خردگرایی در قرآن و حدیث

مشخصات کتاب

سرشناسه:محمدی ری‌شهری، محمد، ۱۳۲۵ -

Muhammadi Reyshahri, Muhammad

سرشناسه:دار الحدیث

عنوان و نام پدیدآور:خردگرایی در قرآن و حدیث / محمدی ری‌شهری ؛ با همکاری رضا برنجکار و عبد الهادی مسعودی ؛ ترجمه مهدی مهریزی.

مشخصات نشر:قم: دار الحدیث، ۱۳۷۸.

مشخصات ظاهری:۵۰۸ ص.

شابک:۱۸۵۰۰ریال: 964-5985-81-1 ؛ ۲۶۰۰۰ریال(چاپ چهارم) ؛ ۲۶۰۰۰۰ریال (چاپ پنجم)

یادداشت:این کتاب بخشی از کتاب "میزان الحکمه" می‌باشد که به‌صورت مستقل ترجمه و چاپ شده است.

یادداشت:چاپ چهارم: ۱۳۹۳.

یادداشت:این کتاب در سال های ۱۳۷۸ - ۱۳۹۶ تجدید چاپ شده است

یادداشت:کتابنامه: ص. [۴۸۹] - ۵۰۸.

موضوع:عقل‌گرایی (اسلام)

موضوع:قرآن و عقل

موضوع:احاد یث

موضوع:احادیث -- قرن ۱۴

موضوع:جهل(فقه)-- احادیث

شناسه افزوده:برنجکار، رضا، ۱۳۴۲ -

شناسه افزوده:مسعودی، عبدالهادی، ۱۳۴۳ -، خلاصه کننده

شناسه افزوده:مهریزی، مهدی، ۱۳۴۱ -، مترجم

رده بندی کنگره:BP۱۰۴/ع۷‌م‌۳ ۱۳۷۸

رده بندی دیویی:۲۹۷/۱۵۹

شماره کتابشناسی ملی:م‌۷۹-۱۱۷۱۳

اشاره

خردگرایی در قرآن و حدیث

محمدی ری‌شهری

با همکاری رضا برنجکار و عبد الهادی مسعودی

ترجمه مهدی مهریزی.

بسم الله الرحمن الرحیم

فهرست مطالب

فهرست مطالب

فهرست مطالب

فهرست مطالب

فهرست مطالب

فهرست مطالب

فهرست مطالب

فهرست مطالب

سخن مترجم

خردورزی و خردمندی را باید جانمایۀ دین و دینداری دانست؛چرا که عقلْ پیامبر باطنی است و شکوفایی آن،هدف برانگیخته شدن پیامبران ظاهری.

جامعۀ خردمند و آرمانی اسلام،جامعه‌ای است که از خردِ سیاسی،اقتصادی،فرهنگی و خردِ در عبادت و معاشرت،برخوردار باشد و عقل را حکمران همۀ ساحت‌های زندگی بداند.جامعۀ عصر موعود،نیز جامعه‌ای است که از بالندگی و رشد عقلانی برخوردار شده است.

آنچه از پیشوایان دینی در باب خرد و خردمندی به ما رسیده،روشنگر جایگاه خرد در زندگی،کاربرد آن،نشانه‌های خردمند،اسباب بالندگی و پرورش خرد،و راههای بازدارنده از سقوط در ورطۀ جهل و نادانی است.این احادیث،در این کتاب،با گزینش و ترتیب مناسب سودمند در اختیار ارباب فضلْ قرار گرفته که برگردان آن به زبان فارسی می‌تواند در تعمیم فایدۀ آن سودمند باشد.

دربارۀ ترجمه

1.ترجمه آیات قرآنی در بیشتر موارد بی کم و کاست از ترجمۀ قرآن کریم استاد محمد مهدی فولادوند گرفته شده است.

2.درآمد کتاب،بیان‌ها و چند توضیح بلند،به قلم نویسندۀ کتاب بوده که بی کم و

کاست در بَرگردانِ فارسی جای گرفته است.

3.مترجم،بر آن بوده است که در حدّ امکان از ترجمۀ ساختاری خارج نشود؛چنانکه بر آن بوده تا از رسایی و روانی ترجمه نیز کم نگذارد.

4.از حجّة الاسلام سید حسن اسلامی که رنج مقابلۀ ترجمه را با متن عربی بر عهده داشته‌اند و نیز آقای سید محمد دلّال موسوی که زحمت ویراستاری ترجمه را برخود هموار ساختند،و آقایان فخرالدین جلیل‌وند و ضیاء سلطانی که دشواری تایپ و صفحه‌آرایی را بر دوش کشیدند،صمیمانه سپاسگزارم.

مهدی مهریزی

[رمضان 1420]

مقدمه

در مقدمۀ کتاب«العلم و الحکمة فی الکتاب والسنة»یادآور شدیم که برای تکمیل مباحث آن،باید به کتاب«العقل و الجهل فی الکتاب والسنة»مراجعه کرد.اینک این کتاب به عنوان پنجمین اثر از موسوعۀ«میزان الحکمة»به چاپ می‌رسد.

این کتاب از لابه‌لای آیات و روایات،نکته‌های جدیدی را در حوزۀ معرفت عرضه می‌دارد،بدان امید که جایگاه مناسب را نزد صاحبان دانش و حکمت بیابد.

یادآوری این نکته لازم است که بخش اوّل این کتاب با همکاری فاضل ارجمند جناب آقای رضا برنجکار و بخش دوم آن با مساعدت فاضل ارجمند جناب آقای عبدالهادی مسعودی به ثمر رسیده است که باید از آنان و تمامی برادرانی که در آماده سازی این اثر سهیم بوده‌اند،سپاسگزاری نمود.

در پایان اشاره می‌کنیم که روش ما در گزینش و ثبت نشانی در این موسوعه،از این قرار است:

1.تلاش شده تا تمامی روایات مربوط به یک موضوع،از مصادر روایی شیعه و اهل سنّت،پس از فیش برداری مستقیم،با کمک گرفتن از نرم‌افزارهای رایانه‌ای گرد آید و سپس،جامع‌ترین،استوارترین و کهن‌ترین مصدر گزینش شود.

2.از تکرار روایات پرهیز شده است؛مگر در موارد ذیل:

الف.متنها کاملاً متفاوت و مروی عنه متعدد باشد،

ب.نکته مهمی در تفاوت واژه‌ها و الفاظْ نهفته باشد،

ج.تفاوت لفظی در متون شیعی و سنّی وجود داشته باشد،

د.متن روایت،کمتر از یک سطر و مربوط به دو باب باشد.

3.در صورتی که متنهایی از پیامبر صلی الله علیه و آله و دیگر معصومان نقل شده باشد،حدیث پیامبر صلی الله علیه و آله در متن می‌آید و روایت سایر معصومان در پاورقی.

4.پس از ذکر آیات در هر موضوع،روایات به ترتیب معصومان علیهم السلام از پیامبر صلی الله علیه و آله تا امام دوازدهم،نقل می‌گردد؛مگر آنکه روایتی در تفسیر آیه وارد شده باشد که بر تمامی روایات،مقدّم می‌شود و یا آنکه تناسب موضوعی روایات،این ترتیب را بر هم زند.

5.در ابتدای روایات،فقط نام رسول خدا و دیگر معصومان ذکر می‌شود؛مگر آنکه راوی،ناقل فعل معصوم باشد یا سؤال و جوابی در میان باشد،و یا آنکه راوی،لفظی را در متن آورده که سخن مروی عنه نیست.

6.با توجّه به تعدّد اسامی معصومان علیهم السلام نام واحدی برای آنها انتخاب شده که در ابتدای روایت ذکر می‌شود.

7.مصادر روایات،در پاورقی و به ترتیب معتبرترین مصدر،تنظیم شده‌است.

8.در صورتی که دسترسی به منابع اوّلیه،ممکن باشد،حدیث از مصادر اوّلیه نقل می‌گردد؛مگر نشانی بحار الأنوار در احادیث شیعه و کنزالعمّال در احادیث اهل سنّت که در پایانْ نشانی آن خواهد آمد.

9.پس از ذکر مصادر،گاه ارجاعاتی به برخی از منابع با تعبیر«راجع»داده شده است.

در چنین مواردی،متن ارجاعی،تفاوت فاحشی با متن نقل شده داشته است.

10.ارجاعاتی که به ابواب دیگرِ این کتاب داده شده،به جهت تناسب محتوایی میان روایات آنهاست.

11.درآمد،توضیحات و جمع‌بندی‌هایی در پایان برخی فصول و ابوابْ ذکر شده که چشم‌انداز کلّی روایات کتاب و باب،و گاه حل پاره‌ای از دشواری‌های موجود در احادیث را نشان می‌دهد.

12.و مهمْ‌ترین نکته اینکه تلاش شده حتی المقدور از طریق تأیید مضمون احادیث باب،به وسیله قرائن عقلی و نقلی،تحصیلِ نوعی وثوق به صدور مجموعۀ آنها امکان‌پذیر باشد.

محمد محمدی ری شهری

8 صفر 1419

درآمد

اندیشه و تعقّل،اصلی‌ترین تکیه‌گاه اسلام در عقاید،اخلاق و اعمال است.از نظر این آیین آسمانی،انسان حق ندارد آنچه را که عقل نادرست می‌داند،باور کند؛ صفاتی را که عقلْ ناپسند می‌داند،بدان متّصف شود.و کارهایی را که عقلْ ناشایست می‌داند،انجام دهد.

از این رو،در فرهنگ قرآن و احادیث رسول خدا صلی الله علیه و آله و سخنان اهل بیت علیهم السلام آن بزرگوار،واژه‌هایی که مردم را به تعقّل و اندیشه دعوت می‌کنند؛مانند تفکّر،تذکّر، تدّبر،تعقّل،تعلّم،تفقّه،ذکر،لُبّ ونُهیٰ،که محور و اساس سخن با مردم بوده،بیش از هر چیز دیگر،مورد توجه و تأکید است.

در قرآن کریم،مشتقات علم 779 بار،عقل 49 بار،فقه 20 بار،فکر 18 بار،ذکر 274 بار،تدّبر 4 بار و لُبّ 16 بار آمده است.

از نظر اسلام،عقل،اصل انسان،معیار ارزش و درجات کمال او،ملاک ارزیابی اعمال،میزان جزا و حجّت باطنی خداوند متعال است. ⁽¹⁾

.ر.ک:فصل اوّل از بخش یک.

عقل،از بهترین هدیه‌های الهی به انسان،نخستین پایگاه اسلام،اساسی‌ترین پایه‌های زندگی و زیباترین زیور انسان است.عقل،گرانبهاترین ثروت،بهترین

دوست و راهنما،و اصلی‌ترین تکیه‌گاه اهل ایمان است.از نظر اسلام،علم،نیازمند عقل است؛زیرا علمِ بدون عقل برای عالم،زیانبار است. ⁽¹⁾

.همان.

کوتاه سخن اینکه از نظر اسلام،تنها راه تکامل مادّی و معنوی و سازندگی دنیا و آخرت و رسیدن به جامعۀ مطلوب و مقصد اعلای انسانیت،درست فکر کردن است و همۀ گرفتاری‌های انسان،نتیجۀ به کار نگرفتن اندیشه و جهل است.

از این رو،در جهان پس از مرگ،آنان که به فرجام عقاید،اخلاق و اعمال ناشایستۀ خود گرفتار می‌شوند،دربارۀ ریشۀ گرفتاری‌های خود چنین می‌گویند:

وَ قٰالُوا لَوْ کُنّٰا نَسْمَعُ أَوْ نَعْقِلُ مٰا کُنّٰا فِی أَصْحٰابِ السَّعِیرِ فَاعْتَرَفُوا بِذَنْبِهِمْ فَسُحْقاً لِأَصْحٰابِ السَّعِیرِ. 2

و گویند اگر شنیده [و پذیرفته] بودیم یا تعقّل کرده بودیم،در [میان] دوزخیان نبودیم.پس به گناه خود،اقرار کنند؛و مرگ باد بر اهل جهنّم!

واژۀ عقل در لغت

واژۀ عقل،در زبان عرب به معنای نگه داشتن،بازداشتن و حبس کردن است، مانند بستن شتر با عقال. ⁽²⁾

همان گونه که عقال،شتر را از حرکت بیجا باز می‌دارد،نیرویی در جان انسان وجود دارد به نام عقل،که او را از جهل و لغزش در اندیشه و عمل،باز می‌دارد.لذا پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله فرمود:

العقل عقال من الجهل. ⁽³⁾

خرد،بازدارندۀ از نادانی است.

واژۀ عقل در روایات اسلامی

فقیه و محدّث بزرگوار،شیخ حرّ عاملی (رض) دربارۀ معانی عقل،چنین می‌فرماید:

عقل در سخن اندیشمندان و حکیمان،معانی بسیار دارد ⁽¹⁾

.ر.ک:نهایة الحکمة،مؤسسة النشر الإسلامی،ص 305 و 308؛کشف المراد،ص 234 و 245؛بحارالأنوار،ج 1،ص 99-101.

1.نیرویی که بدان خوبی‌ها و بدی‌ها و تفاوتها و زمینه‌های آن،شناخته گردد،و این،معیار تکلیف شرعی است.

2.ملکه‌ای که به انتخاب خوبی‌ها و پرهیز از بدی‌ها فرا می‌خواند.

3.تعقّل و دانستن؛و از این روست که در برابر جهل و نادانی قرار می‌گیرد، نه در برابر دیوانگی.بیشترین استعمال عقل در احادیث،معنای دوم و سوم است. ⁽²⁾

با تتبّع و تأمّل در مواردی که کلمۀ«عقل»وکلماتِ هم خانوادۀ آن در نصوص اسلامی به کار رفته است،معلوم می‌شود که این کلمه،گاه در مبدأ ادراکات انسان به کار رفته است و گاه،در نتیجۀ ادراکات او،و در هر یک از این دو نیز کاربردهای مختلفی دارد.

الف:کاربردهای عقل در مبدأ ادراکات

مبدأ معارف انسانی

احادیثی که حقیقت عقل را به نور تفسیر می‌کنند، ⁽³⁾و یا مبدأ پیدایش عقل را

نور می‌دانند ⁽¹⁾

.همان.

طبق این احادیث،انسان در ژرفای هستی خود،از نیرویی نورانی برخوردار است که حیات روح او محسوب می‌شود.اگر این نیرو پرورش پیدا کند،در پرتو آن،انسان می‌تواند حقایق هستی را درک کند و حقایق محسوس را از نامحسوس،حق را از باطل،خیر را از شر و نیک را از بد،تشخیص دهد.

اگر این نیروی نورانی و این شعور مرموز و پیچیده،تقویت شود،انسان از ادراکاتی فوق اندیشه برخوردار می‌گردد و با دیدۀ غیبی با جهان غیب آشنا می‌شود و غیب برای او مبدّل به شهود می‌گردد، ⁽³⁾که از این مرتبۀ از عقل،در نصوص اسلامی به«یقین»تعبیر می‌شود.

مبدأ تفکّر

کاربرد دیگر عقل در متون اسلامی،مبدأ فکر و اندیشه است.در این کاربرد، عقل به عنوان منشأ«الفطنة (زیرکی)»و«الفهم (دانستن)»و«الحفظ (نگهداری)» ⁽⁴⁾تعریف می‌شود و«دِماغ»،جایگاه آن معرفی می‌گردد. ⁽⁵⁾

آیات و احادیثی که بر تعقّل و تفکّر تأکید می‌کنند و نیز احادیثی که عقل تجربی و عقل تعلّمی را در کنار عقل طبع و عقل موهبتی مطرح می‌نمایند،نمونه‌هایی از استعمال واژۀ عقل در مبدأ اندیشه است.

مبدأ الهام

وجدان اخلاقی،نیرویی است در متن وجود انسان که او را به ارزشهای اخلاقی دعوت می‌کند و از ضدّ ارزشها باز می‌دارد.به عبارت دیگر،احساس جاذبۀ فطری

نسبت به ارزشهای اخلاقی و احساس نفرت طبیعی نسبت به ضدّ ارزشها،وجدان اخلاقی نامیده می‌شود.

اگر انسان خود را از همۀ عقاید و سنن و آداب مذهبی و اجتماعی جدا فرض کند و مفهوم عدل و ظلم،خیر و شرّ،صدق و کذب،وفای به عهد و عهدشکنی را تصوّر نماید،فطرت او داوری می‌کند که عدل،خیر،صدق و وفای به عهد،زیباست و ظلم، شرّ،کذب و عهد شکنی،زشت است. ⁽¹⁾

.ر.ک:کتاب الحسن و قبح عقلی،ص 49.

احساس جاذبه نسبت به ارزشها و نفرت نسبت به ضدّ ارزشها،از نظر قرآن کریم، الهام الهی است:

وَ نَفْسٍ وَ مٰا سَوّٰاهٰا فَأَلْهَمَهٰا فُجُورَهٰا وَ تَقْوٰاهٰا. 2

سوگند به زمین و آن کس که آن را گسترد.سوگند به نفْس و آن کس که آن را درست کرد.

این احساس و الهام،اساسی‌ترین بخشهای هدیۀ معرفتی خداوند متعال به انسان است و مبدأ آن،یعنی شعور مرموزی که احساس ارزشهای اخلاقی را در انسان به وجود می‌آورد،در متون اسلامی،عقل نامیده می‌شود و همۀ ارزشهای اخلاقی،جنود عقل ⁽²⁾،و همۀ ضد ارزشها،جنود جهل شمرده می‌شوند.

توجّه به یک نکته

در برخی از کتب فلسفی،سخنی به امام علی علیه السلام دربارۀ تفسیر عقل نسبت داده شده که منطبق با یکی از معانی عقل در فلسفه است.متن سخن این است:

قال السائل:یا مولای وما العقل؟قال علیه السلام:العقل جوهر درّاک،محیط بالأشیاء من جمیع جهاتها،عارف بالشیء قبل کونه فهو علة الموجودات ونهایة المطالب. ⁽³⁾

پرسشگر گفت:«آقای من! خرد چیست؟».فرمود:«خرد،گوهری درک کننده

است که بر حقایق از همۀ جهتْ احاطه دارد،اشیا را قبل ازآفرینش می‌شناسد.

این گوهر،سبب و علّت موجودات و پایان خواسته‌ها است».

با همۀ تفحّصی که در منابع حدیثی در این زمینه انجام گرفت،مصدری برای آن،یافت نشد.

ب) کاربردهای عقل در نتیجۀ ادراکات

شناخت حقایق

در نصوص اسلامی،کلمۀ عقل،علاوه بر استعمال در مبدأ ادراکات شعور مُدرِک، گاه در مُدرَکات عقلی و شناخت حقایق مربوط به مبدأ و معاد و آگاهی نیز به کار می‌رود.نمونه آن،احادیثی‌است که عقل‌را در کنار انبیای‌الهی،حجّت‌باطنی خداوند متعال معرّفی می‌کنند. ⁽¹⁾

.ر.ک:ص 91.

کار بر پایۀ خرد

گاه کلمۀ عقل،در عمل کردن به مقتضای قوّه عاقله-از باب مبالغه-به کار می‌رود؛چنانکه از پیامبر اسلام در تعریف عقل روایت شده است:

العمل بطاعة اللّٰه،و إن العمال بطاعة اللّٰه هم العقلاء. ⁽²⁾

خرد،پیروی از دستورهای خداوند است.به درستی که خردمندان،کسانی‌اند که فرمان خداوند را پیروی می‌کنند.

یا از امام علی علیه السلام روایت شده است:

العقل أن تقول ما تعرف و تعمل بما تنطق به. ⁽³⁾

خرد،آن است که آنچه می‌دانی،بر زبان آوری و به آنچه می‌گویی،عمل کنی.

جهل نیز مانند عقل،در عمل کردن به مقتضای نادانی به کار رفته است؛مثلاً آمده است:

وکل جهل عملته... ⁽¹⁾

.مفاتیح الجنان،دعای کمیل. [1]

و هر نادانی را که انجام دادم...

زندگی عقل

عقل،حیات روح است؛لیکن خود او نیز از نظر نصوص اسلامی،حیات و مرگ دارد،و تکامل مادّی و معنوی انسان،در گرو حیات آن است.رمز اصلی حیات عقلی بشر،زنده شدن قوّۀ عاقله،به معنای وجدان اخلاقی اوست و این،یکی از رازهای اصلی بعثت انبیای الهی است.

امام علی علیه السلام با جملۀ

«و یثیروا لهم دفائن العقول ⁽²⁾گنجینه‌های خرد را در آنان، آشکار کنند»،به فلسفۀ بعثت انبیاء اشاره کرده است.

زنده کردن اندیشه در جهت کشف اسرار طبیعت،از انسان ساخته است؛ولی زنده کردن عقل در زمینۀ شناخت کمال مطلق و برنامه ریزی جهت حرکت در مسیر مقصد اعلای انسانیت،جز از انبیای الهی ساخته نیست.

آنچه در کتاب و سنّت دربارۀ عقل و جهل،از اسباب و موانع عقل و آثار و علائم و احکام آن آمده است،همگی مربوط به این معنا از معانی عقل و اندیشه است.

هنگامی که انسان در پرتو تعالیم پیامبران الهی به بالاترین مراتب حیات عقلی رسید،به نورانیت و معرفتی دست می‌یابد که نه تنها خطاپذیر نیست؛بلکه او را تا رسیدن به مقصد اعلای انسانیت همراهی می‌کند.علی علیه السلام در این باره می‌فرماید:

خردش را زنده گردانید و نفسش را میرانید تا پیکر ستبر او لاغر شد و دل سختش به لطافت گرایید؛فروغی سختْ روشن بر او تابید و راهش را روشن ساخت و به راه راستش روان داشت؛درها او را به آستان سلامت و سرای

اقامت راندند.و به آرامشی که در بدنش پدید آمده بود،پاهایش در قرارگاه ایمنی و آسایش استوار بماند؛به آنچه دل خود را به کار واداشت و پروردگارش را خشنود ساخت. ⁽¹⁾

.نهج البلاغه،خطبۀ 230. [1]

بر این اساس و بر مبنای آنچه در کتاب«العلم و الحکمة فی الکتاب والسنة»،در تعریف علم و حکمت حقیقی بیان کردیم،علم و حکمت و عقل،در متون اسلامی سه تعبیر مختلف از یک نیروی نورانیِ سازندۀ باطنی در وجود انسان است.این نیرو،از آن جهت که انسان را به تکامل مادّی و معنوی هدایت می‌کند،نورِ علم،و به دلیل آنکه از استحکامی برخوردار است که خطاپذیر نیست،حکمت حقیقی،و به لحاظ آنکه انسان را به انتخاب کردار نیک،وادار می‌سازد و از لغزشهای فکری و عملی باز می‌دارد،عقل نامیده می‌شود.بررسی مبادی،اسباب و آثار،آفات و موانع علم، حکمت ⁽²⁾و عقل ⁽³⁾به روشنی این مدّعا را اثبات می‌کند.

عقل نظری و عقل عملی

در تفسیر عقل نظری و عقل عملی،دو نظریه وجود دارد:

نظریه اوّل این است که عقل،مبدأ ادراک است و در این مورد،تفاوتی میان عقل نظری و عقل عملی وجود ندارد؛بلکه تفاوت در هدف است.اگر هدف از ادراکِ چیزی،شناخت بود،مبدأ ادراک آن،عقل نظری نامیده می‌شود؛مانند شناخت حقیقت هستی؛و اگر هدف از ادراکِ چیزی عمل بود،مبدأ ادراک آن،عقل عملی نامیده می‌شود؛مانند شناختِ نیکو بودنِ عدل و زشت بودن ظلم،پسندیده بودن صبر،ناپسند بودن جزع و...این نظریه به مشهور فلاسفه نسبت داده شده است.

بر اساس این نظریه،عقل عملی،مبدأ ادراک است نه تحریک.

نظریۀ دوم،این است که تفاوتِ میانِ عقل نظری و عقل عملی،جوهری است، یعنی تفاوت در مبدأ ادراک بودن آنهاست.عقل نظری،مبدأ ادراک است؛خواه هدف از ادراک،معرفت باشد یا عمل؛و عقل عملی،مبدأ تحریک است و نه ادراک.

وظیفۀ عقل عملی،اجرای مدرَکات عقلی نظری است.

نخستین کسی که این نظریه را در برابر مشهور اختیار کرده،ابن سینا و پس از وی،قطب‌الدین رازی،صاحب محاکمات و اخیراً محقّق نراقی،صاحب جامع السعادات است. ⁽¹⁾

.برای توضیح بیشتر ر.ک:«حسن و قبح عقلی»،فصل ششم:«عقل نظری و عقل عملی».

به نظر می‌رسد که نظریۀ نخست،به مفهوم کلمۀ عقل،نزدیک‌تر است وصحیح‌تر آن است که عقل عملی،به مبدأ ادراک و تحریک تفسیر شود؛زیرا شعوری که بایدها و نبایدهای اخلاقی و عملی را هدف قرار می‌دهد،هم مبدأ ادراک است و هم مبدأ تحریک،و این نیروی ادراکی،همان است که قبلاً وجدان اخلاقی نامیده شد و در نصوص اسلامی در بارۀ آن آمده:

«عقل طبع نام کما سنوضّحه» .

عقل طبع و عقل تجربه

در متون اسلامی به جای تقسیم عقل به نظری و عملی،تقسیم بندی دیگری وجود دارد و آن،تقسیم عقل به«عقل طبع»و«عقل تجربه»یا«عقل مطبوع»و«عقل مسموع»است.امام علی علیه السلام می‌فرماید:

العقل عقلان:عقل الطبع و عقل التجربة،و کلاهما یؤدی المنفعة.

عقل دو گونه است:طبیعی و تجربی،و هر دو سودآور است.

و نیز فرموده است: رأیت العقل عقلین

عقل را دو گونه یافتم،طبیعی و شنیدنی.عقل شنیدنی،بدون عقل طبیعی، سودمند نیست؛چنانکه با فقدان نور چشم،خورشید،سودی ندارد ⁽²⁾.

جالب توجّه است که همین تقسیم،دربارۀ علم از آن حضرت روایت شده است:

العلم علمان:مطبوع و مسموع و لاینفع المسموع اذا لم یکن المطبوع. ⁽³⁾

دانش،دو گونه است:طبیعی و شنیدنی.دانش شنیدنی،بدون دانش طبیعی، سودمند نیست.

سؤال این است که عقل و علم مطبوع چیست و چه تفاوتی با عقل و علم مسموع دارد،و چرا اگر عقل و علم مطبوع نباشد،عقل تجربه و علم مسموع برای انسان مفید نیست؟

پاسخ این است که به حسب ظاهر،مقصود از عقل و علم مطبوع،معارفی است که خداوند متعال در طبیعت همۀ انسانها نهاده،تا بتوانند راه کمال را بیابند و به مقصد نهایی آفرینش خود،راه یابند.قرآن کریم،از این معارف فطری به الهام فجور و تقوا تعبیر کرده است:

وَ نَفْسٍ وَ مٰا سَوّٰاهٰا فَأَلْهَمَهٰا فُجُورَهٰا وَ تَقْوٰاهٰا. 1

سوگند به زمین و آن کس که آن را گسترد؛سوگند به نفْس و آن کس که آن را درست کرد.

که امروزه آن را وجدان اخلاقی می‌نامند.

عقل طبع و یا وجدان اخلاقی،هم مبدأ ادراک است و هم مبدأ تحریک،و اگر بر اساس تعالیم پیامبران الهی احیا شود و رشد کند،انسان می‌تواند از سایر معارفی که از طریق‌تحصیل وتجربه اندوخته است،بهره‌گیرد وبه حیات‌طیّبۀ انسانی دست یابد.

اگر عقل طبع در اثر پیروی از هواهای نفسانی و وساوس شیطانی بمیرد،هیچ معرفتی برای رساندن انسان به زندگی مطلوب او سودمند نیست.همان‌گونه که در کلام زیبای امیرالمؤمنین آمده،عقل طبع،نقش شمع را دارد و عقل تجربه،نقش خورشید را.برای دیدن حقایق،هم چشم سالم لازم است و هم نور خورشید،و همان طور که نور خورشید نمی‌تواند جلوی لغزش نابینا را بگیرد،عقل تجربه هم نمی‌تواند مانع لغزش و انحطاط کسانی گردد که عقل طبع و وجدان اخلاقی آنها مرده است.

فرق عاقل و عالم

در درآمد کتاب العلم و الحکمة فی الکتاب والسنة،توضیح دادیم که واژۀ علم،در

نصوص‌اسلامی دو کاربرد دارد:یکی‌جوهر وحقیقت‌علم،ودیگر،پوسته وظاهر دانش.

در کاربرد اوّل،عقل و علم تلازم دارند،همان گونه که امیرالمؤمنین فرموده است:

العقل و العلم مقرونان فی قرن لا یفترقان ولایتباینان. ⁽¹⁾

.ر.ک:حدیث 275 و ص 127.

خرد و دانش همراه‌اند،نه از یکدیگر جدا شوند و نه با یکدیگر ستیز کنند.

و بر این مبنا فرقی میان عالم و عاقل نیست.عاقل،عالم است و عالم،عاقل.

خداوند نیز فرموده است:

تِلْکَ الْأَمْثٰالُ نَضْرِبُهٰا لِلنّٰاسِ وَ مٰا یَعْقِلُهٰا إِلاَّ الْعٰالِمُونَ. 2

و این مَثَلها را برای مردم می‌زنیم؛و[لی] جز دانشوران آنها را در نیابند.

امّا در کاربرد دوم،عاقل و عالم متفاوت‌اند و علم،به عقل نیازمند؛چرا که ممکن است کسی عالم باشد،ولی عاقل نباشد.اگر علم همراه عقل شد،برای عالِم و عالَم سودمند است،و اگر از عقل جدا شود،نه تنها سودمند نیست،بلکه زیانبار و خطرناک است.

خطر علمِ بدون عقل

به فرمودۀ امام علی علیه السلام:

العقل لم یجن علی صاحبه قطّ والعلم من غیر عقل یجنی علی صاحبه ⁽²⁾.

خرد،هرگز،بر صاحبش جنایت نورزد؛امّا دانشِ بدون خرد،بر صاحب خویش جفا کند.

در جهان امروز،علم رشد کرده؛ولی عقل کاهش یافتۀ جامعۀ کنونی،مصداق این فرمایش آن امامِ بزرگ است که می‌فرماید:

من زاد علمه علی عقله کان وبالاً علیه. ⁽³⁾

آنکه دانش وی بر خردش افزون شود،باری بر او باشد.

و مصداق این شعر إذا کنت ذا علم و لم تک عاقلاً فأنت کذی نعل لیس له رجل ⁽¹⁾

.ر.ک:حدیث 110.

اگر دانشورِ بدون خردی،به سان کسی باشی که نعل دارد،ولی پا ندارد.

امروز علم در اثر جدا شدن از عقل،به جای آنکه عامل آرامش و آسایش و رشد و تکامل مادّی و معنوی جامعۀ بشر باشد،موجب ناامنی و اضطراب و فساد و انحطاط مادّی و معنوی انسانها گردیده است.

در جهان امروز،علم به صورت ابزاری درآمده برای رسیدن به مطامع سیاسی و اقتصادی و لذایذِ مادّیِ جمعی رفاه‌طلب و مستکبر و بی‌عقل که با استفادۀ از این ابزارِ کارآمد،بیش از هر زمان دیگر،توده‌های مردم را به انحراف و استضعاف می‌کشند.

تا علم در کنار عقل قرار نگیرد و عقل به موازات علم،رشد نکند،جامعۀ بشر روی آرامش و آسایش را نخواهد دید،و به گفتۀ امام علی علیه السلام:

أفضل ما منّ اللّٰه سبحانه به علی عباده علم و عقل،و ملک و عدل. ⁽²⁾

برترین بخشش خداوند بر بندگانش دانش و خرد است و حکمرانی و عدالت‌پیشگی.

بنابر این،علم در جهان امروز،بیش از هر وقت دیگر،نیازمند عقل است و کتاب «خِرد گرایی در قرآن و حدیث»که اینک در برابر شماست،بیش از هر زمان دیگر، کاربرد فرهنگی،اجتماعی و سیاسی دارد.

بخش اول:خرد

اشاره

الفصل الأوّل

مَعرِفَةُ العَقلِ

1/1

حَقیقَةُ العَقلِ

1-رسول اللّٰه صلی الله علیه و آله: العَقلُ نورٌ خَلَقَهُ اللّٰهُ لِلإِنسانِ،وجَعَلَهُ یُضیءُ عَلَی القَلبِ لِیَعرِفَ بِهِ الفَرقَ بَینَ المُشاهَداتِ مِنَ المُغَیَّباتِ ⁽¹⁾

عوالی اللآلی:4/248/1. [1]

2-عنه صلی الله علیه و آله: العَقلُ نورٌ فِی القَلبِ،یُفَرِّقُ بِهِ بَینَ الحَقِّ والباطِلِ ⁽²⁾.

3-عنه صلی الله علیه و آله: مَثَلُ العَقلِ فِی القَلبِ کَمَثَلِ السِّراجِ فی وَسَطِ البَیتِ ⁽³⁾.

4-الإمام علیّ علیه السلام -فِی الحِکَمِ المَنسوبَةِ إلَیهِ-:الرّوحُ حَیاةُ البَدَنِ،وَالعَقلُ حَیاةُ الرّوحِ ⁽⁴⁾.

5-الإمام الصادق علیه السلام: خَلَقَ اللّٰهُ تَعالَی العَقلَ مِن أربَعَةِ أشیاءَ:مِنَ العِلمِ،وَالقُدرَةِ،

فصل یکم:شناخت خرد

1/1 حقیقت خرد

1.پیامبر صلی الله علیه و آله: خرد،نوری است که خداوند،آن را برای انسان آفرید و وسیلۀ روشنی بخشی دل قرار داد،تا بدان،تفاوت دیدنی‌ها را از نادیدنی‌ها بازشناسد.

2.پیامبر صلی الله علیه و آله: خرد،نوری است در دل که بدان،میان حقّ و باطل را جدا می‌کند.

3.پیامبر صلی الله علیه و آله: خرد در دل،مانند چراغ در میان خانه است.

4.امام علی علیه السلام -در حکمتهای منسوب به ایشان-:جان،حیات تن و خرد،حیات جان است.

5.امام صادق علیه السلام: خداوند،خرد را از چهار چیز آفرید:دانش،قدرت،نور و ارادۀ کاری.پس آن را متّکی بر دانش و جاودانه در ملکوت،قرار داد.

وَالنّورِ،والمَشیئَةِ بِالأَمرِ،فَجَعَلَهُ قائِمًا بِالعِلمِ دائِمًا فِی المَلَکوتِ ⁽¹⁾

الاختصاص:244.

6-عنه علیه السلام: قِوامُ الإِنسانِ وبَقاؤُهُ بِأَربَعَةٍ:بِالنّارِ،وَالنّورِ،وَالرّیحِ،وَالماءِ.فَبِالنّارِ یَأکُلُ ویَشرَبُ،وبِالنّورِ یُبصِرُ ویَعقِلُ...ولَولا أنَّ النّورَ فی بَصَرِهِ لَما أبصَرَ ولا عَقَلَ ⁽²⁾.

7-الإمام الکاظم علیه السلام: إنَّ ضَوءَ الرّوحِ العَقلُ ⁽³⁾.

2/1 خَلقُ العَقلِ وَالجَهلِ

الکتاب

وَ نَفْسٍ وَ ما سَوّاها * فَأَلْهَمَها فُجُورَها وَ تَقْواها ⁽⁴⁾.

وَ لا أُقْسِمُ بِالنَّفْسِ اللَّوّامَةِ ⁽⁵⁾.

وَ ما أُبَرِّئُ نَفْسِی إِنَّ النَّفْسَ لَأَمّارَةٌ بِالسُّوءِ إِلاّ ما رَحِمَ رَبِّی إِنَّ رَبِّی غَفُورٌ رَحِیمٌ ⁽⁶⁾.

8-رسول اللّه صلی الله علیه و آله: إنَّ اللّهَ تَبارَکَ وتَعالی خَلَقَ العَقلَ مِن نورٍ مَخزونٍ مَکنونٍ فی سابِقِ عِلمِهِ الَّذی لَم یَطَّلِع عَلَیهِ نَبِیٌّ مُرسَلٌ ولا مَلَکٌ مُقَرَّبٌ ⁽⁷⁾.

9-عنه صلی الله علیه و آله: أوَّلُ ما خَلَقَ اللّهُ سُبحانَهُ وتَعالَی العَقلُ ⁽⁸⁾.

10-عنه صلی الله علیه و آله: خَلَقَ [اللّهُ] العَقلَ فَاستَنطَقَهُ فَأَجابَهُ،فَقالَ:وعِزَّتی وجَلالی ما خَلَقتُ خَلقًا هُوَ أحَبُّ إلَیَّ مِنکَ،[بِکَ] آخُذُ وبِکَ اعطی،وعِزَّتی لَاُکَمِّلَنَّکَ فیمَن أحبَبتُ،ولَأَنقُصَنَّکَ فیمَن أبغَضتُ ⁽⁹⁾.

6.امام صادق علیه السلام: بنیاد و بقای انسان به چهار چیز است:آتش،نور،باد و آب؛با آتش می‌خورد و می‌نوشد،با نور می‌بیند و تعقّل می‌کند...؛و اگر در چشم آدمی نور نبود،توان دیدن و خردورزی نداشت.

7.امام کاظم علیه السلام: خرد،روشنایی جان است.

ر.ک:ص 19«درآمد»/حدیث 293 و 294«مبدأ معارف انسانی».

2/1 آفرینش خرد و نادانی

قرآن

سوگند به نفْس و آن کس که آن را درست کرد؛سپس پلیدی و پرهیزکاری‌اش را به آن الهام کرد.

و سوگند به وجدان بیدار و ملامتگر [نفْس لوّامه] (که رستاخیز حقّ است).

و من نفْس خود را تبرئه نمی‌کنم؛چرا که نفْس،قطعاً به بدی امر می‌کند،مگر کسی را که خدا به او رحم کند؛زیرا پروردگار من آمرزندۀ مهربان است.

حدیث

8.پیامبر صلی الله علیه و آله: خداوند تبارک و تعالی،خرد را از نور ذخیره شده و پنهان در علم پیشین خود،آفرید؛دانشی که هیچ پیامبر مرسل و فرشتۀ مقرّبی بر آن آگاهی نیافت.

9.پیامبر صلی الله علیه و آله: خرد،نخستین آفریدۀ خداوند سبحان است.

10.پیامبر صلی الله علیه و آله: خداوند،خرد را آفرید؛سپس او را به سخن آورد و او پاسخ داد.

آن‌گاه‌خداوند فرمود:سوگند به عزّت و جلالم که آفریده‌ای دوست داشتنی‌تر از تو نیافریدم؛به وسیلۀ تو می‌گیرم و می‌بخشم.به جلالم سوگند که تو[خرد] را در هر که دوست‌بدارم،کامل‌سازم و در هر کس‌که مبغوض بدارم،ناقص بگذارم.

11-الإمام علیّ علیه السلام: إنَّ اللّهَ عز و جل رَکَّبَ فِی المَلائِکَةِ عَقلًا بِلا شَهوَةٍ،ورَکَّبَ فِی البَهائِمِ شَهوَةً بِلا عَقلٍ،ورَکَّبَ فی بَنی آدَمَ کِلَیهِما،فَمَن غَلَبَ عَقلُهُ شَهوَتَهُ فَهُوَ خَیرٌ مِنَ المَلائِکَةِ،ومَن غَلَبَت شَهوَتُهُ عَقلَهُ فَهُوَ شَرٌّ مِنَ البَهائِمِ ⁽¹⁾

علل الشرایع:1/4، [1]مشکاة الأنوار:251 [2] عن الإمام الصادق علیه السلام نحوه،بحارالأنوار:5/299/60. [3]

12-الإمام الصادق علیه السلام: إنَّ اللّهَ عز و جل خَلَقَ العَقلَ وهُوَ أوَّلُ خَلقٍ مِنَ الرّوحانِیّینَ عَن یَمینِ العَرشِ مِن نورِهِ،فَقالَ لَهُ:أدبِر فَأَدبَرَ،ثُمَّ قالَ لَهُ:أقبِل فَأَقبَلَ،فَقالَ اللّهُ تَبارَکَ وتَعالی:خَلَقتُکَ خَلقًا عَظیمًا وکَرَّمتُکَ عَلی جَمیعِ خَلقی.

ثُمَّ خَلَقَ الجَهلَ مِنَ البَحرِ الاُجاجِ ظُلمانِیًّا فَقالَ لَهُ:أدبِر فَأَدبَرَ؛ثُمَّ قالَ لَهُ:أقبِل فَلَم یُقبِل،فَقالَ لَهُ:اِستَکبَرتَ،فَلَعَنَهُ ⁽²⁾.

13-عنه علیه السلام -فی قَولِ اللّهِ عز و جل: فَأَلْهَمَها فُجُورَها وَ تَقْواها -:بَیَّنَ لَها ما تَأتی وما تَترُکُ ⁽³⁾.

14-عنه علیه السلام -فی قَولِهِ تَعالی: وَ نَفْسٍ وَ ما سَوّاها -:خَلَقَها وصَوَّرَها، وقَولُهُ: فَأَلْهَمَها فُجُورَها وَ تَقْواها أی عَرَّفَها وألهَمَها،ثُمَّ خَیَّرَها فَاختارَت ⁽⁴⁾.

11.امام علی علیه السلام: خداوند عزّوجلّ،در نهاد فرشتگانْ خردی بدون شهوت،نهاد و در چارپایان،شهوتی بدون خرد آفرید؛امّا در آدمیان،خرد و شهوت را با هم نهاد.پس هر آن کس خردش بر شهوتش پیروز گردد،از فرشتگان برتر است و هر آن‌کس که شهوتش بر خردش غالب گردد،از چارپایانْ پست‌تر است.

12.امام صادق علیه السلام: خداوند،خرد را که نخستین آفریدۀ روحانی او در سمت راست عرش خود است،از نور خود آفرید.آن گاه بدو گفت:«پشت کن».او نیز پشت کرد.پس فرمود:«روی آور».خرد نیز روی آورد.پس از آن،خداوندِ تبارک و تعالی فرمود:تو را آفریده‌ای بزرگ آفریدم و بر تمام آفریده‌هایم ارجمند داشتم.پس از آن،جهل و نادانی را از دریای شور و تاریکْ خلق کرد و بدان فرمود:«پشت کن».او نیز پشت کرد.پس فرمود:«روی آور».پس او رو نیاورد.

آنگاه به جهل فرمود:«گردنکشی کردی».پس او را لعنت کرد.

13.امام صادق علیه السلام -در تفسیر آیۀ «فَأَلْهَمَها فُجُورَها وَ تَقْواها» -:[خداوند] برای عقل روشن ساخت چه کاری انجام دهد و از چه چیزی دوری گزیند.

14.امام صادق علیه السلام -در تفسیر آیۀ «وَ نَفْسٍ وَ ما سَوّاها» -:[خداوند] نفس آدمی را آفرید و صورت داد؛-و در تفسیر آیۀ «فَأَلْهَمَها فُجُورَها وَ تَقْواها» فرمود-:

[خداوند،] به نفس،خوبی‌ها و بدی‌ها را شناساند و الهام کرد.آن‌گاه مخیّرش کرد و او برگزید.

ر.ک:حدیث 272.«لشکریان خرد و نادانی»

چشم اندازی بر آفرینش عقل و جهل

آفرینش عقل و جهل،چگونگی ترکیب این دو عنصر متضاد و فلسفۀ ترکیب آنها در انسان،از اصلی‌ترین مسائل انسان‌شناسی اسلامی و مهمترین مبانی تربیتی در این آیین الهی است و اینک،با الهام از احادیث این باب،توضیحات کوتاهی در بارۀ این مسائل،ارائه می‌شود:

1.خلقت عقل

در پرتو احادیثی که ذکر شد.می‌توان گفت که مقصود از خلقت عقل،آفرینش شعور مرموزی است که حقیقت آن را خدا می‌داند و بس.لذا نمی‌توان انتظار داشت که تحقیقات علمی،بتواند کُنه نیروی عقل را کشف کند؛لیکن از طریق ویژگی‌ها و علائم،می‌توان این پدیده را تعریف کرد.مهمترین این خصائص،عبارت‌اند از:

الف) نخستین آفریده

این خصوصیّت که در چند حدیث ⁽¹⁾مورد توجّه است،ممکن است اشاره به این نکته باشد که هویت واقعی انسان،چیزی جز عقل نیست؛نکته‌ای که در روایات دیگر نیز بدان تصریح شده است. ⁽²⁾طبق این احادیث،اصل و اساس انسان در خلقت،عقل است و دیگر چیزها به تبعِ عقل برای او آفریده شده است.

ب) آفرینش از نور

اشاره به این است که کار اصلی عقل،روشنگری، ⁽³⁾واقع نمایی،آینده‌نگری و قراردادن انسان در مسیر عقاید،اخلاق و اعمال شایسته ⁽⁴⁾و در یک جمله، رساندن به کمال است.

ج) حق‌گرایی محض

نیروی عقل،تسلیمِ محضِ حقّ است و اگر تنها باشد و با جهل آمیخته نگردد،از حق تبعیت می‌کند و چیزی جز حق را نمی‌پذیرد:

...فقال له:أدبر،فأدبر،ثمّ قال له:أقبل،فأقبل. ⁽⁵⁾

[خداوند] بدو [عقل] فرمود:«پشت کن»؛او نیز پشت کرد.سپس فرمود:

«روی آور».پس او روی آورد.

2.آفرینش جهل

در نگاه ابتدایی به نظر می‌رسد که آفرینش جهلْ بی معناست؛چه اینکه جهل، عدم علم است و عدم،آفرینش ندارد.بنابر این،باید احادیثی را که دلالت بر خلقت جهل دارد،توجیه کرد.لیکن با تأمّل در این روایات،معلوم می‌شود که مقصود از خلقت جهل،آفرینش شعور مرموزی است در مقابل عقل که به لحاظ آنکه انسان را به کارهای ناشایست دعوت می‌کند،«جهل»و«حمق»،و به لحاظ آنکه او را به زشتی‌ها وا می‌دارد،«نفس أمّارة بالسوء»و به لحاظ آنکه کارهای زشت را لذیذ و دلپذیر جلوه می‌دهد،«شهوت» ⁽¹⁾

.ر.ک:حدیث ح 11.

الف) پس از عقل آفریده شد

این خصوصیت،اشاره به آن است که وجود جهل،یک وجود تبعی است و به دنبال آفرینش عقل با فلسفه و حکمت خاص خود،در وجود انسان قرار داده می‌شود.

ب) آفرینش از تلخی و تاریکی

در مقابل نیروی عقل که از نور آفریده شده،نیروی جهل از تلخی و تاریکی آفریده شده است و این اشاره بدان است که مقتضای نیروی جهل،ندیدن حقایق، گرایش به باورهای موهوم و اخلاق و اعمال ناشایست و در یک جمله،ضلالت و گمراهی است ⁽²⁾و ثمری جز تلخی و ناکامی ندارد.

ج) باطل گرایی محض

برخلاف عقل،نیروی جهل،تسلیم محض باطل است و اگر تنها باشد،هیچ‌گاه از حقّ تبعیت نمی‌کند.

فقال له:«أدبر»فأدبر،ثمّ قال له:«أقبل»فلم یقبل ⁽¹⁾

.ر.ک:حدیث 12.

پس [خداوند] بدو [جهل] فرمود:«پشت کن»،او نیز پشت کرد.سپس بدو فرمود:«رو آور».پس رو نیاورد.

3.ترکیب عقل و جهل

یکی از مهمترین نکاتی که دربارۀ خلقت عقل و جهل،قابل تأمّل است،مسئلۀ ترکیب این دو عنصر در وجود انسان است.امام علی علیه السلام دربارۀ شرح این ترکیب فرمود:

إنّ اللّه-عزّوجلّ-رکّب فی الملائکة عقلاً بلا شهوة،ورکّب فی البهائم شهوة بلا عقل،ورکّب فی بنی آدم کلیهما ⁽²⁾.

خداوند،در نهاد فرشتگان،خردی بدون شهوت نهاد و در چارپایان،شهوتی بدون خرد آفرید؛امّا در آدمیان،خرد و شهوت را با هم قرار داد.

عنصر جهل در این سخن،شهوت نامیده شده است.فرشتگان،فقط از عنصر عقل برخوردارند و بهائم،فقط از عنصر شهوت.فرشته،عقل محض است و بهیمه، جهل محض.انسان نیز ترکیبی است از عقل و جهل،یا عقل و شهوت،یا عقل و نفس امّاره.

4.حکمت ترکیب عقل و جهل

مهمترین مسئله در مورد آفرینش عقل و جهل،حکمت و فلسفۀ ترکیب این دو عنصر متضاد است.امّا چرا خداوند حکیم،به انسانْ نفس امّاره داد؟چرا به او شهوت داد تا به جاهلیت گرایش پیدا کند؟چرا به انسان،مانند فرشته،عقل بدون شهوت داده نشد تا هرگز گِرد زشتی‌ها نگردد؟

پاسخ این است که:چون خداوند حکیم می‌خواست انسان بیافریند؛چون

می‌خواست موجودی بیافریند که بتواند انتخاب کند.فلسفه و حکمت و رمز ترکیب عقل و جهل در انسان،آفرینش موجودی آزاد و انتخابگر است.

فرشتگان چون شهوت ندارند،صدور اعمال ناشایست از آنها ممتنع است ⁽¹⁾لذا نمی‌توانند جز راهی را که عقل می‌گوید،انتخاب کنند.بهائم نیز چون عقل ندارند، نمی‌توانند جز راهی را که شهوتْ آنها را بدان می‌خواند،انتخاب کنند؛امّا انسان، چون آمیخته‌ای است از عقل و شهوت،آزاد است و می‌تواند انتخاب کند.

آنچه موجب برتری خمیرْ مایۀ انسان بر سایر پدیده‌هاست،آزادی و قدرت انتخاب اوست و شاید همین امر،موجب شد که آفریدگار،هنگام آفرینشْ به خود تبریک گوید. ⁽²⁾از این رو،از پیامبر اسلام روایت شده که فرمود:

ما من شیء أکرم علی اللّه من ابن آدم.قیل:«یا رسول اللّه! ولا الملائکة؟»،قال:

الملائکة مجبورون بمنزلة الشّمس والقمر. ⁽³⁾

هیچ چیزی نزد خداوند گرامی‌تر از فرزندان آدم نیست.گفته شد:حتّی فرشتگان؟فرمود:فرشتگان مانند ماه و خورشید مجبورند.

البته این فضیلت،بالقوه هنگامی فعلیت می‌یابد که انسان از این آزادی در جهت تکامل‌اختیار خود،بهره‌برداری‌نماید؛امّا اگر از آزادی سوء استفاده کند و در مصاف عقل‌وشهوت،عقلْ مغلوب گردد،نعمت آزادی به نقمت تبدیل می‌گردد.لذا امام علیه السلام در ادامۀ سخنی که در تبیین ترکیب عقل و جهل از ایشان نقل کردیم،می‌فرماید:

فمن غلب عقله شهوته هو خیر من الملائکة،ومن غلبت شهوته عقله فهو شرّ من البهائم. ⁽⁴⁾

آنکه عقلش بر شهوتش پیروز گردد از فرشتگان برتر است،و آنکه شهوتش بر عقلش غالب گردد،از چارپایانِ پست است.

3/1 مَوضِعُ العَقلِ

15-الإمام علیّ علیه السلام: إنَّ العَقلَ فِی القَلبِ ⁽¹⁾

الأدب المفرد:547/166 [1] عن عیاض بن خلیفة،شرح نهج البلاغة:10/256/20.

16-عنه علیه السلام: القَلبُ وهُوَ أمیرُ الجَوارِحِ الَّذی بِهِ تَعقِلُ وتَفهَمُ وتَصدُرُ عَن أمرِهِ ورَأیِهِ ⁽²⁾.

17-الإمام الصادق علیه السلام: العَقلُ مَسکَنُهُ فِی القَلبِ ⁽³⁾.

18-فی مُناظَرَةِ الإِمامِ الصّادِقِ علیه السلام الطَّبیبَ الهِندِیَّ قالَ [الطَّبیبُ]:أخبِرنی بِمَ تَحتَجُّ فی مَعرِفَةِ رَبِّکَ الَّذی تَصِفُ قُدرَتَهُ ورُبوبِیَّتَهُ،وإنَّما یَعرِفُ القَلبُ الأَشیاءَ کُلَّها بِالدَّلالاتِ الخَمسِ الَّتی وَصَفتُ لَکَ؟

[قالَ علیه السلام ]:بِالعَقلِ الَّذی فی قَلبی،وَالدَّلیلِ الَّذی أحتَجُّ بِهِ فی مَعرِفَتِهِ ⁽⁴⁾.

19-الإمام الصادق علیه السلام: مَوضِعُ العَقلِ الدِّماغُ،ألا تَری أنَّ الرَّجُلَ إذا کانَ قَلیلَ العَقلِ قیلَ لَهُ:ما أخَفَّ دِماغَکَ؟! ⁽⁵⁾

20-ابنُ عَبّاس: أوحَی اللّهُ تَبارَکَ وتَعالی إلی داودَ علیه السلام...اُنظُر إلَی ابنِکَ فَاسأَلهُ عَن أربَعَ عَشرَةَ کَلِمَةً،فَإِن أخبَرَکَ فَوَرِّثهُ العِلمَ والنُّبُوَّةَ...فَقالَ داودُ لِسُلَیمانَ علیه السلام:أخبِرنی یا بُنَیَّ أینَ مَوضِعُ العَقلِ مِنکَ؟قالَ:الدِّماغُ... ⁽⁶⁾.

21-وَهبُ بنُ مُنَبِّهٍ: إنَّهُ وُجِدَ فِی التَّوراةِ صِفَةُ خَلقِ آدَمَ علیه السلام...وجُعِلَ عَقلُهُ فی دِماغِهِ ⁽⁷⁾.

3/1 جایگاه خرد

15.امام علی علیه السلام: خرد،در قلب جای دارد.

16.امام علی علیه السلام: قلب،فرمانروای اعضاست که بدان می‌سنجند و می‌فهمند و با رأی و دستور قلب به حرکت درمی‌آیند.

17.امام صادق علیه السلام: جایگاه خرد،قلب است.

18.امام صادق علیه السلام -در گفتگو با پزشک هندی-:پزشک:«به من بگو چگونه بر شناخت پروردگاری که او را به توانایی و ربوبیّت وصف می‌کنی،استدلال می‌کنی،حال آنکه قلبْ همه چیز را با حواس پنجگانه که شرح دادم،باز می‌شناسد؟».امام صادق علیه السلام فرمود:«[شناخت خداوند] با خردی است که در قلب من جای دارد و به برهانی که در شناخت خداوند،بدان استدلال می‌کنم».

19.امام صادق علیه السلام: جایگاه خرد،مغز است.آیا نمی‌بینی به انسان کم خرد می‌گویند:چقدر سبک مغزی؟

20.ابن عبّاس: خداوند تبارک و تعالی به داوود علیه السلام وحی فرستاد:«...به فرزندت بنگر و از چهارده چیز از او پرسش کن،اگر پاسخ گفت،دانش و نبوّت را برایش به ارث گذار»...آن گاه،داوود علیه السلام به سلیمان علیه السلام گفت:«فرزندم! به من بگو جایگاه عقل تو درکجاست؟».سلیمان گفت:«مغز...»

21.وهب بن منبه: دربارۀ چگونگی آفرینش آدم علیه السلام در تورات چنین آمده است:...و خرد او در مغزش گذاشته شد.

توضیحی دربارۀ جایگاه خِرد

چنانکه ملاحظه گردید،در پاره‌ای روایات،«قلب [دل]»جایگاه عقل و ادراک معرّفی شده،در حالی که در پاره‌ای دیگر،«دماغ [مغز]»،جایگاه ادراک دانسته شده است.

آیا این دو دسته احادیثْ با یکدیگر تعارض دارند یا اداراکات انسانی دو جایگاه دارند و«قلب»و«دماغ»،دو مرکز شناخت و در عرض یکدیگرند؟یا اینکه دو مرکزند و در طول یکدیگر واقع شده‌اند؟

پاسخ این است که در این روایات،تعارضی نیست و حلّ مسئله در این نکته نهفته است که واژۀ«قلب»،درنصوص اسلامی به چهار معنا به کار رفته است:

«قلب»به معنای چهارم،مبدأ اصلی تمامی ادراکات انسانی است و احادیثی که قلب را جایگاه خرد می‌دانند،به این معنا اشاره دارند.در این صورت،مغز-که به حواس پنج گانه مربوط است-در طول قلب قرار دارد،نه در عرض آن.

برپایه این تصوّر،می‌توان گفت که جایگاه عقل،دماغ است؛زیرا ادراکات انسانی،از

طریق مغز به روح منتقل می‌گردد و می‌توان گفت که جایگاه عقل،قلب است؛زیرا هنگامی که قلب به معنای روح باشد،مبدأ تمامی ادراکات حسی،عقلی و شهودی است.

4/1 أنواعُ العَقلِ

22-الإمام علیّ علیه السلام: العَقلُ عَقلانِ:عَقلُ الطَّبعِ وعَقلُ التَّجرِبَةِ،وکِلاهُما یُؤَدّی المَنفَعَةَ ⁽¹⁾

مطالب السؤول:49. [1]

23-عنه علیه السلام:

رَأَیتُ العَقلَ عَقلَینِ

5/1 زِیادَةُ العَقلِ ونُقصانُهُ فی أدوارِ الحَیاةِ

24-الإمام علیّ علیه السلام: إذا شابَ العاقِلُ شَبَّ عَقلُهُ،إذا شابَ الجاهِلُ شَبَّ جَهلُهُ ⁽²⁾.

25-عنه علیه السلام: لا یَزالُ العَقلُ وَالحُمقُ یَتَغالَبانِ عَلَی الرَّجُلِ إلی ثَمانِیَ عَشرَةَ سَنَةً، فَإِذا بَلَغَها غَلَبَ عَلَیهِ أکثَرُهُما فیهِ ⁽³⁾.

26-عنه علیه السلام: یَثَّغِرُ ⁽⁴⁾الصَّبِیُّ لِسَبعٍ،ویُؤمَرُ بِالصَّلاةِ لِتِسعٍ،ویُفَرَّقُ بَینَهُم فِی المَضاجِعِ لِعَشرٍ،ویَحتَلِمُ لِأَربَعَ عَشرَةَ،ویَنتَهی طولُهُ لِإِحدی وعِشرینَ سَنَةً ویَنتَهی عَقلُهُ لِثَمانٍ وعِشرینَ إلَّاالتَّجارِبَ ⁽⁵⁾.

27-عنه علیه السلام: إنَّ الغُلامَ إنَّما یَثَّغِرُ فی سَبعِ سِنینَ،ویَحتَلِمُ فی أربَعَ عَشرَةَ سَنَةً،

4/1 انواع خرد

22.امام علی علیه السلام: خرد،دو گونه است:فطری و اکتسابی،و هر دو،منفعت می‌رسانند.

23.امام علی علیه السلام: خرد را دو گونه یافتم:سرشتی و شنیدنی [اکتسابی].خرد اکتسابی،بدون خرد فطریْ سودمند نیست؛همان گونه که نور خورشید، بی‌فروغ چشم،سودی نمی‌بخشد.

ر.ک:ص 25«درآمد»،«عقل طبع و عقل تجربه»/ص 51«ارمغان خدایی».

5/1 فزونی و کاستی خرد در دوران زندگی

24.امام علی علیه السلام: چون خردمند،پیر شود،عقلش جوان می‌گردد و چون نادان پیر گردد،نادانی‌اش جوان شود.

25.امام علی علیه السلام: خرد و نادانی تا حدود هیجده سالگی برای چیرگی بر آدمی در نبردند؛چون به هیجده سالگی رسید،هر یک از آن دو در او افزون بود،بر او چیره می‌شود.

26.امام علی علیه السلام: بچه‌ها در هفت سالگی کودکی را رها می‌کنند؛در نُه سالگی به نماز واداشته می‌شوند؛در ده سالگی جای خوابیدن آنان جدا می‌گردد؛در چهارده سالگی بالغ می‌شوند؛تا 21 سالگی قد می‌کشند و تا 28 سالگی خردشان رشد می‌کند؛بجز تجربه [که پس از آن نیز زمینۀ رشد دارد].

27.امام علی علیه السلام: بچه‌ها در هفت سالگی کودکی را کنار می‌گذارند؛در چهارده سالگی بالغ می‌شوند؛قدشان در 24 سالگی به بیشترین حدّ خود می‌رسد،و خردشان در 28 سالگی به کمال می‌رسد؛پس هر چه پس از آن باشد،بر اثر تجربه است.

ویَستَکمِلُ طولُهُ فی أربَعٍ وعِشرینَ سَنَةً،ویَستَکمِلُ عَقلُهُ فی ثَمانٍ وعِشرینَ سَنَةً،فَما کانَ بَعدَ ذلِکَ فَإِنَّما هُوَ بِالتَّجارِبِ ⁽¹⁾

الجعفریّات:213 [1] عن الإمام الکاظم عن آبائه علیهم السلام.

28-عنه علیه السلام: یُرَبَّی الصَّبِیُّ سَبعًا ویُؤَدَّبُ سَبعًا ویُستَخدَمُ سَبعًا ومُنتَهی طولِهِ فی ثَلاثٍ وعِشرینَ سَنَةً...،وعَقلِهِ فی خَمسٍ وثَلاثینَ (سَنَةً)،وما کانَ بَعدَ ذلِکَ فَبِالتَّجارِبِ ⁽²⁾.

29-الإمام الباقر علیه السلام: إنَّ الرَّجُلَ إذا کَبِرَ ذَهَبَ شَرُّ شَطرَیهِ وبَقِیَ خَیرُهُما؛ثَبَتَ عَقلُهُ، وَاستَحکَمَ رَأیُهُ،وقَلَّ جَهلُهُ ⁽³⁾.

30-الإمام الصادق علیه السلام: یَزیدُ عَقلُ الرَّجُلِ بَعدَ الأَربَعینَ إلی خَمسینَ وسِتّینَ،ثُمَّ یَنقُصُ عَقلُهُ بَعدَ ذلِکَ ⁽⁴⁾.

28.امام علی علیه السلام: بچه‌ها هفت سال پرورش یابند؛هفت سال تربیت شوند؛هفت سال به کار گماشته گردند؛نهایت افزایش قدشان در بیست و سه سالگی است،و پایان دورۀ رشد خردشان سی و پنج سالگی است؛پس از آن هرچه [رشد عقلشان] باشد،بر اثر تجربه است.

29.امام باقر علیه السلام: انسان چون بزرگ شود،نیمۀ بد خصلتهایش از میان برود و نیمۀ خوب آنها باقی ماند؛خردش پابرجا شود؛رأی و نظرش استوار گردد و نادانی‌اش اندک شود.

30.امام صادق علیه السلام: خرد آدمی از چهل سالگی تا پنجاه،شصت سالگی افزایش یابد و پس از آن،رو به کاستی نهد.

ر.ک:ص 101«آنچه خرد را نیرومند می‌سازد».

پژوهشی در بارۀ زمان افزایش و کاهش رشد عقل

یکی از مسائل مهم در تعلیم و تربیت،رعایت هنگام آن است.بی‌تردید،تعلیم و تربیت نابهنگام،موفّق نیست.از این رو،تحقیق در بارۀ اینکه تا چه سنّی قوای عقلی در انسان رشد می‌کند و در چه زمانی رشد عقلی او متوقّف می‌گردد،برای تعیین بهترین فرصت تربیت او ضروری است و احادیث این باب،به این مسئلۀ مهم،اختصاص دارد.

در این احادیث،مقطع سرنوشت ساز عمر انسان،سنّ توقّف رشد عقلی،آغاز فرسودگی عقل و امکان جوان ماندن همیشگی اندیشه،مورد توجّه قرار گرفته است.

الف) مقطع سرنوشت ساز

در روایت شمارۀ بیست و پنجم مقطع سرنوشت‌سازِ عمر انسان تا سن هیجده سالگی تعیین شده است و در این هنگام،سرنوشت پرورشی او مشخّص می‌شود؛یا قوای عقلی،او را تسخیر می‌کنند و یا در چنبر هوس و شهوت قرار می‌گیرد.از این پس،تغییر مسیر زندگی انسان،دشوار می‌گردد.

ب) سنّ توقّف رشد عقلی

براساس روایات بیست و ششم و بیست و هفتم،رشد طبیعی عقل انسان در سن

28 سالگی متوقف می‌شود و مطابق روایت بیست و هشتم مقطع توقّف رشد طبیعی عقل 35 سالگی است و پس از آن،تنها از طریق تجربه افزایش نیروی عقل،امکان پذیر است.

ج) آغاز فرسودگی عقل

مطابق روایت سی‌ام افزایش قوای عقلانی در انسانْ تا شصت سالگی امکان پذیر است و از این هنگام،فرسودگی عقل آغاز می‌گردد.قرآن کریم نیز بدون مشخّص کردن دقیق هنگام آغاز فرسودگی عقل،در دو آیه به فرسوده شدن نیروی ادراک در هنگام پیری در انسان،اشاره کرده است. 1

د:جوان شدن عقل در پیری

در روایات نوزدهم و بیست و چهارم،امکان جوان شدن و توانمند شدن عقل در پیری،مورد توجّه قرار گرفته است؛با این توضیح که شخص عاقل،نه تنها پیری از عقل وی نمی‌کاهد و عقلش فرسوده و پیر نمی‌گردد؛بلکه عقلش جوان‌تر و نیرومندتر می‌گردد.لذا در روایتی دیگر از امام علی علیه السلام آمده:

رأی الشیخ أحبّ إلیّ من جلد الغلام. 2

نظر پیر،نزد من از تیزی جوان،پسندیده‌تر است.

و در حدیثی دیگر چنین نقل شده:

رأیّ الشیخ أحبّ إلیّ من حیلة الشاب. 3

نظر پیر،نزد من از چاره جویی جوان،پسندیده‌تر است.

امّا جاهل،نه تنها پیری از جهلش نمی‌کاهد،بلکه به عکس،جهل وی را

افزایش می‌دهد.بنابراین،فرسودگی عقل در پیری،ویژۀ کسانی است که در جوانی عوامل تقویت آن را فراهم نکرده باشند.

در پایان،در زمینۀ تفسیر روایات این باب بر اساس دسته‌بندی ارائه شده،چند نکته حائز اهمیت است:

1.توجّه به مفهوم عقل

تأمّل در این روایات،نشان می‌دهد که مقصود از عقل در همۀ این روایات، یکسان نیست؛بلکه مراد از عقل در بندهای«الف»و«د»عقل عملی و در بند«ب»و «ج»،مقصود،نخستین معنا از معانی عقل،یعنی استعداد معرفت و آگاهی است.

2.اختلاف روایات بند«ب»

مقطع توقّف رشد طبیعی عقل،در روایات بیست و یکم و بیست و دوم،28 سالگی و در روایت بیست و سوم،35 سالگی تعیین شده است.در صورتی که بتوانیم صدور هر دو را از معصوم اثبات کنیم،اختلاف روایات،حمل بر اختلاف اشخاص می‌شود.

3.ضرورت پژوهش میدانی

با عنایت به اهمّیت موضوع و با توجّه به اینکه روایات باب،از نظر سند دارای اعتبار لازم نیست،برای اثبات صدور آنها از طریق قرائن و تأیید آنچه ذکر شد، پژوهش میدانی،ضروری است و امید است که مرکز تحقیقات دارالحدیث،مقدمات این پژوهش را فراهم سازد.ان شاء اللّه.

4.سایر عوامل کاهش یا افزایش رشد عقل

مقاطع مختلف زندگی،یکی از عوامل افزایش یا کاهش و یا توقّف رشد عقل است.عوامل دیگری نیز در این زمینه وجود دارد که در فصل پنجم،با عنوان «اسباب تقویت عقل»و در فصل ششم،با عنوان«آفات عقل»خواهد آمد.

الفصل الثّانی:قیمَةُ العَقلِ

1/2 هَدِیَّةٌ مِنَ اللّهِ

31-رسول اللّه صلی الله علیه و آله: العَقلُ هَدِیَّةٌ مِنَ اللّهِ ⁽¹⁾

شعب الإیمان:7040/388/5، [1]الفردوس:4419/155/3 کلاهما عن عائشة؛جامع الأحادیث للقمّی:101 عن إسماعیل عن أبیه الإمام الکاظم عن آبائه علیهم السلام عنه صلی الله علیه و آله ولیس فیه«من اللّه»،بحارالأنوار:175/77. [2]

32-الإمام علیّ علیه السلام: العُقولُ مَواهِبُ،الآدابُ مَکاسِبُ ⁽²⁾.

33-عنه علیه السلام: العَقلُ وِلادَةٌ،وَالعِلمُ إفادَةٌ ⁽³⁾.

34-عنه علیه السلام: إذا أرادَ اللّهُ بِعَبدٍ خَیرًا مَنَحَهُ عَقلًا قَویمًا وعَمَلًا مُستَقیمًا ⁽⁴⁾.

35-عنه علیه السلام: إنَّ مَن رَزَقَهُ اللّهُ عَقلًا قَویمًا وعَمَلًا مُستَقیمًا فَقَد ظاهَرَ لَدَیهِ النِّعمَةَ وأعظَمَ عَلَیهِ المِنَّةَ ⁽⁵⁾.

36-أبو هاشِمٍ الجَعفَرِیُّ: کُنّا عِندَ الرِّضا علیه السلام فَتَذاکَرنَا العَقلَ...قالَ:یا أبا هاشِمٍ، العَقلُ حِباءٌ مِنَ اللّهِ...مَن تَکَلَّفَ العَقلَ لَم یَزدَد بِذلِکَ إلّاجَهلًا ⁽⁶⁾.

فصل دوم:ارزش خرد

1/2 ارمغان خدایی

31.پیامبر صلی الله علیه و آله: خرد،ارمغان خداوند است.

32.امام علی علیه السلام: خردها بخشیدنی‌اند و آداب،کسب کردنی.

33.امام علی علیه السلام: خرد،سرشتی است و دانش،به دست آوردنی.

34.امام علی علیه السلام: هرگاه خداوند بنده‌اش را بخواهد،خردی استوار و کرداری درستْ بدو بخشد.

35.امام علی علیه السلام: هرگاه خداوند به انسانی خرد استوار و کرداری درست روزی کند، نعمت خود را بر او فراوان ساخته و منّت خود را بر او بزرگ داشته است.

36.ابوهاشم جعفری: نزد امام رضا علیه السلام بودم که از خرد سخن به میان آمد.ایشان فرمود:«ای ابوهاشم ! خرد،بخشش خدایی است.هر آن کس بخواهد با تکلّف خود را خردمند بنماید؛جز نادانی چیزی بر او افزوده نگردد».

37-فی سُنَنِ إدریسَ علیه السلام: إنَّ اللّهَ لَمّا أحَبَّ عِبادَهُ وَهَبَ لَهُمُ العَقلَ وَاختَصَّ أنبِیاءَهُ وأولِیاءَهُ بِروحِ القُدُسِ ⁽¹⁾

سعد السعود:39 [1] عن إبراهیم بن هلال الصابئ.

2/2 خَیرُ المَواهِبِ

38-رسول اللّه صلی الله علیه و آله: ما قَسَمَ اللّهُ لِلعِبادِ شَیئًا أفضَلَ مِنَ العَقلِ،فَنَومُ العاقِلِ أفضَلُ مِن سَهَر الجاهِلِ،وإقامَةُ العاقِلِ أفضَلُ مِن شُخوصِ الجاهِلِ.ولا بَعَثَ اللّهُ نَبِیًّا ولا رَسولًا حَتّی یَستَکمِلَ العَقلَ،ویَکونَ عَقلُهُ أفضَلَ مِن جَمیعِ عُقولِ امَّتِهِ.

وما یُضمِرُ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله فی نَفسِهِ أفضَلُ مِنِ اجتِهادِ المُجتَهِدینَ،وما أدَّی العَبدُ فَرائِضَ اللّهِ حَتّی عَقَلَ عَنهُ،ولا بَلَغَ جَمیعُ العابِدینَ فی فَضلِ عِبادَتِهِم ما بَلَغَ العاقِلُ،وَالعُقَلاءُ هُم اولُو الأَلبابِ،الَّذینَ قالَ اللّهُ تَعالی: وَ ما یَذَّکَّرُ 2إِلاّ أُولُوا الْأَلْبابِ ⁽²⁾⁽³⁾.

39-عنه صلی الله علیه و آله: تَبارَکَ الَّذی قَسَّمَ العَقلَ بَینَ عِبادِهِ أشتاتًا،إنَّ الرَّجُلَینِ لَیَستَوی عَمَلُهُما وبِرُّهُما وصَومُهُما وصَلاتُهُما،ولکِنَّهُما یَتَفاوَتانِ فِی العَقلِ کَالذَّرَّةِ فی جَنبِ احُدٍ،وما قَسَمَ اللّهُ لِخَلقِهِ حَظًّا هُوَ أفضَلُ مِنَ العَقلِ وَالیَقینِ ⁽⁴⁾.

40-تاریخ الیعقوبی: أنَّه قیلَ لرسول اللّه صلی الله علیه و آله:ما أفضَلُ ما اعطِیَ العَبدُ؟قالَ:

نَحیزَةٌ ⁽⁵⁾مِن عَقلٍ یولَدُ مَعَهُ،قالوا:فَإِذا أخطَأَهُ ذلِکَ؟قالَ:فَلیَتَعَلَّم عَقلًا ⁽⁶⁾.

41-جامع الأحادیث: سُئِلَ أمیرُالمُؤمِنینَ علیه السلام:ما أفضَلُ ما اعطِیَ الإِنسانُ؟قالَ:

غَریزَةُ عَقلٍ،قیلَ:فَإِن لَم یَکُن؟قالَ:فَأَخٌ مُستَشیرٌ،قیلَ:فَإِن لَم یَکُن؟

37.ادریس علیه السلام -چنانکه در سنن او آمده-:هرگاه خداوند،بندگانش را دوست بدارد، به‌آنان‌خرد می‌بخشد و روح القدس‌را ویژۀ پیامبران‌و اولیای‌خود قرار داده‌است.

ر.ک:ص 45«انواع خرد».

2/2 بهترین بخشش

38.پیامبر صلی الله علیه و آله: خداوند،چیزی با ارزش‌تر از خرد در میان بندگان،تقسیم نکرد.لذا خواب خردمند،از بیداری نادانْ برتر است و برجا بودن خردمند،برتر است از به حرکت در آمدن نادان.خداوند،هیچ پیامبر و فرستاده‌ای را برنینگیخت؛ مگر آن زمان که خردش کامل گشت و خردش از خردهای همۀ امّتش بیشتر بود.آنچه را پیامبر در خود نهان می‌دارد،از کوشش کوشندگان،برتر است.

هیچ بنده‌ای،واجبات الهی را به جای نیاورد؛مگر آنکه آن را درک کند.همۀ پرستشگران با زیادتی عبادت و پرستش،به پایۀ خردمندان نرسند و خردمندان،همان«اولوالالباب»(صاحبان خرد) هستند که خداوند،در بارۀ آنان فرمود:«جز صاحبان خرد،پند نگیرند».

39.پیامبر صلی الله علیه و آله: خجسته است آنکه خرد را میان بندگانش گوناگونْ قسمت کرد.گاه دو انسانْ کردار،نیکی‌ها،روزه و نمازشان برابر است؛امّا در خرد،متفاوت‌اند؛ به سان ذره‌ای در کنار کوه احُد.خداوند،بهره‌ای برتر از خرد و یقین در میان آفریدگانش قسمت نکرد.

40.تاریخ یعقوبی: از رسول خدا پرسیدند:«برترین چیزی که به بندگان بخشیده شده،چیست؟».فرمود:«خردِ سرشتی که با آن زاده شود».گفتند:«اگر از آن بی‌بهره شد؟».فرمود:«خرد بیاموزد».

41.جامع الاحادیث: از امیر مؤمنان سؤال شد:«برترین چیزی که به انسانها بخشیده شده چیست؟».فرمود:«خردِ سرشتی».گفته شد:«اگر نباشد؟».فرمود:«برادری که با او مشورت شود».گفته شد:«اگر

قالَ:فَصَمتٌ فِی المَجالِسِ،قیلَ:فَإِن لَم یَکُن؟قالَ:فَمَوتٌ عاجِلٌ ⁽¹⁾

جامع الأحادیث للقمّی:194.

42-الإمام علیّ علیه السلام: خَیرُ المَواهِبِ العَقلُ ⁽²⁾.

43-عنه علیه السلام: مِن کَمالِ النِّعَمِ وُفورُ العَقلِ ⁽³⁾.

44-عنه علیه السلام: أفضَلُ النِّعَمِ العَقلُ ⁽⁴⁾.

45-عنه علیه السلام: أفضَلُ حَظِّ الرَّجُلِ عَقلُهُ،إن ذَلَّ أعَزَّهُ،وإن سَقَطَ رَفَعَهُ،وإن ضَلَّ أرشَدَهُ،وإن تَکَلَّمَ سَدَّدَهُ ⁽⁵⁾.

46-عنه علیه السلام: لا نِعمَةَ أفضَلُ مِن عَقلٍ ⁽⁶⁾.

47-الإمام الحسن علیه السلام: العَقلُ أفضَلُ ما وَهَبَهُ اللّهُ تَعالی لِلعَبدِ،إذ بِهِ نَجاتُهُ فِی الدُّنیا مِن آفاتِها وسَلامَتُهُ فِی الآخِرَةِ مِن عَذابِها ⁽⁷⁾.

48-الإمام علیّ علیه السلام -فِی الدّیوانِ المَنسوبِ إلَیهِ-:

وأفضَلُ قِسمِ اللّهِ لِلمَرءِ عَقلُهُ

3/2 أصلُ الإِنسانِ

49-رسول اللّه صلی الله علیه و آله: یا مَعشَرَ قُرَیشٍ،إنَّ حَسَبَ الرَّجُلِ دینُهُ،ومُروءَتَهُ خُلُقُهُ، وأصلَهُ عَقلُهُ ⁽⁸⁾.

50-الإمام علیّ علیه السلام: أصلُ الإِنسانِ لُبُّهُ،وعَقلُهُ دینُهُ،ومُرُوَّتُهُ حَیثُ یَجعَلُ نَفسَهُ ⁽⁹⁾.

51-عنه علیه السلام: الکَیِّسُ أصلُهُ عَقلُهُ،ومُروءَتُهُ خُلُقُهُ،ودینُهُ حَسَبُهُ ⁽¹⁰⁾.

نبود؟».فرمود:«خاموشی در مجلسها».گفته شد:«اگر این هم نبود؟».فرمود:

«مرگِ زودرس».

42.امام علی علیه السلام: بهترین بخشش‌ها خرد است.

43.امام علی علیه السلام: نشانۀ نعمت کامل،زیادتی خرد است.

44.امام علی علیه السلام: برترین نعمت،خرد است.

45.امام علی علیه السلام: برترین بهرۀ آدمی،خرد اوست؛اگر خوار شد،خرد،او را عزیز گرداند؛اگر فرو افتاد،خرد او را رفعت بخشد؛و اگر گمراه شد،او را راهنمایی کند؛اگر سخن گفت،او را نگه دارد.

46.امام علی علیه السلام: نعمتی برتر از خرد نیست.

47.امام حسن علیه السلام: خرد،بهترین بخشش خداوند به بنده است؛زیرا بدان از آفتهای دنیا بِرَهد و از عذاب دوزخ در امان ماند.

48.امام علی علیه السلام -در دیوان شعر منسوب به ایشان-:بهترین بهرۀ خداوند بر انسانها خرد است و هیچ یک از خوبی‌ها به پایۀ آن نرسد.اگر خدای رحمان،خرد انسانی را کامل کرد،اخلاق و بصیرت او نیز به کمال رسد.

3/2 بنیاد انسان

49.پیامبر صلی الله علیه و آله: ای گروه قریش ! همانا تبار آدمی،دین اوست؛جوانمردی،خلق و خوی اوست؛و بنیادش خرد اوست.

50.امام علی علیه السلام: بنیاد آدمی،خرد اوست.مرام و آیین هر کس به عقل اوست،و جوانمردی هرکس به آن است که خود را در کجا قرار دهد.

51.امام علی علیه السلام: بنیاد انسان زیرک،خرد اوست،و جوانمردی او،به خُلق و خُویَش بسته است،و تبار او به دین اوست.

52-الإمام الصادق علیه السلام: أصلُ الرَّجُلِ عَقلُهُ،وحَسَبُهُ دینُهُ،وکَرَمُهُ تَقواهُ،وَالنّاسُ فی آدَمَ مُستَوونَ ⁽¹⁾

کشف الغمّة:370/2،إحقاق الحقّ:533/19 نقلًا عن الأنوار القدسیة.

53-الإمام علیّ علیه السلام: الإِنسانُ عَقلٌ وصورَةٌ،فَمَن أخطَأَهُ العَقلُ ولَزِمَتهُ الصّورَةُ لَم یَکُن کامِلًا وکانَ بِمَنزِلَةِ مَن لا روحَ فیهِ،فَمَن طَلَبَ العَقلَ المُتَعارَفَ فَلیَعرِف صورَةَ الاُصولِ وَالفُضولِ،فَإِنَّ کَثیرًا مِنَ النّاسِ یَطلُبونَ [ الفُضولَ ] ⁽²⁾ویُضَیِّعونَ الاُصولَ،مَن أحرَزَ الأَصلَ اکتَفی بِهِ عَنِ الفَضلِ ⁽³⁾.

54-عنه علیه السلام: عَقلُ المَرءِ نِظامُهُ،وأدَ بُهُ قِوامُهُ،وصِدقُهُ إمامُهُ،وشُکرُهُ تَمامُهُ ⁽⁴⁾.

55-الإمام الصادق علیه السلام: دِعامَةُ الإِنسانِ العَقلُ،وَالعَقلُ مِنهُ الفِطنَةُ وَالفَهمُ وَالحِفظُ وَالعِلمُ؛وبِالعَقلِ یَکمُلُ،وهُوَ دَلیلُهُ ومُبصِرُهُ ومِفتاحُ أمرِهِ ⁽⁵⁾.

4/2 قیمَةُ الإِنسانِ

56-ابنُ عَبّاسٍ رَفَعَهُ إلَی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله قالَ:أفضَلُ النّاسِ أعقَلُ النّاسِ.قالَ ابنُ عَبّاسٍ:وذلِکَ نَبِیُّکُم صلی الله علیه و آله ⁽⁶⁾.

57-الإمام علیّ علیه السلام: قیمَةُ کُلِّ امرِیً عَقلُهُ ⁽⁷⁾.

58-عنه علیه السلام: یُنبِئُ عَن قیمَةِ کُلِّ امرِیً عِلمُهُ وعَقلُهُ ⁽⁸⁾.

59-عنه علیه السلام: الإِنسانُ بِعَقلِهِ ⁽⁹⁾.

60-عنه علیه السلام: عُنوانُ فَضیلَةِ المَرءِ عَقلُهُ وحُسنُ خُلقِهِ ⁽¹⁰⁾.

52.امام صادق علیه السلام: بنیاد انسان،خرد اوست،و شرافت او به دین،و کرامت آدمی به پارسایی است.انسانها در فرزندی آدم،برابرند.

53.امام علی علیه السلام: آدمی،عقل و صورت است؛هر آنکه از عقل تهی شود و تنها صورت آدمی داشته باشد،کامل نیست و به سان موجودِ بی‌جان است.هر کس که خرد تجربی را جستجو کند،باید اصول و حواشی را بشناسد.چه بسیارند کسانی که در جستجوی حواشی‌اند و اصول را از دست می‌دهند.هر آن کس که اصول را به دست آورد،از زیادتی هم بی‌نیاز است.

54.امام علی علیه السلام: خرد،نظامْ نامۀ آدمی است؛استواری او به ادب است؛راستی، پیشوای اوست و با سپاسگزاری از نقص می‌رهد.

55.امام صادق علیه السلام: پشتیبان انسان،خرد است.از خرد،زیرکی،فهم،بردباری و دانش حاصل آید؛با خرد به کمال رسد و همو راهنما،بیناکننده و کلید کارهاست.

ر.ک:ص 61«پشتیبان مؤمن».

4/2 ارزش انسان

56.پیامبر صلی الله علیه و آله -چنانکه ابن عباس از ایشان نقل می‌کند-:برترین مردم، خردمندترین آنهاست.ابن عباس گفت:و آن،پیامبر شماست.

57.امام علی علیه السلام: ارزش هر انسانی،خرد اوست.

58.امام علی علیه السلام: دانش و خرد،از ارزش آدمی‌خبر می‌دهد.

59.امام علی علیه السلام: انسان به خردش است.

60.امام علی علیه السلام: نشانِ فضیلتِ انسان،خرد و خوشْ خُلقی است.

61-عنه علیه السلام: العَقلُ فَضیلَةُ الإِنسانِ ⁽¹⁾

غرر الحکم:6763،11027،230،6343،252،7356،6376،976،3873،9749. [1]

62-عنه علیه السلام: لِلإِنسانِ فَضیلَتانِ:عَقلٌ ومَنطِقٌ،فَبِالعَقلِ یَستَفیدُ،وبِالمَنطِقِ یُفیدُ ⁽²⁾.

63-عنه علیه السلام: غایَةُ الفَضائِلِ العَقلُ ⁽³⁾.

64-عنه علیه السلام: العَقلُ أشرَفُ مَزِیَّةٍ ⁽⁴⁾.

65-عنه علیه السلام: إنَّمَا الشَّرَفُ بِالعَقلِ وَالأَدَبِ لا بِالمالِ وَالحَسَبِ ⁽⁵⁾.

66-عنه علیه السلام: مِیزَةُ الرَّجُلِ عَقلُهُ،وجَمالُهُ مُرُوَّتُهُ ⁽⁶⁾.

5/2 أوَّلُ قَواعِدِ الإِسلامِ

67-الإمام علیّ علیه السلام: قَواعِدُ الإِسلامِ سَبعَةٌ:فَأَوَّلُهَا العَقلُ وعَلَیهِ بُنِیَ الصَّبرُ،وَالثّانی صَونُ العِرضِ وصِدقُ اللَّهجَةِ،وَالثّالِثَةُ تِلاوَةُ القُرآنِ عَلی جِهَتِهِ،وَالرّابِعَةُ الحُبُّ فِی اللّهِ وَالبُغضُ فِی اللّهِ،وَالخامِسَةُ حَقُّ آلِ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله ومَعرِفَةُ وَلایَتِهِم،وَالسّادِسَةُ حَقُّ الإِخوانِ وَالمُحاماةُ عَلَیهِم،وَالسّابِعَةُ مُجاوَرَةُ النّاسِ بِالحُسنی ⁽⁷⁾.

6/2 صَدیقُ المَرءِ

68-الإمام علیّ علیه السلام -فی وَصِیَّتِهِ لِابنِهِ الحَسَنِ علیه السلام-:یا بُنَیَّ،العَقلُ خَلیلُ المَرءِ ⁽⁸⁾.

69-عنه علیه السلام: المَرءُ صَدیقُ ما عَقَلَ ⁽⁹⁾.

70-عنه علیه السلام: العَقلُ صَدیقٌ مَقطوعٌ،الهَوی عَدُوٌّ مَتبوعٌ ⁽¹⁰⁾.

61.امام علی علیه السلام: فضیلتِ انسان به خرد است.

62.امام علی علیه السلام: آدمی دو فضیلت دارد:خرد و سخنوری؛با خرد می‌آموزد و با سخنْ آموزش می‌دهد.

63.امام علی علیه السلام: خرد،والاترین فضیلت‌هاست.

64.امام علی علیه السلام: گرامی‌ترین درجه،خرد است.

65.امام علی علیه السلام: بزرگواری و شرافتْ به عقل و ادب است،نه به ثروت و قبیله.

66.امام علی علیه السلام: شاخص انسان به خردش است و زیبایی او،به جوانمردی اوست.

5/2 نخستین پایۀ اسلام

67.امام علی علیه السلام: پایه‌های اسلام،هفت است:خرد،نخستین پایه است و بر آن، شکیبایی استوار است.دومین پایه،راستگویی و آبروداری است.پایۀ سوّم، تلاوت قرآن است،آن‌گونه که هست.چهارمین پایه،دوستی و دشمنی برای خداست.پایۀ پنجم،شناخت ولایت خاندان پیامبر و رعایت حقوق آنان است.ششمین پایه،حمایت از دوستان و برادران و ادای حقوق آنان است.

پایۀ هفتم،به نیکی با مردم رفتار کردن است.

6/2 دوست انسان

68.امام علی علیه السلام -در سفارش به فرزندش امام حسن علیه السلام-:فرزندم! خرد،دوست آدمی است.

69.امام علی علیه السلام: آدمی،دوستِ دانستنی‌های خویش است.

70.امام علی علیه السلام: خرد،دوستی است که با او قطع رابطه می‌شود و میل نفسانی، دشمنی است که از او پیروی می‌شود.

71-عنه علیه السلام: العَقلُ صَدیقٌ مَحمودٌ ⁽¹⁾

غرر الحکم:424،(324 و 325)، [1]2218.

72-عنه علیه السلام: العَقلُ خَیرُ صاحِبٍ ⁽²⁾.

73-الإمام الرضا علیه السلام: صَدیقُ کُلِّ امرِیً عَقلُهُ،وعَدُوُّهُ جَهلُهُ ⁽³⁾.

7/2 خَلیلُ المُؤمِنِ ودَلیلُهُ

74-رسول اللّه صلی الله علیه و آله: العِلمُ خَلیلُ المُؤمِنِ،وَالعَقلُ دَلیلُهُ،وَالعَمَلُ قَیِّمُهُ،وَالحِلمُ وَزیرُهُ،وَالصَّبرُ أمیرُ جُنودِهِ،وَالرِّفقُ والِدُهُ،وَاللّینُ أخوهُ ⁽⁴⁾.

75-الإمام علیّ علیه السلام: العَقلُ خَلیلُ المُؤمِنِ ⁽⁵⁾.

76-عنه علیه السلام: حُسنُ العَقلِ أفضَلُ رائِدٍ ⁽⁶⁾.

77-الإمام الصادق علیه السلام: العَقلُ دَلیلُ المُؤمِنِ ⁽⁷⁾.

8/2 دِعامَةُ المُؤمِنِ

78-رسول اللّه صلی الله علیه و آله: لِکُلِّ شَیءٍ دِعامَةٌ ودِعامَةُ المُؤمِنِ عَقلُهُ،فَبِقَدرِ عَقلِهِ تَکونُ عِبادَتُهُ لِرَبِّهِ ⁽⁸⁾.

79-عنه صلی الله علیه و آله: إنَّ مِن دِعامَةِ البَیتِ أساسَهُ،ودِعامَةُ الدّینِ المَعرِفَةُ بِاللّهِ تَعالی وَالیَقینُ بِتَوحیدِهِ وَالعَقلُ القامِعُ،فَقالوا:ومَا القامِعُ یا رَسولَ اللّهِ؟قالَ:الکَفُّ عَنِ المَعاصی وَالحِرصُ عَلی طاعَةِ اللّهِ وَالشُّکرُ عَلی جَمیعِ إحسانِهِ وإنعامِهِ وحُسنِ بَلائِهِ ⁽⁹⁾.

71.امام علی علیه السلام: خرد،دوستیْ پسندیده است.

72.امام علی علیه السلام: خرد،بهترین همراه است.

73.امام رضا علیه السلام: دوست هر انسانی،خرد اوست و دشمنش نادانی او.

7/2 دوست و راهنمای مؤمن

74.پیامبر صلی الله علیه و آله: دانش،دوست مؤمن است و خرد،راهنمای او؛کار و تلاش، سرپرست او و بردباری،وزیرش؛شکیبایی،فرمانده سربازان اوست و رفق و مدارا،پدرش و نرم‌خوییْ برادرش.

75.امام علی علیه السلام: خرد،دوست مؤمن است.

76.امام علی علیه السلام: نیک خردی،برترین راهبر است.

77.امام صادق علیه السلام: خرد،راهنمای مؤمن است.

8/2 پشتیبان مؤمن

78.پیامبر صلی الله علیه و آله: هر چیزی پشتیبانی دارد و پشتیبان مؤمن،خرد اوست؛لذا بندگی مؤمن برای پروردگارش به اندازۀ خرد اوست.

79.پیامبر صلی الله علیه و آله: تکیه‌گاه خانه،پایۀ آن است و تکیه‌گاه دین،شناخت خداوند متعال، یقین به یگانگی او و خردی سرکوب کننده است.پرسیدند:«ای رسول خدا! سرکوب کننده چیست؟».فرمود:«بازداری از گناهان،شوق داشتن بر پیروی از خداوند و سپاسگزاری بر همۀ بخشش‌ها و نعمت‌ها و آزمایش‌های نیکوی خداوند».

80-عنه صلی الله علیه و آله: إنَّ لِکُلِّ شَیءٍ آلَةً وعُدَّةً وآلَةُ المُؤمِنِ وعُدَّتُهُ العَقلُ،ولِکُلِّ تاجِرٍ بِضاعَةٌ وبِضاعَةُ المُجتَهِدینَ العَقلُ،ولِکُلِّ خَرابٍ عِمارَةٌ وعِمارَةُ الآخِرَةِ العَقلُ،ولِکُلِّ سَفَرٍ فِسطاطٌ یَلجَؤونَ إلَیهِ وفِسطاطُ المُسلِمینَ العَقلُ ⁽¹⁾

کنزالفوائد:56/1. [1]

81-الإمام علیّ علیه السلام: المُؤمِنُ کَیِّسٌ عاقِلٌ ⁽²⁾.

9/2 أجمَلُ زینَةٍ

82-الإمام علیّ علیه السلام: العَقلُ أجمَلُ زینَةٍ،وَالعِلمُ أشرَفُ مَزِیَّةٍ ⁽³⁾.

83-عنه علیه السلام: لا جَمالَ أزیَنُ مِنَ العَقلِ ⁽⁴⁾.

84-عنه علیه السلام: العَقلُ أحسَنُ حِلیَةٍ ⁽⁵⁾.

85-عنه علیه السلام: زینَةُ الرَّجُلِ عَقلُهُ ⁽⁶⁾.

86-عنه علیه السلام: العَقلُ زَینٌ،الحُمقُ شَینٌ ⁽⁷⁾.

87-عنه علیه السلام: العَقلُ زَینٌ لِمَن رُزِقَهُ ⁽⁸⁾.

88-عنه علیه السلام: العَقلُ ثَوبٌ جَدیدٌ لا یَبلی ⁽⁹⁾.

89-عنه علیه السلام: حَسَبُ المَرءِ عِلمُهُ،وجَمالُهُ عَقلُهُ ⁽¹⁰⁾.

90-عنه علیه السلام: حُسنُ العَقلِ جَمالُ الظَّواهِرِ وَالبَواطِنِ ⁽¹¹⁾.

91-عنه علیه السلام: مَن لَم یَکُن لَهُ عَقلٌ یَزینُهُ لَم یَنبُل ⁽¹²⁾.

80.پیامبر صلی الله علیه و آله: هر چیزی به ابزار و نیرویی نیازمند است و نیرو و ابزار مؤمن، خرد است.هر بازرگانی،سرمایه‌ای دارد و سرمایۀ مجتهدان،خرد است.

هر ویرانی را آبادانی است و آبادانی آخرت به خرد است.در هر مسافرتی خیمه‌ای به پا می‌کنند که بدان پناه می‌برند و خیمۀ مسلمانان [در سفر آخرت]،خرد است.

81.امام علی علیه السلام: مؤمن،زیرک و خردمند است.

ر.ک:ص 55«بنیاد انسان».

9/2 زیباترین آرایه

82.امام علی علیه السلام: خرد،زیباترین آرایه و دانش،گرامی‌ترین رتبه است.

83.امام علی علیه السلام: هیچ زیبایی‌یی نیکوتر از خرد نیست.

84.امام علی علیه السلام: خرد،زیباترین زیور است.

85.امام علی علیه السلام: آرایۀ آدمیْ خرد است.

86.امام علی علیه السلام: خرد،زیبایی است و نادانیْ زشتی.

87.امام علی علیه السلام: عقل برای خردمند،زیبایی است.

88.امام علی علیه السلام: خرد،لباسی است نو که کهنه نمی‌شود.

89.امام علی علیه السلام: تبار آدمی دانش اوست و زیبایی او به خرد است.

90.امام علی علیه السلام: نیکْ خردی،زیبایی ظاهر و باطن است.

91.امام علی علیه السلام: هر که از خردی که او را بیاراید،بی‌بهره باشد،رشد نخواهد یافت.

92-عنه علیه السلام: زَینُ الدّینِ العَقلُ ⁽¹⁾

غرر الحکم:14،1276،1235،4892،4807،9002،5466.

93-الإمام العسکریّ علیه السلام: حُسنُ الصّورَةِ جَمالٌ ظاهِرٌ،حُسنُ العَقلِ جَمالٌ باطِنٌ ⁽²⁾.

94-الإمام علیّ علیه السلام -فِی الدّیوانِ المَنسوبِ إلَیهِ-:

یَعیشُ الفَتی فِی النّاسِ بِالعَقلِ إنَّهُ

10/2 أغنَی الغِنی

95-رسول اللّه صلی الله علیه و آله: لا فَقرَ أشَدُّ مِنَ الجَهلِ،ولا مالَ أعوَدُ مِنَ العَقلِ ⁽³⁾.

96-الإمام علیّ علیه السلام: أغنَی الغِنَی العَقلُ ⁽⁴⁾.

97-عنه علیه السلام: العَقلُ أغنَی الغِنی،وغایَةُ الشَّرَفِ فِی الآخِرَةِ وَالدُّنیا ⁽⁵⁾.

98-عنه علیه السلام: لا غِنی أکبَرُ مِنَ العَقلِ ⁽⁶⁾.

99-عنه علیه السلام: لا عُدَّةَ أنفَعُ مِنَ العَقلِ ⁽⁷⁾.

100-عنه علیه السلام: کَفی بِالعَقلِ غِنًی ⁽⁸⁾.

101-عنه علیه السلام: لا غِنی مِثلُ العَقلِ ⁽⁹⁾.

92.امام علی علیه السلام: آرایش دینداری به خرد است.

93.امام عسکری علیه السلام: زیبایی اندام،زیباییِ ظاهری است و زیبایی خرد،زیبایی باطنی است.

94.امام علی علیه السلام -در دیوان شعر منسوب به ایشان-:جوان،در میان مردم با خرد، زندگی می‌کند و برپایۀ خرد،دانش و تجربه‌هایش کارساز است.درستی عقل، جوان را در میان مردم می‌آراید؛گرچه کسب وکارش بی‌رونق باشد.کمْ خردی، جوان را زشت جلوه دهد؛گرچه از خانواده‌ای بزرگ و صاحب منصب باشد.

ر.ک:ص 123«نشانه‌های خرد»/ص 139«مکارم اخلاق»/ص 149«کارهای نیک».

10/2 بزرگترین بی نیازی

95.پیامبر صلی الله علیه و آله: هیچ تنگدستی‌یی سخت‌تر از نادانی نیست و هیچ سرمایه‌ای پرسودتر از خرد نیست.

96.امام علی علیه السلام: برترین بی‌نیازیْ خرد است.

97.امام علی علیه السلام: خرد،برترین بی‌نیازی و عالی‌ترین رتبه در دنیا و آخرت به شمار می‌رود.

98.امام علی علیه السلام: هیچ بی‌نیازی‌یی بزرگتر از خرد نیست.

99.امام علی علیه السلام: هیچ سرمایه‌ای سودمندتر از خرد نیست.

100.امام علی علیه السلام: بی‌نیازی خرد،کفایت می‌کند.

101.امام علی علیه السلام: هیچ بی‌نیازی‌یی،مانند عقل نیست.

102-عنه علیه السلام: لا فَقرَ لِعاقِلٍ ⁽¹⁾

غرر الحکم:10449. [1]

103-عنه علیه السلام -فِی الحِکَمِ المَنسوبَةِ إلَیهِ-:أنفَسُ الأَعلاقِ ⁽²⁾عَقلٌ قُرِنَ إلَیهِ حَظٌّ ⁽³⁾.

104-الإمام الصادق علیه السلام: لا غِنی أخصَبُ مِنَ العَقلِ،ولا فَقرَ أحَطُّ مِنَ الحُمقِ ⁽⁴⁾.

11/2 العِلمُ یُحتاجُ إلَیهِ

105-الإمام علیّ علیه السلام -فِی الحِکَمِ المَنسوبَةِ إلَیهِ-:العَقلُ لَم یَجنِ عَلی صاحِبِهِ قَطُّ، وَالعِلمُ مِن غَیرِ عَقلٍ یَجنی عَلی صاحِبِهِ ⁽⁵⁾.

106-عنه علیه السلام: کُلُّ عِلمٍ لا یُؤَیِّدُهُ عَقلٌ مَضَلَّةٌ ⁽⁶⁾.

107-عنه علیه السلام: مَن زادَ عِلمُهُ عَلی عَقلِهِ کانَ وَبالًا عَلَیهِ ⁽⁷⁾.

108-عنه علیه السلام: أفضَلُ ما مَنَّ اللّهُ سُبحانَهُ بِهِ عَلی عِبادِهِ عِلمٌ وعَقلٌ،ومُلکٌ وعَدلٌ ⁽⁸⁾.

109-عنه علیه السلام: لا شَیءَ أحسَنُ مِن عَقلٍ مَعَ عِلمٍ،وعِلمٍ مَعَ حِلمٍ،وحِلمٍ مَعَ قُدرَةٍ ⁽⁹⁾.

110-عنه علیه السلام -فِی الدّیوانِ المَنسوبِ إلَیهِ-:

إذا کُنتَ ذا عِلمٍ ولَم تَکُ عاقِلًا

102.امام علی علیه السلام: هیچ خردمندی،تنگدست نیست.

103.امام علی علیه السلام -از حکمتهای منسوب به ایشان-:گرانبهاترین دارایی،عقلی است که قرین سعادت باشد.

104.امام صادق علیه السلام: هیچ بی‌نیازی‌یی پربارتر از خرد نیست و هیچ تنگدستی‌یی پست‌تر از نادانی.

11/2 نیاز دانش به خرد

105.امام علی علیه السلام -در حکمتهای منسوب به ایشان-:هیچ‌گاه خرد به صاحبش آسیب نمی‌زند؛لیکْ دانش بدون خرد،به صاحبش آسیب می‌رساند.

106.امام علی علیه السلام: هر دانشی که خردْ آن را تأیید نکند،گمراهی است.

107.امام علی علیه السلام: هر که دانش او از خردش افزون باشد،دانشْ باری بر او خواهد بود.

108.امام علی علیه السلام: برترین بخششِ خداوندِ سبحان بر بندگانش،دانش و خرد است و حکمرانی و عدالت‌پیشگی.

109.امام علی علیه السلام: هیچ چیز زیباتر از خردِ همراه با دانش،دانشِ همراه با بردباری و بردباریِ همراه با توانمندی نیست.

110.امام علی علیه السلام -در دیوان شعر منسوب به ایشان-:اگر دانشور باشی و خردمند نباشی،به سان کسی هستی که کفش دارد،ولی پا ندارد.اگر خردمندی و عالم نیستی،به سان کسی باشی که پا دارد،ولی نعل ندارد.

همانا آدمی‌چون نیام عقل و خرد است،و تیردان بدون تیر،سودی ندارد.

ر.ک:ص 129«نشانه‌های خرد»،«دانش و حکمت».

ص 103«آنچه خرد رانیرومند می‌سازد»

12/2 النَّوادِر

111-رسول اللّه صلی الله علیه و آله: إنَّ اللّهَ عز و جل خَلَقَ العَقلَ مِن نورٍ مَخزونٍ مَکنونٍ فی سابِقِ عِلمِهِ الَّذی لَم یَطَّلِع عَلَیهِ نَبِیٌّ مُرسَلٌ ولا مَلَکٌ مُقَرَّبٌ؛فَجَعَلَ العِلمَ نَفسَهُ وَالفَهمَ روحَهُ،وَالزُّهدَ رَأسَهُ،وَالحَیاءَ عَینَیهِ،وَالحِکمَةَ لِسانَهُ،وَالرَّأفَةَ فَمَهُ،وَالرَّحمَةَ قَلبَهُ،ثُمَّ حَشاهُ وقَوّاهُ بِعَشَرَةِ أشیاءَ:بِالیَقینِ،وَالإِیمانِ، وَالصِّدقِ،وَالسَّکینَةِ،وَالإِخلاصِ،وَالرِّفقِ،وَالعَطِیَّةِ،وَالقُنوعِ،وَالتَّسلیمِ، وَالشُّکرِ ⁽¹⁾

معانی الأخبار:1/313،الخصال:4/427 کلاهما عن یزید بن الحسین عن الإمام الکاظم عن آبائه علیهم السلام،الأمالی للطوسی:1164/542 [1] عن الإمام الصادق عن آبائه علیهم السلام عنه صلی الله علیه و آله،روضة الواعظین:7، [2]إرشاد القلوب:197 [3] عن الإمام علیّ علیه السلام عنه صلی الله علیه و آله.

112-الإمام علیّ علیه السلام: العُقولُ ذَخائِرُ،وَالأَعمالُ کُنوزٌ ⁽²⁾.

113-عنه علیه السلام: العَقلُ أقوی أساسٍ ⁽³⁾.

114-عنه علیه السلام: العَقلُ قُربَةٌ،الحُمقُ غُربَةٌ ⁽⁴⁾.

115-عنه علیه السلام: العَقلُ أفضَلُ مَرجُوٍّ ⁽⁵⁾.

116-عنه علیه السلام: العَقلُ یُحسِنُ الرَّوِیَّةَ ⁽⁶⁾⁽⁷⁾.

117-عنه علیه السلام: العَقلُ شَرَفٌ کَریمٌ لا یَبلی ⁽⁸⁾.

118-عنه علیه السلام: تَزکِیَةُ الرَّجُلِ عَقلُهُ ⁽⁹⁾.

119-عنه علیه السلام: لا یَزکو عِندَ اللّهِ سُبحانَهُ إلّاعَقلٌ عارِفٌ ونَفسٌ عَزوفٌ ⁽¹⁰⁾.

120-عنه علیه السلام: حَسَبُ الرَّجُلِ عَقلُهُ،ومُروءَتُهُ خُلقُهُ ⁽¹¹⁾.

121-عنه علیه السلام: غایَةُ المَرءِ حُسنُ عَقلِهِ ⁽¹²⁾.

12/2 گوناگون

111.پیامبر صلی الله علیه و آله: خداوند،خرد را از نورِ پنهان در علم پیشینِ خود،بیافرید.دانشی که هیچ پیامبرِ فرستاده شده و هیچ فرشتۀ مقرّبی را بر آن آگاه نکرده است.

سپس دانش را نفْسِ خرد قرار داد،و فهمیدن را جانِ او،و پارسایی را سرِ او،و حیا و پروا را دو چشم او،و حکمت را زبانش،و دهانش را مهربانی،و قلبش را رحمت.آن گاه با ده خصلت که در عقل نهاد،آن را نیرومند کرد:

یقین،ایمان،راستی،آرامش،اخلاص،رفق و مدارا،بخشش،قناعت، تسلیم و سپاسگزاری.

112.امام علی علیه السلام: عقلها سرمایه‌های پنهان‌اند و کارها گنجها.

113.امام علی علیه السلام: خرد،نیرومندترین بنیان است.

114.امام علی علیه السلام: خرد،مایۀ نزدیکی و نادانی،سبب دوری است.

115.امام علی علیه السلام: خرد،برترین خواسته است.

116.امام علی علیه السلام: خرد،سبب نیکو اندیشیدن است.

117.امام علی علیه السلام: خرد،کرامتی گرانمایه است که نابود نگردد.

118.امام علی علیه السلام: رشد آدمی به خرد است.

119.امام علی علیه السلام: نزد خداوندِ سبحان،جز عقل آگاه و نفْس رویگردان [از آلودگی‌ها]، روسفید نباشد.

120.امام علی علیه السلام: تبار آدمی به خرد است و جوانمردی او به خُلق و خوی.

121.امام علی علیه السلام: نهایتِ رشد آدمی،داشتن عقلی نیکوست.

122-عنه علیه السلام: لِکُلِّ شَیءٍ غایَةٌ،وغایَةُ المَرءِ عَقلُهُ ⁽¹⁾

غررالحکم:495،1590،4474،10882،4891،6366،7300،3410،427،206،824. [1]

123-عنه علیه السلام: إنَّ اللّهَ سُبحانَهُ یُحِبُّ العَقلَ القَویمَ وَالعَمَلَ المُستَقیمَ ⁽²⁾.

124-عنه علیه السلام: العَقلُ لا یَنخَدِعُ ⁽³⁾.

125-عنه علیه السلام: العَقلُ شِفاءٌ ⁽⁴⁾.

126-عنه علیه السلام: العَقلُ حُسامٌ قاطِعٌ ⁽⁵⁾.

127-عنه علیه السلام: لا عُدمَ أعدَمُ مِن عَدَمِ العَقلِ ⁽⁶⁾.

128-عنه علیه السلام: الدّینُ لا یُصلِحُهُ إلَّاالعَقلُ ⁽⁷⁾.

129-عنه علیه السلام: فَقدُ العَقلِ شَقاءٌ ⁽⁸⁾.

130-عنه علیه السلام: لا مَرَضَ أضنی مِن قِلَّةِ العَقلِ ⁽⁹⁾.

131-عنه علیه السلام: لَن یَنجَعَ الأَدَبُ حَتّی یُقارِنَهُ العَقلُ ⁽¹⁰⁾.

132-الإمام الحسن علیه السلام: اعلَموا أنَّ العَقلَ حِرزٌ وَالحِلمَ زینَةٌ ⁽¹¹⁾.

133-الإمام الکاظم علیه السلام -لِهِشامِ بنِ الحَکَمِ-:یا هِشامُ،إنَّ لُقمانَ قالَ لِابنِهِ:یا بُنَیَّ،إنَّ الدُّنیا بَحرٌ عَمیقٌ،قَد غَرِقَ فیها عالَمٌ کَثیرٌ،فَلتَکُن سَفینَتُکَ فیها تَقوَی اللّهِ، وحَشوُهَا الإِیمانَ،وشِراعُهَا التَّوَکُّلَ،وقَیِّمُهَا العَقلَ،ودَلیلُهَا العِلمَ، وسُکّانُهَا الصَّبرَ ⁽¹²⁾.

122.امام علی علیه السلام: هر چیزی را نهایتی است و نهایتِ انسان،خرد است.

123.امام علی علیه السلام: خداوند سبحان،خردِ استوار و کار درست را دوست می‌دارد.

124.امام علی علیه السلام: خرد،فریب نمی‌خورد.

125.امام علی علیه السلام: خرد،درمان [دردها] است.

126.امام علی علیه السلام: خرد،شمشیری بُرنده است.

127.امام علی علیه السلام: هیچ نداری‌یی،بدتر از نداشتن عقل نیست.

128.امام علی علیه السلام: دین را جز خرد،اصلاح نمی‌کند.

129.امام علی علیه السلام: از دست دادن خرد،بدبختی است.

130.امام علی علیه السلام: هیچ بیماری‌یی،تنْ سوزتر از کمْ خردی نیست.

131.امام علی علیه السلام: ادبْ سودمند نیست؛مگر با خرد همراه گردد.

132.امام حسن علیه السلام: آگاه باشید که خرد،نگه‌دارنده است و بردباریْ زینت.

133.امام کاظم علیه السلام -به هشام-:ای هشام! لقمان به فرزندش فرمود:«فرزندم! دنیا دریایی ژرف است که خلقی بسیار در آن غرق شدند.پس تلاش کن در این دریا کشتی‌ات تقوای خداوند،ساحل آنْ ایمان،بادبانش توکّل [بر خدا]، ناخدایش خرد،راهنمایش دانش و سُکّانش شکیبایی باشد».

الفصل الثّالث:التَّعَقُّل

1/3 التَّأکیدُ عَلَی التَّعَقُّلِ

الکتاب

کَذلِکَ یُبَیِّنُ اللّهُ لَکُمْ آیاتِهِ لَعَلَّکُمْ تَعْقِلُونَ ⁽¹⁾

البقرة:242. [1]

وَ هُوَ الَّذِی یُحْیِی وَ یُمِیتُ وَ لَهُ اخْتِلافُ اللَّیْلِ وَ النَّهارِ أَ فَلا تَعْقِلُونَ ⁽²⁾.

کَذلِکَ یُحْیِ اللّهُ الْمَوْتی وَ یُرِیکُمْ آیاتِهِ لَعَلَّکُمْ تَعْقِلُونَ ⁽³⁾.

لَقَدْ أَنْزَلْنا إِلَیْکُمْ کِتاباً فِیهِ ذِکْرُکُمْ أَ فَلا تَعْقِلُونَ ⁽⁴⁾.

134-رسول اللّه صلی الله علیه و آله: استَرشِدُوا العَقلَ تَرشُدوا،ولا تَعصوهُ فَتَندَموا ⁽⁵⁾.

فصل سوم:خرد ورزی

1/3 اهتمام بر خردورزی

قرآن

بدین گونه،خداوند آیات خود را برای شما بیان می‌کند،باشد که بیندیشید؛و اوست آن کس که شما را در زمین پدید آورد،و به سوی اوست که گردآورده خواهید شد.

این گونه‌خدا مردگان‌را زنده می‌کند و آیات خود را به شما می‌نمایاند؛باشد که بیندیشید.در حقیقت،ما کتابی به سوی شما نازل کردیم که یاد شما در آن است؛آیا نمی‌اندیشید؟

ر.ک:بقره:164،انعام:32 و 151،اعراف:169،هود:51،یوسف:2 و 109،رعد:4،

نحل:12 و 67،حجّ:46،نور:61،قصص:60،عنکبوت:35،روم:24 و 28، یس:62 و 68،ص:29،غافر:67 و 70،زخرف:3،جاثیه:5 و 13،حدید:13.

حدیث

134.پیامبر صلی الله علیه و آله: از خرد راهنمایی بگیرید تا به رشد برسید،و نافرمانی خرد مکنید که پشیمان می‌شوید.

135-عنه صلی الله علیه و آله: لَم یُعبَدِ اللّهُ عز و جل بِشَیءٍ أفضَلَ مِنَ العَقلِ ⁽¹⁾

الخصال:17/433 عن سلیمان بن خالد،روضة الواعظین:12 کلاهما عن الإمام الباقر علیه السلام،علل الشرایع:11/116 عن علیّ الأشعری رفعه،تنبیه الخواطر:112/2،المواعظ العددیّة:368 والثلاثة الأخیرة نحوه.

136-عنه صلی الله علیه و آله: سَیِّدُ الأَعمالِ فِی الدّارَینِ العَقلُ ⁽²⁾.

137-ابنُ عُمَر عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله أنَّهُ تَلا تَبارَکَ الَّذِی بِیَدِهِ الْمُلْکُ حَتّی بَلَغَ قَولَهُ أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً ثُمَّ قالَ:أیُّکُم أحسَنُ عَمَلًا فَهُوَ أحسَنُ عَقلًا،وأورَعُ عَن مَحارِمِ اللّهِ، وأسرَعُهُم فی طاعَةِ اللّهِ تَعالی ⁽³⁾.

138-رسول اللّه صلی الله علیه و آله -فی وَصِیَّتِهِ إلَی ابنِ مَسعودٍ-:یَابنَ مَسعودٍ،إذا عَمِلتَ عَمَلًا فَاعمَل بِعِلمٍ وعَقلٍ،وإیّاکَ وأن تَعمَلَ عَمَلًا بِغَیرِ تَدَبُّرٍ وعِلمٍ،فَإِنَّهُ جَلَّ جَلالُهُ یَقولُ: وَ لا تَکُونُوا کَالَّتِی نَقَضَتْ غَزْلَها مِنْ بَعْدِ قُوَّةٍ أَنْکاثاً ⁽⁴⁾.

139-عنه صلی الله علیه و آله: خِیارُکُم فِی الجاهِلِیَّةِ خِیارُکُم فِی الإِسلامِ إذا فَقِهوا ⁽⁵⁾.

140-عنه صلی الله علیه و آله: سَیِّدُ أهلِ الجَنَّةِ بَعدَ المُرسَلینَ أفضَلُهُم عَقلًا،وأفضَلُ النّاسِ أعقَلُ النّاسِ ⁽⁶⁾.

141-عنه صلی الله علیه و آله: یا عَلِیُّ،إذَا اکتَسَبَ النّاسُ مِن أنواعِ البِرِّ لِیَتَقَرَّبوا بِها إلی رَبِّنا فَاکتَسِب أنتَ أنواعَ العَقلِ تَسبِقهُم بِالزَّلفِ وَالقُربَةِ وَالدَّرَجاتِ فِی الدُّنیا وَالآخِرَةِ ⁽⁷⁾.

142-عَطاءٌ: إنَّ ابنَ عَبّاسٍ دَخَلَ عَلی عائِشَةَ فَقالَ:یا امَّ المُؤمِنینَ،أرَأَیتِ الرَّجُلَ یَقِلُّ قِیامُهُ ویَکثُرُ رُقادُهُ،وآخَرُ یَکثُرُ قِیامُهُ ویَقِلُّ رُقادُهُ،أیُّهُما أحَبُّ إلَیکِ؟ قالَت:سَأَلتُ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله کَما سَأَلتَنی،فَقالَ:أحسَنُهُما عَقلًا.فَقُلتُ:یا رَسولَ اللّهِ،إنَّما أسأَلُکَ عَن عِبادَتِهِما؟فَقالَ:یا عائِشَةُ،إنَّما یُسأَلانِ عَن عُقولِهِما،فَمَن کانَ أعقَلَ کانَ أفضَلَ فِی الدُّنیا وَالآخِرَةِ ⁽⁸⁾.

143-أبو أیّوبَ الأَنصارِیُّ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله:إنَّ الرَّجُلَینِ لَیَتَوَجَّهانِ إلَی المَسجِدِ

135.پیامبر صلی الله علیه و آله: بهترین چیزی که با آن بندگی خدا شود،خرد است.

136.پیامبر صلی الله علیه و آله: سرور کارها در هر دو سرایْ خرد است.

137.فرزند عمر از رسول خدا چنین نقل می‌کند:آن حضرت آیۀ «تَبارَکَ الَّذِی بِیَدِهِ الْمُلْکُ» را تا«أیّکم أحسن عملاً»تلاوت کرد و آن‌گاه فرمود:«هر یک از شما که رفتارش نیکوتر باشد،عقلی نیکوتر دارد و بیشتر از گناهان پرهیز می‌کند و در بندگی خدا،شتابان‌تر است».

138.پیامبر صلی الله علیه و آله -در سفارش به ابن‌مسعود-:ای پسر مسعود! هرگاه کاری انجام می‌دهی،برپایۀ دانش و خرد انجام ده.بپرهیز از آنکه بی اندیشه و دانش دست به کاری زنی؛زیرا خداوند بزرگ فرمود:«و مانند آن [زنی] مباشید که رشتۀ خود را پس از محکم بافتن،[یکی یکی] از هم می‌گسست».

139.پیامبر صلی الله علیه و آله: بهترینِ شما در دوران جاهلیت،بهترینِ شما در دوران اسلام است؛ اگر بفهمید.

140.پیامبر صلی الله علیه و آله: سرور بهشتیان پس از پیامبران،خردمندترین آنهاست و برترین مردم،خردمندترین آنهاست.

141.پیامبر صلی الله علیه و آله: ای علی! هرگاه مردم با انجام کارهای نیک به خداوند تقرّب می‌جویند تو خردورزی پیشه ساز که از آنان در قرب به خداوند و کسب رتبه در دنیا و آخرت،پیشی خواهی گرفت.

142.عطا: ابن عباس بر عایشه وارد شد و گفت:«ای امّ المؤمنین! از میان دو انسانی که یکی کم شب زنده‌داری می‌کند و بیشتر می‌خوابد و دیگری که کمتر می‌خوابد و بیشتر شب زنده‌داری می‌کند،کدام را بیشتر دوست می‌داری؟».

عایشه گفت:«من همین پرسش را از رسول خدا کردم»و ایشان فرمود:«آنکه خردمندتر باشد».پرسیدم:«من از عبادت آنان پرسیدم [و شما از خردشان سخن می‌گویی؟]».فرمود:«ای عایشه! آنان به اندازۀ خردشان مورد سؤال قرار می‌گیرند.هرکه خردمندتر باشد،در دنیا و آخرتْ برتر است».

143.ابو ایوب انصاری از پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله نقل می‌کند که فرمود:«دو مرد وارد

فَیُصَلِّیانِ،فَیَنصَرِفُ أحَدُهُما وصَلاتُهُ أوزَنُ مِن احُدٍ،ویَنصَرِفُ الآخَرُ وما تَعدِلُ صَلاتُهُ مِثقالَ ذَرَّةٍ.فَقالَ أبو حُمَیدٍ السّاعِدِیُّ:وکَیفَ یَکونُ ذلِکَ یا رَسولَ اللّهِ؟قالَ:إذا کانَ أحسَنَهُما عَقلًا.قالَ:وکَیفَ یَکونُ ذلِکَ؟قالَ:إذا کانَ أورَعَهُما عَن مَحارِمِ اللّهِ،وأحرَصَهُما عَلَی المُسارَعَةِ إلَی الخَیرِ،وإن کانَ دونَهُ فِی التَّطَوُّعِ ⁽¹⁾

حلیة الأولیاء:362/1، [1]الفردوس:4604/212/3،المعجم الکبیر:3970/149/4 وفیهما إلی«مثقال ذرّة».

144-اللّهُ تبارک تَعالی -فی حَدیثِ المِعراجِ-:یا أحمَدُ،اِستَعمِل عَقلَکَ قَبلَ أن یَذهَبَ،فَمَنِ استَعمَلَ عَقلَهُ لا یُخطِئُ ولا یَطغی ⁽²⁾.

145-الإمام علیّ علیه السلام: فَضلُ فِکرٍ وتَفَهُّمٍ أنجَعُ مِن فَضلِ تَکرارٍ ودِراسَةٍ ⁽³⁾.

146-عنه علیه السلام: استَرشِدِ العَقلَ وخالِفِ الهَوی تَنجَح ⁽⁴⁾.

147-عنه علیه السلام: العَقلُ رَقِیٌّ إلی عِلِّیّینَ ⁽⁵⁾.

148-عنه علیه السلام: مَرتَبَةُ الرَّجُلِ بِحُسنِ عَقلِهِ ⁽⁶⁾.

149-عنه علیه السلام: کَمالُ المَرءِ عَقلُهُ،وقیمَتُهُ فَضلُهُ ⁽⁷⁾.

150-عنه علیه السلام: کَمالُ الإِنسانِ العَقلُ ⁽⁸⁾.

151-عنه علیه السلام: الجَمالُ فِی اللِّسانِ،وَالکَمالُ فِی العَقلِ ⁽⁹⁾.

152-عنه علیه السلام: یَتَفاضَلُ النّاسُ بِالعُلومِ وَالعُقولِ لا بِالأَموالِ وَالاُصولِ ⁽¹⁰⁾.

153-عنه علیه السلام: إنَّ الزُّهدَ فِی الجَهلِ بِقَدرِ الرَّغبَةِ فِی العَقلِ ⁽¹¹⁾.

154-عنه علیه السلام: لا یَغُشُّ العَقلُ مَنِ استَنصَحَهُ ⁽¹²⁾.

155-عنه علیه السلام: مَنِ استَعانَ بِالعَقلِ سَدَّدَهُ ⁽¹³⁾.

مسجد می‌شوند و نماز می‌گذارند،آن گاه باز می‌گردند؛حال آنکه نماز یکی به اندازۀ کوه احُد وزن دارد و نماز دیگری،همسنگ ذرّه‌ای نیست».ابوحمید ساعدی پرسید:«چگونه چنین می‌شود،ای رسول خدا؟».فرمود:«اگر یکی خردمندتر باشد».باز پرسید:«چگونه می‌شود؟».فرمود:«اگر یکی در مقابل گناهان خودْ نگه‌دارتر باشد و در انجام دادن خوبی‌ها شتاب و ولع بیشتری به خرج دهد،گرچه در امور مستحبّی از دیگری پایین‌تر باشد».

144.خداوند -در حدیث معراج خطاب به پیامبر-:ای احمد! پیش از آنکه خردت را از دست دهی،آن را به کار گیر.هر آن‌کس که عقلش را به کار گیرد،نلغزد و طغیان نورزد.

145.امام علی علیه السلام: اندیشه ورزی و تفکّر بسیار،از تکرار و آموختن،سودمندتر است.

146.امام علی علیه السلام: از خرد،راهنمایی بگیر و با میل نفسانی مخالفت کن تا پیروز شوی.

147.امام علی علیه السلام: خرد،نردبان علّیین است.

148.امام علی علیه السلام: مرتبۀ آدمی به اندازۀ خرد اوست.

149.امام علی علیه السلام: کمال آدمیْ به خرد است و بهای او به فضل و دانش.

150.امام علی علیه السلام: کمال آدمیْ به خرد است.

151.امام علی علیه السلام: زیباییْ در زبان است و کمالْ در خرد.

152.امام علی علیه السلام: درجه‌بندی آدمیان به دانش و خرد است،نه به ثروت و ریشه‌ها[ی خانوادگی].

153.امام علی علیه السلام: بی‌میلی به نادانی به اندازۀ رغبت به خردمندی است.

154.امام علی علیه السلام: خرد،هر که را از او خیرخواهی کند،فریب ندهد.

155.امام علی علیه السلام: هر که از خرد کمک بخواهد،او را یاری رساند.

156-عنه علیه السلام: مَنِ استَرفَدَ العَقلَ أرفَدَهُ ⁽¹⁾

غرر الحکم:7925،7756،8295،8282،6434. [1]

157-عنه علیه السلام: مَنِ اعتَبَرَ بِعَقلِهِ استَبانَ ⁽²⁾.

158-عنه علیه السلام: مَن مَلَکَ عَقلَهُ کانَ حَکیمًا ⁽³⁾.

159-عنه علیه السلام: غِطاءُ العُیوبِ العَقلُ ⁽⁴⁾.

160-الإمام الکاظم علیه السلام -لِهِشامِ بنِ الحَکَمِ-:یا هِشامُ،إنَّ اللّهَ تَبارَکَ وتَعالی بَشَّرَ أهلَ العَقلِ وَالفَهمِ فی کِتابِهِ فَقالَ: فَبَشِّرْ عِبادِ الَّذِینَ یَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَیَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ أُولئِکَ الَّذِینَ هَداهُمُ اللّهُ وَ أُولئِکَ هُمْ أُولُوا الْأَلْبابِ ⁽⁵⁾.

یا هِشامُ إنَّ اللّهَ تَبارَکَ وتَعالی أکمَلَ لِلنّاسِ الحُجَجَ بِالعُقولِ،ونَصَرَ النَّبِیّینَ بِالبَیانِ،ودَلَّهُم عَلی رُبوبِیَّتِهِ بِالأَدِلَّةِ،فَقالَ: وَ إِلهُکُمْ إِلهٌ واحِدٌ لا إِلهَ إِلاّ هُوَ الرَّحْمنُ الرَّحِیمُ * إِنَّ فِی خَلْقِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ اخْتِلافِ اللَّیْلِ وَ النَّهارِ وَ الْفُلْکِ الَّتِی تَجْرِی فِی الْبَحْرِ بِما یَنْفَعُ النّاسَ وَ ما أَنْزَلَ اللّهُ مِنَ السَّماءِ مِنْ ماءٍ فَأَحْیا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها وَ بَثَّ فِیها مِنْ کُلِّ دَابَّةٍ وَ تَصْرِیفِ الرِّیاحِ وَ السَّحابِ الْمُسَخَّرِ بَیْنَ السَّماءِ وَ الْأَرْضِ لَآیاتٍ لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ ⁽⁶⁾.

یا هِشامُ قَد جَعَلَ اللّهُ ذلِکَ دَلیلًا عَلی مَعرِفَتِهِ بِأَنَّ لَهُم مُدَبِّرًا،فَقالَ:

وَ سَخَّرَ لَکُمُ اللَّیْلَ وَ النَّهارَ وَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ وَ النُّجُومُ مُسَخَّراتٌ بِأَمْرِهِ إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیاتٍ لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ ⁽⁷⁾.وقالَ: هُوَ الَّذِی خَلَقَکُمْ مِنْ تُرابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ مِنْ عَلَقَةٍ ثُمَّ یُخْرِجُکُمْ طِفْلاً ثُمَّ لِتَبْلُغُوا أَشُدَّکُمْ ثُمَّ لِتَکُونُوا شُیُوخاً وَ مِنْکُمْ مَنْ یُتَوَفّی مِنْ قَبْلُ وَ لِتَبْلُغُوا أَجَلاً مُسَمًّی وَ لَعَلَّکُمْ تَعْقِلُونَ ⁽⁸⁾وقالَ:وَ اخْتِلَفِ الَّیْلِ وَالنَّهَارِ وَ مَآ أَنزَلَ اللَّهُ مِنَ السَّمَآءِ مِن رِّزْقٍ فَأَحْیَا بِهِ الْأَرْضَ

156.امام علی علیه السلام: هر که از عقل راهنمایی گیرد،او را راهنمایی کند.

157.امام علی علیه السلام: آنکه از خردِ خویش پند گیرد،راه یابد.

158.امام علی علیه السلام: هر که مالک خردِ خود شود،فرزانه است.

159.امام علی علیه السلام: خرد،پوشانندۀ عیبهاست.

160.امام کاظم علیه السلام -به هشام بن حکم-:ای هشام! خداوند تبارک و تعالی در کتابش صاحبان خرد و فهم را بشارت داده و فرموده‌است:پس بشارت ده به آن بندگان من که به سخنْ گوش فرا می‌دهند و بهترین آن را پیروی می‌کنند؛ اینان‌اند که خدایشان راه نموده و اینان‌اند همان خردمندان.

ای هشام ! خداوند تعالی دلائلش را با خرد،کامل کرد،و پیامبران را با سخنوری یاری رسانید،و با برهان،آنان را به ربوبیّت الهی راهنمایی ساخت.

خداوند [درکتابش] فرمود:«ومعبود شما،معبود یگانه‌ای‌است که جز او هیچ معبودی‌نیست؛[و اوست] بخشایشگر مهربان».راستی که در آفرینش آسمانها و زمین،و در پیِ یکدیگر آمدن شب و روز،و کشتی‌هایی که در دریا روان‌اند، با آنچه به مردم می‌رساند؛و [همچنین] آبی که خدا از آسمان فرو فرستاده و با آن،زمین را پس از مردنش زنده گردانیده و در آن،هرگونه جنبنده‌ای پراکنده؛و [نیز در] گردانیدن بادها و ابری که میان آسمان و زمین آرمیده است،برای گروهی که می‌اندیشند،واقعاً نشانه‌هایی [گویا] وجود دارد.

ای هشام ! خداوند این را نشانه قرار داد برای شناختنش به عنوان مدبّر.

پس [او در کتابش] فرمود:«و شب و روز و خورشید و ماه را برای شما رام گردانید،و ستارگانْ به فرمان او مسخّر شده‌اند.مسلماً در این [امور]،برای مردمی که تعقّل می‌کنند،نشانه‌هاست».و فرمود:«او همان کسی است که شما را از خاکی آفرید؛سپس از نطفه‌ای؛آن‌گاه از علقه‌ای؛و بعد شما را [به صورت] کودکی برمی‌آورد،تا به کمال قوّت خود برسید و تا سالمند شوید؛و از میان شما کسی است که مرگ پیش‌رس می‌یابد،و [بالاخره] تا به مدّتی که مقرّر است،برسید،و امید که در اندیشه فرو روید»و فرمود:«راستی که در پیِ یکدیگر آمدنِ شب و روز و آنچه خدا از روزی از آسمان فرود آورده و به

بَعْدَ مَوْتِهَا وَ تَصْرِیفِ الرِّیَحِ وَالسَّحَابِ الْمُسَخَّرِ بَیْنَ السَّمَآءِ وَ الْأَرْضِ لَأَیَتٍ لِّقَوْمٍ یَعْقِلُونَ ⁽¹⁾

مضمون مأخوذ من الآیة 164 من سورة البقرة [1]ومن الآیة 5 من سورة الجاثیة. [2]

قُلْ تَعالَوْا أَتْلُ ما حَرَّمَ رَبُّکُمْ عَلَیْکُمْ أَلاّ تُشْرِکُوا بِهِ شَیْئاً وَ بِالْوالِدَیْنِ إِحْساناً وَ لا تَقْتُلُوا أَوْلادَکُمْ مِنْ إِمْلاقٍ نَحْنُ نَرْزُقُکُمْ وَ إِیّاهُمْ وَ لا تَقْرَبُوا الْفَواحِشَ ما ظَهَرَ مِنْها وَ ما بَطَنَ وَ لا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِی حَرَّمَ اللّهُ إِلاّ بِالْحَقِّ ذلِکُمْ وَصّاکُمْ بِهِ لَعَلَّکُمْ تَعْقِلُونَ ⁽⁵⁾.وقالَ: هَلْ لَکُمْ مِنْ ما مَلَکَتْ أَیْمانُکُمْ مِنْ شُرَکاءَ فِی ما رَزَقْناکُمْ فَأَنْتُمْ فِیهِ سَواءٌ تَخافُونَهُمْ کَخِیفَتِکُمْ أَنْفُسَکُمْ کَذلِکَ نُفَصِّلُ الْآیاتِ لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ ⁽⁶⁾...

یا هِشامُ،ما بَعَثَ اللّهُ أنبِیاءَهُ ورُسُلَهُ إلی عِبادِهِ إلّالِیَعقِلوا عَنِ اللّهِ، فَأَحسَنُهُمُ استِجابَةً أحسَنُهُم مَعرِفَةً،وأعلَمُهُم بِأَمرِ اللّهِ أحسَنُهُم عَقلًا، وأکمَلُهُم عَقلًا أرفَعُهُم دَرَجَةً فِی الدُّنیا وَالآخِرَةِ ⁽⁷⁾.

161-جابِرُ بنُ عَبدِاللّهِ: إنَّ النَّبیَّ صلی الله علیه و آله تَلا هذِهِ الآیَةَ«وَتِلْکَ الأمثلُ نَضْرِبُهَا لِلنَّاسِ وَمَا یَعْقِلُهَآ إِلَّا الْعلِمُونَ»قالَ:العالِمُ الَّذی عَقَلَ عَنِ اللّهِ عَزَّوجَلَّ فَعَمِلَ بِطاعَتِهِ واجتَنَبَ سَخَطَهُ ⁽⁸⁾.

162-رسول اللّه صلی الله علیه و آله: قَسَمَ اللّهُ تَعالی العَقلَ عَلی ثَلاثَةِ أجزاءٍ فَمَن کُنَّ فیهِ کَمُلَ عَقلُهُ، ومَن لَم یَکُنَّ فیهِ فَلا عَقلَ لَهُ:حُسنُ المَعرِفَةِ بِاللّهِ،وحُسنُ الطّاعَةِ لَهُ،

[وسیلۀ] آن،زمین را پس از مرگش زنده گرانیده است؛و [همچنین در] گردش بادها و ابری که در میان آسمان و زمین آرمیده است،برای گروهی که می‌اندیشند، واقعاً نشانه‌هایی [گویا] وجود دارد.

و فرمود:«[خدا] زمین را پس از مرگش زنده می‌گرداند.به راستی آیات [خود] را برای شما روشن گردانیده‌ایم؛باشد که بیندیشید».و فرمود:«و باغهایی از انگور و کشتزارها و درختان خرما؛چه از یک ریشه و چه از غیر یک ریشه که با یک آبْ سیراب می‌گردند،و [با این همه] برخی از آنها را در میوه [از حیث مزه و نوع و کیفیت] بر برخی دیگر،برتری می‌دهیم».

و فرمود:«و از نشانه‌های او [اینکه] برقی را برای شما بیم‌آور و امید بخش می‌نمایاند،و از آسمان،به‌تدریج آبی فرو می‌فرستد که به وسیلۀ آن،زمین را پس از مرگش زنده می‌گرداند.در این [امر هم] برای مردمی که تعقّل می‌کنند،قطعاً نشانه‌هایی است».

و فرمود:«بگو بیایید تا آنچه را پروردگارتان بر شما حرام کرده،برای شما بخوانم:چیزی را با او شریک قرار مدهید،و به پدر و مادرتان احسان کنید،و فرزندان خود را از بیم تنگدستی مکشید؛ما شما و آنان را روزی می‌رسانیم؛و به کارهای زشت-چه علنی آن و چه پوشیده[اش]-نزدیک مشوید،و نفسی را که خدا حرام گردانیده،جز به حق مکشید.اینهاست که [خدا] شما را به [انجام دادن] آن سفارش کرده است؛باشد که بیندیشید».

و فرمود:«آیا در آنچه به شما روزی داده‌ایم،شریکانی از بردگانتان دارید که در آن [مال با هم] مساوی باشید و همان طور که شما از یکدیگر بیم دارید،از آنها بیم داشته باشید؟این گونه،آیات خود را برای مردمی‌که می‌اندیشند،به تفصیل بیان می‌کنیم».

ای هشام! خداوند،پیامبران و رسولان را به سوی بندگان فرستاد تا از خداوند، شناختْ پیدا کنند.بهترین پاسخ دهندگان به دعوت پیامبران،کسانی‌اند که خدا را بهتر بشناسد،و داناترین مردم به فرمان خداوند،خردمندترین آنهاست،و خردمندان،رتبه‌هایی عالی در دنیا و آخرت دارند.

161.جابر بن عبداللّه: رسول خدا این آیه را خواند:«و این مَثَلها را برای مردم می‌زنیم و جز دانشوران،آن را در نمی‌یابند».[آن گاه] فرمود:«دانشور،کسی است که دریافتی از خدایِ عزّوجل دارد؛از فرمانهایش پیروی می‌کند واز خشم او دوری می‌گزیند».

162.پیامبر صلی الله علیه و آله: خدای متعال،خرد را بر سه پاره تقسیم کرد،هر که آن سه پاره را دارا شود،خردش کامل است و آنکه از آن بی‌بهره است،خردمند نیست.شناختی نیکو

وحُسنُ الصَّبرِ عَلی أمرِهِ عَزَّوجَلَّ ⁽¹⁾

تیسیر المطالب:146،148،156،164،313،146. [1]

163-عنه صلی الله علیه و آله: کَم مِن عاقِلٍ عَقَلَ عَنِ اللّهِ أمرَهُ وهُوَ حَقیرٌ عِندَ النّاسِ ذَمیمُ المَنظَرِ یَنجو غَدًا،وکَم مِن ظَریفِ اللِّسانِ جَمیلِ المَنظَرِ عِندَ النّاسِ یَهلِکُ غَدًا فِی القِیامَةِ ⁽²⁾.

164-عنه صلی الله علیه و آله: ما تَمَّ دینُ إنسانٍ قَطُّ حَتّی یَتِمَّ عَقلُهُ ⁽³⁾.

165-عنه صلی الله علیه و آله: جَدَّ المَلائِکَةُ واجتَهَدوا فی طاعَةِ اللّهِ بِالعَقلِ،وجَدَّ المُؤمِنونَ من بَنی آدَمَ واجتَهَدوا فی طَاعَةِ اللّهِ عَلی قَدرِ عُقولِهِم فَأعمَلُهُم بِطاعَةِ اللّهِ أوفَرُهُم عَقلًا ⁽⁴⁾.

166-اِبنُ عَبّاسٍ رَفَعَهُ إلَی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله قالَ:أفضَلُ النّاسِ أعقَلُ النّاسِ،قالَ ابنُ عَبّاسٍ:وذلِکَ نَبِیُّکُم صلی الله علیه و آله ⁽⁵⁾.

167-الإمام الصادق علیه السلام: ما أنتُم وَالبَراءَةُ؛یَبرَأُ بَعضُکُم مِن بَعضٍ ! إنَّ المُؤمِنینَ بَعضُهُم أفضَلُ مِن بَعضٍ،وبَعضُهُم أکثَرُ صَلاةً مِن بَعضٍ،وبَعضُهُم أنفَذُ بَصَراً مِن بَعضٍ،وَهِیَ الدَّرَجاتُ ⁽⁶⁾.

از خداوند،نیکْ فرمانبرداری و پایداری شایسته بر دستورهای خداوند عزّوجل.

163.پیامبر صلی الله علیه و آله: چه بسیار خردمندانی که دستورهای خداوند را [به نیکی] دریافته‌اند؛ولی نزد مردم،خوار و زشت منظرند،امّا در آینده رستگار می‌شوند؛وچه بسیار سخنورانِ زیبا رویی نزد مردم هستند که در قیامت به هلاکت می‌افتند.

164.پیامبر صلی الله علیه و آله: دینداری آدمی هرگز به کمال نرسد،جز آنکه خردش کامل گردد.

165.پیامبر صلی الله علیه و آله: فرشتگان،با خرد در راه فرمانبرداری خداوند،کوشش و تلاش کردند و انسانهای مؤمن نیز به اندازۀ عقلشان در راه طاعت خداوند کوشش و تلاش کردند.حقیقتاً بیشترین فرمانبرداران از دستورهای خداوند،بیشترین برخوردارانِ از خردند.

166.پیامبر صلی الله علیه و آله -ابن عباس از ایشان نقل می‌کند-:«برترین مردم،خردمندترین آنهاست»ابن عباس گفت:«و آن،پیامبر شماست».

167.امام صادق علیه السلام: شما را چه به دوری جستن،که برخی از شما از برخی دیگر دوری می‌جویید.بعضی از مؤمنان از برخی برترند،برخی نمازشان بیشتر است،و برخی نگاهی نافذتر دارند؛و این است معنای رتبه‌ها.

ر.ک:ص 51«ارزش خرد»/ص 123«نشانه‌های خرد».

یادآوری:

همۀ آیات و روایاتی که مردم را به تفکّر،تدبّر،تذکّر،تفقّه و بصیرت دعوت می‌کنند،بر تعقّل و نقش آن در شناخت و انتخاب مسیرِ صحیح زندگیْ تأکید دارند.

2/3 التَّحذیرُ مِن تَرکِ التَّعَقُّلِ

الکتاب

وَ لَقَدْ ذَرَأْنا لِجَهَنَّمَ کَثِیراً مِنَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ لَهُمْ قُلُوبٌ لا یَفْقَهُونَ بِها وَ لَهُمْ أَعْیُنٌ لا یُبْصِرُونَ بِها وَ لَهُمْ آذانٌ لا یَسْمَعُونَ بِها أُولئِکَ کَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ أُولئِکَ هُمُ الْغافِلُونَ ⁽¹⁾

الأعراف:179. [1]

وَ یَجْعَلُ الرِّجْسَ عَلَی الَّذِینَ لا یَعْقِلُونَ ⁽²⁾.

وَ مَنْ کانَ فِی هذِهِ أَعْمی فَهُوَ فِی الْآخِرَةِ أَعْمی وَ أَضَلُّ سَبِیلاً ⁽³⁾.

أُفٍّ لَکُمْ وَ لِما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّهِ أَ فَلا تَعْقِلُونَ ⁽⁴⁾.

وَ قالُوا لَوْ کُنّا نَسْمَعُ أَوْ نَعْقِلُ ما کُنّا فِی أَصْحابِ السَّعِیرِ ⁽⁵⁾.

وَ الَّذِینَ کَفَرُوا لَهُمْ نارُ جَهَنَّمَ لا یُقْضی عَلَیْهِمْ فَیَمُوتُوا وَ لا یُخَفَّفُ عَنْهُمْ مِنْ عَذابِها کَذلِکَ نَجْزِی کُلَّ کَفُورٍ* وَ هُمْ یَصْطَرِخُونَ فِیها رَبَّنا أَخْرِجْنا نَعْمَلْ صالِحاً غَیْرَ الَّذِی کُنّا نَعْمَلُ أَ وَ لَمْ نُعَمِّرْکُمْ ما یَتَذَکَّرُ فِیهِ مَنْ تَذَکَّرَ وَ جاءَکُمُ النَّذِیرُ فَذُوقُوا فَما لِلظّالِمِینَ مِنْ نَصِیرٍ ⁽⁶⁾.

أَمْ تَحْسَبُ أَنَّ أَکْثَرَهُمْ یَسْمَعُونَ أَوْ یَعْقِلُونَ إِنْ هُمْ إِلاّ کَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ سَبِیلاً ⁽⁷⁾.

168-رسول اللّه صلی الله علیه و آله: استَرشِدُوا العَقلَ تَرشُدوا،ولا تَعصوهُ فَتَندَموا ⁽⁸⁾.

169-الإمام علیّ علیه السلام: مَن عَجَزَ عَن حاضِرِ لُبِّهِ فَهُوَ عَن غائِبِهِ أعجَزُ ⁽⁹⁾.

2/3 زنهار از کنار نهادن خردورزی

قرآن

و در حقیقت،بسیاری از جنّیان و آدمیان را برای دوزخ آفریده‌ایم؛[چرا که] دلهایی دارند که با آن [حقایق را] دریافت نمی‌کنند،و چشمانی دارند که با آنها نمی‌بینند،و گوشهایی دارند که با آنها نمی‌شنوند.آنان،همانند چارپایان،بلکه گمراه‌ترند.[آری،] آنها همان غافل ماندگان‌اند؛و [خدا] بر کسانی که نمی‌اندیشند،پلیدی را قرار می‌دهد.

و هر که در این [دنیا] کورْ [دل] باشد،در آخرت [هم] کور [دل] و گمراه‌تر خواهد بود.

اف بر شما و بر آنچه غیر از خدا می‌پرستید ! مگر نمی‌اندیشید؟

و گویند:اگر شنیده [و پذیرفته] بودیم یا تعقّل کرده بودیم،در [میان] دوزخیان نبودیم.

و[لی] کسانی که کافر شده‌اند،آتش جهنّم برای آنان خواهد بود.حکم به مرگْ بر ایشان [جاری] نمی‌شود،تا بمیرند و نه عذابِ آن از ایشان کاسته شود.[آری،] هر ناسپاسی را چنین کیفر می‌دهیم؛و آنان در آنجا فریاد برمی‌آورند:«پروردگارا ! ما را بیرون بیاور،تا غیر از آنچه می‌کردیم،کار شایسته کنیم».مگر شما را [آن قدر] عمر دراز ندادیم که هرکس باید در آن عبرت گیرد،عبرت می‌گرفت،و [آیا] برای شما هشدار دهنده نیامد؟پس بچشید که برای ستمگران یاوری نیست.

یا گمان داری که بیشترشان می‌شنوند یا می‌اندیشند؟آنان جز مانند ستوران نیستند؛بلکه گمراه‌ترند.

ر.ک:بقره:44 و 76،آل عمران:65،یونس:16،عنکبوت:35 و 43،

صافات:138،فاطر:37،جاثیه:23،احقاف:26.

حدیث

168.پیامبر صلی الله علیه و آله: از خردْ راهنمایی بگیرید تا به رُشد رسید و نافرمانی خرد مکنید که پشیمان می‌شوید.

169.امام علی علیه السلام: آنکه از به کار گرفتن خرد،ناتوان است،از به دست آوردن آن، ناتوان‌تر است.

170-عنه علیه السلام: العاقِلُ یَتَّعِظُ بِالأَدَبِ،وَالبَهائِمُ لا تَرتَدِعُ إلّابِالضَّربِ ⁽¹⁾

غرر الحکم:8209،10352،3444،8701.

171-عنه علیه السلام: إنَّ الزُّهدَ فِی الجَهلِ بِقَدرِ الرَّغبَةِ فِی العَقلِ ⁽²⁾.

172-عنه علیه السلام: مَن قَعَدَ بِهِ العَقلُ قامَ بِهِ الجَهلُ ⁽³⁾.

173-عنه علیه السلام: نَعوذُ بِاللّهِ مِن سُباتِ العَقلِ وقُبحِ الزَّلَلِ ⁽⁴⁾.

174-عنه علیه السلام: مَن لا یَعقِل یَهُن،ومَن یَهُن لا یُوَقَّر ⁽⁵⁾.

175-عنه علیه السلام -فی کلامٍ لَهُ-:أیَّتُهَا النُّفوسُ المُختَلِفَةُ،وَالقُلوبُ المُتَشَتِّتَةُ،الشّاهِدَةُ أبدانُهُم،وَالغائِبَةُ عَنهُم عُقولُهُم،أظأَرُکُم عَلَی الحَقِّ وأنتُم تَنفِرونَ عَنهُ نُفورَ المِعزی مِن وَعوَعَةِ الأَسَدِ ! ⁽⁶⁾

176-عنه علیه السلام -مِن کَلامٍ لَهُ لِأَصحابِهِ-:أیُّهَا القَومُ،الشّاهِدَةُ أبدانُهُمُ،الغائِبَةُ عَنهُم عُقولُهُمُ،المُختَلِفَةُ أهواؤُهُمُ،المُبتَلی بِهِم امَراؤُهُم،صاحِبُکُم یُطیعُ اللّهَ وأنتُم تَعصونَهُ،وصاحِبُ أهلِ الشّامِ یَعصِی اللّهَ وهُم یُطیعونَهُ ! ⁽⁷⁾

177-الإمام الصادق علیه السلام: إذا أرادَ اللّهُ أن یُزیلَ مِن عَبدٍ نِعمَةً کانَ أوَّلُ ما یُغَیِّرُ مِنهُ عَقلَهُ ⁽⁸⁾.

178-الإمام الکاظم علیه السلام -لِهِشامِ بنِ الحَکَمِ-:یا هِشامُ،إنَّ اللّهَ تَبارَکَ وتَعالی أکمَلَ لِلنّاسِ الحُجَجَ بِالعُقولِ...ثُمَّ وَعَظَ أهلَ العَقلِ ورَغَّبَهُم فِی الآخِرَةِ فَقالَ: وَ مَا الْحَیاةُ الدُّنْیا إِلاّ لَعِبٌ وَ لَهْوٌ وَ لَلدّارُ الْآخِرَةُ خَیْرٌ لِلَّذِینَ یَتَّقُونَ أَ فَلا تَعْقِلُونَ ⁽⁹⁾.

یا هِشامُ،ثُمَّ خَوَّفَ الَّذینَ لا یَعقِلونَ عِقابَهُ فَقالَ تَعالی: ثُمَّ دَمَّرْنَا الْآخَرِینَ * وَ إِنَّکُمْ لَتَمُرُّونَ عَلَیْهِمْ مُصْبِحِینَ * وَ بِاللَّیْلِ أَ فَلا تَعْقِلُونَ ⁽¹⁰⁾.

170.امام علی علیه السلام: خردمندانْ از ادب پند گیرند و چارپایانْ جز با کتک،باز داشته نمی‌شوند.

171.امام علی علیه السلام: به اندازه بی‌میلی به نادانی،رغبت و میل به خردمندی حاصل شود.

172.امام علی علیه السلام: هر که خردْ او را فرو نشاند،جهل او را برآورد.

173.امام علی علیه السلام: به خدا پناه می‌بریم از خواب عقل و زشتی لغزشها.

174.امام علی علیه السلام: هر که اندیشه نکند،سَبُک شود و هر که سبک گشت،مورد احترام قرار نگیرد.

175.امام علی علیه السلام: ای مردمان گوناگون و دلهای پراکنده که بدنهایشان حاضر و عقلهایشان از آنها پنهان است ! با مهربانی تمام،شما را به طرف حقّ سوق می‌دهم و از آن می‌گریزید؛مانند رمیدن بز از غرّشِ شیر.

176.امام علی علیه السلام -در پاره‌ای از سخنانش در جمع یاران-:ای گروهی که بدنهایشانْ حاضر،و عقلهایشان از آنها پنهان،و اندیشه‌هاشانْ گوناگون است،و فرمانروایانْ به آنها گرفتار شده‌اند ! امیرِ شما،خدا را اطاعت می‌کند،حال آنکه شما نافرمانی او می‌کنید،و فرماندۀ شام،خدا را نافرمانی می‌کند،حال آنکه اهل شام از او پیروی می‌کنند.

177.امام صادق علیه السلام: هرگاه خداوند اراده کند که نعمتی را از بنده باز ستاند،نخست خردش را دگرگون سازد.

178.امام کاظم علیه السلام -به هشام بن حکم-:ای هشام! خداوند تبارک و تعالی به وسیلۀ عقل،حجّتها را بر انسانها تمام کرد...آن‌گاه،خردمندان را پند داد و آنان را به سوی آخرت ترغیب کرد و فرمود:«و زندگی دنیا جز بازی و سرگرمی نیست،و قطعاً سرای بازپسین برای کسانی که پرهیزکاری می‌کنند،بهتر است؛آیا نمی‌اندیشید؟»

ای هشام! آن‌گاه کسانی را که خرد پیشه نیستند،از عذاب خود ترسانید و فرمود:«سپس،دیگران را هلاک کردیم و در حقیقت،شما بر آنان صبحگاهان و شامگاهان می‌گذرید؛آیا به فکر فرو نمی‌روید؟»؛و فرمود:«ما بر مردم این

وقالَ: إِنّا مُنْزِلُونَ عَلی أَهْلِ هذِهِ الْقَرْیَةِ رِجْزاً مِنَ السَّماءِ بِما کانُوا یَفْسُقُونَ * وَ لَقَدْ تَرَکْنا مِنْها آیَةً بَیِّنَةً لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ ⁽¹⁾

العنکبوت:(34 و 35)، [1]43.

یا هِشامُ،إنَّ العَقلَ مَعَ العِلمِ فَقالَ: وَ تِلْکَ الْأَمْثالُ نَضْرِبُها لِلنّاسِ وَ ما یَعْقِلُها إِلاَّ الْعالِمُونَ ⁽²⁾.

یا هِشامُ،ثُمَّ ذَمَّ الَّذینَ لا یَعقِلونَ فَقالَ: وَ إِذا قِیلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا ما أَنْزَلَ اللّهُ قالُوا بَلْ نَتَّبِعُ ما أَلْفَیْنا عَلَیْهِ آباءَنا أَ وَ لَوْ کانَ آباؤُهُمْ لا یَعْقِلُونَ شَیْئاً وَ لا یَهْتَدُونَ ⁽³⁾.وقالَ: وَ مَثَلُ الَّذِینَ کَفَرُوا کَمَثَلِ الَّذِی یَنْعِقُ بِما لا یَسْمَعُ إِلاّ دُعاءً وَ نِداءً صُمٌّ بُکْمٌ عُمْیٌ فَهُمْ لا یَعْقِلُونَ ⁽⁴⁾.وقالَ: وَ مِنْهُمْ مَنْ یَسْتَمِعُونَ 5إِلَیْکَ أَ فَأَنْتَ تُسْمِعُ الصُّمَّ وَ لَوْ کانُوا لا یَعْقِلُونَ ⁽⁵⁾.وقالَ: أَمْ تَحْسَبُ أَنَّ أَکْثَرَهُمْ یَسْمَعُونَ أَوْ یَعْقِلُونَ إِنْ هُمْ إِلاّ کَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ سَبِیلاً ⁽⁶⁾.وقالَ: لا یُقاتِلُونَکُمْ جَمِیعاً إِلاّ فِی قُریً مُحَصَّنَةٍ أَوْ مِنْ وَراءِ جُدُرٍ بَأْسُهُمْ بَیْنَهُمْ شَدِیدٌ تَحْسَبُهُمْ جَمِیعاً وَ قُلُوبُهُمْ شَتّی ذلِکَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لا یَعْقِلُونَ ⁽⁷⁾.وقالَ: وَ تَنْسَوْنَ أَنْفُسَکُمْ وَ أَنْتُمْ تَتْلُونَ الْکِتابَ أَ فَلا تَعْقِلُونَ ⁽⁸⁾.

یا هِشامُ،ثُمَّ ذَمَّ اللّهُ الکَثرَةَ فَقالَ: وَ إِنْ تُطِعْ أَکْثَرَ مَنْ فِی الْأَرْضِ یُضِلُّوکَ عَنْ سَبِیلِ اللّهِ ⁽⁹⁾.وقالَ: وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ لَیَقُولُنَّ اللّهُ قُلِ الْحَمْدُ لِلّهِ بَلْ أَکْثَرُهُمْ لا یَعْلَمُونَ ⁽¹⁰⁾.وقالَ: وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ نَزَّلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَحْیا بِهِ الْأَرْضَ مِنْ بَعْدِ مَوْتِها لَیَقُولُنَّ اللّهُ قُلِ الْحَمْدُ لِلّهِ بَلْ أَکْثَرُهُمْ لا یَعْقِلُونَ ⁽¹¹⁾.

یا هِشامُ،ثُمَّ مَدَحَ القِلَّةَ فَقالَ: وَ قَلِیلٌ مِنْ عِبادِیَ الشَّکُورُ ⁽¹²⁾.وقالَ:

شهر به [سزای] گناهی که می‌کردند،عذابی از آسمان فرو خواهیم فرستاد،و از آن [شهر سوخته] برای مردمی که می‌اندیشند؛نشانه‌ای روشن باقی گذاشتیم».

ای هشام ! خرد با دانش همراه است؛پس خداوند فرمود:«و این مَثَلْها را برای مردم می‌زنیم؛و[لی] جز دانشورانْ آنها را درنیابند».

ای هشام ! پس خداوند کسانی را که تعقّل نمی‌کنند،سرزنش کرده و فرموده است:«و چون به آنان گفته شود:«از آنچه خدا نازل کرده است،پیروی کنید، می‌گویند:نه،بلکه از چیزی که پدران خود را بر آن یافته‌ایم،پیروی می‌کنیم.آیا هر چند پدرانشان چیزی را درک نمی‌کرده و به راه صواب نمی‌رفته‌اند [باز هم در خور پیروی هستند]؟»

و [خداوند] فرمود:«و مَثَل [دعوت کنندۀ] کافران،مَثَل کسی است که حیوانی را که جز صدا و ندایی [مبهم،چیزی] نمی‌شنود،بانگ می‌زند.[آری،] کرند، لال‌اند،کورند [و] درنمی‌یابند»؛و فرمود:«و برخی از آنان،کسانی‌اند که به تو گوش فرا می‌دهند.آیا تو کران را-هر چند درنیابند-شنوا خواهی کرد؟»

و [خداوند] فرمود:«آیا گمان داری که بیشترشان می‌شنوند یا می‌اندیشند؟ آنان جز مانند ستوران نیستند،بلکه گمراه‌ترند»؛و فرمود:«[آنان،به صورت] دسته جمعی،جز در قریه‌هایی که دارای استحکامات‌اند،یا از پشت دیوارها با شما نخواهند جنگید.جنگشان میان خودشان سخت است.آنان را متّحد می‌پنداری؛ و[لی] دلهایشان پراکنده است؛زیرا آنان مردمانی‌اند که نمی‌اندیشند»؛و فرمود:

«و خود را فراموش می‌کنید،با اینکه شما کتاب [خدا] را می‌خوانید؟آیا [هیچ] نمی‌اندیشید؟»

ای هشام ! خداوند،بیشتری را سرزنش کرد و فرمود:«و اگر از بیشتر کسانی که در [این سر]زمین هستند،پیروی کنی،تو را از راه خدا گمراه می‌کنند»؛و فرمود:

«و اگر از آنها بپرسی چه کسی آسمانها و زمین را آفریده است،مسلّماً خواهند گفت:خدا.بگو:ستایشْ از آنِ خداست؛ولی بیشترشان نمی‌دانند»؛و فرمود:«و اگر از آنان بپرسی چه کسی از آسمان،آبی فرو فرستاده و زمین را پس از مرگش به وسیلۀ آن زنده گردانیده است،حتماً خواهند گفت:خدا.بگو:ستایش از آنِ خداست،با این همه،بیشترشان نمی‌اندیشند».

ای هشام ! سپس خداوند،کمی را ستود و فرمود:«و از بندگان من،اندکی سپاسگزارند»؛و فرمود:«و اینها بسْ اندک‌اند»؛و فرمود:«و مردی مؤمن از خاندان

وَ قَلِیلٌ ما هُمْ ⁽¹⁾

ص:24.

179-الإمام الرضا علیه السلام: لا یُعبَأُ بِأَهلِ الدّینِ مِمَّن لا عَقلَ لَهُ ⁽⁷⁾.

180-إسحاقُ بنُ عَمّارٍ عَن أبی عَبدِاللّهِ علیه السلام:قُلتُ لَهُ:جُعِلتُ فِداکَ،إنَّ لی جارًا کَثیرَ الصَّلاةِ کَثیرَ الصَّدَقَةِ کَثیرَ الحَجِّ لا بَأسَ بِهِ.

فَقالَ:یا إسحاقُ،کَیفَ عَقلُهُ؟

قُلتُ لَهُ:جُعِلتُ فِداکَ،لَیسَ لَهُ عَقلٌ.

فَقالَ:لا یُرتَفَعُ بِذلِکَ مِنهُ ⁽⁸⁾.

3/3 حُجِّیَّةُ العَقلِ

181-رسول اللّه صلی الله علیه و آله: کُن مَعَ الحَقِّ حَیثُ کانَ،ومَیِّز مَا اشتَبَهَ عَلَیکَ بِعَقلِکَ فَإِنَّ حُجَّةَ اللّهِ عَلَیکَ وَدیعَةٌ فیکَ وبَرَکاتُهُ عِندَکَ ⁽⁹⁾.

182-الإمام علیّ علیه السلام: العَقلُ رَسولُ الحَقِّ ⁽¹⁰⁾.

183-عنه علیه السلام: العَقلُ شَرعٌ مِن داخِلٍ،وَالشَّرعُ عَقلٌ مِن خارِجٍ ⁽¹¹⁾.

184-الإمام الصادق علیه السلام: حُجَّةُ اللّهِ عَلَی العِبادِ النَّبِیُّ،وَالحُجَّةُ فیما بَینَ العِبادِ وبَینَ اللّهِ

فرعون که ایمان خود را نهان می‌داشت،گفت:آیا مردی را می‌کُشید که می‌گوید پروردگار من خداست؟

و [خداوند] فرمود:«کسانی ایمان آورده‌اند،و با او جز [عدّۀ] اندکی ایمان نیاورده بودند»؛و فرمود:«لیکن بیشتر آنان نمی‌دانند»؛و فرمود:«بیشتر آنان نمی‌اندیشند».

179.امام رضا علیه السلام: به دینداران بی‌خرد،اعتنا نمی‌شود.

180.اسحاق بن عمّار: به امام صادق علیه السلام عرض کردم:«جانم فدایت ! همسایه‌ای دارم که بسیار نماز می‌خواند،بسیار صدقه می‌دهد،بسیار حج به جای می‌آورد و مردی درستکار است».فرمود:«ای اسحاق ! عقل او چگونه است؟».گفتم:

«جانم به قربانت! از خرد بی‌بهره است».فرمود:«به همین جهت،این اعمالش پذیرفته نمی‌شود».

ر.ک:ص 271«سرزنش نادان».

3/3 حجّیت خرد

181.پیامبر صلی الله علیه و آله: ای علی! با حقّ باش،هرجا که باشد و کارهای شبهه‌ناک را با عقلت جدا ساز؛زیرا خرد،حجّت خدا بر تو و امانت او نزد تو و برکت الهی در پیش توست.

182.امام علی علیه السلام: خرد،فرستادۀ حقّ است.

183.امام علی علیه السلام: خرد،شریعت درونی و شریعت،عقل بیرونی است.

184.امام صادق علیه السلام: حجّت خداوند بر بندگان،پیامبر است و حجّت بین بندگان و

العَقلُ ⁽¹⁾

الکافی:22/25/1 [1] عن عبداللّه بن سنان.

185-الإمام الکاظم علیه السلام -لِهِشامِ بنِ الحَکَمِ-:یا هِشامُ،إنَّ للّهِ‌ِ عَلَی النّاسِ حُجَّتَینِ:

حُجَّةً ظاهِرَةً وحُجَّةً باطِنَةً فَأَمَّا الظّاهِرَةُ فَالرُّسُلُ وَالأَنبِیاءُ وَالأَئِمَّةُ علیهم السلام، وأمَّا الباطِنَةُ فَالعُقولُ ⁽²⁾.

186-عنه علیه السلام -أیضًا-:یا هِشامُ،إنَّ اللّهَ تَبارَکَ وتَعالی أکمَلَ لِلنّاسِ الحُجَجَ بِالعُقولِ،ونَصَرَ النَّبِیّینَ بِالبَیانِ،ودَلَّهُم عَلی رُبوبِیَّتِهِ بِالأَدِلَّةِ ⁽³⁾.

187-أبو یَعقوبَ البَغدادِیُّ: قالَ ابنُ السِّکّیتِ لِأَبِی الحَسَنِ علیه السلام:...تَاللّهِ ما رَأَیتُ مِثلَکَ قَطُّ،فَمَا الحُجَّةُ عَلَی الخَلقِ الیَومَ؟قالَ:فَقالَ علیه السلام:العَقلُ،یُعرَفُ بِهِ الصّادِقُ عَلَی اللّهِ فَیُصَدِّقُهُ وَالکاذِبُ عَلَی اللّهِ فَیُکَذِّبُهُ،قالَ:فَقالَ ابنُ السِّکّیتِ:هذا وَاللّهِ هُوَ الجَوابُ ⁽⁴⁾.

4/3 دَورُ العَقلِ فی حِسابِ الأَعمالِ

188-الإمام علیّ علیه السلام: إنَّ اللّهَ عز و جل یُحاسِبُ العِبادَ عَلی قَدرِ ما آتاهُم مِنَ العُقولِ فی دارِ الدُّنیا ⁽⁵⁾.

189-الإمام الباقر علیه السلام -فی ذِکرِ بَعضِ ما أنزَلَ اللّهُ عَلی موسَی بنِ عِمرانَ علیه السلام-:فَانحَطَّ عَلَیهِ الوَحیُ...فَقالَ لَهُ:أنَا اؤاخِذُ عِبادی عَلی قَدرِ ما أعطَیتُهُم مِنَ العَقلِ ⁽⁶⁾.

190-عنه علیه السلام: إنَّما یُداقُّ اللّهُ العِبادَ فِی الحِسابِ یَومَ القِیامَةِ عَلی قَدرِ ما آتاهُم مِنَ العُقولِ فِی الدُّنیا ⁽⁷⁾.

خداوند،عقل است.

185.امام کاظم علیه السلام -به هشام بن حکم-:ای هشام! خداوند،دو حجّت بر مردم دارد:

حجّت آشکار و حجّت پنهان.حجّت آشکار،رسولان،پیامبران و امامان‌اند، و حجّت پنهانْ عقلهایند.

186.امام کاظم علیه السلام: ای هشام! خداوند تبارک و تعالی حجّتها را با عقلْ بر مردم تمام کرد و پیامبران را با سخن یاری رساند و با براهین،آنان را با ربوبیّت خویش آشنا ساخت.

187.ابویعقوب بغدادی: ابن‌سکّیت به امام رضا علیه السلام عرض کرد:«...به خدا سوگند، مانند شما کسی را نیافتم؛امروزه حجّت خداوند بر مردم چیست؟».فرمود:

«خرد؛با آن راستگویان بر خداوند شناخته شده،تصدیق می‌شوند و دروغگویان،شناسایی شده،تکذیب می‌شوند».ابویعقوب می‌گوید که ابن‌سکّیت گفت:«به خدا سوگند،همین پاسخ [واقعی] است».

4/3 نقش خرد در حسابرسی اعمال

188.امام علی علیه السلام: خداوند،بندگان را به اندازۀ عقلی که در دنیا به آنان عطا کرده، حسابرسی می‌کند.

189.امام باقر علیه السلام -به هنگام یاد کردن پاره‌ای از آنچه بر موسی بن عمران علیه السلام فرود آمد -:بر او وحی فرود آمد...آن‌گاه،خداوند فرمود:«به اندازۀ عقلی که به بندگانم دادم،آنان را حسابرسی می‌کنم».

190.امام باقر علیه السلام: خداوند،در روز رستاخیز به اندازۀ عقلی که به بندگان بخشیده، آنان را در حسابرسی مورد موشکافی قرار می‌دهد.

191-عنه علیه السلام: إنّی نَظَرتُ فی کِتابٍ لِعَلِیٍّ علیه السلام،فَوَجَدتُ فِی الکِتابِ:إنَّ قیمَةَ کُلِّ امرِیً وقَدرَهُ مَعرِفَتُهُ،إنَّ اللّهَ تَبارَکَ وتَعالی یُحاسِبُ النّاسَ عَلی قَدرِ ما آتاهُم مِنَ العُقولِ فی دارِ الدُّنیا ⁽¹⁾

معانی‌الأخبار:2/1 عن برید الرزّاز عن الإمام‌الصادق علیه السلام،الاُصول‌الستّة عشر [1] (أصل زید الزرّاد):3 عن زید عن الإمام الصادق علیه السلام وفیه«زنة»بدل«قیمة».

5/3 دَورُ العَقلِ فی جَزاءِ الأَعمالِ

192-رسول اللّه صلی الله علیه و آله: إذا بَلَغَکُم عَن رَجُلٍ حُسنُ حالٍ فَانظُروا فی حُسنِ عَقلِهِ،فَإِنَّما یُجازی بِعَقلِهِ ⁽²⁾.

193-عنه صلی الله علیه و آله: إذا رَأَیتُمُ الرَّجُلَ کَثیرَ الصَّلاةِ کَثیرَ الصِّیامِ،فَلا تُباهوا بِهِ حَتّی تَنظُروا کَیفَ عَقلُهُ ⁽³⁾.

194-عنه صلی الله علیه و آله: إنَّ الرَّجُلَ لَیَکونُ مِن أهلِ الصَّلاةِ وَالزَّکاةِ وَالحَجِّ وَالعُمرَةِ وَالجِهادِ، وما یُجزی یَومَ القِیامَةِ إلّابِقَدرِ عَقلِهِ ⁽⁴⁾.

195-عنه صلی الله علیه و آله: الجَنَّةُ مِائَةُ دَرَجَةٍ،تِسعَةٌ وتِسعونَ دَرَجَةً لِأَهلِ العَقلِ،ودَرَجَةٌ لِسائِرِ النّاسِ الَّذینَ هُم دونَهُم ⁽⁵⁾.

196-عنه صلی الله علیه و آله: تَعَبَّدَ رَجُلٌ فی صَومَعَةٍ،فَمَطَرَتِ السَّماءُ،فَأَعشَبَتِ الأَرضُ،فَرَأی حِمارًا یَرعی،فَقالَ:رَبِّ لَو کانَ لَکَ حِمارٌ لَرَعَیتُهُ مَعَ حِماری.فَبَلَغَ ذلِکَ نَبِیًّا مِن أنبِیاءِ بَنی إسرائیلَ،فَأَرادَ أن یَدعُوَ عَلَیهِ،فَأَوحَی اللّهُ إلَیهِ:إنَّما اجازِی العِبادَ عَلی قَدرِ عُقولِهِم ⁽⁶⁾.

197-تحف العقول: أثنی قَومٌ بِحَضرَتِهِ [ صلی الله علیه و آله ] عَلی رَجُلٍ حَتّی ذَکَروا جَمیعَ خِصالِ

191.امام باقر علیه السلام: در کتاب علی علیه السلام نگاه کردم و چنین یافتم:بهای هر انسان و قدر و منزلت او به اندازۀ شناخت و معرفت اوست.خداوندِ تبارک و تعالی از بندگان به اندازۀ عقلی که در دنیا به آنان بخشیده،حسابرسی می‌کند.

ر.ک:ص 33 ح 10«آفرینش خرد و نادانی».

5/3 نقش عقل در پاداش اعمال

192.پیامبر صلی الله علیه و آله: اگر از رفتار نیکوی شخصی به شما خبر رسید،در نیکویی خردش بنگرید؛چرا که به اندازۀ خردش پاداش داده می‌شود.

193.پیامبر صلی الله علیه و آله: اگر فردی را بسیار نمازگزار و بسیار روزه‌گیر یافتید،به وی مباهات نکنید تا در چگونگی خردش بنگرید.

194.پیامبر صلی الله علیه و آله: انسانی که اهل نماز،زکات،حج،عمره و جهاد است،در روز رستاخیز به اندازۀ خردش پاداش داده می‌شود.

195.پیامبر صلی الله علیه و آله: بهشت را یکصد رتبه است؛نودونُه رتبۀ آن،از آنِ خردمندان است و یک رتبۀ دیگر،از آنِ مردمان دیگر.

196.پیامبر صلی الله علیه و آله: مردی در صومعه‌ای عبادت می‌کرد.از آسمان باران بارید.زمین سرسبز شد.خری را دید که [در سبزه‌ها] می‌چرد.گفت:«پروردگارا! اگر تو هم خری می‌داشتی،به همراه خرِ خودم آن را می‌چراندم».این سخن به پیامبری از پیامبران بنی‌اسرائیل رسید.خواست او را نفرین کند که خداوند به وی وحی فرستاد:«همانا بندگانم را به میزان خردشانْ پاداش می‌دهم».

197.تحف‌العقول: گروهی در حضور پیامبر اسلام،مردی را ستایش کردند و همۀ ویژگی‌های خوب را برایش برشمردند.آن‌گاه رسول خدا فرمود:«عقل او

الخَیرِ فَقالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله:کَیفَ عَقلُ الرَّجُلِ؟فَقالوا:یا رَسولَ اللّهِ،نُخبِرُکَ عَنهُ بِاجتِهادِهِ فِی العِبادَةِ وأصنافِ الخَیرِ تَسأَلُنا عَن عَقلِهِ؟! فَقالَ صلی الله علیه و آله:إنَّ الأَحمَقَ یُصیبُ بِحُمقِهِ أعظَمَ مِن فُجورِ الفاجِرِ،وإنَّما یَرتَفِعُ العِبادُ غَدًا فِی الدَّرَجاتِ ویَنالونَ الزُّلفی مِن رَبِّهِم عَلی قَدرِ عُقولِهِم ⁽¹⁾

تحف‌العقول:54،مجمع‌البیان:487/10 عن أنس بن مالک نحوه؛ربیع‌الأبرار:137/3 [1] عن أنس.

198-رسول اللّه صلی الله علیه و آله -لَمّا وَصَفوا عِندَهُ رَجُلًا بِحُسنِ عِبادَتِهِ-:اُنظُروا إلی عَقلِهِ فَإِنَّما یُجزَی العِبادُ یَومَ القِیامَةِ عَلی قَدرِ عُقولِهِم ⁽²⁾.

199-الإمام الباقر علیه السلام: کانَ یَری موسَی بنُ عِمرانَ علیه السلام رَجُلًا مِن بَنی إسرائیلَ یُطَوِّلُ سُجودَهُ ویُطَوِّلُ سُکوتَهُ،فَلا یَکادُ یَذهَبُ إلی مَوضِعٍ إلّاوهُوَ مَعَهُ،فَبَینا هُوَ یَومًا مِنَ الأَیّامِ فی بَعضِ حَوائِجِهِ إذ مَرَّ عَلی أرضٍ مُعشِبَةٍ تَزهو وتَهتَزُّ.

قالَ:فَتَأَوَّهَ الرَّجُلُ،فَقالَ لَهُ موسی:عَلی ماذا تَأَوَّهتَ؟قالَ:تَمَنَّیتُ أن یَکونَ لِرَبّی حِمارٌ أرعاهُ هاهُنا،فَأَکَبَّ موسی علیه السلام طَویلًا بِبَصَرِهِ عَلَی الأَرضِ اغتِمامًا بِما سَمِعَ مِنهُ.فَانحَطَّ عَلَیهِ الوَحیُ،فَقالَ لَهُ:مَا الَّذی أکبَرتَ مِن مَقالَةِ عَبدی؟! أنَا اؤاخِذُ عِبادی عَلی قَدرِ ما أعطَیتُهُم مِنَ العَقلِ ⁽³⁾.

200-سُلَیمانُ الدَّیلَمِیُّ: قُلتُ لِأَبی عَبدِاللّهِ علیه السلام:فُلانٌ مِن عِبادَتِهِ ودینِهِ وفَضلِهِ [کذا وکذا] ⁽⁴⁾،فَقالَ:کَیفَ عَقلُهُ؟قُلتُ:لا أدری،فَقالَ:إنَّ الثَّوابَ عَلی قَدرِ العَقلِ،إنَّ رَجُلًا مِن بَنی إسرائیلَ کانَ یَعبُدُ اللّهَ فی جَزیرَةٍ مِن جَزائِرِ البَحرِ خَضراءَ نَضِرَةٍ کَثیرَةِ الشَّجَرِ ظاهِرَةِ الماءِ،وإنَّ مَلَکًا مِنَ المَلائِکَةِ مَرَّ بِهِ فَقالَ:یا رَبِّ،أرِنی ثَوابَ عَبدِکَ هذا،فَأَراهُ اللّهُ (تَعالی) ذلِکَ،فَاستَقَلَّهُ المَلَکُ،فَأَوحَی اللّهُ (تَعالی) إلَیهِ:أنِ اصحَبهُ،فَأَتاهُ المَلَکُ فی صورَةِ إنسِیٍّ،

چگونه است؟».گفتند:«ای رسول خدا! ما از تلاش او در عبادت و دیگر خوبی‌ها سخن می‌رانیم و تو از خرد او می‌پرسی؟»فرمود:«نادان از روی نادانی دست به زشتی‌هایی بزرگتر از زشتی انسانهای گنهکار می‌زند.همانا بندگان به میزان خردشان در روز واپسین به رتبه‌های بالاتر نائل می‌شوند و به پروردگار، تقرّب می‌جویند».

198.پیامبر صلی الله علیه و آله -آن‌گاه که نزد او از عبادت نیکوی مردی سخن راندند-:در عقل او بنگرید؛همانا بندگانْ در روز رستاخیز به اندازۀ عقلشان پاداش داده می‌شوند.

199.امام باقر علیه السلام: موسی بن عمران علیه السلام مردی از بنی اسرائیل را می‌دید که سجده‌های طولانی می‌کرد و خاموشی‌اش دراز بود.هر جا موسی علیه السلام می‌رفت،آن مرد،وی را همراهی می‌کرد.روزی از روزها که موسی علیه السلام به دنبال کاری بود،از زمین سرسبزی گذشت.مرد عبادتْ پیشه،آهی کشید.موسی علیه السلام بدو گفت:«چرا آه می‌کشی؟».گفت:«آرزو کردم که ای کاش پروردگارم،الاغی داشت و من آن را در این سرزمین می‌چراندم».موسی علیه السلام مدتی طولانی چشمانش را به زمین دوخت،در حالی که از سخن آن مرد،غمگین شده بود.بر موسی علیه السلام وحی آمد که:«چرا سخن بنده‌ام بر تو گران آمد.من از بندگانم به میزان خردشان حسابرسی می‌کنم».

200.سلیمان دیلمی: نزد امام صادق علیه السلام از عبادت و دینداری و فضائل شخصی سخن راندم.فرمود:«عقل او چگونه است؟».گفتم:«نمی‌دانم».فرمود:

پاداش،به اندازۀ عقل است.[آن‌گاه ادامه داد:] مردی از بنی‌اسرائیل در جزیره‌ای سرسبز،پُر درخت و پُر آب،خدا را بندگی می‌کرد.فرشته‌ای از فرشتگان از کنار او گذشت.آن‌گاه گفت:«پروردگارا ! پاداش این بنده را به من نشان ده».خداوند پاداش بنده را به فرشته نشان داد؛امّا آن پاداش به نظر فرشته کم آمد.

خداوند بر فرشته وحی فرستاد که او را همراهی کن.فرشته به صورت

فَقالَ لَهُ:مَن أنتَ؟قالَ:أنَا رَجُلٌ عابِدٌ،بَلَغَنی مَکانُکَ وعِبادَتُکَ فی هذَا المَکانِ فَأَتَیتُکَ لِأَعبُدَ اللّهَ مَعَکَ.فَکانَ مَعَهُ یَومَهُ ذلِکَ،فَلَمّا أصبَحَ قالَ لَهُ المَلَکُ:إنَّ مَکانَکَ لَنَزِهٌ،وما یَصلُحُ إلّالِلعِبادَةِ،فَقالَ لَهُ العابِدُ:إنَّ لِمَکانِنا هذا عَیبًا،فَقالَ لَهُ:وما هُوَ؟قالَ:لَیسَ لِرَبِّنا بَهیمَةٌ،فَلَو کانَ لَهُ حِمارٌ رَعَیناهُ فی هذَا المَوضِعِ،فَإِنَّ هذَا الحَشیشَ یَضیعُ،فَقالَ لَهُ ( ذلِکَ ) المَلَکُ:

وما لِرَبِّکَ حِمارٌ؟فَقالَ:لَو کانَ لَهُ حِمارٌ ما کانَ یَضیعُ مِثلُ هذَا الحَشیشِ.

فَأَوحَی اللّهُ إلَی المَلَکِ:إنَّما اثیبُهُ عَلی قَدرِ عَقلِهِ ⁽¹⁾

الکافی:8/12/1، [1]الأمالی للصدوق:693/504 [2] نحوه.

انسانی نزد او آمد.مرد عابد از فرشته پرسید:«کیستی؟».گفت:«مردی عبادتْ پیشه‌ام که خبر جایگاه و عبادت این مکان به من رسید.آمده‌ام به همراه تو خدا را عبادت کنم».آن روز را با مرد بنی‌اسرائیلی سپری کرد.چون روز دیگر شد،فرشته به وی گفت:«مکان تو پاکیزه است و تنها برای عبادت مناسب است».مرد عابد گفت:«مکان ما عیبی دارد».فرشته پرسید:«آن عیب چیست؟».گفت:«پروردگار ما چارپایانی ندارد.اگر خداوند،الاغی داشت،در این مکان آن را می‌چراندیم؛چرا که این علف‌ها تلف می‌شود!».فرشته گفت:

«خداوند،الاغ می‌خواهد چه کند؟».مرد عابد گفت:«اگر خدا الاغی داشت، این علفها هرز نمی‌رفت».آن گاه،خداوند بر فرشته وحی فرستاد که:همانا او را به اندازۀ عقلش پاداش می‌دهم.

الفصل الرّابع:أسبابُ تَقوِیَةِ العَقلِ

1/4 ما یُقَوِّی العَقلَ

أ:الوَحی

الکتاب

یا أَیُّهَا النّاسُ قَدْ جاءَکُمْ بُرْهانٌ مِنْ رَبِّکُمْ وَ أَنْزَلْنا إِلَیْکُمْ نُوراً مُبِیناً ⁽¹⁾

النساء:174. [1]

اَللّهُ وَلِیُّ الَّذِینَ آمَنُوا یُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَی النُّورِ وَ الَّذِینَ کَفَرُوا أَوْلِیاؤُهُمُ الطّاغُوتُ یُخْرِجُونَهُمْ مِنَ النُّورِ إِلَی الظُّلُماتِ أُولئِکَ أَصْحابُ النّارِ هُمْ فِیها خالِدُونَ ⁽²⁾.

لَقَدْ أَنْزَلْنا إِلَیْکُمْ کِتاباً فِیهِ ذِکْرُکُمْ أَ فَلا تَعْقِلُونَ ⁽³⁾.

فصل چهارم:عوامل رُشد خرد

1/4 آنچه خرد را نیرومند می سازد

الف:وحی

قرآن

ای مردم! در حقیقت برای شما از جانب پروردگارتان برهانی آمده‌است،و ما به سوی شما نوری تابناک فرستاده‌ایم.

خداوند،سرور کسانی است که ایمان آورده‌اند.آنان را از تاریکی‌ها به سوی روشنایی به در می‌برد؛و[لی] کسانی که کفر ورزیده‌اند،سرورانشان [همان عصیانگران]،طاغوت‌اند،که آنان را از روشنایی به سوی تاریکی‌ها به در می‌برند.

آنان اهل آتش‌اند که خود،در آن جاودان‌اند.

در حقیقت،ما کتابی به سوی شما نازل کردیم که یاد شما درآن است؛آیا نمی‌اندیشید؟

ر.ک:ص 25«درآمد»،«عقل طبع و عقل تجربه»/ص 51«ارمغان خدایی».

201-الإمام علیّ علیه السلام: بَعَثَ فیهِم رُسُلَهُ وواتَرَ إلَیهِم أنبِیاءَهُ،لِیَستَأدوهُم میثاقَ فِطرَتِهِ، ویُذَکِّروهُم مَنسِیَّ نِعمَتِهِ،ویَحتَجّوا عَلَیهِم بِالتَّبلیغِ،ویُثیروا لَهُم دَفائِنَ العُقولِ ⁽¹⁾

نهج البلاغة:الخطبة 1. [1]

202-عنه علیه السلام -فی صِفَةِ بِعثَةِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله-:بَعَثَهُ بِالحَقِّ دالًّا عَلَیهِ وهادِیًا إلَیهِ،فَهَدانا بِهِ مِنَ الضَّلالَةِ،وَاستَنقَذَنا بِهِ مِنَ الجَهالَةِ ⁽²⁾.

203-عنه علیه السلام: إِنَّ اللّهَ تَبارَکَ وتَعالی شَرَعَ الإِسلامَ وسَهَّلَ شَرائِعَهُ لِمَن وَرَدَهُ،وأعَزَّ أرکانَهُ لِمَن حارَبَهُ،وجَعَلَهُ عِزًّا لِمَن تَوَلّاهُ وسِلمًا لِمَن دَخَلَهُ...وفَهمًا لِمَن تَفَطَّنَ ویَقینًا لِمَن عَقَلَ ⁽³⁾.

204-عنه علیه السلام: إلی أن بَعَثَ اللّهُ سُبحانَهُ مُحَمَّدًا رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله لِإِنجازِ عِدَتِهِ،وإتمامِ نُبُوَّتِهِ،مَأخوذًا عَلَی النَّبِیّینَ میثاقُهُ،مَشهورَةً سِماتُهُ،کَریمًا میلادُهُ،وأهلُ الأَرضِ (الأَرَضینَ) یَومَئِذٍ مِلَلٌ مُتَفَرِّقَةٌ،وأهواءٌ مُنتَشِرَةٌ،وطَرائِقُ (طَوائِفُ)مُتَشَتِّتَةٌ،بَینَ مُشَبِّهٍ للّهِ‌ِ بِخَلقِهِ،أو مُلحِدٍ فِی اسمِهِ،أو مُشیرٍ إلی غَیرِهِ، فَهَداهُم بِهِ مِنَ الضَّلالَةِ،وأنقَذَهُم بِمَکانِهِ مِنَ الجَهالَةِ ⁽⁴⁾.

ب:العِلم

الکتاب

وَ تِلْکَ الْأَمْثالُ نَضْرِبُها لِلنّاسِ وَ ما یَعْقِلُها إِلاَّ الْعالِمُونَ ⁽⁵⁾.

205-رسول اللّه صلی الله علیه و آله: إنَّ العِلمَ حَیاةُ القُلوبِ مِنَ الجَهلِ،وضِیاءُ الأَبصارِ مِنَ الظُّلمةِ،

حدیث

201.امام علی علیه السلام: ...خداوند،رسولان را در میان مردم برانگیخت و پیامبران را در پی فرستاد تا پیمان فطرت را به آنان ابلاغ کنند و نعمتهای فراموش شده الهی را بر آنان گوشزد کنند و با تبلیغ و رساندن پیام بر آنان،احتجاج نمایند و گنجینه‌های خرد را بر ایشان برملا سازند.

202.امام علی علیه السلام -در وصف بعثت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله-:خداوند،او را به حقّ برانگیخت تا بر او راهنما باشد و به سوی او هدایت کند.خداوند ما را به وسیله او از گمراهی رهانید و از نادانی نجات داد.

203.امام علی علیه السلام: خداوند متعال،اسلام را تشریع کرد و راههایش را برای روندگان، آسان ساخت،و ارکان آن را در برابر دشمنان،استوار ساخت،و آن را وسیلۀ عزّتِ پیروان و صلح و آرامش گروندگانش...و فهم برای انسانهای زیرک،و یقین برای خردمندانْ قرار داد.

204.امام علی علیه السلام: ...تا آنکه خداوندِ سبحان،محمّد صلی الله علیه و آله را فرستادۀ خود کرد تا وعده‌هایش را به ثمر رساند و نبوّت را پایان بخشد؛در حالی که برای او از همۀ پیامبران پیمان گرفته بود.نشانه‌هایش نزد همۀ انبیا شهرت داشت و ولادت او گرامی بود.در آن روزگار،مردمان،ملّتهایی پراکنده،دارای خواسته‌های گوناگون و شیوه‌های [دسته‌جات] مختلف بودند.برخی،خداوند را به مخلوقات شبیه می‌کردند و برخی دیگر،منکر خدا بودند و گروهی نیز غیر خدا را می‌پرستیدند.خداوند به واسطۀ پیامبر صلی الله علیه و آله،آنان را از گمراهی رهانید و از نادانی نجات داد.

ب:دانش

قرآن

و این مَثَلها را برای مردم می‌زنیم؛و[لی] جز دانشورانْ آنها را درنیابند.

حدیث

205.پیامبر صلی الله علیه و آله: دانش،مایۀ زندگی دلهاست از نادانی،و نور چشمان است از

وَقُوَّةُ الأَبدانِ مِنَ الضَّعفِ ⁽¹⁾

الأمالی للطوسی:1069/488 [1] عن محمّد بن علیّ بن الحسین بن زید عن الإمام الرّضا عن آبائه علیهم السلام؛الترغیب والترهیب:8/95/1 نحوه.

206-الإمام علیّ علیه السلام: إنَّکَ مَوزونٌ بِعَقلِکَ،فَزَکِّهِ بِالعِلمِ ⁽²⁾.

207-عنه علیه السلام: أعوَنُ الأَشیاءِ عَلی تَزکِیَةِ العَقلِ التَّعلیمُ ⁽³⁾.

208-عنه علیه السلام: العَقلُ غَریزَةٌ تَزیدُ بِالعِلمِ وَالتَّجارِبِ ⁽⁴⁾.

209-عنه علیه السلام: العِلمُ یَزیدُ العاقِلَ عَقلًا ⁽⁵⁾.

210-الإمام الصادق علیه السلام: کَثرَةُ النَّظَرِ فِی الحِکمَةِ تَلقَحُ العَقلَ ⁽⁶⁾.

211-عنه علیه السلام: کَثرَةُ النَّظَرِ فِی العِلمِ یَفتَحُ العَقلَ ⁽⁷⁾.

212-الإمام الرّضا علیه السلام: مَن أبصَرَ فَهِمَ،ومَن فَهِمَ عَقَلَ ⁽⁸⁾.

ج:الأَدَب

213-رسول اللّه صلی الله علیه و آله: حُسنُ الأَدَبِ زینَةُ العَقلِ ⁽⁹⁾.

214-الإمام علیّ علیه السلام: کُلُّ شَیءٍ یَحتاجُ إلَی العَقلِ،وَالعَقلُ یَحتاجُ إلَی الأَدَبِ ⁽¹⁰⁾.

215-عنه علیه السلام: إنَّ بِذَوِی العُقولِ مِنَ الحاجَةِ إلَی الأَدَبِ کَما یَظمَأُ الزَّرعُ إلَی المَطَرِ ⁽¹¹⁾.

216-عنه علیه السلام: نِعمَ قَرینُ العَقلِ الأَدَبُ ⁽¹²⁾.

217-عنه علیه السلام: الأَدَبُ صورَةُ العَقلِ ⁽¹³⁾.

218-عنه علیه السلام: صَلاحُ العَقلِ الأَدَبُ ⁽¹⁴⁾.

219-عنه علیه السلام: الأَدَبُ هُوَ لَقاحُ العَقلِ وذَکاءُ القَلبِ ⁽¹⁵⁾.

تاریکی،و نیرومندی بدن است از ناتوانی.

206.امام علی علیه السلام: تو به خردت سنجیده می‌شوی؛پس آن را با دانش،رُشد ده.

207.امام علی علیه السلام: بهترین چیزی که بر رُشد خرد کمک می‌کند،آموختن است.

208.امام علی علیه السلام: خرد،طبیعتی است که با دانش و تجربه افزایش می‌یابد.

209.امام علی علیه السلام: دانش به خردِ خردمند،می‌افزاید.

210.امام صادق علیه السلام: در حکمتْ بسیار نگریستن،خرد را بارور می‌سازد.

211.امام صادق علیه السلام: بسیار به دانش روی آوردن،عقل را گُشایش می‌دهد.

212.امام رضا علیه السلام: هر که بنگرد،بفهمد و هر که فهمید خردمند شود.

ر.ک:ص 67«نیاز دانش به خرد»/ص 129«دانش و حکمت».

ج:ادب

213.پیامبر صلی الله علیه و آله: ادبِ نیکو،زیورِ خرد است.

214.امام علی علیه السلام: هر چیزی به خرد نیاز دارد و خرد،نیازمند ادب است.

215.امام علی علیه السلام: نیاز خردمندان به ادب،مانند نیاز کشتزار به باران است.

216.امام علی علیه السلام: بهترین همنشین خرد،ادب است.

217.امام علی علیه السلام: ادب،صورت خرد است.

218.امام علی علیه السلام: سامان یافتن خرد،به ادب است.

219.امام علی علیه السلام: ادب،سبب باروری خرد و پالایش دل است.

220-عنه علیه السلام: لا عَقلَ لِمَن لا أدَبَ لَهُ ⁽¹⁾

غرر الحکم:10769. [1]

221-عنه علیه السلام: ذَکِّ ⁽²⁾عَقلَکَ بِالأَدَبِ کَما تُذَکَّی النّارُ بِالحَطَبِ ⁽³⁾.

222-الإمام زین العابدین علیه السلام: آدابُ العُلَماءِ زِیادَةٌ فِی العَقلِ ⁽⁴⁾.

د:التَّجرِبَة

223-الإمام علیّ علیه السلام: العَقلُ غَریزَةٌ تَزیدُ بِالعِلمِ وَالتَّجارِبِ ⁽⁵⁾.

224-عنه علیه السلام -فِی الحِکَمِ المَنسوبَةِ إلَیهِ-:العَقلُ غَریزَةٌ تُرَبّیهَا التَّجارِبُ ⁽⁶⁾.

225-عنه علیه السلام: نِعمَ العَونُ الأَدَبُ لِلنَّحیزَةِ وَالتَّجارِبُ لِذِی اللُّبِّ ⁽⁷⁾.

226-عنه علیه السلام: التَّجارِبُ لا تَنقَضی،وَالعاقِلُ مِنها فی زِیادَةٍ ⁽⁸⁾.

227-الإمام الحسین علیه السلام: طولُ التَّجارِبِ زِیادَةٌ فِی العَقلِ ⁽⁹⁾.

ه:السَّیرُ فِی الأَرضِ

الکتاب

أَ فَلَمْ یَسِیرُوا فِی الْأَرْضِ فَتَکُونَ لَهُمْ قُلُوبٌ یَعْقِلُونَ بِها أَوْ آذانٌ یَسْمَعُونَ بِها فَإِنَّها لا تَعْمَی الْأَبْصارُ وَ لکِنْ تَعْمَی الْقُلُوبُ الَّتِی فِی الصُّدُورِ ⁽¹⁰⁾.

قُلْ سِیرُوا فِی الْأَرْضِ فَانْظُرُوا کَیْفَ بَدَأَ الْخَلْقَ ثُمَّ اللّهُ یُنْشِئُ النَّشْأَةَ الْآخِرَةَ إِنَّ اللّهَ عَلی کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ ⁽¹¹⁾.

وَ لَقَدْ تَرَکْنا مِنْها آیَةً بَیِّنَةً لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ ⁽¹²⁾.

220.امام علی علیه السلام: هر که ادب ندارد،از خرد بی‌بهره است.

221.امام علی علیه السلام: خرد را با ادب کامل ساز؛همان‌گونه که آتش را با هیزم،شعله‌ور می‌سازی.

222.امام سجاد علیه السلام: ادب دانشمندان،سبب زیادی خرد است.

ر.ک:ص 139«مکارم اخلاق».

د:تجربه

223.امام علی علیه السلام: خرد،طبیعتی است که با دانش و تجربه رشد می‌کند.

224.امام علی علیه السلام -در حکمتهای منسوب به ایشان-:خرد،نیرویی درونی است که با تجربه پرورش می‌یابد.

225.امام علی علیه السلام: بهترین یاور طبیعت،ادب،و بهترین یاور خردمند،تجربه است.

226.امام علی علیه السلام: تجربه‌ها تمام شدنی نیستند و خردمند با آنها رُشد می‌کند.

227.امام حسین علیه السلام: تجربه‌های فراوان،[باعث] زیادتی خرد است.

ر.ک:ص 157«تجربه اندوزی»/ص 189 حدیث 564»«ویژگی‌های خردمندان».

ه:گردش در زمین

قرآن

آیا در زمین گردش نکرده‌اند،تا دلهایی داشته باشند که با آن بیندیشند،یا گوشهایی که با آن بشنوند؟در حقیقت،چشمها کور نیست،لیکن دلهایی که در سینه‌هاست،کور است.

بگو:در زمین بگردید و بنگرید چگونه آفرینش را آغاز کرده است.پس [باز] خداست که نشانۀ آخرت را پدید می‌آورد؛خداست که بر هر چیزی تواناست.

و از آن [شهر سوخته] برای مردمی که می‌اندیشند،نشانه‌ای روشن باقی گذاشتیم.

فَالْیَوْمَ نُنَجِّیکَ بِبَدَنِکَ لِتَکُونَ لِمَنْ خَلْفَکَ آیَةً وَ إِنَّ کَثِیراً مِنَ النّاسِ عَنْ آیاتِنا لَغافِلُونَ ⁽¹⁾

یونس:92. [1]

228-ابنُ دینارٍ: أوحَی اللّهُ إلی موسی علیه السلام:أنِ اتَّخِذ نَعلَینِ مِن حَدیدٍ وعَصًا،ثُمَّ سِح فِی الأَرضِ،فَاطلُبِ الآثارَ وَالعِبَرَ،حَتّی تَحفُوَ النَّعلانِ وتَنکَسِرَ العَصا ⁽²⁾.

229-داود علیه السلام: قُل لِصاحِبِ العِلمِ یَتَّخِذ عَصًا مِن حَدیدٍ ونَعلَینِ مِن حَدیدٍ،ویَطلُبِ العِلمَ حَتّی تَنکَسِرَ العَصا وتَنخَرِقَ النَّعلانِ ⁽³⁾.

و:المَشوَرَة

230-الإمام علیّ علیه السلام: مَن شاوَرَ ذَوِی العُقولِ استَضاءَ بِأَنوارِ العُقولِ ⁽⁴⁾.

ز:التَّقوی

231-السَّیِّدُ ابنُ طاووسٍ: وَجَدتُ فی کِتابٍ...عَلَیهِ مَکتوبٌ«سُنَنُ إدریسَ»وکانَ فیهِ:اِعلَموا وَاستَیقِنوا أنَّ تَقوَی اللّهِ هِیَ الحِکمَةُ الکُبری،وَالنِّعمَةُ العُظمی، وَالسَّبَبُ الدّاعی إلَی الخَیرِ،وَالفاتِحُ لِأَبوابِ الخَیرِ وَالفَهمِ وَالعَقلِ ⁽⁵⁾.

ح:مُجاهَدَةُ النَّفسِ

232-الإمام علیّ علیه السلام: جاهِد شَهوَتَکَ وغالِب غَضَبَکَ وخالِف سوءَ عادَتِکَ،تَزکُ نَفسُکَ ویَکمُل عَقلُکَ وتَستَکمِل ثَوابَ رَبِّکَ ⁽⁶⁾.

233-الإمام الصادق علیه السلام: کَتَبَ أمیرُ المُؤمِنینَ علیه السلام إلی بَعضِ أصحابِهِ یَعِظُهُ:اُوصیکَ ونَفسی بِتَقوی مَن لا تَحِلُّ مَعصِیَتُهُ ولا یُرجی غَیرُهُ ولَا الغِنی إلّابِهِ،فَإِنَّ مَنِ اتَّقَی اللّهَ،جَلَّ وعَزَّ وقَوِیَ وشَبِعَ ورَوِیَ ورُفِعَ عَقلُهُ عَن أهلِ الدُّنیا،فَبَدَنُهُ مَعَ أهلِ الدُّنیا وقَلبُهُ وعَقلُهُ مُعایِنُ الآخِرَةِ،فَأَطفَأَ بِضَوءِ قَلبِهِ ما أبصَرَت

پس امروز تنت را به بلندی [ساحل] می‌افکنیم،تا برای کسانی که از پیِ تو آیند، عبرتی باشد،و بی‌گمان،بسیاری از مردم از نشانه‌های ما غافل‌اند.

حدیث

228.ابن دینار: خداوند به موسی وحی کرد:کفش آهنی و عصایی بردار؛آن‌گاه در زمین گردش کن و از عبرتها و نشانه‌ها [ی گذشتگان] جستجو کن تا کفشهایت ساییده شود و عصایت بشکند.

229.داوود علیه السلام: به دانشمند بگو که عصا و کفشی آهنین برگزیند و در جستجوی دانشْ حرکت کند تا عصایش بشکند و کفشهایش پاره شود.

و:رایزنی

230.امام علی علیه السلام: آنکه با خردمندان به رایزنی پردازد،از پرتوِ خرد،نورانی گردد.

ز:تقوا

231.سید بن طاووس: کتابی یافتم که بر آن نوشته شده بود:«سنن ادریس»و در آن چنین بود:بدانید و یقین کنید که تقوای خداوند،بزرگترین حکمت و عظیم‌ترین نعمت است.همان وسیله‌ای است که به خوبی دعوت می‌کند و درهای نیکی،فهم و خرد را می‌گشاید.

ح:جهاد با نفس

232.امام علی علیه السلام: با شهوتت مبارزه کن و بر خشمت غالب آی و با عادتهای زشت، مخالفت کن تا جانت پرورش یابد،خردت به کمال رسد و پاداش پروردگار را کاملاً دریافت داری.

233.امام صادق علیه السلام: امیرمؤمنان به یکی از یارانش نامه‌ای نوشت و او را چنین موعظه کرد:

تو را و خودم را سفارش می‌کنم به تقوای کسی که نافرمانی‌اش روا نیست؛ امیدی به غیر او نیست و بی‌نیازی،تنها از اوست.

هر کس تقوای خدا پیشه کند،بزرگ شود؛عزیز گردد؛نیرومند گردد؛ سیر و سیراب شود؛خردش را از دنیادوستان بازدارد،آن سان که بدنش با اهل دنیاست؛امّا دل و عقلش آخرت را می‌بیند؛با نور دل،آنچه چشمانش

عَیناهُ مِن حُبِّ الدُّنیا فَقَذَّرَ حَرامَها،وجانَبَ شُبُهاتِها،وأضَرَّ وَاللّهِ بِالحَلالِ الصّافی،إلّاما لابُدَّ لَهُ مِن کَسرَةٍ (مِنهُ) یَشُدُّ بِها صُلبَهُ،وثَوبٍ یُواری بِهِ عَورَتَهُ مِن أغلَظِ ما یَجِدُ وأخشَنِهِ،ولَم یَکُن لَهُ فیما لا بُدَّ لَهُ مِنهُ ثِقَةٌ ولا رَجاءٌ،فَوَقَعَت ثِقَتُهُ ورَجاؤُهُ عَلی خالِقِ الأَشیاءِ،فَجَدَّ وَاجتَهَدَ وأتعَبَ بَدَنَهُ حَتّی بَدَتِ الأَضلاعُ وغارَتِ العَینانِ،فَأَبدَلَ اللّهُ لَهُ مِن ذلِکَ قُوَّةً فی بَدَنِهِ وشِدَّةً فی عَقلِهِ،وما ذَخَرَ لَهُ فِی الآخِرَةِ أکثَرُ ⁽¹⁾

الکافی:23/136/2، [1]مشکاة الأنوار:267 [2] کلاهما عن أبی جمیلة.

ط:ذِکرُ اللّهِ

234-الإمام علیّ علیه السلام: الذِّکرُ نورُ العَقلِ وحَیاةُ النُّفوسِ وجِلاءُ الصُّدورِ ⁽²⁾.

235-عنه علیه السلام: مَن کَثُرَ ذِکرُهُ استَنارَ لُبُّهُ ⁽³⁾.

236-عنه علیه السلام: مَن ذَکَرَ اللّهَ سُبحانَهُ،أحیَا اللّهُ قَلبَهُ ونَوَّرَ عَقلَهُ ولُبَّهُ ⁽⁴⁾.

237-عنه علیه السلام: الذِّکرُ یُؤنِسُ اللُّبَّ ویُنیرُ القَلبَ ویَستَنزِلُ الرَّحمَةَ ⁽⁵⁾.

238-عنه علیه السلام: الذِّکرُ هِدایَةُ العُقولِ وتَبصِرَةُ النُّفوسِ ⁽⁶⁾.

ی:الزُّهدُ فِی الدُّنیا

239-الإمام علیّ علیه السلام: مَن سَخَت نَفسُهُ عَن مَواهِبِ الدُّنیا فَقَدِ استَکمَلَ العَقلَ ⁽⁷⁾.

ک:اِتِّباعُ الحَقِّ

240-رسول اللّه صلی الله علیه و آله: وأمّا طاعَةُ النّاصِحِ فَیَتَشَعَّبُ مِنهَا الزِّیادَةُ فِی العَقلِ وکَمالُ اللُّبِّ ⁽⁸⁾.

241-أعلامُ الدّینِ: تَذاکَرُوا العَقلَ عِندَ مُعاوِیَةَ،فَقالَ الحُسَینُ علیه السلام:لا یَکمُلُ العَقلُ إلّا بِاتِّباعِ الحَقِّ.فَقالَ مُعاوِیَةُ:ما فی صُدورِکُم إلّاشَیءٌ واحِدٌ ⁽⁹⁾.

از دوستی دنیا می‌بیند،خاموش سازد؛حرام دنیا را ترک کند؛از شبهه‌ها کناره‌گیری نماید؛از حلالِ گوارا نیز دوری کند،مگر پاره‌ای که خود را بدان استوار نگه دارد و لباسی که خود را بدان بپوشاند،آن‌هم از خشن‌ترین لباسها؛در نیازمندی‌ها به کسی تکیه نکند و امید روا مدارد،تا تکیه و امیدش بر آفرینندۀ هستی قرار گیرد؛تلاش و کوشش کند و بدن خود را به زحمت اندازد،تا آنجا که دنده‌هایش پیدا شود و چشمانش فرو رود.[هرکه چنین باشد]،خداوند،نیرویی در بدن و قوّتی در خردش جایگزین کند و آنچه در آخرت برایش اندوخته کند،بیش از این است.

ط:یاد خدا

234.امام علی علیه السلام: یاد خداوند،روشنایی خرد و زندگی جانها و صیقل دلهاست.

235.امام علی علیه السلام: هر آن کس زیاد به یاد خدا باشد،عقلش روشنایی یابد.

236.امام علی علیه السلام: هر که خداوندِ سبحان را یاد کند،خداوند،دلش را زنده بدارد و عقل و خردش را نورانی گرداند.

237.امام علی علیه السلام: یاد خدا خرد را مأنوس گرداند،دل را روشنی بخشد و رحمت الهی را فرود آورد.

238.امام علی علیه السلام: یاد خدا خردها را راهنمایی کند و جانها را بینا سازد.

ی:زهد در دنیا

239.امام علی علیه السلام: آنکه خود را از موهبتهای دنیا بی‌نیاز سازد،خرد را کامل کرده است.

ک:پیروی از حق

240.پیامبر صلی الله علیه و آله: از پیروی خیرخواهان،فزونی عقل و کمالِ خرد سرچشمه می‌گیرد.

241.اعلام الدین: هنگامی که نزد معاویه از خرد سخن به میان آمد امام حسین علیه السلام فرمود:«خرد،جز با پیروی از حق،کمال‌نیابد.»،آن‌گاه معاویه گفت:«در دل شما جز یک چیز نیست».

242-الإمام الکاظم علیه السلام: إنَّ لُقمانَ قالَ لِابنِهِ:تَواضَع لِلحَقِّ تَکُن أعقَلَ النّاسِ ⁽¹⁾

الکافی:12/16/1 [1] عن هشام بن الحکم،تحف العقول:386،مشکاة الأنوار:226 [2]عن الإمام الصادق علیه السلام،تنبیه الخواطر:34/2 [3] من دون إسناد إلی المعصوم علیه السلام.

ل:مُجالَسَةُ الحُکَماءِ

243-الإمام علیّ علیه السلام: جالِسِ الحُکَماءَ یَکمُل عَقلُکَ،وتَشرُف نَفسُکَ،ویَنتَفِ عَنکَ جَهلُکَ ⁽²⁾.

244-عنه علیه السلام: مُجالَسَةُ الحُکَماءِ حَیاةُ العُقولِ وشِفاءُ النُّفوسِ ⁽³⁾.

م:رَحمَةُ الجُهّال

245-الإمام علیّ علیه السلام: مِن أوکَدِ أسبابِ العَقلِ رَحمَةُ الجُهّالِ ⁽⁴⁾.

ن:الاِستِعانَةُ بِاللّهِ

246-الإمام زین العابدین علیه السلام: اللّهُمَّ ارزُقنی عَقلًا کامِلًا وعَزمًا ثاقِبًا ولُبًّا راجِحًا وقَلبًا ذَکِیًّا وعِلمًا کَثیرًا وأدَبًا بارِعًا،وَاجعَل ذلِکَ کُلَّهُ لی ولا تَجعَلهُ عَلَیَّ بِرَحمَتِکَ یا أرحَمَ الرّاحِمینَ ⁽⁵⁾.

247-فِی المُناجاةِ الَّتی جاءَ بِها جَبرَئیلُ علیه السلام إلَی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله:وَامحُ اللّهُمَّ رَبِّ بِالتَّوبَةِ ما ثَبَتَ مِن ذُنوبی،وَاغسِل بِقَبولِها جَمیعَ عُیوبی،وَاجعَلها جالِیَةً لِرَینِ ⁽⁶⁾قَلبی،شاحِذَةً ⁽⁷⁾لِبَصیرةِ لُبّی ⁽⁸⁾.

248-الإمام المهدیّ علیه السلام -فی دُعاءٍ عَلَّمَهُ لِمُحَمَّدِ بنِ عَلِیٍّ العَلَوِیِّ المِصرِیِّ-:إلهی وأسأَلُکَ...أن تُصَلِّیَ عَلی مُحَمَّدٍ وآلِ مُحَمَّدٍ،وأن تَهدِیَ لی قَلبی وتَجمَعَ لی لُبّی ⁽⁹⁾.

242.امام کاظم علیه السلام: لقمان به فرزندش فرمود:«در برابر حقّ،فروتن باش تا خردمندترین مردمان باشی».

ل:همنشینی حکیمان

243.امام علی علیه السلام: با حکیمان همنشینی کن تا خردت کمال یابد،جانت گرامی گردد و نادانی‌ات زدوده شود.

244.امام علی علیه السلام: همنشینی حکیمان،حیاتْ بخش عقلها و درمان جانهاست.

م:ترحّم بر نادانان

245.امام علی علیه السلام: از پایدارترین اسباب خرد،ترحّم بر نادانهاست.

ن:کمک خواستن از خداوند

246.امام سجاد علیه السلام: بار خدایا! به من عقلی کامل،تصمیمی استوار،تدبیری ممتاز،دلی پرورش یافته،دانشی بسیار و ادبی برجسته روزی کن و اینها را به سود و نفعم قرار داده،نه به زیان؛به مهربانی‌ات،ای مهربانترین مهربانان.

247.در مناجاتی که جبرئیل علیه السلام برای رسول خدا به ارمغان آورد،چنین آمده:بار خدایا! گناهان مرا با توبه پاک کن و با پذیرش توبه عیب‌هایم را شستشو ده و آن را صیقل دهندۀ زنگارهای دل و تیزبینی خرد قرار ده.

248.امام مهدی علیه السلام -از دعایی که به محمّد بن علی علوی مصری آموخت-:خدایا! از تو می‌خواهم که بر محمد و خاندانش درود فرستی،و دلم را راهنمایی کنی،و خردم را پیوسته گردانی.

2/4 ما یُقَوِّی الدِّماغَ

أ:الدُّهن

249-الإمام علیّ علیه السلام: الدُّهنُ یُلَیِّنُ البَشَرَةَ،ویَزیدُ فِی الدِّماغِ ⁽¹⁾

الکافی:1/519/6 [1] عن أبی بصیر عن الإمام الصادق علیه السلام،الخصال:10/611 عن أبی بصیر ومحمّد ابن مسلم عن الإمام الصادق عن آبائه عنه علیهم السلام،تحف العقول:100،بحار الأنوار:1/90/10. [2]

250-الإمام الصادق علیه السلام: دُهنُ البَنَفسَجِ یُرزِنُ الدِّماغَ ⁽²⁾.

ب:الدُّبّاء

251-رسول اللّه صلی الله علیه و آله -فیما أوصی بِهِ عَلِیًّا علیه السلام-:یا عَلِیُّ،عَلَیکَ بِالدُّبّاءِ فَکُلهُ،فَإِنَّهُ یَزیدُ فِی الدِّماغِ وَالعَقلِ ⁽³⁾.

252-أنَسٌ: کانَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله یُکثِرُ مِن أکلِ الدُّبّاءِ،فَقُلتُ:یا رَسولَ اللّهِ،إنَّکَ لَتُحِبُّ الدُّبّاءَ ! فَقالَ:الدُّبّاءُ یُکثِرُ الدِّماغَ ویَزیدُ فِی العَقلِ ⁽⁴⁾.

253-رسول اللّه صلی الله علیه و آله: عَلَیکُم بِالقَرعِ،فَإِنَّهُ یَزیدُ فِی العَقلِ ویُکَبِّرُ الدِّماغَ ⁽⁵⁾.

254-عنه صلی الله علیه و آله: کُلُوا الیَقطینَ فَلَو عَلِمَ اللّهُ أنَّ شَجَرَةً أخَفُّ مِن هذِهِ لَأَنبَتَها عَلی أخی یونُسَ علیه السلام.إذَا اتَّخَذَ أحَدُکُم مَرَقًا فَلیُکثِر فیهِ مِنَ الدُّبّاءِ،فَإِنَّهُ یَزیدُ فِی الدِّماغِ وفِی العَقلِ ⁽⁶⁾.

ج:السَّفَرجَل

255-الإمام الرّضا علیه السلام: عَلَیکُم بِالسَّفَرجَلِ،فَإِنَّهُ یَزیدُ فِی العَقلِ ⁽⁷⁾.

د:الکَرَفس

256-رسول اللّه صلی الله علیه و آله: عَلَیکُم بِالکَرَفسِ،فَإِنَّهُ‌إن کانَ شَیءٌ یَزیدُ فِی‌العَقلِ فَهُوَ هُوَ ⁽⁸⁾.

2/4 آنچه مغز را قوی می سازد

الف:روغن (چرب کردن پوست)

249.امام علی علیه السلام: روغن،پوست را نرم می‌سازد و مغز را رُشد می‌دهد.

250.امام صادق علیه السلام: روغن بنفشه،مغز را تقویت می‌کند.

ب:کدو

251.پیامبر صلی الله علیه و آله -در سفارش به علی علیه السلام-:ای علی! بر تو باد [خوردن] کدو.آن را بخور که مغز و عقل را زیاد می‌کند.

252.انس: رسول خدا بسیار کدو می‌خورد.گفتم:«ای رسول خدا! شما کدو را دوست می‌دارید!».فرمود:«کدو،مغز را بسیار می‌کند و بر خرد،می‌افزاید».

253.پیامبر صلی الله علیه و آله: بر شما باد [خوردن] کدو؛زیرا بر عقل می‌افزاید و مغز را بزرگ می‌کند.

254.پیامبر صلی الله علیه و آله: کدو حلوایی بخورید.پس اگر خداوند می‌دانست که درختی سبک‌تر از آن هست،آن را بر برادرم یونس می‌رویاند.هر کس از شما آبگوشت درست کرد،در آن کدو بسیار کند؛زیرا بر مغز و خرد می‌افزاید.

ج:گلابی

255.امام رضا علیه السلام: بر شما باد [خوردن] گلابی که بر عقل می‌افزاید.

د:کرفس

256.پیامبر صلی الله علیه و آله: بر شما باد [خوردن] کرفس؛زیرا اگر چیزی بر عقل بیفزاید،کرفس است.

ه:اللَّحم

257-الإمام الصادق علیه السلام: اللَّحمُ یُنبِتُ اللَّحمَ ویَزیدُ فِی العَقلِ،ومَن تَرَکَ أکلَهُ أیّامًا فَسَدَ عَقلُهُ ⁽¹⁾

طبّ الأئمّة علیهم السلام:139. [1]

258-عنه علیه السلام: مَن تَرَکَ أکلَ اللَّحمِ أربَعینَ صَباحًا ساءَ خُلُقُهُ وفَسَدَ عَقلُهُ،ومَن ساءَ خُلُقُهُ فَأَذِّنوا فی اذُنِهِ بِالتَّثویبِ ⁽²⁾⁽³⁾.

و:اللُّبان

259-رسول اللّه صلی الله علیه و آله: عَلَیکُم بِاللُّبانِ،فَإِنَّهُ یَمسَحُ الحَرَّ مِنَ القَلبِ کَما یَمسَحُ الإِصبَعُ العَرَقَ عَنِ الجَبینِ،ویَشُدُّ الظَّهرَ،ویَزیدُ فِی العَقلِ،ویُذَکِّی الذِّهنَ،ویَجلُو البَصَرَ،ویُذهِبُ النِّسیانَ ⁽⁴⁾.

260-عنه صلی الله علیه و آله: أطعِموا حَبالاکُمُ اللُّبانَ،فَإِنَّ الصَّبِیَّ إذا غُذِّیَ فی بَطنِ امِّهِ بِاللُّبانِ اشتَدَّ قَلبُهُ وزیدَ فی عَقلِهِ ⁽⁵⁾.

ز:الخَلّ

261-الإمام الصادق علیه السلام: الخَلُّ یَشُدُّ العَقلَ ⁽⁶⁾.

262-مُحَمَّدُ بنُ عَلِیٍّ الهَمدانِیُّ: إنَّ رَجُلًا کانَ عِندَ الرِّضا علیه السلام بِخُراسانَ فَقُدِّمَت إلَیهِ مائِدَةٌ عَلَیها خَلٌّ ومِلحٌ فَافتَتَحَ علیه السلام بِالخَلِّ،فَقالَ الرَّجُلُ:جُعِلتُ فِداکَ،أمَرتَنا أن نَفتَتِحَ بِالمِلحِ؟! فَقالَ:هذا مِثلُ هذا-یَعنِی الخَلَّ-وإنَّ الخَلَّ یَشُدُّ الذِّهنَ ویَزیدُ فِی العَقلِ ⁽⁷⁾.

ح:السَّداب ⁽⁸⁾

263-الإمام الکاظم علیه السلام: السَّدابُ یَزیدُ فِی العَقلِ ⁽⁹⁾.

ه:گوشت

257.امام صادق علیه السلام: گوشت،گوشت می‌آورد و بر عقل می‌افزاید.هر آن کس چند روز گوشت را کنار نهد،خردش تباه گردد.

258.امام صادق علیه السلام: هر کس چهل روز خوردن گوشت را ترک کند،بد اخلاق شود، عقلش تباه گردد،و هر آن کس که بد اخلاق شد،در گوشش به آواز،اذان گویید.

و:شیر

259.پیامبر صلی الله علیه و آله: بر شما باد خوردن شیر؛زیرا حرارت قلب را از میان می‌برد؛همان گونه که انگشت،عرق پیشانی را پاک می‌کند.[شیر،] کمر را محکم می‌کند، عقل را افزایش می‌دهد و ذهن را تیز می‌گرداند.

260.پیامبر صلی الله علیه و آله: به زنان باردار شیر بخورانید؛زیرا هنگامی‌که کودک در رحِم مادر از شیر تغذیه کند،دلش قوی گردد و مغزش فزونی گیرد.

ز:سرکه

261.امام صادق علیه السلام: سرکه،مغز را محکم می‌سازد.

262.محمّد بن علی همدانی: مردی نزد امام رضا علیه السلام در خراسان بود.نزد حضرت خوانی گستردند که بر آن سرکه و نمک بود.حضرت،غذا را با خوردن سرکه آغاز کرد.

آن مرد گفت:«فدایت شوم! به ما فرمان دادی که با نمک آغاز کنیم؟».فرمود:

«این (سرکه) مانند آن است.سرکه ذهن را استوار می‌کند و بر خرد می‌افزاید».

ح:سداب

263.امام کاظم علیه السلام: سُداب ⁽¹⁾

.سُداب،گیاهی است از ردۀ دو لپه‌ای‌های جدا گلبرگ که سر دستۀ تیرۀ سدابیان می‌باشد.فرهنگ معین،لغت نامۀ دهخدا،«سداب».

ط:العَسَل

264-الإمام الکاظم علیه السلام: فِی العَسَلِ شِفاءٌ مِن کُلِّ داءٍ،مَن لَعِقَ لَعقَةَ عَسَلٍ عَلَی الرّیقِ یَقطَعُ البَلغَمَ،ویَحسِمُ الصَّفرَةَ،ویَمنَعُ المِرَّةَ السَّوداءَ،ویُصَفِّی الذِّهنَ، ویُجَوِّدُ الحِفظَ إذا کانَ مَعَ اللُّبانِ الذَّکَرِ ⁽¹⁾

فقه الرضا علیه السلام:346. [1]

ی:الرُّمّانُ مَعَ شَحمِهِ

265-الإمام الصادق علیه السلام: کُلُوا الرُّمّانَ بِشَحمِهِ،فَإِنَّهُ یَدبِغُ المِعدَةَ ویَزیدُ فِی الذِّهنِ ⁽²⁾.

ک:الماء

266-أبو طَیفورَ المُتَطَبِّبُ: دَخَلتُ عَلی أبِی الحَسَنِ الماضی علیه السلام فَنَهَیتُهُ عَن شُربِ الماءِ،فَقالَ علیه السلام:وما بَأسٌ بِالماءِ وهُوَ یُدیرُ الطَّعامَ فِی المِعدَةِ،ویُسَکِّنُ الغَضَبَ ویَزیدُ فِی اللُّبِّ،ویُطفِی المِرارَ ⁽³⁾.

ل:الحِجامَة

267-رسول اللّه علیه السلام: الحِجامَةُ تَزیدُ العَقلَ وتَزیدُ الحافِظَ حِفظًا ⁽⁴⁾.

268-عنه صلی الله علیه و آله: الحِجامَةُ عَلَی الرّیقِ أمثَلُ،وهِیَ تَزیدُ فِی العَقلِ،وتَزیدُ فِی الحِفظِ، وتَزیدُ الحافِظَ حِفظًا ⁽⁵⁾.

م:الفَرفَخ

269-رسول اللّه صلی الله علیه و آله: عَلَیکُم بِالفَرفَخِ،فَهِیَ المُکَیِّسَةُ،فَإِنَّهُ إن کانَ شَیءٌ یَزیدُ فِی العَقلِ فَهِیَ ⁽⁶⁾.

ن:الاُترُجّ

270-رسول اللّه صلی الله علیه و آله: عَلَیکُم بِالاُترُجِّ،فَإِنَّهُ یُنیرُ الفُؤادَ ویَزیدُ فِی الدِّماغِ ⁽⁷⁾.

ط:عسل

264.امام کاظم علیه السلام: عسل،درمان هر دردی است.هر کس انگشتی عسل همراه با کُندر،ناشتا بخورد،بلغَم او را از میان ببرد،صفرای او را ریشه‌کن کند و از تلخی سودا پیشگیری نماید.[عسل،] ذهن را پیراسته و حافظه را قوی سازد.

ی:انار با لایۀ نازک آن

265.امام صادق علیه السلام: انار را با لایۀ نازکش بخورید؛زیرا معده را پاکسازی می‌کند و بر ذهن می‌افزاید.

ک:آب

266.ابوطیفور متطبّب (مدّعی پزشکی):بر امام کاظم علیه السلام وارد شدم و ایشان را از نوشیدن آب برحذر داشتم.حضرت فرمود:«نوشیدن آبْ بی‌زیان است؛بلکه غذا را در معده می‌چرخاند،خشم را فرو می‌برد،بر مغز می‌افزاید و تلخی را از میان می‌برد».

ل:حَجامت کردن

267.پیامبر صلی الله علیه و آله: حجامت [خون گرفتن] بر عقل می‌افزاید و حافظه را زیاد می‌کند.

268.پیامبر صلی الله علیه و آله: حجامت ناشتا سودمندتر است.حجامت،عقل را افزایش می‌دهد، حافظه را زیاد می‌کند و بر حافظۀ حافظان می‌افزاید.

م:خُرفه

269.پیامبر صلی الله علیه و آله: بر شما باد [خوردن] خُرفه؛زیرا زیرکی می‌بخشد.به راستی اگر چیزی بر خرد بیفزاید،همان خرفه است.

ن:تُرنج

270.پیامبر صلی الله علیه و آله: تُرنج بخورید؛زیرا دل را روشنی می‌بخشد و بر مغز می‌افزاید.

س:الباقِلّی

271-الإمام الصادق علیه السلام: أکلُ الباقِلّی یُمَخِّخُ السّاقَینِ ویَزیدُ فِی الدِّماغِ ⁽¹⁾

الکافی:1/344/6، [1]المحاسن:2028/309/2 کلاهما عن محمّد بن عبداللّه.

س:باقلا

271.امام صادق علیه السلام: خوردن باقلا،ساقها را مغزدار می‌کند و بر مغز می‌افزاید.

ر.ک:ص 45«فزونی و کاستی خرد در دوران زندگی».

الفصل الخامس:عَلاماتُ العَقلِ

1/5 جُنودُ العَقلِ وَالجَهلِ

272-سَماعَةُ بنُ مِهرانَ: کُنتُ عِندَ أبی عَبدِاللّهِ علیه السلام وعِندَهُ جَماعَةٌ مِن مَوالیهِ،فَجَری ذِکرُ العَقلِ وَالجَهلِ،فَقالَ أبو عَبدِاللّهِ علیه السلام:اِعرِفُوا العَقلَ وجُندَهُ وَالجَهلَ وجُندَهُ تَهتَدوا.

فَقُلتُ:جُعِلتُ فِداکَ،لا نَعرِفُ إلّاما عَرَّفتَنا،فَقالَ أبو عَبدِاللّهِ علیه السلام:إنَّ اللّهَ عز و جل خَلَقَ العَقلَ وهُوَ أوَّلُ خَلقٍ مِنَ الرّوحانِیّینَ عَن یَمینِ العَرشِ مِن نورِهِ،فَقالَ لَهُ:أدبِر فَأَدبَرَ؛ثُمَّ قالَ لَهُ:أقبِل فَأَقبَلَ ⁽¹⁾

شرح هذا الحدیث المولی محمد صالح المازندرانی بما یلی:(فقال له:أدبر فأدبر):أمره بالهبوط من عالم الملکوت والنور إلی عالم‌الظلمات والشرور والتوجّه إلی ما یلایمه من المشتهیات والنظر إلی ما فیه هواه من المستلذّات،فهبط لما فی ذلک من مصلحة وهی ابتلاء العباد ونظام البلاد وعمارة الأرض،إذ لو لا ذلک لکان النّاس بمنزلة الملائکة [1]عارین عن حلیة التناکح والتناسل والزراعة وتعمیر الأرض،وبطل الغرض المطلوب من هذا النوع من الخلق،وبطل خلافة الأرض،ولزم من ذلک بطلان الثواب والعقاب وعدم انکشاف صفات الباری وانجلاء حقایقها وآثارها،مثل العدالة والانتقام والجبّاریّة والقهاریّة والعفو والغفران وغیرها.(ثمّ قال له:أقبل فلم یقبل):أمره بعد الإدبار بالإقبال إلیه تعالی والرجوع إلی ما لدیه من المقامات العلیّة والکرامات الرفیعة التی لا یتیسّر الوصول إلیها إلّابالانتقال من طور أخسّ إلی طور أشرف،ومن حالة أدنی إلی حالة أعلی،ومن نشأة فانیة إلی نشأة باقیة،وهکذا من حال إلی حال ومن کمال إلی کمال حتّی یبلغ إلی غایة مشاهدة جلال اللّه ونهایة ملاحظة أنوار اللّه ویرتع فی جنّة عالیة قطوفها دانیة،فأبی السلوک فی سبیل الرشاد والتقیّد بربقة الانقیاد والتمسّک بلوازم الوعظ والنصیحة والانقلاع عن الأفعال القبیحة،کلّ ذلک لشدّة احتجابه بحجاب الظلمات وانغماسه فی بحار [2]ذمائم الصفات؛لتوهّمه أنّ تلک الذمائم الخاسرة والصفات الظاهرة والمشتهیات الحاضرة کمال له،فاغترَّ بها أو افتخر وأخذها بضاعة له واستکبر.(شرح اصول الکافی،کتاب العقل والجهل:268). [3]

وصدر أخیرًا عن مؤسسة التنظیم والنشر لآثار الإمام الخمینی قدس سره فی هذا المجال کتاب«شرح حدیث جنود العقل والجهل»للسید الإمام قدس سره فراجع.

ثُمَّ خَلَقَ الجَهلَ مِنَ البَحرِ الاُجاجِ ظُلمانِیًّا فَقالَ لَهُ:أدبِر فَأَدبَرَ؛ثُمَّ

فصل پنجم:نشانه های خرد

1/5 لشکریان خرد و نادانی

272.سماعه بن مهران: نزد امام صادق علیه السلام بودم و گروهی از دوستداران حضرت در آنجا حضور داشتند.سخن از خرد و نادانی به میان آمد.امام صادق علیه السلام فرمود:«خرد و لشکریانش و نادانی و لشکریانش را بشناسید تا هدایت یابید ⁽¹⁾

.امام خمینی (ره)،کتابی با عنوان«شرح حدیث جنود عقل و جهل»نگاشته که از سوی مؤسسۀ تنظیم و نشرآثار امام خمینی (ره) به چاپ رسیده است.

آن‌گاه امام صادق علیه السلام فرمود:«خداوند،خرد را که نخستین آفریدۀ روحانی است،از سمتِ راست عرش از نور خود بیافرید».آن‌گاه بدو فرمود:«باز گرد».

قالَ لَهُ:أقبِل فَلَم یُقبِل،فَقالَ لَهُ:اِستَکبَرتَ،فَلَعَنَهُ.

ثُمَّ جَعَلَ لِلعَقلِ خَمسَةً وسَبعینَ جُندًا،فَلَمّا رَأَی الجَهلُ ما أکرَمَ اللّهُ بِهِ العَقلَ وما أعطاهُ،أضمَرَ لَهُ العَداوَةَ.

فَقالَ الجَهلُ:یا رَبِّ،هذا خَلقٌ مِثلی خَلَقتَهُ وکَرَّمتَهُ وقَوَّیتَهُ وأنَا ضِدُّهُ ولا قُوَّةَ لی بِهِ فَأَعطِنی مِنَ الجُندِ مِثلَ ما أعطَیتَهُ،فَقالَ:نَعَم،فَإِن عَصَیتَ بَعدَ ذلِکَ أخرَجتُکَ وجُندَکَ مِن رَحمَتی،قالَ:قَد رَضیتُ،فَأَعطاهُ خَمسَةً وسَبعینَ جُندًا.فَکانَ مِمّا أعطَی العَقلَ مِنَ الخَمسَةِ وَالسَّبعینَ الجُندَ:

الخَیرُ وهُوَ وَزیرُ العَقلِ وجَعَلَ ضِدَّهُ الشَّرَّ وهُوَ وَزیرُ الجَهلِ،وَالإِیمانُ وضِدَّهُ الکُفرَ،وَالتَّصدیقُ وضِدَّهُ الجُحودَ،وَالرَّجاءُ وضِدَّهُ القُنوطَ،وَالعَدلُ وضِدَّهُ الجَورَ،وَالرِّضا وضِدَّهُ السَّخَطَ،وَالشُّکرُ وضِدَّهُ الکُفرانَ،وَالطَّمَعُ وضِدَّهُ الیَأسَ،وَالتَّوَکُّلُ وضِدَّهُ الحِرصَ،وَالرَّأفَةُ وضِدَّهَا القَسوَةَ،وَالرَّحمَةُ وضِدَّهَا الغَضَبَ،وَالعِلمُ وضِدَّهُ الجَهلَ،وَالفَهمُ وضِدَّهُ الحُمقَ،وَالعِفَّةُ وضِدَّهَا التَّهَتُّکَ،وَالزُّهدُ وضِدَّهُ الرَّغبَةَ،وَالرِّفقُ وضِدَّهُ الخُرقَ،وَالرَّهبَةُ وضِدَّهُ الجُرأَةَ،وَالتَّواضُعُ وضِدَّهُ الکِبرَ،وَالتُّؤَدَةُ وضِدَّهَا التَّسَرُّعَ،وَالحِلمُ وضِدَّهَا السَّفَهَ،وَالصَّمتُ وضِدَّهُ الهَذَرَ،وَالاِستِسلامُ وضِدَّهُ الاِستِکبارَ، وَالتَّسلیمُ وضِدَّهُ الشَّکَّ،وَالصَّبرُ وضِدَّهُ الجَزَعَ،وَالصَّفحُ وضِدَّهُ الاِنتِقامَ، وَالغِنی وضِدَّهُ الفَقرَ،وَالتَّذَکُّرُ وضِدَّهُ السَّهوَ،وَالحِفظُ وضِدَّهُ النِّسیانَ، وَالتَّعَطُّفُ وضِدَّهُ القَطیعَةَ،وَالقُنوعُ وضِدَّهُ الحِرصَ،وَالمُؤاساةُ وضِدَّهَا المَنعَ،وَالمَوَدَّةُ وضِدَّهَا العَداوَةَ،وَالوَفاءُ وضِدَّهُ الغَدرَ،وَالطّاعَةُ وضِدَّهَا المَعصِیَةَ،وَالخُضوعُ وضِدَّهُ التَّطاوُلَ،وَالسَّلامَةُ وضِدَّهَا البَلاءَ،وَالحُبُّ

پس برگشت.سپس به او گفت:«روی آور».پس روی آورد ⁽¹⁾

.ملّا صالح مازندرانی در شرح این حدیث نوشته است:خداوند خرد را فرمان داد از عالَم ملکوت و نورانی به‌دنیای تاریکی‌ها و شرور فرود آید و به خواستنی‌هایی که سازگار با او است،توجه کند و در لذتهای مطابق میلش،درنگ نماید سپس عقل،از آن رو که مصلحتش در آن بود،فرود آمد آن مصلحت عبارت است از آزمودن بندگان،سامان بخشی به شهرها و آبادانی زمین.

اگر چنین نبود مردم بسان فرشتگان از ازدواج و تکثیر نسل،کشاورزی و آبادی زمین،دست می‌شُستند.و انگیزۀ آفرینش این دسته از موجودات از میان می‌رفت،چنانکه جانشینی زمین زائل می‌شد.و نظام پاداش و کیفر نیز به هم می‌ریخت و صفات خداوندی و حقیقت و آغازش چون عدالت،انتقام،جباریّت،قهاریّت،عفو و بخشش و مانند آن آشکار نمی‌گشت.

[وی در تفسیر«پس بدو گفت رو آور پس رو نیاورد»،فرموده است:] خداوند او را پس از ادبار به روآوران و بازگشت به مقامات برتر و کرامت‌های بلند که دست یابی بدان جز با تحول و دگرگونی از صورت پست به صورت برتر و حالت پست به حالت برتر و دنیای فانی به دنیای پایدار ممکن نیست،فرمان داد.

چنانکه او را به سیر و سلوک و پیمودن راه کمال تا مشاهدۀ جلال خداوندی و دیدن انوار الهی و گشت و گذار در بهشت برین فرمان داد.

لیک او از پیمودن راه توشه و گردن نهادن به بندگی و استفادۀ از پند و نصیحت و دوری جُستن از رفتار زشت،سر باز زد.زیر که در حجابهای ظلمانی پنهان بود و در دریای بدیها فرو رفته بود با این گمان که این لذت‌های ظاهری و خصلت‌های زشت کمال اوست.

از اینرو بدان مغرور شد و فخر فروشی کرد و آن را دستمایه بزرگی طلبی قرار داد.

شرح اصول کافی،کتاب العقل و الجهل،ص 268.

سپس [خداوند] نادانی را از دریای شور و ظلمانی بیافرید و به او گفت:«باز گرد».پس برگشت.سپس بدان فرمود:«روی آور».پس رو نیاورد.خداوند به او فرمود:«بزرگی فروختی»،پس بر او لعنت فرستاد.آن‌گاه برای خرد،هفتادوپنج سرباز قرار داد.وقتی نادانی،کرامتی را که خداوند به عقل داد،مشاهده کرد، کینۀ او را به دل گرفت و گفت:«ای پروردگار ! این آفریده‌ای است مانند من.او را آفریدی،کرامت بخشیدی،نیرومند ساختی و من برخلاف اویم و نیرویی ندارم.به من هم سربازانی مانند عقل ببخشای».خداوند پذیرفت و فرمود:«اگر پس از آن نافرمانی کردی،تو و سربازانت را از رحمت خویش بیرون سازم».جهل،رضایت داد.آنگاه خداوند به وی هفتادوپنج سرباز بخشید.سربازانی که خداوند به خرد بخشید،عبارت‌اند از:خیر که او یاور عقل است و ضدّ آن شرّ است که وزیر جهل

وضِدَّهُ البُغضَ،وَالصِّدقُ وضِدَّهُ الکَذِبَ،وَالحَقُّ وضِدَّهُ الباطِلَ،وَالأَمانَةُ وضِدَّهَا الخِیانَةَ،وَالإِخلاصُ وضِدَّهُ الشَّوبَ،وَالشَّهامَةُ وضِدَّهَا البَلادَةَ، وَالفَهمُ وضِدَّهُ الغَباوَةَ،وَالمَعرِفَةُ وضِدَّهَا الإِنکارَ،وَالمُداراةُ وضِدَّهَا المُکاشَفَةَ،وسَلامَةُ الغَیبِ وضِدَّهَا المُماکَرَةَ،وَالکِتمانُ وضِدَّهُ الإِفشاءَ، وَالصَّلاةُ وضِدَّهَا الإِضاعَةَ،وَالصَّومُ وضِدَّهُ الإِفطارَ،وَالجِهادُ وضِدَّهُ النُّکولَ،وَالحَجُّ وضِدَّهُ نَبذَ المیثاقِ،وصَونُ الحَدیثِ وضِدَّهُ النَّمیمَةَ،وبِرُّ الوالِدَینِ وضِدَّهُ العُقوقَ،وَالحَقیقَةُ وضِدَّهَا الرِّیاءَ،وَالمَعروفُ وضِدَّهُ المُنکَرَ،وَالسَّترُ وضِدَّهُ التَّبَرُّجَ،وَالتَّقِیَّةُ وضِدَّهَا الإِذاعَةَ،وَالإِنصافُ وضِدَّهُ الحَمِیَّةَ،وَالتَّهیِئَةُ وضِدَّهَا البَغیَ،وَالنَّظافَةُ وضِدَّهَا القَذَرَ،وَالحَیاءُ وضِدَّهَا الجَلَعَ،وَالقَصدُ وضِدَّهُ العُدوانَ،وَالرّاحَةُ وضِدَّهَا التَّعَبَ،وَالسُّهولَةُ وضِدَّهَا الصُّعوبَةَ،وَالبَرَکَةُ وضِدَّهَا المَحقَ،وَالعافِیَةُ وضِدَّهَا البَلاءَ،وَالقَوامُ وضِدَّهُ المُکاثَرَةَ،وَالحِکمَةُ وضِدَّهَا الهَوی،وَالوَقارُ وضِدَّهُ الخِفَّةَ،وَالسَّعادَةُ وضِدَّهَا الشَّقاوَةَ،وَالتَّوبَةُ وضِدَّهَا الإِصرارَ،وَالاِستِغفارُ وضِدَّهُ الاِغتِرارَ، وَالمُحافَظَةُ وضِدَّهَا التَّهاوُنَ،وَالدُّعاءُ وضِدَّهُ الاِستِنکافَ،وَالنَّشاطُ وضِدَّهُ الکَسَلَ،وَالفَرَحُ وضِدَّهُ الحُزنَ،وَالاُلفَةُ وضِدَّهَا الفُرقَةَ،وَالسَّخاءُ وضِدَّهُ البُخلَ.

فَلا تَجتَمِعُ هذِهِ الخِصالُ کُلُّها مِن أجنادِ العَقلِ إلّافی نَبِیٍّ أو وَصِیِّ نَبِیٍّ، أو مُؤمِنٍ قَدِ امتَحَنَ اللّهُ قَلبَهُ لِلإِیمانِ،وأمّا سائِرُ ذلِکَ مِن مَوالینا فَإِنَّ أحَدَهُم لا یَخلو مِن أن یَکونَ فیهِ بَعضُ هذِهِ الجُنودِ حَتّی یَستَکمِلَ ویَنقی مِن جُنودِ الجَهلِ،فَعِندَ ذلِکَ یَکونُ فِی الدَّرَجَةِ العُلیا مَعَ الأَنبِیاءِ وَالأَوصِیاءِ،وإنَّما

است؛ایمان که ضدّش کفر است؛تصدیق و گواهی دادن که ضدّ آن انکار و پنهان سازی است؛امید که ضدّ آن یأس و ناامیدی است؛عدالت که ضدّ آن ستم است؛ خوشنودی که ضدّ آن خشم است؛سپاسگزاری که ضدّ آن ناسپاسی است؛طمع که ضدّ آن ناامیدی [از دیگران] است؛توکّل که ضدّ آن آز است؛رأفت و مهربانی که ضدّ آن قساوت و سنگدلی است؛رحمت که ضدّ آن غضب است؛دانش که ضدّ آن نادانی است؛فهم که ضدّ آن حماقت است؛عفّت که ضدّ آن پرده‌دری است؛زهد و بی‌میلی که ضدّ آن رغبت و میل است؛رفق و مدارا که ضدّ آن برهم زنی و بد رفتاری است؛هراس که ضدّ آن جرأت داشتن و بی‌باکی است؛فروتنی که ضدّ آن تکبّر است؛و آرامی‌که ضدّ آن شتابزدگی است؛شکیبایی که ضدّ آن نابردباری است؛ خاموشی که ضدّ آن پُرگویی است؛رام بودن که ضدّ آن گردنکشی است؛تسلیم شدن که ضدّ آن تردید است؛صبر که ضدّ آن بی‌تابی است؛چشم‌پوشی که ضدّ آن کینه‌توزی است؛بی‌نیازی که ضدّ آن تنگدستی است؛بیاد آوردن که ضدّ آن بی‌خبری است؛در خاطر نگه داشتن که ضدّ آن فراموشی است؛مهرورزی که ضدّ آن بریدن و جدایی است؛قناعت که ضدّ آن حرص و آز است؛همدردی که ضدّ آن دریغ داشتن است؛دوستی که ضدّ آن دشمنی است؛پیمان داری که ضدّ آن خیانت است؛فرمانبرداری که ضدّ آن نافرمانی است؛فروتنی که ضدّ آن گردنکشی است؛سلامت که ضدّ آن مبتلا بودن است؛دوستی که ضدّ آن کینه‌ورزی است.

راستگویی که ضدّ آن دروغگویی است؛درستی که ضدّ آن باطل است؛امانت که ضدّ آن خیانت است؛پاکدلی که ضدّ آن ناپاکدلی است؛دلاوری که ضدّ آن درجا زدن است؛فهم که ضدّ آن کودنی است؛معرفت که ضدّ آن انکار است؛مدارا و رازداری که ضدّ آن فاش کردن راز است؛یکرویی که ضدّ آن دغلی است؛ پرده‌پوشی که ضدّ آن فاش کردن است؛نماز گزاردن که ضدّ آن تباه کردن است؛ روزه گرفتن که ضدّ آن روزه خوردن است؛جهاد که ضدّ آن باز ایستادن از جنگ است؛حج گزاردن که ضدّ آن پیمان شکستن است؛سخن نگه داشتن که ضدّ آن سخن چینی است؛نیکی به پدر و مادر که ضدّ آن آزردن آنان است؛حقیقت که ضدّ آن ریاکاری است؛نیکی که ضدّ آن بدی است؛پوشیدگی که ضدّ آن خودنمایی است؛تقیّه که ضدّ آن بی‌پروایی است؛انصاف که ضدّ آن جانبداری باطل است؛ پایداری در امور که ضدّ آن تجاوز است؛پاکیزگی که ضدّ آن پلیدی است؛حیا و آزرم که ضدّ آن بی‌حیایی است؛میانه‌روی که ضدّ آن تجاوز از حدّ است؛آسودگی که ضدّ آن خود را به رنج انداختن است؛آسان گیری که ضدّ آن سختگیری است؛ برکت داشتن که ضدّ آن بی‌برکتی است؛تندرستی که ضدّ آن بلا و گرفتاری است؛

یُدرَکُ ذلِکَ بِمَعرِفَةِ العَقلِ وجُنودِهِ،وبِمُجانَبَةِ الجَهلِ وجُنودِهِ،وَفَّقَنَا اللّهُ وإیّاکُم لِطاعَتِهِ ومَرضاتِهِ ⁽¹⁾

الکافی:14/21/1، [1]علل الشرایع:10/113، [2]تحف العقول:400 [3] کلاهما نحوه.

2/5 آثارُ العَقلِ

أ:العِلمُ والحِکمَةُ

الکتاب

یُؤْتِی الْحِکْمَةَ مَنْ یَشاءُ وَ مَنْ یُؤْتَ الْحِکْمَةَ فَقَدْ أُوتِیَ خَیْراً کَثِیراً وَ ما یَذَّکَّرُ إِلاّ أُولُوا الْأَلْبابِ ⁽²⁾.

إِنَّ فِی ذلِکَ لَذِکْری لِمَنْ کانَ لَهُ قَلْبٌ أَوْ أَلْقَی السَّمْعَ وَ هُوَ شَهِیدٌ ⁽³⁾.

273-سُلَیمانُ بنُ خالِدٍ: سَأَلتُ أبا عَبدِاللّهِ علیه السلام عَن قَولِ اللّهِ: وَ مَنْ یُؤْتَ الْحِکْمَةَ فَقَدْ أُوتِیَ خَیْراً کَثِیراً فَقالَ:إنَّ الحِکمَةَ المَعرِفَةُ وَالتَّفَقُّهُ فِی الدّینِ،فَمَن فَقِهَ مِنکُم فَهُوَ حَکیمٌ ⁽⁴⁾.

274-الإمام الکاظم علیه السلام -فی وَصِیَّتِهِ لِهِشامِ بنِ الحَکَمِ-:یا هِشامُ،إنَّ اللّهَ تَعالی یَقولُ فی کِتابِهِ: إِنَّ فِی ذلِکَ لَذِکْری لِمَنْ کانَ لَهُ قَلْبٌ ⁽⁵⁾یَعنی:عَقلٌ:وقالَ: وَ لَقَدْ آتَیْنا لُقْمانَ الْحِکْمَةَ ⁽⁶⁾.قالَ:الفَهمَ وَالعَقلَ...

یا هِشامُ،ما بَعَثَ اللّهُ أنبِیاءَهُ ورُسُلَهُ إلی عِبادِهِ إلّالِیَعقِلوا عَنِ اللّهِ،

اعتدال که ضدّ آن افزون طلبی است؛حکمت که ضدّ آن پیروی از هواست؛ سنگینی و متانت که ضدّ آن سَبُکی است؛خوشبختی که ضدّ آن نگونبختی است؛ توبه که ضدّ آن پافشاری بر گناه است؛آمرزش خواستن که ضدّ آن طمع بیهوده بستن است؛مراقبت که ضدّ آن سهل‌انگاری است؛دعا که ضدّ آن خودداری از دعاست؛شادابی که ضدّ آن کسالت است؛خوشدلی که ضدّ آن اندوهگینی است؛ انس گرفتن که ضدّ آن جدایی است؛سخاوت که ضدّ آن بخیل بودن است.

همۀ این سربازان عقل،جز در پیامبر یا جانشین وی یا مؤمنی که خداوند دلش را به ایمان آزموده جمع نخواهد شد؛امّا در دیگر دوستداران ما برخی از سربازان عقل جای دارد،تا آنکه به کمال رسیده،از جنود جهلْ پاک گردند.در این هنگام، رتبه‌ای عالی نزد پیامبران و جانشینانشان خواهند یافت.دستیابی به این مقام بلند،به کمک عقل و سربازانش و دوری از جهل و سربازانش حاصل خواهد شد.

خداوند ما و شما را برای پیروی و خوشنودی خویش،موفّق بدارد !

2/5 نشانه های خرد

الف:دانش و حکمت

قرآن

[ خدا] به هر کس که بخواهد،حکمت می‌بخشد،و به هر کس حکمت داده شود،به یقین،خیری فراوان داده شده است،و جز خردمندان،کسی پند نمی‌گیرد.

قطعاً در این [عقوبتها] برای‌هر صاحبدل‌و حق‌نیوشی که خود به‌گواهی ایستد، عبرتی است.

ر.ک:آل عمران:7،رعد:19،ابراهیم:52،ص:29 و 43،زمر:9 و 21،غافر:54.

حدیث

273.سلیمان بن خالد: از امام صادق علیه السلام دربارۀ آیۀ«هر که به او حکمت عطا شود،خیر فراوان نصیبش شده‌است»،سؤال کردم.فرمود:«حکمت،همان شناخت و فقیه شدن در دین است.هر کس از شما که فقیه گردد،او حکیم است».

274.امام کاظم علیه السلام -در سفارش به هشام بن حکم-:ای هشام ! خداوند متعال در کتابش فرموده‌است:«قطعاً در این [عقوبتها] برای هر صاحبدل و حق نیوشی که خود به

فَأَحسَنُهُمُ استِجابَةً أحسَنُهُم مَعرِفَةً،وأعلَمُهُم بِأَمرِ اللّهِ أحسَنُهُم عَقلًا، وأکمَلُهُم عَقلًا أرفَعُهُم دَرَجَةً فِی الدُّنیا وَالآخِرَةِ...

یا هِشامُ،کَیفَ یَزکو ⁽¹⁾

الزکاة تکون بمعنی النموّ وبمعنی الطهارة،وهنا یحتملهما (هامش المصدر).

یا هِشامُ،نُصِبَ الحَقُّ لِطاعَةِ اللّهِ،ولا نَجاةَ إلّابِالطّاعَةِ،وَالطّاعَةُ بِالعِلمِ، وَالعِلمُ بِالتَّعَلُّمِ،وَالتَّعَلُّمُ بِالعَقلِ یُعتَقَدُ،ولا عِلمَ إلّامِن عالِمٍ رَبّانِیٍّ،ومَعرِفَةُ العِلمِ بِالعَقلِ...

إنَّهُ لَم یَخَفِ اللّهَ مَن لَم یَعقِل عَنِ اللّهِ،ومَن لَم یَعقِل عَنِ اللّهِ ⁽²⁾لَم یَعقِد قَلبَهُ عَلی مَعرِفَةٍ ثابِتَةٍ یُبصِرُها ویَجِدُ حَقیقَتَها فی قَلبِهِ،ولا یَکونُ أحَدٌ کَذلِکَ إلّا مَن کانَ قَولُهُ لِفِعلِهِ مُصَدِّقًا،وسِرُّهُ لِعَلانِیَتِهِ مُوافِقًا،لِأَنَّ اللّهَ تَبارَکَ اسمُهُ لَم یَدُلَّ عَلَی الباطِنِ الخَفِیِّ مِنَ العَقلِ إلّابِظاهِرٍ مِنهُ،وناطِقٍ عَنهُ ⁽³⁾.

275-عنه علیه السلام -أیضًا-:یا هِشامُ،إنَّ العَقلَ مَعَ العِلمِ،فَقالَ: وَ تِلْکَ الْأَمْثالُ نَضْرِبُها لِلنّاسِ وَ ما یَعْقِلُها إِلاَّ الْعالِمُونَ ⁽⁴⁾.

276-الإمام علیّ علیه السلام: العَقلُ وَالعِلمُ مَقرونانِ فی قَرَنٍ لا یَفتَرِقانِ ولا یَتَبایَنانِ ⁽⁵⁾.

277-رسول اللّه صلی الله علیه و آله: إنَّ العَقلَ عِقالٌ مِنَ الجَهلِ،وَالنَّفسَ مِثلُ أخبَثِ الدَّوابِّ،فَإِن لَم تُعقَل حارَت،فَالعَقلُ عِقالٌ مِنَ الجَهلِ ⁽⁶⁾.

278-الإمام علیّ علیه السلام: مَن عَقَلَ فَهِمَ ⁽⁷⁾.

279-عنه علیه السلام: العَقلُ أصلُ العِلمِ وداعِیَةُ الفَهمِ ⁽⁸⁾.

280-عنه علیه السلام: بِالعُقولِ تُنالُ ذُروَةُ العُلومِ ⁽⁹⁾.

گواهی ایستد،عبرتی است»؛یعنی [برای] کسی که خرد دارد؛و فرموده است:«و به راستی،لقمان را حکمت دادیم».فرمود:«یعنی فهم و خرد [دادیم]».

ای هشام ! خداوند،پیامبران و رسولانش را مبعوث نکرد؛مگر بدان جهت که از خداوند درکی پیدا کنند.بهترین کسانی که دعوتِ پیامبران را پاسخ گفتند،آنانی هستند که از معرفت و شناختِ نیکویی برخوردارند؛و کسانی داناتر به دستوراها و شئون الهی‌اند که از خردی نیکوتر بهره‌مندند؛و آنانی که از خردی کاملتر برخوردار باشند،به جایگاهی برجسته‌تر در دنیا و آخرت دست خواهند یافت.

ای هشام ! چگونه کارهایت نزد خداوند پاکیزه باشد و رشد کند،با آنکه دلت از شئون الهی،دوری جُسته و با پیروی از هواها او را بر عقلت پیروز کرده‌ای...

ای هشام! حق برای فرمانبری از خداوند است و رستگاری،تنها در گرو پیروی است،و پیروی،جز با دانش حاصل نگردد،و دانش با آموختن به دست آید،و آموختن،به عقل گره می‌خورد.دانش را باید از عالم ربّانی آموخت و شناخت آن با عقل است.کسی که از خداوند درکی ندارد،از او نخواهد ترسید؛و آنکه از خداوند، معرفت و شناختی به دست نیاورد،دلش در گرو معرفتی استوار که حقیقتِ آن را بیابد،نخواهد شد و از چنین معرفتی بهره‌مند نخواهد گشت؛مگر آنکه سخنش کارش را تصدیق کند و درونش با آشکارش موافق باشد؛چرا که خداوند مبارک نام، ظاهر را نشانۀ باطن پنهان و سخنگوی آن قرار داد.

275.امام کاظم علیه السلام -در سفارشی به هشام-:ای هشام! به درستی که خرد،همراه دانش است؛[چنانکه] خداوند فرمود:«این مَثَلها را برای مردم می‌زنیم و جز دانشوران، آن را در نیابند».

276.امام علی علیه السلام: خرد و دانش،همپای یکدیگرند و به یک رَسَن بسته‌اند؛از هم جدا نشوند و ستیز نکنند.

277.پیامبر صلی الله علیه و آله: خرد،بازدارندۀ از نادانی است و نفس به سان پلیدترین چهارپاست که اگر مهار نگردد،سرگردان شود.پس خرد،مهار نادانی است.

278.امام علی علیه السلام: آنکه خردمند شود،آگاه گردد.

279.امام علی علیه السلام: خرد،پایۀ دانش و دعوت کنندۀ به فهم است.

280.امام علی علیه السلام: با عقلها قلۀ دانشها به دست آید.

281-عنه علیه السلام: العَقلُ مَرکَبُ العِلمِ،العِلمُ مَرکَبُ الحِلمِ ⁽¹⁾

غرر الحکم:4275،(816 و 817)، [1]828،1735.

282-عنه علیه السلام: العِلمُ عُنوانُ العَقلِ ⁽²⁾.

283-عنه علیه السلام: العِلمُ یَدُلُّ عَلَی العَقلِ،فَمَن عَلِمَ عَقَلَ ⁽³⁾.

284-عنه علیه السلام: بِالعَقلِ استُخرِجَ غَورُ الحِکمَةِ،وبِالحِکمَةِ استُخرِجَ غَورُ العَقلِ ⁽⁴⁾.

285-عنه علیه السلام: الحِکمَةُ رَوضَةُ العُقَلاءِ ونُزهَةُ النُّبَلاءِ ⁽⁵⁾.

286-عنه علیه السلام: مَن مَلَکَ عَقلَهُ کانَ حَکیمًا ⁽⁶⁾.

287-الإمام الصادق علیه السلام: دِعامَةُ الإِنسانِ العَقلُ،وَالعَقلُ مِنهُ الفِطنَةُ وَالفَهمُ وَالحِفظُ وَالعِلمُ،وبِالعَقلِ یَکمُلُ،وهُوَ دَلیلُهُ ومُبصِرُهُ ومِفتاحُ أمرِهِ، فَإِذا کانَ تَأییدُ عَقلِهِ مِنَ النّورِ کانَ عالِمًا حافِظًا ذاکِرًا فَطِنًا فَهِمًا،فَعَلِمَ بِذلِکَ کَیفَ ولِمَ وحَیثُ،وعَرَفَ مَن نَصَحَهُ ومَن غَشَّهُ،فَإِذا عَرَفَ ذلِکَ عَرَفَ مَجراهُ ومَوصولَهُ ومَفصولَهُ،وأخلَصَ الوَحدانِیَّةَ للّهِ‌ِ وَالإِقرارَ بِالطّاعَةِ،فَإِذا فَعَلَ ذلِکَ کانَ مُستَدرِکًا لِما فاتَ،ووارِدًا عَلی ما هُوَ آتٍ، یَعرِفُ ما هُوَ فیهِ ولِأَیِّ شَیءٍ هُوَ هاهُنا،ومِن أینَ یَأتیهِ،وإلی ما هُوَ صائِرٌ، وذلِکَ کُلُّهُ مِن تَأییدِ العَقلِ ⁽⁷⁾.

288-عنه علیه السلام -فی بَیانِ جُنودِ العَقلِ وَالجَهلِ-:الحِکمَةُ وضِدُّهَا الهَوی ⁽⁸⁾.

ب:مَعرِفَةُ اللّهِ

289-رسول اللّه صلی الله علیه و آله: قَسَّمَ اللّهُ تَعالَی العَقلَ عَلی ثَلاثَةِ أجزاءٍ،فَمَن کُنَّ فیهِ کَمُلَ عَقلُهُ،

281.امام علی علیه السلام: خرد،وسیلۀ حرکت دانش و دانش،وسیلۀ حرکت بردباری است.

282.امام علی علیه السلام: دانش،نشانۀ خرد است.

283.امام علی علیه السلام: دانش بر خرد دلالت دارد.هر آن‌کس که دانست،خردمند است.

284.امام علی علیه السلام: با خرد،کُنه حکمت بدست آید و با حکمت،کُنه خرد.

285.امام علی علیه السلام: حکمت،بُستان خردمندان و تفریحگاه فاضلان است.

286.امام علی علیه السلام: آنکه مالک خردِ خویش شود،حکیم است.

287.امام صادق علیه السلام: از خردْ زیرکی،فهم،حفظ و دانشْ سرچشمه گیرد.با خردْ آدمی به کمال رسد.خرد،راهنمای انسان،بینا کننده و گشاینده کارهای اوست.

اگر بنیان خرد از روشنی باشد،آدمی دانشمند،حافظ،اهل ذکر،زیرک و فهیم خواهد بود و پاسخ چگونه،چرا و کجا را بداند و خیرخواهان را از دغل‌کاران،بازشناسد.اگر اینها را دانست،مسیر حرکت و وصل و فصلش را نیز خواهد شناخت و به توحید خالص رسد،و به طاعت خداوندی اقرار کند.

اگر چنین شد،از دستْ رفته‌ها را جبران کند و بر آینده سوار باشد؛موقعیت خویش را درک کند و بداند چرا در دنیا زندگی می‌کند و از کجا آمده و به کجا خواهد رفت و این همه در پرتو خرد است.

288.امام صادق علیه السلام -در توصیف سربازان عقل و جهل-:[یکی از سربازان خرد]، حکمت است و ضدّ آن،هوا و میل نفسانی است.

ر.ک:ص 67«نیاز دانش به خرد»/ص 103«دانش»/ص 289«دشمنی با دانش و دانشمند».

ب:شناخت خدا

289.پیامبر صلی الله علیه و آله: خداوند،خرد را بر سه پاره قسمت کرد.هرکه این سه پاره را دارا باشد،عقلش کامل است و آنکه از آن بی‌بهره باشد،از خرد؛بی‌بهره است:

ومَن لَم یَکُنَّ فیهِ فَلا عَقلَ لَهُ:حُسنُ المَعرِفَةِ بِاللّهِ،وحُسنُ الطّاعَةِ لَهُ، وحُسنُ الصَّبرِ عَلی أمرِهِ عَزَّوجَلَّ ⁽¹⁾

تیسیر المطالب:148. [1]

290-تُحَفُ العُقولِ: قَدِمَ المَدینَةَ رَجُلٌ نَصرانِیٌّ مِن أهلِ نَجرانَ،وکانَ فیهِ بَیانٌ ولَهُ وَقارٌ وهَیبَةٌ،فَقیلَ:یا رَسولَ اللّهِ،ما أعقَلَ هذَا النَّصرانِیَّ؟! فَزَجَرَ القائِلَ وقالَ:مَه ! إنَّ العاقِلَ مَن وَحَّدَ اللّهَ وعَمِلَ بِطاعَتِهِ ⁽²⁾.

291-الإمام علیّ علیه السلام: بِصُنعِ اللّهِ یُستَدَلُّ عَلَیهِ،وبِالعُقولِ تُعتَقَدُ مَعرِفَتُهُ،وبِالفِکرَةِ تَثبُتُ حُجَّتُهُ ⁽³⁾.

292-عنه علیه السلام: الحَمدُ للّهِ‌ِ...الَّذی بَطَنَ مِن خَفِیّاتِ الاُمورِ،وظَهَرَ فِی العُقولِ بِما یُری فی خَلقِهِ مِن عَلاماتِ التَّدبیرِ،الَّذی سُئِلَتِ الأَنبِیاءُ عَنهُ فَلَم تَصِفهُ بِحَدٍّ ولا بِبَعضٍ،بَل وَصَفَتهُ بِفِعالِهِ ودَلَّت عَلَیهِ بِآیاتِهِ،لا تَستَطیعُ عُقولُ المُتَفَکِّرینَ جَحدَهُ؛لِأَنَّ مَن کانَتِ السَّماواتُ والأَرضُ فِطرَتَهُ وما فیهِنَّ وما بَینَهُنَّ وهُوَ الصّانِعُ لَهُنَّ،فَلا مَدفَعَ لِقُدرَتِهِ ⁽⁴⁾.

293-الإمام الصادق علیه السلام: إنَّ أوَّلَ الاُمورِ ومَبدَأَها وقُوَّتَها وعِمارَتَها-الَّتی لا یَنتَفِعُ شَیءٌ إلّابِهِ-العَقلُ الَّذی جَعَلَهُ اللّهُ زینَةً لِخَلقِهِ ونورًا لَهُم،فَبِالعَقلِ عَرَفَ العِبادُ خالِقَهُم وأنَّهُم مَخلوقونَ،وأنَّهُ المُدَبِّرُ لَهُم وأنَّهُمُ المُدَبَّرونَ،وأنَّهُ الباقی وهُمُ الفانونَ،وَاستَدَلّوا بِعُقولِهِم عَلی ما رَأَوا مِن خَلقِهِ؛مِن سَمائِهِ وأرضِهِ،وشَمسِهِ وقَمَرِهِ،ولَیلِهِ ونَهارِهِ،وبِأَنَّ لَهُ ولَهُم خالِقًا ومُدَبِّرًا لَم یَزَل ولا یَزولُ،وعَرَفوا بِهِ الحَسَنَ مِنَ القَبیحِ،وأنَّ الظُّلمَةَ فِی الجَهلِ،وأنَّ النّورَ فِی العِلمِ،فَهذا ما دَلَّهُم عَلَیهِ العَقلُ.

قیلَ لَهُ:فَهَل یَکتَفِی العِبادُ بِالعَقلِ دونَ غَیرِهِ؟قالَ:إنَّ العاقِلَ لِدَلالَةِ

شناختِ نیکو از خداوند،نیکْ فرمانبرداری و پایداری شایسته [در پیروی] از دستورهای خداوندِ عزّوجل.

290.تحف العقول: مردی مسیحی از اهل نجران،وارد مدینه شد.وی مردی سخنور و با وقار و هیبت بود.گفته شد:«ای رسول خدا ! چه چیزی این مسیحی را خردمند کرده است؟».رسول خدا،گوینده را از سخن بازداشت و فرمود:

«ساکت ! خردمند کسی است که خدا را به یگانگی باور کند و به پیروی از او پایبند باشد».

291.امام علی علیه السلام: با خردْ شناخت خداوند،پایدار شود و با اندیشه،حجّتهایش به اثبات رسد.

292.امام علی علیه السلام: ستایشْ خدای را سزاست...آن خدایی که از امور نهانی،پنهان است و در خردها آشکار است،بدانچه در آفرینش،از نشانه‌های تدبیر،عیان کرده است.آن خدایی که از پیغمبرانش پرسیدند و او را به حدّ و جزو داشتن نستودند؛بلکه به افعالش وی را ستودند و به آیاتش بدو رهنمایی نمودند.

خردِ اندیشمندان،انکارش نکند؛زیرا کسی که آسمان و زمین و آنچه را در آن است،آفریدۀ اوست و او سازندۀ همۀ آنهاست.قدرتش انکار ناپذیر است.

293.امام صادق علیه السلام: آغاز و شروع هر کار و نیرو و آبادانی آن-که هر سودی بدان بسته است-خرد است؛آنچه که خدا زیور خلق خود و روشنی بخش آنان ساخت و به وسیلۀ خردْ بندگان،آفرینندۀ خود را بشناسند و دانند که مخلوق‌اند و او مدبّر آنهاست؛و آنها در زیر تدبیر اویند؛هم او پاینده است و آنها راه فنا روند؛از پرتو خردشان دلیل جویند؛بر هر آفریده‌ای که بینند از آسمان و زمین،خورشید و ماه،و شب و روز،دریابند که برای آن آفریدگان و خردشان،آفریننده و سرپرستی است که همیشه بوده و خواهد بود،و به وسیلۀ خرد،زیبا را از زشت بشناسند و بدانند که تاریکی در نادانی است و روشنی در دانش.این است آنچه که خرد بدان رهنمایی کرده است.

گفته شد:«آیا بندگان به همان عقل می‌توانند اکتفا کنند؟».فرمود:

عَقلِهِ الَّذی جَعَلَهُ اللّهُ قِوامَهُ وزینَتَهُ وهِدایَتَهُ عَلِمَ أنَّ اللّهَ هُوَ الحَقُّ،وأنَّهُ هُوَ رَبُّهُ،وعَلِمَ أنَّ لِخالِقِهِ مَحَبَّةً،وأنَّ لَهُ کَراهِیَةً،وأنَّ لَهُ طاعَةً،وأنَّ لَهُ مَعصِیَةً، فَلَم یَجِد عَقلَهُ یَدُلُّهُ عَلی ذلِکَ،وعَلِمَ أنَّهُ لا یوصَلُ إلَیهِ إلّابِالعِلمِ وطَلَبِهِ، وأنَّهُ لا یَنتَفِعُ بِعَقلِهِ إن لَم یُصِب ذلِکَ بِعِلمِهِ،فَوَجَبَ عَلَی العاقِلِ طَلَبُ العِلمِ والأَدَبِ الَّذی لا قِوامَ لَهُ إلّابِهِ ⁽¹⁾

الکافی:34/29/1 [1] عن الحسن بن عمّار.

294-الإمام الکاظم علیه السلام -فی وَصِیَّتِهِ لِهِشامٍ-:یا هِشامُ،إنَّ ضَوءَ الجَسَدِ فی عَینِهِ،فَإِن کانَ البَصَرُ مُضیئًا استَضاءَ الجَسَدُ کُلُّهُ.وإنَّ ضَوءَ الرّوحِ العَقلُ،فَإِذا کانَ العَبدُ عاقِلًا کانَ عالِمًا بِرَبِّهِ،وإذا کانَ عالِمًا بِرَبِّهِ أبصَرَ دینَهُ.وإن کانَ جاهِلًا بِرَبِّهِ لَم یَقُم لَهُ دینٌ.وکَما لا یَقومُ الجَسَدُ إلّابِالنَّفسِ الحَیِّةِ فَکَذلِکَ لا یَقومُ الدّینُ إلّابِالنِّیَّةِ الصّادِقَةِ؛ولا تَثبُتُ النِّیَّةُ الصّادِقَةُ إلّابِالعَقلِ ⁽²⁾.

295-الإمام الرضا علیه السلام: بِالعُقولِ یُعتَقَدُ التَّصدیقُ بِاللّهِ ⁽³⁾.

ج:الدّین

296-رسول اللّه صلی الله علیه و آله: لا دینَ لِمَن لا عَقلَ لَهُ ⁽⁴⁾.

297-الإمام علیّ علیه السلام: هَبَطَ جَبرَئیلُ عَلی آدَمَ علیه السلام فَقالَ:یا آدَمُ،إنّی امِرتُ أن اخَیِّرَکَ واحِدَةً مِن ثَلاثٍ،فَاختَرها ودَعِ اثنَتَینِ،فَقالَ لَهُ آدَمُ:یا جَبرَئیلُ،ومَا الثَّلاثُ؟فَقالَ:العَقلُ وَالحَیاءُ وَالدّینُ،فَقالَ آدَمُ:إنّی قَدِ اختَرتُ العَقلَ، فَقالَ جَبرَئیلُ لِلحَیاءِ وَالدّینِ:اِنصَرِفا ودَعاهُ،فَقالا:یا جَبرَئیلُ،إنّا امِرنا أن نَکونَ مَعَ العَقلِ حَیثُ کانَ،قالَ:فَشَأنُکُما،وعَرَجَ ⁽⁵⁾.

298-عنه علیه السلام: ما آمَنَ المُؤمِنُ حَتّی عَقَلَ ⁽⁶⁾.

299-عنه علیه السلام: الدّینُ والأَدَبُ نَتیجَةُ العَقلِ ⁽⁷⁾.

«خردمندْ به دلیلِ عقلی که خداوند پایۀ زندگی و زیور برازندگی و رهیابی وی ساخته،بداند که خدا حقّ است و اوست پرورندۀ وی،و بداند که آفریدگار وی را خوشامد و بدآمدی است؛طاعتی دارد و معصیتی،و تنها خردش نتواند آنها را دریابد و بداند که بدان نرسد،جز به علم و طلب آن،و از عقل خود بهره نبرد،اگر به علم خداپرستی نرسد.پس بر خردمند است که طلب علم کند وادبی آموزد که بی آن،پایدار نتواند بود».

294.امام کاظم علیه السلام -در سفارش به هشام-:ای هشام ! روشنایی بدن در چشم است.

اگر چشم نورانی باشد،بدنْ روشنایی خواهد داشت و روشنی روح به عقل است.اگر بنده‌ای خردمند باشد،آگاه به پروردگار خواهد بود،و آنکه به پروردگار،عالم باشد،در دینش بینا شود؛و هر کس به خداوند جاهل باشد، دینش استوار نخواهد بود.همان‌گونه که قوام بدن،به جانِ زنده است،قوام دین نیز به نیّتهای پاک است و نیّت پاک هم،جز با خرد حاصل نخواهد شد.

295.امام رضا علیه السلام: به وسیلۀ خرد،تصدیق خداوند،حاصل می‌شود.

ج:دین

296.پیامبر صلی الله علیه و آله: آنکه عقل ندارد،دین ندارد.

297.امام علی علیه السلام: جبرئیل بر آدم علیه السلام فرود آمد و گفت:«ای آدم ! من مأمور شده‌ام که تو را میان سه چیز مخیّر سازم،یکی را برگزین و دو تا را رها کن».آدم گفت:

«ای جبرئیل! آن سه چیست؟».گفت:«خرد،آزرم و دین».آدم گفت:«خرد را برگزیدم».آن‌گاه جبرئیل به آزرم و دین رو کرد و گفت:«بروید و او را رها کنید».[ولی] آن دو گفتند:«ای جبرئیل ! ما مأموریم همیشه با خرد باشیم».

گفت:«خود دانید»،و بالا رفت.

298.امام علی علیه السلام: مؤمن ایمان نیاورد،پیش از آنکه خردمند باشد.

299.امام علی علیه السلام: دینداری و ادب،نتیجۀ خردورزی است.

300-الإمام الصادق علیه السلام: مَن کانَ عاقِلًا کانَ لَهُ دینٌ،ومَن کانَ لَهُ دینٌ دَخَلَ الجَنَّةَ ⁽¹⁾

الکافی:6/11/1، [1]ثواب الأعمال:2/29 کلاهما عن إسحاق بن عمّار.

301-إرشادُ القُلوبِ: فی تَوراةِ موسی علیه السلام:لا عَقلَ کَالدّینِ ⁽²⁾.

د:کَمالُ الدّینِ

302-رسول اللّه صلی الله علیه و آله: ما تَمَّ دینُ إنسانٍ قَطُّ حَتّی یَتِمَّ عَقلُهُ ⁽³⁾.

303-عنه صلی الله علیه و آله: لا یُعجِبَنَّکَ إسلامُ امرِیً حَتّی تَنظُرَ ما مَعقولُ عَقلِهِ ⁽⁴⁾.

304-عنه صلی الله علیه و آله: لا یُعجِبکُم إسلامُ رَجُلٍ حَتّی تَعلَموا کُنهَ عَقلِهِ ⁽⁵⁾.

305-الإمام علیّ علیه السلام: ثَلاثٌ مَن کُنَّ فیهِ کَمُلَ إیمانُهُ:العَقلُ،والحِلمُ،والعِلمُ ⁽⁶⁾.

306-عنه علیه السلام: عَلی قَدرِ العَقلِ یَکونُ الدّینُ،عَلی قَدرِ الدّینِ تَکونُ قُوَّةُ الیَقینِ ⁽⁷⁾.

307-الإمام الکاظم علیه السلام: کَما لا یَقومُ الجَسَدُ إلّابِالنَّفسِ الحَیَّةِ فَکَذلِکَ لا یَقومُ الدّینُ إلّا بِالنِّیَّةِ الصّادِقَةِ،ولا تَثبُتُ النِّیَّةُ الصّادِقَةُ إلّابِالعَقلِ ⁽⁸⁾.

ه:مَکارِمُ الأَخلاقِ

308-رسول اللّه صلی الله علیه و آله -لِمَن قالَ لَهُ:أخبِرنی عَنِ العَقلِ ما هُوَ؟وکَیفَ هُوَ؟وما یَتَشَعَّبُ مِنهُ وما لا یَتَشَعَّبُ؟وصِف لی طَوائِفَهُ کُلَّها-:إنَّ العَقلَ عِقالٌ مِنَ الجَهلِ، وَالنَّفسُ مِثلُ أخبَثِ الدَّوابِّ،فَإِن لَم تُعقَل حارَت،فَالعَقلُ عِقالٌ مِنَ الجَهلِ،وإنَّ اللّهَ خَلَقَ العَقلَ فَقالَ لَهُ:أقبِل فَأَقبَلَ،وقالَ لَهُ:أدبِر فَأَدبَرَ، فَقالَ اللّهُ تَبارَکَ وتَعالی:وعِزَّتی وجَلالی،ما خَلَقتُ خَلقًا أعظَمَ مِنکَ ولا أطوَعَ مِنکَ،بِکَ ابدِئُ وبِکَ اعیدُ،لَکَ الثَّوابُ وعَلَیکَ العِقابُ.فَتَشَعَّبَ مِنَ العَقلِ الحِلمُ،ومِنَ الحِلمِ العِلمُ،ومِنَ العِلمِ الرُّشدُ.ومِنَ الرُّشدِ العَفافُ،

300.امام صادق علیه السلام: هر که خردمند باشد،دیندار است و آنکه دیندار است،وارد بهشت شود.

301.ارشاد القلوب: در تورات موسی علیه السلام چنین نقل شده که هیچ خردی مانند دینداری نیست.

ر.ک:ص 85«زنهار از کنار نهادن خردورزی».

د:کمال دین

302.پیامبر صلی الله علیه و آله: دینداری آدمی به کمال نرسد؛مگر آنکه عقلش کامل شود.

303.پیامبر صلی الله علیه و آله: شیفتۀ مسلمانی کسی مشو،تا آنکه ببینی خردورزی او چگونه است.

304.پیامبر صلی الله علیه و آله: شیفتۀ مسلمانی کسی نشوید،مگر آنکه میزان خردش را بدانید.

305.امام علی علیه السلام: هر که سه خصلت در او باشد،ایمانش کامل است:خرد،بردباری و دانش.

306.امام علی علیه السلام: دینداری‌به اندازۀ خرد است‌و میزان یقین،به دینداری بسته است.

307.امام کاظم علیه السلام: همان گونه که قوام تن به جانِ زنده است،قوام دینداری هم به نیّت پاک است،و نیّت پاک،جز با خرد،حاصل نشود.

ه:مکارم اخلاق

308.پیامبر صلی الله علیه و آله -در پاسخ کسی که پرسید:عقل چیست و چگونه است؟چه چیزهایی از خرد پیدا شود و انواع عقل کدام‌اند؟-:خرد،بازدارنده از نادانی است.نفْس،به سان پلیدترین چارپایان است و اگر مهار نشود،حیران گردد.

پس عقل،بازدارنده از نادانی است.همانا خداوند،عقل را بیافرید و بدو فرمود:«روی آور».پس روی آورد،و بدو گفت:«باز گرد».پس بازگشت.آن‌گاه خداوند به عزّت و جلال خویش سوگند یاد کرد که:آفریده‌ای بزرگتر از تو و فرمانبرتر از تو نیافریدم.با تو شروع می‌کنم و با تو باز می‌گردانم؛پاداش و کیفر،از آنِ توست.

پسْ از خرد،بردباری سرچشمه می‌گیرد و از بردباریْ دانش؛از دانش،

ومِنَ العَفافِ الصِّیانَةُ،ومِنَ الصِّیانَةِ الحَیاءُ،ومِنَ الحَیاءِ الرَّزانَةُ،ومِنَ الرَّزانَةِ المُداوَمَةُ عَلَی الخَیرِ،ومِنَ المُداوَمَةِ عَلَی الخَیرِ کَراهِیَةُ الشَّرِّ،ومِن کَراهِیَةِ الشَّرِّ طاعَةُ النّاصِحِ ⁽¹⁾

تحف العقول:15.

309-عنه صلی الله علیه و آله: التَّوَدُّدُ إلَی النّاسِ نِصفُ العَقلِ ⁽²⁾.

310-عنه صلی الله علیه و آله: حُسنُ الأَدَبِ دَلیلٌ عَلی صِحَّةِ العَقلِ ⁽³⁾.

311-الإمام علیّ علیه السلام: فَسادُ الأَخلاقِ مُعاشَرَةُ السُّفَهاءِ،وصَلاحُ الأَخلاقِ مُعاشَرَةُ العُقَلاءِ ⁽⁴⁾.

312-عنه علیه السلام: الأَدَبُ فِی الإِنسانِ کَشَجَرَةٍ أصلُهَا العَقلُ ⁽⁵⁾.

313-عنه علیه السلام: إنَّ الأَدَبَ حُجَّةُ العَقلِ،وَالعِلمَ حُجَّةُ القَلبِ ⁽⁶⁾.

314-عنه علیه السلام: أفضَلُ العَقلِ الأَدَبُ ⁽⁷⁾.

315-عنه علیه السلام: حَدُّ العَقلِ النَّظَرُ فِی العَواقِبِ،وَالرِّضا بِما یَجری بِهِ القَضاءُ ⁽⁸⁾.

316-عنه علیه السلام: لِلحازِمِ مِن عَقلِهِ عَن کُلِّ دَنِیَّةٍ زاجِرٌ ⁽⁹⁾.

317-عنه علیه السلام: ما ذَلَّ مَن أحسَنَ الفِکرَ ⁽¹⁰⁾.

318-عنه علیه السلام: بِالعَقلِ کَمالُ النَّفسِ ⁽¹¹⁾.

319-عنه علیه السلام: الخُلُقُ المَحمودُ مِن ثِمارِ العَقلِ ⁽¹²⁾.

320-عنه علیه السلام: ما جَمَّلَ الفَضائِلَ کَاللُّبِّ ⁽¹³⁾.

321-عنه علیه السلام: مَنِ اتَّقَی اللّهَ عَقَلَ ⁽¹⁴⁾.

322-عنه علیه السلام: العَقلُ شَجَرَةٌ ثَمَرُهَا السَّخاءُ والحَیاءُ ⁽¹⁵⁾.

رُشد،و از رشد،پاکدامنی،و از پاکدامنیْ امنیّت،و از امنیّت،آزرم،و از آزرم،متانت و سنگینی،و از متانت،تداوم بر خوبی‌ها و از تداوم بر خوبی‌ها پرهیز از بدی،و از پرهیز از بدی،پیروی از خیرخواه حاصل گردد.

309.پیامبر صلی الله علیه و آله: مهربانی به مردم،نیمی از خردمندی است.

310.پیامبر صلی الله علیه و آله: ادب نیکو،نشانۀ سلامت عقل است.

311.امام علی علیه السلام: همنشینی با ابلهان،اخلاق را فاسد کند و همنشینی با خردمندان، به نیکو شدن اخلاق انجامد.

312.امام علی علیه السلام: ادب در آدمی،درختی است که ریشۀ آنْ خرد است.

313.امام علی علیه السلام: ادب،دلیلِ عقل و دانش،دلیلِ دل است.

314.امام علی علیه السلام: برترین خرد،ادب است.

315.امام علی علیه السلام: مرز خردمندی،عاقبت اندیشی و خشنودی به قضای الهی است.

316.امام علی علیه السلام: دور اندیش،برپایۀ خردمندی‌اش از هر پستی‌یی،بازدارنده‌ای دارد.

317.امام علی علیه السلام: خوار نگردد،آنکه نیک بیندیشد.

318.امام علی علیه السلام: کمالِ نفس به خردورزی است.

319.امام علی علیه السلام: اخلاق نیکو،از میوه‌های خردورزی است.

320.امام علی علیه السلام: هیچ چیز به سان خرد،فضیلتها را زیبا نگرداند.

321.امام علی علیه السلام: آنکه پروای الهی پیشه سازد،خردمند است.

322.امام علی علیه السلام: خرد،درختی است که میوه‌اش سخاوت و آزرم است.

323-عنه علیه السلام: العَقلُ شَجَرَةٌ أصلُهَا التُّقی،وفَرعُهَا الحَیاءُ،وثَمَرَتُهَا الوَرَعُ.فَالتَّقوی تَدعو إلی خِصالٍ ثَلاثٍ:إلَی الفِقهِ فِی الدّینِ،وَالزُّهدِ فِی الدُّنیا،وَالاِنقِطاعِ إلَی اللّهِ تَعالی.وَالحَیاءُ یَدعو إلی ثَلاثِ خِصالٍ:إلَی الیَقینِ،وحُسنِ الخُلُقِ،وَالتَّواضُعِ.وَالوَرَعُ یَدعو إلی خِصالٍ ثَلاثٍ:إلی صِدقِ اللِّسانِ، وَالمُسارَعَةِ إلَی البِرِّ،وتَرکِ الشُّبُهاتِ ⁽¹⁾

المواعظ العددیة:160.

324-عنه علیه السلام: کَسبُ العَقلِ الاِعتِبارُ وَالاِستِظهارُ،وکَسبُ الجَهلِ‌الغَفلَةُ والاِغتِرارُ ⁽²⁾.

325-عنه علیه السلام: یُستَدَلُّ عَلی عَقلِ الرَّجُلِ بِالتَّحَلّی بِالعِفَّةِ والقَناعَةِ ⁽³⁾.

326-عنه علیه السلام: عَلَیکَ بِالسَّخاءِ فَإِنَّهُ ثَمَرَةُ العَقلِ ⁽⁴⁾.

327-عنه علیه السلام: کَفی بِالمَرءِ عَقلًا أن یُجمِلَ فی مَطالِبِهِ ⁽⁵⁾.

328-عنه علیه السلام: ثَمَرَةُ العَقلِ مُداراةُ النّاسِ ⁽⁶⁾.

329-عنه علیه السلام: عُنوانُ العَقلِ مُداراةُ النّاسِ ⁽⁷⁾.

330-عنه علیه السلام: لا عَقلَ کَالتَّجاهُلِ ⁽⁸⁾.

331-عنه علیه السلام: العَقلُ حَیثُ کانَ آلِفٌ مَألوفٌ ⁽⁹⁾.

332-عنه علیه السلام: الاِحتِمالُ بُرهانُ العَقلِ وعُنوانُ الفَضلِ ⁽¹⁰⁾.

333-عنه علیه السلام: ذُو العَقلِ لا یَنکَشِفُ إلّاعَنِ احتِمالٍ وإجمالٍ وإفضالٍ ⁽¹¹⁾.

334-عنه علیه السلام: لِکُلِّ شَیءٍ زَکاةٌ،وزَکاةُ العَقلِ احتِمالُ الجُهّالِ ⁽¹²⁾.

335-عنه علیه السلام: مُرُوَّةُ الرَّجُلِ عَلی قَدرِ عَقلِهِ ⁽¹³⁾.

336-عنه علیه السلام: جِهادُ النَّفسِ بِالعِلمِ عُنوانُ العَقلِ ⁽¹⁴⁾.

323.امام علی علیه السلام: خرد،درختی است که ریشۀ آن پارسایی،شاخه‌هایشْ آزرم و میوۀ آن،ورع است.بر این پایه،تقوا به سه خصلت فرا می‌خواند:فهم دین، بی‌رغبتی به دنیا و دلبستگی به خداوند؛و آزرم به سه خصلت دعوت می‌کند:

یقین،خوش خُلقی و فروتنی؛و ورع به سه خصلت فرا خواند:راستگویی، پیشی گرفتن در نیکی و کنار نهادن امر شبهه‌ناک.

324.امام علی علیه السلام: دستاورد خرد،کسب آبرو و پشتگرمی است و دستاورد نادانی، غفلت و خودبینی است.

325.امام علی علیه السلام: خرد آدمی از آراستگی‌اش به پاکدامنی و قناعت شناخته گردد.

326.امام علی علیه السلام: بر تو باد بخشندگی،که نتیجۀ خرد است.

327.امام علی علیه السلام: برای خردورزی کافی است کوتاه کردن خواسته‌ها.

328.امام علی علیه السلام: خوش رفتاری با مردم،نتیجۀ خردمندی است.

329.امام علی علیه السلام: نشانۀ خردمندی،مدارا کردن با مردم است.

330.امام علی علیه السلام: هیچ خردمندی‌یی،به سان خود را به نادانی زدنْ نیست.

331.امام علی علیه السلام: خردمندی هرجا باشد،انس و الفت به همراه دارد.

332.امام علی علیه السلام: بردباری،دلیل خردمندی و نشانۀ فضیلت است.

333.امام علی علیه السلام: خردمند شناخته نشود،جز با بردباری،کوتاه کردن خواسته و نیکی کردن.

334.امام علی علیه السلام: هر چیزی زکاتی دارد و زکات خردمندی،تحمّل نادانهاست.

335.امام علی علیه السلام: جوانمردی آدمی به اندازۀ خردمندی اوست.

336.امام علی علیه السلام: جهاد نفس با دانش،نشانِ خرد است.

337-عنه علیه السلام: إنَّمَا العَقلُ التَّجَنُّبُ مِنَ الإِثمِ،وَالنَّظَرُ فِی العَواقِبِ،وَالأَخذُ بِالحَزمِ ⁽¹⁾

غرر الحکم:7227،10956،6083،7041،4629،6321،10503،1251،1602،5179،7301،9777،4772،3887،( [1]814 و 1028).

338-عنه علیه السلام: العَقلُ یوجِبُ الحَذَرَ ⁽²⁾.

339-عنه علیه السلام: ...ومِن عَقلِهِ [أیِ المُؤمِنِ] إنصافُهُ مِن نَفسِهِ،وتَرکُهُ الغَضَبَ عِندَ مُخالَفَتِهِ،وقَبولُهُ الحَقَّ إذا بانَ لَهُ ⁽³⁾.

340-عنه علیه السلام: الحِلمُ نورٌ جَوهَرُهُ العَقلُ ⁽⁴⁾.

341-عنه علیه السلام: مَعَ العَقلِ یَتَوَفَّرُ الحِلمُ ⁽⁵⁾.

342-عنه علیه السلام: بِوُفورِ العَقلِ یَتَوَفَّرُ الحِلمُ ⁽⁶⁾.

343-عنه علیه السلام: العَقلُ أنَّکَ تَقتَصِدُ فَلا تُسرِفُ،وتَعِدُ فَلا تُخلِفُ،وإذا غَضِبتَ حَلُمتَ ⁽⁷⁾.

344-عنه علیه السلام: السَّکینَةُ عُنوانُ العَقلِ ⁽⁸⁾.

345-عنه علیه السلام: ثَمَرَةُ العَقلِ لُزومُ الحَقِّ ⁽⁹⁾.

346-عنه علیه السلام: ثَمَرَةُ العَقلِ الصِّدقُ ⁽¹⁰⁾.

347-عنه علیه السلام: ثَمَرَةُ العَقلِ مَقتُ الدُّنیا وقَمعُ الهَوی ⁽¹¹⁾.

348-عنه علیه السلام: ثَمَرَةُ العَقلِ الاِستِقامَةُ ⁽¹²⁾.

349-عنه علیه السلام: مَن عَقَلَ سَمَحَ ⁽¹³⁾.

350-عنه علیه السلام: إنَّ أصلَ العَقلِ العَفافُ،وثَمَرَتَهُ البَراءَةُ مِنَ الآثامِ ⁽¹⁴⁾.

351-عنه علیه السلام: مَن عَقَلَ فَهِمَ،مَن عَقَلَ عَفَّ ⁽¹⁵⁾.

337.امام علی علیه السلام: خردمندی،دوری جستن از گناه،عاقبت اندیشی و احتیاط است.

338.امام علی علیه السلام: خردمندی،موجب هشیاری است.

339.امام علی علیه السلام: از نشانه‌های خردمندی مؤمن،انصاف با خود،کنار نهادن خشم، هنگام مخالفت با او،و پذیرش حقیقت است،آن‌گاه که بر او آشکار شود.

340.امام علی علیه السلام: بردباری،نوری است که اساس آن،خردمندی است.

341.امام علی علیه السلام: با خردمندی،بردباری افزایش یابد.

342.امام علی علیه السلام: با افزایش خردمندی،بردباری افزایش می‌یابد.

343.امام علی علیه السلام: خردمندی یعنی میانه‌روی؛پس اسراف مکن،یعنی به وعده‌هایت وفا کن.پس خلف وعده منما و چون خشمگین شدی،بردبار باش.

344.امام علی علیه السلام: آرامش،نشانۀ خردمندی است.

345.امام علی علیه السلام: میوۀ خردمندی،همراهی با حقّ است.

346.امام علی علیه السلام: میوۀ خردمندی،راستگویی است.

347.امام علی علیه السلام: میوۀ خردمندی،بیزاری از دنیا و سرکوب هواهاست.

348.امام علی علیه السلام: میوۀ خردمندی،پایداری است.

349.امام علی علیه السلام: آنکه خردمند باشد،بخشنده شود.

350.امام علی علیه السلام: ریشۀ خردمندی پاکدامنی است و میوۀ آن،دوری جستن از گناهان.

351.امام علی علیه السلام: آنکه خردمند شود،بفهمد و آنکه خردمند شود،پاکدامن گردد.

352-عنه علیه السلام -فِی الحِکَمِ المَنسوبَةِ إلَیهِ-:لا تَرضَیَنَّ قَولَ أحَدٍ حَتّی تَرضی فِعلَهُ،ولا تَرضَ فِعلَهُ حَتّی تَرضی عَقلَهُ،ولا تَرضَ عَقلَهُ حَتّی تَرضی حَیاءَهُ،فَإِنَّ الإِنسانَ مَطبوعٌ عَلی کَرَمٍ ولُؤمٍ،فَإِن قَوِیَ الحَیاءُ عِندَهُ قَوِیَ الکَرَمُ،وإن ضَعُفَ الحَیاءُ قَوِیَ اللُّؤمُ ⁽¹⁾

شرح نهج البلاغة:554/310/20 و ص 99/267.

353-عنه علیه السلام -فِی الحِکَمِ المَنسوبَةِ إلَیهِ-:إنَّ مِلاکَ العَقلِ ومَکارِمِ الأَخلاقِ:

صَونُ العِرضِ،وَالجَزاءُ بِالفَرضِ،وَالأَخذُ بِالفَضلِ،وَالوَفاءُ بِالعَهدِ، وَالإِنجازُ لِلوَعدِ ⁽²⁾.

354-الإمام الحسن علیه السلام: لا أدَبَ لِمَن لا عَقلَ لَهُ ⁽³⁾.

355-عنه علیه السلام -لَمّا سُئِلَ عَنِ العَقلِ-:التَّجَرُّعُ لِلغُصَّةِ حَتّی تُنالُ الفُرصَةُ ⁽⁴⁾.

356-الإمام الحسین علیه السلام -لَمّا سُئِلَ عَنِ العَقلِ-:التَّجَرُّعُ لِلغُصَّةِ ومُداهَنَةُ الأَعداءِ ⁽⁵⁾.

357-الإمام الصادق علیه السلام: مُجامَلَةُ النّاسِ ثُلُثُ العَقلِ ⁽⁶⁾.

358-عنه علیه السلام: لا یُعَدُّ العاقِلُ عاقِلًا حَتّی یَستَکمِلَ ثَلاثًا:إعطاءَ الحَقِّ مِن نَفسِهِ عَلی حالِ الرِّضا وَالغَضَبِ،وأن یَرضی لِلنّاسِ ما یَرضی لِنَفسِهِ،وَاستِعمالَ الحِلمِ عِندَ العَثرَةِ ⁽⁷⁾.

359-عنه علیه السلام: لَم یُقَسَّم بَینَ العِبادِ أقَلُّ مِن خَمسٍ:الیَقینِ،وَالقُنوعِ،وَالصَّبرِ، وَالشُّکرِ،وَالَّذی یُکَمِّلُ لَهُ هذا کُلَّهُ العَقلُ ⁽⁸⁾.

352.امام علی علیه السلام -در حکمتهای منسوب به ایشان-:از سخن کسی خشنود مباش، مگر آنکه از کارش خشنود گردی،و از کار کسی خشنود مباش،مگر آنکه از خرد او راضی شوی،و از خرد کسی راضی مباش مگر آنکه آزرم او را بپسندی؛چرا که آدمی‌از بزرگواری و پستی ترکیب شده است.هرگاه آزرم قوی شود،بزرگواری تقویت شود و اگر حیا ضعیف شود،پستی قوی گردد.

353.امام علی علیه السلام -در حکمتهای منسوب به ایشان-:میزان خردمندی و مکارم اخلاقی،عبارت است از:آبروداری،پاداش در برابر انجام واجبات،انجام مستحبّات،پایبندی به تعهّدات،و وفای به عهد.

354.امام حسن علیه السلام: آنکه خردمند نیست،با ادب نخواهد بود.

355.امام حسن علیه السلام -هنگامی که دربارۀ خردمندی از ایشان پرسیده شد-:[یعنی] غمها را جرعه جرعه نوشیدن تا به فرصتها دست یافتن.

356.امام حسین علیه السلام -هنگامی که از ایشان دربارۀ خردمندی پرسیده شد-:غمها را جرعه جرعه نوشیدن و با دشمنانْ مدارا کردن.

357.امام صادق علیه السلام: نیکْ مردم داری،دو سوم خردمندی است.

358.امام صادق علیه السلام: خردمند،خردمند نیست تا آنکه سه خصلت را در حد کمال،دارا شود:داد از خود ستاندن به گاه خشنودی و خشم،خواستنِ برای دیگران، آنچه برای خود می‌خواهد،و بردباری به خرج دادن،هنگام لغزش دیگران.

359.امام صادق علیه السلام: کمترین خصلتهایی که میان بندگان تقسیم شده،عبارت است از:یقین،قناعت،شکیبایی و سپاسگزاری،و آنچه همۀ اینها را برای آدمی کامل کند،عقل است.

ر.ک:ص 241«آنچه سزاوارست برای خردمند»/ص 179«ویژگی‌های خردمندان»

ص /195ویژگی‌های خردمندان؛ص /197ویژگی‌های خردمندان؛

ص /291اخلاق زشت.

و:مَحاسِنُ الأَعمالِ

الکتاب

أَ فَمَنْ یَعْلَمُ أَنَّما أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ الْحَقُّ کَمَنْ هُوَ أَعْمی إِنَّما یَتَذَکَّرُ أُولُوا الْأَلْبابِ ⁽¹⁾

الرعد:19،20،21. [1]

اَلَّذِینَ یُوفُونَ بِعَهْدِ اللّهِ وَ لا یَنْقُضُونَ الْمِیثاقَ ⁽²⁾.

وَ الَّذِینَ یَصِلُونَ ما أَمَرَ اللّهُ بِهِ أَنْ یُوصَلَ وَ یَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ وَ یَخافُونَ سُوءَ الْحِسابِ ⁽³⁾.

360-رسول اللّه صلی الله علیه و آله: جَدَّ المَلائِکَةُ وَاجتَهَدوا فی طاعَةِ اللّهِ بِالعَقلِ،وجَدَّ المُؤمِنونَ مِن بَنی آدَمَ وَاجتَهَدوا فِی طاعَةِ اللّهِ عَلی قَدرِ عُقولِهِم،فَأَعمَلُهُم بِطاعَةِ اللّهِ أوفَرُهُم عَقلًا ⁽⁴⁾.

361-عنه صلی الله علیه و آله -لَمّا سُئِلَ عَنِ العَقلِ-:العَمَلُ بِطاعَةِ اللّهِ،وإنَّ العُمّالَ بِطاعَةِ اللّهِ هُمُ العُقَلاءُ ⁽⁵⁾.

362-جابِرُ بنُ عَبدِاللّهِ: إنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله تَلا هذِهِ الآیَةَ: وَ تِلْکَ الْأَمْثالُ نَضْرِبُها لِلنّاسِ وَ ما یَعْقِلُها إِلاَّ الْعالِمُونَ قالَ:العالِمُ الَّذی عَقَلَ عَنِ اللّهِ عز و جل فَعَمِلَ بِطاعَتِهِ وَاجتَنَبَ سَخَطَهُ ⁽⁶⁾.

363-سُوَیدُ بنُ غَفَلَةَ: إنَّ أبا بَکرٍ خَرَجَ ذاتَ یَومٍ فَاستَقبَلَهُ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله فَقالَ لَهُ:بِمَ بُعِثتَ یا رَسولَ اللّهِ؟قالَ:بِالعَقلِ،قالَ:فَکَیفَ لَنا بِالعَقلِ؟فَقالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله:إنَّ العَقلَ لا غایَةَ لَهُ،ولکِن مَن أحَلَّ حَلالَ اللّهِ وحَرَّمَ حَرامَهُ سُمِّیَ عاقِلًا،فَإِنِ اجتَهَدَ بَعدَ ذلِکَ سُمِّیَ عابِدًا،فَإِنِ اجتَهَدَ بَعدَ ذلِکَ سُمِّیَ جَوادًا.فَمَنِ اجتَهَدَ

و:کارهای نیک

قرآن

پس،آیا کسی که می‌داند آنچه از جانب پروردگارت به تو نازل شده،حقّ است، مانند کسی است که کوردل است؟تنها خردمندان‌اند که عبرت می‌گیرند.همانان که به پیمان خدا وفادارند و عهد [او] را نمی‌شکنند.

و آنان که به آنچه خدا به پیوستنش فرمان داده،می‌پیوندند و از پروردگارشان می‌ترسند و از سختی حساب،بیم دارند.

حدیث

360.پیامبر صلی الله علیه و آله: فرشتگان باخرد،در پیروی از خداوند،تلاش و کوشش کردند و مؤمنان به اندازۀ عقلشان در پیروی از خداوند،تلاش و کوشش کردند.همانا آنان که از خردی بیشتر برخوردارند،بیشتر از خداوند پیروی کنند.

361.پیامبر صلی الله علیه و آله -هنگامی که از خردمندی از ایشان سؤال شد-:[خردمندی] انجام‌دادن دستورهای خداوندی است.همانا خردمندان کسانی‌اند که به دستورهای الهی پایبندند.

362.جابر بن عبداللّه: پیامبر اسلام،این آیه را تلاوت کرد:«و این مَثَلها را برای مردم می‌زنیم.و جز دانشوران،آن را در نیابند».آن گاه فرمود:«دانشور،کسی است که از خداوند،دریافتی دارد و از او پیروی کند و از خشمش بپرهیزد».

363.سوید پسر غفله: روزی ابوبکر خارج می‌شد.رسول خدا به استقبال وی رفت.ابوبکر عرض کرد:«ای رسول خدا! با چه چیزی برانگیخته شدی؟».

فرمود:«با عقل».ابوبکر گفت:«چگونه می‌توانیم به عقل دست یابیم؟».

پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود:«خرد را نهایتی نیست؛لیک آنکه حلال خدا را حلال داند و حرام او را حرام بشمارد،خردمند نامیده شود؛اگر پس از این نیز تلاش کرد، عابد نامیده شود،و اگر بیش از این کوشش کرد،جواد نامیده شود.همانا آن

فِی العِبادَةِ وسَمَحَ فی نَوائِبِ المَعروفِ بِلا حَظٍّ مِن عَقلٍ یَدُلُّهُ عَلَی اتِّباعِ أمرِ اللّهِ عز و جل وَاجتِنابِ ما نَهَی اللّهُ عَنهُ،فَاُولئِکَ هُمُ الأَخسَرونَ أعمالًا،الَّذینَ ضَلَّ سَعیُهُم فِی الحَیاةِ الدُّنیا وهُم یَحسَبونَ أنَّهُم یُحسِنونَ صُنعًا ⁽¹⁾

حلیة الأولیاء:21/1. [1]

364-الإمام علیّ علیه السلام: العُقولُ أئِمَّةُ الأَفکارِ،وَالأَفکارُ أئِمَّةُ القُلوبِ،وَالقُلوبُ أئِمَّةُ الحَواسِّ،وَالحَواسُّ أئِمَّةُ الأَعضاءِ ⁽²⁾.

365-عنه علیه السلام: عَلی قَدرِ العَقلِ تَکونُ الطّاعَةُ ⁽³⁾.

366-عنه علیه السلام: مَن کَمُلَ عَقلُهُ حَسُنَ عَمَلُهُ ⁽⁴⁾.

367-عنه علیه السلام: مَن قَدَّمَ عَقلَهُ عَلی هَواهُ حَسُنَت مَساعیهِ ⁽⁵⁾.

368-عنه علیه السلام: مِن عَلاماتِ العَقلِ العَمَلُ بِسُنَّةِ العَدلِ ⁽⁶⁾.

369-عنه علیه السلام: غَریزَةُ العَقلِ تَحدو عَلَی استِعمالِ العَدلِ ⁽⁷⁾.

370-عنه علیه السلام: العَقلُ أن تَقولَ ما تَعرِفُ وتَعمَلَ بِما تَنطِقُ بِهِ ⁽⁸⁾.

371-عنه علیه السلام: مَن قَوَّمَ لِسانَهُ زانَ عَقلَهُ ⁽⁹⁾.

372-عنه علیه السلام: المَعذِرَةُ بُرهانُ العَقلِ ⁽¹⁰⁾.

373-عنه علیه السلام: ثَمَرَةُ العَقلِ صُحبَةُ الأَخیارِ ⁽¹¹⁾.

374-الإمام الصادق علیه السلام: أفضَلُ طَبائِعِ العَقلِ العِبادَةُ،وأوثَقُ الحَدیثِ لَهُ العِلمُ، وأجزَلُ حُظوظِهِ الحِکمَةُ،وأفضَلُ ذَخائِرِهِ الحَسَناتُ ⁽¹²⁾.

کس که در عبادت بکوشد و سختی‌های نیکی را پذیرا شود،بدون بهره‌مندی از خردی که او را بر پیروی از فرمان خداوند و پرهیز از نواهی او رهنما باشد، اینان کسانی‌اند که کارهایشان زیانبار است و تلاش آنها در زندگی دنیایی تباه است،با آنکه گمان می‌کنند که کار نیکو انجام می‌دهند».

364.امام علی علیه السلام: عقلها پیشوایان اندیشه‌اند،و اندیشه‌ها پیشوایان دلها،و دلها پیشوایان حواس‌اند،و حواسها پیشوایان اعضا.

365.امام علی علیه السلام: اطاعت،به اندازۀ خردمندی است.

366.امام علی علیه السلام: آنکه عقلش کمال یابد،رفتارش نیکو گردد.

367.امام علی علیه السلام: آن‌کس که عقلش را بر میلهایش مقدّم بدارد،تلاشهایش پسندیده شود.

368.امام علی علیه السلام: از نشانه‌های خردمندی،به روش عادلانه رفتار کردن است.

369.امام علی علیه السلام: نیروی خرد،[آدمی را] بر به کارگیری عدالت وا دارد.

370.امام علی علیه السلام: خردمندی آن است که بر زبان آری آنچه می‌دانی و به آنچه می‌گویی،عمل کنی.

371.امام علی علیه السلام: کسی که زبانش را استوار کند،عقلش آراسته گردد.

372.امام علی علیه السلام: عذرخواهی،دلیل خردمندی است.

373.امام علی علیه السلام: میوۀ خردمندی،همنشینی با خوبان است.

374.امام صادق علیه السلام: بهترین سرشتِ خردمندی،عبادت است؛محکم‌ترین سخن برایش دانش است؛بزرگترین بهره‌مندی‌اشْ حکمت،و برترین ذخیره‌هایش خوبی‌هاست.

ر.ک:ص 169«عمل»/ص 179«ویژگی‌های خردمندان»/ص 195«ویژگی‌های خردمندان»

/ص 197«ویژگی‌های خردمندان».

ز:وَضعُ الأَشیاءِ مَواضِعَها

375-الإمام علیّ علیه السلام: العاقِلُ مَن وَضَعَ الأَشیاءَ مَواضِعَها،والجاهِلُ ضِدُّ ذلِکَ ⁽¹⁾

غرر الحکم:1911. [1]

376-نهج البلاغة: أنَّهُ قیلَ لَهُ:صِف لَنَا العاقِلَ،فَقالَ علیه السلام:هُوَ الَّذی یَضَعُ الشَّیءَ مَواضِعَهُ،فَقیلَ:فَصِف لَنَا الجاهِلَ،فَقالَ:قَد فَعَلتُ ⁽²⁾.

377-الإمام علیٌّ علیه السلام: العاقِلُ مَن أحسَنَ صَنائِعَهُ،ووَضَعَ سَعیَهُ فی مَواضِعِهِ ⁽³⁾.

378-عنه علیه السلام: لَیسَ عَلَی العاقِلِ اعتِراضُ المَقادیرِ،إنَّما عَلَیهِ وَضعُ الشَّیءِ فی حَقِّهِ ⁽⁴⁾.

ز:گذاشتن هر چیزی بر جای خود

375.امام علی علیه السلام: خردمند آن است که هر چیز را بر جای خود نهد و نادان،برخلاف این است.

376.نهج البلاغه: به امیرمؤمنان گفته شد که خردمند را برای ما وصف کن،حضرت فرمود:«خردمند،کسی است که هر چیز را بر جای خود نهد».گفته شد:

«نادان را برای ما وصف کن».فرمود:«وصف کردم».

377.امام علی علیه السلام: خردمند،آن است که کارهایش را نیکو به انجام رساند و هر کاری را بر جای خود قرار دهد.

378.امام علی علیه السلام: بر خردمند روا نیست از حدود بگذرد؛بلکه بر اوست تا هر چیز را در جای خود نهد.

فایده:

چنانکه می‌بینیم،یکی از آثار عقل،«هرچیزی را بر جای خود نهادن»است.از سوی دیگر،همین مطلب در تعریف عدل نیز بیان شده است. ⁽¹⁾

.نهج البلاغة،حکمت 437:« [1]العدل یضع الاُمور مواضعها؛عدالت،هر چیز را بر جای خود می‌نهد».

ح:اِختِیارُ الأَصلَحِ

379-الإمام علیّ علیه السلام: العَقلُ یَأمُرُکَ بِالأَنفَعِ،وَالمُروءَةُ تَأمُرُکَ بِالأَجمَلِ ⁽¹⁾

نثر الدرّ:285/1. [1]

380-عنه علیه السلام: مَن لَم یَعرِفِ الخَیرَ مِنَ الشَّرِّ فَهُوَ بِمَنزِلَةِ البَهیمَةِ ⁽²⁾.

381-عنه علیه السلام: لَیسَ العاقِلُ مَن یَعرِفُ الخَیرَ مِنَ الشَّرِّ،ولکِنَّ العاقِلَ مَن یَعرِفُ خَیرَ الشَّرَّینِ ⁽³⁾.

ط:اِغتِنامُ العُمُرِ

382-الإمام علیّ علیه السلام: العاقِلُ مَن لا یُضیعُ لَهُ نَفَسًا فیما لا یَنفَعُهُ،ولا یَقتَنی ما لا یَصحَبُهُ ⁽⁴⁾.

383-عنه علیه السلام: لَو صَحَّ العَقلُ لَاغتَنَمَ کُلُّ امرِیً مَهَلَهُ ⁽⁵⁾.

ی:صَوابُ القَولِ

384-الإمام علیّ علیه السلام: مِن دَلائِلِ العَقلِ النُّطقُ بِالصَّوابِ ⁽⁶⁾.

385-عنه علیه السلام: جَمیلُ القَولِ دَلیلُ وُفورِ العَقلِ ⁽⁷⁾.

386-عنه علیه السلام: یُستَدَلُّ عَلی عَقلِ الرَّجُلِ بِحُسنِ مَقالِهِ،وعَلی طَهارَةِ أصلِهِ بِجَمیلِ أفعالِهِ ⁽⁸⁾.

387-الإمام الصادق علیه السلام: الرِّجالُ ثَلاثَةٌ:عاقِلٌ وأحمَقُ وفاجِرٌ.فَالعاقِلُ إن کُلِّمَ أجابَ،وإن نَطَقَ أصابَ،وإن سَمِعَ وَعی.وَالأَحمَقُ إن تَکَلَّمَ عَجَّلَ،وإن حَدَّثَ ذَهَلَ،وإن حُمِلَ عَلَی القَبیحِ فَعَلَ.وَالفاجِرُ إنِ ائتَمَنتَهُ خانَکَ،وإن

ح:گزینش بهتر

379.امام علی علیه السلام: خرد،تو را به سودمندتر فرمان دهد و جوانمردیْ به زیباتر.

380.امام علی علیه السلام: آنکه خوبی را از بدی باز نشناسد،به سان چارپایان است.

381.امام علی علیه السلام: خردمند،آن نیست که خوبی را از بدی بازشناسد؛بلکه آن است که از میان بدی‌ها مناسب‌تر را تشخیص دهد.

ط:بهره‌وری از عمر

382.امام علی علیه السلام: خردمند آن است که دمی را در کارهای بی‌سود صرف نکند و آنچه برای همیشه همراه او نماند،ذخیره نسازد.

383.امام علی علیه السلام: اگر عقل سالم باشد،هر انسانی از فرصتهایش بهره‌مند گردد.

ر.ک:ص 159«ترک بیهودگی‌ها».

ی:گفتار درست

384.امام علی علیه السلام: از نشانه‌های خردمندیْ به درستی سخن گفتن است.

385.امام علی علیه السلام: سخن زیبا،نشانۀ زیادتی عقل است.

386.امام علی علیه السلام: عقل آدمی از گفتار نیکویش استنباط شود و پاکی ریشه‌اش از کارهای زیبایش شناخته گردد.

387.امام صادق علیه السلام: انسانها بر سه گروه‌اند:خردمند،احمق و بدکار.خردمند،کسی است که اگر از او بپرسند،پاسخ دهد،و اگر سخن گوید،به درستی سخن گوید،و اگر گوش کند،استفاده برد.احمق آن است که اگر تکلّم کند،شتاب کند؛اگر سخن گوید،سراسیمه شود،و اگر بر کار زشت وا داشته شود،آن را انجام دهد.بدکار،کسی است که اگر او را امین شماری،خیانت ورزد،و اگر با

حَدَّثتَهُ شانَکَ ⁽¹⁾

تحف العقول:323. [1]

ک:حِفظُ التَّجارِبِ

388-الإمام علیّ علیه السلام: العَقلُ حِفظُ التَّجارِبِ،وخَیرُ ما جَرَّبتَ ما وَعَظَکَ ⁽²⁾.

389-عنه علیه السلام: حِفظُ التَّجارِبِ رَأسُ العَقلِ ⁽³⁾.

390-الإمام الحسن علیه السلام -لَمّا سَأَلَهُ أبوهُ علیه السلام عَنِ العَقلِ-:حِفظُ قَلبِکَ مَا استَودَعتَهُ ⁽⁴⁾.

391-الإمام علیّ علیه السلام: العاقِلُ مَن وَعَظَتهُ التَّجارِبُ ⁽⁵⁾.

ل:حُسنُ التَّدبیرِ

392-رسول اللّه صلی الله علیه و آله -فی وَصِیَّتِهِ لِعَلِیٍّ علیه السلام-:لا عَقلَ کَالتَّدبیرِ ⁽⁶⁾.

393-الإمام علیّ علیه السلام: أدَلُّ شَیءٍ عَلی غَزارَةِ ⁽⁷⁾العَقلِ حُسنُ التَّدبیرِ ⁽⁸⁾.

394-عنه علیه السلام: مِنَ العَقلِ مُجانَبَةُ التَّبذیرِ وحُسنُ التَّدبیرِ ⁽⁹⁾.

م:إصابَةُ الظَّنِّ

395-الإمام علیّ علیه السلام: ظَنُّ العاقِلِ کَهانَةٌ ⁽¹⁰⁾.

396-عنه علیه السلام: الظَّنُّ الصَّوابُ مِن شِیَمِ اولِی الأَلبابِ ⁽¹¹⁾.

397-عنه علیه السلام: ظَنُّ العاقِلِ أصَحُّ مِن یَقینِ الجاهِلِ ⁽¹²⁾.

398-عنه علیه السلام: ظَنُّ ذَوِی النُّهی والأَلبابِ أقرَبُ شَیءٍ مِنَ الصَّوابِ ⁽¹³⁾.

او سخن گویی،تو را بیالاید.

ر.ک:ص 169 و 171«سخن،سکوت»/ص 179«ویژگی‌های خردمندان».

ک:تجربه اندوزی

388.امام علی علیه السلام: خردمندی،تجربه اندوزی است و بهترین تجربه آن است که تو را پند دهد.

389.امام علی علیه السلام: تجربه اندوزی،قلّۀ خردمندی است.

390.امام حسن علیه السلام -هنگامی که پدرش از او دربارۀ خردمندی پرسید-:[خردمندی] آن است که آنچه را به دل سپاری،نگه دارد.

391.امام علی علیه السلام: خردمند،کسی است که تجربه‌ها او را پند دهد.

ر.ک:ص 107«تجربه».

ل:تدبیر نیکو

392.پیامبر صلی الله علیه و آله -در سفارش به امیرمؤمنان-:هیچ خردورزی‌یی مانند دوراندیشی نیست.

393.امام علی علیه السلام: بهترین دلیل بر زیادتیِ خرد،نیکْ دوراندیشی است.

394.امام علی علیه السلام: نشانۀ خردمندی،دوری جستن از بیهودگی و نیکْ دور اندیشی است.

م:گمانه‌زنی درست

395.امام علی علیه السلام: گمانه‌زنی خردمندان،پیشگویی است.

396.امام علی علیه السلام: گمانه‌زنی درست،روشِ خردمندان است.

397.امام علی علیه السلام: گمانِ خردمند،درست‌تر است از یقین نادان.

398.امام علی علیه السلام: گمانِ صاحبان عقل و خرد،نزدیک‌ترین چیز به واقع و حقیقت است.

399-عنه علیه السلام -فِی الحِکَمِ المَنسوبَةِ إلَیهِ-:العَقلُ الإِصابَةُ بِالظَّنِّ ومَعرِفَةُ ما لَم یَکُن بِما کانَ ⁽¹⁾

شرح نهج البلاغة:803/331/20.

ن:الزُّهدُ فِی الدُّنیا

400-الإمام علیّ علیه السلام: حَدُّ العَقلِ الاِنفِصالُ عَنِ الفانی وَالاِتِّصالُ بِالباقی ⁽²⁾.

401-عنه علیه السلام: فَضیلَةُ العَقلِ الزَّهادَةُ ⁽³⁾.

402-عنه علیه السلام: رَدعُ النَّفسِ عَن زَخارِفِ الدُّنیا ثَمَرَةُ العَقلِ ⁽⁴⁾.

403-عنه علیه السلام: مَن عَقَلَ قَنِعَ ⁽⁵⁾.

404-عنه علیه السلام: العاقِلُ مَن زَهِدَ فی دُنیا فانِیَةٍ دَنِیَّةٍ،ورَغِبَ فی جَنَّةٍ سَنِیَّةٍ خالِدَةٍ عالِیَةٍ ⁽⁶⁾.

س:تَرکُ الفُضولِ

405-الإمام الکاظم علیه السلام: إنَّ العُقَلاءَ تَرَکوا فُضولَ الدُّنیا فَکَیفَ الذُّنوبُ ! وتَرکُ الدُّنیا مِنَ الفَضلِ،وتَرکُ الذُّنوبِ مِنَ الفَرضِ ⁽⁷⁾.

406-الإمام علیّ علیه السلام: إذا قَلَّتِ العُقولُ کَثُرَ الفُضولُ ⁽⁸⁾.

407-عنه علیه السلام: مَن أمسَکَ عَنِ الفُضولِ عَدَّلَت رَأیَهُ العُقولُ ⁽⁹⁾.

408-عنه علیه السلام: العاقِلُ مَن رَفَضَ الباطِلَ ⁽¹⁰⁾.

399.امام علی علیه السلام -در حکمتهای منسوب به ایشان-:خردمندی،گمانه‌زنی درست و شناخت آینده بر اساس گذشته است.

ر.ک:حدیث 466 و 467«رأی و نظر».

ن:بی رغبتی به دنیا

400.امام علی علیه السلام: مرز خردمندی،جدایی از ناپایدار و پیوستن به پایدار است.

401.امام علی علیه السلام: برجستگی خرد،در بی رغبتی به دنیاست.

402.امام علی علیه السلام: میوۀ خردمندی،جان را از زرق و برق دنیا رهانیدن است.

403.امام علی علیه السلام: آنکه خردمند شود،قناعت پیشه کند.

404.امام علی علیه السلام: خردمند،آن است که دل از دنیای ناپایدارِ پست،بکَنَد و به بهشتِ زیبایِ جاودان و بلند مرتبه رغبت کند.

ر.ک:ص 225«دنیا دوستی».

س:ترک بیهودگی‌ها

405.امام کاظم علیه السلام: خردمندان از زیادی دنیا گذشتند،چه رسد به گناهان.از دنیا گذشتن،مستحب است و از گناه گذشتن،واجب و فریضه.

406.امام علی علیه السلام: هنگامی که از عقل کاسته شود،بیهودگی‌ها بسیار شود.

407.امام علی علیه السلام: آنکه خود را از زیادتی‌های [بیجا] باز دارد،خردها رأیش را درست گرداند.

408.امام علی علیه السلام: خردمند،کسی است که باطل را کنار نهد.

ر.ک:ص 155«بهره وری از عمر».

ع:التَّزَوُّدُ لِلآخِرَةِ

409-رسول اللّه صلی الله علیه و آله -فی خُطبَةٍ لَهُ یَومَ الجُمُعَةِ-:ألا وإنَّ مِن عَلاماتِ العَقلِ:

التَّجافِیَ عَن دارِ الغُرورِ،وَالإِنابَةَ إلی دارِ الخُلودِ،وَالتَّزَوُّدَ لِسُکنَی القُبورِ، وَالتَّأَهُّبَ لِیَومِ النُّشورِ ⁽¹⁾

أعلام الدین:333 [1] عن أبی الدرداء،إرشاد القلوب:45. [2]

410-الإمام علیّ علیه السلام: مِنَ العَقلِ التَّزَوُّدُ لِیَومِ المَعادِ ⁽²⁾.

411-عنه علیه السلام: مَن عَمَّرَ دارَ إقامَتِهِ فَهُوَ العاقِلُ ⁽³⁾.

412-عنه علیه السلام: العاقِلُ مَن هَجَرَ شَهوَتَهُ وباعَ دُنیاهُ بِآخِرَتِهِ ⁽⁴⁾.

413-عنه علیه السلام: مَا العاقِلُ إلّامَن عَقَلَ عَنِ اللّهِ وعَمِلَ لِلدّارِ الآخِرَةِ ⁽⁵⁾.

414-عنه علیه السلام: العاقِلُ مَن غَلَبَ هَواهُ ولَم یَبِع آخِرَتَهُ بِدُنیاهُ ⁽⁶⁾.

415-عنه علیه السلام: مَن عَقَلَ تَیَقَّظَ مِن غَفلَتِهِ،وتَأَهَّبَ لِرِحلَتِهِ،وعَمَرَ دارَ إقامَتِهِ ⁽⁷⁾.

416-الإمام الکاظم علیه السلام: إنَّ العُقَلاءَ زَهَدوا فِی الدُّنیا ورَغِبوا فِی الآخِرَةِ،لِأَنَّهُم عَلِموا أنَّ الدُّنیا طالِبَةٌ مَطلوبَةٌ،وَالآخِرَةَ طالِبَةٌ ومَطلوبَةٌ،فَمَن طَلَبَ الآخِرَةَ طَلَبَتهُ الدُّنیا حَتّی یَستَوفِیَ مِنها رِزقَهُ،ومَن طَلَبَ الدُّنیا طَلَبَتهُ الآخِرَةُ،فَیَأتیهِ المَوتُ فَیُفسِدُ عَلَیهِ دُنیاهُ وآخِرَتَهُ ⁽⁸⁾.

417-عنه علیه السلام: إنَّ العاقِلَ نَظَرَ إلَی الدُّنیا وإلی أهلِها فَعَلِمَ أنَّها لا تُنالُ إلّابِالمَشَقَّةِ، ونَظَرَ إلَی الآخِرَةِ فَعَلِمَ أنَّها لا تُنالُ إلّابِالمَشَقَّةِ،فَطَلَبَ بَالمَشَقَّةِ أبقاهُما ⁽⁹⁾.

418-سُوَیدُ بنُ غَفَلَةَ: دَخَلتُ عَلی أمیرِ المُؤمِنینَ علیه السلام بَعدَما بویِعَ بِالخِلافَةِ وهُوَ جالِسٌ عَلی حَصیرٍ صَغیرٍ لَیسَ فِی البَیتِ غَیرُهُ،فَقُلتُ:یا أمیرَ المُؤمِنینَ،بِیَدِکَ

ع:توشه‌گیری برای آخرت

409.پیامبر صلی الله علیه و آله -در یکی از خطبه‌های روز جمعه-:بدانید که یکی از نشانه‌های عقل،کندن از خانۀ فریبنده و رو کردن به سرای جاودانه،توشه‌گیری برای خانۀ قبر و آمادگی برای روز رستاخیز است.

410.امام علی علیه السلام: از نشانه‌های خردمندی،توشه برداشتن برای روز قیامت است.

411.امام علی علیه السلام: آنکه سرای جاودانه‌اش را آباد کند،خردمند است.

412.امام علی علیه السلام: خردمند آن است که با شهوتها قهر کند و دنیا را به آخرت بفروشد.

413.امام علی علیه السلام: خردمند نیست،مگر آنکه از خداوند درکی داشته‌باشد و برای سرای باقیْ کار کند.

414.امام علی علیه السلام: خردمند آن است که بر میلهایش پیروز باشد و آخرتش را به دنیا نفروشد.

415.امام علی علیه السلام: آنکه خردمند است،از غفلتها بیدار شود و برای سفر مهیّا گردد.

416.امام کاظم علیه السلام: خردمندان،در دنیا زهد پیشه‌اند و به آخرت میل دارند [و سرای جاودانه‌شان را آباد سازند]؛زیرا می‌دانند که دنیا خود،جوینده‌ای است که او را جویند و آخرت،هم خواهان است و هم خواهان دارد.پس هر که خواهان آخرت شود،دنیا خود به دنبال او رود تا روزی‌اش را از آن ستاند،و هرکه دنیا را طلب کند،آخرت،حقِّ خود را از او مطالبه کند و ناگهان مرگش فرا رسد و دنیا و آخرتش را تباه سازد.

417.امام کاظم علیه السلام: خردمند به دنیا و آنچه در آن است نظر افکند.پس دانست که جز با مشقّت و سختی بدان نرسد؛و به آخرت نظر افکند،پس دانست که جز با سختی و مشقّت به دست نیاید.از این رو،با سختی و مشقّت،پایدارتر را جستجو کرد و برگزید.

418.سوید بن غفله: بر امیرمؤمنان وارد شدم پس از آنکه به خلافت رسیده بود.

بر حصیری کوچک نشسته‌بود و در خانه،جز آن،چیزی نبود.عرض کردم:

«ای امیرمؤمنان! بیت‌المال در دست توست و خانه‌ات را از نیازمندی‌ها تهی

بَیتُ المالِ ولَستُ أری فی بَیتِکَ شَیئًا مِمّا یَحتاجُ إلَیهِ البَیتُ ! فَقالَ علیه السلام:یَابنَ غَفَلَةَ،إنَّ اللَّبیبَ ⁽¹⁾

فی المصدر:البیت [العاقل] والصحیح ما فی بحارالأنوار:38/321/70 [1] کما أثبتناه.

ف:النَّجاة

419-رسول اللّه صلی الله علیه و آله: مَا استَودَعَ اللّهُ امرَأً عَقلًا إلَّااستَنقَذَهُ بِهِ یَومًا ⁽³⁾.

420-التّاریخ الکبیر: أتی قُرَّةُ بنُ هُبَیرَةَ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله فَقالَ لَهُ:إنَّهُ کانَت لَنا أربابٌ تُعبَدُ مِن دونِ اللّهِ،فَبَعَثَکَ اللّهُ،فَدَعَوناهُنَّ فَلَم یُجِبنَ وسَأَلناهُنَّ فَلَم یُعطینَ، وجِئناکَ فَهَدانَا اللّهُ،وقالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله:قَد أفلَحَ مَن رُزِقَ لُبًّا،قالَ:یا رَسولَ اللّهِ،اُکسُنی ثَوبَینِ مِن ثِیابِکَ قَد لَبِستَهُما،فَکَساهُ.فَلَمّا کانَ بِالمَوقِفِ فی عَرَفاتٍ قالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله:أعِد عَلَیَّ مَقالَتَکَ،فَأَعادَ عَلَیهِ، فَقالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله:أفلَحَ مَن رُزِقَ لُبًّا ⁽⁴⁾.

421-الإمام علیّ علیه السلام: العَقلُ یَهدی ویُنجی،وَالجَهلُ یُغوی ویُردی ⁽⁵⁾.

422-عنه علیه السلام: زِیادَةُ العَقلِ تُنجی ⁽⁶⁾.

423-عنه علیه السلام: ثَمَرَةُ العَقلِ العَمَلُ لِلنَّجاةِ ⁽⁷⁾.

424-عنه علیه السلام -فِی الحِکَمِ المَنسوبَةِ إلَیهِ-:إذا خُلِّیَ عِنانُ العَقلِ ولَم یُحبَس عَلی هَوی نَفسٍ أو عادَةِ دینٍ أو عَصَبِیَّةٍ لِسَلَفٍ،وَرَدَ بِصاحِبِهِ عَلَی النَّجاةِ ⁽⁸⁾.

425-عنه علیه السلام: رَأیُ العاقِلِ یُنجی ⁽⁹⁾.

می‌بینم».فرمود:«ای پسرِ غفله ! خردمند برای خانۀ گذری،اثاث جمع نکند.

ما را خانۀ امنی است که بهترین وسیله‌ها را بدان جا منتقل کرده‌ایم و خود نیز به زودی به سوی آن سفر خواهیم کرد».

ر.ک:ص 159«بی رغبتی به دنیا».

ف:رستگاری

419.پیامبر صلی الله علیه و آله: خداوند به کسی خرد را به امانت نسپرد،مگر آنکه روزیِ او را بدان رهایی بخشد.

420.تاریخ کبیر: قرة بن هبیره نزد پیامبراکرم آمد و گفت:«ما را خدایانی بود که به جای خداوند،پرستیده می‌شدند.خداوند،تو را برانگیخت.از آن پس،هرچه آنها را خواندیم،اجابت نکردند و هرچه از آنان خواستیم،چیزی نبخشیدند.

به سوی تو آمدیم و خداوند ما را هدایت کرد.رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:«آن‌کس که از خردْ برخوردار باشد،رستگار شده است».قرّه گفت:«ای رسول خدا ! دو قطعه از لباسهایی که خود پیشتر پوشیده‌ای به من بپوشان».پیامبر صلی الله علیه و آله چنین کرد.پس هنگامی که در عرفات بود،رسول خدا صلی الله علیه و آله به وی فرمود:«سخنت را تکرار کن»او تکرار کرد.آن‌گاه رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:«آن‌کس که از خرد برخوردار باشد،رستگار شده است».

421.امام علی علیه السلام: خرد،هدایت کند و رهایی بخشد،و نادانی،گمراه سازد و پست گرداند.

422.امام علی علیه السلام: زیادتی خرد،رهایی بخشد.

423.امام علی علیه السلام: میوۀ خردمندی،عمل برای رستگاری است.

424.امام علی علیه السلام -در حکمتهای منسوب به ایشان-:اگر زمام خرد،رها شود و در حبسِ هواهای نفس یا عادتهای دینی و یا تعصّب گذشتگان نباشد،صاحبش را به رستگاری رساند.

425.امام علی علیه السلام: رأی خردمند،نجاتْ بخش است.

426-عنه علیه السلام: أصلُ العَقلِ الفِکرُ،وثَمَرَتُهُ السَّلامَةُ ⁽¹⁾

غرر الحکم:5424،3093.

ص:الخَتمُ بِالجَنَّةِ

427-رسول اللّه صلی الله علیه و آله -فی وَصِیَّتِهِ لِعَلِیٍّ علیه السلام-:العَقلُ مَا اکتُسِبَت بِهِ الجَنَّةُ وطُلِبَ بِهِ رِضَا الرَّحمنِ ⁽²⁾.

428-عنه صلی الله علیه و آله: کَم مِن عاقِلٍ عَقَلَ عَنِ اللّهِ أمرَهُ وهُوَ حَقیرٌ عِندَ النّاسِ ذَمیمُ المَنظَرِ یَنجو غَدًا ! وکَم مِن ظَریفِ اللِّسانِ جَمیلِ المَنظَرِ عِندَ النّاسِ یَهلِکُ غَدًا فِی القِیامَةِ ! ⁽³⁾

429-أنَسٌ: قیلَ:یا رَسولَ اللّهِ،الرَّجُلُ یَکونُ حَسَنَ العَقلِ کَثیرَ الذُّنوبِ؟قالَ:ما مِن آدَمِیٍّ إلّاولَهُ ذُنوبٌ وخَطایا یَقتَرِفُها،فَمَن کانَت سَجِیَّتُهُ العَقلَ وغَریزَتُهُ الیَقینَ لَم تَضُرُّهُ ذُنوبُهُ.قیلَ:کَیفَ ذلِکَ یا رَسولَ اللّهِ؟قالَ:لِأَنَّهُ کُلَّما أخطَأَ لَم یَلبَث أن تَدارَکَ ذلِکَ بِتَوبَةٍ ونَدامَةٍ عَلی ما کانَ مِنهُ،فَیَمحو ذُنوبَهُ،ویَبقی لَهُ فَضلٌ یَدخُلُ بِهِ الجَنَّةَ ⁽⁴⁾.

430-الإمام علیّ علیه السلام: لَقَد سَبَقَ إلی جَنّاتِ عَدنٍ أقوامٌ ما کانوا أکثَرَ النّاسِ لا صَومًا ولا صَلاةً ولا حَجًّا ولَا اعتِمارًا،ولکِنَّهُم عَقَلوا عَنِ اللّهِ مَواعِظَهُ ⁽⁵⁾.

431-الإمام الصادق علیه السلام: مَن کانَ عاقِلًا خُتِمَ لَهُ بِالجَنَّةِ إن شاءَ اللّهُ ⁽⁶⁾.

432-مُحَمَّدُ بنُ عَبدِ الجَبّارِ عَن بَعضِ أصحابِنا رَفَعَهُ إلَی الإِمامِ الصّادِقِ علیه السلام قالَ:قُلتُ لَهُ:مَا العَقلُ؟قالَ:ما عُبِدَ بِهِ الرَّحمنُ وَاکتُسِبَ بِهِ الجِنانُ.قالَ:قُلتُ:

فَالَّذی کانَ فی مُعاوِیَةَ؟فَقالَ:تِلکَ النَّکراءُ،تِلکَ الشَّیطَنَةُ،وهِیَ شَبیهَةٌ بِالعَقلِ ولَیسَت بِالعَقلِ ⁽⁷⁾.

426.امام علی علیه السلام: ریشۀ خردمندی،اندیشه است و میوۀ آنْ سلامتی.

ص:فرجام بهشتی

427.پیامبر صلی الله علیه و آله -در سفارش به حضرت علی علیه السلام-:عقل،آن است که بهشت با آن به دست آید و خشنودی خداوند با آن طلب گردد.

428.پیامبر صلی الله علیه و آله: چه بسیار خردمندانی که درکی از خداوند دارند؛گرچه نزد مردم، خوار و بد چهره‌اند؛ولی در آینده رستگارند.چه بسیار خوشْ سخنورانی که نزد مردم،خوش چهره‌اند؛ولی در قیامت،هلاک می‌شوند.

429.انس: سؤال شد:«ای رسول خدا ممکن است مردی از خردی نیکو برخوردار باشد و گناهان بسیار داشته باشد؟».پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود:«هیچ انسانی نیست، مگر اینکه گناهان و لغزشهایی را مرتکب شده است.پس هر کس سرشتش خردمندی و نهادش یقین باشد،گناهانْ بدو آسیبی نرساند».گفته شد:«ای رسول خدا! چگونه است این؟».فرمود:«زیرا [خردمند] هرگاه مرتکب لغزشی گردد،آن را با توبه و پشیمانی جبران کند و از این رو،گناهانش پاک گردد و تنها خوبی‌ها باقی می‌ماند که با آن وارد بهشت گردد».

430.امام علی علیه السلام: گروههایی به سوی بهشت برین [از دیگران] پیشی گرفتند که بیش از دیگران اهل روزه،نماز،حج و عمره نبودند؛بلکه آنان پندهای الهی را دریافتند.

431.امام صادق علیه السلام: آنکه خردمند باشد-اگر خدا خواهد-پایانش به بهشت ختم گردد.

432.محمّد بن عبدالجبّار از یکی از یاران امام صادق علیه السلام نقل می‌کند که عرض کردم:«خرد چیست؟»فرمود:«آن چیزی که با آن خداوند پرستش شود و بهشت با آن به دست آید».گفتم:«آنچه در معاویه بود،[چه بود]؟»فرمود:

آن تیزهوشی و شیطنت است.آن شبیه عقل است؛ولی عقل نیست.

ق:صَلاحُ کُلِّ أمرٍ

433-الإمام علیّ علیه السلام: بِالعَقلِ صَلاحُ کُلِّ أمرٍ ⁽¹⁾

غرر الحکم:4320،404،657،4212. [1]

434-عنه علیه السلام: العَقلُ مُصلِحُ کُلِّ أمرٍ ⁽²⁾.

ر:خَیرُ الدُّنیا وَالآخِرَةِ

435-الإمام علیّ علیه السلام: العَقلُ یَنبوعُ الخَیرِ ⁽³⁾.

436-عنه علیه السلام: بِالعَقلِ تُنالُ الخَیراتُ ⁽⁴⁾.

437-عنه علیه السلام: کُلُّ نَجدَةٍ تَحتاجُ إلَی العَقلِ ⁽⁵⁾.

438-عنه علیه السلام: العَقلُ مَنفَعَةٌ،وَالعِلمُ مَرفَعَةٌ،وَالصَّبرُ مَدفَعَةٌ ⁽⁶⁾.

439-عنه علیه السلام: اعقِل تُدرِک ⁽⁷⁾.

440-الإمام الحسن علیه السلام: بِالعَقلِ تُدرَکُ الدّارانِ جَمیعًا،ومَن حُرِمَ مِنَ العَقلِ حُرِمَهُما جَمیعًا ⁽⁸⁾.

441-الإمام زین العابدین علیه السلام: العَقلُ قائِدُ الخَیرِ ⁽⁹⁾.

442-عَبدُ اللّهِ بنُ عَجلانَ السَّکونِیُّ: قُلتُ لِأَبی جَعفَرٍ علیه السلام:إنّی رُبَّما قَسَمتُ الشَّیءَ بَینَ أصحابی أصِلُهُم بِهِ،فَکَیفَ اعطیهِم؟فَقالَ:أعطِهِم عَلَی الهِجرَةِ فِی الدّینِ وَالعَقلِ وَالفِقهِ ⁽¹⁰⁾.

443-الإمام الصادق علیه السلام: إنَّ أوَّلَ الاُمورِ ومَبدَأَها وقُوَّتَها وعِمارَتَهَا الَّتی لا یُنتَفَعُ شَیءٌ إلّا بِهِ:العَقلُ الَّذی جَعَلَهُ اللّهُ زینَةً لِخَلقِهِ ونورًا لَهُم ⁽¹¹⁾.

444-الإمام الکاظم علیه السلام: یا هِشامُ،مَن أرادَ الغِنی بِلا مالٍ،وراحَةَ القَلبِ مِنَ الحَسَدِ،

ق:درستی هر کار

433.امام علی علیه السلام: با خرد،هر کاری درست گردد.

434.امام علی علیه السلام: خرد،اصلاح کنندۀ هر کار است.

ر:خوبی دنیا و آخرت

435.امام علی علیه السلام: خرد،سرچشمۀ خوبی‌هاست.

436.امام علی علیه السلام: با خردْ خوبی‌ها به دست آید.

437.امام علی علیه السلام: هر دلیری،به خرد نیازمند است.

438.امام علی علیه السلام: خرد،سود رساند،دانش،بالا برد و شکیبایی،دفاع کننده است.

439.امام علی علیه السلام: خردورزی کن تا [به مقصود] رسی.

440.امام حسن علیه السلام: با خردْ دنیا و آخرت به دست آید و آنکه از خرد محروم باشد،از دنیا و آخرت محروم گردد.

441.امام سجاد علیه السلام: خرد،رهبر خوبی‌هاست.

442.عبداللّه بن عجلان سکّونی: به امام باقر علیه السلام عرض کردم:«گاه می‌خواهم مالی به عنوان صلۀ رحم میان دوستان و یارانم قسمت کنم،[بر چه معیاری] به آنان ببخشم».فرمود:«برپایۀ هجرت در راهِ دین،خرد و دانایی».

443.امام صادق علیه السلام: آغاز و شروع کارها و استحکام و آبادانی آن-که جز آن سود نبخشد-به عقل است؛عقلی که خداوند،آن را آرایش بندگان و مایۀ روشنایی آنان قرار داد.

444.امام کاظم علیه السلام: ای هشام ! آنکه بی نیازی بدون ثروت،آسایش قلب از حسادت،و سلامتی در دینداری خواهد،باید به درگاه الهی زاری کند و از او کمال عقل

وَالسَّلامَةَ فِی الدّینِ،فَلیَتَضَرَّع إلَی اللّهِ عز و جل فی مَسأَلَتِهِ بِأَن یُکَمِّلَ عَقلَهُ،فَمَن عَقَلَ قَنِعَ بِما یَکفیهِ،ومَن قَنِعَ بِما یَکفیهِ استَغنی ⁽¹⁾

الکافی:12/18/1، [1]تحف العقول:388 کلاهما عن هشام بن الحکم.

3/5 ما یُختَبَرُ بِهِ العَقلُ

أ:الفِعل

445-الإمام علیّ علیه السلام: کَیفِیَّةُ الفَعلِ تَدُلُّ عَلی کَمِّیَّةِ العَقلِ،فَأَحسِن لَهُ الاِختِیارَ وأکثِر عَلَیهِ الاِستِظهارَ ⁽²⁾.