کوفه از پیدایش تا عاشورا

مشخصات كتاب

‏سرشناسه : ص‍ف‍ري‌ ف‍روش‍ان‍ي‌، ن‍ع‍م‍ت‌ال‍ل‍ه‌، ‏‫۱۳۴۶ -‏

‏عنوان و نام پديدآور : كوفه از پيدايش تا عاشورا/ نعمت‌الله صفري‌فروشاني.

‏مشخصات نشر : تهران: نشر مشعر‏‫٬ ۱۳۹۱.‬

‏مشخصات ظاهري : ‏‫۶۱۸ ص.‬‬؛ مصور.

‏شابك : ‏‫۸۰۰۰۰ ريال‬‏‫‭978-964-540-362-9:‬

‏وضعيت فهرست نويسي : فاپا

‏يادداشت : كتابنامه: ص. [۵۳۷]- ۵۴۷؛ همچنين به‌صورت زيرنويس.

‏موضوع : ‏‫كوفه (عراق)‬

‏موضوع : ‏‫كوفه (عراق)‬ -- تاريخ

‏رده بندي كنگره : ‏‫‭DS۷۹/۹‭‬ ‭/ك۹‏‫‭‏‫‭ص۷ ۱۳۹۱

‏رده بندي ديويي : ‏‫‭۹۵۶/۷۵

‏شماره كتابشناسي ملي : ۲۷۳۵۲۹۶

اشاره

ديباچه

كوفه از زمان تأسيس (17ه. ق) تا زمان شهادت سبط رسول خدا (صلى الله عليه و آله) (61ه. ق) كه موضوع اين نوشتار است، آبستن حوادث بسيار مهمى بوده كه بخش عمده اين حوادث مربوط به شيعيان اين شهر است و هر يك از آن حوادث نقطه عطفى در تاريخ سياسى اسلام به شمار مى‌آيد.

از حوادث مهم اواخر نيمه نخست قرن اول، حكومت امير مؤمنان على بن ابى‌طالب (عليه السلام) بر اين شهر است. آن حضرت چهار و اندى سال سكان‌دار امامت و خلافت جامعه اسلامى بود و بر احياى سنت‌هاى فراموش‌شده زمان رسول خدا (صلى الله عليه و آله) همت گماشت و در اين راه ناملايمات فراوانى چشيد. پس از آن نيز صلح امام حسن مجتبى و شهادت امام حسين (عليهم السلام) از مهم‌ترين حوادث تاريخى اين شهر است كه خود، حوادث مهمى را در پى داشته است. شيعيان و دوست‌داران اهل بيت (عليهم السلام) همواره به اين حوادث توجه مى‌كردند و به جهت علاقه‌مندى به اين خاندان كتاب‌هاى فراوانى را پيرامون اين شهر و رويدادهاى آن نوشته‌اند.

كتاب حاضر كه به قلم محقق ارجمند، جناب آقاى دكتر نعمت الله صفرى نگاشته شده است، رويكردى جديد به اين شهر پرحادثه است كه در آن علاوه بر بررسى و تحليل حوادث به كاوش در جوانب مختلف بسترهاى سياسى، اجتماعى، اقتصادى، قضايى، نظامى و فرهنگى اين شهر پرداخته و چهره منسجمى از حوادث تاريخى را ارائه كرده و افق‌هاى جديدى را پيش روى پژوهشگران قرار داده است.

از ويژگى‌هاى اين كتاب، پرداختن به مباحث تمدنى همچون علوم، ادبيات، تشكيلات معمارى و شهرسازى و استفاده از حفارى‌هاى باستان‌شناسان غربى و عربى است كه براى ترسيم وضعيت اجتماعى، فرهنگى، سياسى و اقتصادى كوفه انجام داده‌اند و نتايج اين مطالعات در قسمت‌هاى مختلف اين تحقيق، همراه با نقشه‌ها و تصاوير، ارائه شده است.

پرواضح است كه با همه تلاش علمى محقق محترم، هر متنى ممكن است، داراى معايبى باشد كه جهت رفع آنها پنجره ديدگانمان را به سوى رهنمودهاى سودمند محققان و پژوهشگران مى‌گشاييم و اميدواريم كه با ارسال پيشنهاد و انتقادات خود ما را در تكميل و ارتقاى سطح علمى اين متن يارى كنيد.

در پايان لازم است از زحمات بى‌شائبه پژوهشگر ارجمند، جناب آقاى دكتر صفرى و تمام كسانى كه در به ثمر رساندن اين اثر تلاش كردند، سپاسگزارى نمايد.

انه ولى التوفيق

پژوهشكده حج و زيارت

تشكر

مَنْ شَكَرَ فَإِنَّما يَشْكُرُ لِنَفْسِهِ

پس از حمد و ثناى الهى وساييدن جبين شكر بر درگاه آن يكتا، و فرستادن صلوات و درود بر محمد واهل بيت گرامى‌اش، يادآور مى‌شوم كه اثر حاضر را هر چند به اعتبار نويسنده‌اش ناچيز بدانيم، اما نمى‌توان همين ناچيز را تنها به يك فرد منتسب دانست، بلكه در فرآيند پديد آمدن آن، بزرگوارانى نقش داشته‌اند كه تقدير و تشكر از هم آنان را وظيف خود مى‌دانم.

از حجج اسلام سيدمجيد پورطباطبايى و عبدالله عرب‌زاده به جهت ارائه طرح اوليه اين اثر، جناب استاد محمد الله‌اكبرى به جهت ارزيابى علمى اثر و ارائه تذكرات سودمند، حجت الاسلام عليرضا شالباف به جهت زحمت طاقت فرساى وى در مسير بازبينى و ويراستارى دقيق اين نوشتارو نيز تذكرات علمى ايشان، جناب آقاى عسكرى به واسط تايپ دقيق آن و برادر بزرگوار حجت الاسلام رمضان محمدى، به جهت مطالعه و ارزيابى و پيگيرى مجدّانه براى چاپ اين اثر تقدير و تشكر فراوان دارم.

همچنين لازم مى‌دانم از جناب آقاى مهدى حيدرى در پژوهشكده حج به جهت پيگيرى‌هاى مداوم ايشان و فاضل ارجمند جناب آقاى سيد على علوى به جهت زحمات طاقت‌فرساى ايشان در تنظيم و تهيه تصاوير تشكر نمايم.

همچنين تشكر ويژه خود را از مسئولان و دست اندركاران بعث مقام معظم

رهبرى در امور روحانيون و به ويژه مسئولان پژوهشكده حج و زيارت و نيز مسئولان و كاركنان انتشارات مشعر ابراز مى‌دارم.

ناگفته پيدا است كه اين اثر بدون توجهات و تأكيدات شخصيت‌هاى همچون جناب حجت الاسلام والمسلمين سيدعلى قاضى عسكر نماينده محترم ولى فقيه در امور حج و زيارت، جناب آقاى دكتر اسحاقى مسئول سابق مركز تحقيقات حج و جناب حجت الاسلام والمسلمين بيات معاونت كنونى پژوهشكده امكان چاپ بدين‌صورت نمى‌يافت.

همچنين لازم مى‌دانم از جشنوار بين‌المللى فارابى و نيز بنياد ملى نخبگان كه طرح اين اثر را مورد حمايت قرار داده‌اند، تشكر كنم.

در پايان متذكر مى‌شوم كه نگارش اوليه اين اثر اوايل دهه هفتاد (1373ه. ش) و در راستاى كليد خوردن پروژه ناتمام سريال امام حسين انجام گرفت كه با تغييراتى نه‌چندان كلى و با حفظ همان حال و هواى آن دور اينجانب، هم‌اكنون با تلاش سروران سابق‌الذكر و به‌ويژه دست‌اندركاران پژوهشكده حج و زيارت پا به عرص انتشار مى‌گذارد.

و بالاخره لازم مى‌دانم از پدر و مادر گراميم كه مرا در اين مسير تشويق كردند، همسر گرامى‌ام كه با فداكارى‌اش امكان پديدارى اين اثر را فراهم كرد و فرزندانم كه با بردبارى مشكلات تحميل شده در طى نگارش اين اثر را تحمل نمودند، تشكر و قدردانى بنمايم.

نعمت الله صفرى فروشانى

مقدمه

شهر كوفه در طول حيات پرفراز و نشيب خود، بستر حوادث و جريانات فراوانى بوده است، برخى از اين حوادث، نقطه عطفى براى تاريخ سياسى و فرهنگى دنياى اسلام بوده است. فتح بخش عمده‌اى از كشور پهناور ايران به دست كوفه‌نشينان، نقش كوفيان در حوادث سه ده نخستين اسلامى به‌ويژه در ماجراى قتل عثمان، پديد آمدن جريانات مختلف سياسى، فقهى، حديثى و كلامى در اين شهر، مركزيت اين شهر براى قيام‌هاى عمده ضدّ اموى و بالاخره نقش كوفيان در برپايى دولت عباسى، تنها بخش كوچكى از مشاهدات اين شهر بوده است.

در اين ميان شايد بتوان گفت مهم‌ترين حوادث تأثيرگذار، در نيمه اول دوران حيات اين شهر بوده است كه اهميت اين نكته هنگامى هويدا مى‌شود كه دريابيم بخش عمده‌اى از اين حوادث مرتبط با شيعيان و به‌ويژه سه امام نخستين شيعه، مى‌باشد كه از آن جمله مى‌توان به جريانات و حوادث دوران حكومت چهار واندى ساله امام على (عليه السلام) در اين شهر، وقوع صلح امام حسن (عليه السلام) و بالاخره قيام امام حسين (عليه السلام) اشاره كرد.

گرچه در باره اين سه امام (عليهم السلام) (به‌ويژه امام اول و سوم) و حوادث عُمر آن بزرگواران، نوشته‌هاى زيادى عرضه شده است، اما نوشته‌اى جامع كه به بررسى جوانب مختلف بسترهاى سياسى، اجتماعى، فرهنگى و اقتصادى زمانه آنها بپردازد، كمتر مشاهده شده است؛ به‌ويژه آنكه اين بسترشناسى، خاص‌تر باشد و فقط يك شهر را، آن‌هم در دوره‌اى معين، مدنظر خود قرار دهد.

اين نكته را نبايد پنهان كرد كه به‌ويژه با رويكردهاى جديدى كه در مطالعات علمى تاريخى پديد آمده است، نمى‌توان تنها با نقل‌هاى تاريخى به بررسى و تحليل حوادث پرداخت و عمق آنها را دريافت؛ بلكه شرط لازم عرض تحليل‌هاى قوى و عميق، تسلّط نسبى بر جامعه‌شناسى تاريخى زمان وقوع حوادث از جوانب مختلف است؛ چرا كه با شناخت بسترهاى اجتماعى، سياسى، فرهنگى و اقتصادى جوامع مورد بحث، در مقطع تاريخى مورد نظر مى‌توان به لايه‌هاى زيرين حوادث تاريخى نفوذ كرده و تحليل عميق‌ترى را از اين آبشخور در معرض ديد قرار داد و حتى بدين وسيله برخى حلقه‌هاى مفقود شده نقل‌هاى تاريخى را كشف و چهره منسجمى از حوادث را عرضه كرد.

نوشت حاضر كه «كوفه از پيدايش تا عاشورا» نام گرفته، نه به سبك تاريخى و رعايت ترتيب زمانى حوادث، بلكه به شيو موضوعى، شهر كوفه را به عنوان موضوع مطالع خود برگزيده است و مقطع زمانى 44 ساله يعنى از سال 17ق (سال تأسيس كوفه) تا سال 61 ق (سال قيام عاشورا) را به عنوان قلمرو زمانى خود انتخاب كرده و جوانب مختلف جغرافيايى، عمرانى، اجتماعى، اقتصادى، فرهنگى، نظامى، قضايى را مد نظر خود قرار داده و حتى از آداب و رسوم مردمان اين شهر در اين مقطع زمانى غافل نمانده است.

باور نگارنده آن است كه تحليل عميق و شناخت دقيق زندگانى ائمه معصوم (عليهم السلام) به‌ويژه در بعد تاريخى بدون شناخت بسترهاى مختلف امكان‌پذير نمى‌باشد و ازاين‌رو معتقد به تجديد نظر كلّى در هم نوشته‌هاى فاقد اين‌گونه مطالعات مى‌باشد. علاوه بر اينكه گسترش اين نوع مطالعات افق‌هاى جديدى را پيش‌چشم پژوهشگر مى‌گشايد كه افزون بر تازگى، واقعگراتر است و بر نقاط مبهم و تاريك تاريخى كه نقل‌ها از گزارش آن ناتوانند، پرتو مى‌افكند.

با اين رويكرد مى‌توان به فهم دقيق‌تر خطبه‌هاى تاريخى نهج البلاغه، موضع‌گيرى‌هاى ائمه (عليهم السلام) ، در برابر كوفيان، به‌ويژه مواضع به ظاهر متناقض ائمه (عليهم السلام) در برابر آنها، صلح امام حسن (عليه السلام) و بالاخره قيام عاشورا دست يافت.

گرچه نويسنده معتقد است كه نهايت تلاش خود را در اين راه جديد به كار بسته است؛ اما نبايد اين نكته را از نظر دور داشت كه هر چه باشد، اين گام، از اولين گام‌هاست و طبيعتاً نقايص گام‌هاى نخستين پژوهش دامنگير آن مى‌شود. اين نقصان به‌ويژه در بخش‌هاى فرهنگى و اجتماعى بيشتر رخ مى‌نمايد و در همين‌جا از محققان و پژوهشگران حوز تاريخ اسلام انتظار دارد كه ضمن تذكر معايب كار، در گسترش اين نوع كارها، در كنار كارهاى نقلى، بكوشند.

گذر‌ى بر منابع

شايد به علّت جديد بودن اين نوع مطالعات، تصور شود كه در منابع كهن نتوان به مواد لازم براى استفاده دست يافت. درحالى‌كه عمده مواد خام اين نوشته از منابع كهن به دست آمده است. از لابلاى نقل‌هاى منابع تاريخى همچون تاريخ يعقوبى (م284ه. ق) ، تاريخ طبرى (م 310ه. ق) الاخبار الطوال، ابو حنيفه دينورى (م282ه. ق) ، الامامة و السياسة منسوب به ابن قتيبه، الغارات ثقفى، مروج الذهب مسعودى (346ه. ق) مى‌توان به ظرافت، بسيارى از مواد لازم را، به‌ويژه در بخش‌هاى نظامى، اقتصادى، اجتماعى و فرهنگى به دست آورد.

كتاب‌هايى همچون انساب الاشراف بلاذرى (م 279ه. ق) و الطبقات الكبرى ابن سعد (م230ه. ق) علاوه بر آگاهى‌بخشى در جوانب ديگر، از بهترين منابع براى شناخت وضعيت فرهنگى است، همچنان‌كه ديگر كتب طبقات‌نگارى همچون طبقات خليفه - بن خياط (م 240ه. ق) نيز در اين راستا ياريگر پژوهشگر است. شايد بتوان گفت مهم‌ترين كتاب‌ها براى شناخت وضعيت فرهنگى كتاب‌هاى تاريخ محلى، همانند تاريخ بغداد خطيب بغدادى (م463ه. ق) و كتاب تاريخ دمشق ابن‌عساكر (م 571ه. ق) است كه به‌ويژه در بخش شرح حال ائمه سه‌گانه نخستين شيعه، مطالب ارزشمندى را آورده‌اند. با مرورى بر كتب حديثى به‌ويژه منابع حديثى شيعه، نكاتى به دست آمد كه در نگاه اوليه چنين استفاده‌اى غير قابل باور بود.

همچنين در اين بخش نبايد از كتب مقاتل به‌ويژه مقتل نگارى‌هاى ويژه «امام‌حسين (عليه السلام) » همچون مقتل ابى مخنف ⁽¹⁾(90 - 157ه. ق) و مقتل خوارزمى غافل ماند، همچنان‌كه مقاتل عام‌تر همچون مقاتل الطالبيين ابوالفرج اصفهانى نيز مطالب فراوانى براى عرضه در اين عرصه دارد.

در اين راستا از كتاب‌هاى بحارالانوارا علامه مجلسى (م1111ه. ق) وسائل الشيعه شيخ حر عاملى (م1104ه. ق) كه جامع كتب حديثى متقدم شيعه بودند، بسيار استفاده شد. اين استفاده ما نه به شيو رايانه‌اى و نرم افزارى، بلكه به شيو سنتى و دستى بوده همچنان‌كه در موارد ديگر نيز از همين شيوه - كه گرچه شيوه مشكلى است - بهره گرفته مى‌شد اما نظر بر آن بود كه از اتقان بيشترى برخوردار است و نويسنده را در راهيابى به افق‌هاى جديد موفق‌تر مى‌سازد.

كتب فتوح نگارى همچون فتوح البلدان بلاذرى (م 279ه. ق) و نيز كتب جغرافياى تاريخى همچون مختصر كتاب البلادان، ابن فقيه، معجم البلدان ياقوت حموى و مراصد الاطلاع بغدادى نيز از مهم‌ترين كتبى است كه به‌ويژه در بخش جغرافيا مورد بهره‌گيرى قرار گرفت. همچنان كه تك‌نگارى‌هايى همچون وقعة صفين نصربن مزاحم، و كتاب الجمل شيخ مفيد مى‌تواند در بخش‌هاى مختلف به‌ويژه بخش‌هاى نظامى مورد استفاده قرار گيرد.

در بررسى نظام قضايى و ادارى كتاب‌هايى همچون اخبار القضاة وكيع و الوزراء و الكتّاب جهشيارى (قرن چهارم) بسيار به كار آمد.

در شناخت وضعيت فرهنگى آن زمان به‌ويژه شعراى كوفه و مضامين شعر آنها كتاب الاغانى ابوالفرج اصفهانى (م 362ه. ق) از بهترين كتب در اين زمينه است؛ همچنان‌كه كتاب ديگر او با عنوان كتاب الديارات به همراه كتاب الديارات شابهشتى (م 290ه. ق) از مهم‌ترين كتب در شناخت وضعيت مسيحيان ديرنشين آن زمان است كه در اطراف كوفه مى‌زيستند.

در شناخت وضعيت تمدنى و فرهنگى اين دوره نبايد از كتب جاحظ به‌ويژه كتاب البيان و التبيين و نيز الفهرست ابن‌نديم غافل بود» .

در بخش اقتصادى نبايد از كتاب‌هاى خراج مانند الخراج قاضى ابو يوسف (م182ه. ق) غافل ماند، همچنان كه در سكه‌شناسى اين دوره كتاب «شذور العقود فى ذكر النقود القديمة الاسلامية» مقريزى (845ه. ق) از بهترين كتب متقدم است.

سفرهاى سفرنامه نويسان مسلمان گرچه قرن‌ها پس از مقطع زمانى مورد بحث انجام شده، اما بسيارى از گزارش‌هاى اين‌گونه نوشته‌ها همچون سفرنامه ناصر خسرو، رحلة ابن جبير، و رحلة ابن بطوطه مى‌تواند نمايى هر چند مبهم از اين شهر را ارائه دهد كه با برخى از قرائن مى‌توان در برخى از جوانب، تصويرى از اين شهر در مقطع مورد نظر را به دست آورد.

مرور‌ى بر مطالعات جديد

شايد بتوان گفت كه از مهم‌ترين مطالعات جديد كه در اين نوشته از آنها استفاده شد، گزارش حفارى‌هاى باستان شناسان غربى و عربى در شهر كوفه بود كه نتايج مطالعات آنها در قسمت‌هاى مختلف به‌ويژه در مورد مسجد كوفه و دارالاماره همراه با نقشه‌ها و تصاوير در اين نوشته عرضه شده است. افزون بر استفاده از مقاله‌ها، از مجله‌هايى همچون: سومر و المورخ العربى و كتاب تخطيط مدين الكوفه عن المصادر التاريخيه و الاثريه كاظم جنابى بسيار مورد بهره بردارى قرار گرفت.

در دور معاصر مستشرقان و نويسندگان عرب تلاش فراوانى براى ترسيم وضعيت فرهنگى، سياسى، اجتماعى و اقتصادى كوفه و نيز ديگر شهرهاى عراق انجام داده‌اند و نوشته‌هاى فراوانى را به صورت اختصاصى براى كوفه پديد آورده‌اند كه از جمله متقدمان اين عرصه، مى‌توان به حسين براقى (م 1332ه. ق) اشاره كرد كه كتاب تاريخ الكوفه وى يكى از جامع‌ترين كتب در موضوع بحث است كه به صورت كلّى و بدون مقيد شدن به محدود زمانى جوانب مختلف

سياسى، اجتماعى، اقتصادى، فرهنگى اين شهر را هر چند در برخى از موارد به صورت اجمال بررسى كرده است.

كتاب خطط الكوفه لويى ماسينيون على‌رغم حجم اندك خود به خوبى به نقشه‌نگارى كوفه پرداخته و محل سكونت قبايل مختلف را نشان داده است كه براى مقطع زمانى مورد بحث نيز مفيد است؛ همچنان‌كه در زمينه نقشه‌نگارى، كتاب تخطيط مدينة الكوفة كاظم جنابى و از آن بهتر كتاب كوفه پيدايش شهر اسلامى نوشت «هشام بعيط» بسيار مفيد است كه به‌ويژه كتاب اخير همراه با نقشه‌نگارى، به حوادث مختلف سياسى و به‌ويژه قيام‌هايى همچون قيام مختار پرداخته و محل جغرافيايى مراحل مختلف قيام را برروى نقشه نشان داده است.

كتاب الحياة الاجتماعيه و الاقتصادية فى الكوفه فى القرن الاول الهجرى، نوشته محمد حسين زبيدى يكى از مناسب‌ترين نوشته‌ها براى شناخت وضعيت اجتماعى مردم و قبايل و نيز وضعيت اقتصادى آنها مى‌باشد. در اين كتاب طبقات مختلف اجتماعى كوفه در قرن اول شناسانده شده، و راه‌هاى درآمد مردم و حكومت و نيز هزينه‌هاى آنها معرفى شده است.

در ميان فارسى‌نويسان معاصر در اين عرصه مى‌توان به كتاب «كوفه و نقش آن در قرون نخستين اسلامى» نوشت محمد حسين رجبى (دوانى) اشاره كرد. وى پس از پژوهش پيرامون تأسيس و گسترش اين شهر و نيز نقش سياسى نظامى آن در دوره‌هاى مختلف، به بررسى تأثير نقش فرهنگى كوفه به‌ويژه در نشر فرهنگ اسلام و تشيع و نيز نقش آن در جريانات فرقه‌اى پرداخته است. اين نوشته را از جهات مختلف مى‌توان به عنوان نوشته‌اى روشمند و تحقيقى و پيشگام در اين‌گونه موضوعات به زبان فارسى به حساب آورد.

از پژوهش‌هايى كه در مورد شهرهاى نزديك به كوفه همچون حيره، كربلا و نجف به عمل آمده نيز مى‌توان براى شناخت بيشتر كوفه بهره گرفت؛ به‌ويژه آنكه برخى از اين نوشته‌ها بخشى را نيز به كوفه اختصاص داده‌اند. شايد بتوان يكى از

بهترين اين نوشته‌ها را كتاب موسوعة العتبات المقدسه جعفر خليلى معرفى كرد كه به تفصيل به بررسى تاريخ و فرهنگ عتبات مقدسه يعنى مزارهاى ائمه شيعه پرداخته است كه در بخش نجف، درباره كوفه مطالب بسيارى نوشته‌است.

كتاب‌هاى تاريخ كربلاء مانند بغية النبلاء فى تاريخ كربلاء، نوشته سيد عبدالحسين كليددار آل طعمه، مدينة الحسين، محمد حسين مصطفى كليددار، سيماى كربلا نوشته محمد صحتى سردرودى، كتاب شهر حسين (عليه السلام) يا بزمگاه عشق، كربلاء نوشته سعيد عسيلى و كتاب كربلاء فى الذاكره نوشته سلمان‌هادى آل طعمه نيز به مناسبت، اشاراتى به شهر كوفه دارند.

همچنان‌كه كتاب موسوعة النجف الاشرف- نجف قديماً نوشته جعفر هادى دجيلى نيز بخش معتنابهى از كتاب خود را به كوفه اختصاص داده است.

كتاب الحيرة و مكه وصلتهما بالقبائل العربية نوشته، م. ج كستر (تعريب دكتر يحيى جبورى) نيز ازكتب مهمى است كه به علّت نزديكى حيره به كوفه مى‌تواند مورد توجه قرار گيرد.

در اين ميان نبايد از پژوهش جالب اصغر منتظر القائم با عنوان نقش قبايل يمنى در حمايت از اهل بيت (عليهم السلام) غافل شد كه به مناسبت موضوع تحقيق خود، به واشكافى عميق بافت قبايل يمنى ساكن در كوفه و ارتباط آنها با حوادث مربوط به تشيع در قرن اول هجرى اقدام كرده است.

در بخش جريان‌هاى مختلف سياسى، اجتماعى در كوفه و نقش آنها در شكل‌گيرى اين جامعه، تك‌نگارى پژوهش مفيدى با عنوان اتجاهات المعارضة فى الكوفة، دراسة فى التكوين الاجتماعى و السياسى، به وسيل ابراهيم بيضون ارائه شده است كه در اين زمينه سرنخ‌هاى خوبى را عرضه كرده است.

در مباحث تمدنى و مظاهر تمدن همچون علوم، تشكيلات، معمارى و شهرسازى علاوه بر برخى تك‌نگارى‌هاى پيش‌گفته، از برخى از نوشته‌هاى عمومى نيز مى‌توان بهره گرفت؛ نوشته‌هايى كه اين‌گونه مباحث را در سطحى فراتر از شهر كوفه بيان كرده‌اند.

در قسمت كليات تمدن، كتاب تاريخ التمدن الاسلامى جرجى زيدان، گرچه مباحث را معمولاً بدون استناد مطرح كرده اما از جهت محتوا و سبك بسيار قابل استفاده است.

در همين بخش از كتاب‌هايى همچون المدخل فى تاريخ الحضارة العربيه، نوشته ناجى معروف و دراسات فى تاريخ الحضارة الاسلامية العربية، نوشت سعيد عبدالفتاح عاشور و همكارانش نيز بهره گرفته شده است.

در بخش علوم و ادبيات از كتاب‌هايى همچون تاريخ الادب العربى، العصر الاسلامى نوشت شوقى ضيف، شعراء الدولتين الاموية و العباسيه، نوشت حسين عطوان، ادب الطف نوشت جواد شبر و جمهرة خطب العرب فى عصور العربية الزاهره نوشته احمد زكى صفوت و در بخش معمارى و شهرسازى علاوه بركتب خاص كوفه، از كتاب‌هايى همچون العماره فى صدر الاسلام نوشته سامح كمال‌الدين، تخطيط المدن العربية الاسلاميه، اثر طاهر مظفر عميد استفاده شده است؛ همچنان‌كه در اين بخش از كتاب‌هايى كه شهرسازى ديگر شهرها مانند بغداد را بررسى كرده‌اند، نيز استفاده شده است كه از آن جمله مى‌توان به خطط بغداد و انهار العراق القديمة نوشته مكسمليان اشاره كرد.

در بخش تشكيلات مختلف ادارى، سياسى، اقتصادى و نظامى، كتاب‌هاى فراوانى عرضه شده است كه از جمله آنها مى‌توان به الادارة الاسلامية فى عهد عمربن خطاب نوشته فارق محمد سعيد لاوى، العراق فى العصر الاموى من الناحية السياسية و الادارية و الاجتماعيه نوشته ثابت اسماعيل المرادى، النظم الاسلاميه نوشته منير حميد البياتى و فاضل شاكر النعيمى، دراسات فى النظم العربية الاسلامى، نوشته توفيق سلطان يوزبكى در بخش كليات نظام ادارى و الخراج فى العراق فى العهود الاسلاميه الاولى نوشته احمد الحلى النقود العربية و علم النميات نوشته انستاس مارى كرملى بغدادى و بررسى وضع مالى و مالى مسلمانان از آغاز تا پايان دوران اموى اثر ابوالقاسم اجتهادى در بخش اقتصادى و در بخش نظامى به

كتاب‌هاى تنظيمات الجيش العربى الاسلامى فى العصر الاموى نوشت خالد جاسم الجنابى الطريق الى المدائن نوشت احمد عادل كمال، فن الحرب فى عهود الخلفاء الراشدين و الامويين نوشته بسام العسيلى مى‌توان اشاره كرد.

درپايان مى‌توان به اين نكته اشاره كرد كه برخى از تحقيقات جديد پيرامون ائمه سه‌گانه نخستين (عليهم السلام) و نيز برخى از شخصيت‌هاى مرتبط با آنها به گونه‌اى به مباحث مرتبط با اين نوشته پرداخته‌اند كه از آن جمله مى‌توان به مقالات تحقيقى مندرج در دانشنام امام على (عليه السلام) به‌ويژه مجلّدات تاريخى آن و نيز موسوعة الامام على بن ابى‌طالب و دانشنامه امام حسين (عليه السلام) اشاره كرد. همچنان‌كه مى‌توان به تك‌نگارى‌هايى همچون صلح امام حسن (عليه السلام) نوشت شيخ مرتضى آل ياسين، شهيد جاويد نوشت نعمت الله صالحى نجف آبادى، ثورة الحسين ظروفها الاجتماعيه و آثارها الانسانيه نوشت محمد مهدى شمس‌الدين، حياة الامام الحسن بن على (عليه السلام) دارسة و تحليل و حياة الامام الحسين (عليه السلام) دراسة و تحليل هر دو نوشته باقر شريف قرشى، زندگانى سفير حسين (عليه السلام) مسلم بن عقيل، نوشته محمد على عابدين و كتاب ماهيت قيام مختار بن ابى عبيد ثقفى نوشت ابوفاضل اردكانى، اشاره كرد.

فصل اول: جغرافيا‌ى طبيعى كوفه

اشاره

به نظر مى‌رسد قبل از ورود در سايت جغرافيايى، مرورى به مباحث مقدماتى‌تر، همچون مفهوم‌شناسى واژه كوفه و نام‌هاى مختلف اين شهر و نيز تاريخچ بنيان آن داشته باشيم.

١. مفهوم‌شناسى

الف) دليل نامگذار‌ى كوفه

در باره نام كوفه نظرهاى مختلفى ارائه شده است؛ بعضى اين لغت را كلمه‌اى سريانى دانسته‌اند كه از لغت «عاقولا» يا «پاكيولا» كه به معناى حلقه و دايره است، گرفته شده است. اما اين نظر پذيرفته نيست؛ زيرا «عاقول» نام مكان ديگرى در كوفه بوده است. برخى آن را لغتى آرامى و اشتقاق يافته از «كوبا» دانسته، بدون آنكه براى آن معنايى ارائه‌دهند. ⁽¹⁾اما آنها كه اين لغت را كلمه‌اى عربى دانسته‌اند، وجوه و احتمالات زير را براى نامگذارى اين شهر ذكر كرده‌اند:

يك - كوفه از «تكوّف» به معناى تجمّع گرفته شده است و علت نامگذارى آن، اين است كه وقتى سعد بن ابى‌وقاص و لشكريانش براى اقامت به اين محل رسيدند، سعد به لشكريانش چنين گفت: « تكوّفوا فى هذا المكان » ؛ «در اين مكان

اجتماع كنيد» . برخى نيز با توجه به همين معناى تجمع، علت نامگذارى آن را انباشته بودن ريگ در اين مكان دانسته‌اند. ⁽¹⁾

دو- كوفه به معناى ريگ قرمز رنگ است و اين سرزمين به سبب فراوانى اين نوع ريگ در آن، به اين نام ناميده شده است. ⁽²⁾

سه -اين كلمه از لغت «كوفان» گرفته شده كه به معناى ريگ‌هاى دايره‌اى شكل است و اين سرزمين به علت فراوانى اين نوع ريگ‌ها در آن، به اين نام ناميده شده است. البته پيش از اسلام نيز به اين نام ناميده شده بود، اما عرب‌ها آن را تغيير شكل داده و «كوفه» ناميدند. ⁽³⁾

همچنين برخى اصل لغت كوفان را به معناى «دايره‌اى شكل» گرفته‌اند ⁽⁴⁾كه شايد به احتمال دايره‌اى شكل بودن شهر در آغاز تأسيس نظر داشته‌اند. بعضى نيز گفته‌اند كه كوفان نام كوه كوچكى يا تپه‌اى شنى بوده كه در وسط اين منطقه قرار داشته است و پس از بنا نهاده شدن كوفه، اين تپّه در مركز شهر قرار داشته و به همين سبب با نام اين تپه از آن ياد شده است. ⁽⁵⁾

همين‌طور برخى كوفان را به معناى بلا و شر دانسته‌اند ⁽⁶⁾كه احتمالاً ناظر به بلاهاى نازله بر اين شهر در دوران‌هاى بعدى بوده است.

چهار-در وجوه گذشته، حروف اصلى اين كلمه «ك، و، ف» بوده، اما بعضى اصل اين كلمه را از لغت «كُفّ» گرفته‌اند و گفته‌اند: كفاف به معناى حاشيه و پيرامون هر چيزى است و از آنجا كه در حاشيه و پيرامون اين شهر كوه «ساتيدَما» قرار دارد، كوفه ناميده شده‌است. ⁽⁷⁾البته طبق اين اظهارنظر، بايد نام كوه را كوفه گذاشت نه نام شهر را كه به وسيله كوه احاطه شده است.

پنج - كوفه از لغت «كيفه» گرفته شده كه به معناى قطعه است و چون اين شهر قطعه‌اى از شهرهاى اسلام بود، به اين نام ناميده شده است. ⁽¹⁾

ب) نام‌ها‌ى كوفه

اشاره

اين نام‌ها را مى‌توانيم به دو بخش نام‌هاى كوفه قبل از بنيان‌گذارى آن به عنوان شهر و نام‌هاى بعد از شهرشدن آن تقسيم نماييم.

نام‌هاى كوفه قبل از بنيان‌گذارى آن به عنوان شهر، عبارت است از:

يك - كوفان:

چنان‌كه در بحث قبل يادآور شديم، بعضى يكى از علل نامگذارى كوفه را وجود منطقه‌اى به نام كوفان در اين محدوده دانسته‌اند. ⁽²⁾

دو - سورستان:

اين لغت، عربى شده لغت فارسى «شورستان» است كه به معناى صحرا و شوره‌زار استعمال مى‌شود. از بعضى نوشته‌ها چنين برمى‌آيد كه «سورستان» شامل منطقه‌اى وسيع بوده كه كوفه جزئى از آن به‌حساب مى‌آمده است. ⁽³⁾

سه -خَدّ العَذْراء:

سه -خَدّ العَذْراء ⁽⁴⁾:

اين عبارت به معناى «رخسار و چهره دوشيزه» است و احتمالاً به‌سبب بكربودن اين سرزمين قبل از شهر شدن، به اين نام ناميده شده بود.

اما نام‌هايى كه بعد از شهر شدن كوفه، به آن گفته مى‌شد، عبارت است از:

چهار - كوفة الجُند:

چهار - كوفة الجُند ⁽⁵⁾:

از آنجا كه اين شهر ابتدا محل زندگى لشكريان و جنگ‌جويان بود، آن را كوفة الجند مى‌گفتند.

پنج - كوفة الخُلد:

به اعتقاد بعضى «كوفة الخُلد» در حقيقت همان نام قبلى است كه به غلط چنين نگاشته شده است. ⁽⁶⁾

شش- منزل جهاد.

هفت- دارالهجرة.

هفت- دارالهجرة. ⁽¹⁾

ج) تاريخچه اجمالى كوفه

طبق رواياتى كه در كتاب‌هاى روايى شيعه و حتى غير شيعه آمده است، تاريخچه اين شهر به زمان سجده ملائكه بر آدم (عليه السلام) برمى‌گردد. ⁽²⁾پس از آن، يكى از روستاهاى اين شهر واقع در غرب آن به عنوان محل زندگى حضرت نوح (عليه السلام) و ساختن كشتى مطرح شده است. ⁽³⁾همچنين محل تنورى كه فوران آب از آن نشانه بروز طوفان نوح (عليه السلام) بوده، در مسجد كوفه تعيين شده است. ⁽⁴⁾و براين اساس هنوز در مسجد كوفه محل‌هايى با عنوان‌هاى مكان كشتى نوح و نيز تنور، علامت‌گذارى شده و نيز محل نماز نوح را «مسجد» معرفى كرده‌اند. ⁽⁵⁾همچنين محل به آب انداخته شدن كشتى نوح (عليه السلام) رودخانه فرات عنوان شده است. ⁽⁶⁾

همين‌طور از اين شهر به عنوان محل زندگى حضرت ابراهيم (عليه السلام) نيز ياد شده است، چنان‌كه محل ساختن منجنيقى كه حضرت ابراهيم (عليه السلام) را به وسيله آن در آتش انداختند، اين شهر ذكر كرده‌اند. ⁽⁷⁾

مدفن حضرت هود (عليه السلام) ، ناحيه نُخَيلَه كه در فاصله دو فرسخى شمال كوفه واقع است، معرفى شده است. و نيز در شمال شرقى كوفه روستايى به نام «قرية ذى الكِفْل» واقع شده كه محل زندگى و مدفن ذوالكفل پيامبر (عليه السلام) مى‌باشد. برخى نيز

مسجد كوفه را محل رويش بوته كدويى دانسته كه يونس پيامبر (عليه السلام) را پوشانيد. ⁽¹⁾و بالاخره مسجد كوفه به عنوان محل نماز 1070 پيامبر (عليهم السلام) معرفى شده است. ⁽²⁾

به هرحال، اين روايات در صورت صحت، بر آباد بودن اين شهر در گذشته‌هاى دور دلالت مى‌كنند.

علاوه بر كتاب‌هاى روايى، در بعضى از نقل‌هاى كتاب‌هاى تاريخ فارسى نيز از اين شهر ياد شده، چنان‌كه بعضى از آنها بنيان‌گذارى اين شهر را به هوشنگ پيشدادى، يكى از پادشاهان قديم ايرانى نسبت داده‌اند. ⁽³⁾

اما بعضى از نويسندگان معاصر به رغم آنكه كشف آثارى در ناحيه غربى كربلا (در فاصله چهل كيلومترى كوفه) از قبيل: تبرها و چاقوهاى سنگى را كه مربوط به اعصار ما قبل تاريخ بوده است، يادآور شده‌اند، با استناد به نتايج حفارى‌هاى باستان‌شناسان در دهه‌هاى اخير، منكر وجود اين شهر در پيش از اسلام شده‌اند. ⁽⁴⁾

براى رفع تنافى بين روايات و حفارى‌هاى باستان‌شناسان بايد دو نكته را يادآور شد:

اولاً: كوفه قبل از اسلام در زبان روايات، شامل منطقه وسيعى مى‌شده كه از كوفه بعد از اسلام بسيار وسيع‌تر بوده است، چنان‌كه از ناحيه نجف كه در غرب كوفه واقع است نيز به عنوان كوفه ياد شده است ⁽⁵⁾و بعيد نيست كه ناحيه كربلا نيز جزء كوفه قديم بوده باشد.

ثانياً: حفارى‌هاى باستان‌شناسان، هم از نظر محدوده جغرافيايى روى زمين و هم از جهت عمق، بسيار محدود بوده و ممكن است در صورت ادامه حفارى در مناطق هم‌جوار يا در عمق بيشتر، آثارى كه قدمت بيشتر كوفه را اثبات نمايد، به دست آيد.

٢. تأسيس شهر كوفه

سال‌هاى 14، 17، 18 و 19ه. ق در نقل‌هاى مختلف، سال تأسيس كوفه ذكر شده كه مشهورترين و صحيح‌ترين آنها سال 17ه. ق است. ⁽¹⁾

اما در خصوص ماجراى تأسيس آن آمده است:

مسلمانان پس از فتح مدائن، به سبب نزديكى اين شهر به شهرهاى ايران كه فتوحات در آنها ادامه داشت، در آنجا ساكن شدند. اما هواى اين شهر به مزاج مردم عرب صحرانشين خوش نيامد و رنگ‌وروى آنها را عوض نمود. به‌خصوص از دست پشه‌هاى فراوان اين شهر عذاب فراوان كشيدند. سعد بن ابى‌وقاص امير لشكر، از عمر بن خطاب در اين مورد كسب تكليف كرد. عمر طى نامه‌اى دستور داد كه منطقه‌اى را براى سكونت انتخاب نمايند كه:

اولاً: شرايط آن براى شترهاى جنگ‌جويان سازگار باشد و چنين استدلال نمود كه مكانى شرايطش براى عرب سازگار است كه براى شترهايشان سازگار باشد؛

ثانياً: آب و هواى آن، آب و هواى خشكى دريايى باشد؛

ثالثاً: بين آن منطقه و مدينه كه مركز حكومت اسلام بود، دريا يا پلى حايل نشود تا در صورت لزوم به‌راحتى امكان ارسال لشكر فراهم باشد.

سعد براى پيدا نمودن منطقه‌اى با اين خصوصيات، سلمان و حُذَيفَه را كه هميشه در پيشاپيش لشكريان حركت مى‌نمودند، به دستور عُمر انتخاب نمود. سلمان از مدائن به شهر انبار آمده و سپس در كناره غربى فرات ادامه مسير داده تا به منطقه كوفه رسيد. حذيفه نيز از سمت ناحيه شرقى فرات به همين ناحيه رسيد و هر دو با هم در اين ناحيه تلاقى كرده و اين سرزمين را كه پُر از ريگ‌هاى قرمز رنگ بود، پسنديدند و به شكرانه دست‌يابى به اين منطقه، دو ركعت نماز گزارده و از خداوند طلب خير و بركت نمودند و آن‌گاه به سعد نامه نوشته و او را از تصميم

خود آگاه نمودند. سعد نيز با لشكريان خود به آن‌سو روان شد و پس از تهيه نقشه شهرى جامع، به همراه لشكريان اقدام به ساختن آن كرد. ⁽¹⁾

٣. مباحث جغرافيايى

اشاره

قبل از شروع اين مباحث، خاطرنشان مى‌شود كه در اكثر قريب به اتفاق مباحث اين نوشتار، محدوده زمانى مورد نظر از سال 17 تا آغاز سال 61ه. ق مى‌باشد، گرچه در بعضى موارد براى استفاده بهتر از قراين، ناگزير از اين محدوده نيز فراتر رفته‌ايم.

الف) طول و عرض جغرافيايى و ارتفاع

در نجوم قديم كه جزاير خالدات در اقيانوس آرام مقياس سنجش طول جغرافيايى بود، طول اين شهر 5/69 درجه و عرض آن، يعنى فاصله آن تا خط استوا 31 درجه تعيين شده است. عرض 61 درجه نيز براى آن گفته شده است. ⁽²⁾

ارتفاع آن از سطح دريا حدود 22 متر و ارتفاع عمودى آن از سطح رودخانه فرات كه در شرق آن قرار دارد حدود 5-6 متر مى‌باشد. البته اين ارتفاع در شرق، غرب و مركز كوفه متفاوت است. بدين ترتيب كه ارتفاع در شرق كوفه كه به فرات نزديك‌تر مى‌باشد، پايين‌ترين آن 5 متر و در غرب آن كه از رودخانه دورتر است ارتفاع تا 36 متر مى‌رسد. ⁽³⁾

ب) مساحت

مساحت كوفه به‌طور دقيق در تاريخ ثبت نشده است. با اين حال، بعضى نويسندگان معاصر، قطر اين شهر را در ابتداى تأسيس، حدود دو كيلومتر تخمين زده‌اند كه با توجه به ميزان فراوان مهاجرت، اين مقدار به سرعت رو به افزايش بوده است. ⁽⁴⁾

يكى از راويان دوران بنى‌اميه، محدوده كوفه را در دوران بنى‌اميه حدود 16ميل ذكر مى‌كند كه حدود هشتاد هزار خانه را در خود جاى مى‌داده است. ⁽¹⁾اگر اين مقدار را مساحت فرض نماييم و هر ميل را 1482 متر بدانيم ⁽²⁾مساحت آن برابر با 24700 مترمربع يا 7/24 كيلومتر مربع خواهد بود كه با توجه به اينكه اين مساحت حدود هشتاد هزار خانه را در خود جاى مى‌داده، بايد بگوييم هر خانه به‌طور متوسط حدود 31 سانتيمتر بوده كه رقم بسيار نامعقولى است. بنابراين، ناچاريم يا اصل روايت تاريخى را رد كنيم يا مقدار را مساحت فرض ننماييم، بلكه به معناى طول بگيريم و يا اينكه رقم هشتاد هزارخانه را قبول نكنيم و رقم بيست هزار خانه را كه در روايت تاريخى ديگر به نقل از شَعْبى است ⁽³⁾، بپذيريم كه در اين صورت هر خانه حدود 2/2 متر مربع بوده كه البته باز هم نامعقول است.

برخى از نويسندگان معاصر، مساحت كوفه را هنگام تأسيس، حدود پنجاه كيلومتر مربع تخمين زده‌اند كه معقول به نظر مى‌رسد. ⁽⁴⁾

مساحت اين شهر در قرن سوم هجرى قمرى حدود 135 كيلومتر مربع تعيين شده كه از طول پانزده و عرض نُه كيلومتر به دست مى‌آمده است. ⁽⁵⁾

ج) حدود و ثغور

كوفه هنگام تأسيس در فاصله نيم فرسخى كناره غربى نهر فرات بنا شد ⁽⁶⁾، بنابراين از طرف شرق، محدود به اين رودخانه بود و از طرف غرب به بيابانى كه به سمت شام و عمان امتداد داشت، محدود مى‌شد كه شهر نجف كنونى جزئى از اين بيابان بود و در ناحيه غربى كوفه قرارداشت. ⁽⁷⁾

در جنوب غربى كوفه و در فاصله يك فرسخى آن، شهر حيره كه در آن زمان، شهرى بسيار آباد و مركز حكومت آل‌مَنْذَر (مَناذِرَة) بود، قرار داشت. ⁽¹⁾

در طرف شمال آن، شهر يا منطقه آباد وسيعى وجود نداشت. در اين سمت مى‌توان از نخيله در فاصله دو فرسخى شمال كوفه ⁽²⁾و از كربلا در هشت فرسخى شمال غربى آن نام برد. ⁽³⁾(نقشه‌هاى شماره 1 - 4)

البته در بعضى از كتاب‌هاى تاريخ، حدود كوفه اين‌چنين ذكر شده است: حُلّوان (در شرق) ، مُوصِل و قَرْقيسياء (شمال غربى و شرقى) و ماسْبَذان. ⁽⁴⁾(نقشه شماره 5) در اين صورت، كوفه منطقه بسيار وسيعى را شامل مى‌شد كه شهرهايى، همچون: انبار، مدائن، تكريت، بغداد امروزى و. . . را در برمى‌گرفت. به نظر مى‌رسد كه اين حدود مربوط به حدود جغرافيايى شهر كوفه نبوده، بلكه حدود فتوحات يا توابع ادارى اين شهر بوده است. هم‌اكنون شهر نجف در فاصله شانزده كيلومترى شرق كوفه، شهر بغداد در فاصله 156كيلومترى غرب آن و بصره در فاصله 175 كيلومترى جنوب آن قرار دارد. ⁽⁵⁾

د) زمين

چنان‌كه گفته شد، يكى از علل نامگذارى كوفه آن بود كه اين لغت به معناى ريگ‌هاى دايره‌اى شكل قرمز رنگ است و از اينجا به دست مى‌آيد كه زمين اين منطقه، پوشيده از شن و ريگ و ماسه قرمز رنگ بوده است و نيز از اينكه يكى از نام‌هاى قبلى اين منطقه، سورستان (شورستان) بوده، چنين به‌دست مى‌آيد كه اين منطقه زمينى شوره‌زار و صحرايى داشته است. اما مصداق آن فقط قسمت غربى

كوفه (سمت نجف) است كه هم‌اكنون نيز پوشيده از شن و ماسه قرمز رنگ مى‌باشد و استعداد كمترى براى كشاورزى دارد و پيش از اين گفته شد كه ارتفاع آن از سطح فرات تا 36 متر مى‌رسد. ⁽¹⁾اما قسمت شرقى اين شهر كه نزديك فرات است، رسوبى و جلگه‌اى بوده و براى كشاورزى بسيار مناسب مى‌باشد و بيشتر مزارع و باغ‌هاى اين شهر را در خود جاى داده است ⁽²⁾و چنان‌كه گفته شد، ارتفاع آن بين 5- 6 متر از سطح رودخانه است. ⁽³⁾

زمين كوفه در بعضى از توصيفات به‌طور كلى اين‌چنين توصيف شده است: از بيابان پايين‌تر و از آب بالاتر است. ⁽⁴⁾اين نشانه ارتفاع اين زمين از سطح رودخانه فرات و پايين بودن آن در مقايسه با بيابان‌هاى اطراف است.

همچنين در بعضى ديگر از توصيفات، زمين اين شهر پايين‌تر از زمين شهر شام دانسته شده و همين را علت عدم شيوع وبا در اين شهر دانسته‌اند. همين‌طور مرتفع‌تر از زمين بصره معرفى شده است و اين را علت عدم گرماى بيش از حد در كوفه دانسته‌اند. ⁽⁵⁾

حضرت على (عليه السلام) هنگام ورود به كوفه در سال 36ه. ق زمين آن را اين چنين توصيف مى‌نمايد:

يا حَبَّذا مَقامُنا بِالْكُوفة

أرضٌ سَوادٌ سَهْلَةٌ مَعْرُوفَة

تَعْرِفُها جِمالُنا المَعْلُوفَة ⁽⁶⁾چه نيكوست نزول ما در شهر كوفه؛ شهرى كه زمين دشت مانند آن شناخته شده است و شتران ما آن را مى‌شناسند.

احنف بن قيس بصرى با حسرت به كوفيان مى‌گويد: «اى كوفيان! چه مكان نيكويى داريد و چه نزديك است بيابان شما به محل زندگيتان» . ⁽¹⁾

ه) آب و هوا

چنان‌كه گفته شد، در شرق كوفه، رودخانه فرات و در طرف غرب و نواحى ديگر، بيابان قرار داشته است و اين نكته باعث شده بود كه هواى كوفه تلفيقى از هواى مرطوب و خشك باشد كه اصطلاحاً به آن «برّى - بحرى؛ بيابانى - دريايى» مى‌گفتند. همين نوع هوا بود كه آن را در آن زمان به عنوان يكى از خوش آب و هواترين شهرها معرفى نموده بود. در آن هنگام باد شمال از طرف بيابان و باد جنوب از طرف كشت‌زارها در اين منطقه مى‌وزيد ⁽²⁾وهواى نسبتاً متنوعى به آن مى‌داد.

آب اين شهر عمدتاً از نهر فرات تأمين مى‌شد كه آبى شيرين و سرد و گوارا بود. علت گوارايى اين آب در كوفه، نزديك‌تر بودن آن به سرچشمه بود، در حالى‌كه همين آب هنگامى كه پس از عبور از كنار كوفه به بصره مى‌رسد، گوارايى خود را از دست مى‌دهد. ⁽³⁾

يكى از بهترين شواهد بر خوش آب و هوايى كوفه داستان تاريخى زير است:

دو مرد نزد عمر بن خطاب آمدند تا آنها را به لشكر فتوحات ملحق سازد. عمر از يكى از آنها پرسيد: قصد كجا دارى؟ جواب داد: بصره. پس عمر هفت‌صد درهم حقوق ساليانه براى او تعيين نمود. از ديگرى پرسيد: قصد كجا دارى؟ جواب داد: كوفه. عمر براى او پانصد درهم حقوق ساليانه تعيين نمود. وى علت دويست درهم مابه‌التفاوت را وجود فرات در كوفه دانست. ⁽⁴⁾

روشن است كه تعيين حق مأموريت كمتر براى متقاضى كوفه، خوش‌آب و هوا بودن آن در مقايسه با بصره است.

و) جمعيت

در مورد جمعيت كوفه طى مقاطع مختلف از سال 17 - 61ه. ق منابع تاريخى اختلاف‌نظرهايى دارند. در اينجا مرورى اجمالى بر جمعيت كوفه در مقطع مورد بحث خواهيم داشت، ضمن اينكه به اختلافات منابع نيز اشاره خواهيم كرد.

يعقوبى جمعيت اوليه كوفه را ده هزار جنگ‌جو ذكر مى‌كند ⁽¹⁾كه اگر به اين رقم تعداد نفرات خانواده‌هاى آنان را كه همراه آنان بوده‌اند، اضافه نماييم، رقمى حدود سى هزار به دست مى‌آيد. علاوه بر اين، حدود چهار هزار ايرانى به همراه فرماندهشان كه دِيلَم نام داشت، قبل از فتح مدائن در سال 16ه. ق به لشكر اسلام پيوستند و پس از بنيان كوفه، در آن ساكن شدند. ⁽²⁾پس تا اينجا رقم 34 هزار به دست مى‌آيد.

روايتى كه در مقابل اين قول قرار دارد، روايت مربوط به ساختن مسجد جامع كوفه است كه در آن زمان سعد بن ابى‌وقاص مأمور ساختن مسجدى شد كه بتواند تمام جمعيت جنگ‌جويان كوفه را در خود جاى دهد. مسجدى كه سعد طبق اين دستور بنا نمود، گنجايش چهل هزار نفر داشت. ⁽³⁾حال اگر تعداد نفرات خانواده‌هاى اين چهل هزار نفر را شصت هزار نفر فرض نماييم به جمعيتى حدود صدهزار نفر دست پيدا مى‌كنيم. اين روايت با نقل قول طبرى از عمر بن خطاب در سال 22ه. ق تأييد مى‌شود كه هنگام گلايه از اعتراض كوفيان به امراى خود مى‌گويد: «چه مصيبتى بالاتر از صدهزارى كه نه آنها از اُمرايشان راضى‌اند ونه اُمرايشان از آنها» . ⁽⁴⁾

البته در كلام عمر، مقصود از صد هزار ذكر نشده و به نظر مى‌رسد كه مقصود از آن، نفر باشد نه جنگ‌جو؛ يعنى صد هزار نفر، اعم از جنگ‌جو و غير آن. اما

طبرى پس از ذكر اين نقل چنين نتيجه‌گيرى مى‌كند: «شهر كوفه براى صد هزار جنگ‌جو پى‌ريزى شد» . ⁽¹⁾

به نظر مى‌رسد اين نتيجه‌گيرى طبرى درست نباشد، زيرا در اين صورت جمعيت كوفه با احتساب زنان و فرزندان بايد رقمى بيش از دويست هزار نفر باشد كه اين علاوه بر دور بودن آن از ذهن، با گنجايش مسجد در آن زمان نيز ناسازگار است.

به هرحال، پس از تأسيس كوفه به علت آب و هواى خوش اين منطقه و نيز نزديكى آن به مرزهاى ايران كه از اين راه لشكريان مى‌توانستند با فتوحات خود غنايم فراوانى به دست آورند و همچنين رونق كسب و كار در آن، سيل مهاجرت عرب‌ها و عجم‌ها به اين منطقه سرازير شد و نرخ رشد جمعيت رو به فزونى رفت. گفتنى است كه در اين دوره، هميشه مقدارى از جمعيت كوفه در شهرهاى ايران مشغول فتوحات بودند. ⁽²⁾

مهاجرت به كوفه، به‌خصوص پس از سال ⁽³⁾6ه. ق كه حضرت على (عليه السلام) اين شهر را پايتخت مملكت اسلام قرار داد، شدت گرفت، به گونه‌اى كه تاريخ‌نويسان تعداد سپاهيان حضرت على (عليه السلام) را در جنگ صفين كه بيشتر آنان كوفى بودند، با رقم‌هايى مانند 65 هزار نفر 3، 90 هزار نفر و 120 هزار نفر ⁽⁴⁾ذكر كرده‌اند. البته براى احتساب جمعيت واقعى كوفه در آن زمان بايد تعداد احتمالى افراد حاضر در شهر و نيز زنان و فرزندان را به ارقام فوق اضافه نماييم. در سال 40ه. ق كه حضرت امام حسن (عليه السلام) ناگزير صلح با معاويه را پذيرفت، بعضى از ياران آن حضرت با اعتراض به اين عمل، جمعيت صد هزار نفرى جنگ‌جوى كوفه را كه اسامى آنان در ديوان عطاء ثبت شده بود، به رخ آن حضرت كشيدند. ⁽⁵⁾در اين صورت با

احتساب زنان و فرزندان به رقمى بيش از دويست هزار نفر در سال 40ه. ق دست پيدا مى‌كنيم.

اما تاريخ‌نويسان تعداد جمعيت كوفه در زمان حكومت زياد بن ابيه را كه از سال 50 - 53ه. ق از طرف معاويه والى كوفه بود، شصت هزار جنگ‌جو و هشتاد هزار زن و فرزند ذكركرده‌اند ⁽¹⁾كه در مجموع، رقمى معادل 140 هزار نفر به دست مى‌آيد. اين رقم با وسعتى كه «زياد» به مسجد كوفه داد و آن را براى گنجايش جمعيتى معادل شصت هزار مهيا نمود، سازگار است. ⁽²⁾

با توجه به اين نقل، شاهد كاهش نرخ جمعيت به نسبت معتنابهى در اين زمان مى‌باشيم كه علل آن را مى‌توان امور زير دانست:

يك- زياد به دستور معاويه بسيارى از مردم كوفه را به خراسان و شام منتقل كرد كه رقم انتقالى به خراسان را بعضى ده هزار و بعضى پنجاه هزار نفر دانسته‌اند. ⁽³⁾اين اختلاف ناشى از اين است كه طبق روايات تاريخى، به‌طور كلى زياد پنجاه هزار نفر از مردم عراق، يعنى كوفه و بصره را به خراسان منتقل نمود. ⁽⁴⁾اين نقل باعث شده است تا بعضى به اشتباه، همه آنها را به كوفه نسبت دهند و بعضى ديگر با توجه به نسبت جمعيت كوفه و بصره كه جمعيت بصره بيشتر بوده، چهل هزار نفر را مربوط به بصره و ده هزار نفر ديگر را به كوفه مربوط بدانند. ⁽⁵⁾اما به اعتقاد نگارنده، صحيح‌تر آن است كه بگوييم با توجه به جمعيت صد هزار نفرى سرباز در سال 40ه. ق، يعنى بيش از ده سال پيش و نيز با عنايت به سياست شيعه‌زدايى شديد «زياد» و نيز با توجه به جمعيت شصت هزار نفرى سرباز در زمان زياد، بايد بيشتر اين جمعيت انتقالى را به كوفه مربوط بدانيم. گفتنى است كه

جمعيت منتقل شده به شام را عمدتاً «موالى» ، يعنى عناصر عجم شهر كوفه كه با قبايل كوفه پيمان بسته بودند، تشكيل مى‌دادند. ⁽¹⁾

دو- با توجه به سياست شيعه‌زدايى «زياد» ، به نظر مى‌رسد كه عده فراوانى از جمعيت شيعه كوفه از اين شهر كوچ كرده باشند. با اين حال، جمعيت كوفه در سال 60ه. ق يعنى زمان شروع نهضت امام‌حسين (عليه السلام) را مى‌توان براساس نامه‌هايى كه كوفيان به آن حضرت (عليه السلام) نوشتند، تخمين زد. در برخى از اين نامه‌ها از سپاه صد هزار نفرى آماده به خدمت ياد شده ⁽²⁾كه با احتساب عناصر مختلف امام در كوفه به رقمى بيش از اين مقدار خواهيم رسيد. همچنين معاويه قبل از مرگش ضمن سفارش اهل كوفه به يزيد، از صد هزار شمشير كشيده در كوفه نام مى‌برد. ⁽³⁾بنابراين، اگر تعداد بيعت‌كنندگان با مسلم را طبق روايات مختلف تاريخى، دوازده هزار يا هجده هزار يا بيست هزار يا چهل هزار نفر بدانيم ⁽⁴⁾باز از نصف جمعيت كمتر خواهد بود. و نيز اگر تعداد نفرات لشكر عمربن‌سعد را در كربلا طبق روايت منسوب به امام صادق (عليه السلام) سى هزار نفر بدانيم ⁽⁵⁾، از ثلث جمعيت كمتر خواهد بود. همچنين از اينجا مى‌توانيم تعداد سپاهيان شصت هزار نفرى مختار ⁽⁶⁾را در سال 66ه. ق‌توجيه نماييم، زيرا اغلب سپاهيان او را افرادى تشكيل مى‌دادند كه در كربلا شركت نكرده بودند.

يادآورى اين نكته لازم است كه ياقوت حموى دو روايت مختلف تاريخى نقل مى‌كند كه در يكى از آنها جمعيت عرب كوفه را هشتاد هزار خانوار و در ديگرى بيست هزار خانوار ذكر مى‌كند. ⁽⁷⁾اما اشكال اين دو نقل آن است كه:

اولاً: با روايات و شواهد تاريخى كه ذكر نموديم، تعارض دارند؛

ثانياً: زمان مشخصى براى اين جمعيت، به جز زمان بنى‌اميه ارائه نمى‌دهند.

اما اشكال ديگرى كه در نقل هشتاد هزار وجود دارد، اين است كه - چنان‌كه گفته شد - اين نقل، مساحت كوفه را 3216 ميل ذكر مى‌كند كه بدين ترتيب، بهره هر خانواده از زمين كمتر از يك سوم متر بوده است.

ز) گياهان و درختان كوفه

يك - گياهان قبل از بنيان‌گذار‌ى كوفه

اشاره

گياهانى كه قبل از مسكونى شدن كوفه در آن منطقه مى‌روييدند، عبارت است از: اُقحُوان، حَلْفاء، خُزامى، شِيح، قِيصوم، شقائق ⁽¹⁾، نصى و حَلى ⁽²⁾كه در ادامه به موارد مصرف آنها مى‌پردازيم:

اول - اُقحُوان:

نام ديگر اين گياه نزد عرب «قُرّاص» مى‌باشد و فارسيان آن را «بابونه» يا «بابونك» و «كركاش» مى‌نامند. اقحوان گياهى بهارى است كه برگ‌هاى جداجدا، گل سفيد رنگ، ساقه نازك و بوى خوشى دارد. از اين گياه براى درمان نيز استفاده مى‌شده است. ⁽³⁾

دوم - حلفاء:

در فارسى به آن «پيزر» ، «لوخ» ، «رُخ» ، «فيلكون» و «پاپيروس» مى‌گويند. ظاهراً اين گياه، نوعى «نى» بوده كه نزديك فرات مى‌روييده است. ⁽⁴⁾

سوم - خزامى:

نوعى گياه شب بوى دشتى است كه ساقه‌اى بلند، برگ‌هايى كوچك، شكوفه‌هاى قرمز رنگ و بوى خوشى دارد. ⁽⁵⁾

چهارم - شقائق:

عرب‌ها به آن «شقائق النعمان» نيز مى‌گفتند؛ زيرا نعمان بن مُنْذَر، پادشاه حيره به حفظ و نگهدارى اين گياه دستور داده بود. اين گياه، لاله‌اى شكل است و گل‌هاى قرمز رنگ دارد. ⁽⁶⁾

پنجم - شيح:

گياهى است كه در دشت‌ها مى‌رويد و براى تهيه جارو از آن استفاده مى‌شود و در فارسى به آن «علف جاروب، وَرَك، دَرْمَته و خُنْجَك» مى‌گويند. همچنين لغات «شيح خراسانى» ، «قيصوم انثى» و «نبات اشنتوتين» در فارسى براى آن استعمال مى‌شود. از اين گياه نيز به عنوان علوفه اسب و ديگر چارپايان استفاده مى‌شده است. ⁽¹⁾

ششم - قِيْصوم:

گياهى است كه ساقه‌اى بلند و برگ‌هايى مانند برگ سرو، بوى خوش و گلى زرد رنگ دارد. نام فارسى آن «مشك چوپان» است. ⁽²⁾

هفتم - نَصى: نوعى گياه ساقه دراز سفيد است كه در چراگاه، بسيار از آن استفاده مى‌شد. هرگاه ساقه اين گياه، ضخيم و خشك مى‌شد، به آن «حَلى» مى‌گفتند.

هفتم - نَصى: نوعى گياه ساقه دراز سفيد است كه در چراگاه، بسيار از آن استفاده مى‌شد. هرگاه ساقه اين گياه، ضخيم و خشك مى‌شد، به آن «حَلى» مى‌گفتند. ⁽³⁾

دو - درختان و گياهان بعد از شهرشدن كوفه

اشاره

گرچه مى‌توان بسيارى از گياهان و درختان را طبق قراين مختلف در كوفه آن زمان (17 - 61ه. ق) موجود دانست، اما بناى ما در اين نوشتار برآن است كه تنها نام گياهان و درختانى را ذكر نماييم كه در احاديث يا نقل‌هاى تاريخى به آن اشاره شده است. اين بخش را در دو قسمت درختان و گياهان پى مى‌گيريم:

اول - درختان

اشاره

در اين بخش، درختانى را نام مى‌بريم كه ميوه‌هاى آنها در كوفه موجود بوده است، حال يا اصل درخت نيز در كوفه بوده و يا ميوه را از شهر ديگر وارد كرده بودند.

به‌طورى كه بعضى از كوفيان هنگام شمردن افتخارات خود بر بصريان، از اين مطلب ياد مى‌كردند. ⁽¹⁾گفتنى است كه نخلستان‌هاى كوفه از سمت غرب تا قادسيه و از سمت شمال تا شهر انبار و هيت امتداد داشته است. ⁽²⁾(نقشه شماره 5)

بعضى از انواع خرماى موجود در مقطع زمانى مورد بحث از قرار زير بوده است:

رُطَب آزاد؛

رُطبِ مُشان:

رُطبِ مُشان: ⁽³⁾

نوعى خرماى زرد رنگ كه از لغت «موشان» فارسى گرفته شده است. از آنجا كه موش‌ها از اين نوع خرما بسيار مى‌خوردند، ايرانيان آن را «موشان» ناميدند. ⁽⁴⁾عرب‌هاى مدينه به آن «اُم جُرْذان» مى‌گويند. ⁽⁵⁾

تمر بَرْني:

تمر بَرْني ⁽⁶⁾:

نوعى خرماى قرمز مايل به زرد كه بسيار خوشمزه بوده است. اصل اين خرما ايرانى بوده و اصولاً لغت «برنى» از «بارنيك» فارسى گرفته شده و «بار» به معناى تمر و ميوه است. ⁽⁷⁾

تمر سابِري:

اين لغت نيز ممكن است از شاپور فارسى گرفته شده باشد. در مدينه به اين نوع خرما «بيض» مى‌گفتند. ⁽⁸⁾

تمر صرفان:

تمر صرفان ⁽⁹⁾:

نوعى خرما مانند بَرْنى، اما سخت‌تر كه معمولاً آن را با جويدن مى‌خوردند و به اصطلاح مقدارى حالت آدامس مانند داشته است. ⁽¹⁰⁾در مدينه به اين خرما «عَجْوَة» مى‌گفتند. ⁽¹¹⁾

تمر هيروان:

خرماى هيروان كه «هيرور و هيرون» ⁽¹⁾نيز ناميده شده، بهترين خرماى مدينه بوده و گفته شده است كه پيامبر اكرم (صلى الله عليه و آله) نيز آن را نشانده است. ⁽²⁾

تمر نرسيان:

تمر نرسيان ⁽³⁾: اين خرما بهترين خرماى عراق بود، به گونه‌اى كه از شدت مرغوبيت، كَره خوب را به آن مثال مى‌زدند. ⁽⁴⁾

فرق بين رطب و تمر آن است كه رطب به خرماى تازه رسيده و تمر به خرماى كاملا رسيده گفته مى‌شود. ⁽⁵⁾

دوم - گياهان

اشاره

قبل از شمارش گياهان يادآورى چند نكته لازم است:

اولاً: گياهان در معنايى عام به‌كار برده شده است كه شامل غلات، حبوبات، گياهان بوته‌اى، مانند كدو و به‌طور كلى هر روييدنى غير از درختان مى‌شود.

ثانياً: فقط نام گياهانى آمده كه طبق احاديث يا روايات تاريخى در زمان مورد بحث موجود بوده است.

ثالثاً: بيشتر رواياتى كه به آنها استناد شده، مربوط به حضرت على (عليه السلام) است. البته اگرچه آن حضرت (عليه السلام) بيشتر عمر خود را خارج از كوفه سپرى نمود، اما احتمال ارتباط احاديث به دوران حضور ايشان در كوفه و نيز وجود قراين در بعضى از اين روايات، ما را بر آن داشت كه از اين احاديث استفاده نماييم.

رابعاً: از گياهانى ياد شده كه در كوفه وجود داشته است و البته بديهى است كه وجود يك گياه، اعم از كاشت آن در كوفه مى‌باشد، اما با توجه به سهولت كاشت بسيارى از اين گياهان و نيز سريع‌الفساد بودن بعضى ديگر از اين گياهان و همچنين استعداد زمين كوفه براى پرورش بسيارى از آنها، ما را برآن داشت كه به ذكر اين گياهان بپردازيم.

حال، پس از اين مقدمه، بررسى خود را در سه محور غلاّت و حبوبات، گل‌ها و گياهان بوته‌اى ادامه مى‌دهيم:

گندم (حِنْطَه) :

خراج اين محصول در زمان عمر چهار درهم براى هر جريب تعيين شده بود.

جو (شَعير) :

خراج آن دو درهم مشخص شده بود. ⁽¹⁾

برنج (اَرُّز) :

كشت اين محصول در زمين‌هاى هورى اطراف فرات صورت مى‌گرفت و بيشتر آب آن از نهرهاى سورا، مراة و نيل (نيل فرات) تأمين مى‌شد. ⁽²⁾

كنجد (سِمْسِمْ) :

خراج آن در زمان عمر پنج درهم براى هر جريب مشخص شده بود. ⁽³⁾

ذُرّت، ماش، عدس، ارزن (دُخْن) . ⁽⁴⁾

اين گل‌ها عبارت بودند از:

گل بنفشه (بَنَفْسَج):

گل بنفشه (بَنَفْسَج) ⁽¹⁾:

نام عربى اين گل از كلمه فارسى بنفشه گرفته شده است و به نظر مى‌رسد عرب‌ها يا ساكنان كوفه كِشت اين گل را از ايرانيان آموخته بودند.

گل نرگس (نرجس)

گل نرگس (نرجس) ⁽²⁾

: به نظر مى‌رسد نام عربى اين گل (نَرْجِس يا نِرْجِس) از فارسى گرفته شده‌باشد. ⁽³⁾

گل ياسمين

گل ياسمين ⁽⁴⁾

: عرب‌ها به آن ياسِمين، ياسَمين و ياسِمُون گفتند. البته اصل اين كلمه از فارسى گرفته شده است. ⁽⁵⁾

گل سوسن (الزَنْبَق، الزنبق الأبيض) .

گل سوسن (الزَنْبَق، الزنبق الأبيض) . ⁽⁶⁾

گل خَيّري (خيرو، هيري)

گل خَيّري (خيرو، هيري) ⁽⁷⁾

: اين نام در كتاب‌هاى لغت براى گل شب‌بو و گل هميشه‌بهار به كار رفته و لغتى است كه از فارسى گرفته شده است. ⁽⁸⁾

نيشكر: عرب‌ها به آن «قصب السُكَّر» مى‌گفتند ⁽⁹⁾و محل رويش آن، هورهاى اطراف فرات بوده است. به احتمال قوى مردم آن زمان از شكر اين بوته استفاده مى‌كردند.

قَسَب العنبر:

قَسَب العنبر ⁽¹⁰⁾:

قسب به معناى خشك شده هر گياهى، و عنبر به معناى زعفران يا وَرس است. ورس نوعى زعفران يمنى است كه در فارسى به آن «اسپرك» يا «اسپرنگ» گفته مى‌شود. از اين گياه در صنعت رنگ‌رزى بسيار استفاده مى‌شده است. ⁽¹¹⁾مشخصات كامل اين گياه در فرهنگ معين به همراه شكل آن آمده است.

پنبه (قُطْن)

پنبه (قُطْن) ⁽¹⁾

: مقدار خراج براى هر جريب پنبه در زمان عمر بن خطاب، پنج درهم بوده‌است. ⁽²⁾

بِطّيخَه:

اين كلمه در لغت براى سه بوته خيار، خربزه و كدو به‌كار رفته است. در حديثى كه از على (عليه السلام) نقل شده، اين كلمه به كار رفته است: «حضرت على (عليه السلام) قصد خوردن «بطيخه‌اى» را داشت و پس از خوردن مقدارى، آن را تلخ‌يافت. . .» . ⁽³⁾

اين حديث نيز قرينه‌اى است براى تعيين كاربرد آن در يكى از اين سه ميوه. شايد بتوانيم با احاديث ديگر كه از كدو سخن مى‌گويند، قرينه‌اى احتمالى بر كاربرد اين لغت در آن زمان براى كدو به دست آوريم، به خصوص با توجه به اينكه كدو ظاهرترين معناى آن مى‌باشد. ⁽⁴⁾البته از اين لغت براى خربزه نيز استفاده مى‌شود.

كاسني:

اين لغت را براى ترجمه «هندَباء» آورديم كه در روايت آمده است. ⁽⁵⁾عرب علاوه بر اين لغت از «هِنْدَب» و «هِنْدِبا» استفاده مى‌كند. ⁽⁶⁾

بادَروج (ريحان كوهي، تخم شربتي) :

اين لغت در روايات به صورت «باذروج» به‌كار رفته است و به عنوان سبزى خوراكى همراه غذاى حضرت على (عليه السلام) معرفى شده ⁽⁷⁾و آن را ريحان كوهى و تخم شربتى ترجمه كرده‌اند. ⁽⁸⁾بعضى نيز احتمال داده‌اند همان نعناع باشد. ⁽⁹⁾

كَرّاث:

در روايت آمده است كه اميرالمؤمنين على (عليه السلام) «كرّاث» را همراه نمك نيم‌كوب شده ميل مى‌كرد. ⁽¹⁰⁾در فرهنگ فارسى معين، معانى متعددى

براى آن آمده است: گونه‌اى تره وحشى كه بويى تند شبيه سير دارد و آن را به كوچوك، پراسه، موسير، پياز كوهى، تره فرهنگى و تره خاورى نيز ترجمه كرده‌اند. ⁽¹⁾

به هر حال از اين معانى چنين برمى‌آيد كه اين گياه، نوعى سبزى خوردنى بوده است.

قارچ خوراكى:

اين لغت، ترجمه لغت «كَمأة» است كه در روايتى به وجود آن در زمان حضرت على (عليه السلام) اشاره شده است. در آن روايت آمده است كه حضرت على (عليه السلام) اين گياه را دوست مى‌داشت. ⁽²⁾

در فارسى به اين لغت، «سماروغ، سماروخ، سمارغ و زماروغ» نيز مى‌گويند كه اصولاً اين لغات در مورد نوعى قارچ خوراكى به‌كار مى‌روند. ⁽³⁾

كدو:

دو لغت «دُبّاء» و «قَرْع - قَرَع» در روايت در مورد اين گياه به‌كار رفته است و حكايت دارد كه حضرت على (عليه السلام) از آن استفاده مى‌كرد. ⁽⁴⁾

پونه (پودينه) :

اين گياه كه عنوان «صَعْتَر» براى آن به كار رفته، در روايات به عنوان دواى اميرالمؤمنين على (عليه السلام) معرفى شده است. ⁽⁵⁾

۴. حيوانات

اشاره

حيوانات منطقه كوفه را مى‌توان به دو بخش حيوانات خشكى و آبى تقسيم كرد:

الف) حيوانات خشكى

اشاره

اين حيوانات را نيز مى‌توان به دو قسم حيوانات اهلى و حيوانات غير اهلى تقسيم كرد:

يك - حيوانات اهلى

اشاره

اين حيوانات عبارت‌اند از:

اول - شتر و انواع آن

اين حيوان را عمدتاً عرب‌هاى حجاز همراه خود آورده بودند، علاوه بر اينكه عرب‌هاى ساكن در اين منطقه نيز از آن استفاده مى‌كردند.

اصولاً زندگى عرب در آن زمان بسيار وابسته به شتر بود و چنان به هم خو گرفته بودند كه طبايع آنها در بعض از موارد يكسان شده بود، به گونه‌اى كه وقتى از دست پشه‌ها و نيز آب و هواى مدائن به ستوه آمدند و شكايت نزد عُمر بردند، عمر در نامه خود خطاب به سعد نوشت: «عرب را تنها سرزمينى مناسب است كه به حال شترانش مناسب باشد» . سرانجام منطقه كوفه را كه با طبيعت و مزاج هر دو سازگار بود، براى سكونت برگزيدند. ⁽¹⁾گوشت، شير، پشم و كرك شتر موارد استفاده عرب‌ها از اين حيوان بوده است.

دوم - گاو

از شير و گوشت اين حيوان استفاده مى‌كردند. علاوه بر اين در كشاورزى نيز براى كشيدن گاوآهن از آن استفاده مى‌شد. البته در كشاورزى بيشتر از گاو نر كه به آن ثور مى‌گفتند، بهره مى‌بردند.

سوم - اسب

اشاره

اسب از گذشته‌هاى بسيار دور در ميان عرب اهميت داشت و از آن براى پيمودن مسافت‌هاى طولانى كه به سرعت نياز داشت، استفاده مى‌كردند. همچنين در جنگ و غارت و شبيخون‌ها بسيار به كار مى‌رفت.

اسب انواع فراوانى داشت كه به چند نوع آن كه در گزارش‌هاى زمان مورد بحث ما به‌كار رفته است، اشاره مى‌شود:

بِرْذَوْن

اسبى غير عربى بوده كه در فارسى به آن «اسب تاتارى» مى‌گويند و سرعت زيادى داشته است. ⁽¹⁾از اين اسب بيشتر براى خودنمايى و تجمل استفاده مى‌شد. ⁽²⁾

هِمْلاج

هِمْلاج ⁽³⁾

اين اسب نوعى از برذون معرفى شده است. همچنين لغت هملاج را لغتى فارسى دانسته‌اند كه به معناى راهوار بودن و آرام رفتن است. ⁽⁴⁾

فَرَس ذَنُوب

به اسبى كه دُمى دراز داشته و پرمو بوده است مى‌گفتند. از اسب زهير بن قين در ميدان جنگ كربلا با اين عنوان ياد شده است. ⁽⁵⁾گفتنى است كه نظر به تربيت‌پذيرى فراوان اسب و نيز شدت علاقه عرب به اين حيوان، معمولاً براى آن، نام انتخاب كرده و آن را صدا مى‌زدند، براى مثال، نام اسب‌هاى امام حسين (عليه السلام) در ميدان كربلا «لاحق» و «يحْموم» بوده است. ⁽⁶⁾يادآورى مى‌شود كه در منابع اوليه و معتبر به اسبى با نام «ذوالجناح» براى امام حسين (عليه السلام) برخورد نكرديم، البته در برخى از منابع روايى قرن دوم و سوم به اسبى با عنوان جناح كه از اسب‌هاى پيامبرخدا (صلى الله عليه و آله) بوده برخورد مى‌كنيم. ⁽⁷⁾

چهارم - الاغ

از اين حيوان براى انجام كارهاى روزمره و پيمودن مسافت‌هاى كوتاه استفاده مى‌شد. همچنين حمل و نقل و انتقال كالاهاى نه چندان سنگين نيز به وسيله اين حيوان انجام مى‌گرفت. ⁽¹⁾در روايات على (عليه السلام) ، از اين حيوان، گزارش شده است. ⁽²⁾

پنجم - قاطر

از اين حيوان نيز به منظور سوارى و حمل و نقل كالاهاى نسبتاً سنگين استفاده مى‌شد. ⁽³⁾در گزارش‌هاى جنگ جمل چنين آمده كه حضرت على (عليه السلام) بر قاطر پيامبراكرم (صلى الله عليه و آله) سوار بود. ⁽⁴⁾

ششم - گوسفند

عرب‌ها از شير، پشم و گوشت اين حيوان استفاده مى‌كردند. طبق روايتى بعضى از موادى كه براى تغذيه اين حيوان استفاده مى‌شده، از قرار زير است:

نخاله و كنجاره روغن: كه عرب‌ها به آن «كُشْب» و «كُسَيح» مى‌گويند و از لغت فارسى «كُشْب» گرفته شده است. در روايت، لغت «كُسب» آمده است.

هسته خرما: ظاهراً آن را خرد مى‌كرده و به گوسفند مى‌داده‌اند.

جو.

نان: ظاهراً نان‌هايى را كه براى مصرف انسان مناسب نبود، به اين حيوان مى‌خوراندند. ⁽⁵⁾

هفتم - كبوتر

طبق بعضى گزارش‌ها، كبوتر بازى در آن زمان در كوفه ميان جوانان شايع بوده است. ⁽¹⁾

هشتم - مرغ

مرغ و طبعاً خروس يكى از مصارف غذايى مردم كوفه در آن زمان بوده است ⁽²⁾، علاوه بر اينكه از تخم مرغ آن نيز مى‌توانستند به عنوان غذا بهره ببرند.

نهم - مرغابى (اردك)

به نظر مى‌رسد كه مردم كوفه اين پرنده آبى-دريايى را از رودخانه فرات گرفته و به خانه‌هاى خود آورده بودند. از سر و صدايى كه اين پرندگان در شب ضربت خوردن حضرت على (عليه السلام) در خانه اُم كلثوم به راه انداختند ⁽³⁾، چنين استفاده مى‌شود كه مردم كوفه اين پرنده را در خانه‌هاى خود پرورش مى‌داده و از آن نگهدارى و از تخم و گوشت آن استفاده مى‌كردند. لغت‌هايى كه عرب براى اين پرنده به‌كار مى‌برده‌اند، عبارت است از:

بَطّه (بَطَة) : لغتى عجمى و به احتمال زياد فارسى بوده است.

اِوَزّ.

وَزَّ. ⁽⁴⁾

دهم - گربه

لغت عربى آن «سنّور» و «هرّة» است. در بعضى از روايات تاريخى سخن از فروش گربه در كوفه و نيز وجود بازارى در آن شهر با نام بازار گربه‌ها (سوق

السنانير) در زمان شريح قاضى به ميان آمده است. ⁽¹⁾شايد به منظور ريشه‌كن كردن نسل موش‌ها اقدام به نگهدارى و خريد و فروش اين حيوان خانگى مى‌كردند.

يازدهم - سگ

سگ اگرچه از نظر مسلمانان نجس است، اما در مواردى، همچون نگهبانى منزل، باغ و گوسفندان و نيز صيد حيوانات از آن استفاده مى‌كردند.

دوازدهم - خوك

اين دو حيوان و به خصوص خوك نزد مسيحيان ساكن كوفه اهميت فراوان داشته است، زيرا از گوشت و شير خوك بهره فراوانى مى‌بردند. در روايات مربوط به واقعه عاشورا، از آب‌تنى اين دو حيوان در نهر فرات سخن به ميان آمده است. ⁽²⁾(در حالى‌كه امام حسين (عليه السلام) و يارانش تشنه بودند) .

دو - حيوانات غيراهلى

اول - موش

در عربى به آن «فأره» مى‌گويند. از قديم الايام انسان اين حيوان كوچك را دشمن خود به شمار آورده؛ زيرا خسارات فراوانى به غلات و مواد غذايى انسان وارد مى‌كرده است. وجود اين حيوان كوچك در كوفه را مى‌توان از روايات ثابت نمود. ⁽³⁾

دوم - كلاغ (غُراب)

در گزارش‌ها از اين پرنده در زمان حكومت «زياد» ياد شده است. ⁽⁴⁾

سوم - روباه ( ثعلب)

سوم - روباه ( ثعلب) ⁽¹⁾

چهارم - شترمرغ (ظَليم \شترمرغ نر)

پنجم - آهو (ظبي)

ششم - سوسمار (ضبّ)

از اين سه حيوان، در منطقه كوفه در زمان پادشاهى نُعمان بن منذر، يعنى سال‌ها پيش از تأسيس كوفه ياد شده است. ⁽²⁾به نظر مى‌رسد، در صورت صحت اين خبر، در زمان مورد بحث ما نيز اين سه حيوان در مناطق اطراف كوفه يافت مى‌شدند.

ب) حيوانات آبى

اشاره

اين حيوانات انواع مختلف ماهى را شامل مى‌شد كه زيستگاه آنان رودخانه فرات بود و از آنجا صيد شده و در محلى به نام «سوق حيتان؛ بازار ماهى» فروخته مى‌شد. ⁽³⁾انواع مختلف ماهى كه در روايات و عبارات تاريخى از آن نام برده شده عبارت است از:

يك - ماهى بَنانى (سَمَك‌بَناني)

اين نوع ماهى در روايات ما به عنوان يكى از امتيازات كوفه شمرده شده است. ⁽⁴⁾البته به رغم تتبعى كه در منابع صورت گرفت، مشخصات آن به دست نيامد.

دو - مارماهى

از اين نوع ماهى در روايات با عناوين «جِرّى» ، «جِرّيت» و «مار ماهى» ياد شده است. البته ظاهر روايات به گونه‌اى است كه بين جِرّى و جِريت و بين مار ماهى تفاوت قائل شده و آنها را دو نوع ماهى به شمار آورده‌اند. شايد جِرّى نوعى خاص از مار ماهى بوده است.

به هر حال، اين ماهى از نظر شيعه از ماهى‌هاى حرام‌گوشت مى‌باشد؛ زيرا پوست آنها فلس ندارد. از اين رو، حضرت على (عليه السلام) بازاريان را در «سوق حيتان» ؛ «بازار ماهى» از خريد و فروش اين ماهى منع مى‌كرد. ⁽¹⁾

سه - زِمّير

در روايات گاهى از اين ماهى با عنوان «زمّار» ياد شده است، اما لغت زِمّار در كتاب‌هاى لغت به معناى ماهى نيامده است. به نظر مى‌رسد مصداق اين نوع ماهى همان خاردار استخوانى است كه در رودخانه‌ها و آب‌هاى شيرين زندگى مى‌كند و طولى بين 30 -40سانتيمتر و وزنى بين 1 - 2 كيلوگرم دارد.

باله پشتى اين حيوان، تيغه‌هاى استخوانى نوك تيز خار مانند دارد و به همين سبب به آن «ماهى خاردار استخوانى» گفته‌اند. رنگش سبز مايل به زرد يا قهوه‌اى قرمز رنگ با خطوط پهن تيره است. البته در فصل‌هاى مختلف تغيير رنگ مى‌دهد.

معمولاً اين ماهى در رودخانه‌هاى نيم‌كره شمالى زندگى مى‌كند و گوشتش خوشمزه است. ⁽²⁾با توجه به ممنوعيت خوردن آن، كه در روايات ما از زبان حضرت على (عليه السلام) و ديگر ائمه (عليهم السلام) وارد شده است، معلوم مى‌شود كه پوست اين ماهى فلس نداشته است، گرچه تا زمان حضرت على (عليه السلام) و حتى در زمان آن حضرت خريد و فروش آن در كوفه رايج بود. ⁽³⁾

۵. نهرها‌ى كوفه

اشاره

نهر اصلى كوفه نهر فرات است كه سرچشمه آن رود «ارس» در ارمنستان تركيه مى‌باشد. اين رود پس از گذر از «قاليقَلا» در روم آن زمان و تركيه امروزى و نيز عبور از نقاط مختلف، از سمت شرقى كوفه و در فاصله نيم فرسخى آن عبوركرده

و سپس نزديك خليج فارس به دجله مى‌پيوندد. ⁽¹⁾مجموع اين دو رود، رود بزرگى به نام «شط العرب» را تشكيل مى‌دهند كه به خليج فارس مى‌ريزد. طول رود فرات در مجموع حدود 2900 كيلومتر مى‌باشد و بستر آن به خصوص در نقاط جلگه‌اى، عريض و پهن بوده است. ⁽²⁾آب اين نهر، شيرين و گوارا بوده و علاوه بر كشاورزى براى آشاميدن نيز از آن بهره مى‌بردند. به نظر مى‌رسد در زمان مورد بحث ما، شبكه سَقّاها آب فرات را به وسيله مشك به كوفه حمل نموده و در آنجا به مردم مى‌فروختند. ⁽³⁾اما اينكه آيا از اين رودخانه نهرهايى در شهر كوفه جارى بوده يا نه، محل اختلاف است.

بعضى بر اين عقيده‌اند كه به علت نزديكى شهر كوفه به فرات و امكان حمل‌ونقل آسان آب، مردم زحمت حفر نهر و كانال را به خود نداده و بنابراين در زمان مورد بحث، هيچ نهرى در داخل كوفه جريان نداشته است. ⁽⁴⁾اين در حالى است كه احْنَف بن قيس يكى از بزرگان بصره كه در زمان بحث مى‌زيسته است، در مقام مدح و ذمّ بصره اشاره‌هايى به وجود نهرهاى جارى و آب‌هاى فراوان در كوفه دارد. ⁽⁵⁾همچنين در بعضى از آثار، به وجود آبراه‌هايى در ديرهاى اطراف كوفه اشاره شده است كه مردم از آن آبراه‌ها بوستان‌ها و باغستان‌هاى خود را آبيارى مى‌كردند. ⁽⁶⁾

اما در مورد آبيارى باغستان‌ها و نخلستان‌هاى كوفه قبلاً يادآور شديم كه بيشتر اين باغستان‌ها در شرق كوفه و در كنار فرات واقع شده بود و جارى كردن جوى‌هاى كوچكى از فرات به اين باغستان‌ها بسيار آسان بوده‌است.

با اين حال، در لابه‌لاى كتاب‌هايى كه در مورد كوفه نوشته شده است، نهرهاى فراوانى براى كوفه ذكر شده كه بيشتر آنها با يكى از دو مشكل زير يا هردو مواجه‌اند:

الف) بسيارى از اين نهرها در محدوده جغرافيايى كوفه واقع نشده‌اند.

ب) زمان احداث بعضى از اين نهرها مربوط به زمان مورد بحث ما نيست.

در اينجا به برخى از نهرهايى كه به عنوان نهرهاى كوفه دانسته شده است، مى‌پردازيم ⁽¹⁾:

الف) نهر عَلْقَمَه (نهر عَلْقَمي)

نهر فرات هنگام عبور از شهرهاى هيت و أنْبار در شمال كوفه (نقشه شماره 5) به چند شاخه فرعى تقسيم مى‌شود ⁽²⁾كه شاخه‌اى از آن، از كنار كوفه عبور مى‌كند. به اين شاخه، نهر عَلْقَمى مى‌گويند. ⁽³⁾بنابراين، نهر علقمه همان فرات كوفه است كه از فرات اصلى منشعب شده است و نهرى منشعب از فرات كوفه نيست. ⁽⁴⁾به نظر مى‌رسد نهر علقمه‌اى كه در حوادث كربلا از آن ياد شده، نيز همين نهر فرات منشعب از فرات اصلى است كه از كنار سرزمين كربلا عبور مى‌كرده است نه اينكه كانالى منشعب از آن بوده است.

ب) نهر سُورا

شاخه ديگر فرات اصلى است كه از شهر سورا در شمال كوفه عبور كرده و به نهر سورا معروف بوده و بزرگ‌ترين نهر فرات به شمار مى‌آمده است. ⁽⁵⁾بنابراين، اين نهر مربوط به كوفه نيست.

ج) نهر نيل

اين نهر، اولاً: خارج از كوفه بوده و ثانياً: در زمان حجاج بن يوسف ثقفى حفر شده‌است. ⁽⁶⁾اين نهر در شرق كوفه قرار داشته است. (نقشه شماره 6)

د) نهر تاجيه

اين نهر نيز خارج از كوفه قرار داشته است ⁽¹⁾، علاوه بر اينكه زمان احداث آن مشخص نيست. ⁽²⁾

ه) نهر سَدير

اين نهر نيز خارج از كوفه و در كناره شهر حيره قرار داشته است. ⁽³⁾

و) نهر سَيلحين (سيلحون)

منطقه سيليحين يا بين كوفه و قادسيه ⁽⁴⁾و يا نزديك حيره بوده است. البته بعضى از نقشه‌ها (نقشه شماره 6) آن را نزديك انبار و در غرب نشان داده‌اند. ⁽⁵⁾اما در هر دو حال، مربوط به كوفه نيست. از اين نهر در زمان مختار نام برده شده‌است. ⁽⁶⁾(نقشه شماره 3)

ز) نهر صَراة

اين نهر نزديك بغداد بوده است و حفر آن را به ساسانيان نسبت‌داده‌اند. ⁽⁷⁾

ح) نهر صَرصَر

اين نهر نزديك بغداد جريان داشته است. ⁽⁸⁾اين نهر را نهر «مليك» نيز مى‌گويند. ⁽⁹⁾

ط) نهر قَوْرا

به نظر مى‌رسد كه همان نهر سُورا باشد. ⁽¹⁰⁾

ي) نهر كوثي

اين نهر نيز منطقه كوثى را كه در مغرب كوفه قرار داشته (نقشه شماره 6) ، سيراب مى‌كرده است. ⁽¹⁾

ك) نهر خُرشيذ

اين نهر از فرات منشعب شده و بين كوفه و بصره قرار داشته است. مَصْعَب بن زُبَير هنگام حمله به مختار، از اين نهر به وسيله قايق عبور كرد و وارد فرات شد و از آنجا به كوفه حمله نمود. ⁽²⁾

ل) نهر بَلْخ

از اين نهر در زمان شريح قاضى كه سال‌ها قضاوت كوفه را بر عهده داشت، نام برده شده است. ⁽³⁾البته مكان آن مشخص نشده، شايد محل جريان آن در خود شهر كوفه يا دست‌كم حومه نزديك آن بوده است.

م) نهر بُوَيب

اين نهر كه پيش از تأسيس كوفه در اين منطقه جريان داشته (نقشه شماره3) ، هنگام مدّ آب فرات مقدارى از آن را در خود جاى مى‌داده است. در زمان ابوبكر بين مسلمانان و ايرانيان در محل اين نهر جنگى رخ داد. ⁽⁴⁾

ن) نهر شيلي

اين نهر قبل از اسلام نزديك كوفه جارى بوده و به همين نام خوانده مى‌شده و بعدها به نام نهر زياد، منسوب به زياد بن ابيه، معروف شده است. ⁽⁵⁾

۶. كوه‌هاي كوفه

اشاره

با توجه به اينكه منطقه كوفه منطقه‌اى جلگه‌اى و دشتى بوده، كوه بزرگى در آن وجود نداشته است. البته منابع تاريخى- جغرافيايى تنها از دو كوه نام مى‌برند كه به نظر مى‌رسد آنها تپه‌هاى بزرگ شنى ماسه‌اى بوده‌اند. اين دو كوه عبارت‌اند از:

الف) ساتيدَما

ياقوت حموى در معجم البلدان هنگام بيان وجوه نامگذارى كوفه، يكى از آن وجوه را احاطه كوه «ساتيدَما» بر اين منطقه ذكر مى‌كند كه در اين صورت كوفه از كفاف به معناى در برگرفته شدن، اشتقاق يافته است. ⁽¹⁾البته ياقوت هنگام ذكر كلمه «ساتيدما» از اين كوه ياد نكرده، بلكه محل آن را در كشور هند و روم و مكان‌هاى ديگر ذكر مى‌كند. ⁽²⁾

به هر حال، وجود چنين كوهى در اطراف كوفه بعيد به نظر مى‌رسد.

ب) كوفان

اين كوه را كوه كوچكى در وسط منطقه كوفه دانسته‌اند، همچنان‌كه يكى از وجوه نامگذارى كوفه را اشتقاق آن از اين كوه دانسته‌اند. ⁽³⁾

وجود چنين كوهى نيز در كوفه مشكوك به نظر مى‌رسد. بنابراين، ممكن است تپه شنى ماسه‌اى بوده كه به مرور ايام از ميان رفته است، به خصوص با توجه به اينكه كوفه در لغت به معناى شن و ماسه نيز آمده‌است.

شايان توجه است كه در بعضى از منابع از مكانى به نام «جَبَلُ الصِياغ؛ كوه صياغ» نام برده شده و مكان آن را بين مسجد كوفه و سهله تعيين كرده‌اند و گفته

شده است كه ابن‌ملجم را در آنجا سوزاندند. دور نيست كه اين مكان هم تپه‌اى كوچك در كوفه بوده باشد. ⁽¹⁾

٧. چاه‌ها‌ى كوفه

اشاره

به نظرمى‌رسد به جز منطقه شرقى كوفه كه در كنار فرات قرار داشته است، مردم ديگر مناطق كوفه براى استفاده از آب، ناگزير به حفر چاه بودند. البته با توجه به نزديكى آب به سطح زمين، حفر چاه‌هاى عميق ضرورت نداشته و اصولاً حفر چاه، كار آسانى به شمار مى‌آمده است. ⁽²⁾نكته ديگر اينكه بسيارى از اين چاه‌ها آب شيرين نداشته و بنابراين براى آشاميدن از آنها استفاده نمى‌شد، بلكه براى شست‌وشو و مصارف ديگر از آنها بهره‌بردارى مى‌شد. مردم آب آشاميدنى خود را از سقاهايى كه از فرات آب مى‌آوردند، تأمين مى‌كردند. ⁽³⁾در منابع اشاره چندانى به چاه‌هاى كوفه نشده است. نام چاه‌هايى كه از لابه‌لاى منابع به دست آمده، عبارت است از:

الف) چاه حضرت على (عليه السلام) (بئر علي)

حضرت على (عليه السلام) هنگام منزل گرفتن در كوفه، اين چاه را در خانه خود كه به «رحبةعلى» معروف بوده، حفر نمود و - چنان‌كه گفته شده است - اين اولين و تنها چاهى بود كه در آن زمان آبش شيرين بود. ⁽⁴⁾از اين رو، همسايگان آن حضرت (عليه السلام) و نيز ديگر مردم كوفه از آن استفاده مى‌كردند. هم‌اكنون نيز محل اين چاه در كوفه محفوظ است.

ب) چاه جُعد (بئر جعد)

اين چاه در زيستگاه قبيله همدان، در شرق كوفه قرار داشته است. ⁽⁵⁾

ج) چاه قصر دارالاماره

از حوادث تاريخى مربوط به دوران مختار چنين استفاده مى‌شود كه در قصر دارالاماره چاهى وجود داشته كه آب آن شيرين نبوده است؛ زيرا هنگامى كه مختار در قصر به وسيله سپاهيان مصعب محاصره شد و تشنگى بر او و افرادش فشار وارد آورد، دستور داد كه آب از چاه بكشند و تلخى آن را به وسيله عسل جبران كنند و آن را بنوشند. ⁽¹⁾

د) چاه مُبارك

محل اين چاه «مقبره جَعْفر» مشخص شده است. ⁽²⁾

در بعضى از منابع از چاه‌هاى داراى آب گوارا در كوفه نام برده شده است ⁽³⁾كه به احتمال فراوان مربوط به زمان مورد بحث ما نمى‌باشد، ضمن آنكه محل اين چاه‌ها نيز مشخص نشده است.

٨. چشمه‌ها‌ى كوفه

نوشته‌اى كه بر وجود چشمه در داخل شهر كوفه دلالت كند، به دست نيامد، بلكه در كنار كوفه يا در فاصله‌هايى دورتر، چشمه‌هايى وجود داشته است كه به نام بعضى از آنها مانند «عين‌جَمْل» و «عين صيد» در بخش توابع اشاره خواهد شد. همچنين از چشمه‌اى به نام «عَين بنى‌الحَذّاد» در جنوب كوفه نام برده شده است ⁽⁴⁾كه زمان تاريخى آن مشخص نيست.

٩. توابع شهر كوفه و روستاها‌ى آن

اشاره

در اينجا در باره توابعى بحث مى‌شود كه:

الف) در خارج از شهر واقع شده باشد. بنابراين، توابعى را كه برخى از نويسندگان ذكر كرده و از نقاط داخل شهر مى‌باشد، در فصل معمارى از آنها بحث خواهد شد.

ب) نزديك شهر باشد. بنابراين، توابع ادارى كوفه، مانند شهرهاى داخل ايران (آذربايجان، همدان و. . .) در اينجا بررسى نمى‌شود.

ج) در مسير امام حسين (عليه السلام) به كربلا واقع نشده باشند، زيرا در باره مكان‌هاى اين مسير، جداگانه بحث خواهد شد.

د) در زمان مورد بحث اگر چه به صورت احتمال، موجود بوده باشند. بنابراين، توابعى كه بعدها ساخته شده، بررسى نمى‌شوند.

حال پس از ذكر اين مقدمه به بررسى اجمالى توابع به ترتيب حروف الفبا مى‌پردازيم ⁽¹⁾:

يك - إسْتينياء

يكى از روستاهاى اطراف كوفه بوده است. گفته شده است در زمان عثمان بن عفان كه اصحاب قصد مهاجرت به شهرهاى تازه تأسيس را داشتند، نزد او آمده و از او مى‌خواستند كه در عوض زمين‌هايى كه در حجاز ترك مى‌كنند، زمين‌هايى در كوفه و بصره به آنها واگذار كند. عثمان چنين مى‌كرد، از جمله اين روستا را به خبَّاب بن اَرت واگذار نمود. ⁽²⁾اين نوع زمين‌ها را «اقطاعى» مى‌گفتند.

دو - اَقساس مالك

نام يكى از روستاهاى كوفه، منسوب به مالك بن عبد هند از قبيله اَياد بوده است. اقساس، جمع قَسّ مى‌باشد. قسّ در لغت به معناى طلب چيزى است. ممكن است به سبب آنكه مالك اين مكان را طلب كرد و آن را آباد نمود، به او نسبت داده‌اند. ⁽³⁾

سه - اُكَيْراح

روستايى خوش آب و هوا با باغ‌ها و بوستان‌هاى فراوان كه در غرب كوفه واقع شده بود. با توجه به اينكه لغت «اُكيراح» به معناى اتاق‌هاى كوچكى مى‌باشد كه راهبان در آنجا ساكن مى‌شدند، به احتمال فراوان اين روستا محل سكونت راهبان و ديگر مسيحيان بوده است. ⁽¹⁾بعضى گفته‌اند كه «اُكيراح» در هفت فرسخى غرب حيره واقع شده بود و ديرهاى فراوانى را همراه با چشمه‌ها و چاه‌ها در خود داشت. دير مَرْ عبدا و دير حَنَّة در كنار «اُكيراح» قرار داشت. ⁽²⁾

چهار - بانِقْيا

روستايى بزرگ قبل از تأسيس كوفه بوده كه در سال 12 - 13ه. ق پس از جنگ مختصرى، به وسيله عقد قرارداد صلح و با اين شرط كه در هر سال هزار درهم و يك طَيلَسان خراج بدهند، تسليم سپاهيان خالد بن وليد شد. از اين رو، چون اين روستا با قرارداد صلح گشوده شده و نه با جنگ، از زمين‌هاى مفتوح العنوه (سرزمين‌هاى فتح شده به وسيله جنگ) به شمار نيامده و جزء اقطاعات (زمين‌هاى بخششى حكومت به افراد مانند استينيا) قرار نگرفته است. ⁽³⁾اين روستا بين كوفه و حيره، نزديك سرزمين نجف قرار داشت. ⁽⁴⁾

پنج - بداة

محل آن مشخص نشد. ⁽⁵⁾

شش - بَديق

يكى از روستاهاى كوفه كه دو ميل با «بَقيقا» فاصله داشته است. ⁽⁶⁾

هفت - بَرْثَه

اين مكان فقط به عنوان مكانى در نواحى كوفه معرفى شده است.

هشت - بَرَدان

فقط به عنوان ناحيه‌اى از كوفه ياد شده است بدون آنكه محل آن مشخص گردد. ⁽¹⁾

نه - بَقيقا

يكى از روستاهاى اطراف كوفه كه مصعب بن زبير در نزديكى آن با خوارج جنگيد. ⁽²⁾

ده - تَلّبَوَنّا

يكى از روستاهاى كوفه است كه نام آن در بعضى از اشعار آورده شده است. ⁽³⁾

يازده - جُبّه

يكى از نواحى اطراف كوفه كه به عنوان «طُسّوج الجبّه» از آن نام برده مى‌شد. ⁽⁴⁾

دوازده - جُرْزَه

نام يكى از نواحى اطراف كوفه كه متعلق به «بَنى‌رَبيعَه» بود و نام آن در اشعار آمده است. ⁽⁵⁾

سيزده - جَرَعه

زمين دشتى بوده در اطراف كوفه كه شن و ماسه سطح آن را فرا گرفته بود. خالد بن وليد هنگام فتح عراق در اين زمين فرود آمد. ⁽⁶⁾

چهارده - جِسْر

نام پلى است كه در شمال شرقى كوفه روى فرات نصب شده بود. (نقشه شماره 7) بعضى احداث اين پل را به ساسانيان نسبت مى‌دهند و بعضى مى‌گويند كه ابوعبيد ثقفى، پدر مختار در سال 13ه. ق آن را احداث نمود تا از فرات عبور كرده و با ايرانيان بجنگد. ⁽¹⁾

پانزده - حَروراء

مكانى است در فاصله دو ميلى جنوب شرقى كوفه (نقشه شماره 2) كه خوارج در آنجا اجتماع نموده و بر ضد حضرت على (عليه السلام) به جنگ پرداختند. ⁽²⁾

شانزده - جَصّاصه

يكى از نواحى اطراف كوفه و نزديك قصر ابن‌هُبَيره بوده است. البته اين قصر بعد از زمان مورد بحث بنا شده است. ⁽³⁾

هفده - حيره

شهرى آباد و بزرگ، واقع در فاصله يك فرسخى جنوب غربى كوفه بوده است. (نقشه شماره 2)

زمان تأسيس اين شهر را بين سال 165 - 212م، يعنى تقريباً هم‌زمان با تأسيس دولت ساسانى در ايران دانسته‌اند. ⁽⁴⁾

ياقوت حموى زمان تأسيس اين شهر را حدود 530 سال پيش از تأسيس كوفه مى‌داند. ⁽⁵⁾اين شهر تا قبل از گشوده شدن به وسيله سپاه اسلام، محل حكومت پادشاهان عرب جاهلى، از قبيله لخم بوده است كه از پادشاه ايران فرمانبردارى

مى‌كردند. هنگامى كه پيامبر اكرم (صلى الله عليه و آله) در سال ششم هجرت براى پادشاهان دنيا نامه نوشت، نامه‌اى هم خطاب به حارث غَسّانى، پادشاه حيره نگاشت.

در باره علت نامگذارى اين شهر گفته شده است: هنگامى كه تُبَّع (پادشاه يمن) همراه با سپاهيان خود قبل از تأسيس اين شهر به آن رسيد، خود و سپاهيانش دچار حيرت و سرگردانى شدند. اين شهر را «حير البَيضاء» و «حير الرَوْحاء» مى‌نامند. ⁽¹⁾اين شهر، آبى گوارا و هوايى صاف و آب و هوايى معتدل داشته است. ارتفاع آن از سطح بيابان‌هاى اطراف آن، كمتر و از سطح كشتزارها و مزارع اطراف فرات بيشتر بوده است. مساحت اين شهر به حدى بوده كه قسمتى از شهر نجف كنونى را شامل مى‌شده است. قسمت زيادى از اين شهر در كنار رود فرات بنا شده بود، به گونه‌اى كه از بالاى قصرهاى آن، رود فرات و ماهى‌هاى آن مشاهده مى‌شد. گفته مى‌شود در زمان‌هاى دور در كنار حيره درياچه‌اى قرار داشته كه در آن كشتى‌هايى كه از چين و هند كالا به حيره مى‌آوردند، حركت مى‌كردند و بنابراين، حيره شهرى بندرى بوده است.

به هر حال، با بنيان نهاده شدن كوفه، حيره كه يكى از بزرگ‌ترين شهرهاى عراق بود، اهميت خود را از دست داد و سيل جمعيت آن به سوى كوفه روان شد. ⁽²⁾البته از آنجا كه شهرى آباد بود و همه امور لازم براى يك شهر را داشت، در شهر كوفه از جهت ساختمانى، شهرسازى، حرفه‌ها، آداب و رسوم و. . . تأثير فراوانى گذاشت. ⁽³⁾

هجده - خانِقَيْن

خانقين در اينجا يكى از نواحى اطراف كوفه مى‌باشد، نه شهرى كه در مرز عراق و ايران و نزديك قصر شيرين قرار دارد. ⁽⁴⁾

نوزده - خَرّاره

اين مكان، نزديك سَيلَحون (سَيلَحين) كه يكى از نواحى اطراف كوفه و در جنوب شرقى آن است، واقع شده بود. ⁽¹⁾

بيست - خُصوص

مكانى نزديك كوفه بوده است. ⁽²⁾

بيست و يك - خَفّان

مكانى بوده در جنوب كوفه كه در سر راه حاجيان كوفه قرار داشته است. (نقشه‌شماره2) اين مكان، بيشه شيران بوده است. ⁽³⁾از اين مكان هنگام بستن راه‌هاى ورودى و خروجى در سال 60ه. ق به وسيله عبيدالله‌بن‌زياد، نام برده شده است. ⁽⁴⁾

بيست و دو - خَفيّه

نيزارى بوده نزديك خَفّان. ⁽⁵⁾

بيست و سه - خَنْدَق سابور (خندق شاپور)

خندقى بوده نزديك بيابان كوفه كه شاپور پادشاه ايرانى براى جلوگيرى از حملات اعراب باديه‌نشين قبل از اسلام حفر نموده بود. ⁽⁶⁾

بيست و چهار - خَوَرْنَق

نام قصرى بزرگ و با شكوه بوده كه در ناحيه جنوب شرقى كوفه و حيره و در كنار فرات بنا شده بود به گونه‌اى كه يكى از نهرهاى فرات همچون خندقى آن را

در برمى‌گرفت. (نقشه‌هاى شماره 1 - 4) اين قصر به دستور نُعْمان بن اِمْرئ القيس كه حكومت حيره را در زمان پادشاهى بهرام گور ساسانى به عهده داشت، بنا شد. معمار اين قصر، معمارى رومى به نام سِنِمّار بود كه آن را در مدت شصت سال از حكومت هشتاد ساله نعمان، بنا نمود. وى در پايان كار اظهار داشت از مكان آجرى در اين قصر آگاه است كه اگر آن را بردارند، همه قصر در هم مى‌ريزد، به همين دليل به دستور نعمان از قصر پايين انداخته شد و از اين رو، مَثَل عربى «جزاء سنمّار» كه مرادف «جزاى نيكى، بدى است» ، پديد آمد. گفتنى است ساختمان قصر در مكانى بنا شده بود كه از بالاى آن، منظره رود فرات از روبه‌رو و منظره بيابان از پشت قصر به خوبى مشاهده مى‌شد.

احتمال مى‌رود كه نام اين قصر از لغت فارسى «خورَنگاه» به معناى محل خوردن، گرفته شده‌باشد. ⁽¹⁾صاحب مراصد الاطلاع (م 739ه. ق) مى‌گويد: «اين قصر تا هم اكنون در پشت حيره باقى است» . ⁽²⁾از اين گفته مى‌توان نتيجه گرفت كه اين قصر تا اوايل قرن هشتم هجرى قمرى پا برجا بوده است.

بيست و پنج - دُوران

مكانى بوده است واقع در غرب جسر كوفه (پُل كوفه) . ⁽³⁾

بيست و شش - دُوما (دُرمَه)

نام ناحيه‌اى بود نزديك كوفه كه نجف جزئى از آن به شمار مى‌رفت. ⁽⁴⁾

بيست و هفت - زُرارَه

روستايى بين كوفه و فرات بوده و نزديك جسر كوفه قرار داشته است. اين روستا منسوب به زرارةبن يزيد، از تيره «بنى‌بكار» بوده كه در زمان

حكومت سعيد بن عاص كه از طرف عثمان فرمانرواى كوفه بود، رياست شرطه كوفه را برعهده داشت. گفته شده است در زمان خلافت حضرت على (عليه السلام) در اين روستا شراب خريد و فروش مى‌شد، از اين رو حضرت فرمان سوزاندن اين روستا را صادر كرد. ⁽¹⁾

بيست و هشت - زَُوْرَه

بعضى آن را مكانى در كوفه و بعضى ديگر ناحيه‌اى بين شام و كوفه دانسته‌اند. اين لغت به معناى دورى و بُعد مى‌باشد. ⁽²⁾

بيست و نه - زَيْدان

اين لغت، تثنيه زَيد و به گفته بعضى نام مكانى در كوفه بوده است. ⁽³⁾

سى - سَكِن

بعضى گفته‌اند كه نام مكانى در كوفه است، اما ياقوت مى‌گويد كه امكان دارد همان «مَسْكِن» باشد. ⁽⁴⁾

سى و يك - سَنينِيا

يكى از روستاهاى اطراف كوفه بود كه عثمان آن را به عمّار ياسر بخشيد. ⁽⁵⁾

سى و دو - سَواديّه

يكى از روستاهاى اطراف كوفه و منسوب به سواد بن زيد، از قبيله بنى‌تميم بوده‌است. ⁽⁶⁾

سى و سه - سِيْب

دو دهستان به نام «سِيب الأعلى» و «سِيب الأسْفَل» در اطراف كوفه و نزديك مكان قصر ابن‌هبيره (كه بعدها بنا شد) وجود داشته است. البته اين دو سيب، جزء توابع شهر سورا بوده‌اند نه كوفه. ⁽¹⁾

سى و چهار - سَيْلَحون (سَيْلَحين)

مكانى بوده است واقع در جنوب شرقى كوفه و در كنار فرات (نقشه شماره2) كه گفته مى‌شود يكى از محل‌هاى نگهدارى اسلحه ايرانيان بوده است. ⁽²⁾

سى و پنج - شانيا

نام يكى از روستاهاى «سِيب الأعلى» بوده است. ⁽³⁾

سى و شش - شيلي

يكى از نواحى كوفه كه در آن نهرى به همين نام جارى بوده است كه بعدها به نام نهرزياد ناميده شد. ⁽⁴⁾

سى و هفت - صَريفين

نام يكى از روستاهاى اطراف كوفه بوده است. ⁽⁵⁾

سى و هشت - صِنّين

شهركى بوده در جنوب كوفه كه «مناذره» حيره قبل از اسلام گاهى در آن اقامت مى‌كردند و نهرها و كشتزارهاى فراوانى داشته است. گفته شده است كه اين شهرك

در زمان اسلام، مدتى به ملك طلح بن عبيدالله از اصحاب پيامبراكرم (صلى الله عليه و آله) درآمد و پس از مدتى عثمان آن را از او خريد. ⁽¹⁾اين مكان بين خَوَرْنق و طيزناباذ قرار داشته است.

سى و نه - طِيَزناباذ (ضَيزَناباذ)

لغتى است فارسى به معناى «ضِيزن آباد» و چون ضيزن بن معاويه آن را بنا نمود به اين نام مشهور شد. به هر حال، اين منطقه، روستايى بوده در جنوب كوفه بين كوفه و قادسيه در سر راه كوفه - مكه كه تا قادسيه يك ميل راه فاصله داشته است. (نقشه شماره2) اين روستا را عمر بن خطاب به اَشْعِث بن قِيس بخشيد. اين مكان يكى از خوش آب و هواترين مكان‌هاى عراق بوده است كه در آن باغ‌هاى انگور و ديگر باغستان‌هاى فراوان وجود داشت و به همين سبب به يكى از مواضع شراب‌سازى و خريد و فروش شراب تبديل شده بود. بعدها اين مكان به يكى از مكان‌هاى خوش‌گذرانى افراد خوش‌گذران و فاسد تبديل شد و در آن فسادهاى فراوانى صورت مى‌گرفت. ⁽²⁾هم‌اكنون خرابه‌هاى اين روستا به نام «طُعَير يزات» در نُه كيلومترى شمال شرقى نجف قرار دارد. ⁽³⁾

چهل - عَقْر (عقر بابل)

از آنجا كه اين روستا در مسير حركت امام حسين (عليه السلام) واقع شده بود ⁽⁴⁾، در بخش بررسى مسير امام حسين (عليه السلام) از مكه تا كربلا در باره آن بحث خواهد شد.

چهل و يك - عَين جَمَل

مكانى بود در ناحيه نجف، در اطراف كوفه و نزديك قُطْقُطانَه و در جاده كوفه-بصره كه تا بصره سى ميل راه فاصله داشته است. از آنجا كه در اين منطقه، چشمه‌هاى ديگرى نيز جارى بود، به آن «عيون» نيز مى‌گفتند.

دليل نامگذارى آن به جمل نيز اين بوده است كه در كنار اين چشمه، شتر ماده‌اى (جَمل) هلاك شده بود. بعضى نيز در باره دليل نامگذارى آن گفته‌اند كه جَمل نام شخصى بوده كه اين چشمه را استخراج كرده است. ⁽¹⁾

چهل و دو - عين صَيد

ناحيه‌اى بوده است در سر راه كوفه - بصره و در سى ميلى عين جمل به طرف كوفه. ظاهراً اين ناحيه در كنار فرات يا نهرى از آن واقع بوده است؛ زيرا در علت نامگذارى آن گفته‌اند كه به سبب فراوانى صيد ماهى به اين نام ناميده شده است. گفتنى است كه خَفّان در نزديكى اين مكان قرار داشته است. ⁽²⁾

چهل و سه - عين ظَبْي

نام ناحيه‌اى بوده در بيابان سَماوه كه بين كوفه و شام واقع است. ⁽³⁾

چهل و چهار - غاضِريَّه

روستايى بوده است نزديك كربلا و در شمال شرقى آن و منسوب به تيره غاضره از بنى‌اسد. ⁽⁴⁾تفصيل بيشتر در باره اين روستا در بخش بررسى مسير امام‌حسين (عليه السلام) خواهد آمد.

چهل و پنج - غَرِيّان

اين لغت، تثنيه غرى است، به معناى هر چيز نيكو. غرّيان، دو مناره مستطيل شكل بلند واقع در نزديكى نجف و در غرب كوفه بودند (نقشه شماره1) كه به وسيله يكى از پادشاهان «آل‌منذر» حاكم بر حيره و به يادبود دو نديمى كه در حال مستى

كشته بود، ساخته شده بود و وى پاسبانانى را در كنار آن قرار داده تا هر تازه‌واردى را مجبور به سجده كنند. پس از اتفاق افتادن داستان مشهور گازر و سجده نكردن او و شكستن گردن پادشاه، اين سنّت را باطل كرد. ⁽¹⁾

چهل و شش - غَطَط

يكى از روستاهاى كوفه كه جزء منطقه سيب اعلى و متصل به روستاى «شانيا» بوده‌است. ⁽²⁾

چهل و هفت - قادسيه

نام شهرى بوده است در فاصله پانزده فرسخى جنوب غربى كوفه كه در جنوب آن «عذَيب» در فاصله چهار ميلى، در غرب آن روستاى «رُهَيمه» و در شمال شرقى آن و در فاصله يك‌ميلى روستاى «طيزناباذ» و در فاصله‌اى دور در شرق آن رودخانه فرات واقع بوده است. (نقشه‌شماره 2) طول جغرافيايى اين شهر 69 درجه و عرض آن3231 درجه تعيين شده است. گاهى از اين شهر با نام «قادسيه كوفه» ياد مى‌شود تا از قادسيه دجله كه در كنار اين رود واقع است، تمييز داده شود. اهميت تاريخى اين شهر نشئت گرفته از جنگ قادسيه است كه در سال 16ه. ق بين سعدبن وقاص و سپاه ايرانيان اتفاق افتاد و به شكست ايرانيان منجر شد. ⁽³⁾از اين رو در حوادث سال 60ه. ق (در جريان بستن راه‌هاى ورودى كوفه به وسيله عبيدالله) نيز نام برده شده است. بدين‌گونه كه عبيدالله سواران خود را بين خفان، قادسيه، قطقطانه و لعلع جاى داده بود تا ورود و خروج افراد را كنترل كند.

در اين مكان، قيس بن مُسهَر صيداوى فرستاده امام حسين (عليه السلام) به سوى كوفيان توسط حُصَين‌بن‌نُمير دستگير شد. ⁽⁴⁾

چهل و هشت - قَرْيَه اَبي صَلابَه

اين روستا كه نزديك فرات بوده، منتسب به صَلابَةبن مالك بن‌طارق بن عَبْدى است. ⁽¹⁾

چهل و نه - قريه ذي الكفل

يكى از روستاهاى نزديك كوفه كه در شمال شرقى آن واقع است. ⁽²⁾(نقشه‌شماره 3)

پنجاه - قَسّين

يكى از نواحى اطراف كوفه بوده است. ⁽³⁾

پنجاه و يك - قصرالعَدَسيّين

اين قصر در جنوب غربى كوفه و در سر راه كوفه - حيره واقع بوده و منسوب به بنى‌عمّار بن عبدالمسيح است كه به سبب نام مادرشان، عَدَسه به اين نام ناميده شد. اين قصر اولين نقطه آباد عراق بود كه به وسيله سپاهيان اسلام فتح شد. ⁽⁴⁾

پنجاه و دو - قُطْقُطانه

نام مكانى بوده است واقع در شرق كوفه و نجف و در جنوب كربلا (نقشه شماره2) كه در سال 60 - 61ه. ق براى جلوگيرى از ورود امام حسين (عليه السلام) به كوفه به وسيله عبيدالله بن زياد كنترل مى‌شد. ⁽⁵⁾گفته مى‌شود قبل از بنيان كوفه، زندان نُعْمان بن مَنْذَر، پادشاه حيره در اين مكان بوده‌است. ⁽⁶⁾ناحيه «رُهَيمه» در فاصله بيست و چند ميلى شرق قُطْقُطانه قرار داشت. نام اين منطقه هم اكنون «حيافييه» مى‌باشد. ⁽⁷⁾

پنجاه و سه - قَوْرا

يكى از دهستان‌هاى اطراف كوفه بود كه نهر سورا در آن جريان داشت. ⁽¹⁾

پنجاه و چهار - كُوَيفه عمرو (كويفه ابن عُمَر)

اين لغت، تصغير كوفه و به معناى تپه كوچك رملى است كه نزديك كوفه واقع شده بود. بعضى آن را منسوب به عمرو بن قيس از قبيله اَزْد مى‌دانند كه خسرو پرويز آن را در مقابل پذيرايى به وى بخشيد. همچنين بعضى آن را منسوب به عبدالله بن عمربن خطاب مى‌دانند كه پس از كشتن دختر ابولؤلؤ وهرمزان به آن پناهنده شد. ⁽²⁾

البته بدين ترتيب، صحيح آن است كه فرزند عمر را عبيدالله بدانيم نه عبدالله؛ زيرا عبيدالله بود كه در اثر خشمى كه از ضربت خوردن پدرش به او دست داده بود، اقدام به آن جنايات كرد.

پنجاه و پنج - لِسان

لسان به معناى زبان، نام عمومى بخش وسيعى از بيابان‌هاى بين النهرين (دجله و فرات) بوده كه همچون زبان، داخل در سبزه‌زارهاى اطراف فرات شده بود. سرزمين كوفه در بخشى از اين ناحيه بنا شد و پس از آن، بخش جنوبى كوفه را لسان ناميدند. ⁽³⁾

پنجاه و شش - لَعْلَع

يكى از منازل بين كوفه و بصره و در جنوب كوفه كه تا بصره 160 ميل و تا كوفه 165 ميل راه فاصله داشته است. ⁽⁴⁾از اين ناحيه در جريان بسته شدن راه‌هاى ورودى كوفه به وسيله عبيدالله بن زياد، نام برده شده است. ⁽⁵⁾

پنجاه و هفت - مَلَح

يكى از نواحى اطراف كوفه بوده است. ⁽¹⁾

پنجاه و هشت - مِلْطاط

ملطاط در لغت به معناى راه كنار درياست. ملطاط كوفه بخشى از لسان بوده كه در جنوب كوفه واقع شده بود. ⁽²⁾

پنجاه و نه - نَجَف

نجف در لغت به معناى مكانى بلند است كه آب به آن جارى نشود يا نرسد و اصطلاحاً به منطقه بيابانى واقع در غرب كوفه گفته مى‌شد (نقشه‌هاى شماره1 - 5) كه سطح آن بلندتر از سطح كوفه بوده و براى كوفه، نقش «بند آب» يا «سيل بند» را ايفا مى‌كرد. ⁽³⁾فاصله آن از كوفه بر اساس اقوال مختلف، شش كيلومتر (يك فرسخ) ⁽⁴⁾، ده كيلومتر ⁽⁵⁾، دوازده كيلومتر (شش ميل) ⁽⁶⁾، و شانزده كيلومتر ⁽⁷⁾ذكر شده است. اهميت نجف در زمان هارون الرشيد و هنگام كشف قبر حضرت على (عليه السلام) آشكار شد و بعدها به شهرى تبديل شد و كوفه را تحت الشعاع خود قرار داد. ⁽⁸⁾

شصت - نُخَيْلَه

مكانى بوده است در شمال غربى كوفه در فاصله دو فرسخى آن و در سر راه كوفه-كربلا (نقشه شماره2) كه در زمان حضرت على (عليه السلام) و بعد از

آن به عنوان اردوگاه لشكر از آن استفاده مى‌شد. ⁽¹⁾هم‌اكنون به آن عباسيه مى‌گويند. ⁽²⁾

شصت و يك - نَشاسْتَج

نام يكى از نواحى و كشت‌زارهاى بزرگ اطراف كوفه كه طلحة بن عبيدالله، صحابى معروف پيامبر اكرم (صلى الله عليه و آله) و يكى از رؤساى ناكثين در جنگ جمل، مدتى مالكيت آن را داشت. او اين منطقه را از اهل كوفه در مقابل زمين‌هايى كه در خيبر داشت، خريده بود. طلحه از اين منطقه، درآمد فراوانى به دست مى‌آورد و به سبب بذل و بخشش تعدادى از آن، به جود و سخاوت معروف شده‌بود. ⁽³⁾

شصت و دو - نُعْماباذ

همان فارسى نُعْمَ آباد است. نُعْمَ، نام كنيزك نعمان بوده است. همچنين اين نام، نام روستايى در اطراف كوفه بوده است. ⁽⁴⁾

شصت و سه - وادِي السِّباع

سباع به معناى درندگان مى‌باشد. اين وادى دراطراف كوفه واقع بوده و دليل نامگذارى آن، اين بوده است كه زنى از «بنى‌تغلب» در آنجا زندگى مى‌كرد كه نام فرزندان پسر خود را به نام درندگانى، مانند گرگ، شير، ببر، روباه، كرگدن و. . . گذاشته بود. ⁽⁵⁾

١٠. باغ‌ها‌ى كوفه

قبلاً يادآور شديم كه ناحيه شرقى كوفه به علت هم‌جوارى با رود فرات، باغ‌ها و نخلستان‌هاى فراوانى را در خود جاى داده بود و اين باغ‌ها از شرق تا شمال

شرقى كوفه را دربرگرفته بودند. ⁽¹⁾به اين منطقه ممتد از شرق تا شمال، اصطلاحاً «سَوادُ الكوفه» گفته مى‌شد ⁽²⁾زيرا به سبب فراوانى نخلستان‌ها، بوستان‌ها، باغ‌ها و كشت‌زارهاى اين منطقه، رنگ سبز اين منطقه از دور به شكل سياه به نظر مى‌آمد. البته بايد يادآور شد كه اصطلاح «سواد الكوفه» با «سواد العراق» بسيار متفاوت است؛ زيرا دومى محدوده بسيار وسيعى را كه كوفه و بصره جزئى از آن بود، شامل مى‌شد، چنان‌كه در بعضى از كتاب‌ها طول آن از موصل تا عَبّادان و عرض آن از عُذَيب در اطراف كوفه تا حُلوان كه مساحت 160 فرسخ را شامل مى‌شد، تعيين شده است. ⁽³⁾اَحنف بن قيس بصرى يكى از ياران حضرت على (عليه السلام) ، كه در زمان مورد بحث ما مى‌زيسته است، هنگام ذكر فضايل كوفه از باغ‌هاى در هم‌پيچيده شده نام مى‌برد. ⁽⁴⁾

در ديرهاى اطراف كوفه كه محل عبادت و زندگى راهبان مسيحى بود، باغ‌هاى فراوانى وجود داشت كه بعضى اوقات ميوه‌هاى آنها به كوفه صادر مى‌شد. همچنين گفته شده كه بوستان‌هايى براى پرورش انواع گل‌ها در اين ديرها ايجاد شده بود. ⁽⁵⁾

گفتنى است كه كثرت و فراوانى باغ‌هاى كوفه به قدرى بود كه در زمان حكومت مغيرة بن شعبه بر كوفه (41 - 50ه. ق) ، مقدار محصولات كوفه از باغ‌هاى كوفه به مراتب بيشتر از غلات كوفه‌بود. ⁽⁶⁾آبيارى همه باغ‌ها به وسيله نهرها و جوى‌هاى منشعب شده از فرات صورت مى‌گرفت.

اما با اين اوصاف، تاريخ به جز يك مورد، آن هم «بوستان زائده ثقفى» نام ديگر باغ‌هاى كوفه را در خود ضبط نكرده است. بوستان زائده، متعلق به زائدة بن قدامة ثقفى از قبيله ثَقيف بود كه در محدوده سهم اين قبيله و در منتهى اليه شمال شرقى

كوفه و در شمال غربى ناحيه سَبْخَه قرار داشت و با فرات فاصله چندانى نداشت. (نقشه شماره 7)

زائدة بن قدامه يكى از اشراف كوفه بود كه در سال 66ه. ق و در زمان نهضت مختار بدو پيوست. ⁽¹⁾

١١. دروازه‌ها‌ى كوفه

وجود دروازه در يك شهر، متفرّع بر وجود سور، قلعه و ديوار شهر است؛ بدين‌ترتيب كه هرگاه دور شهرى ديوار بنا كنند، ناگزير براى ورود و خروج، دروازه‌هايى تعبيه مى‌نمايند. اما از آنجا كه كوفه در آغاز به عنوان يك شهر پادگانى (مُعَسكر) و مركزى براى فرماندهى عمليات در ايران بنا شده بود و اصولاً دفاعى بودن شهر به مخيله طراحان اوليه شهر خطور نمى‌كرد، سور و ديوارى براى آن بنا ننمودند و بنابراين، دروازه‌اى نيز نداشت. خاطر نشان مى‌شود كه دروازه كوفه اولين بار در سال 155ه. ق و در زمان منصور خليفه عباسى ساخته شد.

١٢. ديرها‌ى كوفه (ديارات كوفه)

اشاره

اصل لغت «دير» از «دار» به معناى خانه گرفته شده است و اصطلاحاً به صومعه‌هايى گفته مى‌شود كه در كوه‌ها و صحراها و دور از مردم بنا شده و راهبان مسيحى در آن به عبادت مى‌پردازند. ⁽²⁾لغات «ديرانى» يا «دَيار» براى راهبان مرد و «ديريه» و «ديرانيه» براى زن‌هاى راهبه به‌كار برده مى‌شد. ⁽³⁾به سبب نفوذ مسيحيت در عراق قبل از اسلام در اين منطقه، ديرهاى فراوانى وجود داشت كه تعداد زيادى از آنها در اطراف شهر حيره بنا شده بود و بعدها كه شهر كوفه در كنار شهر حيره

بنا شد، اين ديرها در كنار آن واقع شد. بين دير و كليسا تفاوت‌هايى وجود دارد. براى مثال، دير در بيرون شهر بنا مى‌شود، اما كليسا معمولاً در داخل شهر ساخته مى‌شود. ⁽¹⁾همچنين كليسا محل برگزارى نيايش همه مسيحيان است، اما دير براى عبادت راهبان و عابدان مسيحى ساخته مى‌شود. ⁽²⁾

اولين چيزى كه براى افراد بيرون از دير جلب توجه مى‌كند، قبّه و گنبد و بارگاهى است كه بر فراز دير بنا شده است. از اين رو، ديرهاى حيره به سبب گنبد و بارگاه‌هاى زيبايى كه براى آنها ساخته مى‌شد، مشهور بود و از مسافت دور، نظر ناظران را جلب مى‌كرد و هنگامى كه نزديك‌تر مى‌شدند و به كنار دير مى‌رسيدند، ديوارهاى بلند دير كه گاهى به صد ذراع (حدود پنجاه متر) مى‌رسيد، شگفتى آنها را بيشتر برمى‌انگيخت؛ ديوارهايى كه به منظور محفوظ ماندن دير از شر دزدها وغارت‌گران بنا شده بود و وسيله دفاعى مناسبى براى جلوگيرى از حمله بيگانگان به شمار مى‌رفت. معمولاً درهاى دير از آهن ساخته و به وسيله مأموران باز و بسته مى‌شد. در مواقع عادى، درِ دير براى همگان و به خصوص مسافران بيابان‌ها باز بود و مسافران احياناً به داخل دير رفته و از آنها پذيرايى مى‌شد. در بعضى ديرها مكانى خاص براى پذيرايى از ميهمانان و مسافران مهيا شده بود كه در آنجا با انواع ميوه‌ها، غذاها و شراب‌هاى مست‌كننده از آنان پذيرايى مى‌كردند. ⁽³⁾

پس از تأسيس كوفه، مسيحيان از ديرهاى اطراف كوفه به عنوان وسيله‌اى مناسب براى تهاجم فرهنگى عليه مسلمانان استفاده مى‌نمودند؛ بدين ترتيب كه از جوانان عياش بى‌بندوبار و خوش‌گذران كوفه در اين ديرها به بهترين وجه پذيرايى مى‌نمودند و بدين وسيله افراد سست ايمان مسلمان را به سوى خود جذب

مى‌كردند. هنگامى كه حضرت على (عليه السلام) وارد كوفه شد و از اين ماجرا آگاه گرديد، دستور به آتش كشيدن بعضى از اين مكان‌ها را داد. ⁽¹⁾

در قرن‌هاى بعدى بسيار اتفاق مى‌افتاد كه بعضى از مسلمانان سست عقيده كه از شهر و ديار خود به قصد انجام اعمال حج خارج شده بودند، در سر راه خود به يكى از ديرهاى خارج كوفه برخورد نموده و پس از پذيرايى مفصلى كه از آنها مى‌شد، از قصد خود منصرف شده و تا پايان مراسم حج و رجوع قافله در آنجا مانده و سپس با قافله باز گشته از حج، به ديار خود باز مى‌گشتند، حتى بعضى از آنها به اين عمل خود افتخار نموده و اشعارى در اين باره مى‌سرودند. ⁽²⁾

ساختمان داخلى دير اتاق‌هايى مخصوص عبادت راهبان داشت كه به آن «فلايه» مى‌گفتند. نيز اتاق‌هاى غذاخورى، اتاق‌هاى حفظ امانات و هدايا و اتاق‌هايى كه به عنوان كتابخانه از آنها استفاده مى‌شد و در آن كتاب‌هاى مذهبى، فلسفى، زندگى‌نامه شهيدان مسيحيت و قديسين، ادبى، شعر و كتاب‌هايى در باره چگونگى سير و سلوك و. . . نگهدارى مى‌شد. همچنين در ديرها اتاق‌هايى براى شراب‌سازى پيش‌بينى شده بود كه در مقايسه با كوچكى و بزرگى اتاق‌هاى داخل آن از تعداد ده تا صد اتاق در نوسان بود.

ديرها معمولاً در جايى بنا مى‌شد كه دسترسى به آب آسان باشد. و اگر ديرى در بالاى كوه‌ها بنا مى‌كردند به وسيله ساختن حوض‌هاى بزرگ و نيز جارى ساختن چشمه‌ها، آب مورد نياز خود را تأمين مى‌نمودند. در ديرهاى صحرايى نيز معمولاً به وسيله حفر چاه به آب دسترسى پيدا مى‌كردند. ⁽³⁾اما ديرهاى اطراف كوفه از آنجا كه به رودخانه فرات نزديك بوده آب مورد نياز آنها را به وسيله جارى ساختن نهرهايى از كوفه به داخل دير تأمين مى‌نمودند و در پرتو همين نهرها بود

كه باغ‌هاى انگور و بوستان‌ها و سبزه‌زارهايى در داخل دير به وجود آوردند كه ضمن بخشيدن منظره‌اى زيبا به دير، بخشى از مايحتاج دير را تأمين نموده و در مواردى كه ثمرات آن مازاد بر مصرف ساكنان دير بود براى تهيه بقيه مايحتاج خود از آن بهره مى‌بردند.

در كتاب‌هاى مختلف جغرافيايى و نيز منابعى كه در باره ديارات نوشته شده، از بسيارى از ديرهاى واقع در اطراف و اكناف عراق ياد شده است كه در اينجا فقط به برخى از آنها پرداخته مى‌شود كه نزديك كوفه واقع شده بود و از ذكر ديرهاى اطراف حيره كه ربطى به كوفه نداشته، خوددارى مى‌شود.

الف) ديارات الأساقف

اساقف جمع اُسْقف به معناى كشيش مسيحى است. بنابراين، ديارات الأساقف ⁽¹⁾مجموعه چند دير بوده كه در غرب كوفه در منطقه نجف و نزديك حيره قرار داشته و از قبّه‌ها و صخرهايى تشكيل شده بود. نهرى به نام نهر غدير از ميان اين ديرها عبور مى‌كرد. در طرف راست اين ديارات، قصر ابى‌الخصيب و در طرف چپ آن، منطقه سدير قرار داشت. ⁽²⁾

ب) دير اَعْوَر

اين دير در غرب كوفه قرار داشته و منسوب به مردى از قبيله اياد به نام اعور از تيره «بنى‌حُذافَه» بوده است. ⁽³⁾

ج) دير الجَماجِم

اين دير در فاصله هفت فرسخى غرب و جنوب غربى كوفه و در سر راه كوفه-بصره قرار داشته است. در باره وجه تسميه آن دلايل زير گفته شده است:

يك- جماجم جمع جُمْجَمه به معناى كاسه‌هاى چوبى است و چون در اين منطقه، كاسه‌هاى چوبى مى‌ساختند، به آن «دير جماجم» گفتند.

دو- جُمجمه به معناى چاهى است كه در شوره‌زار حفر مى‌شود و چون در اين مكان شوره‌زار، چاه‌هايى حفر شده بود، به اين اسم موصوف شد.

سه- جُمجمه به معناى جمجمه انسان است و چون در اين مكان، جمجمه انسان‌هايى نصب يا دفن شده‌بود، با اين نام خوانده شد.

بعضى اين جمجمه‌ها را از آن ايرانيانى مى‌دانند كه به وسيله گروهى از قبيله اياد كشته شده و سرهايشان در اين دير نصب شده بود. همچنين بعضى گفته‌اند كه شاه ايران بعد از ديدن سرهاى كشتگان ايرانى دستور بناى ديرى در اين مكان را صادر كرد. عده‌اى نيز گفته‌اند كه اين كشتگان مربوط به كسانى است كه در جنگ بين قبيله اياد و بنى‌فهد كشته شده و در اين مكان دفن شدند، آن‌گاه بعدها هرگاه مردم قطعه‌اى از زمين را در اين منطقه حفر مى‌كردند، جمجمه‌اى بيرون مى‌آمد. به همين دليل اين مكان را «دير جماجم» ناميدند.

در زمان حكومت امويان جنگ سختى در اين منطقه بين حجاج بن يوسف ثقفى و عبدالرحمان بن محمد بن اشعث در سال 8ه. ق درگرفت كه به شكست و فرار عبدالرحمان انجاميد. ⁽¹⁾

د) دير حُرْمه

د) دير حُرْمه ⁽²⁾

ه) دير حِنَّه

اين دير كه در غرب كوفه، در ناحيه «اُكَيراح» و بين كوفه و حيره قرار داشت، در زمان پادشاهى «مناذره» در حيره به وسيله قومى به نام «بنو ساطع» ساخته شده

بود. ابوالفرج اصفهانى از دو دير با اين نام ياد مى‌كند و دومى را در حيره دانسته و ساختمان آن را به بنوساطع نسبت مى‌دهد. ⁽¹⁾

و) دير زُراره

ظاهراً اين دير نزديك روستاى زراره و بين جسر (پُل) كوفه و حمام اعين قرار داشت. اين دير مكانى خوش آب و هوا بود و شراب فراوانى در آن به عمل مى‌آمد، از اين رو، جوانان خوش‌گذران كوفه را به خود جذب مى‌نمود. شايد آتش‌زدن روستاى زراره به وسيله حضرت على (عليه السلام) به همين علت بوده است. ⁽²⁾

ز) دير سِرجِس (سرجيس)

اين دير در طيزناباذ در مكانى خوش آب و هوا و در سر راه كوفه - مكه قرار داشته است. (نقشه شماره2) و نخلستان‌ها، باغ‌ها، انگورستان‌هاى فراوانى داشته و در آن مكان شراب نابى به عمل مى‌آمده است. همين نكته باعث جذب كوفيان و مردم ديگر به اين مكان بوده است. بعدها اين دير به معمرة بن نُواس مشهور شد. ⁽³⁾

ح) دير سلسله

ح) دير سلسله ⁽⁴⁾

ط) دير السَّوا

سوا نام زنى از «بنى‌حذيفه» بوده كه دير را بنا كرد. اين دير بين كوفه و حيره و در غرب كوفه قرار داشت. ⁽⁵⁾

ي) دير الشّاء

اين دير در شمال كوفه و در فاصله چهار ميلى «نُخَيله» قرار داشته است. ⁽¹⁾

ك) دير قُرَّه

اين دير روبه‌روى ديرالجماجم و دورتر از كوفه قرار داشته است. در جنگى كه در سال 82ه. ق بين حجاج و عبدالرحمان بن محمد بن اشعث رخ داد، عبدالرحمان در ديرالجماجم موضع گرفته و حجاج سنگر خود را دير قُرَّه قرار داده بود. اين دير به وسيله شخصى به نام قُرّه از قبيله لَخم در زمان پادشاهى مُنْذَر بنا شده بود. دير جماجم بين اين دير و كوفه فاصله مى‌انداخت. ⁽²⁾

ل) دير كعب

اين دير از آنِ كعب نامى از قبيله اياد بوده است. ⁽³⁾

م) دير مَرْعَبْدا

اين دير در «اُكَيراح» قرار داشته و منسوب به يكى از نزديكان پادشاه حيره به نام مَرْ عَبدا بن حنيف بن وَضّاح لخيانى بوده است. نام ديگر اين دير، «دير ابن‌وَضّاح» است. ⁽⁴⁾

ن) دير هند الصغري

اين دير بين كوفه و حيره در مكانى خوش آب و هوا قرار داشته و به وسيله هند صغرا، دختر نعمان بن منذر بنا شده است.

داستان بناى اين دير از اين قرار بود كه پادشاه ايران بر نعمان غضب كرد و او را زندانى نمود. هندصغرا، نذر نمود كه اگر اين غضب برطرف شود، ديرى بنا كند

و تا آخر عمر در آن به عبادت بپردازد. حاجت او بر آورده شد و او به نذر خود وفا كرد. خالد بن وليد هنگام فتح حيره در اين دير با هند صغرا ملاقات كرد. مغيرةبن شعبه در سال‌هاى آخر عمر خود از هند خواستگارى نمود تا به همسرى دختر نعمان افتخار نمايد، اما هند او را ردنمود.

بعضى از جوانان كوفه براى تفريح به اين دير رفته و به خوش‌گذرانى و نوشيدن شراب مى‌پرداختند. گفته شده است كه به دستور نُعمان بن مُنْذَر پدر هند، پانصد قنديل (چراغدان، شمعدان) طلا و نقره در سقف ساختمان اين دير آويخته بودند و هنگام اعياد مسيحى فضاى آن را به وسيله گل سوسن، عود هندى، عنبر، گل‌هاى خوشبو و خوشبوكننده‌هاى ديگر خوشبو مى‌نمودند. ⁽¹⁾اين دير بعدها در ناحيه شمال شرقى كوفه واقع شد. (نقشه شماره7)

س) دير هند الكبري

اين دير در غرب كوفه و نزديك نجف قرار داشت و آن را هند با كنيه اُم‌عمرو، دختر حارث بن عمرو كِندى بنا نموده بود. در بالاى سردر اين دير كتيبه‌اى نصب شده بود كه تاريخ ساخت و مشخصات ديگر دير در آن درج شده بود. تاريخ بناى اين دير زمان پادشاهى خسرو انوشيروان بوده است. ⁽²⁾

فصل دوم: شهرساز‌ى و معمار‌ى كوفه

اشاره

مقدمه

كوفه دومين شهر اسلامى است كه پس از بنيان بصره در سال 14ه. ق شالوده آن پى‌ريزى‌شد. ⁽¹⁾نقشه‌كشى اين شهر پس از كوچ قبايل مختلف عربِ پيروز در جنگ و نيز ايرانيان پيوسته به آنها، از مدائن، در سال 17ه. ق انجام گرفت. ⁽²⁾اين كوچ به سبب ناسازگارى آب و هواى مدائن با طبع اعراب صورت پذيرفت.

قبايل ساكن كوفه به دو گروه بزرگ قبايل قحطانى و عدنانى تقسيم مى‌شدند. قبايل قحطانى متشكل از قبايل ساكن در يمن بودند كه اصطلاحاً به آنها «يمنى‌ها» مى‌گفتند. قبايل عدنانى، قبايل مختلف سرزمين حجاز و نيز بعضى از قبايل، مانند تغلب را كه قبل از ظهور اسلام در سرزمين عراق مستقر شده بودند، شامل مى‌شد. ⁽³⁾

ايرانيان ملحق شده به اعراب نيز گروه چهار هزار نفرى بودند كه در آستانه جنگ قادسيه سال 14ه. ق به سپاه سعد بن ابى‌وقاص پيوسته و همراه آن سپاه به نبرد با سپاه يزدگرد مشغول شده بودند و به آنها اصطلاحاً «حمراء» يا «حَمْراء ديلم» مى‌گفتند؛ زيرا نام رئيس آنان ديلم بود. ⁽⁴⁾

پس از تأسيس كوفه و رشد آن، سيل مهاجرت از نقاط مختلف مملكت اسلامى به آن سرازير شد و در تركيب جمعيت و نيز سهم قبايل و گروه‌هاى مختلف از شهر كوفه، تغييراتى پديد آمد.

نقشه‌كشى و تقسيم شهر كوفه كه اصطلاحاً به آن «تخطيط» مى‌گويند، از مركز شهر آغاز و سپس شامل اطراف شد؛ بدين ترتيب كه ابتدا نقشه مسجد جامع در مركز شهر طرح گرديد و سپس ميدان شهر ترسيم شد كه قصر، مسجد، بازارها و مكان‌هاى ديگر در آن قرار داشت و پس از آن، زمين‌هاى اطراف، ميان قبايل و گروه‌هاى مختلف تقسيم شد. ⁽¹⁾

١. خانه‌ها

الف) سبك و سياق خانه‌ساز‌ى

يك - شكل ظاهر‌ى، تعداد اتاق‌ها و وضعيت داخلى خانه‌ها

شكل ظاهرى خانه‌هاى كوفه در زمان مورد بحث ما، يعنى از 17-61ه. ق مراحل مختلفى داشته است. در سال 17ه. ق و هنگام تخطيط، افراد قبايل مختلف كه عمدتاً از قبايل چادرنشين بودند، چادرهاى خود را كه هميشه همراه خود داشتند، در محل سهم خود برپا نمودند و بدين ترتيب، شهرى مملو از چادرها تشكيل شد. ⁽²⁾

برپا كردن چادر در صحرا و بيابان وسيع با برپا نمودن آن در قطعه زمينى محدود كه در اثر تراكم جمعيت، چادرهاى متعددى را در خود جاى داده بود، بسيار متفاوت مى‌نمود، ازاين‌رو اعراب كه مرحله تازه‌اى از حيات اجتماعى خود را تجربه مى‌كردند و قصد داشتند از كوچ‌روى و صحراگردى، به

شهرنشينى روى آورند، از عُمر بن خطّاب خواستند تا به آنها اجازه دهد براى خود خانه بنا كنند. ⁽¹⁾

عمر كه از يك سو شهرنشينى اعراب و دلبستگى آنها را به زمين، مخالف روحيه جنگى مى‌دانست و از سوى ديگر، قصد آماده نگه‌داشتن لشكر براى ادامه فتوحات داشت، ابتدا با اين امر مخالف بود، اما بالاخره با اكراه و بى‌ميلى و به سبب مخالفت نكردن با كوفيان، به آنها اجازه داد كه خانه‌هاى خود را با نى‌هاى اطراف فرات بنا كنند. بدين ترتيب، اولين خانه‌ها در كوفه بنا شد و به اين خانه‌هاى از نى ساخته شده، اصطلاحاً «عريش» مى‌گفتند.

پس از مدت كوتاهى، آتش‌سوزى مهيبى در كوفه رخ داد و به علت قابل اشتعال بودن نى‌ها، آتش خيلى زود منطقه وسيعى را فراگرفت و تعداد هشتاد خانه در اين آتش‌سوزى به كلى سوخت. پس از اين آتش‌سوزى، مردم كوفه از عمر خواستند تا اجازه دهد كه خانه‌هاى خود را با خشت بنا كنند. عمر به شرط آنكه هر خانه بيشتر از سه اتاق نداشته باشد و مردم خانه‌هاى خود را مرتفع و چند طبقه نسازند ⁽²⁾، به آنها اجازه داد. بنابراين مى‌توانيم چنين تصور كنيم كه خانه‌هاى اوليه مردم كوفه، خانه‌هاى يك طبقه با سه اتاق بوده و اين‌گونه خانه‌سازى در طول مدت خلافت عمر، يعنى تا سال 23ه. ق رايج بوده‌است.

با آغاز زمامدارى عثمان و برداشته شدن تضييقات و محدوديت‌هاى زمان عمر و روى آوردن مردم به تجملات، شكل خانه‌ها مى‌بايست تفاوت فراوانى با خانه‌هاى زمان عمر مى‌كرد، به خصوص كه مردم كوفه ثروت‌هاى فراوانى از راه عطاء ⁽³⁾و سهم خود در فتوحات به دست آورده بودند. البته شكل خانه‌ها در اين زمان، تغيير عمده‌اى نكرد؛ زيرا اين خانه‌ها در زمينى محدود بنا شده و امكان تغيير

كلى در آن نبود، مگر اينكه چنين تصور نماييم كه مردم طبقه‌هايى بر خانه‌هاى خود افزوده باشند.

اما در مورد خانه‌هاى تازه بنا شده در خارج از محدوده تخطيط، يعنى در اطراف شهر و در مركز و ميدان شهر كه جزء تخطيط اوليه به حساب ميدان آمده بود، مى‌توان چنين تصوّر كرد كه اين خانه‌ها، وسيع‌تر و زيباتر بنا شده بود. طبق روايتى تاريخى، فاصله بين دو خانه در زمان تخطيط، پنج ذراع (حدود5/2 متر) بود كه البته بعدها با بيشتر شدن تراكم جمعيت، ممكن بود، قسمتى از اين مقدار يا همه آن، جزء خانه شود. طبق همين روايت، خانه‌هاى عدنانى‌ها وسيع‌تر از خانه‌هاى قحطانى‌ها (يمنى‌ها) بود؛ زيرا -چنان‌كه گفته شده‌است - عدنانى‌هاى بداخلاق، حاضر نبودند خويشان خود را كه به كوفه مهاجرت مى‌كردند، در ميان خود و سهم خود و خانه خود جاى دهند، ازاين‌رو تقريباً همان سهمى را كه در تخطيط اوليه به دست آورده بودند، داشتند. اما يمنى‌ها خويشان مهاجر خود را در ميان خانه‌هاى خود جاى مى‌دادند، بلكه بخشى از خانه يا زمين خود را به آنها واگذار مى‌نمودند، ازاين‌رو خانه‌هاى آنان كوچك‌تر بود. ⁽¹⁾

در ميان روايات تاريخى و جغرافيايى، كمتر روايتى مى‌توان يافت كه خصوصيات خانه‌هاى كوفيان را در زمان مورد بحث ما بيان كرده باشد، با اين حال مى‌توان از لابه‌لاى روايات تاريخى مطالب زير را استنباط كرد:

اولاً: اينكه خانه‌هاى كوفه در آن زمان در داشته است و مانند خانه‌هاى مكه در صدر اسلام و پس از آن تا زمان عمر نبوده كه بدون در بودند.

ثانياً: جنس درِ خانه‌ها از آهن نبوده است؛ زيرا تكه‌اى از آهن چنان برجسته بوده كه در روايت ذكر شده است و اگر همه در از آهن بود، ديگر اشاره به تكه آهن لزومى نداشت. علاوه بر اين، با توجه به معمول بودن استفاده از چوب در آن زمان كه در درهاى دارالاماره و مساجد به كار مى‌رفت، به نظر مى‌رسد كه جنس درِ خانه‌ها نيز از چوب بوده باشد. مسعودى در اين باره مى‌گويد: «جنس درها از تنه درخت خرما بود» . ⁽¹⁾

ثالثاً: اين تكه آهن در جايى از در واقع شده بود كه پيراهن خارج شونده به آن گير مى‌كرد. بنابراين چنين نتيجه‌گيرى مى‌شود كه محل وقوع آن، مانند دستگيره‌هاى امروزى در وسط و در كنار آن واقع شده بود. شايد هم بتوان چنين نتيجه گرفت كه اين تكه آهن يا خود به عنوان «كوبه» مورد استفاده قرار مى‌گرفته و يا در قسمتى از كوبه در واقع شده بود. بالاخره در روايت مسعودى چنين آمده است كه حضرت (عليه السلام) براى رها كردن پيراهن خود، در را كنده و در گوشه‌اى نهاد و آن‌گاه پيراهن خود را رها كرد. از اينجا مى‌توان نتيجه گرفت كه درِ خانه‌ها به راحتى كنده مى‌شد. ⁽²⁾

اولاً: خانه‌هاى كوفه همگى ناودان داشته و آب ناودان آنها به كوچه مى‌ريخته است؛ زيرا اين نقل كه در صدد بيان يك استثناست مى‌گويد، شريح ناودان خانه‌اش را طورى ساخته بود كه آب آن به داخل خانه بريزد.

ثانياً: درِ خانه‌هاى مردم كوفه قفل و كليد داشته است.

اولاً: ناودان آن‌قدر عريض بوده كه كودك خردسالى روى آن جاى مى‌گرفت.

ثانياً: آب ناودان به كوچه مى‌ريخته است؛ زيرا مردم در كوچه تماشا مى‌كردند.

ثالثاً: پشت‌بام خانه متصل به كوچه بوده است، حال يا زير اين پشت‌بام اتاقى بنا شده بود و يا زير آن، دالان خانه واقع شده بود، چنان‌كه در بعضى از نقل‌هاى تاريخى سخن از دالان به ميان آمده است.

قصد رساندن آب به او داشت، هنگام عبور، مسلم را مشاهده كرد كه مخفى شده است. ⁽¹⁾بنابراين، چنين نتيجه مى‌گيريم كه پستوى اين اتاق به اتاق ديگر راه داشته است.

همانا اميرالمؤمنين (عليه السلام) هنگامى كه اراده قضاى حاجت داشت، بر درِ مَذْهَب (مستراح) مى‌ايستاد و به طرف راست و چپ خود، رو به دو فرشته مراقب مى‌كرد و مى‌فرمود: از من دور شويد، به شما قول مى‌دهم تا هنگام خروج از اين مكان، كارى كه احتياج به نوشتن شما داشته باشد، انجام ندهم. ⁽³⁾

از اين روايت امور زير استفاده مى‌شود:

اولاً: يكى از الفاظ رايج براى مستراح، لفظ مَذْهَب (محل رفتن) بوده است.

ثانياً: ساختن مستراح در آن زمان رايج بوده است.

ثالثاً: مستراح، در داشته است.

الفاظ ديگرى كه براى مستراح در روايات به‌كار رفته، عبارت است از:

در حفارى‌هايى كه در نيمه اول قرن بيستم در قصر كوفه صورت گرفته، آبراه‌ها و چاه‌هاى فاضلابى مشاهده شده ⁽⁹⁾كه اگر ساختمان قصر را الگويى براى خانه‌ها بگيريم، مى‌توان به وجود اين چاه‌ها در خانه‌ها نيز پى برد. همچنين به مكان‌هايى برخورد مى‌كنيم كه آنها را با نام «مرافق» ذكر كرده‌اند كه به معناى مستراح و دستشويى و به‌طور خلاصه سرويس خانه مى‌باشد.

اما وسيله شستن در آن زمان، ظرفى بوده كه از دو قطعه پوست روى هم دوخته شده تشكيل مى‌گرديد و به آن «إداوَه» مى‌گفتند. ⁽¹⁰⁾حضرت على (عليه السلام) در جنگ نهروان از اين وسيله هنگام قضاى حاجت استفاده كرده است. ⁽¹¹⁾

دو - نورگيرها

در مورد نورگيرها به روايتى دست يافتيم كه از وجود نورگير و پنجره در طبقه بالاى خانه‌هاى كوفه حكايت دارد. اين روايت كه از قول زيد بن ارقم نقل شده چنين است:

من در اتاق طبقه بالايى خانه خود بودم كه در آن، پنجره‌اى مشرف بر خيابان وجود داشت كه ناگاه اسراى كربلا را همراه با سرهاى شهدا مشاهده كردم و شنيدم كه سر امام حسين (عليه السلام) آيه قرآن تلاوت مى‌كرد. ⁽²⁾

ب) مصالح ساختمانى

چنان‌كه در بخش قبل يادآور شديم، اولين مساكن كوفه خيمه‌ها و چادرهاى كوچك و بزرگ بود كه ساكنان كوفه در سهم خود برپا كردند. اين چادرها از مو، كرك و پشم حيوانات اهلى به دست مى‌آمد و در بعضى مواقع و در زمان‌هاى بعد ثروتمندان چادرهايى از پوست حيوانات تهيه مى‌كردند. بعضى از چادرها نيز از پنبه به عمل مى‌آمد. نام اين چادرها با توجه به ماده به‌كار رفته در آن و حجم آن تفاوت داشت. براى مثال به چادر تهيه شده از پشم، «خَبا» مى‌گفتند و چادر به عمل آمده از مو را «فُسطاط» مى‌ناميدند و نام «بَجاد» را براى چادرى كه از كرك (كرك شتر) درست مى‌شد، انتخاب كرده بودند و به چادر تهيه شده از پنبه، «سُرادِق» ⁽³⁾

مى‌گفتند و به چادرى كه از پوست حيوانات تهيه مى‌شد و فقط ثروتمندان قدرت تهيه آن را داشتند، «طَراف» مى‌گفتند. ⁽¹⁾

نوع ديگر مسكن در كوفه، خانه‌هايى بود كه از نى و حصير درست شده و پوشش سقف آنها از برگ خرما بود. در گزارشى كه از ابن عباس نقل شده، آمده است كه ساكنان كوفه در آغاز، خانه‌هاى خود را از نى مى‌ساختند و هرگاه قصد رفتن به جنگ مى‌نمودند، خانه‌هاى خود را تخريب كرده و صدقه مى‌دادند. ⁽²⁾

به‌هرحال پس از آتش‌سوزى كوفه و سوختن خانه‌هايى كه از نى درست شده بود و اجازه عمر مبنى بر ساختن خانه‌ها از خشت‌خام، ساختن خانه‌هاى خشتى آغاز گرديد. ⁽³⁾خشت اين خانه‌ها در خود شهر كوفه و در صحراها و جبانات (قبرستان‌ها) مختلف آن ساخته مى‌شد، چنان‌كه در باره جبانه «عَزْرَم» -منتسب به شخصى از تيره بنى‌فهد- چنين آمده است كه در آن خشت مى‌زد و خشت‌هايش نامرغوب بود؛ زيرا خاك آن مخلوط با نى و سفال بود و هرگاه آتش‌سوزى رخ مى‌داد، ديوارهاى خشتى اين چنينى در آتش مى‌سوخت. ⁽⁴⁾همچنين نقل شده است كه بعضى از بزرگان كوفه وصيت كرده بودند كه خشت عَزْرَمى در قبر به‌كار نبرند. ⁽⁵⁾از اين نقل تاريخى چنين نتيجه گرفته مى‌شود كه خشت‌هاى ديگر، مرغوب بوده و خشت عَزْرمى به دليل نامرغوبيت، در ميان آنها مشهور شده است.

پس از سپرى شدن دوران عمر و شروع دوران زمامدارى عثمان از سال 26ه. ق ساختن خانه‌هاى آجرى (خشت پخته) آغاز گرديد. گفته شده است اولين كسانى كه خانه‌هاى خود را با آجر بنا كردند، دو تن از صحابه مشهور، يعنى خَبّاب‌بن اَرت و عبدالله بن مسعود بودند كه خانه آنان در مركز شهر قرار داشت. ⁽⁶⁾

بنابراين مى‌توان چنين تصور كرد كه در زمان خلافت حضرت على (عليه السلام) (سال 36-40ه. ق) بيشتر خانه‌هاى كوفه از خشت و تعداد اندكى از آجر بنا شده بود. البته بعضى نيز از وجود كلبه‌هاى نى در زمان آن حضرت خبر داده‌اند. ⁽¹⁾

در زمان حكومت معاويه و در دوران امارت زياد بر كوفه (سال 50 - 53ه. ق) خانه‌هاى آجرى به سرعت افزايش يافت؛ چنان‌كه نقل شده است كه بيشترين خانه‌هاى آجرى را قبيله مُراد و خَزْرَجيان كوفه به خود اختصاص داده بودند. ⁽²⁾درباره ساختمان مسجد در زمان زياد، گفته شده است كه وى در دوران امارت خود دست به بازسازى اساسى مسجد زد و آجر و ستون‌هاى آن را از اهواز آورد. ⁽³⁾

بنابراين، مى‌توان نتيجه گرفت كه در آن زمان هنوز آجرپزى در كوفه صورت نمى‌گرفت و مردم ناچار بودند كه آجر خانه‌هاى خود را از نقاط ديگر، مانند حيره و اهواز تهيه كنند. همچنين با توجه به اهميت روز افزون كوفه و كاهش اهميت حيره و سيل مهاجرت از حيره به كوفه مى‌توان چنين نتيجه‌گيرى كرد كه بعضى از مردم حيره آجر خانه‌هاى متروك خود را از حيره به كوفه انتقال داده و از آنها براى ساختن خانه‌هاى خود در كوفه استفاده مى‌كردند يا آن را به كوفيان ديگر مى‌فروختند. در بعضى از كتاب‌هاى نيز از آجر بين‌النهرين سخن به ميان آمده است. ⁽⁴⁾

در بخش مربوط به مسجد و دارالاماره كيفيت ساخت آجرهاى اين دو مكان را بيان خواهيم كرد كه از آن چنين نتيجه‌گيرى خواهد شد كه در سال 60 و 61ه. ق خانه‌هاى آجرى در كوفه بسيار فراوان بوده به حدى كه با خانه‌هاى خشتى رقابت مى‌نموده است.

ج) خانه‌ها‌ى افراد مشهور و معروف

اشاره

خانه‌هاى افراد مشهور را كه نام آنها در كتاب‌هاى تاريخ و جغرافيا آمده است، مى‌توان به دو بخش خانه‌هاى واقع در مركز شهر و خانه‌هاى واقع در محلات شهر تقسيم كرد.

يك - خانه‌ها‌ى واقع در مركز شهر

اشاره

هنگام تخطيط و نقشه‌كشى شهر، فضايى حدود 23 هكتار مربع در مركز شهر براى ساختن مسجد، دارالاماره، ميدان اصلى شهر و بازارها اختصاص يافت و دور آن خندقى كشيده شد و به دستور عمر هيچ كس حق نداشت در اين محدوده خانه‌اى بنا كند. ⁽¹⁾اما به مرور زمان و در دوره عمر بخش‌هايى از مركز كه هنوز ساخته نشده بود به افراد مختلف واگذار شد؛ افرادى كه عمدتاً از مهاجران تازه‌وارد و از شخصيت‌هاى بزرگ اسلامى در آن زمان بودند. به هر حال، در اين محدوده، حدود سى خانه بنا شد ⁽²⁾كه در اينجا به ذكر بعضى از آنها پرداخته مى‌شود:

اول - خانه حضرت على (عليه السلام)

حضرت على (عليه السلام) روز دوشنبه، 12 رجب سال 36پس از فراغت از جنگ جمل وارد كوفه و با استقبال كوفيان روبه‌رو شد و از او خواستند كه در قصر دارالاماره سكونت گزيند، اما ايشان امتناع نموده و موقتاً در خانه خواهرزاده خود، يعنى جُعْدَه فرزند ام هانى سكونت گزيده و پس از آماده شدن خانه‌اش در رحبه به آن مكان منتقل شدند. ⁽³⁾رحبه، شامل ميدان شهر مى‌شد و در سمت غربى قصر واقع شده بود. ⁽⁴⁾

خانه حضرت على (عليه السلام) در فاصله 85 مترى جنوب غربى مسجد جامع كوفه قرار داشت ⁽¹⁾، به همين دليل ابن‌جُبير و ابن‌بطوطه محل اين خانه را در آخر فضاى مسجد ذكر كرده‌اند. ⁽²⁾پس از سكونت حضرت على (عليه السلام) در رحبه، اين مكان كه قبلاً با نام مطلق «رحبه» از آن ياد مى‌شد، به نام «رحب على (عليه السلام) » مشهور شد. ⁽³⁾

طبق گزارش بعضى از كتاب‌هاى تاريخى، آن حضرت (عليه السلام) در خانه خود، مكانى با عنوان مسجد كه شايد يكى از اتاق‌هاى خانه بوده است، بنا نموده بود. ⁽⁴⁾همچنين چاه حفر شده به وسيله آن حضرت كه با نام «بئر على (عليه السلام) » مشهور شد و هنوز نيز وجود دارد، در اين خانه واقع شده‌بود. ⁽⁵⁾حضرت على (عليه السلام) در اين خانه از دنيا رفت و در همين خانه، مراسم تغسيل و تكفين آن حضرت انجام شد. ⁽⁶⁾

در بعضى از احاديث چنين آمده است كه اين خانه، خانه عبدالله بن هُبَيره مخزومى پسر خواهر حضرت على (عليه السلام) بوده و ايشان به عنوان مهمان وارد آن خانه شده بود. ⁽⁷⁾البته بعيد مى‌نمايد كه حضرت تمام مدت اقامت خود را در اين خانه به عنوان مهمان سپرى كرده باشد، مگر اينكه بگوييم كه عبدالله آن خانه را به حضرت على (عليه السلام) هديه كرده يا فروخته بود. در بعضى از توصيفات كه از وضعيت داخلى خانه حضرت شده است، فرش ايشان را حصيرى كوچك ذكر كرده‌اند. ⁽⁸⁾از بعضى گزارش‌ها چنين برمى‌آيد كه در كنار درِ خانه آن حضرت سكويى ساخته شده بود. ⁽⁹⁾

دوم - خانه جُعْدَه بن هبيره مخزومي

ظاهراً اين خانه نيز در رحبه واقع شده بود؛ زيرا حضرت در بدو ورود فرمود كه من در رحبه سكنا مى‌گزينم، و سپس به اين خانه آمد. ⁽¹⁾

سوم - خانه عبدالله بن مسعود

اين خانه نيز در رحبه واقع شده بود و - چنان‌كه گفتيم - يكى از اولين خانه‌هايى بود كه تمام آن يا بخشى از آن با آجر بنا شده بود. زمين اين خانه را عمر به ابن‌مسعود بخشيد. ⁽²⁾در بعضى از منابع تاريخى چنين آمده است كه اين خانه در قسمت ديوار پشتى مسجد، يعنى در شمال آن واقع شده بود. ⁽³⁾(نقش شماره 7)

چهارم - خانه وليد بن عُقْبه

وليد بن عقبه از سال 26 - 30ه. ق در زمان عثمان عهده‌دار حكومت كوفه بود ⁽⁴⁾، خانه او كه خانه‌اى اشرافى بود، در سمت شرق مسجد و قصر، نزديك محل بازار قرار داشت. هنگامى‌كه حضرت على (عليه السلام) وارد كوفه شد، از ايشان سؤال شد كه شما در كدام‌يك از دو قصر اقامت مى‌گزينيد؟ ⁽⁵⁾حال با توجه به اينكه در منابع جز از يك قصر، آن هم قصر دارالاماره سخن به ميان نيامده است، به نظر مى‌رسد كه قصر دوم همين خانه وليد باشد.

پنجم - خانه عُماره بن عُقْبَه

عماره برادر وليد بود. خانه او نزديك قصر قرار داشت. در روايات تاريخى وارد شده است كه طرفداران مختار در سال 66ه. ق از ديوار قصر كه نزديك خانه عماره واقع شده بود، به وسيله طناب بالا رفتند. ⁽⁶⁾(نقشه شماره 7)

ششم - خانه ابوموسى اشعري

در بعضى از كتاب‌هاى جغرافيايى چنين آمده است كه عمر بن خطاب «نصف آرّى» را به ابوموسى‌اشعرى بخشيد. ⁽¹⁾آرى، محدوده‌اى وسيع در جنوب شرقى مسجد و دارالاماره در مركز شهر و قبل از شروع تخطيطها بوده (نقشه‌هاى شماره 3 - 5) كه در آن اسب‌هاى سپاه (حدود چهار هزار اسب) ، نگهدارى مى‌شد. ⁽²⁾خانه ابوموسى نزديك «درب الروميين» قصر واقع شده بود. ⁽³⁾(نقشه شماره 7)

از آنجا كه نصف آرّى، مكان وسيعى بود، عمر كسان ديگرى را نيز با او شريك كرد.

هفتم - خانه حُذَيفة بن يَمان

عمر نصف ديگر آرّى را به حذيفة بن يمان و افرادى از طايفه «عَبْس» بخشيد. ⁽⁴⁾

هشتم و نهم - خانه سلمان بن ربيعه باهلي و مُسَيّب بن نَجْبَه فَزاريّ

اين دو خانه كه از اقطاعى‌هاى (بخشش‌هاى) عمر بود، در همسايگى خانه ابن‌مسعود قرار داشت. ⁽⁵⁾

دهم - خانه عمرو بن حُرَيث

اين خانه در سمت شرق ديوار مسجد و در همسايگى خانه ابن‌مسعود قرار داشت. عمر زمين آن را به او بخشيده بود. ⁽⁶⁾وى بين سال‌هاى 50 - 53ه. ق در حكومت زياد و بين سال‌هاى 60 -67ه. ق در حكومت عبيدالله بن زياد (كه هر دو

به‌طور هم‌زمان حكومت بصره و كوفه را در اختيار داشتند) از سوى آنها هر سال به مدت شش ماه حكومت كوفه را در اختيار داشت. ميثم تمّار يكى از باوفاترين ياران حضرت على (عليه السلام) ، نزديك اين خانه به دار آويخته شد. آن حضرت اين مطلب را پيش‌گويى كرده و به اوگفته بود. ⁽¹⁾(نقشه شماره 7)

يازدهم - خانه طَلْحة بن عبيدالله

اين خانه نزديك خانه عمرو بن حُرَيث و ابن‌مسعود و كنار مسجد بود كه عمر زمين آن را به طلحه بخشيده بود. ⁽²⁾خاطر نشان مى‌شود طلحه همان كسى است كه يكى از سران اصلى لشكر بصره در جنگ جمل بود.

دوازدهم - خانه خالد بن عرفطه

عُمَر قطعه زمينى در مركز شهر و در شمال مسجد و قصر به خالد بخشيد و او خانه خود را در آن بنانمود. وى يكى از سرداران سپاه سعد بن ابى‌وقاص بود. ⁽³⁾(نقشه شماره7)

سيزدهم - خانه سَعد بن قيس

خانه سعد كه زمين آن اقطاعى از سوى عمر بود، نزديك خانه سلمان بن ربيعه قرار داشت و كوچه كوچكى بين آنها فاصله انداخته بود. ⁽⁴⁾(نقشه‌شماره8)

چهاردهم - خانه ابن‌حكيم

اين خانه در همسايگى خانه عمرو بن حريث قرار داشت. ⁽⁵⁾

پانزدهم - خانه مختار بن ابي‌عُبَيده ثَقَفي

اين خانه در شمال مسجد و نزديك ديوار شمالى آن قرار داشت. مسلم بن عقيل هنگام ورود به كوفه در اين منزل سكنا گزيد. اين خانه بعدها به خانه مُسَيب معروف شد. ⁽¹⁾(نقشه شماره 7)

دو - خانه‌ها‌ى واقع در محله‌ها‌ى شهر

اول - خانه خَبّاب بن اَرَت

اين خانه كه زمين آن از اقطاعى‌هاى عمر به شمار مى‌رفت، در «چهار سوق خُنَيس» (شهارسوج‌خنيس) قرار داشت ⁽²⁾و -چنان‌كه گفته شد- يكى از اولين خانه‌هايى بود كه ورودى يا تمام آن با آجر بنا شده بود. ⁽³⁾

دوم - خانه زيد بن ارْقَم انصاري

اين خانه در محله كِنْده، واقع در جنوب كوفه بود. خانه زيد دو طبقه بود و بالكن آن بر خيابان اشراف داشت. ⁽⁴⁾

سوم - خانه جَرير بن عبدالله بجلي

خانه جرير در محله «بجيله» واقع در غرب كوفه بود. ⁽⁵⁾

چهارم - خانه عدي بن حاتم طائي

خانه او در محله طى واقع در شمال كوفه بود. ⁽⁶⁾

پنجم - خانه خُنَيْس بن سَعد

خانه او نزديك چهار سوق خنيس واقع شده بود و نامگذارى چهار سوق به خنيس به سبب خانه او بوده است. ⁽¹⁾

ششم - خانه هاني بن عُرْوه

او كه از شيوخ و بزرگان قبيله مِذْحَج بود خانه‌اى در ميان زمين‌هاى تيره اَسْلَم، در جنوب غربى كوفه بنا نمود. ⁽²⁾در بخش شكل ظاهرى خانه‌ها يادآور شديم كه هانى خانه‌اى نيز براى زنانش داشت و نيز بعضى از خصوصيات خانه او را شمرديم. هانى از مسلم بن عقيل در اين خانه پذيرايى كرد.

هفتم - خانه اَشْعث بن قيس

او يكى از رؤساى قبيله كِنْده و يكى از ثروتمندترين افراد كوفه بود كه خانه اشرافى خود را در محله كنده، در جنوب كوفه بنا نموده بود. او در سال 42ه. ق از دنيا رفت و در خانه‌اش دفن‌شد. ⁽³⁾

هشتم - خانه قُرظَة بن كَعْب انصاري

خانه او در محله انصار كوفه قرار داشت. ⁽⁴⁾قرظه يكى از اصحاب پيامبر اكرم (صلى الله عليه و آله) بود كه در جنگ احد و جنگ‌هاى ديگر شركت كرد. او يكى از ده نفرى بود كه عمر آنها را همراه عمّار ياسر به كوفه فرستاد. او فاتح رى در سال 23ه. ق بود. حضرت على (عليه السلام) هنگام حركت به سوى بصره براى جنگ جمل او را جانشين خود در كوفه قرار داد.

٢. بازارها

الف) موقعيت بازارها

هنگام تخطيط اوليه كوفه، در محدوده سه هكتارى مركز شهر كه دور آن خندق كشيده شد، محل بازارها نيز تعبيه شد. به نوشته يعقوبى اين محل كه نزديك قصر و مسجد جامع بود، تا خانه وليد و سپس بازار كباب‌پزها (قلاّنين) و آن‌گاه به سوى محله ثقيف و اشجع (در شمال كوفه) امتداد پيدا مى‌كرد. ⁽¹⁾بنابراين اگر بخواهيم آن را بر جهات جغرافيايى تطبيق نماييم بايد بگوييم كه اين محدوده از شرق مسجد جامع و قصر تا شمال اين دو مكان امتداد داشته است ⁽²⁾به عبارت دقيق‌تر، اسواق (بازارها) جبهه شمالى مسجد را احاطه مى‌كرده و به جبهه شرقى مسجد با فاصله كمى از گوشه شمالى قصر مى‌رسيده است. ⁽³⁾در روايات تاريخى چنين آمده است كه سعد بن ابى‌وقاص در قصر از سر و صداى مردم اذيت مى‌شد. ⁽⁴⁾البته آنچه گفته شد بازار بزرگ و اصلى شهر بود و بعدها بازارهاى ديگرى در گوشه و كنار كوفه به وجود آمد. يكى از مهم‌ترين بازارهايى كه در كنار شهر واقع شده بود، كُناسه نام داشت. از آنجا كه از اين بازار به عنوان محل عمومى نيز استفاده مى‌شد، در بخش اماكن عمومى مورد بحث قرار خواهد گرفت. محلى كه در مركز شهر به عنوان بازار ناميده مى‌شد، خود، بازارچه‌هاى كوچك تخصصى را در برمى‌گرفت كه پيشه‌وران هر شغل، در بازار مخصوص به خود مشغول كار مى‌شدند.

ب) وضعيت ظاهر‌ى دكان‌ها

هنگام تخطيط كوفه و پياده كردن نقشه بازارها، عمر بن خطاب فرمانى صادر كرد مبنى بر اينكه زمين بازار نيز مانند زمين مسجد در مالكيت هيچ‌كس قرار

نمى‌گيرد، بلكه هر كس زودتر مكانى را اشغال كرد، نسبت به آن مكان، اولويت دارد تا اينكه از خريد و فروش خود فارغ شده و به خانه خودبرود. ⁽¹⁾به نظر مى‌رسد اين سنت تا زمان امارت خالد بن عبدالله قَسْرى كه از طرف سليمان بن عبدالملك حكومت عراق را بر عهده داشت، ادامه يافته بود. در اين زمان خالد براى بازاريان دكان‌هايى ساخت و اهل هر حرفه را در بازارى مخصوص به خود جاى داد و درآمد بازار را براى سپاه ده هزار نفرى خود در نظر گرفت. ⁽²⁾

در زمان تأسيس بازار (سال 17ه. ق) در كنار آن، مكانى مخصوص براى توقف شتران در نظر گرفته بودند كه به آن «مَناخ» مى‌گفتند. تاجران و مشتريان و بازاريان شتران خود را در اين مكان پارك مى‌نمودند! ! ⁽³⁾

در زمان مورد بحث ما، يعنى از سال 17- 61ه. ق سقف بازار -بدون آنكه تقسيم به دكان‌هاى مختلف شود - يكپارچه به وسيله حصير و بوريا پوشيده شده بود و -چنان‌كه گفته شد- اين دكان‌ها در زمان خالد بن عبدالله و به دستور او ساخته شد. ⁽⁴⁾در بعضى از گزارش‌هاى تاريخى از ستون‌ها و پايه‌هاى بازار (عُمُدالسوق) در زمان مورد بحث ما سخن به ميان آمده است. ⁽⁵⁾

ج) بازارها‌ى تخصصى

اشاره

بعضى بر اين باورند كه بازارهاى تخصصى در زمان خالد بن عبدالله پديد آمد ⁽⁶⁾، اما با مراجعه به روايات تاريخى در مى‌يابيم كه بسيارى از اين بازارها در زمان مورد بحث ما هرچند به صورت اجتماع چند نفر معدود، وجود داشته است. براى

مثال در بعضى از روايات چنين آمده‌است كه حضرت على (عليه السلام) در بازارها مى‌گشت و بازاريان را ارشاد مى‌كرد. برنامه يك روز آن حضرت (عليه السلام) اين‌گونه بوده است: هنگامى كه به بازار شتر فروشان رسيد، فرمود: بفروشيد و سوگند نخوريد، زيرا سوگند كالا را رواج مى‌دهد، اما بركت را از بين مى‌برد. سپس به بازار خرمافروشان رفت و فرمود: اى خرما فروشان، فقرا را غذا دهيد تا كسب و كارتان پيشرفت كند. آن‌گاه در حالى‌كه مسلمانان او را همراهى مى‌كردند، به بازار ماهى‌فروشان رفت و فرمود: نبايد در اين بازار، ماهى كه در آب مرده است، فروخته شود. سپس به بازار كرباسى فروشان رفت و پيراهنى به قيمت سه درهم خريدارى كرد. ⁽¹⁾

در اينجا بازارهاى تخصصى در زمان مورد بحث را با توجه به روايات تاريخى معرفى مى‌نماييم:

يك - بازار شترفروشان (سوق الابِلْ)

طبق گزارش‌هاى موجود، محل اين بازار نزديك خانه پسران ابى‌مُعيط بوده است ⁽²⁾كه به نظر مى‌رسد منظور خانه وليد و برادرش عُماره پسران عقبة بن ابى‌معيط باشد. احتمالاً همين بازار بوده كه در زمان طبرى از آن با عنوان «سوق الجزارين؛ بازار شتركشانسلاّخان) ، ياد شده است و به عنوان محل قتل مسلم مشخص گرديده است. ⁽³⁾با توجه به اينكه محل قتل مسلم نزديك قصر بوده ⁽⁴⁾، مى‌توان نتيجه گرفت كه اين بازار نزديك قصر بوده است.

دو - بازار خرمافروشان (سوق التّمارين)

اين بازار در روايت تاريخى گذشته ذكر شد، و در روايت تاريخى ديگرى موقعيت آن نزديك مسجد تعيين شده است. در اين روايت چنين آمده است كه

هنگام شعله‌ور شدن قيام مسلم در كوفه، ديده‌بانان عبيدالله از سمت بازار خرمافروشان وارد مسجد شده و فرياد بر آوردند كه «ابن‌عقيل» آمد. ⁽¹⁾

اين روايت نشان مى‌دهد كه بازار خرمافروشان چسبيده به مسجد و احتمالاً مكانى بين مسجد و قصر بوده است.

سه - بازار ماهى‌فروشان

از اين بازار در روايت پيشين و نيز در كتاب‌هاى روايى شيعه، در زمان حضرت‌على (عليه السلام) ياد شده ⁽²⁾و مكان آن احتمالاً در مركز شهر بوده است.

چهار - بازار كرباس‌فروشان

چنان‌كه از روايت فوق به دست آمد، در اين بازار انواع لباس خريد و فروش مى‌شده است. مكان آن نيز احتمالاً در مركز شهر بوده است.

پنج - بازار كفش‌فروشان (سوق الحَذّائين)

صاحب كتاب تجارب‌الامم اين بازار را با بازار شتركُشان (سوق الجذّارين) يكى مى‌داند و اين دو را به صورت ترديد، محل قتل مسلم ذكر مى‌كند. ⁽³⁾احتمالاً اين دو عمل، يعنى فروش گوشت شتر و تهيه و فروش كفش در همين بازار صورت مى‌گرفته يا شايد بعدها بازار شتركُشان به بازار كفش‌فروشان تبديل شده است.

شش - بازار اسب‌فروشان (سوق البَراذين)

در اين بازار نوعى از اسب با عنوان «بِرذَوْن» خريد و فروش مى‌شده است. در يك روايت تاريخى چنين آمده است كه شخصى از تيره فَزار قبل از جنگ صفين به حضرت على (عليه السلام) اعتراض كرد و از ترس مردم فرار نمود. مردم در مكانى از بازار

كه در آن برذون خريد و فروش مى‌شد، به او رسيده و او را كشتند و حضرت (عليه السلام) ديه او را از بيت المال قرار داد. ⁽¹⁾از اين روايت چنين به دست مى‌آيد كه اين قسمت از بازار، نزديك مسجد واقع بوده است؛ زيرا به احتمال زياد، اعتراض در مسجد و هنگام سخنرانى حضرت بوده است.

هفت - بازار صيرفى‌ها (رَحْبَةُ الصيارف)

صيرفى‌ها كسانى بودند كه به‌كار تبديل پول‌هاى طلا و نقره (درهم و دينار) و شناسايى انواع نقود و تشخيص نقود تقلّبى از نقود سالم اشتغال داشتند. در روايت تاريخى چنين آمده است كه حضرت على (عليه السلام) ميثم تمّار را به اين مكان آورده و موضع شهادت او را به وى نشان داده است. ⁽²⁾با توجه به اينكه محل به دار آويخته‌شدن و سپس شهادت ميثم، در همسايگى خانه عمرو بن حُرَيث بوده است، مى‌توان محل تقريبى اين بازار را سمت شرق مسجد دانست.

هشت - بازار شمشيرفروشان (صَياقله)

از اين عنوان در يك روايت تاريخى در زمان امارت وليد بن عُقْبه (سال 23-30ه. ق) ياد شده است كه در آن، عبارت «بعض الصَياقله» آمده است. ⁽³⁾صياقله جمع صيقلى و به معناى تيزكنندگان شمشير مى‌باشد كه احياناً به خريد و فروش شمشير نيز مشغول بوده‌اند. گرچه در اين روايت از عنوان «بازار» استفاده نشده است، اما عبارت «بعض‌الصياقله» از اجتماع چند صيقلى در يك مكان، حكايت مى‌كند.

نه - بازار روغن‌فروشان (سوق الزيّاتين)

در يك روايت تاريخى چنين آمده است كه مختار ثقفى در اين بازار به قتل رسيد. با توجه به اينكه محل قتل مختار نزديك قصر بوده ⁽⁴⁾، درمى‌يابيم كه اين مكان

نيز در كنار قصر بوده است. البته عبارت طبرى به گونه‌اى است كه دلالت دارد اين مكان در زمان خود او به اين نام معروف بوده است نه در زمان قتل مختار؛ يعنى در سال 67ه. ق.

بعضى از نويسندگان معاصر اين بازار را مكان فروختن روغن كنجد، غوز پنبه و كتان معرفى نموده و مكان آن را نزديك دارالاماره تعيين كرده‌اند. ⁽¹⁾

ده - بازار صابون‌سازان (اصحاب الصابون)

اين بازار كنار بازار خرما فروشان قرار داشته است ⁽²⁾، اما مطمئناً نمى‌توان وجود آن را در زمان مورد بحث ثابت كرد. ⁽³⁾

يازده - بازار گوسفند (سَوْق الغَنَم)

از اين بازار در ماجراى كشته شدن هانى بن عروه به دستور عبيدالله ياد شده است. ⁽⁴⁾البته سينيون مكان آن را در منتهى‌اليه سهم مِذْحَج (در جنوب غربى كوفه) تعيين كرده است. ⁽⁵⁾بنابراين، اين بازار از مركز شهر، دور بوده است.

دوازده - بازار گربه‌فروشان

سيزده - بازار خريد و فروش مرغ

از اين دو بازار در روايتى تاريخى ياد شده است كه در بخش بعد به آن پرداخته خواهد شد. ⁽⁶⁾

در بسيارى از كتاب‌هاى تاريخى و جغرافيايى به نام بسيارى از بازارهاى تخصصى اشاره شده است كه به نظر مى‌رسد بيشتر يا تمام آنها در زمان خالد بن

عبدالله قسرى و بعد از آن به‌وجود آمده باشد و در زمان مورد بحث ما وجود خارجى نداشته باشد، همچنان‌كه احتمال دارد بعضى از بازارهاى ياد شده نيز چنين‌باشد.

در اينجا براى تكميل بحث، به اين بازارها اشاره مى‌شود:

چهارده - بازار زين‌سازان يا زين‌فروشان (سوق السَرّاجين)

چهارده - بازار زين‌سازان يا زين‌فروشان (سوق السَرّاجين) ⁽¹⁾

پانزده - بازار رفوگرها (سوق الرفّاثين)

امام صادق (عليه السلام) در حديثى به نام اين دو بازار اشاره كرده و از حديث چنين ظاهر مى‌شود كه اين دو بازار نزديك مسجد جامع قرار داشته است. ⁽²⁾

شانزده - بازار انواع گستردنى‌ها مانند فرش، گليم و. . . (اصحاب الأنماط)

اين بازار نزديك خانه وليد در مركز شهر قرار داشته است. ⁽³⁾

هفده - بازار خَزّفروشان (اصحاب الخزّ)

اين بازار نيز نزديك مسجد بوده است. ⁽⁴⁾

هيجده - بازار سويق‌فروشان (قاووت‌فروشان) (سوق السوّاقين)

در فصل هفتم (تغذيه) در باره سويق و معناى آن بحث خواهد شد. ⁽⁵⁾

نوزده - بازار سركه‌فروش‌ها (سوق الخلاّلين)

نوزده - بازار سركه‌فروش‌ها (سوق الخلاّلين) ⁽⁶⁾

بيست - بازار زرگرها (سوق الصاغه)

بيست - بازار زرگرها (سوق الصاغه) ⁽¹⁾

بيست و يك - بازار عطرفروشان (سوق الحَنّاطين)

بيست و يك - بازار عطرفروشان (سوق الحَنّاطين) ⁽²⁾

بيست و دو- بازار آهنگران (سوق الحدّادين)

اين بازار در منتهى‌اليه غرب كوفه قرار داشته است. ⁽³⁾

بيست و سه - بازار گل‌فروشان (باعَة الأزْهار)

بيست و سه - بازار گل‌فروشان (باعَة الأزْهار) ⁽⁴⁾

بيست و چهار - بازار خياطها (سوق الخياطين)

اين بازار نزديك خانه وليد بوده است. ⁽⁵⁾

بيست و پنج - بازار صحّاف‌ها ( سوق الورّاقين)

اين بازار در شمال مسجد جامع واقع بوده است. ⁽⁶⁾

بيست و شش - بازار گازران يا رخت‌شويان (سوق القَصّارين)

اين بازار احتمالاً در جوار بازار خزفروشان يا درون آن قرار داشته است. ⁽⁷⁾

د) نظارت بر بازار

نظارت بر بازار و دقت در رعايت حلال و حرام در بازار و مراقبت دائم از مقياس‌هاى توزين آن زمان كه احتمال كم يا زياد شدن در آن مى‌رفت و نيز مواظبت بر نقود و سكّه‌هاى رايج از جهت مغشوش بودن و خالص بودن، يكى از

وظايف حكومت اسلامى از صدر اسلام به حساب مى‌آمده‌است. ⁽¹⁾گزارش‌هاى تاريخى چندى نيز اين نظارت را در دوران محل بحث ما اثبات مى‌نمايد كه در ذيل به برخى از آنها اشاره مى‌شود:

يك- در بخش قبل، روايتى كه بيانگر نظارت حضرت على (عليه السلام) بر بازارهاى مختلف كوفه بود، ذكر شد.

دو- شخصى به نام ابوسعيد مى‌گويد:

حضرت على (عليه السلام) سوار بر قاطر پيامبرخدا (صلى الله عليه و آله) شد و در حالى‌كه من او را همراهى مى‌كردم به محل ماهى‌فروشان (در بازار) رسيديم. حضرت (عليه السلام) آنان را به دور خود جمع كرد و فرمود: «مى‌دانيد براى چه شما را جمع نمودم؟» گفتند: «خير» . فرمود: «[براى اين شما را جمع نمودم كه به شما بگويم]، از خريد و فروش جِرّيث (نوعى‌مارماهى) و مارماهى و ماهى كه در آب مرده باشد، خوددارى كنيد» . ⁽²⁾

روايتى ديگر نزديك به اين مضمون، نقل شده است كه در آن همراهان آن حضرت، «شرطةالخميس؛ نيروهاى انتظامى» ذكر شده‌اند، در حالى‌كه در دست آن حضرت تازيانه‌اى بوده است. در اين روايت از تنبيه فروشندگان ماهى‌هاى حرام توسط على (عليه السلام) سخن به ميان آمده است. ⁽³⁾

سه- طبق نقلى حضرت على (عليه السلام) در حالى‌كه والى بود، به تنهايى در ميان بازار راه مى‌رفت و اشياى پيدا شده را معرفى مى‌نمود (تا صاحبانش را بيايد) و هرگاه به فروشنده و بقال برخورد مى‌كرد، قرآن را باز نموده (و به عنوان نصيحت) اين آيه را تلاوت مى‌فرمود:

تِلْكَ الدَّارُ الآخِرَةُ نَجْعَلُها لِلَّذِينَ لا يُرِيدُونَ عُلُوًّا فِي الأَرْضِ وَ لا فَساداً وَ الْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ (قصص: 83)

سراى آخرت را براى كسانى قرار مى‌دهيم كه اراده برترى‌طلبى و فساد در روى زمين را نداشته باشند. ⁽¹⁾

چهار- بنابر نقلى ديگر، حضرت على (عليه السلام) در بازارها مى‌گشت و مردم را به تقواى الهى و نيكو معامله كردن سفارش مى‌فرمود و مى‌گفت: «[اى مردم!] پيمانه و ميزان را استيفا نماييد [و كم ندهيد]» . و نيز به قصابان مى‌فرمود: «درون گوشت ندميد [تا وزن آن زياد شود]» . ⁽²⁾

پنج - از قول شريح، قاضى كوفه چنين نقل شده است:

من همراه حضرت على (عليه السلام) در حالى‌كه تازيانه‌اش را در دست داشت، در بازار مى‌گشتم و او مى‌گفت: «اى جماعت تاجران! به حق بگيريد و به حق بدهيد تا سالم بمانيد و از اينكه كالاى خود را به سود كم بفروشيد، ابا ننماييد تا از سود زياد نيز محروم‌نشويد» . ⁽³⁾

شش- در مورد زياد بن ابيه، حاكم كوفه نيز نقل شده است كه گاه‌گاهى خود براى سركشى و نيز تفتيش قيمت‌ها و بررسى پيمانه‌ها (مكائيل) و ترازوها (موازين) به بازارها مى‌رفت و در مواقع ديگر از عاملانى كه براى اين منظورها در بازارها گذاشته بود، پرسش مى‌كرد. ⁽⁴⁾

كم‌كم اين نظارت در دهه‌هاى بعد موجب تأسيس نهاد حسبه در بازار گرديد و وظيفه نظارت بر بازار به عهده محتسب گذاشته شد. همچنين در بعضى از گزارش‌هاى تاريخى كه احتمال دارد مربوط به زمان مورد بحث ما باشد، از شخصى به نام «عريف بازار» ياد شده است ⁽⁵⁾كه وظيفه حلّ اختلافات بين فروشندگان يا بين فروشنده و خريدار را به عهده داشت و نصب اين مقام در بازار به عهده قاضى شهر بود. در يكى از اين روايات كه مربوط به دوران قضاوت شريح

در كوفه مى‌باشد، آمده است:

ماجرايى در بازار گربه و ماجرايى در بازار مرغ اتفاق افتاد، در اين ميان، عريف هر دو بازار قضاوت كردند، اما فقط قضاوت عريف بازار گربه درست بود و بدين سبب، شريح قاضى، منصب عرافت هر دو بازار را بدو واگذار كرد. ⁽¹⁾

٣. مساجدكوفه

اشاره

به‌طور كلى مساجد كوفه همچون ساير مساجد بنا شده در صدر اسلام مانند مسجد مدينه و مسجد قبا بسيار ساده بنا شد و به مرور زمان، پيرايه‌ها و زينت‌ها به آنها ملحق شده، سادگى اوليه خود را از دست دادند.

شكل عمومى اوليه مساجد كوفه را مى‌توان به صورت يك چهار ديوارى تصور نمود كه قسمت قبله آن، به صورت مسقّف در آمده بود و با عنوان مُصَلّى يا «ظِلَّه؛ سايبان» براى تشكيل صفوف نمازگزاران آماده مى‌شد.

از آنجا كه مكه (قبله) در جنوب غربى كوفه قرار داشته، مى‌توان اين فضاى مسقف را در قسمت جنوبى مساجد كوفه تصوّر نمود و متقابلاً درِ ورودى مسجد را در سمت شمال يا شرق و غرب فرض كرد. سقف مساجد در آغاز از حصير و برگ خرما و تنه درختان پوشيده مى‌شد و بعدها به مرور زمان به خشت يا آجر تبديل مى‌گشت. محراب مسجد طبق سنّت اصلى، مقدارى پايين‌تر از سطح مسجد بنا مى‌شد.

مساجدى كه فضاى مسقف آنها وسيع بود به ستون‌هايى براى نگاه داشتن سقف نياز داشتند. براى اين ستون‌ها ابتدا از تنه درختان و سپس از ستون‌هاى سنگى استفاده مى‌كردند. تعداد اين ستون‌ها نسبت مستقيم با وسعت فضاى مسجد داشت. در پشت‌بام مسجد، مأذنه‌اى براى اذان گفتن و اعلام وقت نماز وجود داشت.

سنگ‌فرش قسمت غير مسقّف مسجد كه با عنوان صحن يا مؤخره از آن ياد مى‌شد، خاك يا ريگ و شن بود. ⁽²⁾

بعضى بر اين باورند كه چون قبله به سمت جنوب بود و نظام صفوف نماز اين اقتضا را داشته كه تعداد نفراتى در طرف راست و چب امام جماعت در پشت‌سر امام باشند، پس طول مصلّى، شرقى - غربى و عرض آن جنوبى - شمالى بوده است. ⁽¹⁾البته اثبات اين مطلب به تأمل بيشترى احتياج دارد. به‌هرحال، مى‌توان ساختمان مسجد جامع كوفه را الگويى براى ديگر مساجد آن، هرچند در ابعاد كوچك‌تر، تصور كرد و تحولاتى را كه در طول زمان بر اين مسجد جارى شده است به مساجد ديگر سرايت داد.

الف) مسجد جامع كوفه (تصويرهاي شماره ۵ - ١)

يك- مسجد جامع كوفه در گذر تاريخ

اشاره

آنچه از تاريخچه مسجد جامع در محدوده كار ما قرار مى‌گيرد، به سه بخش مسجد قبل از اسلام، مسجد در زمان سعد بن ابى‌وقاص و مسجد در زمان زياد بن ابيه تقسيم مى‌شود.

اول - مسجد جامع كوفه قبل از اسلام

بسيارى از نويسندگان اهل‌سنت و نيز مستشرقان، پيشينه تاريخى براى مسجد قبل از اسلام تصور ننموده‌اند، زيرا به نظر آنان شهر كوفه و به تبع آن مسجد كوفه، قبل از اسلام وجود خارجى نداشته است. اما از نظر روايات شيعه، اين شهر و مسجد آن پيشينه و قدمت چند هزار ساله دارد و آثار اين قدمت به صورت نمادهايى در داخل مسجد مشخص شده است. از نظرگاه اين روايات، بنيان اين مسجد در زمان حضرت آدم (عليه السلام) پى‌ريزى شده و وسعت آن بسيار بيشتر از وسعت و گنجايش آن بعد از اسلام بوده است. ⁽²⁾در زمان‌هاى بعد، خانه نوح و نمازگاه او،

محل كشتى ساختن وى و بالاخره تنورى كه آب از آن فوران نمود و وقوع طوفان نوح را اعلان نمود، در اين مسجد قرار داشت كه هم اكنون نيز مكانى در مسجد با عنوان محل «تنور» ، مشخص است. ⁽¹⁾طوفان نوح اين مسجد را به كلى ويران كرد. ⁽²⁾اما باز در روايات از اين مسجد به عنوان مصلاّى ابراهيم (عليه السلام) ياد شده است كه بر آباد بودن اين مسجد در زمان آن حضرت دلالت مى‌كند. ⁽³⁾

در زمان‌هاى بعدى روييدن‌گاه بوته كدو كه حضرت يونس (عليه السلام) را پوشانيد و نيز جايگاه و مخفيگاه عصاى موسى (عليه السلام) و انگشتر سليمان (عليه السلام) در اين مسجد ذكر شده است. ⁽⁴⁾همچنين مصلاّى حضرت خضر (عليه السلام) و خانه حضرت ادريس (عليه السلام) را در اين مسجد تعيين نموده‌اند. ⁽⁵⁾و بالاخره در روايتى، اين مسجد به عنوان مصلاى1070 پيامبر معرفى شده است. ⁽⁶⁾

بعضى از مطالب فوق در كتاب‌هاى اهل سنت نيز راه يافته است ⁽⁷⁾كه به نظر مى‌رسد مستند آنها روايات شيعه در اين باب باشد.

دوم- مسجد در زمان سعد بن ابي‌وقاص

در سال 17ه. ق هنگامى كه سعد و مشاورانش قصد پى‌ريزى نقشه شهر كوفه را نمودند، اولين مكانى كه در اين نقشه‌كشى مشخص شد، مسجد جامع كوفه بود. ⁽⁸⁾اين مكان به عنوان نقطه مركزى شهر به حساب آمد و فاصله آن تا فرات كه در شرق آن قرار داشت، حدود 5/1 كيلومتر بوده است. ⁽⁹⁾مسجد جامع كوفه به شكل

مربع كه ابعاد هر ضلع آن 110 متر بود، ساخته شد. ⁽¹⁾(نقشه شماره 10)

بنابراين مساحت، رقمى معادل زير به دست مى‌آيد:110\ 12100 * 110 يعنى 12 كيلومتر و 100 متر مربع.

از اينجا مى‌توان به صحت اين سخن پى برد كه گفته شده است مسجد اوليه، گنجايش جمعيت چهل هزار نفرى جنگ‌جويان را داشته است ⁽²⁾زيرا اگر فرض شود هر چهار نفر در يك صف، يك متر فضا اشغال نمايند. بنابراين هر صف 110 مترى حدود 440 نفر را در خود جاى مى‌دهد و اگر فرض شود مقدار عرض هر صف يك متر بوده است. بنابراين، حدود 110 صف تشكيل مى‌شده است كه رقمى معادل ذيل را در خود جاى مى‌داده است: 440\ 48400 * 110؛ يعنى هنگام برپايى نماز جماعت، مسجد گنجايش اين جمعيت را داشته است كه البته هنگام برپايى اجتماعات ديگر كه معمولاً مردم با فاصله كمترى مى‌نشينند، مقدار گنجايش مسجد بيشتر بوده‌است.

قبل از آنكه خصوصيات مسجد بررسى شود، يادآورى اين نكته تاريخى ضرورى است كه پس از مدت كوتاهى كه از بنيان نهادن مسجد گذشت، به بيت‌المال كه در گوشه قصر قرار داشت، دستبردى زده شد. سعد براى آنكه اين‌گونه امور ديگر تكرار نشود، مسجد را كه در فاصله دورترى از قصر قرار داشت، به سرعت خراب كرده و مقدارى به سمت جنوب و به طرف قصر تغيير مكان داد. ⁽³⁾اينكه فاصله مسجد تا قصر چه مقدار بوده، در بخش‌هاى بعدى بررسى خواهد شد. اما آنچه از اين گزارش تاريخى مشخص مى‌شود اين است كه بناى مسجد اوليه يا بسيار ساده بوده و يا هنوز بنايى آن چنان نداشته كه به اين سرعت جابه‌جا شده است. بنابراين، مسجدى كه هم‌اكنون توصيف مى‌شود، مسجد دوم

است نه مسجد اول. خصوصياتى كه براى اين مسجد ذكر مى‌شود، تا زمان زياد، يعنى سال 50ه. ق وجود داشته است. بنابراين، در زمان حكومت حضرت على (عليه السلام) در كوفه، يعنى از سال 36 - 40ه. ق نيز به همين‌گونه بوده است.

سازنده اين مسجد، معمارى ايرانى از اهل همدان به نام «روزبه» پسر بوذرجمهِر بود. ⁽¹⁾در قسمت جنوب مسجد و در سمت قبله، شبستان مسجد بنا شده بود كه به آن «ظِلّه» مى‌گفتند. ⁽²⁾

طول اين شبستان حدود دويست ذراع (حدود 108متر) بود. ⁽³⁾از مقدار عرض آن در كتاب‌ها نكته‌اى ذكر نشده است، اما بعضى از مستشرقان عرض آن را بيست متر در زمان سعد ذكر كرده‌اند. ⁽⁴⁾اين شبستان داراى چهارچوبه در، و در بود كه گفته شده به منظور جلوگيرى از ازدحام مردم در آن تعبيه شده بود. ⁽⁵⁾

سقف اين شبستان از خشت خام يا آجر بوده كه از حيره تأمين مى‌شد و طاق‌بندى حتى روى آن انجام نشده بود، بلكه طاقى مسطح داشت. ⁽⁶⁾ستون‌هاى مسجد از گونه‌اى سنگ آهكى سفيد و نرم به نام «رُخام» تهيه شده بود كه منابع تاريخى اصل اين ستون‌ها را مربوط به ايرانيان مى‌دانند. ⁽⁷⁾ظاهراً بايد اين سنگ‌ها از حيره به كوفه منتقل شده باشد. اندازه اين ستون‌ها به اندازه و تعداد ستون‌هاى كليساهاى رومى آن زمان دانسته شده است. ⁽⁸⁾بنابراين، مى‌توان گفت كه مسجد سقفى بلند داشته است.

از آنجا كه تعيين شكل و اندازه و تعداد ستون‌ها در زمان معينى مشكل است، در بخش جداگانه‌اى بررسى خواهد شد. بعضى از مستشرقان تعداد طاق‌نماهاى

مصلّى (بلاطها) را در زمان سعد 25 عدد ذكر كرده‌و عرض شبستان را بيست متر دانسته‌اند. ⁽¹⁾

محراب مسجد كه محل ضربت خوردن حضرت على (عليه السلام) نيز بوده، در سمت راست قبله قرار داشت. ⁽²⁾مسجد در زمان حضرت على (عليه السلام) مأذنه نيز داشت. طبق روايتى، حضرت على (عليه السلام) در طلوع فجر صبح نوزدهم ماه مبارك رمضان، يعنى قبل از ضربت خوردن، طبق عادت هميشگى در آن مأذنه، اذان گفت. ⁽³⁾

روشنايى مسجد در زمان حضرت على (عليه السلام) به وسيله قناديلى تأمين مى‌شد. ⁽⁴⁾

اما قسمت غيرمسقّف مسجد كه به آن «صحن» مى‌گفتند ⁽⁵⁾(تصوير شماره 5) نيز خصوصياتى داشته، از جمله اينكه ظاهراً كف صحن ابتدا پوشيده از خاك بوده است. همچنين طبق روايتى در زمان وليد بن عُقْبه صحن مسجد با شن و ريگ فرش شده بود كه مردم اين ريگ‌ها را به سمت فرماندار فاسق خود پرتاب مى‌نمودند. ⁽⁶⁾ديوارهاى سمت راست، قبل از زمان «زياد» بسيار كوتاه بود، به گونه‌اى كه كسى كه در صحن مى‌نشست مى‌توانست از آنجا دير هند و پل كوفه را كه روى فرات نصب شده بود، مشاهده‌كند. ⁽⁷⁾بر اين اساس بعضى احتمال داده‌اند كه ديوارها حداكثر پرچينى از نى يا ديوار كوتاهى از خشت خام بود. ⁽⁸⁾اما خصوصيات درهاى اين قسمت از آنجا كه تعيين زمان آن مشكل است، در بخشى جداگانه، بررسى خواهد شد.

سوم - مسجد در زمان زياد بن ابيه

بازسازى و گسترش مسجد كوفه به اُمراى ديگرى مانند مغيرة بن شعبه ⁽¹⁾كه از سال‌هاى 43 - 50ه. ق والى كوفه بود و نيز عبيدالله پسر زياد نسبت داده شده است. ⁽²⁾اما مشهور آن است كه عمده تغييرات به وسيله زياد در فاصله سال‌هاى 50- 53ه. ق ايجاد شد. اين بازسازى مسجد براى زياد، هزينه هنگفتى دربر داشت به گونه‌اى كه از قول او نقل شده است كه در پاى هر ستون هجده هزار درهم خرج نمود. ⁽³⁾(نقشه‌هاى شماره 11 و 12)

معمارهاى اين مسجد دو نفر معمار از زمان جاهليت ذكر شده‌اند كه طاق‌بندى و ستون‌بندى را مانند بناهاى رفيع ساسانى انجام مى‌دادند. ⁽⁴⁾

در اينجا ابتدا با توجه به منابع تاريخى به تغييراتى كه زياد در مسجد ايجاد كرده بود، پرداخته مى‌شود و در بخش بعد گزارش باستان‌شناسى‌هاى اخير ذكر خواهد شد.

تغييراتى كه زياد بنا به نوشته منابع تاريخى در مسجد ايجاد كرد، از قرار ذيل است:

از آنجا كه جنوب مسجد متصل به دارالاماره و گسترش از دو طرف شرق و غرب صورت نگرفته است، نتيجه مى‌گيريم كه اين گسترش در طرف شمال مسجد، يعنى روبه‌روى قبله بوده است. ⁽⁶⁾(نقشه‌شماره 9)

در روايتى مربوط به زمان «مسلم» و «عبيدالله» ، از «تخاتخ مسجد» ؛ «تخته‌هاى مسجد» سخن به ميان آمده است كه بر وجود تخته در طاق دلالت مى‌كند. ⁽⁴⁾

دو - درها‌ى مسجد جامع

اشاره

در بعضى از منابع چنين آمده است كه مسجد جامع كوفه درهاى فراوانى داشت، زيرا قبيله‌هاى اطراف براى ورود خود به مسجد، درى تعبيه مى‌نمودند. ⁽²⁾(نقشه‌هاى شماره 10 - 12)

اما آنچه از اين درها در كتاب‌هاى تاريخى ذكر شده، چهار در است:

اول - باب السُدَّه

اين در، نمازخانه مسجد، يعنى شبستان آن را به قصر متصل مى‌كرد. بنابراين در قسمت جنوب و قبله مسجد واقع بوده است. حضرت على (عليه السلام) از اين در رفت‌وآمد مى‌كرد. ⁽³⁾عبيدالله بن زياد در سال 60ه. ق پس از فروكش شدن قيام مسلم بن عقيل (عليه السلام) فرمان به گشودن اين در نمود و از آنجا وارد مسجد شد. ⁽⁴⁾از اين گزارش، وجود اين در استفاده مى‌شود. ⁽⁵⁾(نقشه‌هاى شماره 9 و 15)

دوم - باب الفيل

اين در، در جهت عكس قبله، يعنى روبه‌روى آن و در سمت شمال مسجد واقع بود. بعضى از كتاب‌هاى شيعى، نام قبلى اين در را «باب الثُعبان» ، يعنى درِ اژدها دانسته‌اند؛ زيرا در آنجا مارى بزرگ با حضرت على (عليه السلام) حرف زد و

بنى‌اميه به منظور فراموش شدن اين كرامت، اصرار به نامگذارى آن به «باب‌الفيل» نمودند. ⁽¹⁾

اما در باره نامگذارى «باب الفيل» روايات مختلفى ذكر شده است. در بعضى از گزارش‌ها چنين آمده است كه فيلى در نزديكى اين در، در زمان حكومت «مغيرة بن شعبه» هلاك شد. در نقل ديگر چنين آمده است كه ساحرى براى مردم چنين وانمود كرد كه فيلى از اين در خارج شد در حالى‌كه سوار بر الاغى‌بود. در گزارشى ديگر چنين آمده است كه تغار بزرگى (اِجّانه) كه ظاهراً براى وضو گرفتن بوده به وسيله فيلى به اين مسجد حمل شده بود و از اين در وارد مسجد شد. ⁽²⁾

گفته شده است كه اين در تنها درى بود كه در طول زمان باز ماند و بقيه درها در بسيارى از اوقات بسته يا از ميان رفته بود. ⁽³⁾

سوم- باب الكنده

اين در، در طرف راست مسجد، يعنى غرب آن واقع بود. ⁽⁴⁾البته بعضى وجود آن را در قسمت جنوبى مسجد احتمال مى‌دهند. ⁽⁵⁾اين احتمال به خصوص با توجه به اينكه قبيله كنده در جنوب مسجد ساكن شده بودند ⁽⁶⁾، نزديك به نظر مى‌رسد. در بعضى از گزارش‌هاى تاريخى به جاى «باب الكنده» از «ابواب الكنده؛ درهاى كنده» ياد شده است ⁽⁷⁾كه ظاهر آن بر تعدّد اين درها دلالت مى‌كند. از مجموع روايات چنين برمى‌آيد كه اين در به شبستان باز مى‌شده نه به صحن.

چهارم- باب الأنماط

اين در به سمت بازار باز مى‌شد و در ضلع شرقى مسجد قرار داشت. ⁽¹⁾انماط جمع نَمَط و به معناى نوعى فرش گليم است ⁽²⁾كه بر هودج مى‌افكندند. احتمالاً در اين قسمت از بازار، افراد اين شغل به كسب و كار خود مشغول بوده‌اند، لذا اين در به نام آنان ناميده شد. در بخش بازارهاى تخصصى به نام اين بازار اشاره كرديم و محل آن را نزديك خانه وليد دانستيم، بنابراين اين در نيز در همين حدود واقع بوده است. در بخش خانه‌هاى مشهورين گفته شد كه خانه وليد در شرق مسجد قرار داشته است.

سه - ستون‌ها‌ى مسجد جامع

در منابع تاريخى - جغرافيايى اهل سنت فقط در سفرنامه ابن‌جبير و سفرنامه ابن‌بطوطه در باره تعداد ستون‌هاى مسجد و جايگاه آنها مطالبى آمده است. اما منابع روايى شيعه، به دليل فضيلت بعضى از ستون‌ها و وقايعى كه در كنار آنها رخ داده است، در اين مورد گزارش‌هايى آورده‌اند. مطالبى كه از مجموع اين روايات به دست مى‌آيد، از قرار زير است:

اول - مسجد، هفت ستون داشته ⁽³⁾زيرا در اين روايات از ستون هشتم ياد نشده است.

دوم - بعضى از اين ستون‌ها در شبستان اصلى و بعضى ديگر در صحن مسجد واقع بود. در اين روايات، از سه ستون در صحن، سخن به ميان آمده است. ⁽⁴⁾

سوم - ستون پنجم (اگر شمارش از شمال، يعنى باب الفيل آغاز شود) در شبستان واقع بوده و به عنوان محل نماز حضرت ابراهيم (عليه السلام) ذكر شده است. اين ستون در سمت چپ باب‌الفيل قرار داشته است. ⁽⁵⁾

چهارم- محل نماز حضرت على (عليه السلام) ستون هفتم كه نزديك باب كنده قرار داشته، معرفى شده‌است. ⁽¹⁾البته ستون‌هاى ديگر اين مسجد نيز به عنوان مصلاى آن حضرت (عليه السلام) ذكر شده است. ⁽²⁾

چهار - مكان‌ها‌ى تاريخى در مسجد جامع

اشاره

در بعضى از روايات شيعه، از آثارى تاريخى در ميان مسجد كوفه سخن به ميان آمده است كه به‌طور خلاصه به آنها اشاره مى‌شود:

اول - دكّة القضاء

اين دكّه، سكويى بود كه حضرت على (عليه السلام) روى آن مى‌نشست و به قضاوت مى‌پرداخت. ⁽³⁾اين محل در صحن مسجد و در كنار بيت‌الطشت واقع شده بود. ⁽⁴⁾در روايات شيعه نماز و دعاى ويژه اين محل وارد شده است. ⁽⁵⁾

دوم - بيت الطشت

اين محل كه در صحن مسجد واقع شده يادآور يكى از شگفت‌آورترين قضاوت‌هاى حضرت على (عليه السلام) است كه در آن از شكم دخترى كه متهم به زنا شده بود، با تمهيداتى خاص زالويى بيرون آورد و به درون طشت انداخت. اين محل هم‌اكنون در صحن مسجد و در زيرزمين قرار دارد كه به وسيله دو پلّه به سطح مسجد مى‌رسد. وجود اين محل در زير زمين، در اين زمان، بر بازسازى سطح صحن مسجد در طول دوران‌هاى مختلف دلالت مى‌كند. ⁽⁶⁾براى اين محل نيز نماز و دعايى در روايات شيعه وارد شده است.

سوم - سفينه نوح

اين مكان كه در زيرزمين صحن مسجد كوفه و در وسط آن قرار دارد ⁽¹⁾، بنا به نقل بعضى از روايات شيعه، محل ساخته شدن سفينه و كشتى نوح (عليه السلام) بوده است. ⁽²⁾هم‌اكنون مردم به وسيله چند پله به داخل زيرزمين مى‌روند. در زيرزمين ايوان‌هاى چندى تعبيه شده است كه ارتفاع آنها به سطح مسجد كنونى مى‌رسد. ⁽³⁾(تصوير شماره 15، 16، 17 و نقشه شماره13)

چهارم - تَنُّور

از اين محل در روايات شيعه به عنوان محلى ياد شده كه در آن تنور حضرت نوح (عليه السلام) قرار داشته ⁽⁴⁾و فوران آب از آن به عنوان نشانه اعلام آغاز طوفان نوح (عليه السلام) در قرآن ياد شده است. ⁽⁵⁾اين محل در كنار ابواب كنده و در طرف راست قبله مسجد واقع شده است. ⁽⁶⁾ابن‌جبير كه در محرم سال 500ه. ق از كوفه ديدن كرده است، مى‌گويد: «در اين محل، مكانى همانند مسجدى كوچك ساخته شده و دور آن را با چوب‌هاى ساج محاصره كرده‌اند» . ⁽⁷⁾

پنجم - محراب حضرت علي (عليه السلام)

ابن‌جبير و ابن‌بطوطه هر دو گزارش كرده‌اند كه اين محراب به صورت اتاقكى مرتفع و محاصره شده به وسيله چوب‌هاى ساج، در قسمت راست محراب اصلى مسجد كوفه قرار دارد و مورد احترام مردم و شيعيان است. ⁽⁸⁾

پنج - دستشويى و وضوخانه مسجد جامع كوفه

روايتى كه مستقيماً بيانگر وجود مستراح و دستشويى براى مسجد جامع باشد، مشاهده نشد، اما روايتى هست كه به‌طور غير مستقيم مى‌توان از آن وجود اين مكان را نزديك مسجد در زمان حضرت على (عليه السلام) اثبات كرد. اين روايت، پيشگويى حضرت على (عليه السلام) در باره شهادت ميثم تمّار است كه در آن، حضرت (عليه السلام) مى‌فرمايد: «دار تو نزديك‌ترين دارها به مِطْهَره است» . ⁽¹⁾

«مِطهَره» به معناى وسيله طهارت گرفتن و نيز به معناى اتاقك يا مكانى است كه در آن تطهير حاصل مى‌شود. ⁽²⁾

معناى اول در اينجا كاربرد ندارد، پس اين لغت در معناى دوم به‌كار رفته است و با توجه به اينكه محل به دار آويخته شدن ميثم نزديك خانه عمرو بن حُرَيث در سمت شرقى ديوار مسجد جامع بوده ⁽³⁾، مى‌توان چنين استنباط كرد كه از اين مكان به عنوان دستشويى و احياناً وضوخانه مسجد جامع استفاده مى‌شده و به همين سبب چنان معروف بوده كه حضرت (عليه السلام) آن را در كلام خود از آن ياد كرده است.

در گزارش ديگرى از حمل «اِجّانه» به وسيله فيل به داخل مسجد كوفه در زمان مغيرة بن شعبه سخن به ميان آمده است. ⁽⁴⁾

اِجّانه در اينجا به معناى تغار بزرگ مى‌باشد و اين تغار، آن قدر بزرگ بوده كه به وسيله فيل حمل مى‌شده است و ظاهرترين مصرف آن براى وضوگرفتن مردم در داخل مسجد بوده است.

شش - فاصله مسجد تا دارالاماره

دارالاماره در قسمت جنوبى مسجد (سمت قبله) و با انحراف اندكى به سمت شرق بنا شده بود. ⁽⁵⁾

بنا به نوشته طبرى هنگام تخطيط اوليه مسجد و دارالاماره، به دستور سعد بن ابى‌وقاص بين آن دو، راهى زيرزمينى به اندازه دويست ذراع (حدود 108متر) ساخته شد كه به عنوان بيت‌المال از آن استفاده مى‌شد. ⁽¹⁾بنابراين، فاصله اوليه بين اين دو، 108متر بوده است. ⁽²⁾اما پس از مدت اندكى از بيت‌المال سرقت شد و سعد در اين مورد از عمر كسب تكليف نمود. عمر در جواب نوشت:

مسجد را به سمت دارالاماره منتقل نَما به صورتى كه دارالاماره در طرف قبله مسجد قرار گيرد؛ زيرا مردم شب و روز در مسجد رفت و آمد مى‌كنند و بدين وسيله امكان دزدى كمتر مى‌شود.

سعد نيز مسجد را به دارالاماره متصل كرد و بدين ترتيب، فاصله بين آن دو از بين‌رفت. ⁽³⁾

بعضى از روايات تاريخى، مانند ورود عبيدالله بن زياد از قصر به مسجد از طريق باب السُدَّه نيز مؤيد اين عدم فاصله است. ⁽⁴⁾حفارى‌ها نيز مؤيد وجود درى بين مسجد و دارالاماره است. ⁽⁵⁾

هفت - مسجد جامع كوفه از منظر باستان‌شناسي

در قرون اخير، حفارى‌هايى در شهر كوفه و در قسمتى از محل مسجد و دارالاماره صورت گرفته كه تا حدودى از اسرار نامكشوف اين دو اثر پرده برداشته است. ⁽⁶⁾به اعتقاد بعضى مسجد كشف شده از لابه‌لاى حفارى‌ها همان مسجدى است كه در دوران زياد بر پا شده بود. ⁽⁷⁾اگر چنين باشد كمك خوبى به ما در بازسازى اين مسجد در دوران مورد بحث خواهد كرد.

حال در اينجا نتايج تحقيقات باستان‌شناسان طى امور زير به‌طور خلاصه ذكر مى‌شود:

اول - شكل هندسى مسجد تقريباً مربع است و ابعاد هر كدام از اضلاع آن عبارت بود از: ديوار جنوبى كه در سمت قبله واقع شده 110 متر است. ⁽¹⁾البته بعضى آن را صد متر ذكركرده‌اند. ⁽²⁾ديوار شمالى 109 متر و ديوارهاى غربى هركدام 116 متر. ⁽³⁾

دوم - بناى اين ساختمان به مقدار هفده درجه از سمت جنوب بنا شده است ⁽⁴⁾، اين، مقدار انحراف قبله مسجد است. ⁽⁵⁾

سوم - در بالاى ديوارهاى چهارگانه، برج‌هايى به شكل نيم‌دايره تعبيه شده است.

چهارم - ارتفاع اين ديوارها به اضافه برج‌ها حدود بيست متر مى‌باشد. ⁽⁶⁾

پنجم - مقدار پى اين ديوارها، يعنى مقدار رسوخ آنها در زمين حدود پنج متر و سى سانتى‌متر مى‌باشد و هنگامى كه پى به ارتفاع دو متر و شصت سانتى مى‌رسد، پى ديوار به سمت داخل مسجد مايل مى‌شود و فضايى به عرض شصت سانتى‌متر و ارتفاع سى متر و 76 سانتى‌متر باقى مى‌ماند كه روى آن برجى نيم استوانه‌اى بنا شده است و اين برج‌ها در فاصله‌هاى متفاوت، روى ديوار تكرار مى‌شوند. ⁽⁷⁾

ششم - ابعاد آجرى كه در ساختن ديوارها به‌كار رفته، به شكل مكعب مربع و با طول و عرض 37سانتى‌متر و ارتفاع نُه سانتى‌متر مى‌باشد كه به نظر بعضى از

نويسندگان معاصر، اين آجر مخصوص ساختن مسجد تعبيه شده و از مكان ديگرى منتقل شده است. ⁽¹⁾

هفتم - ستونى در اين حفارى‌ها به دست آمده كه در وسط مسجد نصب شده است و در بالاى آن، شكل دو تاج بنا شده كه با برگ‌هاى گياه «اكانتس» زينت شده است. ⁽²⁾(تصوير شماره 18)

هشتم - برخلاف نظر عده‌اى از مستشرقان كه چهار در، در طرف قبله تصور نموده بودند، تنها يك در، در اين طرف كشف شده كه مسجد را به دارالاماره متصل مى‌كرده كه همان «باب السده» است. بنابراين «باب كنده» در قسمت جنوب واقع نبوده، بلكه در ضلع غربى آن واقع بوده است. ⁽³⁾

ب) ديگر مساجد

اشاره

به‌جز مسجد جامع كوفه، مساجد فراوان ديگرى در زمان مورد بحث ما در گوشه و كنار شهر پراكنده شده بود كه بيشتر آنها مساجد قبيله‌اى است و به قبايل خاص نزديك به آن مسجد متعلق بود. ⁽⁴⁾در بعضى از گزارش‌هاى تاريخى، يكى از علل ازدياد مساجد، بداخلاقى (چشم و هم‌چشمى) ذكر شده است. ⁽⁵⁾مى‌توان گفت، از نظر روايات شيعه، اين مساجد به سه قسم تقسيم مى‌شوند:

يك - مساجد مباركه

اشاره

اين مساجد عبارت است از ⁽¹⁾:

اول - مسجد سَهْلَه

نام‌هاى ديگر اين مسجد، مسجد ظفر، مسجد سُهيل، مسجد الشَّرى، مسجد بنى‌ظفر مى‌باشد. ⁽²⁾در روايات شيعه، فضايل بسيارى براى اين مسجد نقل شده است. ⁽³⁾از جمله، اين مسجد را خانه ادريس دانسته‌اند كه در آن به خياطى مشغول بوده است. ⁽⁴⁾(تصويرهاى شماره 19 - 22 و نقشه شماره 14)

نيز از آن به عنوان خانه حضرت ابراهيم (عليه السلام) (و مسكن حضرت خضر (عليه السلام) ) ياد شده است. ⁽⁵⁾اين مسجد در فاصله حدود يك كيلومترى قصر و مسجد جامع و در ناحيه شمال غربى مسجد جامع قرار دارد. ⁽⁶⁾

از آنجا كه اين مسجد در كلام حضرت على (عليه السلام) به عنوان مسجدى مبارك ياد شده است ⁽⁷⁾، پس تاريخ احداث آن بايد قبل از سال 36ه. ق، يعنى پيش از تشريف‌فرمايى حضرت به كوفه باشد ⁽⁸⁾يا دست‌كم اين نتيجه به دست مى‌آيد كه در زمان حكومت آن حضرت، يعنى از سال 36 -40ه. ق در كوفه وجود داشته است.

اين مسجد در زمينى خالى از سكنه و عمران بنا شده است و اطراف آن را رمل‌هاى قرمز رنگ فراگرفته‌است. ⁽⁹⁾اين مسجد يكى از معدود مساجد تاريخى كوفه است كه هم اكنون نيز پابرجاست. از آنجا كه در روايات تاريخى به توصيف

ساختمان اين مسجد پرداخته شده است، حالت كنونى مسجد كه ممكن است شباهت‌هايى با حالت آن در آن زمان داشته باشد، توصيف مى‌شود:

شكل هندسى مسجد، مستطيلى با طول 140 متر و عرض 125 متر مى‌باشد. بنابراين، مساحت آن 5/17 كيلومتر مربع است. ارتفاع ديوارهاى آن تا حدود 22 متر مى‌رسد كه در هر ضلع آن برج‌هاى نصف دايره‌اى وجود دارد. مسجد دو در ورودى داشته كه يكى در وسط ديوار شرقى و با عرض دو متر و ديگرى در وسط ضلع شمالى بوده است كه بعدها آن را با آجر مسدود نمودند.

در كنار مسجد، محلى براى نگهدارى اسب‌ها وجود داشته است. مصلى و شبستان مسجد در قسمت جنوب آن قرار دارد كه طول آن 120 متر و عرض آن 5/5 متر مى‌باشد. بنابراين، مساحتى معادل 660 متر مربع دارد. سقف آن از آجر و به شكل گنبدهاى كوچك بنا شده است. زمين شبستان از آجرهايى به شكل مكعب مربع و با طول و عرض 24 سانتى‌متر و ارتفاع چهار سانتى‌متر مفروش گرديده‌است. صحن مسجد بدون سقف مى‌باشد و در اطراف آن ايوان‌هايى وجود دارد. همچنين در وسط آن چاهى عميق حفر شده است كه پله‌هايى به طول شش متر زائران را به لبه اين چاه مى‌رساند. ⁽¹⁾

از آنجا كه حضرت صاحب زمان (عجل الله تعالى فرجه الشريف) در حال نماز در اين مسجد ديده شده، اين مسجد اهميت به‌سزايى نزد شيعيان پيدا نموده است. در بعضى روايات شيعه، اين مسجد به عنوان منزلگاه آن حضرت (عجل الله تعالى فرجه الشريف) و خاندانش معرفى شده است. ⁽²⁾

دوم- مسجد بني‌كاهل

نام ديگر اين مسجد، مسجد اميرالمؤمنين (عليه السلام) مى‌باشد. گزارش شده است كه حضرت على (عليه السلام) صبح‌ها در اين مسجد نماز مى‌خواند. ⁽³⁾اين مسجد در سمت

جنوب غربى كوفه، در محله بنى‌اسد واقع بود. ⁽¹⁾هم‌اكنون از اين مسجد اثرى باقى نمانده است. (نقشه شماره 7)

سوم - مسجد صَعْصَعَة بن صوحان

اين مسجد به نام صعصعه، يكى از ياران مخلص و خطيب حضرت على (عليه السلام) ناميده شده كه شايد بنيان‌گذار آن بوده است. ⁽²⁾اين مسجد در محله قبيله عبدالقيس، در شمال غربى كوفه و نزديك مسجد سهله قرار داشته‌است. ⁽³⁾از كلمات شيخ عباس قمى (رحمه الله) در مفاتيح الجنان چنين برمى‌آيد كه اين مسجد هم‌اكنون موجود است و در بعضى كتاب‌ها مساحت كنونى آن را 165 مترمربع ذكر كرده‌اند. ⁽⁴⁾براى اين مسجد در كتاب‌هاى روايى شيعه، نماز مخصوص و دعا ذكر شده است. ⁽⁵⁾

چهارم - مسجد زيد بن صوحان

زيد برادر صعصعه است. مسجد منسوب به او، به گفته شيخ عباس قمى (رحمه الله) ⁽⁶⁾نزديك مسجد سهله و بنابراين در سمت شمال غربى كوفه و در محله عبدالقيس قرار دارد. ⁽⁷⁾به نظر مى‌رسد تا هم‌اكنون نيز موجود است. بعضى كتاب‌ها مساحت آن را 165مترمربع ذكر كرده‌اند. ⁽⁸⁾براى اين مسجد در كتاب‌هاى روايى شيعه، دعا و نماز ذكر شده است. ⁽⁹⁾

پنجم - مسجد غَنّي

اين مسجد به عنوان يكى از مساجد مباركه در كلام حضرت على (عليه السلام) ذكر شده، بنايراين در زمان آن حضرت (عليه السلام) وجود داشته است. حضرت على (عليه السلام) بنيان‌گذار اين

مسجد را مردى مؤمن دانسته است. ⁽¹⁾اين مسجد متعلق به «سليم» يا «انصار» بوده ⁽²⁾و احتمالاً در شمال مسجد جامع قرار داشته است. هم‌اكنون اثرى از اين مسجد باقى نمانده است.

ششم - مسجد حَنّانه

اين مسجد در غرب كوفه (در راه كوفه به نجف) و نزديك قبرستان «شُويه» قرار داشته‌است. حنّانه به معناى بسيار ناله‌كننده است. در باره دليل نامگذارى اين مسجد گفته شده هنگامى كه بدن مطهر حضرت على (عليه السلام) را از كنار اين مكان به سمت نجف منتقل مى‌كردند، اين مكان ناله زياد داشته است. ⁽³⁾در بعضى از روايات نيز اين مكان به عنوان جايى كه سر امام حسين (عليه السلام) از سوى كوفيان در آن گذاشته شد، معرفى گرديده است. شايد بعدها در اين مكان مسجدى بنا شده است. ⁽⁴⁾هم‌اكنون آثارى از اين مسجد باقى است. ⁽⁵⁾

هفتم - مسجد جُعْفي

اين مسجد نيز يكى از مساجدى است كه در كلام حضرت على (عليه السلام) به عنوان مسجدى مبارك از آن ياد شده است. ⁽⁶⁾اين مسجد در محل قبيله «مِذْحَج» و در سمت جنوب مسجد جامع كوفه و مركز شهر قرار داشته است. ⁽⁷⁾(نقشه شماره 7)

هشتم - مسجد الحمراء

اين مسجد نيز به عنوان مسجدى مبارك در روايت حضرت على (عليه السلام) ياد شده و به عنوان مسجد «يونس پيامبر (صلى الله عليه و آله) » معرفى گرديده است. ⁽⁸⁾بعضى احتمال مى‌دهند

كه در اين مكان حضرت يونس (عليه السلام) به وسيله ماهى به ساحل انداخته شد. ⁽¹⁾در روايتى چنين آمده است كه حضرت على (عليه السلام) در اين مسجد نماز گزارده است. ⁽²⁾(نقشه شماره 7)

اين مسجد متعلق به گروه «الحمراء» ، يعنى ايرانيان پيوسته به سپاه سعد بن ابى‌وقاص بوده كه با «بنو تميم» متّحد شده بودند. اين مسجد در شرق كوفه و نزديك فرات قرار داشته است. ⁽³⁾به نوشته بعضى از معاصران هنوز آثارى از اين مسجد باقى است. ⁽⁴⁾

دو - مساجد ملعونه

اشاره

اين مساجد عبارت است از: 1. مسجد اَشْعث بن قِيس كِندى، 2. مسجد جريربن عبدالله بجلى، 3. مسجد سماك بن مخرمه، 4. مسجد شَبَث بن رَبعى، 5. مسجد تيم، 6. مسجد ثقيف، 7. مسجدى در الحمراء.

در روايتى منسوب به حضرت على (عليه السلام) از نماز خواندن در پنج مسجد نهى شده است. ⁽⁵⁾چنين به نظر مى‌رسد كه اين مساجد به منظور مقابله با حضرت (عليه السلام) و به صورت مسجد ضرار بنا شده بود. در روايتى منسوب به امام باقر (عليه السلام) چنين آمده است كه چهار مسجد اول، بعد از شهادت امام‌حسين (عليه السلام) به شكرانه پيروزى لشكر كوفه بر آن حضرت (عليه السلام) تجديد بنا شد. ⁽⁶⁾از اين رو، اين مساجد، لعن مضاعف دارند.

اما موقعيت اين مساجد با يادآورى اين نكته كه هم‌اكنون اثرى از هيچ‌كدام باقى نمانده، از قرار زير است:

اول - مسجد اَشعث

نام ديگر اين مسجد، «مسجد الجواشن» است. ⁽¹⁾اين مسجد در محلّه «كِنْده» و در جنوب مسجد جامع و نزديك آن قرار داشته است. ⁽²⁾(نقشه شماره 7، رقم 7 و نقشه شماره 8)

دوم - مسجد جَرير

اين مسجد متعلق به قبيله «بَجيله» بوده و در شمال مسجد جامع كوفه و نزديك ميدان مركزى قرار داشته است. ⁽³⁾البته بعضى محل آن را در بازار ذكر كرده‌اند. ⁽⁴⁾(نقشه شماره 7، رقم 33)

سوم - مسجد سَمّاك

نام ديگر اين مسجد «مسجد الحَوافر» بوده ⁽⁵⁾و با عنوان مسجد «بنوهالك» نيز از آن ياد شده است. اين مسجد، متعلق به قبيله «اسد» بوده و در جنوب غربى مسجد جامع كوفه قرار داشته است. ⁽⁶⁾(نقشه شماره 7 رقم 14 و نقشه شماره 8)

چهارم - مسجد شَبَث

اين مسجد متعلق به قبيله «بنى‌تميم» بوده و در منتهى‌اليه جنوب غربى كوفه و نزديك «كُناسه» قرار داشته است. ⁽⁷⁾(نقشه شماره 7، رقم 25)

پنجم - مسجد تَيم (مسجد بنوتَيِم)

اين مسجد در شمال مسجد شبث و در نزديكى آن قرار داشته است. ⁽⁸⁾(نقشه شماره 7، رقم 24)

دو مسجد ديگر نيز در زمان امام باقر (عليه السلام) ، ملعونه معرفى شده‌اند ⁽¹⁾كه عبارتاند از:

ششم - مسجد ثَقيف

محل اين مسجد در محله «ثقيف» واقع در شمال مسجد كوفه بوده است. ⁽²⁾(نقشه شماره 7، رقم 36)

هفتم - مسجدى در الحمراء

اين مسجد نيز در زمان امام باقر (عليه السلام) از مساجد ملعونه معرفى شده است. دليل ملعونه خواندن آن را بنا نهاده شدن آن بر قبرى از فراعنه ذكر كرده‌اند كه شايد كنايه از يكى از بزرگان نفاق باشد. محل اين مسجد در محله «نجّار» ذكر شده است ⁽³⁾و احتمالاً در شرق كوفه و نزديك فرات قرار داشته است.

سه - مساجد ديگر

اشاره

نام مساجد فراوانى در منابع تاريخى ذكر شده كه احتمالاً بيشتر آنها در زمان مورد بحث ما وجود داشته‌است، گرچه هيچ‌يك از اين مساجد هم‌اكنون موجود نمى‌باشد. نام اين مساجد از قرارزيراست:

اول - مسجد جُهَيْنَه (مسجد بنودُهمان)

از اين مسجد در زمان مُصْعَب بن زبير، يعنى 67ه. ق نام برده شده است. ⁽⁴⁾اين احتمال نيز وجود دارد كه اين مسجد، همان مسجد «بنو دهمان» كه متعلق به قبيله «جهينه» است، بوده باشد. ⁽⁵⁾اين مسجد در محله جهينه، واقع در سمت جنوب غربى

مسجد جامع و نزديك قصر واقع بوده‌است. ⁽¹⁾ماسينيون اين مسجد را در جنوب قصر و در نزديكى «باب الروميين» مى‌داند. (نقشه شماره 7، رقم 27 و نقشه شماره 8)

دوم - مسجد بني‌مَخْزوم

از اين مسجد نيز در زمان مصعب ياد شده است. ⁽²⁾اين مسجد متعلق به طايفه «بنى‌مخزوم» از قبيله «عبس» و در كنار قصر در سمت غرب آن و در محدوده ميدان مركزى (صحن كوفه) واقع بوده است. ⁽³⁾(نقشه شماره 7، رقم 6 و نقشه شماره8)

سوم - مسجد بني‌عبدالله بن دارِم

\رزام (مسجددارم)

اين مسجد متعلق به قبيله «تميم» بوده و در محدوده اين قبيله واقع در جنوب غربى كوفه بوده‌است. ⁽⁴⁾(نقشه شماره 7، رقم 22)

چهارم - مسجد بني‌جَذيمه

اين مسجد به طايفه «بنى‌جذيمه» ⁽⁵⁾از قبيله «اسد» تعلق داشته و در جنوب غربى كوفه واقع بوده است. ⁽⁶⁾ماسينيون آن را نزديك ميدان و در جنوب غربى آن ترسيم مى‌كند. (نقشه شماره 7، رقم 18 و نقشه شماره 8)

پنجم - مسجد بني‌عَنْزَه (مسجد بنوعناز يا مسجد بني‌عنز)

اين مسجد به تيره «وائل بن قاسط» تعلق داشته و در جنوب شرقى مسجد جامع كوفه واقع بوده است. ⁽⁷⁾(نقشه شماره 7، رقم 53)

ششم - مسجد سَكون (مسجد بني‌سكون)

از اين مسجد در جريان حوادث قيام مختار در كوفه در سال 66ه. ق ياد شده است. ⁽¹⁾اين مسجد به «بنى‌سكون» از قبيله «كِنْده» تعلق داشته و در سهم اين قبيله، در جنوب مسجد جامع كوفه قرار داشته است. ⁽²⁾(نقشه شماره7، رقم 10 و نقشه شماره 8)

هفتم - مسجد قُصّاص

از اين مسجد كه بعدها به نام مسجد ابوداود ناميده شد نيز در جريان قيام مختار در سال 66ه. ق ياد شده است. ⁽³⁾اين مسجد كه متعلق به قبيله «وادعه» بود، در شمال مسجد جامع قرار داشت. (نقشه شماره 7، رقم 35)

هشتم - مسجد عبدالقيس

اين مسجد كه متعلق به «عبدالقيس» از شيعيان حضرت على (عليه السلام) بود، در سهم اين قبيله، در شمال غربى كوفه واقع شده بود. بعضى اين مسجد را همان مسجد سهله مى‌دانند. ⁽⁴⁾(نقشه شماره 7، رقم 30 و نقشه شماره 8)

نهم - مسجد بني‌سُنْبُس (مسجد عدي بن حاتَم)

يك گزارش تاريخى مسجد بنى‌سنبس را تنها مسجد متعلق به قبيله «طى» مى‌داند. ⁽⁵⁾با توجه به اينكه مسجد عدى نيز متعلق به اين قبيله بوده است ⁽⁶⁾، مى‌توان اتحاد اين دو نام را نتيجه گرفت. اين مسجد در محله طى

در شرق مسجد جامع و نزديك بازار قرار داشته است. ⁽¹⁾(نقشه شماره 7، رقم50)

دهم - مسجد بني‌مُقاصف

«بنو مقاصف» تيره‌اى از قبيله «عبس» بودند و اين مسجد متعلق به بخشى از قبيله عبس ساكن در جنوب غربى كوفه بود، نه آن بخش كه در مركز كوفه سكونت داشتند. ⁽²⁾(نقشه شماره 7، رقم 20)

يازدهم - مسجد بني‌بَهْدَلَه

اين مسجد متعلق به تيره «بنى‌بهدله» از قبيله «كنده» بود و در جنوب مسجد جامع قرار داشت. ⁽³⁾

دوازدهم - مسجد اَنْصار

از اين مسجد در حوادث مربوط به قيام مسلم بن عقيل بر ضد عبيدالله بن زياد ياد شده است. ⁽⁴⁾اين مسجد در محله انصار (اهل مدينه) واقع در جنوب شرقى مسجد جامع و نزديك به آن قرارداشت. ⁽⁵⁾

سيزدهم - مسجد اَحْمَس (مسجد مُزَيْنه)

اين مسجد متعلق به «بنى‌مزينه» از قبيله «بَجيله» بود و در شمال مسجد جامع و نزديك آن قرارداشت. ⁽⁶⁾ماسينيون آن را در شرق مسجد جامع ترسيم كرده است. (نقشه شماره 7، رقم 39 و نقشه شماره 8)

چهاردهم - مسجد بني‌اَوْد

اين مسجد متعلق به قبيله «مِذْحَجْ» بود و در جنوب غربى مسجد جامع قرار داشت. ⁽¹⁾(نقشه شماره 7، رقم 11)

پانزدهم - مسجد بني‌البَدّاء

اين مسجد متعلق به تيره «بنى‌البداء» از قبيله «كنده» بود و در سهم اين قبيله، واقع در جنوب كوفه بود. (نقشه شماره 7، رقم 9)

شانزدهم - مسجد بني‌ذُهَل

اين مسجد نيز متعلق به «بنى‌ذهل» از قبيله «كنده» بود و در جنوب كوفه قرار داشت.

هفدهم - مسجد بني‌هِلال

اين مسجد متعلق به «بنى‌عامر» بود و احتمالاً در شرق كوفه و نزديك فرات و صحراى بنى‌عامر قرار داشت.

هجدهم - مسجد بني‌الشيطان

اين مسجد متعلق به تيره «بنى‌الشيطان» از قبيله «تميم» بود و در جنوب غربى شهر كوفه قرار داشت. (نقشه شماره 7، رقم 23)

نوزدهم - مسجد نَخَعْ

اين مسجد متعلق به تيره «نخع» از قبيله «مذحج» بود و در جنوب مسجد جامع قرار داشت. (نقشه شماره 7، رقم 12 و نقشه شماره8)

بيستم - مسجد بني‌مُرّا

اين مسجد متعلق به قبيله «بكر» بود و در جنوب شرقى كوفه قرار داشت. ⁽²⁾

۴. قصر دارالاماره

اشاره

قصر كوفه را كه با نام‌هاى قصر دارالاماره ⁽¹⁾، دارالاماره، قصر سعد ⁽²⁾، دار سعد (خانه سعد) ⁽³⁾وقصر طَما ⁽⁴⁾نيز معروف است، مى‌توان از دو منظر تاريخى و نتايج حفارى‌هاى باستان‌شناسى بررسى كرد.

الف) دارالاماره از ديدگاه منابع تاريخى

اشاره

مطالعه منابع تاريخى حاكى از آن است كه قصر كوفه در سه مقطع تاريخى، ساخته شده يا مورد بازسازى قرار گرفته است.

اين مقاطع عبارت‌اند از:

زمان سعد بن ابى‌وقاص در سال 17ه. ق؛

زمان زياد بن ابيه در سال‌هاى 50 - 53ه. ق؛

اوايل دوران عباسى در سال 136ه. ق. ⁽⁵⁾

از اين سه مقطع آنچه مورد نظر نگارنده است، دو مقطع اول است و مقطع سوم علاوه بر آنكه از زمان مورد بحث ما خارج است، در آن، اساس اصلى قصر زياد حفظ شده و به‌جز چند مورد تجديد بنا در ساختمان قصر، بيشتر به تزئينات پرداخته شده است. ⁽⁶⁾

يك - قصر در زمان سعد

سعد بن ابى‌وقاص اولين فرماندار كوفه در سال 17ه. ق پس از تعيين نقشه مسجد جامع، در فاصله 108 مترى (دويست ذراعى) جنوب شرقى آن براى خود

محلّى را به عنوان خانه، محل كار و نگهدارى اموال بيت‌المال در نظر گرفت. چنان‌كه پيش از اين گفته شد، پس از دستبرد به بيت‌المال، مسجد به سمت جنوب پيشروى كرده و قصر و مسجد به هم متصل شدند. بنابراين در اين هنگام قصر از جانب جنوب غربى به مسجد جامع و از ناحيه جنوب شرقى به بازارها و از سمت شرق به «آرى» و از ناحيه شمال به محلات كوفه و از طرف غرب به رحبه محدود مى‌شد. ⁽¹⁾

معمار اين خانه، «روزبه» ، پسر «بوذرجمهور» ، يعنى همان معمار مسجد جامع بود كه معمارى ايرانى و از شهر همدان بود. ⁽²⁾ساختمان قصر از آجر بنا شده و آجر آن از ساختمان‌هاى بلند حكومتى و شخصى شهر حيره تأمين شده بود. ⁽³⁾از منابع تاريخى چنين برمى‌آيد كه اين خانه از سطح عمومى خانه‌هاى كوفه بسيار فراتر بوده؛ زيرا مردم در همان زمان از آن با عنوان «قصر سعد» ياد مى‌كردند. ⁽⁴⁾در بعضى از نوشته‌ها اين خانه، خانه‌اى كنگره‌دار معرفى شده است. اين قصر درِ چوبى مجللى داشته كه احتمالاً از مدائن به آنجا منتقل كرده بودند. ⁽⁵⁾

عمر بن خطاب هنگام شنيدن اوصاف قصر كه در آن زمان نسبتاً مجلل بود، آن را «قصر خَبال» ناميد ⁽⁶⁾يعنى قصرى كه به سبب تجملاتى كه در آن به كار رفته بود، يا از روى ديوانگى ساخته شده است و يا انسان را به تباهى و نقصان مى‌كشاند. خبال در لغت به معناى ديوانگى و تباهى و نقصان است. ⁽⁷⁾حضرت على (عليه السلام) نيز هنگام ورود به كوفه در سال 36ه. ق از اين قصر نيز با همين عنوان يادفرمود. ⁽⁸⁾

به هر حال، آنچه از منابع تاريخى بر مى‌آيد اين است كه قصر در زمان سعد، بيش از يك واحد مسكونى - ادارى نبوده است، حال آنكه در زمان زياد به يك مجتمع تبديل شد. ⁽¹⁾

دو - قصر در زمان زياد

مطالبى كه مى‌توان از منابع تاريخى در باره قصر زياد استفاده كرد، عبارت است از:

الف) درِ اصلى قصر كه در سمت غرب آن در كنار «رحبة على (عليه السلام) » قرار داشته و اين همان درى است كه در زمان مسلم بن عقيل محاصره‌كنندگان قصر آن را احاطه كرده بودند. ⁽³⁾

ب) درى كه در شمال قصر قرار داشته و قصر را به مسجد متصل مى‌كرده كه همان «باب‌السُدّه» مسجد است. «ابن زياد» از اين در بعد از خاموش شدن شعله قيام مسلم از آن استفاده كرده، وارد مسجد شد. ⁽⁴⁾

ج) درى مخفى يا غير معمول كه جز در مواقع خاص و اضطرارى از آن استفاده نمى‌شد. از اين در با عنوان درى كه كنار «دار الروميين» قرار دارد، نام برده شده است.

گفته شده است هنگامى كه عبيدالله بن زياد در سال 60ه. ق به وسيله مسلم و اطرافيانش در قصر محاصره شد، اشراف كوفه را از اين در بيرون مى‌فرستاد تا مردم

را از دور مسلم پراكنده‌كنند. ⁽¹⁾همچنين هنگامى كه عبدالله بن مطيع در سال 66ه. ق به وسيله طرفداران مختار در قصر محاصره شد، از اين در فرار كرد. نيز در تاريخ چنين آمده است كه عبدالله از اين در به خانه ابوموسى اشعرى رفت. ⁽²⁾با توجه به اينكه خانه ابوموسى در سمت شرق قصر قرار داشته، درمى‌يابيم كه اين در در سمت شرق قصر قرار داشته است و اين با نقل تاريخى اول نيز سازگار است؛ زيرا طرفداران مسلم در كنار درِ اصلى قصر كه در سمت غرب آن قرار داشت، اجتماع كرده بودند. ⁽³⁾

ب) دارالاماره از منظر حفارى‌هاى باستان‌شناسى

اشاره

اواخر نيمه اول قرن بيستم ميلادى و اوايل نيمه دوم اين قرن، در چند نوبت حفارى‌هايى در محل قصر صورت گرفت و نتايج جالبى به دست آمد. ⁽⁵⁾بعضى بر اين عقيده‌اند كه مى‌توان نتايج اين حفارى‌ها را منطبق بر قصر زياد دانست؛ زيرا پس از زياد، بنى‌عباس، جز مرمّت و تزيين و تعمير قصر، كارى روى قصر انجام ندادند. ⁽⁶⁾(نقشه شماره 15)

به‌هر حال، نتايج اين حفارى‌ها را مى‌توان در موارد زير خلاصه كرد:

يك - موقعيت قصر

قصر در سمت جنوب مسجد جامع با اندكى انحراف به سمت شرق قرار داشته است. ⁽¹⁾(نقشه‌شماره 9)

دو - شكل هندسى قصر و مساحت آن

شكل هندسى قصر تقريباً به صورت مربع و با اضلاعى به اندازه 24/110 و 36/110 متر بوده‌است. ⁽²⁾بنابراين، مساحت آن عبارت است از:

متر مربع 0864/36\ 12166/110 * 24/110، يعنى بيش از 12 كيلومتر مربع.

در بعضى از منابع، شكل قصر به صورت مربع و با اضلاعى به اندازه 179 متر تعيين شده است ⁽³⁾كه در اين صورت، مساحت قصر عبارت است از:

متر مربع 170\ 28900 * 170يعنى حدود 29 كيلومتر مربع.

و برخى ضلع شمالى وجنوبى ديوار قصر را 20/168 متر و ضلع شرقى - غربى آن را 68/169متر دانسته‌اند. ⁽⁴⁾

به نظر مى‌رسد با توجه به اينكه قصر دو نوع حصار داخلى و خارجى داشته، بخشى از اين اختلاف‌ها مربوط به وجود اين دو حصار است؛ يعنى كسى كه طول ضلع قصر را 110 متر دانسته، حصار داخلى را مقياس قرار داده و آن كه آن را 170 متر دانسته، ملاك را حصار خارجى قرار داده‌است. ⁽⁵⁾اگر اين نتيجه‌گيرى درست باشد، بايد مقدار فاصله بين انتهاى حصار داخلى و انتهاى حصار خارجى حدود شصت متر باشد.

سه - ديوارهاى قصر

چنان‌كه يادآور شديم، قصر به وسيله دو نوع ديوار داخلى (السور الداخلى) و ديوار خارجى (السور الخارجى) احاطه شده بود. ⁽¹⁾(نقشه‌هاى شماره 7- 10) ضخامت ديوار داخلى در بعضى از قسمت‌هاى آن 80/1 متر و در بعضى از قسمت‌هاى ديگر تا دو متر مى‌رسيد. ⁽²⁾ضخامت ديوار خارجى چهار متر و ارتفاع آن هفت متر بود. ⁽³⁾در بعضى از كتاب‌ها معدل ضخامت ديوار خارجى 60/3 متر ذكر شده است. ⁽⁴⁾ارتفاع ديوار خارجى علاوه بر برج‌هايش به صورت احتمال حدود بيست متر ذكر شده است. ⁽⁵⁾

چهار - برج‌هاى قصر

روى ديوار داخلى قصر بيست برج ساخته شده بود كه چهار برج در قسمت زواياى چهارگانه و شانزده برج ديگر در اضلاع اين ديوار قرار داشت. شكل برج‌هاى زوايا، دايره ناقص، يعنى 43 يك دايره بوده است. ضخامت ديوار در اين قسمت‌ها به 05/6 بوده و همين مقدار، قطر برج را تشكيل مى‌داده است. برج‌هاى اضلاع به شكل متناظر واقع شده بود؛ يعنى هر برج در يك ضلع، روبه‌روى برج ديگر در ضلع مقابل قرار داشت. مساحت بين دو برج 30/18 بوده‌است. شكل برج‌هاى اضلاع، نيم‌دايره و قطر آن سه متر بوده است. ضخامت ديوار قصر در زير اين برج‌ها كمتر شده و به حدود 5/1 متر مى‌رسيده است. ⁽⁶⁾(تصوير شماره 38)

در ديوار خارجى قصر 23 برج قرار داشته است كه محل بيست برج آن، اين‌گونه بوده است: دو برج در ضلع شمالى و در محل اتصال قصر با مسجد جامع و در اضلاع

سه‌گانه ديگر، هريك شش برج وجود داشته است، اما در زواياى شمال‌شرقى، جنوب شرقى و جنوب غربى كه به ديوار مسجد جامع متّصل مى‌شد، برجى وجود نداشته است. اندازه هر يك از اين برج‌ها حدود 60/3 متر و فاصله بين برج‌ها از 22 متر تا 60/24 متر در نوسان بوده كه اين فاصله در بيشتر موارد، حدود 24 متر باقى مانده است. ⁽¹⁾

پنج - درهاى ورودى قصر (مداخل)

در هر كدام از اضلاع چهارگانه ديوار داخلى قصر، در يا درهايى وجود داشته است. درِ اصلى قصر در وسط ضلع شمالى (ديوار داخلى) قصر و روبه‌روى درِ واقع در ديوار خارجى آن قصر قرارداشت. ⁽²⁾در واقع، درِ ديوار خارجى از دو برج تشكيل شده كه نيم‌دايره‌اى از اين بُرج در طرف ضلع جنوبى مسجد جامع و نيمه ديگر روى ديوار خارجى قرار داشته است. ⁽³⁾احتمالاً در اين قسمت از ديوار خارجى، درِ كوچكى بوده كه قصر را به مسجد جامع متّصل مى‌كرده است و امير و والى از اين در به مسجد رفت‌وآمد مى‌نموده‌اند و اين همان «باب‌السُدّه» بوده كه در قسمت‌هاى قبل عنوان شد. عرض درِ اصلى واقع در ديوار داخلى 70/2 متر بوده‌است. ⁽⁴⁾در ضلع شرقى ديوار داخلى قصر، درى با عرض 13/1 متر وجود داشته و در ضلع غربى آن مدخلى با عرض 75سانتى‌متر كشف شده است. همچنين در همين ضلع، مدخلى ديگر با عرض 93سانتى‌متر وجود داشته و در قسمت جنوب غربى قصر نيز مدخلى وجود داشته است. ⁽⁵⁾

شش - اطاق‌ها، ايوان‌ها، رواق‌ها، سالن‌ها و آشپزخانه‌هاى داخل قصر

در محل اتصال ضلع جنوبى مسجد جامع و انتهاى ضلع شمالى دارالاماره و در حقيقت، بين ديوار خارجى و ديوار داخلى در طرف غرب، سه اتاقك قرار داشت كه

همگى در سمت قصر واقع شده بود و بزرگ‌ترين اين اتاقك‌ها سه روزنه كوچك داشت. در طرف مقابل اين ضلع، يعنى انتهاى ضلع شمالى در طرف شرق، سه اتاقك مستطيل شكل كشف شده كه دو عدد از آنها عمود بر ديوار دارالاماره و ستونى موازى با آن ساخته شده است. در ضلع شرقى تنها يك اتاق كشف شده است و در قسمت ضلع جنوبى، سه اتاقك قرار داشته كه هر سه يك در ورودى داشته است. ⁽¹⁾(نقشه شماره 15)

اما اگر بخواهيم از درِ اصلى دارالاماره واقع در وسط ديوار داخلى در قسمت شمالى (تصوير22) وارد دارالاماره شويم، در همان آستانه در، دو دهليز مشاهده مى‌كنيم كه از عرض 70/2 مترى در، منشعب شده و هر كدام 55 سانتى‌متر عرض را به خود اختصاصى مى‌دهند كه مجموعاً 10/1 متر مى‌شود و راه مستقيم در ورودى با عرض 60/1 متر باقى مى‌ماند. در دو طرف اين دهليزها ستونى دايره مانند ( دايره) قرار دارد كه هر چه به سمت درِ اصلى نزديك‌تر مى‌شود، ضخامت آن بيشتر مى‌گردد، به گونه‌اى كه ضخامت آن در آستانه در به 80/2 متر مى‌رسد. پس از عبور از اين مدخل به فضايى همانند يك حياط خلوت (مرفق) مى‌رسيم كه به سمت سالنى مستطيل شكل با طول 25 متر و عرض 17/14 متر و مساحت 25/354 متر مربع منتهى مى‌شود. البته از درِ غربى قصر كه 93 سانتى‌متر عرض داشته نيز مى‌توان به اين سالن رسيد. در قسمت جنوب غربى اين سالن، رواقى با طول 7/14 و عرض 65/4 متر وجود دارد. از درِ 13/1 متر ضلع شرقى قصر مى‌توان به غرفه‌اى مستطيل شكل وارد شد. از در 75 سانتى‌مترى ضلع غربى به رواقى كوچك و اتاقى مستطيل شكل و حمام قصر منتهى مى‌شويم. اين رواق از قسمت جنوب بر حياط اصلى قصر با طول 10/37 متر و عرض 37 متر و مساحت 7/1372 متر مربع كه تقريباً شكل مربع دارد، مسلط بوده است. در هر چهار ضلعى اين حياط بزرگ، ايوان‌ها و رواق‌هايى بوده است كه از جهات مختلف با هم تفاوت‌هايى داشته‌اند.

ايوان واقع در ضلع شمالى حياط مستطيل شكل بوده و در دو طرف درگاه آن، دو ستون آجرى قرار داشته است. اين ايوان با مربع‌هاى كوچك گچى زينت شده بود. ⁽¹⁾

در پشت اين دو ستون، ساختمان درونى ايوان مشتمل بر يك مقدمه (قسمت جلويى) ، دو جناح در طرف راست و چب و يك قلب (وسط) و يك مؤخره (قسمت عقبى) مى‌باشد كه شكل ساختمان‌هاى مجلّل حيره را تداعى مى‌كند. در قسمت عقبى (مؤخره) اتاقك‌هايى وجود دارد كه به نظر مى‌رسد به عنوان پستو و صندوق‌خانه براى نگهدارى امانات و اشياى مهم از آنها استفاده مى‌شده است. همچنين در ديوار شمالى قلب، دو راهرو وجود داشته كه ساكنان قصر را به حياط خلوت‌ها (مرافق) ⁽²⁾شمال شرقى قصر مى‌رسانده است. اين حياط خلوت‌ها به شكل مستطيل بوده كه در اطراف آن اتاقك‌هايى موازى يا عمود بر اتاقك‌هاى ضلع شرقى دارالاماره وجود داشته است. ساختمان ايوان شرقى حياط بزرگ قصر نيز مانند ايوان شمالى بوده است. در درگاه ايوان غربى حياط و در وسط آن نيز دو ستون بزرگ قرار داشته است. در دو طرف اين ايوان، راهروهايى وجود داشته است كه به (مرافق) در قسمت شمال غربى و جنوب منتهى مى‌شده است.

اما مهم‌ترين اين ايوان‌ها، ايوان جنوبى بوده است كه در هر يك از دو طرف آن، سه ستون بزرگ آجرى كه با گچ تزيين شده بود، قرار داشت و روى آنها زينت‌كارى‌هايى صورت گرفته بود.

در طرف جنوب اين ايوان، راهرويى بزرگ كه در دو طرف آن، دو برج كه با گچ‌كارى‌هاى مخصوص تزيين و به صورت نيم‌دايره ظاهر شده بودند، وجود داشت. اين راهرو به سالن بزرگى منتهى مى‌شد كه چهار طرف آن نگارين شده و در وسط سقف آن و بر روى آن گنبدى به شكل نيم‌دايره تعبيه شده بود.

اما در قسمت جنوب شرقى دارالاماره، حياطى با ابعاد پانزده و 5/12 متر و مساحت 5/187 متر مربع قرار داشته كه دور تا دور آن را اتاق‌هايى كه دو به دو با هم متناظر و در روبه‌روى هم قرار گرفته بودند، واقع شده بود.

در سمت شمال غربى مرافق، راهرويى طولانى قرار داشت كه به (مرافق) دارالاماره واقع در شمال‌شرقى قصر منتهى مى‌شد. در جنوب اين مرافق، دو اتاق وجود داشت كه با دو راهروى كوچك به هم متصل‌مى‌شدند.

در غرب اين مرافق، حياطى ديگر به شكل مستطيل با طول 22 متر و عرض 5/14 متر و مساحت 319 مترمربع قرار داشت. در ضلع شرقى آن نيز نردبانى وجود داشت كه از اتاق وسطى آن به عنوان آشپزخانه استفاده مى‌شد. در اين آشپزخانه، خاكسترهاى فراوان و كوزه‌هاى سفالين زيادى كشف شده كه احتمالاً به منظور جابه‌جا كردن آب‌هاى كثيف از آنها استفاده مى‌شده است. همچنين ظروف سفالين ديگر و شيشه‌هاى خرد شده در اين محل به دست آمده است.

در طرف جنوب مركزى ديوار داخلى قصر، مكان بازى با سه مِرْفق وجود داشته است. در جانب شرق اين مكان باز، ايوانى كوچك قرار داشته كه در جلوى آن، دو نيم‌برج ساخته شده بود. وسط آن، راهرويى قرار داشت كه به اتاقى مستطيل شكل در پشت ايوان منتهى مى‌شد. در شمال ايوان، راهرويى ديگر قرار داشت كه به مكان باز ديگرى منتهى مى‌شد و از آنجا به (مرافق) جنوب غربى دارالاماره مى‌رسيد. در جنوب اين ايوان، مكان باز ديگرى قرار داشت كه در وسط آن، ايوانى ساخته بودند و از آنجا به وسيله راهرويى كه بين دو ستون مستطيل شكل قرار گرفته بود، به درگاه دارالاماره منتهى مى‌شد.

در سمت جنوب غربى دارالاماره، حياطى مستطيل شكل با ابعاد نوزده و هجده متر و مساحت 342متر مربع قرار گرفته بود كه در شمال آن، گودال آبى مربع‌شكلى ساخته بودند كه به وسيله راه آبى طولانى كه در موازات ضلع غربى دارالاماره امتداد داشت، به مرافق شمالى و غربى قصر منتهى مى‌شد. در جنوب اين حياط مستطيل شكل، دو مرفق ديگر قرار داشت كه در مرفق شرقى آن، اتاقكى كوچك و در مرفق غربى آن، ايوانى قرار داشت كه به وسيله راهرويى به آستانه در دارالاماره منتهى مى‌شد. در ضلع شرقى دارالاماره گودالى كوچك قرار داشت كه به‌وسيله راه آبى به درگاه درجنوبى دارالاماره منتهى مى‌شد. ⁽¹⁾

هفت - حمام و مخزن و فاضلاب

حمام قصر در سمت غربى ديوار داخلى قصر و در كنار اتاقى مستطيل شكل قرار داشت. در كنار حمام و در حياطى مربع شكل ⁽²⁾و با ابعاد 30/25 و 6/24 متر و با مساحت 38/622 متر مربع، محل فاضلاب قصر قرار گرفته بود. در اين محل كه مكانى مستطيل شكل و با ابعاد ده و 82/5 متر و مساحت 2/58 متر مربع بود، آب‌هاى مصرفى شده، به وسيله ساكنان قصر، سرازير مى‌شد. (نقشه‌هاى شماره 16 و 17)

نردبانى با عرض 95 سانتى‌متر براى رفت و آمد به درون اين محل، اختصاص يافته بود. درون اين محل، با لايه‌اى ضخيم از گچ پوشيده شده بود تا آب به ديوارهاى قصر سرايت نكند. فاضلاب حمام با لوله‌هاى سفالين كه قطر تقريبى آنها نصف قدم بود، به اين سرازير مى‌شد. ⁽³⁾بعضى از نويسندگان معاصر، شماره‌هاى 55، 62، 69، 77، 99 و 100 در نقشه دارالاماره را مربوط به حمامى بزرگ در اين محل مى‌دانند كه در عصر اموى ايجاد شده بود. ⁽⁴⁾

همچنين در اطراف مختلف قصر، آبراه‌هايى كشف شده كه با گچ و آجر ساخته شده بود. اين احتمال وجود دارد كه اين آبراه‌ها به چاه‌هاى آب يا چاه‌هاى فاضلاب متصل بوده است. همچنين چاه‌هاى فاضلابى كه به وسيله سنگ گچ ساخته شده بود، كشف شده است. ⁽¹⁾

هشت - طِمار

طمار، ساختمانى گنبدى شكل بود كه روى بام قصر بنا شده بود. در زير اين گنبد، سالن اصلى قصر كه محل جلوس فرماندار و نيز پذيرايى از ميهمانان بوده، قرار داشت. در هر كدام از ديوارهاى اين سالن، راهروهايى براى ورود به حياط خلوت‌هاى واقع در جنوب شرقى و جنوب غربى وجودداشت. جناب مسلم را بالاى اين گنبد برده و به پايين پرتاب كردند. عبيدالله بن زياد در زير اين گنبد و در اين سالن بزرگ با اسراى كربلا ملاقات كرد و در همين سالن بود كه سر امام‌حسين (عليه السلام) به زمين گذاشته شد و در همين مكان، سر عبيدالله را براى مختار آوردند، همچنان‌كه در همين مكان، سر مختار را براى مصعب بن زبير آوردند و بالاخره در اين مكان سر مصعب را براى عبدالملك بن مروان آوردند كه عبدالملك با تذكر وقايع فوق، اين مكان را به فال بد گرفته و دستور تخريب آن را داد. پس آنچه به وسيله عبدالملك ويران شد، اين مكان بود نه همه قصر. ⁽²⁾

به نظر مى‌رسد كه اين گنبد در طرف غربى قصر و نزديك درِ اصلى آن و مسلط بر رحبة على (عليه السلام) و ميدان كوفه واقع شده بود؛ زيرا در تاريخ چنين آمده است كه وقتى بدن مسلم را از بالاى طمار به پايين پرتاب نمودند، اين بدن در «رحبة على (عليه السلام) » و ميدان شهرافتاد. ⁽³⁾

نه - مصالح ساختماني دارالإماره

مصالح اصلى ساختمان دارالاماره آجر بوده است. بعضى بر اين عقيده‌اند كه آجر قصر از شهر حيره تأمين شده است ⁽¹⁾، اما برخى ديگر با توجه به تفاوت آجرهاى قصر با آجرهاى حيره و نيز سالم بودن آجرهاى آن، گفته‌اند كه آجرهاى قصر، مخصوص قصر و در شهر كوفه ساخته شده است. آنها چنين ادعا مى‌كنند كه با توجه به فاصله دوازده كيلومترى حيره تا كوفه، اگر بنا بود اين آجرها از حيره به كوفه منتقل شود، شكسته و خرد مى‌شد، در حالى‌كه چنين حالت‌هايى در آجرهاى كشف شده ديده نشده است. علاوه بر اين، اگر اين نكته در نظر گرفته شود كه ساخت آجر چندان مشكل نيست و هزينه انتقال بيشتر از هزينه ساخت در مى‌آيد و نيز با توجه به آنكه عراقى‌ها از زمان‌هاى بسيار دور با آجر آشنايى داشته و اقوام مختلف ساكن در عراق مانند سومرى‌ها، آشورى‌ها و بابلى‌ها براى ساختن خانه‌ها و قصرهاى خود از آجر استفاده مى‌كردند و حتى لغت «آجر» از لغت «آكِر» سومرى گرفته شده است ⁽²⁾، حتى مى‌توان نظر دوم را به صواب نزديك‌تر دانست.

اما ابعاد آجرهاى به‌كار رفته در ساختمان قصر از قرار زير است:

پس از آجر، مهم‌ترين مصالح ساختمانى قصر، گچ بوده است كه به عنوان ملاط و نيز به عنوان سفيدكارى و تزيين قسمت‌هاى مختلف ساختمان از آن استفاده مى‌شده است. ⁽⁴⁾(تصويرهاى شماره40 - 42)

همچنين -همان‌گونه كه در توصيف ساختمان مخزن فاضلاب قصر گفته شد- از گچ براى نفوذناپذيرشدن اين مخزن و نيز سرايت نكردن فاضلاب به قسمت‌هاى ديگر دارالاماره استفاده شده بود. ⁽⁵⁾در بعضى از نقاط قصر از ملاط گِل سبز مايل به زرد نيز استفاده شده است. ⁽⁶⁾

۵. زندان كوفه

در مقاطع مختلف تاريخى در زمان مورد بحث ما از محلى به نام زندان ياد شده است. بلاذرى از زندان كوفه در زمان حكومت مُغَيرة بن شعبه (41 - 51ه. ق) ياد مى‌كند و ساختمان آن را از نى مى‌داند. ⁽⁷⁾

در بحارالانوار چنين آمده است كه پس از دستگيرى ابن ملجم، او را در قصر زندانى كردند. ⁽¹⁾از اين گزارش استفاده مى‌شود كه از قصر در زمان حضرت على (عليه السلام) به عنوان زندان نيز استفاده مى‌شده است، به‌خصوص با توجه به آنكه حضرت‌على (عليه السلام) خود ساكن در قصر نبوده است.

طبرى در بيان حوادث سال 51ه. ق (حوادث مربوط به حجر بن عدى) به زندان كوفه در زمان «زياد» ، اشاره كرده، اما محل آن را تعيين نمى‌كند. ⁽²⁾

لوئى ماسينيون در نقشه شماره 1 خود كه از كوفه ارائه مى‌دهد، محل زندان را در جنوب غربى كوفه و نزديك «كناسه» تعيين كرده است. ⁽³⁾(نقشه شماره 8) البته نگارنده به مستند آن دست نيافت. نگارنده احتمال فراوان مى‌دهد كه با توجه به ساختمان عريض و طويل قصر و نيز حراست‌هاى فراوانى كه از آن به عمل مى‌آمده است و به‌ويژه با عنايت به اتاق‌هاى متعددى كه در آن وجود داشته، زندان كوفه در زمان زياد و پس از او درون قصر بوده‌است. مؤيد اين مدعا آن است كه در روايات تاريخى چنين آمده كه عبيدالله بن زياد، هانى بن عروه را درون قصر زندانى كرد. ⁽⁴⁾

۶. ميدان اصلي شهر

اشاره

هنگام مطالعه بناهاى مركز شهر كوفه به دو واژه مختلف صحن و رحبه برخورد مى‌نماييم كه دو معناى متفاوت را ارائه مى‌كند.

صَحْن: در لغت به معناى حياط وسط خانه آمده است. ⁽⁵⁾بنابراين، اين معنا را تداعى مى‌كند كه صحن مركزى از چهار طرف، محصور بوده است.

رَحبه: در لغت به معناى وسعت آمده و بر حريم ساختمان كه معمولاً مكانى وسيع بوده نيز اطلاق شده است. ⁽¹⁾

الف) مركز شهر (صحن)

با مراجعه به متون تاريخى به اين نتيجه مى‌رسيم كه صحن كوفه دقيقاً معادل كلمه مركز كوفه مى‌باشد؛ زيرا در تاريخ چنين آمده است كه پس از تعيين شدن محل مسجد جامع، تيراندازى در وسط مسجد ايستاد و به چهار طرف تير پرتاب كرد و هر چهار طرف محل افتادن تيرها (غَلْوَه) مشخص و علامت‌گذارى شده و به عنوان صحن كوفه تعيين شد. ⁽²⁾

در اين گزارش تاريخى، شكل هندسى صحن به صورت مربعى تصوير شده كه هر ضلع آن به اندازه دو پرتاب تير (دو غَلْوَه) تعيين شده است. اگر طبق نقل كتاب‌هاى لغت هر فرسخ را 25 غلوه بدانيم، هر غلوه معادل 251 فرسخ خواهد بود. ⁽³⁾و اگر هر فرسخ را 5985 متر به حساب آوريم، هر غلوه 240 متر خواهد بود. بنابراين، هر ضلع مربع صحن 480 متر خواهد شد و مساحت صحن اين چنين محاسبه مى‌شود:

متر مربع 480\ 230400 * 480 و با توجه به اينكه هر هكتار ده هزار متر مربع است، صحن مساحتى معادل 04/23 هكتار را دربر داشته است. ⁽⁴⁾

در اين فضاى وسيع، نهاد و بنيان‌هايى همچون مسجد جامع، قصر، بازارها، رحبه و آرّى، وجود داشته است 5كه بعضى از اين نهادها و بنيان‌ها در جاى خود بررسى شد.

پس از علامت‌گذارى چهار طرف صحن، دور آن را خندقى كشيدند تا قبايل، خانه‌هاى خود را پشت آن بنا كنند و به مركز شهر تجاوز نكنند. ⁽¹⁾گرچه پس از مدت كوتاهى، عُمر قسمت‌هاى زيادى از اين مركز را به افراد مختلف براى خانه‌سازى بخشيد. از اين‌جاست كه منابع تاريخى با ريشه لغوى كلمه صحن هماهنگ مى‌شود؛ زيرا دور تا دور اين مركز را بنيان‌ها و ساختمان‌هاى مردم كوفه فراگرفته بود.

از آنچه گفته شد اين نتيجه به دست مى‌آيد كه صحن را نمى‌توان به عنوان ميدان اصلى شهر به حساب آورد؛ زيرا ميدان به مكان گسترده باز اطلاق مى‌شود، در حالى‌كه در صحن ساختمان‌هاى فراوانى ساخته شده بود.

ب) رحبه (رحبة عليّ و رحبة الصَيارف)

در اين مبحث مى‌توان لغت «رَحبه» را معادل ميدان به‌كار برد. «رحبه» كه بعدها به مناسبت جاى دادن خانه ساده حضرت على (عليه السلام) در خود به نام «رحب‌على (عليه السلام) » نامگذارى شد، فضاى وسيعى بود كه در سمت جنوب غربى مسجد جامع و غرب قصر دارالاماره قرار داشت و در حقيقت، ديوار جنوبى مسجد و ديوار غربى قصر به آن شكل مى‌دادند. به عبارت ديگر، اين مكان باز، حريم اين دو بنيان اصلى شهر شمرده مى‌شد. ⁽²⁾

به نظر مى‌رسد كه اجتماعات اصلى مردم شهر در اين مكان انجام مى‌گرفته است، به‌خصوص با توجه به اينكه درِ اصلى قصر و گنبد طمار، بر اين ميدان مسلط بوده است.

در بعضى از گزارش‌هاى تاريخى، سخن از رحبه‌اى ديگر به نام «رحبة الصيارف» به ميان آمده است كه با دقت در اين گزارش درمى‌يابيم كه اين

مكان، محلى در مركز شهر (صحن) ، اما متفاوت با رحبه على (عليه السلام) بوده است و ظاهراً صيرفى‌ها (صرّافان) در آن به‌كار مشغول بوده‌اند؛ زيرا در اين گزارش چنين آمده كه حضرت على (عليه السلام) ، ميثم تمّار را به اين رحبه آورده و محل به دار آويخته شدنش را به او نشان داده است. ⁽¹⁾با توجه به اينكه محل شهادت ميثم تمّار نزديك خانه عمرو بن حُريث و در جانب شرق مسجد فعلى بوده ⁽²⁾، درمى‌يابيم كه اين رحبه در نقطه مقابل رحبه على (عليه السلام) در جانب شرق صحن قرار داشته است.

ج) آريّ

اين كلمه از ريشه فارسى «آريت» گرفته شده كه به معناى طناب بلندى است كه چهارپايان را با آن مى‌بندند. ⁽³⁾

در ابتداى بنيان‌گذارى شهر كوفه، چهل هزار اسب متعلق به بيت‌المال در اين مكان نگهدارى مى‌شده است. ⁽⁴⁾اما مدتى بعد، عُمر آن را به ابوموسى اشعرى، حُذَيفة بن يمان و گروهى از قبيله «عَبس» بخشيد. ⁽⁵⁾طبرى محل اين مكان را در ناحيه سمت چپ قبله قصر (جنوب شرقى قصر) تعيين مى‌كند. ⁽⁶⁾اما بعضى از نويسندگان كوفه‌پژوه معاصر، اين مكان را به صورت دو نيمه از هم جدا، در جنوب غربى و جنوب شرقى صحن تصوير كرده‌اند. ⁽⁷⁾

٧. معابر (خيابان‌ها، چهارسوها و كوچه‌ها)

الف) خيابان‌ها

اشاره

پيش از توصيف خيابان‌هاى اصلى كوفه، بايد موقعيت اسكان قبايل و گروه‌هاى مختلف بررسى شود. گفتنى است پس از مشخص شدن مركز مربع شكل شهر كوفه و تعيين حدود آن به وسيله كندن خندق، قبايل مختلف، دور تا دور اضلاع اين مربع، به ترتيب زير اسكان داده شدند:

البته طى سال‌ها به دليل مهاجرت افراد و قبايل از نقاط ديگر به كوفه و تنگى جا، تغيير و تبدّل فراوانى در محل اسكان اين قبايل صورت گرفت ⁽²⁾كه فعلاً منظور نظر نگارنده نيست.

پس از تعيين محل اسكان قبايل، خيابان‌هاى پانزده‌گانه اصلى شهر بر اساس آنچه در ادامه مى‌آيد، مشخص شد:

پس از اين خيابان‌كشى اصلى، خيابان‌هايى كوچك‌تر در قبايل و محلات، در موازات يا عمود بر اين خيابان‌ها ترسيم شد.

اندازه خيابان‌ها

در گزارش‌هاى تاريخى، چهار نوع اندازه براى خيابان‌هاى مختلف شهر كوفه ذكرشده‌است:

البته در متون تاريخى از نوعى ديگر از خيابان با عنوان «سكّه» ياد شده كه به نظر مى‌رسد از آنها براى عبور و مرور از مركز شهر به سوى خارج شهر استفاده

مى‌شده است. ⁽¹⁾احتمالاً اين واژه از «سَكّ» به معناى سد و بستن گرفته شده است ⁽²⁾و دليل نامگذارى اين خيابان‌ها اين بوده است كه هرگاه دهانه اين سِكَك (جمع سكّه) گرفته مى‌شد، راه عبور و مرور به مركز شهر بسته مى‌شد.

در زمان مورد بحث ما، پس از خاموش شدن شعله قيام مسلم و مخفى‌شدن آن جناب، عبيدالله به منظور جلوگيرى از فرار مسلم، به رييس پليس خود، حُصَين بن نُمير دستور مى‌دهد كه نيروهايى را بر دهانه‌هاى سكّه‌ها بگمارد. ⁽³⁾

واژه «افواه السكك؛ دهانه‌هاى سكّه‌ها» نيز اين معنا را تداعى مى‌كند كه اين سكه‌ها به عنوان دهانه‌هاى ورود و خروج به شهر محسوب مى‌شدند. در بعضى از منابع، عرض اين سكه‌ها پنجاه ذراع، يعنى 02/27 متر ذكر شده است. ⁽⁴⁾همچنين در باره كيفيت روشنايى سكك در بعضى از كتاب‌ها چنين آمده است كه بعضى از سكك (يا تمام آنها) در شب به وسيله مشعل‌هايى روشن نگاه داشته مى‌شدند. ⁽⁵⁾نام بعضى از اين سكّه‌ها از قرار زير است:

سكّه لحّام جرير

اين سكه از مركز شروع مى‌شد و در شرق مركز از بازار مى‌گذشته و پس از قطع راه‌هاى قبايل ساكن در شرق، به شمال شرقى كوفه، يعنى «سَبَْخه» منتهى و از آنجا از شهر خارج شده است. ⁽⁶⁾

سكّه دار الروميين

دار الروميين مكانى در جنوب قصر بوده (نقشه شماره 8) كه در آغاز به عنوان زباله‌دان از آن بهره‌بردارى مى‌شد، اما بعدها يزيد آن را به عَنْبَس بن سعيد بن عاص بخشيد و او

تنها براى حمل خاك‌ها و زباله‌هاى آن به خارج شهر 150 هزار درهم هزينه كرد. ⁽¹⁾به نظر مى‌رسد اين سكه، مركز شهر را از سمت جنوب به خارج شهر متّصل مى‌كرده است.

سكّه شَبَث

اين سكه از ميان قبيله «تميم» در شرق كوفه مى‌گذشته است. ⁽²⁾

سكّه عُمَيْرَه

اين جاده از جنوب كوفه و از ميان قبيله «كِنْده» مى‌گذشته است. ⁽³⁾