند و مأمور تشکیل لژی بنام مولوی شدند. مبارزه بین دو جناح طرفداران انگلستان و فراماسونهایی که می‌خواستند بیطرف بمانند و یا لااقل وابستگی به گراند لژ ناسیونال فرانسه داشته باشند، سرانجام منجر به شکست محمد خلیل جواهری که از سوی گراند لژ اسکاتلند مأمور تجدید سازمان تشکیلات فراماسونری ایران شده بود، گردید و باعث توفیق دستة اول شد و متعاقب آن لژ مولوی نیز در تهران تشکیل شد.⁽²⁾

در این زمینه اعضا و بقایای لژ روشنائی نقش بسیار تعیین‌کننده‌ای در سرنوشت سیاسی اقبال داشتند: لژ روشنائی در سال 1919 توسط افسران S. P. Rتشکیل شد که در آن یک ایرانی یهودی به نام ارفع‌السلطنه دکتر امیر خان ظفر معروف به خان فرخ از اعضای سازمان اس پی آر در آن عضویت داشت. بنیاد گذار این لژ سر پرسی سایکس بود که فرماندهی قشون اس پی آر را عهده‌دار بود. این لژ در شیراز و در خانۀ فتح الملک شیرازی تشکیل شد و عمده اعضای آن افسران عالیرتبۀ انگلیسی تشکیلات پلیس جنوب بودند. تنها عضو ایرانی این لژ همان یهودی شیرازی بود که فرخ خان است. از دیگر اعضای غیر انگلیسی این لژ مردی به نام سرکیس بود که ارمنی ولی تبعۀ انگلستان بود. در 29آبان ماه سال 1301این لژ به تهران منتقل شد و با همان نام شروع به کار کرد و محل آن نیز در کلیسائی واقع در خیابان قوام‌السلطنه( سی تیر امروزی) قرار داشت. شدت فعالیت لژ در دوره جنگ دوّم جهانی بود، و بالاخره این‌که بعد از سقوط مصدق که این لژ در آن نقش اساسی ایفا کرد، مشخصا از چهارم تیرماه سال 1335با صدور بخشنامه‌ای از طرف فیروز دارابجی بار دیگر فعالیت آن شدت پیدا کرد. در این بخشنامه دارابجی متذکر شده بود که تماس اعضای لژ به دلایل زیاد و از جمله گذشت سال‌های متمادی قطع شده است و به همین دلیل نشانی بسیار از اعضا دیگر در دسترس نیست، به همین دلیل خواسته شده بود فرم ذیل نامه که مشتمل بر مشخصات و آدرس اعضا بود تکمیل شده و به آدرس وی ارسال شود تا بار دیگر نسبت به تجدید عضویت کسانی که رابطۀ آنان قطع شده است اقدامات لازم صورت گیرد. بیست درصد اعضای لژ از سال 1335به بعد ایرانیان بودند و آمار اعضا به این شکل بود که لژ سالی نه بار برای گرفتن نه عضو جدید تشکیل جلسه می‌داد و از این نه تن دو تن می‌توانستند ایرانی باشند که البته باید زبان انگلیسی را در حد بسیار عالی می‌دانستند، به همین دلیل غیر از خان فرخ که از اعضای قدیمی بود دو عضو جدید نیز به لژ پیوستند:

دکتر محمود حسابی استاد دانشگاه تهران در رشتۀ فیزیک که بعدها به سناتوری منصوب شد و دیگر دکتر سید محمد سجادی که مدتی ریاست مجلس را در این دوره عهده‌دار بود و در نامه‌های خطیبی به بقائی آمده است وی کاندیدای نخست‌وزیری بعد از حسین علاء است. البته دیدیم که چنین نشد و اقبال به این سمت منصوب گردید.

در گزارش ساواک شرحی از فعالیت‌های فرخ خان ارائه شده است. دکتر امیر مظفر الدین خان فرخ فرزند علینقی میرزا در دوازده سالگی به مصر رفت و چهار سال در این شهر به تحصیل مشغول بود، وقتی مادرش او را پنج ماهه باردار بود پدرش از دنیا رفت به همین دلیل در دوره اقامت در مصر سرپرستی نداشت، پس یکی از اتباع امریکا او را با خود به شیکاگو برد. در همین شهر تحصیلات خود را به پایان رسانید و وارد مدرسۀ نظام کلمبیا شد و هنگامی که به سن بیست و یک سالگی رسید و طبق قوانین امریکا به سن قانونی رسیده بود، پدر خوانده اش به وی اجازه داد به ایران مراجعت نماید. وی ابتدا در خدمت مالیه ایران بود و در بلوچستان و کرمان به فعالیت اشتغال داشت. به هنگام وقوع جنگ اوّل جهانی، وقتی ملیون کرمان و فارس علیه انگلیسی‌ها شورش کردند وی آنان را دستگیر می‌کرد و این کار را با کمک سواران بختیاری انجام می‌داد، در این ایام سرپرسی سایکس کنسول انگلستان در کرمان بود و حوزۀ مأموریت او کرمان و سیستان و بلوچستان را در بر می‌گرفت. اندکی بعد از این ایام پلیس جنوب به فرماندهی سایکس تشکیل شد و فرخ خان نیز وارد تشکیلات آن‌ها گردید. بعد از انحلال پلیس جنوب به استخدام شرکت نفت انگلیس و ایران در آمد و در سال 1306وارد تشکیلاتی شد که ساواک از آن به عنوان سازمان جاسوسی شرکت نفت یاد می‌کند. وی با خواهر علی‌اصغر حکمت ازدواج کرد و صاحب پسری شد که در سن سه سالگی کشته شد. ظاهراً این حادثه زمانی روی داد که وی بین راه شیراز و بوشهر تردد می‌کرد و شورشیان به سویش تیراندازی کردند و فرزندش کشته شد. اما وی دختری هم داشت که بعدها به تحصیل در امریکا مشغول بود و خود وی نیز از سال 1320وارد دانشگاه تهران شد و به تدریس زبان انگلیسی مشغول گردید.

ماریتروس سرکیس از ارامنۀ ایرانی تبعۀ انگلستان هم در شیراز به دنیا آمد، نه ساله بود که به هند رفت و در مدرسۀ مسیحیان دارجلینگ تحصیلات خود را خاتمه داد و در کمبریج تحصیلات خود را تداوم بخشید. در ایامی که کودتای رضا خان به وقوع

پیوست او در لندن اقامت داشت و در همانجا به عضویت لژ یونایتد گراندلژ در آمد و تا درجۀ استادی نیز پیشرفت کرد. در همان ابتدای انحلال حکومت قاجاریه به شیراز بازگشت و درهمانجا متوطن شد، وی متهم بود با سازمان اطلاعات خارجی انگلیس موسوم به M.I.6 ارتباط دارد و از سال 1329تا 1333 شمسی به گزارش سرلشگر همت فرمانده نظامی ناحیۀ فارس در منزلش بی‌سیم کار گذاشته بود. وی مردی آرام و ساکت بود و کمتر در اجتماعات ظاهر می‌شد، سالی یک‌بار آن هم هنگام افتتاح جلسات لژ روشنائی به تهران می‌آمد و در عین حال در حزب داشناک نیز عضویت داشت. گفتیم شایع بود از اعضا فعال اینتلیجنس سرویس است و در زمان مورد بحث این دفتر با این‌که بازنشسته شده بود، اما اعمال و رفتار او قویا مورد سو ظن قرار داشت. از دیگر اعضای پلیس جنوب که سر و سری با لژ روشنائی هم داشتند باید ازسرهنگ بازنشسته حسین نامجو که از افسران اس پی آر بود و پیش‌تر خدمت خود را در فارس انجام داده و در آن زمان بازنشسته شده بود یاد کرد؛ در اطراف هر سه این افراد هاله‌ای از ابهام وجود داشت و فعالیتهای نهانی این اشخاص از دید مأموران اطلاعاتی رژیم شاه بسیار مرموز به نظر می‌رسید. طبق گزارش ساواک معلوم نبود غیر از این افراد اعضای ایرانی لژ چه کسانی بوده‌اند و باید تحقیقاتی انجام می‌شد تا جزئیات امر روشن می‌گردید .⁽¹⁾

این نکات خود نشان دهنده اهمیت تشکیلات لژ روشنائی در تحولات تاریخ معاصر ایران است که متأسفانه تحقیقی جدی در مورد آن انجام نشده است. یکی از مهم‌ترین ادوار فعالیت لژ روشنائی در دورۀ نخست‌وزیری دکتر منوچهر اقبال بود. از سال 1337این لژ فعالیت خود را شدت بخشید و در چاپخانۀ تهران مصور نشریه‌ای در بیست صفحه به زبان‌های انگلیسی و فارسی منتشر کرد و عکسهائی از استاد اعظم گراند لژ اسکاتلند واقع در ادینبورو همراه با استراکر رئیس شرکت انگلیسی لینچ در تهران و نیز مهندس حسین شقاقی منتشر کرد. در سال دوّم نخست‌وزیری اقبال که مصادف با سال 1338بود گرانندگان لژ پیامی خطاب به اقبال ارسال کردند و از او خواستند که در واقع کابینه‌ای ماسونی تشکیل دهد. اقبال که خود جزو فراماسون‌های وابسته به گراند لژ ناسیونال دو فرانس بود پاسخ داد وی در مقام نخست‌وزیر هیچ‌گونه

تعهدی نسبت به فراماسونری ندارد و چون توسط لژهای ماسونی به نخست‌وزیری دست پیدا نکرده است به همین دلیل خود را موظف نمی‌بیند در برابر ماسون‌ها کاری انجام دهد. این پیام تیر خلاصی بود به عمر دولت اقبال؛ از اواخر اردیبهشت سال 1339بود که فعالیت لژ علیه اقبال آغاز شد، در رأس توطئه‌گران حسین علاء قرار داشت. اقبال مستأصل از این مسئله توسط دکتر کیان پیامی به لژ روشنائی فرستاد و از آنان پرسید چرا علیه او فعالیت می‌کنند ؟ پاسخ این بود که فراماسون‌ها در بارۀ ادامۀ نخست‌وزیری وی هیچ گونه تعهدی ندارند. در همین ایام بود که اعلامیۀ انتخابات مجلس بیستم منتشر شد، وقتی این امر صورت گرفت مهندس شقاقی از سوی لژ روشنائی مأمور شد علیه اقبال وارد میدان شود. در نتیجۀ موافقتی که اکثریت اعضای لژ کردند، قرار بر این شد که دکتر مظفر بقائی از سوی مهندس شقاقی کمک شود تا علیه اقبال مبارزه نماید، نخستین اقدام شقاقی این بود که یکی از خانه‌های خود را در خیابان کوشک به وی واگذار کرد.

از این به بعد بقائی محل سکونت و کار خود را به این مرکز منتقل کرد و در همین محل بود که سازمان نگهبانان آزادی را به وجود آورد که به غلط در اسناد ساواک، سازمان نظارت بر آزادی انتخابات عنوان شده است⁽¹⁾. پس از چندی محل دیگری در خیابان شیخ هادی به او داده شد، این خانه توسط احمد علی خرم مقاطعه کار مشهور و صاحب املاک فراوان در شهریار و کرج و نیز صاحب پارک مشهور خرم؛ که بعد از انقلاب اعدام شد به بقائی داده شد و خرم نیز از دوستان صمیمی مهندس شقاقی بود. کلیۀ هزینه‌های سازمان نگهبانان آزادی مشتمل بر چاپ جزوات، هزینه‌های ایاب و ذهاب، روشنائی و خرید لوازم شخصاً توسط شقاقی پرداخت می‌شد. برای این‌که کمک‌های نقدی مخفی بماند قبوض مختلفی بین دوستان بقائی پخش شد و در واقع کمک‌های نقدی به نام اطرافیان وی نوشته شد تا راز تلاش‌های لژ روشنائی مکتوم بماند. گفته می‌شد کمک به بقائی برای دست یابی به آزادی است که از اهداف اولیۀ لژ به شمار می‌آید و همانطور که لژ بیداری ایران در دورۀ مشروطه در این زمینه پیشگام بود لژ روشنائی نیز باید در این راستا گام‌های مهمی برمی‌داشت. استاد اعظم لژ

روشنائی مستر استراکر رئیس شرکت انگلیسی لینچ بود و وقتی وی عازم خروج از ایران بود کریستوفر آیزاک فری شوهر خواهر یوسف مازندی که ریاست شعبۀ خبرگزاری یونایتد پرس را در ایران عهده‌دار بود، ضیافتی در باغ خود برگزار کرد. فری با مازندی شرکتی به نام پارکر تشکیل داده بود و با هم فعالیت اقتصادی می‌کردند.

به‌هر تقدیر همانگونه که آمد ماسون‌ها از قدرت بیان و نفوذ بقائی حداکثر استفاده را کردند و توطئه‌ای را سازمان دادند که اقبال قربانی آن بود. با روی کار آمدن شریف امامی به جای اقبال فعالیت‌های سازمان نگهبانان آزادی نیز افزایش پیدا کرد. سازمان با همان شعار حزب زحمتکشان یعنی ما برای راستی وآزادی قیام کرده‌ایم از 28مرداد سال 1339 یعنی آخرین روزهای دولت اقبال فعالیت خود را شروع کرد. هدف این سازمان در حقیقت همان اهداف حزب اما با عنوانی دیگر بود، سازمان تضمین انتخابات آزاد مجلس بیستم را سرلوحۀ کار خود قرار می‌داد. انتخابات این مجلس در دورۀ اقبال انجام شده بود اما به دلیل تقلبات گستردۀ انتخاباتی به‌دستور شخص شاه آن انتخابات ملغی اعلام شد و نتیجۀ آن سقوط اقبال بود.

بقایی قصد آن داشت فضای نسبی آزادی به دست آمده در سال 1339 را به نفع دستگاه سلطنت تغییر دهد، مانند روزهای نهضت ملی در صفوف مخالفین نفاق ایجاد کند و با ایجاد هیاهو توجه عموم را به طرف خود معطوف نماید. کارکرد بقایی و حزب زحمتکشان او در این زمان چون گذشته بود. برای نمونه، مهندس احمد حامی، استاد دانشکدة فنی، در مقابل مهندس حسیبی و بازرگان ایستادگی می‌کرد و برای دانشجویان سخنرانی‌های مهیجی ایراد می‌نمود. به گزارش بنکدار، مهندس احمد حامی تعداد «زیادی از دانشجویان را از آنها جدا و به طرف خود کشیده» است.⁽¹⁾علت امر را باید در فعالیتهای برخی تشکلهای مذهبی مخالف وضع موجود و نیز تشکیل جبهه ملی دوم خلاصه کرد که به گزارش یاتسویچ رئیس پایگاه سیا در تهران و مستأجر حسنعلی منصور نخست‌وزیر بعدی، در شعبه دانشجوئی آن تعداد زیادی افراد چپ گرا نفوذ کرده بودند. بیم آن می‌رفت نوک تیز حملات متوجه شاه شود، پس لازم بود بار دیگر

افکار عمومی به سمت و سوئی دیگر سوق داده شود.

روز تولد امام حسین(ع) بقایی همراه با آیت‌الله کاشانی، حسین مکی، حائری‌زاده، عبدالقدیر آزاد، رحیمیان و عمیدی نوری در مسجد پامنار حضور یافت. در این مراسم آیت‌الله کاشانی شدیداً به اقبال و علم حمله کرد و انتخاب اعضای احزاب آنها را به نمایندگی مجلس «برای مردم و مقام سلطنت» مضر دانست. حائری‌زاده اعلام کرد عده‌ای نام شاه را خراب کرده‌اند در حالیکه «در ایران شاه مظهر دوستی و صداقت است.» بقایی مانند گذشته در ملاءعام شروع به بهره‌برداری از احساسات مذهبی مردم کرد. او وضع خود و یارانش را در زمان زاهدی با وضع شهدای کربلا مقایسه نمود «و بی‌نهایت متأثر شد به‌طوری که اشک در چشمانش حلقه زد.» او سپس به دست‌هایی اشاره کرد که او و یارانش را «از شهربانی، ژاندارمری و ارتش» جدا می‌سازند.⁽¹⁾

بقایی اینک بار دیگر یکه‌تاز سخنرانی‌ها شده بود. با اینکه دولت اقبال در شهریور 1339 ساقط شده و به جای او شریف‌امامی نخست‌وزیر شده بود، لیکن حملات علیه اقبال ادامه داشت. در 6 اسفند آن سال اقبال که ریاست دانشگاه تهران را بر عهده داشت در دانشکدة پزشکی مورد حملة عده‌ای از دانشجویان قرار گرفت. به او توهین شد و اتومبیلش به آتش کشیده شد. متعاقب این حوادث بقایی به جرم اخلال در نظم عمومی بازداشت گردید. به‌زودی رادیوهای آمریکا چند بار خبر توقیف بقایی را پخش کردند. رفیع‌زاده به محض اطلاع از ماجرا با پرفسور ⁽²⁾P تماس گرفت. این فرد که از مقامات سیا بود گفت مستقیماً در تهران با بقایی تماس گرفته‌اند و دو نفر این مأموریت را بر عهده داشته‌اند. رفیع‌زاده با یکی دیگر از مقامات سیا نیز تماس گرفت لیکن منشی او اعلام کرد که آن فرد در اداره نیست. رفیع‌زاده نوشت در پیرامون حوادث اخیر تهران به او تلفنی اطلاع داده‌اند و از او توضیح خواسته‌اند. بدیهی است که توضیحات را مقامات سیا خواسته بودند. آنها از اوضاع پیش آمده شگفت‌زده شده بودند، زیرا اگر حوادث سیر عادی را 111 طی می‌کرد شریف‌امامی زودتر سرنگون می‌شد. کلیه اطلاعات فوق را حسین بنکدار از طریق رابطین خود در بازداشتگاه به بقایی می‌رسانید. بقایی از اوضاع خارج زندان به خوبی آگاه بود. از سوی دیگر، سرلشکر حسن پاکروان، که از اسفند 1339 به جای تیمور بختیار به ریاست ساواک رسیده بود، قول داد در ملاقات با

شاه موضوع بقایی را مطرح کند. رابط بنکدار و پاکروان فردی به نام دربندی بود.⁽¹⁾

قبل از دستگیری فرمایشی بقایی، رفیع‌زاده اطلاع داد با سفیر جدید آمریکا در ایران قصد ملاقات دارد. پروفسور گوستاو فریتس پاپانک[Gustve Fritze Papanek]، استاد اقتصاد هاروارد که مشاور اقتصادی ایران در آن دانشگاه بود و رفیع‌زاده را وارد هاروارد کرده و با ابتهاج و اقبال شدیداً مخالف بود، همچنان او را هدایت می‌کرد. دکتر پاپانک دوست کندی و مشاور او در امور ایران بود و دوست نزدیک دین راسک وزیر خارجه آمریکا. رفیع‌زاده پیشنهاد کرد بقایی با سفیر جدید ملاقات کند. او اطلاع داد کندی رئیس جمهور دمکرات آمریکا در هاروارد سخنرانی دارد و «قطعاً موضوع ایران را بحث خواهند کرد. در این روزها و باز قطعاً بحث سرکار خواهد شد.» رفیع‌زاده در ملاقات با پاپانک مدعی شد در مبارزة انتخاباتی کندی شرکت داشته و بنابراین از دولت جدید «سهم» دارد. پروفسور گفت صلاح نیست نه آمریکا و نه بقایی علیه شاه موضع‌گیری کنند «ولی اگر شاه قبول نکرد ما پول نخواهیم داد. شرط بست این دفعه مانند دفعات سابق نیست.» پاپانک مدعی بود که کسی شایسته‌تر از بقایی برای نخست‌وزیری وجود ندارد «ولی مقامات بالا هم ترس از او دارند و هم دکتر زیاد تهدید کرده است و آنها را وحشت زده کرده است.» رفیع‌زاده ابراز خوشحالی کرد از اینکه پاپانک و پرفسور دانیل بل Bell)) با کندی روابط صمیمانه دارند و «کار ایران تا حدی دست آنهاست.»⁽²⁾

رفیع‌زاده از بقایی خواست شدیداً علیه سیاست آمریکا در برابر ایران موضع‌گیری و به آن حمله کند و از سفیر واهمه‌ای نداشته باشد و «بگوید که آنها مالیات مردم آمریکا را در اثر ندانم کاری به هدر داده‌اند.»⁽³⁾این در حالی است که سفیر جدید هنوز به تهران نرسیده بود.

بقائی و دولت شریف امامی

همانطور که پیشتر آمد بقائی در دورۀ شریف امامی بازداشت شد، در همین دوره نتیجۀ تحقیقات دادستانی ارتش - که به جای این‌که قضائی باشد به شدت سیاسی بود - ودلایل اتهام بقائی توسط طرفداران وی همراه با یک اعلامیه بین مردم توزیع می‌شد:

متهم که در ظاهر دانشیار دانشگاه تهران است از جمله افراد آشوب طلب ومفسده جوئی است که از سالیان متمادی از هر موقعیتی برای تحریک وتحریض مردم به فتنه وآشوب استفاده نموده و در هر زمان بنا به وضع روز مردم را اغوا واغفال کرده روزی تحت عنوان این‌که سربازان وپاسبانان اطاعت امر مافوق خود را می‌نمایند آنانرا مرعوب ومردم را ترغیب به قتل‌عام افسران وخانوادۀ آنان نموده وصمیمیت قوای انتظامی را نسبت به کشور متزلزل ساخته وزمانی دیگر به دستاویز انتخابات و غصب عنوان آزادی گستاخانه و با وقاحت هر چه تمام‌تر به جهانیان اعلام داشته است که در کشور ایران آزادی وجود ندارد و با یاوه گوئی‌هائی که از این قبیل که قوای انتظامی وضع قابل انفجاری به وجود آورده، یا این‌که کشور در آستانۀ سقوط وانقلاب قرار گرفته، یا این‌که اعمال مأمورین نظم وامنیت کشور نه تنها صلح وآرامش داخلی ایران بلکه صلح وآرامش منطقۀ خاورمیانه ودنیا را تهدید می‌کند، سعی وتلاش نموده که با تزلزل صمیمیت قوای انتظامی نسبت به مملکت اوضاعی نظیر وضع سال‌های پس از سال 1320تا قیام ملّی 28مردادماه 1332به وجود آورد. متهم که وانمود می‌سازد رهبر سازمانی است با عنوان سازمان نگهبانان آزادی، هدف ومقصود او از آزادی همان مقصود چاقوکشان ورجاله‌ها وخیانتکاران است. متهم به موجب مدارک پیوست پرونده برخلاف اصل نهم قانون اساسی برای شرف هیچ کس مسئولیتی قائل نیست واز جمله افرادی است که هرگاه آزادی عمل داشته باشند هر روز در شوارع ومعابر عمومی معرکه‌ای برپا می‌کنند.⁽¹⁾

این متن همراه با اعلامیه‌ای توسط سازمان دانشجویان حزب زحمتکشان در اروپا توزیع شد. با این‌که در اعلامیۀ مزبور آمده بود برای بقائی حکم اعدام صادر شده است، اما اعلامیۀ هیئت اجرائیه حزب زحمتکشان ملت ایران خاطرنشان ساخت مجازاتی که برای بقائی در نظر گرفته‌اند دو سال زندان است. در اعلامیۀ حزب محکومیت بقائی در اثر ائتلاف توده‌ای ها ونفتی ها و یا ائتلاف استعمار سرخ و سیاه دانسته شد. طبق این اعلامیه هدف این است که مانع ورود بقائی به مجلس شوند و می‌خواهند با روی کار

آوردن دولت‌های دیکتاتوری مقاصد استعماری خود را برآورده سازند. در اعلامیه آمده بود مبادا محکومیت بقائی به پای ارتش نوشته شود؛ در حقیقت باید بین ارتش و طبقۀ حاکمه تفکیک و تمایز قائل شد و نباید گذاشت مردم نسبت به ارتش بی اعتماد شوند. از طرفداران بقائی خواسته شد تحت تأثیر احساسات قرار نگیرند، از چپ نمائی بپرهیزند و بدانند که اعمال مبتنی بر احساسات وسیلۀ پیشرفت مقاصد نخواهد بود: « شعار ما سکوت و حفظ نظم و آرامش است.»⁽¹⁾از سوی دیگر کمیتۀ اجرائیۀ گروه ملّی دانشجویان ایرانی در امریکا، یا همان شعبۀ حزب زحمتکشان در این کشور ضمن نامه‌ای برای دکتر علی امینی که اینک نخست‌وزیری را بر عهده گرفته بود از وی خواست قانون و عدالت را در مورد بقائی اجرانماید.⁽²⁾در همین دورۀ امینی بود که بقائی از اتهامات وارده تبرئه و آزاد شد. بعد از امینی وقتی که اسدالله علم نخست‌وزیری را عهده‌دار گردید، بقائی برخلاف دورۀ امینی که موقتاً دست از هیاهو برداشته بود، بار دیگر وارد میدان شد.

 به‌هر حال درست در زمانی که بقائی در دوره شریف امامی بازداشت بود، رفیع‌زاده نامه‌ای مهم برای بنکدار فرستاد و تقاضا کرد آن را به بقایی برساند. متن نامه ترجمه مقاله‌ای از نیویورک تایمز بود که رفیع‌زاده آن را سندی تاریخی خوانده است. خبر این بود: کن هانسون [Ken Hanson]، مشاور اقتصادی سازمان برنامه که از طرف کندی به سمت معاونت کل بودجه و کمکهای خارجی ارتش آمریکا منصوب شده، مسافرتی به ایران داشته و بعد از مراجعت به آمریکا گزارشی از اوضاع ایران برای وزارت خارجه و ارتش تنظیم کرده است. قرار بود به جای کمک‌های نظامی، کمکهای اقتصادی از طرف آمریکا در اختیار ممالکی مثل ایران قرار بگیرد. رفیع‌زاده نوشت پرفسور پاپانک به تهران سفر کرده است. او که در سابق طرفدار ابتهاج بود، در آن ایام از او روی گرداند. این استاد دوست کندی بود و بر اوضاع اقتصادی ایران تسلط داشت. قبل از سفر به تهران پاپانک با رفیع‌زاده ملاقاتهایی انجام داد. این فرد دوست نزدیک لیل Liell)) رئیس برنامه و بودجة آمریکا بود. رفیع‌زاده اندیشة آن دو دمکرات را به بقایی نزدیک می‌دانست و می‌گفت این دو تن بقایی را «خوب» می‌شناسند. پاپانک هنگام حرکت

به تهران، ضمن ملاقاتی با رفیع‌زاده اظهار امیدواری کرد که بتواند کاری برای ایران انجام دهد. وی اعتقاد داشت اگر وضع ایران به همین منوال ادامه پیدا کند در دامن کمونیسم خواهد غلتید. پاپانک بر این باور بود که کمکهای مالی به ایران باید قطع شود مگر اینکه دولتی دمکرات سرکار آید. رفیع‌زاده خاطرنشان کرد وی کمک زیادی به او کرده است و دروس این پاپانک مربوط به ایران است.⁽¹⁾

در همین ایام بنکدار ضمن ارسال نامه‌ای دیگر از قول دربندی گفت در جلسه وزرای خارجه ایران و آمریکا، دین راسک وزیر خارجة آن کشور به قدس نخعی وزیر امور خارجة ایران گفته است هیچ کمکی از طرف آمریکا به ایران نخواهد شد مگر اینکه دولت ایران تغییر وضع بدهد.⁽²⁾ظاهراً بنکدار تنها رابط بقایی با خارج زندان بود. در پاسخ به سئوال فردی که از او پرسیده بود مگر بقایی غیر از او با کسی مکاتبه دارد پاسخ داد خیر، ولی اگر نامه‌ای وجود داشته باشد که به فردی غیر از او نوشته شده باشد، بنکدار آن را نمی‌خواند و نباید آن را بگشاید.⁽³⁾در دوره بازداشت بقایی برخی نمایندگان مجلس مانند دربندی و احمد فرامرزی، برادر عبدالرحمن فرامرزی، از بقایی خط سیاسی می‌گرفتند. دربندی اوضاع را خوب می‌دانست و معتقد بود تا دو سه ماه دیگر وضع تغییر می‌کند.⁽⁴⁾

از آن سوی فعالیت‌های رفیع‌زاده در آمریکا منحصر به زد و بند سیاسی با مقامات سیا و دولت آمریکا نبود. در راستای وظایف محوله و مقارن با فعال شدن جبهة ملی دوم و آغاز فعالیت شعبه جبهه در آمریکا توسط کسانی مثل سید علی شایگان و محمد نخشب، وی تلاش زایدالوصفی برای ایجاد اختلاف در بین صفوف دانشجویان انجام داد. در این مسیر سازمان امنیت ایران و ادارة سرپرستی دانشجویان به رفیع‌زاده مساعدت مادی و معنوی می‌کرد.

رفیع‌زاده این احتمال را می‌داد که نامه‌های ارسالی او از امریکا به دست فردی غیر از بقایی یا بنکدار برسد. به همین دلیل برای شخصیت‌های کلیدی نامه‌هایش اسم رمز

انتخاب کرده بود. او «نمایندة ادارة مرکزی جاسوسی آمریکا مشهور به C.I.A» را حسن آمریکایی می‌نامید، از این حیث که شغل او سنخیتی با شغل حسن پاکروان داشت. او صراحتاً نوشت سیا از طریق یکی از استادان دانشگاه هاروارد با او تماس گرفته و سازمان مزبور برای گفتگو با او نمایندگانی را فرستاده است. منظور رفیع‌زاده از «یک نفر در هاروارد» پروفسور پاپانک است. او اسامی رمز دیگر نیز به کار می‌برد. برای نمونه، برای جعفر معین‌فر نام مستعار «علی درویش» و برای سدهی نام «احمد» را برگزیده بود. سدهی در بوستن تحصیل می‌کرد.⁽¹⁾

در ایام بازداشت بقایی، سرلشگر شفائی، سرلشگر همایونی، سرلشگر میرجلالی و سرهنگ شاهقلی برای وکالت او نظر مثبت دادند.⁽²⁾پیش از این تاریخ سرهنگ عزیزالله رحیمی با وی ملاقات کرده بود.⁽³⁾بقایی از طریق کیهان مصباح‌زاده و عبدالرحمن فرامرزی روابط خود را با جامعه حفظ می‌کرد به گونه‌ای که تیتر کیهان انگلیسی در یکی از شماره‌ها این بود: «دکتر بقایی چرا توقیف است؟» بنکدار رابط بقایی با کیهان بود. او به بقایی نوشت: «حقایقی را که لازم است فرامرزی بداند در اختیار او بگذارید که احیاءناً اگر دولت در جواب خود خواست دروغی یا سفسطه‌ای قالب کند فرامرزی قبلاً مجهز به اطلاعات موثّق باشد. لطفاً بنویسید که چه مطالبی باید به فرامرزی گفته شود.»⁽⁴⁾

پیش از این تاریخ بنکدار کارت تبریکی «متعلق به منوچهرخان اقبال» برای بقایی در زندان فرستاده بود. در آن کارت اقبال نوشته بود: «تبریکات صمیمانة خود را به مناسبت رسیدن نوروز باستانی تقدیم داشته و امیدوارم که سال نو برای جنابعالی سالی مبارک و فرخنده باشد. دکتر منوچهر اقبال.» اقبال همان کسی است که بقائی در کنار گروهها و چهره‌های سیاسی دیگر تلاشی وافر برای سقوط او انجام داد، پس بیهوده نبود حتی فردی مثل بنکدار در پایان نامه‌ای که ضمن آن کارت اقبال را فرستاده بود، نوشت: «بعله... ما که حرفی نمی‌زنیم.»⁽⁵⁾

رفیع‌زاده، ساواک و سیا

درست در این ایام منصور رفیع‌زاده با رهنمودهای شخص بقایی تحرکاتی مشابه را در آمریکا آغاز کرد. هدف رفیع‌زاده پراکنده ساختن عناصری از جوانان مبارز بود که در آن ایام به دلیل اینکه تنها تشکل سیاسی موجود ایرانی در آمریکا جبهة ملی دوم بود، زیر چتر آن فعالیت می‌کردند. مواضع جبهة ملی ایران در آمریکا، که با رهبری محمد نخشب و دکتر سید علی شایگان انجام می‌گرفت، تندتر از مواضع جبهة ملی دوم در ایران بود و به همین دلیل حملات شدیداللحنی علیه دربار انجام می‌داد. رفیع‌زاده ضمن انجام عملیات جاسوسی علیه جبهة ملی به منظور پراکنده ساختن نیروها و تشتت در امر مبارزة سیاسی با حمایت سفارت ایران در واشنگتن و ادارة سرپرستی دانشجویان به شکلی زیرکانه در انتخابات دانشجویان دخالت کرد و موفق شد آن سازمان دانشجویی را یکسره ناکام نماید. دراین راه رفیع‌زاده ضمن بهره‌برداری از کمکهای بی‌دریغ ساواک، با شخص شاه نیز مکاتبه داشت. اما خط مشی اصلی فعالیت‌های او از طرف بقایی ترسیم می‌شد. همزمان ابوالقاسم سدهی دوست رفیع‌زاده ضمن ارسال نامه‌ای برای حسین بنکدار فعالیت‌های خود را تشریح کرد. بنکدار هم مفاد نامه را برای بقایی به زندان ارسال نمود:

پدر عزیز و مهربانم سلام. نامه‌ای از منصور [رفیع‌زاده] و آقاسید [ابوالقاسم سدهی] داشتم که در حدود 12 صفحه بود و نوشته‌اند که «الان در شرایطی هستیم و با مسایلی مواجه شده‌ایم که بیشتر از هر وقت دیگر به دستور و راهنمایی و کمک فکری کادر رهبریت احتیاج داریم.» می‌نویسند: مسئلة ما که در زیر مطرح خواهیم کرد دنبالة اوضاع و احوالی است که حدود دو ماه پیش شروع شد و ابتدای آن را به عرض جناب آقای دکتر رسانده‌ام. ایشان با مرحلة اول فعالیت ما کاملاً موافقت کرده و در مورد بقیة مراحل با ذکر این عبارت «.... و تا آنجا که لازم باشد در این مورد پیش بروید» ما را در اجرای «نقشه» آزاد گذاردند. و می‌نویسند: ممکن است این نامه به دست آقای دکتر نرسد و ما احتیاج به کسب نظر رسمی فوری حزب داریم. کوشش می‌کنیم جریانات را تا آنجا که برای قضاوت آنها که می‌خواهند قضاوت کنند لازم باشد تشریح کرده و مشکلات خودمان را تحریر می‌کنم:

1ـ بعد اینطور شروع می‌شود که «مدتی بیشتر از دو سال بود که منصور و من برای

دریافت ارز دولتی و یا کمک هزینة تحصیلی با واشنگتن ادارة سرپرستی و سفارت مکاتبه داشتیم. ضمن این مدت چند بار به واشنگتن رفتیم و مشکلات مالی خود را تشریح کردیم. حدود یکسال پیش مبلغ 1200 دلار به منصور و 8 ماه پیش 325 دلار به عنوان عطیة ملوکانه و چند ماه بعد 200 دلار به دستور اعلیحضرت به من دادند ولی ما همچنان نامه نوشتیم، نامه‌های تند. حدود دو ماه پیش آقای [اردشیر] زاهدی وقت ملاقاتی به بنده دادند و من در سفارت ایشان را ملاقات (آقا سید) و نتیجه این شد که شهریه این سمیستر⁽¹⁾دانشگاه مرا (510 دلار) بپردازند.

2ـ به موازات مبارزات انتخابی حزب و سازمان و کم و بیش سایر دستجات سیاسی (انتخابات اقبال) برای اولین بار عده‌ای دانشجو به سرکردگی چند مصدقی شروع به فعالیت کردند و برای اولین بار جلوی سازمان ملل متحد اجتماع و اعتراض کردند.

3ـ غیر از سازمانهای کوچک محلی در آمریکا یک سازمان بزرگ دانشجویی وجود دارد که هر سال در یکی از ایالات آمریکا انتخاباتش انجام می‌گیرد و رسم بر این است که صدی شصت مخارج و کرایة راه دانشجویانی که در این انتخابات شرکت می‌کنند از طرف ادارة سرپرستی پرداخت می‌شده. در آخرین انتخابات این سازمان دانشجویی که در سپتامبر 960 [1] در شیکاگو منعقد شد [شخصی] به نام علی‌محمد فاطمی(برادرزادة دکتر حسین فاطمی) به ریاست انتخاب شد. ظاهراً حدود 180 نفر دانشجو شرکت کرده و فاطمی120 رأی به دست آورد. آقای زاهدی 60% مخارج را پرداخت و آقای زاهدی و چند نفر دیگر هم شرکت کرده بودند و ناظر جریانات بودند. با در نظر گرفتن اینکه فاطمی سرجنبان مخالفین و کم و بیش رهبر آنها بود که در جلو سازمان اعتراض کردند بنابراین بین آقای زاهدی و ایشان روابط حسنه‌ای وجود نداشت و وقتی آقای زاهدی از روی بی‌سیاستی در جلسه مجمع عمومی انتخابات شیکاگو عمل آن عده از دانشجویانی را که در جلو سازمان ملل اعتراض کرده بودند خیانت خواند مورد اعتراض آقای فاطمی و رفقای ایشان قرار گرفت و شاید همین یکی از دلایل موفقیت فاطمی در

آن انتخابات بود. سازمانی که در نیویورک وجود دارد مرتبة دوم را حائز است. تا چند ماه پیش آقای فاطمی در سازمان نیویورک سمت معاونت را داشت. رئیس، آقای انصاری، به علت فشار سفیر از ریاست استعفا داده و مطابق اساسنامه سازمان نایب رئیس جای او را گرفت و رئیس شد. برطبق اطلاعاتی که بعدها به دستمان آمد آقای سفیر به انصاری گفته بود که یا باید با فاطمی همکاری کنی یا با ما، اگر قرار است با ما همکاری کنی نباید عضو آن سازمان باشی. (این را خود سفیر هم تأئید کرد.)

4ـ غیر از کمک‌های ادارة سرپرستی، انجمن آمریکایی دوستداران خاورمیانه نیز از لحاظ مالی و سایر موارد کمکهایی هم I.S.A که نام همین سازمان است و هم چنین به سازمان نیویورک که O.S.A (ایران نامه) است. به محض اینکه فاطمی به ریاست A I.S.نتخاب شد نه تنها سفارت و ادارة سرپرستی تمام کمکهایش را قطع کرد بلکه کوشش کرد با تمام قوا این سازمان را در مضیقه بگذارد و سفیر انجمن دوستداران خاورمیانه⁽¹⁾را تهدید کرد که اگر یک پنس به آنها کمک کند دم و دستگاه آنها را از ایران (دستور خواهد داد) برچینند. بدین ترتیب کمک آنها قطع شد. وقتی فاطمیبه ریاست سازمان نیویورک O.S.A نائل شد (بعد از استعفای انصاری) سختگیری به این سازمان هم از طرف مقامات دولتی ما زیاد شد. ولی هر دو سازمان با داشتن یک رئیس مبارزات را شدیدتر کرد[ند]. نه تنها راجع به انتخابات اعتراض کردند بلکه دربارة مسائل بین‌المللی هم اظهارنظر کردند و از دولت ایران خواستند به آنها سر بگذارد و این نظریات در آخرین شمارة ایران نامه منعکس است.

5ـ آخرین شماره در حدود 2 ماه پیش بود. چند روز بعد فاطمی با دوستانش تشکیل مصاحبة مطبوعاتی دادند و انتخابات دوم را تشریح کردند و از جبهة ملی طرفداری کردند. در آن جلسه وقتی می‌گویند در ایران یک پارچه عضو جبهة ملی هستند یکی از ایرانی‌ها به نام اعدل اعتراض کرده و می‌گوید آیا آقای دکتر بقایی عضو آن هست یا نه؟ آنها می‌خواهند قضیه را به این عنوان که اینجا نیامده‌اند

بحث کنند سمبل کند ولی اعدل رو به خبرنگاران می‌کند و می‌گوید تماشا بکنید اینها طرفدار انتخابات آزاد و آزادی هستند. حتی در اینجا به من اجازه نمی‌دهند صحبتم را بکنم. بعد این آقای اعدل را دیدیم که یک تاجر است. در همان روز یک اعلامیه به امضای طرفداران جبهة ملی به زبان فارسی منتشر شد که ضمن اعتراض به انتخابات [شعار] درود به پیشوا داده بودند و همین روزها نامة سرگشاده اعضای جبهة ملی در ایران با عکس ترجمه شده بود و به دست ما هم رسید.

6ـ پیش از اینکه اعلامیه به دست ما برسد من برای ملاقات با سفیر (در مورد کار ارزی خودم) به واشنگتن رفتم. (تقریباً دو ماه پیش.) بعد از اینکه موافقت شد 510 دلار را بپردازند، دربارة جریانات سازمانی با حسابدار ادارة سرپرستی (آقای قدسیان) صحبت کردیم. تا آن لحظه ما دو نفر اطلاع زیادی نسبت به فعالیت [های] سازمان‌ها نداشتیم و دخالتی نکرده بودیم. به‌طور جسته و گریخته آقای قدسیان (که قبل از صحبت با من حدود نیم ساعت با سفیر صحبت کرده بود) خواست ببیند که آیا من حاضر هستم با آنها علیه این سازمانها همکاری کنم. آن روز جوابی دریافت نکردند. در حالیکه خودم را از همه چیز مطلع قلمداد می‌کردم (در حالیکه هیچ اطلاعی نداشتم) حاضر نشدم گوشه و کنایه‌ها را جواب صریح بدهم.

7ـ پس از اینکه از واشنگتن برگشتم اعلامیه‌های این عده به دستمان رسید. تصمیم گرفتیم وارد معرکه شویم. همان موقع کسب اجازه کردیم و موافقت شد و به واشنگتن هم اطلاع دادیم که حاضریم (ما دو نفر). اولین اقدام ما درخواست عضویت سازمان O.S.A بود. انتخابات طبق معمول روز 5 فوریه 61 انجام می‌گرفت و طبق اساسنامه هم کسانی حق رأی دارند که عضو باشند و قبول عضویت تا 25 ژانویه 61 امکان داشت و یک هفته به این تاریخ داشتیم. بعد از اینکه منصور چند بار تلفنی با نخشب عضو سابق حزب ایران تماس گرفت (یکی از اعضأ هیئت رئیسه AO.S.) و او ما را معطل کرد و نتیجه نداد و گفت مهلت گذشته، من خیلی عصبانی شدم گفتم برو به رفقایت بگو فلانی گفت اگر در را هم بشکنم وارد می‌شوم و با تمام قوا شرکت می‌کنم. پس از یک هفته توانستیم عده‌ای از دانشجویان را قانع منطق خودمان کنیم و گفتیم سازمان که می‌خواهد نمایندة دانشجویان باشد باید از فعالیت‌های سیاسی برکنار باشد. در خارج هر که هر کاری

خواست انجام بدهد ولی مادامی که دراین سازمان هست باید فقط یک دانشجو باشد. ضمن این مبارزه از واشنگتن وعدة همه‌گونه مساعدت داده شد. (یک روز به تاریخ انتخابات) دو نفر از ادارة سرپرستی به نیویورک آمده و کوشش کردند دانشجویان دولتی را (آنهایی که ارز دولتی می‌گیرند) کم و بیش وادار کنند به جلسه انتخاباتی آمده و با «شم‌ّ» خودشان به کسانی که می‌خواهند رأی دهند. این عمل یکی از اشتباهات آنها بود و باید اعتراف کنم ما هم با تصویب آن دست به یکی از اشتباهات نابخشودنی زدیم. نتیجة این فشارها این شد که خبر مثل برق پیچید. حتی یک نفر هم به سراغ ما نیامد ولی چنان صدائی کرد که هیچ دشمنی نمی‌توانست این کار را بکند. فعالیت انتخاباتی ما هم در نیویورک صدا کرد. آنها که ما را می‌شناختند گفتند اینها از طرفداران دکتر بقایی هستند و این کارها را می‌کنند. قرار بود انتخابات در یکی از سالن‌های دانشگاه کلمبیا برگزار شود. دو روز قبل از انتخابات فاطمی توسط یکی از رفقایمان پیغام داد که من و منصور برویم عضو بشویم. پیغام دادم خیلی دیر شده و تنها صحبت ما نیست عده‌ای از این جریان بی‌اطلاع هستند و با تمام قوا در انتخابات شرکت می‌کنیم. 24 ساعت قبل از انتخابات طی نامه‌های سفارشی دو قبضه فاطمی به اعضای سازمان اطلاع داد که به علت اوضاع و احوال موجود انتخابات به جای سالن دانشگاه کلمبیا در منزل شخصی او منعقد خواهد شد. ما هم در همان ساعت در یکی دیگر از اتاقهای دانشگاه کلمبیا (که قبلاً توسط یکی از رفقایمان رزرو شده بود) جمع شده و انتخابات را به نام همان سازمان انجام دادیم. نتیجه همان شد که انتظار می‌رفت. همة آنها که می‌خواستیم موفق شدند. من و منصور هم برنده شدیم. چند روز بعد هم درانتخابات درجة دوم، من رئیس، منصور نائب رئیس شد و بقیة دوستانمان هم به ترتیب پست‌های دیگر را به دست آوردند.

ناگفته نماند که آنها هم در منزل فاطمی انتخابات خودشان را انجام دادند و به نام همان سازمان هیئت رئیسه را انتخاب کردند. اما چرا این اقدامات را کردیم؟ چرا در یک مورد خودمان را با سفارت و ادارة سرپرستی در یک صف قرار دادیم؟ برای این کار ما یک منطق ساده داشتیم. ما و سفارت هر دو با مصدق و مصدقی‌ها مخالفیم. این اشتراک منافع از طرفی و فکر رخنه در دستگاه سفارت (قسمتی

از هیئت حاکمة ما) از طرف دیگر تمام دلایل ما برای این کار بود. نوع سازمان ما، نوع انتخاباتی که ما انجام دادیم، به‌هیچوجه با اساسنامة موجود سازمان وفق نمی‌داد. امکان داشت اگر با آنها در یک محل جمع می‌شدیم و انتخابات انجام می‌شد برنده هم بشویم و بعد هم سازمان را از چنگ آنها خارج می‌کردیم ولی از اول قضیه طور دیگری شد. چند روز بعد به واشنگتن پیش سفیر رفتیم. از همه در صحبت کردیم و نسبت به آینده و نوع کمکهایی که سفارت و سرپرستی می‌تواند و باید به ما بکند صحبت کردیم. سفیر مثل همیشه از موفقیت ما خوشحال و وعده همه گونه همکاری را داد. گفت از ایران برایتان چند نفر برای ادارة روزنامه می‌آورم و چنین و چنان. اولین مسئله‌ای که سازمان با آن مواجه می‌شود عید نوروز است. هر سال سازمان در یکی از هتل‌های درجه اول جشن می‌گیرد. تصمیم گرفتیم امسال ما در «والدورف آستوریا»⁽¹⁾این جشن را منعقد کنیم. در حالیکه مشغول چاپ کارتها و اجارة محل بودیم، دعوت‌نامه‌ای از طرف سازمان مخالف ما منتشر و آنها هم در یکی از هتل‌های خوب نیویورک جشن می‌گرفتند. هر دو در یک شب و یک ساعت. تبلیغات علیه ما بود ولی شدیدتر شد. ولی هیچوقت توهین نکردند. عقاید ما را می‌دانستند و در صداقت و شرافت هم شک نداشتند ولی تصور کردند ما آلت شده‌ایم. با انتشار کارتها فاطمی و یارانش به تلاش افتادند شاید با ما کنار بیایند یا اقلاً جشن واحدی بگیریم. خلاصه آدرس دانشجویان را بهر ترتیب بود به دست آوردیم. ما قدرت خودمان را در مدت کوتاهی نشان دادیم و آنها هم فهمیدند که ما کسی هستیم. در همین موقع به یاد یک اعلامیه افتادیم و خواستیم منتشر کنیم. بهر دری زدیم نتوانستیم ماشین [تحریر] پیدا کنیم. چون در آمریکا نایاب است و بهر کجا مراجعه کردیم گفتند نداریم از آلمان سفارش می‌دهیم. تا بالاخره موفق شدیم یک جا پیدا کردیم و اعلامیه تهیه شد...

8ـ...اعلامیه را در آن موقع نتوانستیم منتشر کنیم و انتخابات هم انجام شده بود و سخت مشغول بودیم تا شاید وضعیت خودمان را با سازمان (قلابی) یکسره کنیم. به دلائل زیاد دیگر نمی‌توانستیم در آن سازمان باشیم و چرخهای آن سازمان را

علیه باند فاطمی بچرخانیم. ما می‌توانستیم با تمام قوا علیه آنان تا هر موقع که بخواهیم بجنگیم، ولی نمی‌خواستیم علیه باند فاطمی که مبارزات سیاسی خودش را تعدیل کرده بود و کوشش می‌کرد به دور از هیچ دستة سیاسی علیه دولت مبارزه کند وارد مبارزه گردیم و گذشته نمی‌خواستیم اسم مصدق باشد و تمام در دست مصدقی‌ها باشد و قطعاً تا وقتی که در آن سازمان بودیم نمی‌توانستیم هیچگونه قدم سیاسی برداریم.

باند فاطمی و نخشب هم جداً پیش ما به التماس افتاده بودند تا کاری نکنیم که بین محصلین اختلاف بیفتد و زاهدی و دوستانش بهره‌برداری کنند. بارها اعلام کردند که ما از روز اول اشتباه کردیم که به پیشنهاد شما در مورد همکاری سیاسی ترتیب اثری ندادیم و حاضرند هر چه بیشتر یک فعالیت مشترک انجام گیرد. ما به اندازة کافی مجهز بودیم خودمان علیه دولت مبارزه کنیم. در درجه نخست همه ما را شناخته بودند. آدرس‌ها را به چنگ آورده بودیم و وسیلة چاپ هم داشتیم. تصمیم گرفتیم پایمان را کنار بکشیم در حالیکه یک ضربه به واشنگتن وارد شد این کار را کردیم. با رفتن ما سازمان هم رفت. البته واشنگتن سعی کرد موجودیت سازمان را حفظ کند ولی زود فهمید که غیرممکن است. یک روز قبل از استعفا کار ویزا را تا یک سال و نیم دیگر درست کردیم. خیلی سعی کردند ما را تطمیع کنند. گفتند هر چه بخواهید. رد کردیم. بعد تهدید کردند. آن را هم با تهدید جواب دادیم. خلاصه الان مثل خرس تیرخورده دنبال سر ما هستند. از این طرف برعکس کوشش زیادی می‌شود تا رضایت ما را جلب کنند و با آنها همکاری سیاسی نکنیم. حتی دو روز پیش دکتر شایگان تلفن کرد که وقتی بگذاریم تا خدمت ایشان برسیم. ظرف این چند روزه فاطمی چندین مرتبه اینجا آمده و تا شاید روی فرمولی موافقت کنیم تا شروع به فعالیت مشترک کنیم.

9ـ روز یکشنبه یکی از روزنامه‌ها نوشته بود که هشت نفر ضمن اعتراض به انتخابات قبلی در میدان 24 اسفند کشته شدند. فردای آن روز با عجله اعلامیه منتشر کردیم و برای همه محصلین فرستادیم. زیرا اعلامیه را به نام کمیته حزب زحمتکشان در آمریکا امضاء کردیم. مقداری هم برای اروپا و ایران فرستادیم.

10ـ اگر اتفاقی نیفتد و اگر فکر می‌کنید فعالیت‌های سیاسی ما اینجا مؤثر خواهد

بود خواستیم یکی دو نکته دیگر هم مطرح کنیم غیر از وقت زیادی که ما باید صرف کنیم مقداری هم پول لازم دارد که ما با آن مشکل بزرگ روبرو هستیم. پخش یک اعلامیه در حدود 200 دلار خرج دارد.

چیزهایی را که فوری لازم داریم: در درجه نخست خطمشی سیاسی ما را اینجا تعیین کنید. با در نظر گرفتن آنچه راجع به مصدقی‌ها عرض کردم وضعیت ما با آنها چگونه می‌تواند باشد. ثانیاً اگر فعالیتی اینجا باید بشود که احتیاج به صرف مقدار زیادی پول داشته باشد لطفاً تعیین کنید چگونه آن را حمایت کنیم. در انتظار جواب. قربانت سید.»⁽¹⁾

بنکدار، که این نامه را برای بقایی رونویسی کرده، نوشت سدهی و رفیع‌زاده خواسته‌اند بقائی هر چه سریعتر «دستور لازم» را بدهد تا آنها بدانند چه باید بکنند. رفیع‌زاده درخواست کرده بود دستورات لازم در هیئت اجرائیه حزب مطرح شود و البته این در صورتی است که شخص بقایی به دلایل شرایط زندان نتواند تصمیمی بگیرد. بنکدار ترجیح داد این مسئله در هیئت اجرائیه مطرح نشود و نوشت بقایی اگر دستوری دهد عمل خواهد کرد. در پایان از قول رفیع‌زاده نوشت سیف‌پور فاطمی از قول شایگان نقل کرده است: «در حال حاضر دکتر بقایی را آمریکا بهتر از هر کس دیگر دوست دارد و نخست‌وزیر خواهد شد.»⁽²⁾

احتمالاً بقایی دستورالعملی برای سدهی و رفیع‌زاده صادر نکرد، اما در کمال شگفتی بنکدار به بقایی اطلاع داد در نامه‌ای خطاب به رفیع‌زاده «آنچه را که می‌باید تجزیه و تحلیل» شود شرح داده است.⁽³⁾شگفتی از این رو که بنکدار اساساً مردی سیاسی در موقعیت رهبری و تدوین برنامه‌های استراتژیک محسوب نمی‌شد و حتی اعضای حزب هم رشد عجیب او و ارتقاءیش به عضویت کمیتة مرکزی حزب را به دلیل تصمیمات شخص بقایی می‌دانستند تا صلاحیت حزبی و سیاسی او.

مسئله هرچه بود دیگر در پیوندهای رفیع‌زاده با سیا تردیدی وجود نداشت، این نکته از همان آغاز مسئله‌ای نبود که از اطلاع بقائی به دور مانده باشد. در زمان شریف

امامی و ایامی که بقایی در بازداشت به سر می‌برد، یکی از مأمورین سیا با رفیع‌زاده تماس گرفت. سیا از رفیع‌زاده خواست با آنها همکاری اطلاعاتی نماید. رفیع‌زاده این امر را مشروط به اجازة بقایی کرد. رفیع‌زاده در ملاقات با مقامات سیا و از آن جمله پاپانک، استاد دانشگاه هاروارد، شدیداً آمریکایی‌ها را به دلیل بی‌تصمیمی در برابر بازداشت بقایی مورد حمله قرار داد. او گفت «من شما را از سال 1957 می‌شناسم حرف امروز ما نیست و باید جلوی این مسخره‌بازی را گرفت و اصولاً شما چه کار می‌خواهید بکنید. خیال دارید دکتر بقایی محکوم بشود و احیاناً محروم از حقوق اجتماعی؟» پاپانک گفت «اولاً بسیار بعید است که سفیر ما سکوت کرده است و حق با تو است ولی متوجه باش کنترل دست ما صددرصد نیست. دست‌های دیگری در کار است.» پاپانک قول داد با وزیر خارجه و شاید حتی با کندی ملاقات کند و این موضوع را مطرح نماید. اما رفیع‌زاده که بهتر از هر کس دیگر روش سیاسی رهبرش را می‌دانست اعلام کرد «ما تقاضای آزادی او را نداریم، فقط بفرستند در دادگستری و دادگاه با هیئت منصفه و این بازی را کنار بگذارند.»⁽¹⁾

به دنبال ملاقات رفیع‌زاده با مقامات سیا، در اکتبر 1961 نشریة شهاب با کمک سیا و ساواک منتشر شد. حلقه‌ای که اینک در پیرامون رفیع‌زاده جمع آمده بود ترکیبی از عناصر ساواک، سیا و عوامل سفارت ایران در واشنگتن بود. فرزند یکی از متمولین کرمانی به‌نام حاج محمدعلی تهرانی، که با اردشیر زاهدی سفیر ایران در واشنگتن رفاقت داشت، و وابسته مطبوعاتی سفارت، که شیرازی بود و شاپوری یا شاپوریان نام داشت، دو تن از یاران نزدیک رفیع‌زاده بودند. نام فرزند تاجر کرمانی معلوم نیست و از او به عنوان «دکتر تهرانی» نام برده شده است. یکی از کارمندان عالیرتبة انجمن دوستداران آمریکائی خاورمیانه که مدت زیادی در تهران اقامت داشت و فارسی را روان صحبت می‌کرد و در نامه‌های رفیع‌زاده با اسم مستعار «همشهری حسن» نامیده شده است، از دیگر همکاران او بودند. رئیس دانشجویان خارجی دانشگاه هاروارد با عنوان مستعار «دوست من از مدرسه» و کیوان امیرشاهی از دیگر یاران رفیع‌زاده بودند. نام مستعار امیرشاهی «پسر دوست سرکار» بود. در نامه‌ها از فردی با اسم رمز «ارباب»

یاد شده است که باید به آنها کمک می‌کرد. شاپوریان و تهرانی رابطین رفیع‌زاده با «ارباب» بودند. رابط دیگر فردی است که از او سخنی به میان نیامده است. از آنجا که رفیع‌زاده و سدهی سعی کرده بودند خودسرانه برای دریافت کمک مالی با «ارباب» تماس بگیرند، او از آنها ناراحت شده بود.⁽¹⁾

از کسانی که در انتشار نشریه شهاب به رفیع‌زاده کمک می‌کردند، مهدی خسروشاهی عضو یکی از خاندانهای ثروتمند ایران بود. دیگر اینکه «[حبیب الله] القانیان را با هم رفتیم. دفعة اول گفت مطالعه می‌کند. دفعه دوم تنها رفتم. دوستم خجالت کشید بیاید. او هم [القانیان] صد دلار داد.» القانیان، سرمایه‌دار مشهور یهودی که در دوره پیروزی انقلاب اعدام گردید از رفیع‌زاده خواست کمک او را خصوصی تلقی کند و خسروشاهی عین همین تقاضا را مطرح نمود. «رابط» برای ملاقات با رفیع‌زاده امروز و فردا می‌کرد، لیکن 500 دلار کمک کرد. برای انتشار نشریه با سفیر هم تلفنی گفتگو شد. «قرار شده خود او [اردشیر زاهدی] دعوت بکند و وقت بدهد که هنوز نداده است.»⁽²⁾

قبل از این، همزمان با مسافرت شاه به آمریکا که گفته می‌شد برای آشتی دادن بین شاه و امینی است، رفیع‌زاده نامه‌ای نوشت و با تأکیدات مؤکد از بقایی خواست حتماً به او رهنمود دهد که در برابر این سفر چه بایستی بکند: «در این جریان چه مخالفین سکوت بکنند چه نکنند واشنگتن توقع دارد کاری از طرف ما بشود و تازه اگر آمدیم ما نکردیم افرادی هستند که بکنند.» رفیع‌زاده اعلام کرد اگر در برابر این سفر سکوت شود سفارت از آنها گله خواهد کرد. او اطلاع داد «خبر خوش» سفر شاه به آمریکا را سفارت به او داده است. این خبر از ناحیة برادرزن کیوان امیرشاهی کارمند سفارت به رفیع‌زاده رسیده بود.⁽³⁾به‌جز رفیع‌زاده که در نیویورک فعال بود، حلقه‌ای از طرفداران بقایی در آلمان، فرانسه، انگلیس و ایالات کالیفرنیا، شیکاگو، واشنگتن و ماساچوست به فعالیت اشتغال داشتند.⁽⁴⁾

از فعالیت‌های رفیع‌زاده در این ایام اختلاف‌افکنی بین نیروهای جبهة ملی مقیم

آمریکا بود. رفیع‌زاده از یک طرف به سیف‌پور فاطمی پیغام داد که شایگان او را آلت دست قرار داده و از طریق وی صدایش را به مردم می‌رساند. از طرف دیگر اینگونه تبلیغ می‌کرد که گویا فاطمی گفته است شایگان را آلت قرار داده و از اسم او بهره‌برداری می‌کند. با این حیله‌ها او توانسته بود تا حدی بین شایگان و فاطمی اختلاف ایجاد کند.⁽¹⁾ادارة اصل چهار ترومن نیز به این گروه کمک مالی می‌کرد. کسانیکه از اصل چهار حقوق دریافت می‌کردند عبارت بودند از: کیوان امیرشاهی، سیروس سلمان‌زاده، غلامحسین کاظمیان، احمد افشار و مهندس اصغر مهرویان. بخشی از کمکهای آنان از طرف ادارة املاک شاه تأمین می‌شد. در این راه سفیر پشتکار جدی به خرج می‌داد و رفیع‌زاده نوشت «جداً آقائی به ما کرده است.» نمایندة اصل چهار لوی هندرسون سفیر آمریکا در تهران به هنگام کودتای 28 مرداد بود. هندرسون برای یکسال به کاظمیان دو هزار دلار پرداخت کرده بود. «این عده به دستور اعلیحضرت مشمول کمک» قرار گرفته بودند و هر کدام در ادارة املاک شاه پرونده‌ای داشتند. رفیع‌زاده مدعی شد تغییر ریاست املاک شاه در کندی کمکها تأثیر داشته است. او اظهار امیدواری کرد «چیزی برسد که بچه‌ها دلگرم بشوند و قدری بهتر بشود کار کرد.»⁽²⁾

رفیع‌زاده برای انتشار نشریه‌اش از کلیة نیروها کمک می‌گرفت. او با دکتر احسان یارشاطر ملاقات کرد تا از او مطلب بگیرد. یارشاطر قول داد برای شماره‌ای از نشریة شهاب «شعر و بیتی پیدا کند.» اما او گفت رفیع‌زاده می‌تواند از دکتر ناظرزاده کرمانی مطلب بگیرد: «بابا دکتر ناظرزاده را ول نکنید او مقالات خوبی دارد.» رفیع‌زاده شرحی برای ناظرزاده نوشت و از او خواست کمک فوری بکند. او حتی راضی شد مطالب ناظرزاده را بدون نام چاپ کند.⁽³⁾در تیرماه 1341 به دنبال مذاکرات شاه با دولت کندی و جلب رضایت آنان که اجرای اصلاحات مطلوب آمریکا را به محمدرضا پهلوی واگذارند، دکتر علی امینی

از سمت نخست‌وزیری برکنار شد و امیر اسدالله علم به قدرت رسید. اندکی قبل از این تحول، یکی از مقامات سیا رفیع‌زاده را برای ملاقاتی دعوت کرد. این دعوت 2 ساعت قبل از خبر رادیوی آمریکا مبنی بر کنار گذاشتن امینی بود. در ملاقاتی که انجام گرفت، «چندین سئوال فوری» از طرف سیا مطرح شد. رفیع‌زاده به سئوالات پاسخ داد. گفتگوها حول محور نخست‌وزیری بقایی دور می‌زد لیکن این امر با صراحت بیان نشد. سئوالاتی مطرح شد از جمله اینکه آیا بقایی قرارداد کنسرسیوم را محترم می‌داند یا خیر؟ رفیع‌زاده تذکر داد که نظر بقایی را درست نمی‌داند و او فقط استنباط و نظر خودش را بیان می‌کند. اما بنا به گفته رفیع‌زاده در نامه‌اش به بقایی او نظرات رهبرش را می‌دانست. در پاسخ به آن سئوال جواب داد قرارداد کنسرسیوم تا مهلت آن «محترم است، ولی می‌شود روی استخراج [نفت] صحبت کرد که بیشتر بشود.» مقام سیا پرسید آیا قراردادهای نظامی هم از نظر بقایی محترم است؟ جواب این بود «همه را قبول داریم در حال حاضر.» پرسیده شد آیا بقایی اصراری بر خروج از سنتو دارد یا خیر؟ جواب منفی بود. رفیع‌زاده در ادامه مقداری راجع به اوضاع تهران سخن گفت و اینکه رئیس ایستگاه سیا در تهران یعنی سرهنگ گراتیان یاتسویچ می‌خواسته است سپهبد بختیار را روی کار آورد. مقام سیا خبر داد امینی استعفا داده است. رفیع‌زاده بلافاصله به شخصی به نام فرته تلفن کرد و خبر استعفای امینی و انتصاب علم را به او داد. رفیع‌زاده «اولین نفر»ی بود که این خبر را به اطلاع فرته رسانید. موقعی که فرته خبر را شنید «خیلی اوقاتش تلخ شد. گفت بله بله باید درست باشد»، اما سخنی دیگر نگفت. فرته پرسید آیا صحبت نخست‌وزیری شخص دیگری در میان نیست؟ پاسخ شنید «نه حرف کس دیگری نیست. گفت آقا حرف آقای دکتر بقایی هم نیست. گفتم نه، من نشنیدم ولی شاید باشد من ندانم.» رفیع‌زاده نظر داد تماس «حسن خان بزرگ»، یعنی رابط او با سیا، «بدون مطالعه نبوده است. دستور داشته است. حتماً دارند مطالعه می‌کنند.» او از بقایی درخواست کرد که «مواظب باشید.»⁽¹⁾به‌عبارت بهتر رفیع‌زاده مژده داد احیاناً سیا با نخست‌وزیری او موافقت دارد پس بقائی باید در زبان و گفتار خود مراقب باشد. اینها همه حدس بود و گمان و حرف و حدیث؛ انتظار بی‌فایده بود. در ایران حتی سخنی از نخست‌وزیری بقایی به میان نیامد. با این وصف در اواخر سال 1341 بار دیگر رفیع‌زاده از بقایی خواست وارد گود شود:

می‌خواستم چند کلمه دربارة مسافر پارسال [شاه] بنویسم. حرفها زیاد شده است

دربارة مسافر. در زرنگی او شکی نیست. در ضعف شخصیت او هم شکی نیست. این مسئله بارها با سرکار صحبت شد که یک روز خود مسافر جنابعالی را بخواهد و بگوید حال [نخست‌وزیری] از آن شما... آیا مسافر این درک را می‌کند که تنها علاج سرکار هستید؟ آیا او بدون شور با دوستان یا آزادانه این کار را خواهد کرد یا نه؟ من شک دارم زیرا اطرافیان نخواهند گذاشت. با این وضع هم که نمی‌شود ماند؟ آیا می‌شود؟ مخالفت با او با چه قیمت تمام می‌شود؟⁽¹⁾... یک مسئله مرا رنج می‌دهد. آمدیم گفتیم مخالفت. بلافاصله ما را خواهند کوبید... اگر راهی باشد با او، دیگران تماس بگیرند و نقطه‌نظر او را بپرسند یا موافقتی در امور بشود به‌نظرم بهتر است. عقل خودم قد نمی‌دهد ولی اینقدر می‌دانم با این راه نمی‌شود. باید نشست، فکر اساسی کرد. خاطرتان است سال گذشته چند ملاقات کردید. من نمی‌دانم ادامه پیدا کرده است یا نه؟ اگر برقرار است هیچی، اگر برقرار نیست و ملاقات نکرده‌اید لطفاً یک خط بنویسید تا در جریان باشم و فکر می‌کنم بهتر است ملاقات باشد و می‌شود درست کرد و حتی می‌شود اول روی مسئله صحبت کرد و تصمیم گرفت و بعد با آنها در میان گذاشت. اگر سرکار موافق باشید من اقدام می‌کنم تا در تهران ملاقات بشود.⁽²⁾

آن ملاقاتی که بقایی با وساطت رفیع‌زاده می‌توانست انجام دهد ملاقات با مقامات سیا و سفارت امریکا در تهران بود. واضح بود پیش از این ملاقاتهایی با سفارت آمریکا انجام گرفته است. اسناد منتشر شده سفارت امریکا در ایران گواه بر این امر است.

با این اوصاف بقایی به منظور مقابله با دولت اسدالله علم با رفراندوم ششم بهمن 1341 مخالفت کرد. علیرغم مخالفت بقایی با رفراندوم 6 بهمن ساواک گزارش داد او «ثبات کشور را در نتیجة شخصیت و تدبیر اعلیحضرت همایون شاهنشاهی اظهار نموده است.»⁽³⁾بقایی هنوز در این اندیشه بود شاید در آتیه تحولی به نفع او انجام گیرد. او حتی در سئوالاتی که از وی می‌شد اعلام می‌کرد بخشی از مردم به نخست‌وزیری وی

تمایل دارند. در برخی موارد حتی می‌گفت اعضای کابینه‌اش را مورد مطالعه قرار داده، لیکن در این‌باره احدی جز خودش اطلاع ندارد. بقایی هنوز به حمایت‌های ایالات متحده آمریکا دلخوش بود. منصور رفیع‌زاده که با مقامات سیا در ارتباط مستمر بود، به خوبی مواضع او را در آمریکا تشریح می‌کرد. او حتی تعدادی از اعضای سابق جبهة ملی را به طرف خود کشانیده بود. یکی از این افراد دکتر امیرخسرو خدایار نام داشت. او دختر سرلشکر خدایار را به زنی گرفته بود، لیکن همسرش را طلاق داد و با یک زن آمریکایی ازدواج کرد. خدایار که در یک بانک آمریکایی در نیویورک کار می‌کرد، در آغاز در حزب ایران فعالیت می‌نمود. او با دکتر معظمی و قوام کار کرده بود و با حسین مکی دوست بود. قوام‌السلطنه به او گفته بود که «دکتر بقایی و مکی از در جهنم وارد شدند ولی داخل بهشت شدند و کلاه سر من گذاردند.» دکتر خدایار با محمود محمود هم رفاقت داشت. در جشن مشروطیتی که در آمریکا منعقد شد خدایار نسبت به بقایی اظهار بی‌اعتمادی کرد. خدایار که ظاهراً فعالیت به نفع مصدق را در آمریکا ادامه می‌داد، در دورة حکومت امینی توسط سفارت «خریده شد» و اردشیر زاهدی هم چند بار او را به سفارت ایران در آمریکا دعوت کرد.

دکتر خدایار در زمرة آن افرادی بود که سیاست بیطرفی را مورد حمله قرار می‌داد. او از قرارداد کنسرسیوم و قراردادهای نظامی ایران و آمریکا دفاع می‌کرد. سدهی و رفیع‌زاده به او گفته بودند موضع بقایی نیز همین است. رفیع‌زاده، سدهی و دکتر احمد افشار دبیر گروه ملی، سازمان دانشجویی طرفداران بقایی، موافقت خدایار را برای نوشتن مقاله در شهاب جلب کردند. دکتر خدایار در این اندیشه بود که بقایی دیر یا زود به نخست‌وزیری خواهد رسید و او را وزیر کابینه‌اش خواهد کرد. او پرسید آیا بقایی در فکر حکومت است؟ همین‌که جواب مثبت شنید، پرسید برای وی چه پستی در نظر گرفته‌اند؟ اعلام شد چون خدایار و بقایی چندان یکدیگر را نمی‌شناسند، نمی‌توان در این زمینه اظهار نظر کرد. خدایار آنقدر ساده‌لوح بود که رفیع‌زاده و دوستانش بعد از ترک منزلش او را مورد تمسخر قرار دادند.⁽¹⁾