گلواژه های حج و عمره

مشخصات كتاب

سرشناسه : بصیری، علیرضا

عنوان و نام پديدآور : گلواژه‌های حج و عمره/ علیرضا بصیری .

مشخصات نشر : تهران: مشعر، ۱۳۸۷.

مشخصات ظاهری : ۵۹۹ص.

شابک : ۵۵۰۰۰ ریال 978-964-540-124-3:

وضعیت فهرست نویسی : فیپا

موضوع : حج .

موضوع : حج عمره .

موضوع : زیارتنامه‌ها.

رده بندی کنگره : BP۱۸۸/۸/ب۵۴گ۸ ۱۳۸۷

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۳۵۷

شماره کتابشناسی ملی : ۱۲۶۱۱۱۷

اشاره

ياد و سپاس‌

مرحوم پدرم، «حجة الاسلام والمسلمين آقاى حاج شيخ محمد على بصيرى طاب ثراه» شخصيتى روحانى بود كه در كنار فعاليت‌هاى فرهنگى و اجتماعى در سنگر خطابه و منبر و اقامه جماعت، بالغ بر بيست سال به عنوان يكى از روحانيون پرتلاش و با انگيزه كاروان‌هاى حج، زائران خانه خدا را آموزش مى‌داد. عشق و علاقه سرشار او به اين سفرروحانى ومعنوى وتلاش بى‌وقفه وى در ارائه خدمات ارزشمند، بى‌شايبه و خالصانه به ضيوف الرحمان به گونه اى بود كه هنوز تعداد قابل توجهى از همسفران ايشان، پس از سال‌هاى متمادى، ياد و خاطرات اين سفر معنوى و حضور يك روحانى آگاه و دلسوز و باانگيزه را در ذهن خود دارند و هم‌چنان ما را نيز مرهون محبّت و احساسات صميمانه خود مى‌نمايند.

وى در آخرين سال حيات خود(1365 ه. ش) در شرايطى كه چند جلسه مقدماتى آموزشى را براى زائران تشكيل داده، و آماده اين سفر معنوى مى‌شد، «به دليل بيمارى قلبى» از سوى اطبا از انجام سفرحج منع شد. از خاطرات فراموش نشدنى آن عالم فرهيخته، اشك هاى جارى و بغض گلوگير او در هنگام وداع و خداحافظى با يكايك زائران خانه خدا و حرم نبوى در بيمارستان و منزل بود. اكنون كه با توفيق الهى ساليان متوالى است، كه امكان خدمتگزارى به زائران خانه خدا براى اين‌جانب نيز فراهم گرديده، به انگيزه زنده نگه داشتن ياد و خاطره آن عالم مسئوليت‌پذير، متعهد، و همراه داشتن ذخيره‌اى ناچيز براى روز واپسين، اقدام به تهيه و تدوين مجموعه حاضر نمودم، اميد آن‌كه مورد عنايت قرار گيرد و رضايت حضرت حق را نيز تحصيل نمايد.

در خاتمه لازم مى‌دانم از همسر عالمه‌ام-/ كه او نيز به عنوان معينه در كاروان‌هاى حج توفيق خدمت دارد-/ به خاطر فراهم نمودن شرايط مطالعه و تحقيق، تشكر و قدردانى نمايم.

از تمامى علما، بزرگان، سروران ارجمند روحانى و استادان بزرگوار انتظاردارم با ارشادات خود اين‌جانب را قرين امتنان فرمايند. «والسلام»

پيشگفتار

مكه و مدينه، از صدر اسلام تاكنون به عنوان دو مركز مهم اسلامى مورد توجه مسلمانان بوده است. مكه، مهم‌ترين جايگاه نزول وحى الهى و مدينه «با حضور پيامبر خدا و تشكيل نخستين حكومت اسلامى در آن» به عنوان دوّمين مركز اسلامى، هم دوش و همراه با مكه «با پذيرفتن ولايت در خويش» جايگاه و منزلت والايى، همانند مكه يافته است. در حقيقت، اين دو مركز مهم مذهبى و تاريخى، هر يك نگينى گران سنگ را در درون خود به نمايش گذاشته‌اند.

«كعبه» نگين مكه، مورد توجه تمام دين باوران و عاشقان و زائران دل سوخته و دل داده‌اى است كه از اقصى نقاط دنيا به سويش رهسپارند، تا برگرد آن طواف كنند؛ طوافى كه نه آغاز دارد و نه پايان، بلكه گامى است از بى‌بدايت، به سوى بى‌نهايت.

«ولايت» نگين مدينه تمام دل‌ها و قلب‌ها را به سوى خدا مى‌كشاند و همگان در راستاى عرض ادب به آستانه پيامبر و فرزندان طيّب و طاهر آن حضرت سر از پاى نمى‌شناسند. زائران حرمين شريفين پس از انجام اعمال حج و عمره و يا قبل از ديدار كعبه و زيارت خانه خدا، با ديدگانى اشكبار و مالامال از عشق به اهل بيت، به سوى مدينه و بارگاهِ آن حضرت مى‌شتابند. اما در اين سير پرشكوه معنوى، هر مشتاقى را توشه‌اى همراه است كه بر گرفته از نگاه وى به رهيافت‌هاى عميق چنين حضورى است؛ رهيافت‌هايى كه از مناظر عرفانى، تاريخى، اجتماعى، سياسى، فقهى و حقوقى برگرفته شده است.

رهيافت‌ها

آگاهى و شناخت از مكه و مدينه براى هر زائر، نه تنها پر جاذبه است، بلكه از ضرورت و اهميت ويژه‌اى برخوردار است؛ زيرا زائر مكه و مدينه با آگاهى و معرفت ويژه در اين ساحت بزرگ وارد شده و بهره‌ها برمى‌گيرد.

رهيافت‌هاى اين سفر معنوى را در يك نظر كلى مى‌توان از زواياى زير مورد كاوش قرار داد:

الف: ديدگاه عرفانى

يكى از رهيافت‌هاى مهم و پرجاذبه اين سفر معنوى، زاويه عرفانى آن است؛ زيرا انسان در بستر عرفان، مفاهيم واژه‌ها را عارفانه مى‌فهمد؛ يعنى بستر اسرار حج و عمره در اين سفر بزرگ، براى آدمى آشكار مى‌شود كه روح آن، چيزى جز جدايى از «خود» و اتصال به «خدا» و معنويت احرام، طواف و سعى نيست. تمامى مشاعر مكه و مدينه براى زائر معناى ديگرى پيدا مى‌كند. بهترين نماد عرفانى حج، حديث معروف شبلى «از اصحاب امام سجاد عليه السلام» است كه حاوى رهنمودهاى عارف عارفان، حضرت امام زين‌العابدين عليه السلام است و آن اين‌كه «احرام و لباس احرام و لبيك، نماد قيامت و جهان واپسين است كه همه آدميان در پيشگاه خداى بزرگ حضور پيدا مى‌كنند».

ب: ديدگاه تاريخى

مكه و مدينه دو مركز بسيار مهم و حساس است، كه جاى جاى آن از حضور پيامبر صلى الله عليه و آله و رسالت الهى آن حضرت حكايت مى‌كند. بسيارى از پژوهشگران تلاش نموده‌اند تا از منظر تاريخى، تمام مراكز حضور پيامبر صلى الله عليه و آله، حتى نقاطى را كه توقفى كوتاه در آن داشته و گاهى نماز خوانده‌اند، شناسايى و بررسى كنند، ولى متأسفانه در طول زمان و به رأى وهابيان در دهه‌هاى پيشين، بخش قابل توجهى از آثار تاريخى را- كه گواه بر هويت تاريخى امت اسلامى است- به بهانه توسعه، از بين برده‌اند و هيچ نوع اثر و نشانه‌اى از گذشته باقى نگذاشته‌اند. بديهى است، ملّتى كه حافظه تاريخى خود را از ياد ببرد و در مظاهر و جاذبه‌هاى زيباى تمدن نوين و دنياى جديد فرو غلتد، آرام آرام، اصالت‌هاى خود را از دست داده و به آسانى قربانى صيادان تاريخ مى‌گردد، به همين دليل نسل جوان مسلمان از اين جهت به شدت در خطر سراشيبى فرو غلتيدن در دام مكايد و افكار مهاجم جهان است. اين جريان فرايندى از مسئوليت نخبگان و آگاهان و دين باوران را مى‌طلبد تا با تمام توان در راستاى احياى گذشته اسلامى و تفكر دينى تلاش نمايند كه يكى از مظاهر آن، شناخت و حفظ تاريخ و پيشينه مسلمانان است.

ج: ديدگاه اجتماعى و سياسى

مكه و مدينه دو پايگاه بزرگ است كه هر سال، مسلمانان از نقاط مختلف با فرهنگ و جغرافياى مختلف به سوى اين دو مكان سرازير مى‌شوند، و در اين مكان‌ها است كه كنگره بزرگ جهان اسلام نمودار مى‌شود. متأسفانه بيشتر افراد، دردمند و يا مسئول نيستند، بلكه بى‌تفاوت و به صورت فردى در كنار يكديگر قرار گرفته و كم‌ترين گفت و شنودى برقرار نمى شود، البته اين امر، يا ناشى از فقدان

«معرفت» و آگاهى لازم براى تعامل و داد و ستد فكرى و يا فقدان «زبان مشترك» و وسيله ارتباط طرفين است و يا موانع و عوامل ديگرى، مانع از ايجاد ارتباطاند.

در يك كلام مكه و مدينه نمودى از يك جامعه مدنى است كه همگان در راستاى هدف مشترك بين زيارت خانه خدا و پيامبر الهى و پرواز به سوى توحيد و قله‌هاى بلند معنويت قرار دارند و به همين دليل، نه تنها براى يكديگر «تهديد» و خطر به شمار نمى‌روند، كه تسامح و تساهل و به تعبير دقيق‌تر، تحمل و گذشت- به ويژه در ايام حج- از زيبايى‌هاى بلند اجتماعى اين سفر است كه در اين جامعه بزرگ ايمان و عقيده حرف اوّل را مى‌زند، نه ساير امور مادى و اجتماعى، و همگان در راستاى عينيت بخشيدن به باورها و تكامل آن‌ها هستند.

ديدگاه‌هاى فقهى و حقوقى

آخرين و در عين حال مهم‌ترين نگاه، مربوط به زاويه فقهى و حقوقى است. هر زائر مى‌كوشد تا اعمال حج و عمره را به نحو مطلوب، صحيح، درست و همراه با ساير معرفت‌هاى لازم انجام دهد.

اين‌جاست كه ضرورت وجود يك روحانى آگاه، فعال و دلسوز براى كاروان‌هاى عشق بيش از پيش احساس مى‌شود، تا زائران را در اين مسير همراهى نموده، و بار معنوى سفر حج و عمره را بالا ببرد

ويژگى‌هاى كتاب

1- در زمينه موضوع حج، كتاب‌هاى ارزشمند زيادى، با سلايق مختلف «از جهت محتوا و شيوه نگارش» و با نگاه‌هاى مختلف به زيور طبع آراسته گرديده است. در تهيه كتاب پيش‌رو نيز با استعانت از خداوند تبارك و تعالى ضمن بهره‌بردارى از آيات نورانى قرآن مجيد، و متون اصلى روايى كه ناظر بر مناسك و برنامه‌هاى عملى حج مى‌باشند از كتاب‌هاى تاريخى و عرفانى از جمله «اخبار مكه، مرآت الحرمين، وفاء الوفاء، شفاء الغرام، تاريخ القويم، كامل ابن اثير، سيره ابن هشام، تاريخ مدينه، تفاسير مختلف، و ساير كتب فارسى، به ويژه آثار اسلامى مكه و مدينه، تاريخ و آثار اسلامى مكه و مدينه، فروغ ابديت و ...» بهره برده، مورد استفاده قرار داده‌ايم.

2- اين كتاب، به صورت الفبايى، تنظيم؛ و درباره موضوعات مختلف مربوط به مكه و مدينه تهيه و ارايه گرديده است.

3- موضوعات مطرح شده، عمدتاً محورهايى هستند كه زائران خانه خدا «در مكه و يا مدينه» با آن مواجه شده و اين كتاب به سؤالات آنان پاسخ مى‌دهد.

4- از طرح برخى از عناوين و موضوعاتى كه كم‌تر مورد توجه و نياز زائران قرار مى‌گيرد، و حجم كتاب را افزايش مى‌دهد خوددارى شده است.

5- در اين كتاب گاهى به طور گذرا و كوتاه به مسائل فقهى و احكام حج و عمره پرداخته شده، لذا مطالعه اين كتاب زائران حرمين شريفين را از مطالعه كتاب مناسك حج مراجع معظم و بزرگوار به هيچ وجه بى‌نياز نمى‌كند.

اميد آن‌كه اين ذرّه ناچيز مورد پذيرش حضرت حق جل و علا، حضرات ائمه معصومين سلام اللَّه عليهم اجمعين، «به ويژه وجود شريف پيامبر ختمى مرتبت»، دخت گراميش «حضرت زهرا سلام اللَّه عليها» و ائمه بزرگوار و مظلوم بقيع قرار گرفته، محبت، رحمت و كرامت ايشان را براى نگارنده و همه خوانندگان اين كتاب در دنيا و عقبى در پى داشته باشد.

در پايان يادآور مى‌شود از پيشنهادهاى اصلاحى در مورد اين كتاب با اشتياق فراوان استقبال نموده، ان‌شاءاللَّه در چاپ‌هاى بعدى مورد توجه قرار خواهد گرفت.

الحمدللَّه اولًا و آخراً

عليرضا بصيرى

حرف «آ»

آثار حج‌

آثار و نتايج هر حقيقت و ماهيتى، به بلنداى خود آن حقيقت است، حج به عنوان نماد و تجسم عملى توحيد به مثابه تمام اسلام است. به همين دليل در روايات فرموده‌اند، «الاسلامُ باقٍ ما دامَتِ الْكَعْبَةُ باقِيَة» ⁽¹⁾

، اسلام باقى است تا زمانى كه كعبه باقى است. با توجه به اين نكته حائز اهميت، حج داراى آثار دنيوى، اخروى، فردى و اجتماعى فراوانى است كه طى زمان در بستر تاريخ شناخته مى‌شود. به تعبيرى، حج از متشابهات است نه محكمات، يعنى ذوابعاد و ذوجهات است، لذا هر زائر عاشقى از حج برداشت و تفسير ويژه‌اى دارد، چنان‌كه گفته شده است كه «الطُّرُقُ الَى اللَّهِ بِعَدَدِ انْفاسِ الخَلائق» و يا «الطُّرُقِ الى اللَّهِ بِعَدَدِ النُّفوس» با فهم و تفسيرها و دريافت‌هاى گوناگون روبرو هستيم كه همه آن‌ها، مطلوب و زيباست، لكن در روايات اسلامى به برخى از آن آثار اشاره شده، و بيش‌تر مورد توجه قرار گرفته است كه به برخى از آن آثار ذيلًا اشاره مى‌گردد:

الف- آثار مادّى و دنيوى حج

1- سلامتى 2- توسعه رزق 3- تأمين هزينه زندگى.

امام سجاد عليه السلام مى‌فرمايد:

«حِجُّوا وَ اعْتَمِرُوا تَصِحُّ ابدانَكُم وَ تَتَّسِع ارزاقَكم وَ تَكفوا مَؤوناتِ عَيالاتِكم» ⁽²⁾

حجّ و عمره به جا آوريد كه اين دو فريضه، آثار و منافعى به همراه دارد،(از آن جمله) بدن‌ها را سالم، روزى را وسيع، و هزينه زندگى شما را تأمين مى‌نمايد.

4- بى‌نيازى 5- حفظ خانواده 6- حفظ سرمايه

پيامبر گرامى اسلام صلى الله عليه و آله در فرازهايى مى‌فرمايد:

حجّ انجام دهيد، تا بى‌نياز شويد.

حجّ، فقر را در دنيا از بين مى‌برد.

حجّ و عمره، فقر را از بين مى‌برند، چنان‌كه كوره آهنگرى، زنگار آهن را از بين مى‌برد.

حجّ، انجام دهيد، هرگز نيازمند نمى‌شويد.

امام سجاد عليه السلام مى‌فرمايد:

«... الحاجُّ مَغفورٌ لَه وَ موجوبٌ لَه الجَنَّةَ وَ مَستانِفٌ لَه الْعَمَلَ وَ مَحفوظٌ فى اهلِهِ و مالِهِ» ⁽⁵⁾

زائر خانه خدا از آمرزش الهى بهره‌مند شده و بهشت بر او واجب و اعمال خود را از آغاز شروع نموده و خانواده و سرمايه مالى او در حفظ خداى رحيم است.

ج- آثار معنوى و اخروى حجّ

1- نور حج 2- غفران الهى 3- وجوب بهشت 4- خير دنيا و آخرت 5- آرامش دل.

امام صادق عليه السلام مى‌فرمايد:

«الحاجُّ لايَزال عَلَيهِ نورُ الحَجِّ ما لَمْ يُلِمَّ بِذَنْبٍ» ⁽⁶⁾

نور حج، پايدار است تا زمانى كه حاجى به(گناه) آلوده نشود.

امام سجّاد عليه السلام مى‌فرمايد:

«الحاجُّ، مَغفورٌ لَهُ وَ مَوجُوبٌ لَه الجَنَّةَ و ...» ⁽¹⁾

زائر خانه خدا، از آمرزش الهى بهره‌مند و بهشت بر او واجب مى‌شود.

رسول گرامى اسلام صلى الله عليه و آله مى‌فرمايد:

«الحُجَّاجُ وَ العُمَّارُ، وَفداللَّه عَزَّ وَ جَلَّ؛ يُعطيهِم ما سَئَلوُا وَ يَسْتَجيبُ لَهم ما دَعوا ...» ⁽²⁾

زائرين خانه خدا، مهمانان الهى هستند، آنچه بخواهند به آنان عطا نموده و دعاى آن‌ها را مستجاب مى‌كند.

امام صادق عليه السلام مى‌فرمايد:

«الْحَجُّ وَ الْعُمْرَةُ سُوقانِ مِن أَسْواقِ الآخِرَةِ» ⁽³⁾

حج و عمره، دو بازار، از بازارهاى آخرت‌اند.

پيش از اين گفتيم، آداب تشريفاتى است كه انسان براى خود قرار مى‌دهد و لذا زيارت خانه خدا نيز تشريفات ويژه‌اى دارد، از قبيل: نيت صادقه، توبه، حليّت مال، خوش خُلقى و ... پيامبر گرامى اسلام صلى الله عليه و آله مى‌فرمايد:

«مَنْ ارادَ الدُّنيا وَ الآخِرَةَ فَليؤمّ هذَا البَيت، فَما أتَاهُ عَبدٌ يَسْأَلُ اللَّهَ دنيا الَّا اعطاهُ اللَّهُ مِنها، وَ لا يَسأَلهُ آخِرَةَ الَّا ادَّخَرَ لَهُ مِنها» ⁽⁴⁾

كسى كه دنيا و آخرت مى‌خواهد، آهنگ خانه خدا كند. بنده‌اى بدان روى نياورده كه دنيا را خواسته باشد، جز اين كه خدا، دنيا را به او داده است، و آخرت را نخواسته، جز آن كه برايش اندوخته است.

همچنين امام باقر عليه السلام مى‌فرمايد:

«الحَجُّ تَسكينُ القُلُوبِ» ⁽⁵⁾

حج، آرام‌بخش دل‌هاست.

گفتار عارف بزرگ مرحوم شيخ محمد بهارى

1- هر عبادتى از عبادات بايد به نيت صادقه باشد ⁽¹⁾و به قصد امتثال شارع بجا آورده شود، تا عبادت شود. كسى كه اراده حج دارد، اولًا بايد قدرى تأمل در نيت خود بنمايد، هواى نفس را كنار بگذارد ببيند غرضش از اين سفر امتثال امرالهى است و رسيدن به ثواب وفرار از عقاب اوست يا نه، نستجير باللَّه غرضش تحصيل اعتبار يا خوف از مذمت مردم يا تفسيق آنان يا از ترس فقير شدن نباشد.

2- تهيه حضور ببيند از براى مجلس روحانيون، با بجا آوردن يك توبه درستى با جميع مقدمات كه از جمله آنهاست رد حقوق، چه از قبيل ماليه باشد: مثل خمس، رد مظالم و كفارات وغيرها، يا از غير ماليه باشد، مثل غيبت، اذيت و هتك عرض و ساير جنايات بر غير كه بايد استحلال ازصاحبانش بنمايد.

3-/ اسباب مشغله قلبى در سفر براى خود فراهم نياورد، تا مبادا او را در حركات و سكناتش كه بايد به ياد محبوب خود باشد بازدارد، چه از قبيل عيال و اولاد باشد، يا رفيق ناملايم الطبع، يا مال التجاره ياغير آن. مقصود اين است كه خودش به دست خود اسبابى فراهم نياورد كه تمام همتش درسفر مصروف آن باشد.

4-/ سعى در حليّت خرجى خود بنمايد، و زياد بردارد، و از انفاق مضايقه ننمايد، زيرا كه انفاق در حج انفاق در راه خداست، چرا بايد انسان دلگير باشد اززيادى خرج؟ بهترين توشه ها را بردارد و زياد بذل نمايد.

5-/ بايد خوش خلق باشد و تواضع بورزد واز رفيق و مُكارى ⁽²⁾و غيره كوچكى بنمايد و از لغو و فحش و درشت گويى و ناملايم در حذر باشد، حسن خلق، فقط آن نيست كه اذيتش به كسى نرسد، بلكه ازجمله اخلاق حسنه آن است كه ازغير تحمّل اذيت بنمايد.

امام باقر عليه السلام فرمودند: كسى كه قصد اين خانه مى‌كند اگر سه خصلت نداشته باشد، مورد اعتنا قرار نخواهد گرفت: 1- ورعى كه او را از گناهان باز دارد. 2- بردبارى كه جلو خشمش را بگيرد.

3- حسن معاشرت با همراهان. ⁽³⁾

6-/ نه تنها قصد حج كند و بس، بلكه در اين ضمن بايد چندين عبادت را قاصد باشد، كه يكى از آنها حج است، از قبيل زيارت قبور مطهره شهدا و اوليا و سعى در قضاى حوائج مؤمنين وتعليم وتعلم احكام دينيه و ترويج مذهب اثنا عشريه و تعظيم شعائراللَّه و امر به معروف و نهى از منكر.

7-/ اسباب تجمّع و تكبر را در خود فراهم نياورد، بلكه شكسته دل، و غبار آلود روبه حريم الهى رود.

8- از خانه خود حركت نكند، مگر اينكه نفس خودش را و هر چه با خودش برداشته، با جميع رفقاى خود و اهل خانه و هرچه تعلق به اودارد، امانتاً به خالق خود جل شأنه بسپارد و با كمال اطمينان دل، از خانه بيرون رود.

9-/ اعتمادش به كيسه خود وقوّه جوانى خود نباشد، بلكه در همه حال بالنسبه به همه چيز بايد اعتماد اوبه صاحب بيت باشد. ⁽¹⁾2

أ

آداب زيارت‌

بيشتر آداب زيارت معصومين عليهم السلام در احاديث وارد شده و بعضى از آنها در كلمات علماى بزرگ آمده است و سزاوار است زائران اين آداب را رعايت كنند، تا به مقام قرب نايل گردند و از بركات زيارت هر چه بيشتر برخوردار شوند. اهم آنها به اختصار بيان مى‌شود.

1- غسل كردن هنگام سفر براى زيارت در صورتى كه از شهر ديگرى به زيارت مى‌رود.

2- پرهيز از سخنان بيهوده و مخاصمه و جدال بين راه.

3- غسل زيارت هنگام تشرّف، براى زيارت مستحب است.

4- پاك بودن و پاكيزگى لباس و بدن و نيز پوشيدن جامه هاى نو، كه بهتر است سفيد رنگ باشد، و خوشبو نمودن خود مگر در زيارت امام حسين عليه السلام.

5- با وقار و آرامى گام برداشتن و با حالت فروتنى و خشوع راه رفتن، تا حضور قلب لازم براى او فراهم گردد.

6- خواندن اذن دخول، چنانكه در احاديث، اذن دخول هاى عام براى تشرف به هر يك از حرم‌هاى مطهر و اذن دخول هاى خاص، براى ورود به بعضى از بقاع متبركه وارد شده است.

7- بوسيدن عتبه و آستانه مباركه

از شهيد اوّل نقل كرده‌اند كه فرمود: چنانچه زائر سجده كند و نيّت نمايد براى خدا سجده مى‌كنم كه مرا توفيق زيارت داد از بوسيدن عتبه و آستانه بهتر است.

8- ادعيه و زيارتى را كه از ائمه عليهم السلام روايت شده، بخواند، زيارتنامه هاى مجعول و ساخته ذوق افراد را واگذارد.

9- هنگام خواندن زيارت، رو به قبر منور بايستد، مگر زياراتى كه مكان خواندن فقرات زيارت را معين مى‌كند و پس از خواندن زيارتنامه گونه ها را به ضريح گذارد و تضرّع و دعا كند.

10- در صورتى كه مزاحمتى براى ديگران نباشد، نزد ضريح برود و خود را به آن بچسباند و اين كه شخص خيال كند دور ايستادن ادب است، فكرى باطل است، زيرا در روايت تكيه كردن به ضريح و بوسيدن آن وارد شده است.

11- نماز زيارت، حداقل دو ركعت نماز، پس از خواندن زيارت به جاى آورد. مرحوم محدث قمى گويد: شيخ شهيد فرمود: اگر زيارت براى پيغمبر صلى الله عليه و آله است، نماز را در روضه مطهر به جا آورد و اگر در حرم يكى از ائمه است در بالاى سر به جا آورد و به جا آوردن آن دو ركعت در هر مكان از حرم و نيز مسجد حرم جايز است.

12- دعا كردن بعد از نماز، دعاهاى خاصى كه از ائمه روايت شده، يا آنچه به خاطرش مى‌رسد براى خود و بستگان و حقداران از پروردگار متعال درخواست نمايد. خلاصه چون زيارت، ديدار با ارواح پاك و اولياى بزرگ الهى است، لذا نخستين شرط زيارت «ادب» است، و ادب هم در سايه معرفت و محبّت، پديد مى‌آيد. از اين روى زيارت هم آداب ظاهرى دارد هم آداب باطنى، كه توجه به هر دو شايسته است.

در هر صورت، زيارت، وسيله‌اى است براى توبه و تطهير كه در پرتو آن تزكيه باطنى آدمى را فراهم مى‌نمايد. ⁽¹⁾13- هنگام ورود اوّل پاى راست را داخل بگذارد و هنگام خروج اوّل پاى چپ را بيرون بگذارد.

14- براى بوسيدن ضريح يا خانه كعبه، به زائرين و يا به كسى آزار نرساند.

اذنِ دخول

«اذن ورود» از آداب معاشرت اسلامى است، كه انسان سرزده و بى اذن و اجازه وارد منزل و اتاق كسى نشود و قبلًا اعلام كند. ⁽¹⁾لذا در آداب زيارت حرم هاى مطهر پيامبر صلى الله عليه و آله و ائمه عليهم السلام و بُقاع متبركه، آمده است كه به عنوان رعايت ادب، نسبت به حريم اولياى خدا، اذن دخول در آستانه ورود به حرم، خوانده شود. ⁽²⁾در اذن دخول حرم رسول خدا صلى الله عليه و آله و ديگر ائمه عليهم السلام مى‌گويى:

«اللّهُمَّ انّي وَقَفْتُ عَلى بابٍ مِنْ ابْوابِ بُيوتِ نَبيّكَ صَلَواتُكَ عَلَيهِ وَ آله وَ قَدْ مَنَعتَ النّاسَ أَنْ يدخلوا اءِلّا بِاذْنِه ⁽³⁾فَقلتَ «يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَدْخُلُوا بُيُوتَ النَّبِيِّ إِلَّا أَنْ يُؤْذَنَ لَكُمْ» ⁽⁴⁾اللَّهُمَّ انّى اعْتَقِدُ حُرمَةَ صاحِبِ هذَا المَشهَدِ الشَّريفِ فى غَيبَتِهِ كَما اعتَقِدُها فى حَضْرَتِهِ ...» ⁽⁵⁾.

3

أ

آداب ورود به مكّه‌

براى دخول به مكّه معظّمه، مستحب است، مكلّف «غسل» نمايد، ⁽⁶⁾و هنگامى كه وارد مكّه مى‌شود با حالت تواضع وارد شود و كسى كه از راه مدينه برود از بالاى مكّه داخل شده و وقت بيرون آمدن، از پايين آن بيرون آيد. ⁽⁷⁾اكنون كه به لطف الهى براى انجام مناسك عمره و حجّ، تشرف يافته‌ايد، از خدا بخواهيد، هر آنچه را كه مى‌توانيد از آداب و مستحبات مكّه بجا آورده، تا بهره‌بردارى شما در اين سفر روحانى بيش‌تر

و كامل‌تر گردد.

در اين قسمت به پاره‌اى از آداب مكّه، اشاره مى‌شود.

1- ذكر خدا را زياد نمودن

امام سجاد عليه السلام فرمود:

«وَ تَسْبِيحَةٌ بِمَكَّةَ تَعْدِلُ خَرَاجَ الْعِرَاقَيْنِ يُنْفَقُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ»

يك تسبيح در مكّه برابر است با انفاق خراج عراقين. ⁽¹⁾2- ختم قرآن

امام زين العابدين عليه السلام مى‌فرمايد:

«مَنْ خَتَمَ الْقُرآنَ بِمَكَّةَ، لَم‌يَمتْ حَتّى يَرَى رَسولَ‌اللَّه صلى الله عليه و آله و يَرىَ مَنزِلَهُ فِى الجَنَّة».

امام سجاد عليه السلام فرمود: هر كسى در مكه يك ختم قرآن نمايد، نميرد تا پيغمبر صلى الله عليه و آله و منزل خود را در بهشت ببيند. ⁽²⁾3- نماز بسيار خواندن مخصوصاً در مسجدالحرام

امام سجاد عليه السلام فرمودند:

«مَن صَلّى بِمَكَّة سَبْعينَ رَكْعَةً فَقَرَأَ فِى كُلِّ رَكْعَةٍ «قُل هُوَ اللَّه احَد» و «انَّا انْزَلْناهُ» و «آيةَ السُخرَةِ وَ آيةَ الكُرسى، لَمْ يَمُت الّا شَهيداً».

كسى كه 70 ركعت نماز در مكه به جا آورد در هر ركعت توحيد و قدر و ... را بخواند در زمره شهدا خواهد بود. ⁽³⁾4- طواف، بسيار انجام دادن.

5- نظر نمودن به كعبه، و بسيار تكرار كردن آن.

6- انفاق كردن به بينوايان و مستمندان شهر مكّه.

7- برنداشتن لقطه حرم.

8- نزد حطيم رفتن و خدا را در آن‌جا خواندن. ⁽¹⁾امام صادق عليه السلام مى‌فرمايد:

انَّ اللَّهَ عَزَّوَجَلَّ يَقولُ فى كِتابِهِ: «وَعَهِدْنَا إِلَى إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ أَنْ طَهِّرَا بَيْتِي لِلطَّائِفِينَ وَالْعَاكِفِينَ وَالرُّكَّعِ السُّجُودِ» ⁽²⁾فَيَنْبَغى لِلعَبْدِ انْ لا يَدخُلَ مَكَّةَ إلّا وَ هُوَ طاهرٌ قَد غَسلَ عَرقَهُ وَالأذى و تَطَهَّرَ.

خداوند در كتابش فرموده است، خانه مرا براى طواف كنندگان و راكعان و ساجدان پاك كنيد، پس بنده را سزاوار نيست به مكه وارد شود مگر آن كه پاك باشد و عرق و آلودگى از خود زدوده و پاكيزه شده باشد. ⁽³⁾9- قطع نكردن درختان حرم

10- نكندن گياهان حرم

11- اجتناب از جنگ

12- حفظ حرمت حرم با ترك گناهان

4

أ

آمنه‌

«آمنه» ⁽⁴⁾، همسر عبداللَّه و مادر پيامبر صلى الله عليه و آله، زنى است كه شايستگى مادرى آن حضرت را داشته است.

از امام صادق عليه السلام روايت شده كه چون آمنه پيامبر صلى الله عليه و آله را بزاد، كشور فارس و كاخ‌هاى شام بر او نمودار شد. فاطمه بنت اسد كه در كنار آمنه بود و اين را از او شنيد، به نزد همسر خود ابوطالب رفت و شادى كنان ماجرا را به وى گفت. ابوطالب گفت: تو از اين امر در شگفتى در صورتى كه تو خود نيز

پس از چندى به وصى و وزير اين مولود باردار مى‌شوى.

آمنه 48 سال پيش از هجرت در ابواء ⁽¹⁾، كه محلى است بين مكه و مدينه از دنيا رفت ⁽²⁾.

ابن عباس مى‌گويد: پيامبر پس از درگذشت پدر، با مادرش آمنه مى‌زيست و چون به شش سالگى رسيد ⁽³⁾آمنه وى را به ديدار دائيانش بنى عدى بن نجّار در مدينه برد، امّ‌ايمن مربيه پيغمبر صلى الله عليه و آله نيز همراه آنان بود، يك ماه در مدينه در خانه نابغه ماندند و در آن مدّت، جمعى از دانشمندان يهود كه محمد كودك را در آن خانه مى‌ديدند به دقّت در او مى‌نگريستند و مى‌گفتند: در آينده او پيغمبر اين امت شود و اين شهر مقر حكومتش گردد. چون پس از يك ماه از مدينه رهسپار مكه شدند، در منزل «ابواء» آمنه درگذشت و در همان جا به خاك سپرده شد و محمّد صلى الله عليه و آله به اتفاق امّ ايمن به مكه بازگشت.

هنگامى كه پيامبر صلى الله عليه و آله به قصد عمره حديبيه از آن جا عبور مى‌نمود، بر سر قبر مادر رفت و فرمود:

خداوند مرا فرمود كه قبر مادرم را زيارت كنم و حضرت قبر را اصلاح نمود و بر او گريست و مسلمانان نيز بگريستند. ⁽⁴⁾امام صادق عليه السلام مى‌فرمايد: جبرئيل بر پيامبر صلى الله عليه و آله نازل شد و گفت:

«يا مُحمّد انَّ رَبَّكَ يَقرَؤُكَ السَّلام وَ يَقولُ وَ انّى قَد حَرّمتُ النَّارَ عَلى صُلبٍ انزَلَك وَ بَطَنٍ حَمَّلَكَ وَ حِجرٍ كَفَّلَكَ.» ⁽⁵⁾

اى محمد صلى الله عليه و آله! خداوند تعالى بر تو سلام فرستاد و گفت من آتش را بر صلب و پشتى كه تو را فرود آورد و بطنى كه حامل تو بوده و دامنى كه تو را تربيت كرد، حرام كردم.

5

أ

آيات حج‌

در قرآن مجيد، سوره‌اى به نام حجّ وجود دارد، ولى مباحث مربوط به حجّ در ديگر سوره‌هاى قرآن نيز آمده است كه به برخى از اين آيات اشاره مى‌شود:

1- آيات مربوط به وجوب حج و مناسك آن.

2- آيات فديه و حج تمتّع.

3- آيات سقايت و صيد.

4- آيات بيت و حرم و غيره.

محمّد عربى ⁽¹⁾ضمن گردآورى مباحث مربوط به حج، آيات مربوط به هر بحث را مشخص نموده است كه اشاره به آن، مناسب و مطلوب است:

1-/ آيات مربوط به وجوب حج و مناسك حج

الف: سوره بقره آيات 125، 128، 197، 198، 199، 200 و 203

ب: سوره آل عمران آيه 97

ج: سوره مائده آيه 3

د: سوره انعام آيه 162

ه: سوره برائت آيه 3

و: سوره حج آيات 28، 29، 30 و 32

2- آيات مربوط به فديه و هدى و احكام آن‌ها

الف: سوره بقره آيه 196

ب: سوره مائده آيات 2 و 97

ج: سوره حج آيات 28، 32، 34، 36 و 37

د: سوره فتح آيه ى 25

3-/ آيات مربوط به حج تمتع و احصار

الف: سوره بقره آيه 196

ب: سوره مائده آيه 2

4-/ آيه مربوط به آن چه انجام دادنش براى حجاج حرام است

سوره بقره آيه 197

5-/ آيات مربوط به تجارت در حج

الف: سوره بقره آيه 198

ب: سوره حج آيه 28

6-/ آيه مربوط به سقايت حاجّ

سوره برائت آيه 19

7-/ آيات مربوط به «حكم صيد در حج» و «كيفر كسى كه در حرم صيد كند».

سوره مائده آيات 1، 2، 65 و 96

8-/ آياتى كه در مورد بيت، كعبه، حرم، بلد، و قريه سخن گفته است.

الف: سوره بقره آيه 196

ب: سوره آل عمران آيات 125 و 127

ج: سوره مائده آيات 2 و 97

د) سوره انعام آيه 123

ه: سوره انفال آيات 34 و 35

و: سوره برائت آيات 7، 19 و 28

ز: سوره اسرا آيه 1

ح: سوره حج آيات 25 و 33

ط: سوره نمل آيه 91

ى: سوره شورى آيه 7

ك: سوره طور آيه 4

9-/ آيات مربوط به چگونگى اتمام حج و عمره و بيرون آمدن از احرام

الف: سوره بقره آيه 96 ب: سوره مائده آيه 2

د: سوره حج آيه 29

ه: سوره فتح آيه 27 ⁽¹⁾

حرف «الف»

ابراهيم عليه السلام‌

حضرت ابراهيم عليه السلام، دومين پيامبر از پيامبران اولواالعزم است. در شرافت و عظمت اين پيامبر بزرگ الهى، همين بس كه خداوند متعال 69 بار در قرآن مجيد، از او نام برده و در 25 سوره قرآن، سخن از وى به ميان آورده. ⁽¹⁾و با آياتى نورانى از شخصيت اين پيامبر بزرگ، تجليل نموده است.

بنابراين شايسته است درباره شخصيت و منزلت حضرت ابراهيم عليه السلام به برخى از آيات قرآن كه به مدح و ستايش و صفات ارزنده او پرداخته، اشاره شود:

1- «قَدْ كانَتْ لَكُمْ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ فِي إِبْراهِيمَ وَ الَّذينَ مَعَه» ⁽²⁾

قطعاً براى شما در(حالات) ابراهيم و كسانى كه با او بودند، سرمشق خوبى است.

2- «سَلامٌ عَلى إِبْراهِيمَ» ⁽³⁾

سلام بر ابراهيم.

3- «إِنَّهُ فِي الْآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ» ⁽⁴⁾

؛ بى‌ترديد او(حضرت ابراهيم) در آخرت هم از شايستگان است.

4- «وَ اتَّخَذَ اللَّهُ إِبْراهِيمَ خَلِيلًا» ⁽⁵⁾

خداوند ابراهيم رابه دوستى خود انتخاب كرد.

5- «وَ كَذلِكَ نُرِي إِبْراهِيمَ مَلَكُوتَ السَّماواتِ وَ اْلأَرْضِ وَ لِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ» ⁽⁶⁾

اين چنين ملكوت آسمانها وزمين(وحكومت مطلقه خداوند بر آن ها) رابه ابراهيم نشان داديم(تابه آن استدلال كند) واهل يقين گردد.

6- «وَ إِذِ ابْتَلى إِبْراهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِماتٍ فَأَتَمَّهُنَّ قالَ إِنِّي جاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِماماً» ⁽¹⁾

هنگامى كه خداوند ابراهيم را با وسايل گوناگونى آزمود، و اوبه خوبى از عهده آزمايش ها برآمد. خداوند به او فرمود: من تورا امام وپيشواى مردم قرار دادم.

7- «إِنَّ إِبْراهِيمَ كانَ أُمَّةً قانِتاً» ⁽²⁾

ابراهيم(به تنهايى) امتى بود مطيع فرمان خدا.

8- «وَ آتَيْناهُ فِي الدُّنْيا حَسَنَةً» ⁽³⁾

ما در دنيا به او(همت) نيكويى داديم.

حضرت ابراهيم از هر نظر، «قُدوه» و «اسوه» بود و نمونه‌اى از يك انسان كامل.

مقام معرفتى او نسبت به خدا، منطق گوياى او در برابر بت‌پرستان، مبارزه سرسختانه و خستگى‌ناپذيرش در مقابل جباران، ايثار و گذشت آن حضرت در برابر فرمان حضرت حق تعالى، استقامت او در برابر طوفان حوادث و خلاصه آزمايش سخت و سنگين او، هر يك داستان مفصل و سرمشقى است براى مسلمانان.

به گفته قرآن او از نيكان ⁽⁴⁾، صالحان، قانتان، صديقان، بردباران و وفا كنندگان به عهد بود، شجاعتى بى‌نظير و سخاوتى فوق‌العاده داشت. ⁽⁵⁾تاريخچه زندگى حضرت ابراهيم عليه السلام

زادگاه پرچم‌دار توحيد، شهر «بابِل» مى‌باشد. آن حضرت، در دوران حكومت «نمرود بن كنعان» كه ادعاى خدايى داشت، ديده به جهان گشود.

نمرود در زندگى رؤيايى فرورفته بود كه ناگهان ستاره‌شناسان، نخستين زنگ خطر را نواخته و گفتند: حكومتت به وسيله كسى كه همين محيط زادگاه اوست، سرنگون خواهد شد.

افكار خفته نمرود بيدار شد و پرسيد: آيا فرد موردنظرمتولد شده يا نه؟ گفتند: متولد نشده است. وى فرمان جدايى زنان و مردان را در شبى كه مطابق پيش بينى و محاسبات نجومى ستاره‌شناسان، نطفه اين دشمن سرسخت وى منعقد خواهد گشت صادر نمود. اتفاقاً در همان شب نطفه ابراهيم منعقد شد و مادر ابراهيم مانند مادر «موسى بن عمران» دوران باردارى را به صورت پنهانى گذراند، پس از وضع حمل، مادر ابراهيم براى حفظ كودك عزيز خود، او را به غارى در كنار شهر برد و روزها و شب‌ها در حد امكان از او سركشى مى‌كرد. اين

سختگيرى‌ها و پيشگيرى‌ها به مرور زمان نمرود را آسوده خاطر ساخت و يقين كرد كه دشمن سر سخت حكومت خود را «با دستور قتل پسر بچه‌ها كه قبلًا صادر كرده بود» به قتل رسانده است.

ابراهيم سيزده سال در گوشه آن غار كه راه ورودى تنگى داشت به سر برد. پس از اين مدت، مادر او را بيرون آورد. ابراهيم گام در اجتماع نهاد، چشم نمروديان به ناشناسى افتاد، مادر ابراهيم گفت: اين فرزند من است كه پيش از پيش‌گويى منجمان متولد گشته است! ⁽¹⁾ابراهيم از غار بيرون آمد و خود را براى مبارزه در سه جبهه آماده كرد:

1- آن‌هايى كه كواكب و ستارگان آسمانى را مى‌پرستيدند.

2- كسانى كه بت‌هاى تراشيده را عبادت مى‌نمودند.

3- كسانى كه افراد را به عنوان خداى خود انتخاب كرده و مى‌پرستيدند. ⁽²⁾حضور حضرت ابراهيم عليه السلام در دادگاه بابِل به خاطر شكستن بت‌ها در بت‌خانه، يكى از فرازهاى مهم تاريخ زندگى اين پيامبر بزرگ الهى است.

ابراهيم به جرم شكستن بت‌ها و مادر او به دليل مخفى نمودن فرزندش، محاكمه مى‌شوند و در نهايت دادگاه به سوزاندن قهرمان توحيد رأى داد، لكن با عنايت خداوندى و با فرمان «يا نارُ كُونِي بَرْداً وَ سَلاماً عَلى إِبْراهِيمَ» ⁽³⁾

ابراهيم از آتش نجات پيدا كرد، لكن مجدداً دادگاه بابِل ابراهيم را محكوم به تبعيد نمود.

حركت ابراهيم عليه السلام به سمت فلسطين و مصر و استقبال كم نظير آنها «با هداياى مختلف از جمله اهداى كنيزى به نام هاجر و ازدواج حضرت ابراهيم با اين كنيز، مأموريت اين پيامبر بزرگ الهى براى ساكن نمودن همسرش هاجر و فرزندش اسماعيل در بيابانى سوزان و خالى از سكنه و ساختن بناى كعبه از رويدادهاى ديگر و فرازهاى مهم تاريخى است.

از اين روى، بيان حكايت و سرگذشت حضرت ابراهيم عليه السلام براى زائران خانه خدا بسيار مفيد و كار ساز است، زيرا آشنايى با مكه و خانه خدا بدون آشنايى با حضرت ابراهيم و اسماعيل عملًا ممكن نيست.

2

أ

ابراهيم «فرزند پيامبر صلى الله عليه و آله»

هنگامى كه رسول خدا صلى الله عليه و آله در ذيقعده سال ششم هجرى از حديبيّه مراجعت فرمودند، نامه‌اى توسط يكى از اصحابشان به نام «حاطب بن ابى بلتعه» به «مقوقس» پادشاه اسكندريه ارسال داشتند، ايشان در اين نامه او را به توحيد و قبول اسلام فراخوانده بود. «مقوقس» گرچه اسلام را نپذيرفت، ولى احترام و ادب كامل را نسبت به نامه رسول خدا صلى الله عليه و آله و پيك آن حضرت مراعات نموده و هنگام دريافت نامه، گفت از اين پيام عطر خير و نيكى استشمام مى‌شود. هم چنين دستور داد نامه رسول خدا صلى الله عليه و آله در ميان صندوقى از عاج محفوظ بماند و به همراه پاسخ اين نامه، دو كنيز به نام «ماريه» ⁽¹⁾و «سيرين» كه هر دو خواهر بودند، با هداياى ديگر به محضر رسول خدا صلى الله عليه و آله ارسال نمود. اين دو خواهر پس از ورود به مدينه طبق دعوت و هدايت شخص پيامبر صلى الله عليه و آله به آيين اسلام گرويدند و در تاريخ جزء زنان مؤمنه و با فضيلت شناخته مى‌شوند. ⁽²⁾پيامبر صلى الله عليه و آله با ماريه ازدواج كرد. ⁽³⁾ماريه در بستانى كه متعلق به پيامبر صلى الله عليه و آله و در قبيله «بنى مازن» در نزديكى مسجد قبا بود، اسكان داده شد. اين محل، بعدها به نام «مشربه امّ ابراهيم» مشهور گرديد و پس از چند ماه، ابراهيم در همان مكان به دنيا آمد. ⁽⁴⁾و روز سوم پيامبر صلى الله عليه و آله گوسفندى را براى فرزندش عقيقه نمود.

در همين روز پيامبر خدا اين فرزند را ابراهيم ناميد و فرمود جبرئيل بر من نازل شد و گفت:

«السَّلام عليك يا ابا ابراهيم» من هم نام جدّم ابراهيم را براى وى انتخاب كردم. پس از تولد ابراهيم هر يك از همسران انصار درخواست نمودند كه رسول خدا صلى الله عليه و آله وظيفه پرستارى و شيردادن به ابراهيم را به وى محول نمايد و در اين مورد بر همديگر سبقت مى‌جستند، بالأخره اين افتخار نصيب بانويى به نام «امّ برده»، همسر ابوسيف گرديد. خانه ابوسيف كه شغل آهنگرى داشت، در همان محله بنى مازن و در نزديكى مشربه امّ ابراهيم قرار گرفته بود و «ام برده»، ابراهيم را نزد ماريه در مشربه و به حضور رسول خدا صلى الله عليه و آله در مدينه مى‌برد و پس از ديدار به خانه اش بر مى‌گرداند و گاهى رسول خدا شخصاً براى ديدن فرزندش به خانه امّ برده مى‌رفت.

«انس بن مالك» خدمتگزار رسول خدا صلى الله عليه و آله مى‌گويد: من نسبت به فرزند، مهربان تر از رسول خدا كسى را نديده‌ام.

ابراهيم مريض شد و در روز سه‌شنبه يازدهم ربيع الاول سال دهم هجرى كه هيجده ماهه و بنابر قولى شانزده ماهه بود، از دار دنيا رفت. ⁽¹⁾در منابع حديثى متعدد نقل شده است در دقائق آخر عمر وى، آنگاه كه در حال جان دادن بود، رسول خدا صلى الله عليه و آله در كنار بسترش نشسته بود و در حالى كه اشك از چشمش جارى بود چنين فرمود:

«تَدمَعُ العينُ و يَحزَنُ القلبُ و لا نَقولُ الَّا ما يَرضى الرَبُّ و إنّا بكَ يا ابراهيم لَمَحزونون» ⁽²⁾

؛ قلبمان اندوهناك و چشممان گريان مى‌شود و چيزى به جز رضاى حق نمى‌گوييم، اى ابراهيم! اينك در فراقت شديداً اندوهناكيم. مشهور آن است كه مراسم غسل ابراهيم به وسيله فضل بن عباس انجام گرفت و رسول خدا صلى الله عليه و آله و عمويش عباس در گوشه‌اى نشسته، براى مراسم نظاره مى‌كردند. ⁽³⁾پس از مرگ ابراهيم كه در محلّه بنى مازن در خارج مدينه به وقوع پيوست، به رسول خدا صلى الله عليه و آله عرض كردند: «اين نُدفنُهُ»؟ در كجا به خاكش بسپاريم؟ آن حضرت فرمود: «الْحِقوُهُ بِسَلَفِنا الصَّالِح عُثمانِ بْنِ مَظْعُون» ⁽⁴⁾

، او را به سلف صالح ما عثمان بن مظعون ملحق كنيد، طبق اين دستور پيكر طفل شأنزده ماهه براى خاكسپارى به بقيع منتقل گرديد.

3

أ

ابرهه‌

مرحوم طبرسى، صاحب تفسير مجمع البيان فرموده است: راويان اخبار اتفاق نظر دارند كه زمامدار يمنى كه قصد ويران ساختن كعبه را نموده، همان(ابرهة بن صباح الأشرم) است. ⁽¹⁾گفته شده كنيه‌اش نيز ابويكسوم بوده است. وى از طرف نجاشى- جدّ نجاشى معاصر پيامبر صلى الله عليه و آله- حاكم يمن بوده است.

زمانى كه ابرهه حبشى از آن سوى درياى سرخ به اين سوى آمد و بر يمن تسلط يافت، تصميم گرفت آيين مسيح را در اين منطقه ترويج نمايد. از اين رو كليسايى را بنا كرد و مصمم شد تا مردم عرب را از زيارت كعبه باز دارد و آنان را وادار كند تا به كليساى او بروند. شايد بتوان گفت كه او در پى توسعه مسيحيت بوده است ⁽²⁾، اما وقتى با مقاومت عرب ها رو به رو شد ⁽³⁾، تصميم گرفت به مكه حمله كند و كعبه را ويران سازد ⁽⁴⁾.

ابرهه در زمان تسلط معنوى عبد المطلب بر مكه، به اين شهر حمله كرد، امّا بر اساس آن چه در سوره فيل آمده به قدرت الهى، گرفتار عذاب شد و خود و سپاهش كشته شدند، به همين مناسبت اين سال به نام عام الفيل شهرت يافت. پس از اين ماجرا كعبه و قريش اعتبار بيشترى پيداكردند و عرب‌ها احترام بيشترى به خانه خدا و ساكنان مكه مى‌گذاشتند ⁽⁵⁾. اين واقعه در سال تولد رسول خدا صلى الله عليه و آله رخ داده است.

هلاكت ابرهه

در شرايطى كه ابابيل براى نابودى سپاه ابرهه مأموريت پيدا كردند، در اين ميان ابرهه ناچار افتان و خيزان به ديار حبش رفت، در حالى كه ماجرا را به پادشاه نجاشى نقل كرده و هيأت و صورت مرغان را بيان و تعريف مى‌كرد، نجاشى گفت: اينان چه‌گونه مرغى بودند؟ در اين حال(ابرهة بن صباح‌الأشرم) در بالاى سر خود يكى از آن مرغان را ديد و گفت: شبيه اين مرغ بودند، پس از اين جواب، آن پرنده سنگ‌هايى را كه براى ابرهه نگاه داشته بود به طرف او رها كرد و كار او را نيز تمام ساخت، در حالتى كه دو عدد از سنگ‌هاى مزبور، دو دست او را از شانه و كتف و دو پاى او را از بندها شكسته و يكى هم بر سرش افتاده، هلاك شد. ⁽¹⁾در برخى روايات محل هلاكت سپاه ابرهه، همين مكانى است كه امروز «وادى محسر»(جاى حسرت اصحاب فيل) ناميده شده و وادى كم عرضى است كه ما بين مشعر و منا قرار دارد، همان جايى كه حُجاج بايد صبح گاه روز دهم ذى حجه يعنى عيد قربان، پس از طلوع آفتاب، به سرعت آن وادى را طى كنند و وارد منا شوند؛ چرا كه توصيه شده است كه بايد از سرزمين هاى عذاب ديده، به سرعت گذشت. ⁽²⁾4

أ

ابُو ايوب انصارى‌

«ابوايوب» ⁽³⁾از مشاهير صحابه رسول خدا صلى الله عليه و آله، همان مرد شايسته‌اى كه پيامبر صلى الله عليه و آله در آغاز ورود به مدينه به خانه او وارد شد و در خانه وى بود تا مسجد و خانه‌هاى اطراف آن بنا گرديد و مادرش كه نابينا بود به معجزه آن حضرت بينا شد، وى ⁽⁴⁾در تمام غزوات پيامبر صلى الله عليه و آله شركت جست و مردانه جنگيد

و پس از رحلت آن حضرت از جمله دوازده نفرى بود كه در داستان سقيفه به خليفه اوّل اعتراض كرد.

در عهد خلفا در فتوحات مسلمانان شركت داشت. پس از قتل عثمان از نخستين كسانى بود كه با اميرالمؤمنين بيعت كرد و در هر سه جنگ ⁽¹⁾آن حضرت شركت نمود و در صفين به خصوص، نبرد شايانى كرد كه صف لشكريان را شكافت و به سراپرده معاويه نزديك شد.

«ابو ايوب» در خلافت حضرت على عليه السلام مدتى حكومت مدينه را به عهده داشت، امّا چون «بُسر بن ارطاة» از امراى سپاه معاويه در رأس سه هزار مرد جنگى به مدينه نزديك شد، وى شهر را ترك كرد و به عراق نزد امام عليه السلام شتافت. ⁽²⁾در سال 52 هجرى كه قسطنطنيه در محاصره مسلمانان بود، ابوايوب بر اثر بيمارى درگذشت و او را طبق وصيت خودش، كنار ديوار شهر قسطنطنيه به خاك سپردند. ⁽³⁾5

أ

ابوجهل‌

«ابوجهل» از اشراف قريش و از مشركان مشهور و با قدرت مكه به شمار مى‌آمد، از روايت «بلاذرى» استفاده مى‌شود كه ابوجهل در(554 م) زاده شد، پدرش «هشام» از اشراف مكه بود و بر «بنى مخزوم»- شاخه‌اى از قريش- رياست داشت، مادرش اسماء دختر «مخربة بن جندل حنظلى» از «بنى تميم» بود.

به روايتى نگاهدارى پيمان‌نامه قريش براى تحريم بنى‌هاشم و مسلمانان را، او يا خواهرش

«جلدس»(ام جلدس) خاله «ابوالحكم» برعهده داشته است. ابوجهل چون ديگر اشراف قريش به تجارت اشتغال داشت و مرد ثروتمندى بود و همانند پدر و برادرش از بخشندگان قريش در عصر جاهليت به شمار مى‌رفت. وى در جوانى ميان اشراف مكه جايگاهى ويژه داشت، هنگامى كه 30 سال بيشتر نداشت، از آن روى كه مردى كاردان بود به عضويت «دارالندوه» پذيرفته شد، در حالى كه به رسم آن روزگار اعضاى دارالندوه،- جز بنى قصى- مى‌بايست افزون بر 40 سال مى‌داشتند.

با آغاز رسالت پيامبر صلى الله عليه و آله ابوجهل با اقدامات بسيار، براى جلوگيرى از اشاعه اسلام دست به كار شد كه اينگونه اعمال او شأن نزول شمارى از آيات قرآنى دانسته شده است. با توجه به سابقه او در نفى برترى بنى‌هاشم بر ساير تيره‌هاى قريش، چنين مى‌نمايد كه سخنان و اعمال پيامبر صلى الله عليه و آله را اقدامى از جانب بنى هاشم براى سرورى بر قريش مى‌پنداشت، كه كاهش قدرت ديگر اشراف مكه از جمله خود او نتيجه آن بود. از همين رو بيش از ساير مشركان با پيامبر صلى الله عليه و آله دشمنى مى‌ورزيد.

تلاش ابوجهل در قطع رابطه قريش با بنى‌هاشم به شكست انجاميد. ممانعت از حمايت ابولهب از پيامبر صلى الله عليه و آله بعد از مرگ ابوطالب، و نيز طراحى توطئه ناموفق عليه پيامبر با مشاركت طوايف مختلف را مى‌توان از مهم‌ترين اقدامات وى بر ضد پيامبر صلى الله عليه و آله دانست، مسلمانان نيز از شدت عمل و كينه‌توزى وى در امان نبودند. متقابلًا پيامبر نيز او را ابوجهل ناميد و به مسلمانان دستور داد كه وى را چنين خطاب كنند.

پس از هجرت پيامبر صلى الله عليه و آله به مدينه و در پى تعرض مسلمانان به راه تجارى مكه و شام، موجبات درگيرى ابوجهل با ايشان فراهم آمد. در سال اول هجرى كاروان تجارى كه ابوجهل رياست آن را به عهده داشت به رغم مواجهه با «حمزة بن عبدالمطلب» و يارانش در «سيف‌البحر»، با وساطت «مجدى بن عمر» و «الجُهنى» بدون خونريزى راه خود را به سوى مكه ادامه داد. در سال بعد هنگامى كه كاروان ديگرى از قريش به سالارى ابوسفيان مورد تهديد مسلمانان قرار گرفت، ابوجهل با لشكرى كه خود از عاملان بسيج آن بود براى حمايت از آن كاروان از مكه خارج شد، با آنكه كاروان به سلامت گذشت ولى به اصرار ابوجهل لشكر مكه به سوى چاه‌هاى بدر حركت كرد. ظاهراً علاوه بر رياست‌طلبى، او در پى آن بود كه اقتدار قريش را نه تنها بر مسلمانان، بلكه بر تمام كسانى كه قادر به مخاطره انداختن كاروانيان قريش بودند اثبات كند، اما لشكر مكه با وجود برترى در بدر از مسلمانان شكست خورد و ابوجهل به همراه شمار ديگرى از سران قريش به هلاكت رسيد. ⁽¹⁾

نمونه‌اى از برخوردهاى ابوجهل با پيامبر صلى الله عليه و آله

فرعون مكه «ابوجهل»، روزى در محفل قريش چنين گفت: شما اى گروه قريش! مى‌بينيد كه محمد چگونه دين ما را بد مى‌شمرد و به آيين پدران ما و خدايان آنها بد مى‌گويد و ما را بى‌خرد قلمداد مى‌نمايد، به خدا سوگند، فردا در كمين او مى‌نشينم و سنگى را در كنار خود مى‌گذارم، هنگامى كه محمد سر به سجده مى‌گذارد سر او را با آن مى‌شكنم.

فرداى آن روز، پيامبر صلى الله عليه و آله براى نماز وارد مسجدالحرام شد و ميان ركن يمانى و حجرالأسود به نماز ايستاد. گروهى از قريش كه از تصميم ابوجهل آگاه بودند به فكر فرو رفته بودند كه آيا ابوجهل در اين مبارزه پيروز مى‌گردد يا نه. پيامبر گرامى سر به سجده نهاده، دشمن ديرينه او از كمينگاه برخاست و نزديك پيامبر آمد، ولى چيزى نگذشت كه رعب عجيبى در دل او پديد آمد. لرزان و ترسان با چهره رنگ پريده به سوى قريش برگشت. همه جلو او دويدند و گفتند: چه شد «ابا حكم»؟ وى با صداى بسيار ضعيف كه حاكى از ترس و اضطراب او بود، گفت: منظره‌اى در برابرم مجسم گشت كه در تمام عمر نديده بودم، از اين جهت از تصميم خود منصرف گشتم. جاى گفتگو نيست كه يك نيروى غيبى به فرمان خدا به كمك پيامبر صلى الله عليه و آله برخاسته و چنين منظره‌اى را پديد آورده بود، و وجود پيامبر را طبق وعده قطعى الهى «إِنَّا كَفَيْناكَ الْمُسْتَهْزِئِينَ» ⁽¹⁾

؛ ما تو را از شر مسخره كنندگان نگاه مى‌داريم، از گزند دشمن حفظ كرده بود. ⁽²⁾6

أ

ابوذر

«ابوذر» از بزرگان و فضلاى صحابه بود، خيلى زود به اسلام گرويد يعنى زمانى كه پيامبر صلى الله عليه و آله هنوز در مكه بود و اسلام روزهاى آغازين خود را سپرى مى‌كرد. او چهارمين و يا پنجمين نفرى بود كه اسلام آورد و نخستين كسى بود كه به رسول خدا صلى الله عليه و آله سلام و تحيت اسلامى گفت. ابوذر پس از آنكه

مسلمان شد، به ميان قوم و قبيله خود برگشت و تا زمان هجرت پيامبر صلى الله عليه و آله در سرزمين مردم خود باقى ماند و بعد از جنگ بدر و احد و خندق به مدينه نزد رسول خدا صلى الله عليه و آله آمد و تا زمان رحلت پيامبر صلى الله عليه و آله همراه آن حضرت بود.

ابوذر، سه سال قبل از مبعوث شدن پيامبر صلى الله عليه و آله به پرستش خداى يگانه روى آورده بود. او با پيامبر صلى الله عليه و آله بر سر اين نكته بيعت كرد و قول داد كه در راه خدا از سرزنش هيچ سرزنش‌كننده‌اى نهراسد و همواره حقيقت را هر چند كه تلخ باشد، بگويد.

درباره ابوذر، فضايل بسيارى روايت شده است. از جمله «عبداللَّه بن عمر»، از پيامبر صلى الله عليه و آله روايت كرده است كه آن حضرت فرمودند:

«ما اظَلَّتِ الْخَضْراءُ وَ لا اقَلَّتِ الغَبراءُ ذا لَهْجَةٍ اصْدَقُ مِنْ ابى‌ذَرْ» ⁽¹⁾

در زير آسمان آبى و بر روى زمين خاكى راستگوتر و صريح‌اللهجه‌تر از ابوذر نيست.

هم‌چنين پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: «ابوذر دانشى را فرا گرفت، كه مردم از فرا گرفتن آن ناتوان‌اند». ⁽²⁾مرحوم شيخ طوسى او را در زمره اصحاب رسول خدا صلى الله عليه و آله و اصحاب اميرالمومنين عليه السلام برشمرده است. ⁽³⁾ابوذر شخصيت دينى بارزى بوده است كه عميقاً به اعتقادات خود وابسته بوده و در انديشه‌هاى دينى خود تك رو و منفرد بوده است، و به همين جهت رسول اكرم صلى الله عليه و آله درباره او فرموده بود:

«يَعِيشُ وَحْدَهُ وَ يَمُوتُ وَحْدَهُ وَ يُبْعَثُ وَحْدَهُ وَ يَدْخُلُ الْجَنَّةَ وَحْدَه» ⁽⁴⁾

؛ ابوذر تنها زندگى مى‌كند و تنها مى‌ميرد و تنها محشور مى‌شود و تنها وارد بهشت مى‌شود.

اين تنهايى را اگرچه به تنهايى و عزلت ظاهرى گرفته‌اند، اما مراد حضرت رسول صلى الله عليه و آله بيشتر استقلال فكرى و عدم تجانس او با بيشتر معاصرانش بوده است «و حشر وحده» به همين معناست.

جلالت قدر و علوّ مقام ابوذر در نزد اصحاب رسول خدا صلى الله عليه و آله به درجه‌اى بوده است كه عمر به هنگام تنظيم ديوان براى تعيين مستمرى براى اصحاب رسول خدا صلى الله عليه و آله او را در رديف جنگجويان بدر قرار داد، با آنكه او در اين جنگ شركت نكرده بود.

عمر چهارتن از بزرگان اصحاب را كه در جنگ بدر شركت نداشتند در رديف شركت كنندگان قرار داد؛ اين چهارتن امام حسن و حسين عليهما السلام و سلمان و ابوذر بودند.

ابوذر در سال 23 ق هنگامى كه معاويه به بيزانس(روم شرقى) حمله كرد، جزو سپاهيان وى بود و نيز به هنگام فتح قبرس در سپاه معاويه بود، اما پس از قتل عمر و در زمانِ خلافت عثمان، معاويه به حمايت و پشتيبانى او، در خرج، گشاده دستى كرد و اين امر بر ابوذر كه مردى زاهد و سختگير و حامى فقرا و ضعفا بود گران آمد و شروع به انتقاد از معاويه نمود، معاويه به عثمان شكايت كرد و عثمان او را به مدينه فرا خواند و چون در مدينه با عثمان نيز درشتى آغاز كرد ⁽¹⁾، عثمان او را به «ربذه» تبعيد نمود.

ابوذر نظر به زهد و سختگيرى در امر معاش هرگز در كارهاى حكومتى خلفا شركت نكرد و حتى از كسانى كه كار دولتى قبول مى‌كردند، متنفر بود.

در روايت است كه ابوذر را هنگام تبعيد به ربذه، حضرت اميرالمؤمنين على، امام حسن و امام حسين عليهم السلام و «عمار» و «عبداللَّه بن جعفر» مشايعت كردند و هر كدام سخنانى ايراد نمودند.

ابوذر در سال 31 يا 32 در ربذه، محل تبعيد خود، در حالى كه از مال دنيا چيز قابل توجهى به جاى نگذاشت و جز دختر خود كسى را در آن بيابان نداشت، وفات يافت و طبق نقل روايات، «عبداللَّه بن مسعود» كه با تنى چند از آنجا عبور مى‌كرد بر او نماز خواند و او را در همانجا به خاك سپرده و فرمايش رسول اكرم صلى الله عليه و آله كه فرمود: «رَحِمَ اللَّهُ اباذَر يَعيشُ وَحْدَه وَ يَمُوتُ وَحدَه وَ يَحْشُرُ وَحْدَه»، درباره او محقق شد. ⁽²⁾

7

أ

ابوسفيان‌

«ابوسفيان» نامش صخر بن اميّة بن عبدالشمس بن عبد مناف است. يكى از مردان مشهور عرب بوده كه گاهى وى را در صدر اسلام به كنيه «ابوحنظله» نيز مى‌خوانده‌اند. تاريخ تولد او روشن نيست، لكن واقدى به استناد روايتى تولد ابوسفيان را پيش از عام الفيل(560 م) ذكر كرده است. مادرش صفيّه «دختر حَزن بن بُجَير بن هُزَم» بود و پدرش «حرب»، در روزگار خود پيشواى بنى اميه و فرمانده آنان در جنگ‌هاى فُجّار بوده است.

به رغم شهرت ابوسفيان در تاريخ صدراسلام، از زندگى او، خاصه پيش از اسلام آگاهى دقيق و كاملى در دست نيست، از برخى اشارات مورخان چنين برمى‌آيد كه وى پيش از اسلام از بزرگان قريش بوده و پيشه بازرگانى داشته است.

با آغاز دعوت پيامبر صلى الله عليه و آله ابوسفيان جزء سرسخت‌ترين دشمنان او مى‌شود، اما با اين همه، شدت مخالفت او را از ديگر سران قريش، مانند ابوجهل و ابولهب كمتر دانسته‌اند، در دومين سال هجرت پيامبر صلى الله عليه و آله از مكه به مدينه، ابوسفيان در رأس كاروانى تجارى از شام بازمى‌گشت. پيامبر صلى الله عليه و آله با سپاهيانى آهنگ حمله به آن كرد، اما ابوسفيان از يك سو از قريشيان مكه يارى خواست و از سوى ديگر، خود با زيركى تغيير مسير داده، كاروان را به مكه رساند.

با اينكه كاروان از خطر رسته بود، ابوجهل از تهديد پيامبر صلى الله عليه و آله چنان در خشم شد كه تصميم گرفت به مكه باز نگردد، تا با پيامبر صلى الله عليه و آله پيكار كند. در جنگ بدر قريشيان شكست خورده و «حنظله» پسر ابوسفيان كشته و پسر ديگرش «عمرو» اسير شد، اما بعداً آزاد گرديد. اين شكست چنان بر قريشيان گران آمد كه تصميم گرفتند دوباره به پيكار با پيامبر صلى الله عليه و آله و مسلمانان بروند، پس ابوسفيان با 200 سوار از قريش آهنگ مدينه كرد و پس از مذاكره با رئيس بنى نضير كسانى را به مدينه فرستاد و آنان در جايى به نام «عُريض»، نخلستان‌هايى را به آتش كشيدند و گريختند. پيامبر صلى الله عليه و آله به تعقيب ابوسفيان پرداخت، اما به او دست نيافت.

در سال سوم هجرى ابوسفيان در رأس سپاهى بزرگ، به قصد انتقام از مسلمانان به سوى مدينه حركت كرد. در احد، در نزديكى مدينه جنگى سخت روى داد كه مسلمانان شكست خوردند و نخبگانى از آنان چون حمزه، عموى پيامبر صلى الله عليه و آله به شهادت رسيدند. پس از نبرد، ابوسفيان برفراز كوه برآمد و ضمن ستايش بتان، پيامبر صلى الله عليه و آله را به نبردى دوباره در بدر وعده داد.

سال بعد پيامبر صلى الله عليه و آله به بدر آمد، اما ابوسفيان پيش از رسيدن به وعده‌گاه، قريشيان را متقاعد كرد كه به مكه باز گردند.

سال ديگر ابوسفيان با يارى يهوديان مدينه پيكار خندق را بر ضد پيامبر صلى الله عليه و آله ترتيب داد، اما با تدابير و هوشمندى پيامبر صلى الله عليه و آله، سپاه ابوسفيان و متحدان او ناكام بازگشتند و مدينه رهايى يافت. با آن كه در جريان صلح حديبيه ابوسفيان مداخله آشكارى نداشت، پيش از فتح مكه، از سوى مشركان به مدينه آمد تا درباره تمديد مدت صلح با پيامبر صلى الله عليه و آله مذاكره نمايد. اما كسى به او اعتنا نكرد و بى‌نتيجه به مكه بازگشت. سرانجام پس از دشمنى و پيكارهاى متعدد، ابوسفيان در سال هشتم هجرى به هنگام فتح مكه به يارى و وساطت «عباس بن عبدالمطلب»، نزد پيامبر آمد و به ظاهر اسلام آورد و پيامبر خانه او را پناه امن اعلام كرد. پس از آن ابوسفيان و خانواده‌اش در شمار مسلمانان درآمدند و پيامبر صلى الله عليه و آله او را به امارت «نجران» فرستاد و در همان سال در جنگ حنين، ابوسفيان فرماندهى گروهى جنگجو را برعهده داشت. از پاره‌اى روايات چنين برمى‌آيد كه هنگام رحلت پيامبر صلى الله عليه و آله ابوسفيان والى نجران بود.

با آنكه او پس از فتح مكه به ظاهر، اسلام آورد، سخنى كه در ماجراى «ردّه» به او نسبت داده شده، نشان از بستگى و علاقه او به آيين بت‌پرستى دارد. ⁽¹⁾8

أ

ابوطالب‌

«ابوطالب»، نام آن حضرت عبدمناف يا عمران بن عبدالمطلب بن هاشم عبدمناف است. مادرش فاطمه بنت عمرو مى‌باشد. ابوطالب، عموى بزرگوار پيغمبر صلى الله عليه و آله و پدر ارجمند امير مؤمنان على عليه السلام بزرگ بنى‌هاشم بود.

داستان «عفيف كندى» مشهور است كه گفت: در آغاز بعثت روزى به اتفاق «عباس بن عبدالمطلب» به مسجد الحرام رفتيم. پيغمبر صلى الله عليه و آله را ديدم به نماز ايستاده و نوجوانى، و زنى نيز با او نماز مى‌خواندند، به عباس گفتم: اين دگر چيست؟ وى گفت: اين محمّد برادرزاده من است، كه مى‌گويد من از جانب خدايم و بر اين مردم پيام رسالت دارم و تا كنون جز اين نوجوان، كه او نيز برادرزاده من است و اين زن كه همسر اوست، كسى به دين او در نيامده، گفتم: مردم قريش در اين باره چه مى‌گويند؟ عباس گفت: ما منتظريم تا ابوطالب چه نظر دهد.

«اكثم صيفى» دانشمند معروف عرب در باره اش مى‌گويد: من دانش، ادب و سياست و فراست را از ابوطالب آموختم.

چون عبدالمطلب چشم از جهان فرو بست، ابوطالب، محمد صلى الله عليه و آله هشت ساله يتيم را تكفل نمود و در كودكى او را سرپرستى و در جوانى از او حمايت نمود و به زير بال محبت خويش بداشت و در سفرهاى تجارت با خود مى‌برد و چون به رسالت مبعوث گشت، او را به بهترين وجه و سخت‌ترين شرايط و در برابر مشركان قريش پشتيبانى نمود، آن چنان كه در تاريخ بى‌سابقه و بى‌لاحقه است.

26 رجب، سه سال پيش از هجرت كه ابوطالب چشم از اين جهان فروبست، جبرئيل نازل شد و به پيغمبر عرض كرد: تو ديگر در اين سرزمين يار و مددكارى ندارى، از شهر مكه بيرون شو و آن حضرت به كوه حجون پناه برد.

حضرت ابوطالب شخصيتى بود كه با تمام وجود در سرزمين مكه به عنوان بزرگ مكه و قريش، به دفاع از پيامبر برخاست. نقش ابوطالب در حمايت از پيامبر در سه سال محاصره اقتصادى فراموش نشدنى است، تا جايى كه فرزندش على عليه السلام را در رختخواب پيامبر صلى الله عليه و آله مى‌خواباند، تا سوء قصدى متوجه پيامبر صلى الله عليه و آله نشود. ⁽¹⁾پيامبراكرم صلى الله عليه و آله به حضرت ابوطالب فرمود:

«يَا عَمِّ رُبِّيتُ صَغِيراً وَ نُصِرْتُ كَبِيراً وَ كُفِّلْتُ يَتِيماً فَجَزَاكَ اللَّهُ عَنِّي خَيْرَ الْجَزَاءِ» ⁽²⁾

«اى عمو جان در كودكى تربيتم كردى و در بزرگى ياريم كردى و در يتيمى كفالتم نمودى، خداوند پاداش خير اين همه زحمت كه برايم كشيدى را به تو مرحمت نمايد.»

از امام باقر عليه السلام روايت شده است:

«لَوْ وُضِعَ إِيمَانُ أَبِي طَالِبٍ عليه السلام فِي كِفَّةٍ وَ إِيمَانُ الْخَلَائِقِ فِي الْكِفَّةِ الْأُخْرَى لَرَجَحَ إِيمَانُ أَبِي طَالِبٍ عليه السلام عَلَى إِيمَانِهِمْ ⁽¹⁾»

«اگر ايمان ابو طالب را در يك كفه ترازو و ايمان ديگر مردم را در كفّه ديگر قرار دهند، ايمان ابوطالب فزونى خواهد داشت.»

سرانجام حضرت ابوطالب در سال دهم بعثت رحلت نمود و فقدان او براى پيامبر صلى الله عليه و آله تبعات و مصائبى را به همراه داشت. ⁽²⁾

ابوعامر راهب (پدر حنظله غسيل الملائكه)

«ابوعامر» ⁽³⁾، كه از بزرگان و اشراف قبيله خزرج در مدينه بوده، يكى از دشمنان پيامبر صلى الله عليه و آله به شمار مى‌رود. هنگامى كه آن حضرت از مكه به مدينه هجرت كردند، او به سوى مكه رهسپار شد، تا از رسول خدا دور باشد، ليكن در سال سوم هجرت به منظور جنگ با آن حضرت، به همراه پنجاه غلام اوسى خود به احد آمد. ابو عامر در زمان جاهليت به «ابوعامر راهب» مشهور بود، زيرا مهارت زيادى در تورات و انجيل داشت، و قبل از طلوع اسلام، مردم مدينه را با صفات پيامبر خدا صلى الله عليه و آله كه در تورات و انجيل آمده بود، آشنا مى‌ساخت، ليكن هنگامى كه رسول اللَّه به مدينه آمد، حسادت ابوعامر باعث بيچارگى او شد. او در مخالفت با اسلام و پيامبر باندهاى نفاق تشكيل داد و از هيچ تلاشى براى ضربه زدن به اسلام كوتاهى نكرد، تا اين كه پس از فتح مكه، به روم گريخت و در آنجا نصرانى شد، ليكن منافقين مدينه همچنان منتظر او بودند. ابوعامر سرانجام در منطقه «قِنِّسرين» شام در تنهايى و دور از خانواده هلاك گرديد.

گفتنى است «ابوعامر»، همان پدر حنظله غسيل الملائكه است كه در جنگ احد در صف كفار و فرزندش در جنگ احد در صف مسلمانان جنگيدند، پدر به هلاكت رسيد و پسر شربت شهادت نوشيد و عظمت و سربلندى از آن وى شد و كلام خداوند متعال: «يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ» ⁽¹⁾

بار ديگر تحقق يافت و ابو عامر گرچه پدر شهيدى عزيز بود، اما راه مخالفت با رسول خدا صلى الله عليه و آله را پيمود و پيروى از هواى نفس و شيطان را برگزيد و از فضيلت محروم گرديد. ⁽²⁾10

أ

ابولهب‌

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ

تَبَّتْ يَدا أَبِي لَهَبٍ وَ تَبَّ* ما أَغْنى عَنْهُ مالُهُ وَ ما كَسَبَ* سَيَصْلى ناراً ذاتَ لَهَبٍ* وَامْرَأَتُهُ حَمَّالَةَ الْحَطَبِ* فِي جِيدِها حَبْلٌ مِنْ مَسَدٍ

به نام خداوند رحمتگر مهربان بريده باد دو دست ابولهب، و مرگ بر او باد.

دارايى او و آنچه اندوخت، سودش نكرد. بزودى در آتشى پُرزبانه درآيد. و زنش، آن هيمه‌كش [آتش فروز] بر گردنش طنابى از ليف خرماست.

«ابولهب»، عبدالعزّى بن عبدالمطلب بن هاشم بن عبد مناف، عموى پيامبر صلى الله عليه و آله و يكى از سرسخت‌ترين دشمنان آن حضرت مى‌باشد. كنيه‌اش در اصل، ابوعتبه بوده، ولى پدرش عبدالمطلب او را به سبب زيبايى و گلگونى چهره، ابولهب مى‌خواند.

از زندگى ابولهب پيش از ظهور اسلام آگاهى دقيقى در دست نيست، امّا احتمالًا همچون بيشتر قريشيان به بازرگانى اشتغال داشته و چنانكه از آيه دوم سوره «مَسَد» بر مى‌آيد، ثروتى نيز اندوخته بود. روابط پيامبر صلى الله عليه و آله و ابولهب ظاهراً تا پيش از بعثت عادى و حسنه بوده است. چون پيامبر صلى الله عليه و آله دو دختر خود رقيّه و ام كلثوم را به ازدواج عتبه و عتيبه پسران ابولهب درآورده بود و همچنين كنيز ابولهب، «توبيه»، مدتى پيش از حليمه سعديه، پيامبر صلى الله عليه و آله را در كودكى شير داده بود امّا پس از بعثت پيامبر ابولهب در زمره سرسخت‌ترين دشمنان آن حضرت درآمد و شهرت او در تاريخ صدراسلام به همين سبب است.

«ابولهب» همسايه پيامبر بود و با همسرش «ام جميل» ⁽¹⁾بر سر راه پيامبر صلى الله عليه و آله خار و خاشاك مى‌ريختند. پس از اينكه پيامبر صلى الله عليه و آله به دستور خداوند دعوت خود را ميان خويشان آشكار كرد، ابولهب از همانجا بناى مخالفت و عداوت نهاد و به آنان گفت كه براى حفظ كيش آباء و اجدادى در برابر آيين جديد بايستند و پيامبر را به استهزاء بگيرند. به همين سبب ابولهب ظاهراً بيشتر به تحريك همسرش، پسران خود را وادار كرد، تا دختران پيامبر صلى الله عليه و آله را رها سازند. گفته شده است كه وى در ميان آن دسته از سران مشركان بود كه تصميم گرفتند پيامبر را شبانه و پنهانى در بستر خويش به قتل رسانند.

ابولهب به سبب بيمارى نتوانست در جنگ بدر شركت كند، ولى به جاى خود، «عاص بن هشام بن مغيره» را كه از ابولهب دينى برگردن داشت فرستاد و ابولهب به همين سبب بدهكارى او را بخشيد.

آزار و آسيبى كه پيامبر صلى الله عليه و آله از ناحيه عموى خود «ابولهب» و همسر او «ام جميل» مى‌ديد بى‌سابقه بود. خانه پيامبر در همسايگى آنها قرار داشت. آنها از ريختن هرگونه زباله بر سر او دريغ نداشتند؛ روزى سيراب گوسفندى را بر سر آن حضرت زدند، و سرانجام كار به جايى رسيد كه حمزه به منظور انتقام عين همان را بر سر ابولهب كوبيد. ⁽²⁾ابولهب اغلب پشت سر پيامبر صلى الله عليه و آله حركت مى‌كرد تا مى‌ديد پيامبر صلى الله عليه و آله مى‌خواهد با كسى حرف بزند مى‌گفت: اين برادرزاده من است، من عموى او هستم، من سرپرست او هستم، او آدم ديوانه‌اى است، مريض است، افسردگى روحى دارد، با او حرف نزنيد.

سوره مباركه مَسَد جواب مناسبى است به اين عمو و زن عمو؛ «تَبَّتْ يَدا أَبِى لَهَبٍ وَ تَبَّ ...».

اين جواب چه زمانى داده شد، آن زمان كه پيامبر در دامنه كوهى كه در كنار مسجدالحرام است ايستاد و فرياد زد: من پيامبرم، فرستاده خدا، بياييد در مقابل خدا تسليم شويد، ابولهب آمده بود و گوش مى‌كرد، تا اينكه صحبت پيامبر تمام شد، گفت: «تَبّاً لَكَ»؛(دستت بريده باد) ما را جمع كرده‌اى تا اين حرف‌ها را بزنى! در جواب او اين سوره نازل شد:

«تَبَّتْ يَدا أَبِي لَهَبٍ وَ تَبَّ ... وَ امْرَأَتُهُ حَمَّالَةَ الْحَطَبِ» ⁽³⁾.

11

أ

اجداد پيامبر صلى الله عليه و آله‌

نظر به اين كه آشنايى با زندگانى همه اجداد پيامبر صلى الله عليه و آله ⁽¹⁾در ارتباط با مكّه چندان ضرورى به نظر نمى‌رسد، لذا برخى از اجداد پيامبر صلى الله عليه و آله كه مرتبط با خانه خدا هستند، مورد ملاحظه و توجه قرار گرفته، از شرح حال جدّ پنجم پيامبر صلى الله عليه و آله، آغاز مى‌كنيم:

كلاب جدّ پنجم پيامبر صلى الله عليه و آله

همسر كِلاب پس از فوت شوهرش به همسرى «ربيعه» درآمد. فرزند كلاب «زيد» نام داشت، همراه مادرش به سرزمين «ربيعه»(شام) منتقل شدند. چون زيد از سرزمين پدرانش دور شد، او را «قُصَىّ» ناميدند.

قصى جدّ چهارم پيامبر صلى الله عليه و آله

قُصَى وقتى در خانه ربيعه به سن جوانى رسيد، به مكه بازگشت. اولين قبيله‌اى كه بر مكه تسلط يافت، «جرهم» بود كه پدرانشان داماد قبيله جرهم بودند. پس از آن، قبيله «خزاعه»، قبيله جرهم را به خاطر بى‌حرمتى به كعبه و حرم، از مكه بيرون راندند و بر مكه مسلط شدند. قُصَى زير سلطه آنان نرفت و پس از جنگ و درگيرى و داورى برخى از افراد، قبيله خود(قريش) را در مكه به قدرت رساند و بسيارى از مناصب كعبه را به دست گرفت؛ بدين جهت او را «مُجَمِّع» ⁽¹⁾ناميدند.

او داراى فرزندانى شد به نام‌هاى: «عبد مناف»، «عبدالدار»، «عبدالعزّى»، «عبد قصىّ». و قصى نخستين كسى است كه قريش را به عزّت و شرف رسانيد.

عبد مناف جدّ سوم پيامبر صلى الله عليه و آله

او پس از فوت پدرش، سرورى قريش را به دست گرفت.

عبد مناف داراى فرزندانى شد به نام‌هاى: مطّلب، هاشم و عبد شمس(جدّ بنى اميه) كه دو تاى آخرى با هم دوقلو بودند.

هاشم جدّ دوم پيامبر صلى الله عليه و آله

پس از فوت عبد مناف ميان فرزندان وى(هاشم، مطّلب و عبد شمس) از يك سو و پسر

عموهايش؛ يعنى فرزندان عبدالدّار از سوى ديگر اختلاف درگرفت و اين مقدمه نزاع‌هاى خونين ميان قبايل قريش گرديد، كه پس از داورى داوران، سقايت حاج به هاشم سپرده شد.

«اميّه»، فرزند «عبد شمس» به عموى خود «هاشم» حسد ورزيد و با او مخالفت كرد. لذا از عموى خود خواست پيش كاهن بروند و هر يك مورد تاييد قرار گرفتند زمام امور را به دست گيرند و شرط كردند كه هر كدام محكوم شد، اولًا صد شتر در روزهاى حج قربانى كند و ثانيا فرد محكوم ده سال از مكه بيرون رود.

از قضا هاشم مورد تأييد كاهن قرار گرفت و اميّه مجبور شد از مكه بيرون رود، لذا به شام رفت.

آثار حسادت او در فرزندانش نيز ظاهر شد و بر همين اساس بنى اميه در شام نفوذ داشتند.

هاشم در يثرب با زنى از قبيله خزرج ازدواج كرد؛ يكى از شرايط ازدواج اين بود كه هنگام وضع حمل بايد در ميان خويشان خود باشد. لذا هنگام زايمان، هاشم او را به يثرب آورد و پسرى از او به دنيا آمد كه نامش را «شيبة الحمد» نهادند.

چون هاشم از دنيا رفت برادرش «مطّلب» سرپرستى برادرزاده‌اش را برعهده گرفت و او را از يثرب همراه خود به مكه آورد، مردم مكه خيال مى‌كردند او غلام مطّلب است، لذا او را عبدالمطّلب ناميدند.

عبد المطلب جدّ اول پيامبر صلى الله عليه و آله

وى پس از فوت پدرش به سرورى قريش رسيد، عبدالمطلب در قريش از عظمت ويژه‌اى برخوردار بود، به طورى كه تا آن زمان كسى به پايه او نرسيده بود.

بيشتر سنت‌هاى نيكوى او مثل وفاى به نذر، پرداخت خمس، قطع دست دزد، حرمت ازدواج با محارم، نهى از زنده به گور كردن دختران و ... به امضاى اسلام رسيد.

پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: خداوند عبدالمطّلب را روز قيامت در سيماى پيامبران و هيبت پادشاهان محشور مى‌كند. عبدالمطلب داراى فرزندانى شد كه معروف‌ترين آن‌ها عبارتند از: عبداللَّه، ابوطالب، عباس، حمزه، ابولهب و حارث ⁽¹⁾.

12

أ

اجياد

⁽¹⁾يكى از ابواب مسجدالحرام، «بابُ الاجياد الصغير» است، كه در اين زمان به آن «باب الجياد» گويند. اجياد كبير و صغير، دو محله از محله‌هاى مكه مى‌باشد. وجه تسميه «اجياد» را دو گونه گفته‌اند:

الف- در آن محلّه، اسبان گران‌بهاى اعلا تربيت مى‌كرده‌اند، لذا اجياد جمع «جَيّد» به فتح جيم و تشديد يا است.

ب- گفته شده است در يك روز صد نفر را در آن محل كشته و سر از تن آن‌ها جدا كردند ⁽²⁾. در اين صورت اجياد جمع «جيد» به كسر جيم و سكون يا است. در هر صورت، در گويش عاميانه «جياد» مى‌گويند. ضمن اين كه اين نام به دو درّه بزرگ از درّه هاى مكه نيز اطلاق مى‌شود كه يكى از جنوب امتداد يافته، در «خم» آب را دو نيمه كرده، به سمت شمال مى‌رود و ديگرى از كوه «اعرف» در شرق آمده، سپس روبروى «مسجد الحرام» از سمت جنوب به يكديگر مى‌پيوندند و به «وادى ابراهيم» متصل مى‌گردد. اين درّه‌ها امروز با پديد آمدن و گسترش محلات متعدد شهرى، مسكونى شده‌اند، مانند: «حى جياد»، «المصافى» و «بئربليله».

«جياد كبير» به كوهراه- بخش بالاى جياد- كه به «خم» سرازير مى‌شود راه يافته است و از جنوب سر از «بطحا» ى قريش و «ثور» در مى‌آورد.

13

أ

احرام‌

اولين عمل واجب درحج و عمره، احرام است، گفته شده است احرام در حج، مانند تكبيرة الاحرام در نماز است.

معناى احرام: احرام مصدر باب افعال، به معناى تحريم نمودن و ملزم كردن خود به ترك امر و يا امورى است. در لغت‌نامه دهخدا آمده است:

«احرام به كسر همزه، در لغت به معنى منع آمده و شرعاً حرام كردن پاره اى از امور، و واجب ساختن امور ديگرى، هنگام گذراندن حج است. ⁽¹⁾»

همچنين گفته شده است، احرام به معنى داخل شدن در حرم ياحرام نمودن چيزى برمحرم است.

محرم با پوشيدن لباس احرام و نيت و تلبيه، بسيارى از محرمات را برخود حرام مى‌كند.

معناى احرام در اصطلاح: در اصطلاح نيز «احرام» براى عمل خاصى گفته مى‌شود كه داراى سه جزء است: پوشيدن جامه احرام، نيت حج يا عمره و تلبيه.

با احرام برخى از چيزهايى كه قبل از حج و عمره حلال بوده‌اند، حرام مى‌شوند، و چيزهايى كه قبلًا هم حرام بوده‌اند، بعد از احرام حرمت‌شان مؤكد مى‌گردد. احرام نماز، اللَّه اكبر گفتن است و احرام حج و عمره، پوشيدن لباس احرام، نيت و تلبيه است.

حكمت احرام

پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله در مورد احرام فرموده‌اند: «وَجَبَ الْإِحْرَامُ لِعِلَّةِ الْحَرَم» ⁽²⁾

خداوند متعال احرام را به

خاطر حرم واجب كرده است. در حديث ديگرى، امام رضا عليه السلام فرموده‌اند: مردم مأمور شده‌اندكه احرام ببندند، تا پيش از ورود به حرم امن الهى، خشوع پيدا كنند و به چيزى از كارهاى دنيا و زينت ها و لذت‌هاى آن سر گرم و مشغول نباشند و در راه آن چه كه به سوى آن آمده‌اند، شكيبا باشند و با همه وجودشان رو به خانه خدا آورند، به علاوه در احرام، بزرگداشت خداى متعال و خانه او و فروتنى براى حاجيان است، وقتى كه مى‌خواهندبه سوى خدا بروند و بر او وارد شوند، در حالى كه به پاداش او اميدوارند، از كيفرش بيمناك و به سوى او روانند، و با فروتنى و تواضع و خضوع، روى به سوى او مى‌كنند.» ⁽¹⁾سه نكته ظريف و دقيق از استاد شهيد مطهرى:

نكته اوّل: اين كه انسان در مدت معينى يك سلسله كارهاى حلال را برخود حرام مى‌كند؛ از اين جهت مثل روزه است، تمرين تقوا است. انسان چاره‌اى ندارد از اين كه در همه عمر در حال احرام بسر برد و محرم باشد، تحمل بعضى محدوديت‌ها براى رسيدن به سعادت لازم است. هر رژيم تربيتى را كه شما در دنيا پيدا كنيد، براساس لاقيدى مطلق و بى‌باكى و بى‌ارادگى نيست، بالأخره يك سلسله چيزها را تحريم مى‌كند.

نكته دوّم: امورى است كه تحريم شده و حس مقاومت در برابر آن‌ها تقويت شده، از قبيل صيد، مباشرت با زن، اذيت و آزار حيوان، بوى خوش، نگاه در آينه، دروغ گفتن و فحش دادن و جدال كردن، زينت كردن، پوشيدن سر و لباس دوخته براى مرد و پوشيدن صورت براى زن.

در تحريم صيد، حس شكارچى‌گرى را از انسان مى‌خواهد بگيرد، حس آزار را از انسان مى‌گيرد، قدرت تحمل اذيّت به انسان مى‌دهد، مقاومت در برابر ميل جنسى مى‌دهد، ترك استظلال و ترك نازپروردگى مى‌دهد.

نكته سوم: درباره لباس است؛ لباس در قسمت هاى سادگى و بى رنگى و بى‌نشانى، محو رنگ ها و شكل هاى لباس ها، براى يك مدت موقت هم كه شده، همه مردم از درجه‌دار و غير درجه دار، نشاندار و غير نشان دار، نوپوش و كهنه پوش، همه را در يك لباس جمع كرده. گاهى اتفاق مى‌افتد كه

افراد را در يك جمع واحد دعوت مى‌كنند و مى‌خواهند همه را در يك لباس حاضر كنند، آقايان با فلان لباس و خانم‌ها با فلان لباس، خدا مردم را دعوت كرده با يك لباس رسمى به حضور بيايند. آن، ساده‌ترين و بى‌رنگ و شكل‌ترين آن‌ها را انتخاب كرده است ... اسلام با اين وسيله شكل يكرنگى و وحدت ايجاد مى‌كند. ⁽¹⁾كلام آخر: احرام را آغاز نماز بزرگى نيز ناميده‌اند، مگر نه اين است كه نمازهاى واجب هر روز خود را با تكبيرة الاحرام آغاز مى‌كنيم. آيا هرگز از خود پرسيده‌ايم، چرا به آن «اللَّه اكبر» ى كه نماز را با آن آغاز مى‌كنيم تكبيرةالاحرام مى‌گويند و آيا شباهتى ميان آن «احرام» و اين «احرام» وجود دارد؟ پاسخ اين است كه:

1- ما با گفتن تكبيرةالاحرام در نماز، قدم به آستانه نماز مى‌گذاريم و به يك معنى در آنجا هم محرم مى‌شويم. در طول نماز كارهايى را بر خود حرام مى‌كنيم، چيزى نمى‌خوريم، روى از قبله برنمى‌گردانيم، با صداى بلند خنده نمى‌كنيم، حرفى غير از آنچه در نماز مى‌توان گفت بر زبان نمى‌آوريم، قسمت‌هايى از بدن را مى‌پوشانيم و اين حرمت‌ها را تا پايان نماز حفظ مى‌كنيم و اين حريم را نمى‌شكنيم، اينجا هم همينطور است، ما با «احرام» حج نيز مانند احرام نماز كارهايى را بر خود حرام مى‌سازيم، با اين تفاوت كه محدوده زمانى نماز چند دقيقه است و محدوده زمانى حج چند روز است.

2- در نماز در جايى دور از كعبه و رو به كعبه ايستاده‌ايم و در حج در كنار كعبه و در حال جنب و جوش و حركت و جابجايى و خواب و بيدارى هستيم و اين دوّمى به زندگى واقعى و عينى ما نزديكتر است تا اولى ....

3- ما در اينجا هم مثل نماز كه با نيت و تكبير آغاز و اعلام مى‌كنيم، نيت مى‌كنيم و لبيك مى‌گوييم، و به دعوت خداوند خانه، كه ما را به خانه خويش ميهمان كرده و فراخوانده پاسخ مثبت مى‌دهيم و مانند كبوترهايى كه با بال‌هاى خسته، از راه دور به ايوان و بر بام صاحب‌خانه خود رسيده باشد، زير لب «تلبيه» مى‌خوانيم و سرود بندگى و دوستى و عشق سر مى‌دهيم و با كندن جامه‌هاى چرك‌آلود گناه و معصيت و شكستن آينه‌هاى خودبينى، اشك مى‌ريزيم و رو به جانب كعبه، به راه مى‌افتيم و به هر فراز و نشيبى كه مى‌رسيم، عاشقانه و عارفانه با آوازى حزين زمزمه مى‌كنيم، «لبيك، اللهم لبيك، لبيك ...» ⁽²⁾.

لباس احرام

واجبات در وقت احرام سه چيز است 1- نيت 2- پوشيدن لباس احرام 3- تلبيه. ⁽¹⁾يكى از لوازم و واجبات احرام، پوشيدن دو جامه احرام براى مردان است، كه يكى «لنگ» است كه به كمر مى‌بندد و ديگرى «ردا» كه بايد بر دوش انداخت، البته تأكيد شده است كه قبل از نيت احرام و گفتن لبيك لباس را بپوشد. ⁽²⁾در پوشيدن جامه احرام احتياط واجب آن است كه نيت كند و قصد اجابت امر الهى و اطاعت او كند. احتياط مستحب آن است كه در كندن جامه دوخته هم نيت و قصد اطاعت كند. ⁽³⁾احرام از نظر عرفانى

كندن لباس دوخته به هنگام احرام به معناى بيرون آمدن از «جامه گناه است»، چنان‌كه پوشيدن لباس احرام به معناى پوشيدن «جامه و لباس طاعت» است.

تنها «گناه نكردن» مهم نيست، بلكه مهم اطاعت كردن است، لذا حاجى كه لباس احرام و اطاعت بر تن مى‌كند، مفاد چنين پوششى سه چيز است:

1- دور كردن لباس گناه از خود.

2- لباس احرام نمودى است از روز مرگ و قيامت كه در آن روز افراد، كفن بر تن مى‌كنند و اسرار قيامت در مناسك حج متجلى مى‌شود.

3- با لباس احرام امتيازات ظاهرى افراد زايل شده، هر گونه برترى‌طلبى و فخرفروشى از بين مى‌رود. ⁽⁴⁾بنابراين هم چنان كه هر يك از اعمال حج داراى اسرارى مى‌باشد، پوشيدن اين دو جامه هم اسرارى دارد.

آيت‌اللَّه جوادى آملى مى‌فرمايد:

اين كه لباس دوخته را از تن بيرون مى‌آوريد، يعنى آن لباس گناه و عصيان را كه تا كنون تار و پود آن را بافتيد و دوختيد و در بر كرديد، بيرون آوريد، و گر نه چه فرقى است بين لباس دوخته و نادوخته؟ پس اين‌ها همه سرّ حج است. البته چنين نيست كه عبادت در لباس دوخته قبول نباشد، چون انسان در طول سال در لباس دوخته نماز مى‌خواند و عبادت مى‌كند

اما در حج قبول نيست، و اين براى آن ا ست كه مى‌خواهند اسرار حج را به انسان تفهيم كنند كه او روزى را هم در پيش دارد كه با لباس ندوخته وارد آن روز شود و آن روز مرگ است كه كفن در بر مى‌كند و قيامت با همان كفن ظهور و حضور پيدا مى‌كند، چون مى‌خواهند اسرار قيامت را در مناسك و مراسم حج تجلى دهند، از اين رو فرموده‌اند لباس ساده در بر كنيد كه هر گونه فخر برطرف شود. لباس نادوخته، يعنى لباس احرام بپوشيد تا سفر مرگ در نظرتان مجسم شود و مسأله مردن و قيامت در حضورتان حاضر باشد. امام سجاد عليه السلام به شبلى فرمودند: معناى كندن لباس دوخته شده يعنى خداى من ديگر لباس گناه در بر نمى‌كنم و از هر گناهى توبه كردم. ⁽¹⁾محرمات احرام

پس از انجام احرام برخى اعمال بر محرم حرام مى‌شود كه اصطلاحاً اين اعمال را «محرمات احرام» مى‌نامند. «تروك احرام» يا «محرمات احرام» در برابر عنوان «مستحبات احرام» و «مكروهات احرام» قرار دارد. مجموع محرمات احرام با توجه به تقسيم ذيل 24 مورد مى‌باشد:

محرمات احرام سه قسم‌اند:

الف: محرمات مخصوص آقايان

1- زير سايه رفتن در حال حركت

2- پوشاندن سر

3- پوشيدن لباس دوخته

4- پوشيدن كفش يا چيزى كه تمام روى پا را بپوشاند

ب: محرمات مخصوص بانوان

1- پوشاندن صورت

2- پوشيدن زيور براى زينت

ج: محرمات مشترك بين آقايان و بانوان

1- استفاده از بوى خوش

2- نگاه كردن در آينه

3- زدودن مو از بدن

4- كرم زدن و روغن ماليدن

5- سرمه كشيدن به چشم

6- انگشتر به دست كردن براى زينت

7- جدال

8- فسوق

9- بيرون آوردن خون از بدن

10- كشتن حشرات و جانوران ساكن در بدن

11- ناخن گرفتن

12- كندن درخت و گياهان حرم

13- شكار كردن

14- عقد كردن زن

15- لذت جنسى(آميزش)

16- استمناء

17- كشيدن دندان

18- حمل سلاح ⁽¹⁾14

أ

احكام ويژه حرم‌

با توجه به اهميت و احترام خاصى كه حرم از نقطه نظرهاى مختلف دارد، در فقه داراى احكام ويژه‌اى است كه به برخى از آنها اشاره مى‌شود:

1- اين منطقه به عنوان سرزمين امن معرفى شده است، «أَ وَ لَمْ نُمَكِّنْ لَهُمْ حَرَماً آمِناً» ⁽²⁾

و

كشتن حيوانات «غير اهلى» در اين منطقه ممنوع است و در فقه براى مرتكبان آن مجازات‌هاى خاصى مقرر شده است.

«... مَنْ دَخَلَهُ مِنَ الْوَحْشِ وَ الطَّيْرِ كانَ آمِنَاً مِنْ انْ يُهاجَ أَوْ يُؤْذى حَتّى يَخرُجَ مِنَ الحَرَم» ⁽¹⁾.

2- به دليل منطقه امن بودن حرم «أَ وَ لَمْ يَرَوْا أَنَّا جَعَلْنا حَرَماً آمِناً» ⁽²⁾

، هر فرد مسلمان تا هنگامى كه در اين منطقه زندگى مى‌كند، از مصونيت خاصى برخوردار است، «... مَن دَخَلَ الحَرَمَ مُستَجيراً به، كان آمِناً مِن سَخَطِ اللَّهِ» ⁽³⁾

3- در اين منطقه جنگ و خونريزى ممنوع است.

4- ورود به حرم بايد با تشريفات خاصى انجام گيرد كه از آن به «احرام» تعبير مى‌شود و داراى احكام ويژه‌اى است.

5- افراد غير مسلمان، حق سكونت در منطقه حرم را ندارند و بسيارى از فقها ورود غير مسلمان را به اين منطقه، چه به عنوان اقامت، و چه براى عبور ممنوع دانسته‌اند. ⁽⁴⁾اين حكم شامل سفرا و نمايندگى‌هاى خارجى و افراد غير مسلمانى كه حامل پيام مى‌باشند و نيز هيأت‌هايى كه براى عقد قرارداد، قصد ورود به منطقه حرم را دارند نيز مى‌گردد.

از اين رو در چنين مواردى مى‌توانند براى انجام مقاصد خود از مسلمانان استفاده نمايند و يا در خارج حرم با پيشواى مسلمانان و نمايندگان رسمى وى ملاقات كنند. ⁽⁵⁾6- كندن درختان، و ريشه ها وشاخه هاى گياهان حرم ممنوع است، اين حكم اختصاص به محرم ندارد و هر كس اين حكم الهى را رعايت نكند، بايد كفاره بدهد. ⁽⁶⁾7- تردد مسلحانه در منطقه حرم ممنوع است. «لاتَخْرُجُوا بِالسُّيُوفِ إلَى الْحَرَمِ» ⁽⁷⁾

8- از سكونت كسانى كه عامل فساد و الحاد هستند، در منطقه حرم جلوگيرى به عمل آيد و با آنها به خشونت رفتار شود. «مَنْ يُرِدْ فِيهِ بِإِلْحادٍ بِظُلْمٍ نُذِقْهُ مِنْ عَذابٍ أَلِيمٍ» ⁽⁸⁾

منظور از كسانى كه

در حرم قصد الحاد و ظلم دارند، آنهايى هستند كه قصد ارتكاب اعمالى چون سرقت، ستمگرى، تجاوز به حقوق مردم و هر نوع ظلم داشته باشند، كه از اقامت آنها در حرم جلوگيرى مى‌شود. «يُتَّقى انْ يُسْكِنَ الْحَرَم». ⁽¹⁾

9- اشيايى كه در حرم پيدا مى‌شود حكم ويژه‌اى دارد و اصولًا دست زدن به اشياء گمشده حرم منع شده است. «لاتَمَسُّ ابَدَاً حَتّى يَجي‌ءَ صاحِبُها» ⁽²⁾.

10- كسى كه در خارج حرم مرتكب جنايتى شود و سپس به حرم پناهنده گردد، تا وقتى در حرم باشد از اجراى حد معاف است، لكن براى چنين كسى محدوديت‌هايى ايجاد مى‌شود تا ناگزير از حرم خارج گردد و حد بر او جارى شود، اما كسانى كه در حرم به جنايتى دست بزنند، به دليل اين‌كه احترام حرم را ناديده گرفته‌اند، از مصونيت حرم محروم مى‌شوند و بر آن‌ها حد جارى مى‌شود. ⁽³⁾11- قصر و يا اتمام خواندن نماز در حرمين شريفين براى مسافر اختيارى است، و اين حكم اگرچه اختصاص به مسجدالحرام دارد، ولى جمعى از فقها در مورد تمام شهر مكه نيز چنين اختيارى را براى مسافرين قائل شده‌اند، حتى اگر مسافر در حال عبور از شهر مكه باشد، مى‌تواند نماز خود را تمام بخواند. ⁽⁴⁾15

أ

اخلاق و آداب سفر

دين به عنوان يك امر آسمانى و وحيانى، مجموعه قوانين و دستوراتى است كه خداوند متعال براى هدايت و سعادت انسان‌ها توسط پيامبران براى بشر فرستاده است، دين داراى ابعاد مختلف و بخش‌هاى گوناگونى است كه يكى از بخش‌هاى مهم و كارآمد آن، بخش اخلاق و آداب دينى است. و در حقيقت دين(به جز باورها و اعتقادات) چيزى جز اخلاق و رفتار نيست.

اخلاق و آداب دينى يكى از اصول حياتى انسان‌ها است، لذا آدميان در تمام شرايط و حالات موظف به رعايت اصول اخلاقى و آداب اسلامى هستند، اخلاق و آداب اسلامى نماد شخصيت و

منش آدمى است. چنانچه پيامبر صلى الله عليه و آله فرموده است: «انَّ اكمَلُ المُؤْمِنينَ ايمانَاً احْسَنُهُم اخلاقاً.» ⁽¹⁾

كامل‌ترين مؤمنان از نظر ايمان، خوش اخلاق‌ترين آنان هستند.

زندگى در وطن «حضر» نسبتاً آرام و بى دغدغه و متفاوت از زندگى در سفر است. در سفر، زندگى، توأم با جابجايى، رويارويى با مشكلات، خستگى و بعضاً خروج از حالت طبيعى و اعتدال است و لذا رعايت اصول، آداب و اخلاق در سفر، بسيار مؤثر، عميق و كارآمدتر است. چنان‌كه غالب محققان و پژوهشگران به اين واقعيت توجه نموده و اشارات پر معنا و زيبايى دارند، از آن جمله رهنمودهاى محقق بزرگوار، شهيد مطهرى است كه ضمن پرداختن به اين موضوع نكات ارزشمندى را مطرح نموده است:

مسافرت، اخلاق و آداب خاصى را ايجاب مى‌كند، زيرا وضع جديدى براى انسان به وجود مى‌آورد و انسان را در شرائط خاصى قرار مى‌دهد كه با محيط اقامت يعنى وطن متفاوت است. در مسافرت انسان با يك عده كه «هم‌سفر» ناميده مى‌شوند، شب و روز به سر مى‌برد. بسيارى از پرده‌ها كه تا آن وقت ميان او و هم سفرانش وجود داشت خواه ناخواه برداشته مى‌شود، خواب و بيداريش با آن‌هاست، همكارى‌ها و هم‌گامى‌هايى كه هرگز در وطن پيش نمى‌آيد، لازم مى‌شود. اين‌ها قهراً وظايف و تكاليف خاصى را به وجود مى‌آورد و آمادگى روحى و اخلاقى مخصوصى را ايجاب مى‌كند.

نگاهى به مجموعه روايات اسلامى نكاتى رابه عنوان آداب سفر به ما مى‌آموزد، كه مهم‌ترين آن‌ها «آيين همراهى و همسفرى» است، تأكيد شده است كه پيش از سفر، هم‌سفر مناسبى را پيدا كنيد، چرا كه مسافرت تنهايى مكروه است. آداب ديگر سفر را طبق تعاليم دينى فهرست‌وار اين‌گونه مى‌يابيم:

1- خدا حافظى از خانواده و بستگان از سوى مسافر، بدرقه كردن كسى كه به سفر مى‌رود، از سوى اهل خانه و بستگان.

2- شروع سفر با صدقه، جهت سلامتى و رفع و دفع بلاها.

3- خواندن دو ركعت نماز، دعا كردن به جان و مال و خانواده خود و به خدا سپردن آنها و بر او توكل كردن.

4- خواندن اين دعا «بِسْمِ اللَّهِ، آمنَتُ بِاللَّهِ، تَوَكَّلْتُ عَلَى اللَّهِ، ما شاءَ اللَّه، لاحَولَ وَ لا قُوَّةَ الّا بِاللَّهِ».

5- داشتن وسيله‌اى براى دفع شر و خطرات احتمالى و حمل ابزار دفاعى.

6- همراه داشتن مسواك، شانه، لباس و ظرف.

7- همراه داشتن مواد غذايى و خوراكى‌هاى مورد نياز و ره توشه سفر.

8- همراه داشتن داروها و ديگر وسايل مورد نياز.

9- در سفر بار دوش ديگران نبودن و خرج خود را به گردن ديگران نينداختن.

10- مراعات حال هم‌سفر، در صورتى كه خسته يا مريض باشد.

11- همكارى در كارها، برعهده گرفتن كارهاى سنگين در مسافرت.

12- توجه كردن به حرف بزرگ‌ترها.

13- مشورت با هم سفران در انجام كارها و تصميم‌گيرى‌ها.

14- مواظبت بر خواندن نماز اول وقت

15- نقل نكردن سختى‌ها و ناملايمات سفر پس از مراجعت.

16- آوردن هديه و سوغات براى اهل خانه در هنگام مراجعت از سفر.

17- شكر كردن و بر نعمت سلامتى حمد كردن در زمان مراجعت از سفر.

براى تك‌تك آن‌چه ياد شد، احاديث مكررى در متون دينى آمده است كه مجال طرح آن‌ها نيست. ⁽¹⁾توصيه‌هايى ديگر به مسافر

1- پيش از هر چيز ردّ مظالم بدهد و قرض‌هايى كه دارد ادا كند و هزينه كسانى را كه واجب النفقه او هستند فراهم كند و اگر امانتى در دست او هست به صاحبانش باز گرداند و جز مال حلال براى سفر بر ندارد و آن قدر خرج سفر بردارد كه به همراهانش كمك كند و بايد در سفر خوش سخن باشد و ديگران را اطعام كند و با آنان با اخلاق نيكو برخورد كند، زيرا مسافرت رازهاى درونى را ظاهر مى‌سازد. هر كس براى رفاقت در سفر شايسته باشد، براى معاشرت در غير سفر نيز شايسته است. حال آن كه در وطن، كسى شايستگى معاشرت را دارد در صورتى كه شايستگى هم‌سفرى را ندارد. از اين رو گفته شده است هرگاه معاشرين كسى در وطن او را تمجيد كردند و هم سفرانش او را ستودند، در شايستگى او نبايد ترديد كرد. مسافرت از عوامل دلتنگى است و هر كه در وقت دلتنگى خوش خلق باشد(واقعاً) خوش اخلاق است.

2- اين كه همراهى براى خود انتخاب كند و به تنهايى بيرون نشود، و بايد همراهش كسى

باشد كه در امور دينى او را يارى كند. پيامبر صلى الله عليه و آله نهى فرمود از اين‌كه كسى به تنهايى سفر كند، فرمود: اوّل همراه، سپس مسافرت.

از قول پيامبر صلى الله عليه و آله نقل شده:

شخص مسافر براى خانواده‌اش دو ركعت نماز بخواند و به پيشگاه خداوند عرض كند: خداوندا خود و خانواده و مال و اولاد و دنيا و آخرت و پايان كارم را در نزد تو به وديعه مى‌گذارم.

3- در وقت مسافرت و بيرون آمدن از منزل دعا بخواند:

امام صادق عليه السلام هرگاه پاى در ركاب مى‌نهاد اين آيه را تلاوت مى‌كرد: «سُبْحانَ الَّذِى سَخَّرَ لَنا هذا وَ ما كُنَّا لَهُ مُقْرِنِينَ»، سپس 7 مرتبه سبحان اللَّه، 7 مرتبه الحمدللَّه، 7 مرتبه لااله الااللَّه مى‌گفت.

4- از هر منزلى صبح زود حركت كند.

5- پياده نشود، مگر آن‌كه روز بالا آمده باشد، زيرا اين سنت است، و هم‌چنين بيشتر حركتش در شب انجام گيرد.

پيامبر فرمود بر شما باد به حركت در شب، زيرا زمين شب هنگام بيش از هنگام روز طى مى‌شود.

6- آن كه از روى احتياط روز حركت كند و جداى از كاروان، تنها راه نيفتد، زيرا ممكن است غافلگير شود و يا درمانده گردد و شب هنگام موقع خواب مواظب باشد.

7- اگر سواره است با مركبش مدارا كند و بيش از اندازه بر آن بار نكند، زيرا اين عمل نهى شده است.

8- چند چيز را با خود همراه داشته باشد؛ عايشه مى‌گويد پيامبر وقتى مسافرت مى‌كرد پنج چيز را همراه خود مى‌برد. آيينه، سرمه‌دان، شانه كوچك براى محاسن، مسواك و شانه سر.

9- از امام صادق عليه السلام روايت شده كه هرگاه با گروهى مسافرت كرديد با آن‌ها در كار خود و كارهاى جمعى مشورت كنيد.

10- مسافر چون نزديك وطنش رسيد ورودش را به اطلاع بستگانش برساند، تا ناگهانى بر آنها وارد نشود و چيزى را برخلاف ميلش نبيند و سزاوار نيست كه شبانه بر آنها وارد شود كه از اين كار نهى شده است.

11- شايسته است براى خانواده و بستگانش ارمغان از خوردنى‌ها يا چيز ديگر به قدر امكانش بياورد. زيرا اين سنت است.

علماى اسلام نيز اين دستورات اسلامى را در مقدمه حج ذكر كرده‌اند، زيرا در ميان فرايض اسلامى، اين فريضه است كه مستلزم سفر و خروج از وطن مى‌باشد. ⁽¹⁾معنا و مفهوم سه كلمه «اخلاق»، «آداب» و «سفر»

الف- اخلاق

«اخلاق» جمع خُلق است. خُلق يعنى خوى، ساختمان انسان تا آن‌جا كه مربوط به بدن است، خَلق(به فتح خاء) گفته مى‌شود و تا آن‌جا كه مربوط به روح يعنى مربوط به قسمتى از تمايلات روحى است خُلق(به ضم خاء) گفته مى‌شود به عبارت ديگر خَلق مربوط به شخص است و خُلق مربوط به شخصيت. در دعا وارد شده است هنگامى كه در مقابل آيينه مى‌ايستيد و خود را مى‌بينيد، بگوييد:

«اللَّهمَ حَسِّنْ خُلْقى كَما حَسَّنْتَ خَلْقى» ⁽²⁾

؛ خداوندا! اخلاق مرا نيكو گردان، هم‌چنان كه اندام مرا نيكو گردانيده‌اى. ⁽³⁾ب- آداب

«آداب»، جمع ادب است. تشريفاتى كه انسان براى كارهاى خود قرار مى‌دهد، آداب آن كار ناميده مى‌شود. مثلًا غذا خوردن يك «عمل طبيعى» است، انسان مى‌تواند با دست غذا بخورد و يا با قاشق؛ با دست راست غذا بخورد يا با دست چپ؛ هنگام شروع «بسم اللَّه» بگويد و در پايان «الحمدللَّه» بگويد و يا سكوت كند؛ با تأنى غذا بخورد يا سريع و ... اين‌ها آداب غذا خوردن ناميده مى‌شود.

افراد، هنگام برخورد با يكديگر، معمولًا آدابى را رعايت مى‌كنند؛ سلام مى‌كنند، يا دست تكان مى‌دهند و يا ... سلام ادب ملاقات است. سفر نيز به نوبه خود اخلاق و آدابى دارد، يعنى انسان بايد از برخى خصلت‌هاى روحى بهره‌مند باشد. نسبت به ديگران رئوف و مهربان باشد. به چهره آنان لبخند بزند و پاره‌اى آداب را رعايت كند ⁽⁴⁾.

توصيه شده است قبل از سفر به دوستان اطلاع دهيد، هنگام خروج بسم‌اللَّه بگوييد ⁽¹⁾، تنهايى به سفر نرويد ⁽²⁾، هزينه سفر را از مال حلال استفاده نماييد. ⁽³⁾دعا نمودن و صدقه دادن ⁽⁴⁾و با دوستان و آشنايان خداحافظى كردن، چند نمونه از آداب سفر هستند.

ج- سفر

«سفر» از ماده «سفور» است كه به معناى برداشتن يك چيز است. غزالى مى‌گويد:

«سفر از آن جهت «سفر» ناميده شده كه پرده از روى اخلاق واقعى انسان برمى‌دارد.» ⁽⁵⁾در مسافرت مى‌توان به اخلاق واقعى اشخاص پى‌برد، زيرا شناخت درست و كارآمد، در سفر انجام مى‌گيرد.

مى‌گويند: شخصى مى‌خواست درباره ديگرى، شهادت بدهد، به او گفتند: آيا با او سفر كرده‌اى؟

گفت: نه، گفتند: پس او را نمى‌شناسى. ⁽⁶⁾به طور كلى هر چيزى كه انسان را در شرايط غير عادى كه آرامش روح را برهم مى‌زند، قرار دهد، پرده از روى اخلاق واقعى انسان برمى‌دارد.

انسان در حال عادى حكم آب راكدى را دارد كه در حوضى جمع شده است و به واسطه ركود، مخلوطهاى آب ⁽⁷⁾ته‌نشين شده و آب، به صورت زلال و شفاف، ديده مى‌شود ⁽⁸⁾.

فوايد سفر

سفر براى انسان، مفيد و لازم است، زيرا آدمى را پخته و جهان ديده مى‌كند، هم‌چنين سفر فوايد مادى و معنوى فراوانى دارد، لذا در ستايش سفر، گفته‌ها و سخنان زيادى وجود دارد كه به برخى از آنها اشاره مى‌شود.

در ديوان منسوب به اميرالمؤمنين عليه السلام با اين شعر زيبا و پر معنا روبرو مى‌شويم:

تَعَزَّب عَنِ الاوطانِ فى طَلَبِ العُلى وَسافرِ فَفِى الاسفارِ خَمسُ فَوائِد

تَفَرُّجُ هَمٍّ وَ اكتِسابُ مَعيشَةٍ و عِلمٍ و آدابٍ و صُحبة ماجِدٍ ⁽¹⁾

در طلب علّو و بزرگى از وطن خارج شو. زيرا در سفر پنج فايده مشهود است:

1- غصّه‌هاى محلى فراموش مى‌شود.(روحيه انسان با نشاط مى‌شود).

2- وسيله كسب معيشت است(سود مادى براى تأمين زندگى در پى دارد).

3- وسيله آموختن علم است(به انسان علم و آگاهى مى‌بخشد).

4- راه ادب آموزى است.(آداب و سنت‌هايى را مى‌آموزد).

5- به وسيله سفر، انسان به مصاحبت بزرگان توفيق مى‌يابد.(با انسان‌هاى بزرگوار؛ دوست، آشنا و همراه مى‌گردد).

در سفر، حقايق زيادى براى انسان روشن و آشكار مى‌شود كه از همه مهم‌تر، اين است كه سفر ماهيت هر كسى را براى خودش روشن مى‌كند. اخلاق واقعى هر كسى در سفر، ظاهر مى‌شود.

يعنى در سفر آشكار مى‌شود كه چه كسى شجاع است و چه كسى ترسو، چه كسى مهربان و با عاطفه، چه كسى عصبانى و كم گذشت، چه كسى خدمتگزار است يا حليم و پرحوصله، چه كسى دروغگو، حقه‌باز و كم ظرفيت و ... لذا سفر بستر مناسبى است براى شناخت «خود» و درمان ضعف‌هاى خود. ⁽²⁾

مسافرت براى سلامتى

پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله مى‌فرمايد: «سافِرُوا، تَصِحُّوا» ⁽¹⁾

؛ سفر كنيد تا سلامت باشيد.

قرآن كريم نيز به سير در زمين امر مى‌كند و آن را موجب باز شدن چشم، گوش، تجربه و ازدياد عقل مى‌داند.

«أَ فَلَمْ يَسِيرُوا فِي اْلأَرْضِ فَتَكُونَ لَهُمْ قُلُوبٌ يَعْقِلُونَ بِها أَوْ آذانٌ يَسْمَعُونَ بِها» ⁽²⁾

آيا در زمين گردش نكرده‌اند، تا دل‌هاى متفكر و گوش‌هاى باز و شنوا، پيدا كنند.

غزالى نيز به اين نكته، اشاره دارد:

«وَ امّا آياتُ اللَّهِ فى ارضِهِ فى مُشاهَدَتِها فَوائِدٌ لِلْمُسْتَبصر، فَفيها قِطَعٌ مُتَجاوِراتٌ وَ فيها الجِبالُ وَ البَرارى وَ البِحار وَ انواعُ الحيوانِ وَ الَّنباتِ ...» ⁽³⁾

در مشاهده آيات الهى در زمين، فوائدى براى مستبصر است كه از آن جمله است، ديدن شهرها(ديدار و ملاقات با آدميان)، كوهها، بيابان‌ها و درياها و انواع مختلف حيوانات، نباتات و درختان و غيره.

فوايد سفر به مكه و مدينه

اضافه بر فوائد مادى و معنوى كه در سفرهاى معمول مترتب مى‌باشد، سفر به مكه و مدينه، آثار و بركات ويژه‌اى را نيز براى افراد به همراه دارد.

1- زيارت خانه خدا

2- توفيق انجام اعمال حج و عمره و بهره‌مندى از ثواب‌هاى تعيين شده براى اين اعمال

3- زيارت قبور پيامبر صلى الله عليه و آله و ائمه معصومين عليهم السلام و اولياى الهى، هم چنين آشنايى با اماكن متبركه و آثار پيامبران و ائمه اطهار عليهم السلام

4- آشنايى با اقوام و ملل مختلف

5- آشنايى با فرق و مذاهب مختلف

6- ملاحظه نمايش شكوه و عزّت و عظمت مسلمانان در سايه دستورات اسلام

7- تقويت اسلام و برگزارى مانور اتحاد اسلامى

8- آمرزش گناهان و پاك شدن از آلودگى‌ها و ...

16

أ

ادب حضور

به نظر مى‌رسد يكى از دغدغه هاى زائران خانه خدا، بويژه كسانى كه براى اولين بار توفيق تشرّف پيدا مى‌كنند، اين است كه در اولين مرحله ورود به اين خانه، چگونه باب سخن و گفت و گو را با خالق هستى بخش باز نمايند، تا رعايت ادب كرده و اسرارى را كه تا كنون با كسى در ميان نگذاشته بازگو نمايند و از اين رهگذر دعاهايشان به اجابت مقرون گردد. شنيده‌ايد كه مى‌گويند: صاحب دلى با لباس ژنده و چركين به حضور صاحب مقامى باريافت. به او گفتند: با اين لباس به پيشگاه چنان مقامى رفتن، عيب است. گفت: با لباس چركين نزد بزرگى رفتن، عيب نيست، بلكه با همان لباس چركين از حضور وى برگشتن، ننگ است. زيرا اين گونه بازگشت، نشان اين است كه اين صاحب مقام او را لايق ندانست، انعام و هديه‌اى به او نبخشيد. يعنى با گناه به سوى خدا رفتن و دست پر از گناه به درگاه او دراز كردن ننگ نيست، بلكه اگر به خاطر گذشته آلوده و ناشايست، خداى سبحان، وى را نپذيرد و گناهان او را نبخشد، عيب و ننگ است و نيز گفته‌اند: عارفى به حضور صاحب منصبى رسيد، از او پرسيدند چه آورده‌اى؟ گفت: در مقام حضور، نمى‌پرسند چه آورده‌اى، بلكه مى‌پرسند، چه مى‌خواهى، زيرا اگر چيزى داشت كه بدين جا نمى‌آمد. ⁽¹⁾دو نمونه تاريخى ذيل، كوتاه اما پر معنا، بهترين راهنماى زائران خانه خداست:

نمونه اول

اصمعى مى‌گويد: در مكّه بودم، شبى بود مهتابى، به هنگامى كه اطراف خانه خدا طواف مى‌كردم، صداى زيبا و غم انگيزى گوش مرا نوازش داد، به دنبال صاحب صدا گشته كه چشمم به جوان زيبا و خوش قامتى افتاد، كه آثار نيكى از او نمايان بود، دست در پرده كعبه افكنده و چنين مناجات مى‌كرد:

«نَامَتِ الْعُيُونُ وَ عَلَتِ النُّجُومُ وَ أَنْتَ الْمَلِكُ الْحَيُّ الْقَيُّومُ غَلَّقَتِ الْمُلُوكُ أَبْوَابَهَا وَ أَقَامَتْ عَلَيْهَا

حُرَّاسَهَا وَ بَابُكَ مَفْتُوحٌ لِلسَّائِلِينَ جِئْتُكَ لِتَنْظُرَ إِلَيَّ بِرَحْمَتِكَ يَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِين» ⁽¹⁾

چشم‌هاى بندگان در خواب فرو رفته و ستارگان آسمان جلوه‌گر شدند، و تو خداوند حى و قيومى. خداوندا! در اين دل شب، پادشاهان درهاى قصرهاى خويش را بسته، و نگهبانان بر آن‌ها گمارده‌اند، تنها درى كه براى سائلان گشوده است، در خانه تو است.

هم اكنون من در خانه تو آمده ام، تا به من نظر كنى، آمده ام و نظر لطفت را مى‌طلبم، اى كريم! به رحمتت اى رحيم‌ترين رحم‌كنندگان.

... اصمعى مى‌گويد: آن جوان باز هم ادامه داد و اشعار تكان دهنده و بسيار جذاب در همين مضمون بيان كرد و آن قدر خواند و خواند كه بى هوش شد و به روى زمين افتاد. نزديك او رفتم و به صورتش خيره شدم، متوجه شدم او زين العابدين، على بن الحسين، امام سجاد عليه السلام است.

نمونه دوم

محمد پسر ابوحمزه ثمالى نقل مى‌كند كه شبى امام زين العابدين عليه السلام را در آستانه كعبه مشاهده كردم در حالى كه مشغول نماز بود، آن قدر قيام را طول داد كه گاهى سنگينى بدن را بر روى پاى راست و گاهى بر روى پاى چپ قرار مى‌داد و مى‌شنيدم كه با صوتى حزين و جانكاه مى‌گفت:

«يَا سَيِّدِي تُعَذِّبُنِي وَ حُبُّكَ فِي قَلْبِي أَمَا وَ عِزَّتِكَ لَئِنْ فَعَلْتَ لَتَجْمَعَنَّ بَيْنِي وَ بَيْنَ قَوْمٍ طَالَ مَا عَادَيْتُهُمْ فِيك» ⁽²⁾

آقاى من! آيا مرا عذاب مى‌كنى در حالى كه محبت تو را در دل دارم، قسم به عزّتت! اگر چنين كنى مرا با كسانى قرار داده‌اى كه دشمنى طولانى با تو دارند.

طاووس يمانى نيز مى‌گويد: وارد محيط مسجدالحرام شدم، ديدم شخصى در كنار بيت مشغول دعا و اشك و آه است، همين كه از عبادت فارغ شد، مشاهده كردم آن شخص على بن الحسين عليهما السلام است، عرض كردم: اى پسر رسول خدا! من شما را در حالتى ديدم كه زياد سوز و گداز داشتيد و حال آن كه سرمايه اميدوارى براى شما هست و شما را ايمن از خوف و نگرانى مى‌نمايد. ⁽³⁾اول: آن كه پسر رسول خدا هستى،

دوم: مشمول شفاعت جدت خواهى شد،

سوم: رحمت پروردگار شامل حالت خواهد شد.

امام عليه السلام فرمود: اولًا پسر رسول خدا بودن مرا ايمنى نمى دهد، زيرا كه خداوند مى‌فرمايد: «فَلا أَنْسابَ بَيْنَهُمْ يَوْمَئِذٍ وَ لا يَتَساءَلُونَ» ⁽¹⁾

(روز قيامت نسبت و فاميلى مطرح نيست).

ثانياً در مورد شفاعت جدّم همان گونه است كه خداوند مى‌فرمايد:

«لا يَشْفَعُونَ إِلَّا لِمَنِ ارْتَضى» ⁽²⁾

(شفاعت نمى كنند مگر كسانى را كه خداوند رضايت دهد)

ثالثاً در مورد رحمت پروردگار، «اءِنَّ رَحْمَتَ اللَّهِ قَرِيبٌ مِنَ الْمُحْسِنِينَ» ⁽³⁾

. رحمت خدا به نيكوكاران نزديك است.

17

أ

استطاعت‌

«استطاعت» به معناى مستطيع بودن، تمكن داشتن، قدرت داشتن و قادر بودن است. ⁽⁴⁾صاحب كتاب «معارف ومعاريف» مى‌نويسد:

استطاعت، قدرت، قوت، وسع و طاقت، در لغت قريب المعنى مى‌باشد. در اصطلاح فقها، به نوشته صاحب «حدائق الناضرة» ⁽⁵⁾فقهاى اماميه استطاعت را به زاد و توشه و راحله(مركب و وسيله سفر) تفسير نموده‌اند. استطاعت يكى از شرايط وجوب حج است، چنانچه خداوند متعال فرمود: «وَ لِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا» ⁽⁶⁾

طبق نوشته مرحوم نراقى صاحب «مستند الشيعه» و سيد يزدى مؤلف «عروة الوثقى» استطاعت مشتمل بر اقسام ذيل است:

الف: استطاعت ماليه، يعنى داشتن زاد وراحله(توشه سفر، ومركب مناسب حال، وبالاخره مخارج رفت وبرگشت)

ب: استطاعت طريقى(سربيه)، «تخلية السرب» يا امنيت راه، بدين معنى كه دررفتن وبرگشتن وبدون تكلف در مكه، خطرى برمال وجان وناموسش نباشد.

ج: استطاعت بدنيه، يا صحت وسلامت بدن، بدين معنى كه از رفتن به حج، مشقت شديد لازم نيايد.

د: استطاعت زمانيه، يا وسعت وقت، بدين معنى كه وقت كافى براى رفتن به مكه معظمه و بجاى آوردن اعمال واجب در آنجا باشد. پس اگر وقت تنگ باشد حج در آن سال ساقط است.

به عقيده مشهور بين متقدمين «رجوع به كفايت، نيز ازشرائط حج است، يعنى مكلف بايد درآمدى داشته باشد كه پس ازبرگشتن از حج بتواند خود و عائله خود را اداره كند و دچار فقر و سؤال نشود.» ⁽¹⁾شرايط وجوب حجةالاسلام

حضرت امام خمينى «قدس سره» و ساير مراجع عظام نيز چنان‌كه در «مناسك محشى» آمده است، فرموده‌اند: با چند شرط حج واجب مى‌شود:

1 و 2- بلوغ و عقل 3- حرّيت ⁽²⁾4- استطاعت از جهت مال و صحت بدن و توانايى، باز بودن راه و آزادى آن و وسعت وقت و كفايت آن.

استطاعت از جهت مال يعنى داشتن زاد و راحله، كه توشه راه و مركب سوارى است. و چنانچه عين آن‌ها را ندارد، كافى است چيزى مثل پول يا متاع ديگر داشته باشد كه ممكن است آن را صرف در تهيه آن‌ها نمايد و شرط است كه مخارج برگشتن را نيز داشته باشد. ⁽³⁾يك نكته اخلاقى از استاد شهيد مطهرى

استاد شهيد مطهرى در كتاب «حج» كه حاوى يادداشت‌هاى آن بزرگوار است، مى‌نويسد: گاهى بعضى افراد مى‌پرسند، چطور است كه از نظر اسلام استطاعت مالى و استطاعت بدنى و استطاعت طريقى شرط است، اما استطاعت روحى و اخلاقى شرط نيست؟ يعنى چطور است كه حاجى بايد از لحاظ مالى آن قدر ثروت داشته باشد كه به راحتى به مكه برود و برگردد و ضربه‌اى به كار و كسب و وضع خانواده‌اش وارد نشود، و از لحاظ بدنى بايد سالم باشد، مريض نباشد، از لحاظ راه بايد امنيت

داشته باشد، اما لازم نيست كه حاجى از لحاظ روحى و اخلاقى سرمايه كافى داشته باشد؟ پاسخ اين است كه استطاعت روحى و اخلاقى هم شرط است، اما با يك تفاوت و آن اين‌كه ساير استطاعت‌ها شرط وجوب است و اما استطاعت روحى و اخلاقى شرط وجود است.

توضيح اين‌كه شرط وجوب يعنى شرطى كه تا پيدا نشود تكليفى در كار نيست، مثلًا رسيدن مال به حد نصاب شرط وجوب زكات است، تا مال به حد نصاب نرسد تكليفى نيست. اما شرط وجود يعنى شرطى كه تا آن شرط محقق نشود، عمل انسان صحيح يا قبول نيست. مثلًا پاكى لباس و بدن شرط نماز است، اما شرط وجود است، يعنى بدن و لباس بايد پاك باشد تا نماز درست باشد. هم‌چنين حضور قلب شرط نماز است، يعنى بايد حضور قلب باشد تا نماز مقبول واقع شود و انسان را بالا ببرد و آثار خود را ببخشد. فرق اين دو نوع شرط اين است كه انسان مكلف نيست شرط وجوب را ايجاد كند، بلكه هر وقت موجود شد آن وقت انسان تكليف پيدا مى‌كند. مثلًا انسان مكلف نيست كه حتماً مال خود را به حد نصاب برساند كه زكات بدهد، ولى اگر به حد نصاب رسيد، زكات واجب مى‌شود، اما شرط وجود شرطى است كه الزاماً بايد آن را ايجاد كرد، مثلًا الزاماً بايد حضور قلب وجود داشته باشد تا نماز مورد قبول واقع شود و اثر واقعى خود را ببخشد.

پس شرط وجود از شرط وجوب مهم‌تر است. استطاعت اخلاقى و روحى شرط وجود است، يعنى تنها در صورت آمادگى روحى و اخلاقى است كه انسان از مزاياى بى‌پايان روحى و اجتماعى بهره‌مند مى‌شود و اگر انسان اين آمادگى را نداشته باشد «محنت باديه خريده به سيم» حالا چه دليلى داريم كه استطاعت روحى، شرط وجود يعنى شرط مقبوليت و مفيد بودن حج است؟ براى نمونه يك روايت را ذكر مى‌كنيم:

شيخ صدوق روايت كرده كه امام باقر عليه السلام فرمود:

«ما يُعبَأ بِمَن يَؤمَ هذَا البَيت اذا لَم يَكن فيه ثَلاثُ خِصالٍ: حِلمٌ يَملِكُ بِهِ غَضَبَه، خُلقٌ يُخالِقُ به مَن صَحِبه وَ وَرَعٌ يحجُزُه عَن مَعاصِى اللَّهِ»

كسى كه به قصد حج به خانه كعبه مى‌آيد، مورد عنايت واقع نمى‌شود، مگر آن كه در او سه خصلت وجود داشته باشد: داراى نيروى حلم و بردبارى باشد كه بتواند جلو خشم خود را- كه خواه ناخواه موجبات آن در سفر پيش مى‌آيد- بگيرد، اخلاق مناسبى براى معاشرت با همسفران داشته باشد و پارسايى داشته باشد كه جلوى او را از گناهان بگيرد. ⁽¹⁾

18

أ

اسحاق‌

«اسحاق» ⁽¹⁾از انبياء بنى‌اسرائيل، پسر ابراهيم عليه السلام و «ساره» است. در قرآن 15 بار از وى نام برده شده و چندين بار به او اشاره شده است.

وى در صد سالگىِ ابراهيم عليه السلام و نودسالگىِ ساره متولد شد و پيش از تولد، خداوند ابراهيم عليه السلام را به تولد فرزندى كه او را «اسحاق» نام نهاده بود، بشارت داد.

در قرآن كريم به ذبيح بودن اسحاق يا اسماعيل تصريح نشده است، و مفسران و تاريخ نگاران نيز در اين مورد اختلاف نظر دارند، برخى اسحاق و بعضى اسماعيل را ذبيح دانسته‌اند و هر گروه در اثبات رأى خويش به احاديثى استناد كرده‌اند.

اسحاق در چهل سالگى با «رفقه» اربكام دختر «ناحور»، كه به روايت تورات برادر ابراهيم بود، ازدواج كرد و از او صاحب دو فرزند هم‌زاد به نام‌هاى يعقوب و عيسو گرديد.

اسحاق در صد و هشتاد ⁽²⁾و به گفته مفسران اسلامى در صد و بيست و يا صدو شصت سالگى درگذشت و پيكرش را در «مغارة مكفيله» در كنار قبر ابراهيم عليه السلام و ساره به خاك سپردند. وى از انبياى مورد احترام يهوديان و مسيحيان و مسلمانان است. ⁽³⁾

19

أ

اسرار حج در حديث شبلى‌

⁽¹⁾⁽²⁾حرم امن الهى و سرزمين حج، خصوصيات و ويژگى‌هايى دارد كه هيچ نقطه‌اى از زمين چنين ويژگى‌هايى ندارد. در اين سرزمين نمى‌توان بدون احرام از ميقات گذشت و وارد منطقه توحيد و مهبط

وحى گرديد.

گرچه برخى از امور، موقتاً و در حال احرام بر انسان حرام است، ⁽¹⁾ولى برخى از امور مطلقاً حرام است. مطابق بيان امام سجاد عليه السلام، در حديث شبلى، حج‌گزار بايد هنگام احرام بستن قصد كند هر چه را خدا بر وى حرام كرده، او هم بر خود تحريم كند. ⁽²⁾منظور همه گناهان است، پس احرام در ميقات يعنى خدايا من تعهد مى‌كنم كه همه محرمات را بر خود تحريم كرده، براى هميشه آن‌ها را ترك كنم. ⁽³⁾نظر به اينكه در موارد متعددى در اين كتاب به حديث معروف «شبلى» اشاره شده لذا در اين بخش متن كامل حديث شبلى نقل مى‌شود. ⁽⁴⁾بخش اول

«لَما رَجَعَ مَولانا زَيْنُ العابِدينَ عليه السلام مِن الحَجِّ اسْتَقْبَلَهُ الشِبْلىُّ.

فَقالَ عليه السلام له: حَجَجْتَ يا شِبلىُّ؟

قالَ: نَعَمْ يا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ.

فَقال عليه السلام: انَزَلْتَ الميقاتَ وَ تَجَرَّدْتَ عَنْ مَخِيطِ الثِّيابِ وَ اغْتسَلْتَ؟

قالَ: نَعَم.

قالَ عليه السلام: فَحينَ نَزَلْتَ الميقاتَ نَوَيْتَ انَّكَ خَلَعْتَ ثَوْبَ الْمَعْصِيَةِ وَ لَبِسْتَ ثَوْبَ الطاعَة؟»

قالَ: لا

قالَ عليه السلام: فَحينَ تَجَرَّدْتَ عَنْ مَخِيطِ ثِيابِكَ نَوَيْتَ انَّكَ تَجَرَّدْتَ مِنَ الِّرياء وَ النِّفاقِ وَ الدُّخُولِ فى الشُّبَهاتِ؟

قالَ: لا

قالَ عليه السلام: فَحينَ اغْتَسَلْتَ نَويْتَ انَّكَ اغْتَسَلْتَ مِنَ الْخَطايا وَ الذُّنُوبِ؟

قالَ: لا.

قالَ: قالَ فما نَزَلْتَ الميقاتَ وَ لا تَجَرَّدْتَ عَن مَخيطِ الثِّيابِ وَ لا اغْتَسَلْتَ

ترجمه:

هنگامى كه امام سجاد عليه السلام از سفر حج بازگشت شخصى به نام «شبلى» كه او نيز حج گزارده بود، به استقبال امام شتافت.

امام عليه السلام از او پرسيد: اى شبلى! آيا حج گزاردى؟

شبلى گفت: آرى فرزند پيامبر!

امام عليه السلام فرمود: آيا به «ميقات» ⁽¹⁾فرود آمدى و جامه‌هاى دوخته ⁽²⁾را از تن درآوردى و غسل كردى؟

شبلى گفت: آرى.

امام عليه السلام فرمود: آن گاه كه به ميقات فرود آمدى و جامه‌هايت را درآورده، «غسل احرام» كردى و خواستى «لباس احرام» بپوشى آيا چنين نيت كردى كه «لباس گناه» را نيز از خويشتن دورگردانى و «جامه اطاعت خداوند» را در بركنى؟

شبلى گفت: نه!

امام عليه السلام فرمود: آن هنگام كه جامه‌هاى دوخته را از تن بيرون مى‌آوردى، آيا قصد كردى كه از ريا و نفاق و امور شبهه‌ناك نيز به درآيى؟

شبلى گفت: نه!

امام عليه السلام فرمود: هنگامى كه آلودگى‌هاى بدن خويش را با غسل مى‌زدودى، آيا در اين انديشه بودى كه خويشتن را نيز از رذيلت‌ها و گناهان بشويى؟

شبلى گفت: نه!

امام عليه السلام فرمود: پس، نه به ميقات فرود آمده‌اى و نه از لباس دوخته جدا شده‌اى و نه غسل كرده‌اى!

بخش دوّم:

«ثُمَّ قالَ عليه السلام: تَنَظَّفْتَ وَ احْرَمْتَ وَ عَقَدْتَ بِالْحَجِّ؟

قالَ: نَعَم.

قالَ عليه السلام فَحينَ تَنَظَّفْتَ وَ احْرَمْتَ وَ عَقَدْتَ الْحَجَّ نَوَيْتَ انَّكَ تَنَظَّفْتَ بِنُورِ التَّوْبَةِ الْخالِصَةِ للَّهِ تَعالى؟

قالَ: لا

قالَ عليه السلام: فحِينَ احْرَمْتَ نَوَيْتَ انَّكَ حَرَّمْتَ عَلى نَفْسِكَ كلَّ مُحَرَّمٍ حَرَّمَه اللَّهُ عَزَّوَجَلَّ؟

قالَ: لا

قالَ عليه السلام: فَحينَ عَقَدْتَ الْحَجَّ نَوَيْتَ انَّكَ قَدْ حَلَلْتَ كُلَّ عَقْدٍ لِغَيْرِ اللَّهِ؟

قالَ: لا

قالَ لَهُ عليه السلام: ما تَنَظَّفْتَ وَ لا احْرَمْتَ وَ لا عَقَدْتَ الْحَجَّ.»

ترجمه:

سپس امام عليه السلام به او فرمود: آيا نظافت كردى و «محرم» شدى،(لباس احرام پوشيدى) و نيّت حج كردى؟

شبلى گفت: آرى.

امام عليه السلام فرمود: آن‌گاه كه نظافت مى‌كردى و احرام مى‌بستى و نيّت حج مى‌نمودى، آيا قصدت اين بود كه با نور توبه و بازگشتى خالصانه به سوى خداوند، پليدى‌ها و گناهان جانت را نيز بزدايى؟

شبلى گفت: نه!

امام عليه السلام فرمود: هنگام «محرم شدن» در اين انديشه بودى كه علاوه بر آنچه در حال احرام، بر تو حرام مى‌گردد(هر چه را خداوند) براى هميشه حرام فرموده است نيز بر خويشتن حرام گردانى؟

شبلى گفت: نه!

امام عليه السلام فرمود: هنگام بستن پيمان حج، انديشيدى كه هر قيد و بند غير خدايى را از خويشتن بگشايى و تنها در گرو پيمان خداوند باشى؟

شبلى گفت: نه!

امام عليه السلام فرمود: پس، نه نظافت كردى و نه محرم شده‌اى و نه پيمان حج بسته‌اى!

بخش سوّم

«قالَ لَهُ عليه السلام: ادَخَلْتَ المِيقاتَ وَصَلَّيْتَ رَكْعَتَىِ الاحْرامِ وَ لَبَّيْتَ؟

قالَ: نَعَمْ.

قالَ عليه السلام: فَحينَ دَخَلْتَ المِيقاتَ نَوَيْتَ انَّكَ بِنِيَّةِ الزِّيارَةِ؟

قالَ: لا

قالَ عليه السلام: فحينَ صَلَّيْتَ الرَّكْعَتَينِ نَوَيْتَ انَّكَ تَقَرَّبْتَ الَى اللَّه بِخَيْرِ الْاعْمالِ مِنَ الصَّلاةِ وَ اكْبَرِ حَسَناتِ الْعِبادِ؟

قالَ: لا.

قالَ عليه السلام: فَحينَ لَبَّيْتَ نَوَيْتَ انَّكَ نَطَقْتَ للَّهِ سُبْحانَهُ بِكُلِّ طاعَةٍ وَ صَمَتَّ عَنْ كُلِّ مَعْصِيَةٍ؟

قالَ: لا.

قالَ لَهُ عليه السلام: ما دَخَلْتَ المِيقاتَ وَ لا صَلَّيْتَ وَ لا لَبَّيْتَ.»

ترجمه:

امام عليه السلام به او فرمود: آيا به «ميقات» كه وارد شدى، دو ركعت «نماز احرام» گزاردى و «لبيك» گفتى؟

شبلى گفت: آرى.

امام عليه السلام فرمود: هنگام ورود به «ميقات»، نيت و انديشه‌ات نايل شدن به زيارت خداوند و وصول به لقاى پروردگار بود؟

شبلى گفت: نه!

امام عليه السلام فرمود: آن هنگام كه «نماز احرام» مى‌خواندى، آيا نيت كردى كه به وسيله نماز، كه بهترين اعمال و برترين حسنات بندگان است، به خداوند نزديك شوى و به او تقرب جويى؟

شبلى گفت: نه!

امام عليه السلام فرمود: هنگامى كه «لبيك» مى‌گفتى، نيت و انديشه‌ات اين بود كه زبانت را تنها به طاعات خداوند بگشايى و از همه گناهان فروبندى؟

شبلى گفت: نه!

امام عليه السلام فرمود: نه به ميقات وارد شده‌اى و نه نماز گزارده‌اى و نه لبيك گفته‌اى!

بخش چهارم

«ثُمَّ قالَ لَهُ عليه السلام: ادَخَلْتَ الْحَرَمَ وَ رَأَيْتَ الْكَعْبَةَ وَ صَلَّيْتَ؟

قالَ: نَعَمْ.

قالَ عليه السلام: فَحينَ دَخَلْتَ الْحَرَمَ نَوَيْتَ انَّكَ حَرَّمْتَ عَلى نَفْسِكَ كُلَّ غِيْبَةٍ تَسْتَغِيبُهَا المُسْلِمِينَ مِنْ اهْلِ مِلَّةِ الْاسْلامِ؟

قالَ: لا.

قالَ عليه السلام: فَحينَ وَصَلْتَ مَكَّةَ نَوَيْتَ بِقَلْبِكَ انَّكَ قَصَدْتَ اللَّهَ؟

قالَ: لا.

قالَ عليه السلام: فَما دَخَلْتَ الْحَرَمَ وَ لا رَأَيْتَ الْكَعْبَةَ وَ لا صَلَّيْتَ.»

ترجمه:

سپس امام عليه السلام به او فرمود: آيا به «حرم» وارد شدى و «كعبه» را ديدى و نماز گزاردى؟

شبلى گفت: آرى.

امام عليه السلام فرمود: آن هنگام كه به حرم وارد شدى، قصد كردى كه «غيبت» از مسلمانان و ملت اسلام و بى حرمتى به آبرو و شخصيت آنان را بر خويشتن حرام گردانى؟

شبلى گفت: نه!

امام عليه السلام فرمود: هنگامى كه به «مكه» رسيدى، چنين انديشيدى و اين گونه نيت كردى كه تنها به قصد خداوند آمده‌اى(نه به قصد شهرت و تجارت و ...؟!)

شبلى گفت: نه!

امام عليه السلام فرمود: پس، نه به حرم وارد شده‌اى و نه كعبه را ديده‌اى و نه نمازگزارده‌اى!

بخش پنجم

«ثُمَّ قالَ عليه السلام: طُفْتَ بِالْبَيْتِ وَ مَسَسْتَ الْارَكانَ وَسَعَيْتَ؟

قالَ: نَعَمْ.

قالَ عليه السلام: فَحينَ سَعَيْتَ نَوَيْتَ انَّكَ هَرَبتَ الَى اللَّهِ وَ عَرَفَ مِنْكَ ذلِكَ عَلَّامُ الْغُيُوبِ؟

قالَ: لا.

قالَ عليه السلام: فَما طُفْتَ بِالْبَيْتِ وَ لا مَسَسْتَ الْارْكانَ وَ لا سَعَيْتَ.»

ترجمه:

سپس امام عليه السلام فرمود: آيا كعبه را «طواف» كردى و اركان آن را مسّ نمودى و «سعى» به جا آوردى؟

شبلى گفت: آرى.

امام عليه السلام فرمود: هنگام «سعى»، چنين نيت كردى كه به سوى خداوند مى‌گريزى و به او پناه مى‌برى و اوست كه آگاه به نهان‌هاست، و بر اين نيت و انديشه‌ات آگاه است؟(و تو را پناه مى‌دهد)؟

شبلى گفت: نه!

امام عليه السلام فرمود: پس، نه طواف كرده‌اى و نه اركان را مسّ نموده‌اى و نه سعى به جا آورده‌اى!

بخش ششم:

«ثُمَّ قالَ عليه السلام لَهُ: صافَحْتَ الْحَجَرَ وَ وَقَفْتَ بِمَقامِ ابْراهِيمَ عليه السلام وَصَلَّيْتَ بِهِ رَكْعَتَينِ؟

قالَ: نَعَمْ.

فَصاحَ عليه السلام صَيْحَةً كادَ يُفارِقُ الدُّنيا.

ثُمَّ قالَ عليه السلام: آهٍ آهٍ، مَنْ صافَحَ الْحَجَرَ الْاسْوَدَ فَقَدْ صافَحَ اللَّهَ تَعالى. فَانْظُرْ يا مِسْكين لا تُضَيِّعْ اجْرَ ما عَظُمَ حُرْمَتُهُ وَ تَنْقُضِ الْمُصافَحَةَ بِالْمُخالَفَةِ وَ قَبْضِ الْحَرامِ نَظيرَ اهْلِ الآثامِ.

ثُمَّ قالَ عليه السلام: نَوَيْتَ حينَ وَقَفْتَ عِنْدَ مَقامِ ابْراهيمَ عليه السلام انَّكَ وَقَفْتَ عَلى كُلِّ طاعَةٍ وَ تَخَلَّفْتَ عَنْ كُلِّ مَعْصِيَةٍ؟

قالَ: لا.

قالَ عليه السلام: فَحينَ صَلَّيْتَ فِيهِ رَكْعَتَيْنِ نَوَيْتَ انَّكَ صَلَّيْتَ بِصَلاةِ ابْراهِيمَ عليه السلام وَ ارْغَمْتَ بِصَلاتِكَ انْفَ الشَّيطانِ؟

قالَ: لا.

قالَ عليه السلام لَهُ: فِما صافَحتَ الحَجَر الاسوَد وَ لا وَقَفتَ عِندَ المَقام وَ لا صَلّيتَ فيهِ رَكعَتينِ».

ترجمه:

سپس امام عليه السلام به شبلى فرمود: با «حجر الاسود» ⁽¹⁾مصافحه كردى و به آن دست كشيدى و در «مقام ابراهيم عليه السلام» ايستادى و در آن مقام دو ركعت نماز گزاردى؟

شبلى گفت: آرى.

در اين هنگام، امام عليه السلام فريادى سوزناك برآورد و حالتى به اودست داد كه نزديك بود از دنيا برود(وروح مطهرش از شوق و خشيت خداوند، به ملكوت آسمان‌ها پرواز كند)! سپس(به خود آمد و به ناله) گفت: آه! آه ...

و آن گاه فرمود: كسى كه با «حجر الاسود» مصافحه كند و به آن دست دهد، همانا با خداوند متعال مصافحه كرده است! پس، اى مسكين! نيك بنگر كه مبادا حرمت آن را تباه سازى و پيمانى اين چنين عظيم را بشكنى و دستى را كه در دست خداوند نهاده‌اى، به گناهانى بيالايى كه گنهكاران به آن آلوده‌اند.

سپس امام عليه السلام فرمود: هنگامى كه در مقام ابراهيم ايستادى، نيت كردى كه بر عهد و فرمان خداوند، بايستى و از تمامى گناهان روى گردان شوى؟

شبلى گفت: نه!

امام عليه السلام فرمود: آن هنگام كه در مقام ابراهيم نماز مى‌خواندى، قصدت اين بود كه نمازى چونان

ابراهيم عليه السلام بخوانى و با آن نماز، بينى شيطان را به خاك بمالى؟

شبلى گفت: نه!

امام عليه السلام به او فرمود: پس، نه با حجر الاسود مصافحه كرده‌اى و نه در مقام ابراهيم ايستاده‌اى و نه در آنجا نماز گزارده‌اى!

بخش هفتم

«ثُمَّ قَالَ عليه السلام لَهُ: أَشْرَفْتَ عَلَى بِئْرِ زَمْزَمَ وَ شَرِبْتَ مِنْ مَائِهَا؟

قَالَ: نَعَمْ

قَالَ عليه السلام: نَوَيْتَ أَنَّكَ أَشْرَفْتَ عَلَى الطَّاعَةِ وَ غَضَضْتَ طَرْفَكَ عَنِ الْمَعْصِيَةِ؟

قَالَ: لَا

قَالَ عليه السلام: فَمَا أَشْرَفْتَ عَلَيْهَا وَ لَا شَرِبْتَ مِنْ مَائِهَا!»

ترجمه:

سپس امام عليه السلام به او فرمود: آيا به سر «چاه زمزم» رفتى و از آب آن نوشيدى؟

شبلى گفت: آرى.

امام عليه السلام فرمود: آيا در آن هنگام، در اين انديشه بودى كه بر سرطاعت خداوند رفته‌اى و چشمان خويش را از گناهان فرو پوشيده‌اى؟

شبلى گفت: نه!

امام عليه السلام فرمود: پس، نه بر سر چاه زمزم رفته‌اى و نه از آب آن نوشيده‌اى!

بخش هشتم

«ثُمَّ قَالَ لَهُ: أَ سَعَيْتَ بَيْنَ الصَّفَا وَ الْمَرْوَةِ وَ مَشَيْتَ وَ تَرَدَّدْتَ بَيْنَهُمَا؟

قَالَ: نَعَمْ

قَالَ لَهُ: نَوَيْتَ أَنَّكَ بَيْنَ الرَّجَاءِ وَ الْخَوْفِ؟

قَالَ: لَا

قَالَ عليه السلام: فَمَا سَعَيْتَ وَ لَا مَشَيْتَ وَ لَا تَرَدَّدْتَ بَيْنَ الصَّفَا وَ الْمَرْوَة»

ترجمه:

سپس امام عليه السلام به او فرمود: آيا ميان دو كوه «صفا» و «مروه»، «سعى» كردى و بين آن دو، راه

پيمودى؟

شبلى گفت: آرى.

امام عليه السلام به او فرمود: آيا در آن حال چنين انديشيدى كه ميان «خوف» و «رجاء» و ترس و اميد هستى(و خشيت و رحمت خداوند را يكجا در جان خويش فراهم آوردى)؟

شبلى گفت: نه!

امام عليه السلام فرمود: پس، سعى نكرده‌اى و ميان صفا و مروه راه نپيمودى!

بخش نهم

«ثُمَّ قَالَ عليه السلام: أَ خَرَجْتَ إِلَى مِنًى؟

قَالَ: نَعَمْ.

قَالَ عليه السلام: نَوَيْتَ أَنَّكَ آمَنْتَ النَّاسَ مِنْ لِسَانِكَ وَ قَلْبِكَ وَ يَدِكَ

قَالَ: لَا

قَالَ عليه السلام: فَمَا خَرَجْتَ إِلَى مِنى»

ترجمه:

سپس امام عليه السلام فرمود: آيا از مكه به سوى «منا» رفتى؟

شبلى گفت: آرى،

امام عليه السلام فرمود: آيا در «منا»، نيت و انديشه‌ات اين بود كه مردم را از زبان و قلب و دست خويش در امان بدارى؟

شبلى گفت: نه!

امام عليه السلام فرمود: پس، به منا نرفته‌اى!

بخش دهم

«ثُمَّ قَالَ عليه السلام لَهُ أَ وَقَفْتَ الْوَقْفَةَ بِعَرَفَةَ وَ طَلَعْتَ جَبَلَ الرَّحْمَةِ وَ عَرَفْتَ وَادِيَ نَمِرَةَ وَ دَعَوْتَ اللَّهَ سُبْحَانَهُ عِنْدَ الْمِيلِ وَ الْجَمَرَاتِ؟

قالَ: نَعَم.

قَالَ نَعَمْ قَالَ هَلْ عَرَفْتَ بِمَوْقِفِكَ بِعَرَفَةَ مَعْرِفَةَ اللَّهِ سُبْحَانَهُ أَمْرَ الْمَعَارِف وَ الْعُلُومِ وَ عَرَفْتَ قَبْضَ اللَّهِ عَلَى صَحِيفَتِكَ وَ اطِّلَاعَهُ عَلَى سَرِيرَتِكَ وَ قَلْبِكَ؟

قَالَ: لَا.

قَالَ عليه السلام نَوَيْتَ بِطُلُوعِكَ جَبَلَ الرَّحْمَةِ أَنَّ اللَّهَ يَرْحَمُ كُلَّ مُؤْمِن

وَ مُؤْمِنَةٍ وَ يَتَوَلَّى كُلَّ مُسْلِمٍ وَ مُسْلِمَةٍ

قالَ عليه السلام: قَالَ فَنَوَيْتَ عِنْدَ نَمِرَةَ أَنَّكَ لَا تَأْمُرُ حَتَّى تَأْتَمِرَ وَ لَا تَزْجُرُ حَتَّى تَنْزَجِرَ؟

قَالَ: لَا

قَالَ فَنَوَيْتَ عِنْدَ نَمِرَةَ أَنَّكَ لَا تَأْمُرُ حَتَّى تَأْتَمِرَ وَ لَا تَزْجُرُ حَتَّى تَنْزَجِرَ قَالَ لَا قَالَ فَعِنْدَ مَا وَقَفْتَ عِنْدَ الْعَلَمِ وَ النَّمِرَاتِ نَوَيْتَ أَنَّهَا شَاهِدَةٌ لَكَ عَلَى الطَّاعَاتِ حَافِظَةٌ لَكَ مَعَ الْحَفَظَةِ بِأَمْرِ رَبِّ السَّمَاوَاتِ؟

قالَ: لا.

قالَ عليه السلام: فَمَا وَقَفْتَ بِعَرَفَةَ وَ لَا طَلَعْتَ جَبَلَ الرَّحْمَةِ وَ لَا عَرَفْتَ نَمِرَةَ وَ لَا دَعَوْتَ وَ لَا وَقَفْتَ عِنْدَ النَّمِرَاتِ.»

ترجمه:

سپس امام عليه السلام به او فرمود: آيا در صحراى «عرفات» ⁽¹⁾توقف كردى و بر «جبل الرحمة» ⁽²⁾(كوه رحمت) بالا رفتى و «وادى نمرة» ⁽³⁾را شناختى و نزد «الميل» و «الجمرات» ⁽⁴⁾، خداوند را خواندى و با وى به مناجات پرداختى؟

شبلى گفت: آرى.

امام عليه السلام فرمود: آيا هنگام توقف در «عرفات» در اين انديشه بودى و اين معرفت را فاصله يافتى كه همه معارف و دانش‌ها از آن خداوند است و نامه اعمال و لوح سرنوشت تو در دست اوست، و همو بر نهان و قلبت آگاه است؟

شبلى گفت: نه!

امام عليه السلام فرمود: آن‌گاه كه از «جبل الرحمة» بالا مى‌رفتى، در اين انديشه بودى كه خداوند بر هر مرد و زن با ايمان، رحمت مى‌آورد و آنان را زير لواى ولايت خويش دارد؟

شبلى گفت: نه!

امام عليه السلام فرمود: نزد «نمرة» قصد كردى كه كسى را به كارى امر نكنى، مگر آنكه خودت آن را انجام دهى، و از كارى نهى نكنى مگر اينكه خود را از آن دورى گزينى؟

شبلى گفت: نه!

امام عليه السلام فرمود: هنگام توقف نزد «علم و نمرات» ⁽¹⁾به ياد داشتى كه آنها شاهد تو و طاعت‌هايت هستند و همراه بانگهبانان الهى و به فرمان پروردگار آسمان‌ها، نگهبان تواند؟

شبلى گفت: نه!

امام عليه السلام فرمود: پس، در عرفات توقف نكرده‌اى و بر كوه رحمت بالا نرفته‌اى و نمرة رانشناخته‌اى و دعا نخوانده‌اى و نزد نمرات درنگ ننموده‌اى!

بخش يازدهم

«ثُمَّ قَالَ عليه السلام: مَرَرْتَ بَيْنَ الْعَلَمَيْنِ وَ صَلَّيْتَ قَبْلَ مُرُورِكَ رَكْعَتَيْنِ وَ مَشَيْتَ بِمُزْدَلِفَةَ وَ لَقَطْتَ فِيهَا الْحَصَى وَ مَرَرْتَ بِالْمَشْعَرِ الْحَرَامِ؟

قَالَ: نَعَمْ.

قَالَ عليه السلام: فَحِينَ صَلَّيْتَ رَكْعَتَيْنِ نَوَيْتَ أَنَّهَا صَلَاةُ شُكْرٍ فِي لَيْلَةِ عَشْرٍ تَنْفِي كُلَّ عُسْرٍ وَ تُيَسِّرُ كُلَّ يُسْرٍ؟

قَالَ: لَا.

قَالَ عليه السلام: فَعِنْدَ مَا مَشَيْتَ بَيْنَ الْعَلَمَيْنِ وَ لَمْ تَعْدِلْ عَنْهُمَا يَمِيناً وَ شِمَالًا نَوَيْتَ أَنْ لَا تَعْدِلَ عَنْ دِينِ الْحَقِّ يَمِيناً وَ شِمَالًا لَا بِقَلْبِكَ وَ لَا بِلِسَانِكَ وَ لَا بِجَوَارِحِكَ؟

قَالَ: لَا.

قَالَ عليه السلام: فَعِنْدَ مَا مَشَيْتَ بِمُزْدَلِفَةَ وَ لَقَطْتَ مِنْهَا الْحَصَى نَوَيْتَ أَنَّكَ رَفَعْتَ عَنْكَ كُلَّ مَعْصِيَةٍ وَ جَهْلٍ وَ ثَبَّتَّ كُلَّ عِلْمٍ وَ عَمَلٍ؟

قَالَ: لَا.

قَالَ عليه السلام: فَعِنْدَ مَا مَرَرْتَ بِالْمَشْعَرِ الْحَرَامِ نَوَيْتَ أَنَّكَ أَشْعَرْتَ قَلْبَكَ إِشْعَارَ أَهْلِ التَّقْوَى وَ الْخَوْفَ لِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ؟

قَالَ: لَا.

قَالَ عليه السلام: فَمَا مَرَرْتَ بِالْعَلَمَيْنِ وَ لَا صَلَّيْتَ رَكْعَتَيْنِ وَ لَا مَشَيْتَ بِالْمُزْدَلِفَةِ وَ لَا رَفَعْتَ مِنْهَا الْحَصَى وَ لَا مَرَرْتَ بِالْمَشْعَرِ الْحَرَامِ»

ترجمه:

سپس امام عليه السلام فرمود: از ميان «علمين»(دو علم) ⁽²⁾گذر كردى و پيش از آن، دو ركعت نماز

گزاردى و به سوى وادى «مزدلفه» ⁽¹⁾راه پيمودى و از آنجا سنگ‌هاى ريز برداشتى و به «مشعرالحرام» ⁽²⁾رفتى؟

شبلى گفت: آرى.

امام عليه السلام فرمود: هنگام نماز گزاردن، چنين انديشيدى كه اين، «نماز شكر» است در شب دهم(ذى‌الحجه) كه سختى‌ها را آسان مى‌گرداند و آرامش و آسايش به ارمغان مى‌آورد؟

شبلى گفت: نه!

امام عليه السلام فرمود: آن هنگام كه از ميان «دو علم» مى‌گذشتى و به راست و چپ منحرف نمى‌شدى، آيا در نيت و انديشه‌ات قصد كردى كه با قلب و زبان و ديگر اعضاى بدنت از دين حق منحرف نگردى؛ نه به راست و نه به چپ؟

شبلى گفت: نه!

امام عليه السلام فرمود: هنگام رفتن به «مزدلفه» وجمع آورى ريگ‌ها، آيا قصدت اين بود كه هر گناه و جهلى را از خويشتن دورسازى و به جاى آن، علم و عمل بنشانى؟

شبلى گفت: نه!

امام عليه السلام فرمود: آن گاه كه «مشعرالحرام» رفتى، قصدت اين بود كه شعار و شعور اهل تقوا و خشيت الهى را به قلبت بچشانى و با پارسايان همساز گردى؟

شبلى گفت: نه!

امام عليه السلام فرمود: پس، از ميان آن دو علم عبور نكرده‌اى و دو ركعت نماز نخوانده‌اى و به مزدلفه نرفته‌اى و از آنجا ريگ بر نداشته‌اى و به مشعرالحرام وارد نشده‌اى!

بخش دوازدهم

«ثُمَّ قَالَ عليه السلام لَهُ: وَصَلْتَ مِنًى وَ رَمَيْتَ الْجَمْرَةَ وَ حَلَقْتَ رَأْسَكَ وَ ذَبَحْتَ هَدْيَكَ وَ صَلَّيْتَ فِي مَسْجِدِ الْخَيْفِ وَ رَجَعْتَ إِلَى مَكَّةَ وَ طُفْتَ طَوَافَ الْإِفَاضَةِ؟

قَالَ: نَعَمْ

قَالَ عليه السلام: فَنَوَيْتَ عِنْدَ مَا وَصَلْتَ مِنًى وَ رَمَيْتَ الْجِمَارَ أَنَّكَ بَلَغْتَ إِلَى مَطْلَبِكِ وَ قَدْ قَضَى رَبُّكَ لَكَ كُلَّ حَاجَتِكَ؟

قَالَ: لَا

قَالَ عليه السلام: فَعِنْدَ مَا رَمَيْتَ الْجِمَارَ نَوَيْتَ أَنَّكَ رَمَيْتَ عَدُوَّكَ إِبْلِيسَ وَ غَضِبْتَهُ بِتَمَامِ حَجِّكَ النَّفِيسِ؟

قَالَ: لَا

قَالَ عليه السلام: فَعِنْدَ مَا حَلَقْتَ رَأْسَكَ نَوَيْتَ أَنَّكَ تَطَهَّرْتَ مِنَ الْأَدْنَاسِ وَ مِنْ تَبِعَةِ بَنِي آدَمَ وَ خَرَجْتَ مِنَ الذُّنُوبِ كَمَا وَلَدَتْكَ أُمُّكَ؟

قَالَ: لَا

قَالَ عليه السلام: فَعِنْدَ مَا صَلَّيْتَ فِي مَسْجِدِ الْخَيْفِ نَوَيْتَ أَنَّكَ لَا تَخَافُ إِلَّا اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ وَ ذَنْبَكَ وَ لَا تَرْجُو إِلَّا رَحْمَةَ اللَّهِ تَعَالَى؟

قَالَ: لَا

قَالَ عليه السلام: فَعِنْدَ مَا ذَبَحْتَ هَدْيَكَ نَوَيْتَ أَنَّكَ ذَبَحْتَ حَنْجَرَةَ الطَّمَعِ بِمَا تَمَسَّكْتَ بِهِ مِنْ حَقِيقَةِ الْوَرَعِ وَ أَنَّكَ اتَّبَعْتَ سُنَّةَ إِبْرَاهِيمَ عليه السلام بِذَبْحِ وَلَدِهِ وَ ثَمَرَةِ فُؤَادِهِ وَ رَيْحَانِ قَلْبِهِ وَ حَاجَّهُ سُنَّتُهُ لِمَنْ بَعْدَهُ وَ قَرَّبَهُ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى لِمَنْ خَلْفَهُ؟

قَالَ: لَا

قَالَ عليه السلام: فَعِنْدَ مَا رَجَعْتَ إِلَى مَكَّةَ وَ طُفْتَ طَوَافَ الْإِفَاضَةِ نَوَيْتَ أَنَّكَ أَفَضْتَ مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ تَعَالَى وَ رَجَعْتَ إِلَى طَاعَتِهِ وَ تَمَسَّكْتَ بِوُدِّهِ وَ أَدَّيْتَ فَرَائِضَهُ وَ تَقَرَّبْتَ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى؟

قَالَ: لَا

قَالَ لَهُ زَيْنُ الْعَابِدِينَ عليه السلام: فَمَا وَصَلْتَ مِنًى وَ لَا رَمَيْتَ الْجِمَارَ وَ لَا حَلَقْتَ رَأْسَكَ وَ لَا أَدَّيْتَ نُسُكَكَ وَ لَا صَلَّيْتَ فِي مَسْجِدِ الْخَيْفِ وَ لَا طُفْتَ طَوَافَ الْإِفَاضَةِ وَلَا تَقَرَّبْتَ ارْجِعْ فَإِنَّكَ لَمْ تَحُجَّ.

فَطَفِقَ الشِّبْلِيُّ يَبْكِي عَلَى مَا فَرَّطَهُ فِي حَجِّهِ وَ مَا زَالَ يَتَعَلَّمُ حَتَّى حَجَّ مِنْ قَابِلٍ بِمَعْرِفَةٍ وَ يَقِين».

ترجمه:

سپس امام عليه السلام به شبلى فرمود: به «منا» رسيدى و «جمره‌ها» را سنگسار كردى و موهاى سرت را زدودى و قربانى كردى و در «مسجد خيف» نماز گزاردى و به مكه بازگشتى و «طواف افاضه» انجام دادى؟

شبلى گفت: آرى.

امام عليه السلام فرمود: هنگام رسيدن به «منا» و سنگسار جمره‌ها؛ آيا چنين انديشيدى كه به هدف خويش رسيده‌اى و خداوند، خواسته‌هايت را برآورده است؟

شبلى گفت: نه!

امام عليه السلام فرمود: هنگام سنگسار جمره‌ها، انديشه‌ات اين بود كه دشمنت، شيطان و ياران او را سنگسار مى‌كنى و به وسيله حج ارجمندت آنها را از خود مى‌رانى؟

شبلى گفت: نه!

امام عليه السلام فرمود: آن هنگام كه موهاى سرت را مى‌زدودى، آيا انديشه‌ات اين بود كه خويشتن خويش را نيز از همه آلودگى‌ها پاك مى‌كنى و آنچه را از مردمان بر عهده‌دارى، بر مى‌دارى و از گناهان و آلودگى‌ها بيرون مى‌آيى؛ همانند روزى كه از مادر زاده شده‌اى؟

شبلى گفت: نه!

امام عليه السلام فرمود: هنگام نماز گزاردن در مسجد «خيف»، چنين انديشيدى كه از هيچ كس و هيچ چيز «خوف» ندارى و جز از خداوند و گناهانت نمى‌ترسى و به هيچ كس و هيچ چيز، مگر رحمت خداوند، اميد ندارى؟

شبلى گفت: نه!

امام عليه السلام فرمود: آيا هنگام قربانى كردن، چنين انديشيدى كه با دست يازديدن به حقيقت ورع و پارسايى، گلوى طمع را ببرى و از سنت و سيره ابراهيم عليه السلام پيروى كنى؛ كه با قربانى كردن فرزند خويش و ميوه دلش براى رضاى خداوند، اين سنت را بر پا ساخت و براى مردمان پس از خود به يادگار نهاد؟

شبلى گفت: نه!

امام عليه السلام فرمود: هنگامى كه از قربانگاه به مكه بازگشتى و «طواف افاضه» را انجام دادى، آيا چنين انديشيدى كه از رحمت خداوند، سرشار شده‌اى و اينك به سوى طاعت او روى آورده‌اى و به محبت وى چنگ زده‌اى و فرمان‌هاى واجب او را انجام داده‌اى و به «قرب الى اللَّه» و نزديكى به خداوند دست يافته‌اى؟

شبلى گفت: نه!

امام سجاد عليه السلام به او فرمود: پس، به منا نرسيده‌اى، و جمره‌ها را سنگسار نكرده‌اى و موهايت را نزدوده‌اى و قربانى نكرده‌اى و مناسك و اعمالت را انجام نداده‌اى و در مسجد خيف نماز نگزارده‌اى و طواف افاضه را به جاى نياورده‌اى و به خداوند، تقرب و نزديكى نيافته‌اى! بازگرد كه حج نگزارده‌اى!

در اين هنگام «شبلى» به گريه درآمد و بر غفلت و تقصير خويش واز دست دادن آن همه فايده و آثار و اسرار گرانقدر حج، سخت گريست. و از آن پس و تا فرا رسيدن موسم حجى ديگر، به فراگيرى بيشترمعارف و علوم و رموز حج پرداخت و سال بعد، با معرفتى سرشار و يقينى استوار، حج گزارد. ⁽¹⁾

20

أ

اسماعيل (فرزند ابراهيم پيامبر)

«اسماعيل»، فرزند حضرت ابراهيم خليل عليه السلام پيامبر الهى كه در بين مسلمانان به عنوان ذبيح شناخته مى‌شود و نسب پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله به او مى‌رسد. نام وى در منابع اسلامى غالباً عجمى و مركب از دو واژه «اسمع» و «عيل» به معناى «خدايا بشنو» دانسته شده است. و گفته‌اند كه ابراهيم به هنگام درخواست فرزند از خدا با اين كلمات آغاز سخن كرد.

نام حضرت اسماعيل 11 بار در قرآن مطرح و بر پاكى او تأكيد شده است. از جمله مواردى كه به رسالت او تصريح گرديده دو آيه ذيل ميباشد:

الف: «قُولُوا آمَنَّا بِاللَّهِ وَ ما أُنْزِلَ إِلَيْنا وَ ما أُنْزِلَ إِلى إِبْراهِيمَ وَ إِسْماعِيلَ وَ إِسْحاقَ وَ يَعْقُوبَ وَ اْلأَسْباطِ» ⁽¹⁾

بگوييد: ما به خدا ايمان آورده‌ايم، و آن چه بر ما نازل شده؛ و آن چه بر ابراهيم و اسماعيل و اسحاق و يعقوب و نوادگان او نازل گرديده.

ب: «وَ اذْكُرْ فِي الْكِتابِ إِسْماعِيلَ إِنَّهُ كانَ صادِقَ الْوَعْدِ وَ كانَ رَسُولًا نَبِيّاً» ⁽²⁾

در اين كتاب(آسمانى) از اسماعيل ياد كن كه او در وعده‌هايش صادق و رسول و پيامبرى(بزرگ) بود.

اسماعيل فرزند بزرگتر ابراهيم خليل بود كه از هاجر، كنيز ساره، همسر ابراهيم به روزگارى كه ابراهيم در سن 99 سالگى و به نقل از «ابن مسعود» 117 سالگى بود در فلسطين بزاد و پس از چندى ابراهيم او را با مادرش به امر خداوند به سرزمين مكه برد ⁽³⁾و در آنجا سكونت داد و به حرمت اسماعيل، آب زمزم به وجود آمد و پس از آن، قبيله جرهم در آنجا سكنى گزيدند و چون اسماعيل چهار ساله شد، امر قربانى رسيد و چون پدر و پسر تسليم امر قربانى شدند، خداوند نيت آنان را پذيرفت و گوسفندى را توسط جبرئيل به جاى اسماعيل فرستاد و چون به سن بلوغ رسيد، با دخترى از قبيله جرهم ازدواج كرد و از او فرزندانى آورد و خداوند او را به «عمالقه» يمن و جرهم و حضرموت

به پيغمبرى مبعوث نمود؛ «كانَ رَسُولًا نَبِيّاً» و پنجاه سال آنان را به دين ابراهيم دعوت كرد و ايمان آوردند و چون عمرش به 130 سال رسيد، درگذشت ⁽¹⁾و در كنار مادرش در حجر به خاك سپرده شد.

به روايت منابع اسلامى چون ساره از ابراهيم خواست هاجر و فرزندش را از او دور كند، وى اسماعيل عليه السلام و مادرش را به مكه برد و ايشان را در ميان بيابان رها كرد. با رفتن ابراهيم تشنگى بر ايشان غلبه كرد، امّا جبرئيل آب زمزم را براى ايشان از زمين بيرون آورد، اسماعيل پاى بر زمين نهاد و از آن محل آب بيرون جوشيد. ابراهيم عليه السلام دوبار به ديدن هاجر و اسماعيل رفت، و هر دو بار به علت اينكه فرزندش به شكار رفته بود موفق به ديدار او نشد. چون ساره از هاجر و فرزندش خشنود نبود، هاجر با ابراهيم به مكه رفت، و زمانى كه ابراهيم عليه السلام به بناى كعبه پرداخت، اسماعيل عليه السلام پدر را در اين كار يارى داد ⁽²⁾.

اعراب خود را از ذريه اسماعيل عليه السلام و عبران را از اخلاف اسحاق مى‌دانند. و نيز مى‌گويند كه حضرت محمّد صلى الله عليه و آله از اخلاف قيدار بنى‌اسماعيل بوده است. احتمالًا اعرابى كه ساكن جزيره سينا، تا كرانه خليج فارس بودند، از بنى اسماعيل به شمار مى‌آمدند ⁽³⁾.

21

أ

اسماعيل «فرزند امام جعفر صادق عليه السلام»

«اسماعيل» از همه فرزندان امام صادق عليه السلام بزرگتر بود و نزد پدر محبوبيت زيادى داشت، به اين سبب، جمعى از ياران آن حضرت معتقد بودند كه پس از درگذشت حضرت، مقام امامت به وى منتقل مى‌گردد. ولى او در حيات پدر از دنيا رفت و حضرت براى آن كه جاى شبهه‌اى براى كسى نماند، در مرگش تشريفات خاصى قائل شد، از جمله اينكه بر مرگ او جزع و بى‌تابى نمود و پا برهنه جنازه‌اش

را تشييع كرد و دستور فرمود چند جا جنازه را به زمين نهند، در هر بار كفن از صورت او برمى‌داشت تا مردم بنگرند و ببينند كه وى مرده است و لذا جمع زيادى از آنان كه بر آن عقيده بودند از عقيده خويش برگشتند، ولى گروه اندكى باز هم بر عقيده خود باقى ماندند، آنها نيز دو فرقه شدند و فرقه‌اى گفتند: او زنده است و نمرده و او مهدى موعود است. فرقه‌اى گفتند: او مرده، ولى امام پس از او فرزندش محمدبن اسماعيل است واكثر فرقه اسماعيليه بر اين عقيده‌اند. ⁽¹⁾اسماعيليان، سبعيه، هفت اماميان، باطنيان، فدائيان، فرقه‌اى از شيعه هستند كه سلسله ائمه را به اسماعيل فرزند بزرگ‌تر امام جعفر صادق عليه السلام ختم كنند و اسماعيل را امام هفتم دانند. ⁽²⁾همان‌گونه كه اشاره شده اسماعيل پنج سال پيش از وفات پدر در مدينه- به سال 145 ه ق. درگذشت و در بقيع دفن شد ⁽³⁾. با اين كه گروهى شاهد مرگ او بودند، طرفداران او ادعا كردند كه وى تا پنج سال پس از فوت پدر زندگى كرد و او را در بازار بصره مشاهده كردند و آنجا مردى مفلوج را با مسّ دست شفا داد. ⁽⁴⁾وهابيان بر خلاف قبور داخل بقيع كه به هنگام تخريب هيچ اثرى از ساختمان و ديوار آنها باقى نگذاشتند، گرچه ساختمان قبور خارج بقيع را هم ويران نمودند، اما به دور اين قبور، كه در معبر عام قرار گرفته بودند، ديوارى كشيدند، بدون هيچ در و پنجره‌اى. از جمله آنها قبر منتسب به «فاطمه بنت اسد» و قبر «سعد بن معاذ» است. اين دو قبر در شمال شرقى قبرستان بقيع قرار داشتند كه پس از ازدحام اين ضلع در سال‌هاى اخير ديوار موجود در اطراف آنها نيز برداشته شد و هم‌چنين بود قبر «اسماعيل بن امام صادق عليه السلام». در سال 1353 ش(1394 ق) بقعه جناب اسماعيل در خارج بقيع و در سمت غربى آن در مجاورت قبور ائمه عليهم السلام با فاصله پانزده متر از ديوار بقيع قرار گرفته بود. در محوطه‌اى تقريباً سه متر در سه متر با ديوارى با ارتفاع دو و نيم متر كه حدود نصف آن در فضاى پياده‌رو و نصف ديگرش در داخل خيابان واقع شده بود(و اينك اين خيابان جزو محوطه و ميدان وسيع مسجدالنبى است) و به صورت محلى مرتفع در كنار بقيع براى استفاده زائرين درآمده و چون ديوار بقعه، هيچ درب و پنجره و منفذى نداشت، وضع داخلى و كيفيت اصل قبر معلوم نبود و زائرين از پشت ديوار در محوطه پياده‌رو به زيارت و دعا مى‌پرداختند. در سال 1353 ش به هنگام زيرسازى خيابان غربى بقيع به وسيله سعودى‌ها، جسد اسماعيل فرزند امام صادق عليه السلام پس از گذشت قرن‌ها سالم كشف شد و در داخل بقيع نزديك قبور شهداى احد دفن گرديد. ⁽⁵⁾

22

أ

اصحاب صُفّه‌

يكى از مكان‌هاى مقدس مسجدالنبى صلى الله عليه و آله، «صفّه» ⁽¹⁾مى‌باشد. هرگاه از باب جبرئيل، وارد مسجدالنبى شويد و مستقيم به سمت جلو برويد، طرف راست شما(بين باب جبرئيل تا باب النساء) در جهت شمالى حجره طاهره، مساحتى است برجسته و ممتاز و يك پله از سطح مسجد بالا است، اين‌جا محل زندگى «اصحاب صفه» ⁽²⁾در زمان پيامبر صلى الله عليه و آله بوده است.

پيش از آنكه، كعبه به عنوان قبله مسلمين، تعيين گردد، قبله و محراب مسجدالنبى صلى الله عليه و آله «كه رو به بيت‌المقدس بوده است» مقابل صفه قرار داشته است.(در حال حاضر پشت به قبله قرار دارد).

اين محل در گذشته، خارج از مسجد و خانه پيامبر صلى الله عليه و آله بوده است. اكنون اين مكان تاريخى، داخل مسجد و جزء مسجد و حرم شريف شده است. سرپرستى آن پاك مردان را، يك سياه كوتاه قد، به نام «جويبر» عهده‌دار بود. او پيشواى اصحاب صفّه بود و چون در كنار مسجد بودند، هنگام نماز اولين صف نماز جماعت، به آنان اختصاص داشت. ⁽³⁾برخى از معاصران درباره صُفّه نوشته‌اند: ⁽⁴⁾زمينى كه به اهل «صفه» اختصاص داده شده بود، مساحتى 96 مترى و مسقّف بود، كه در منتهى‌اليه شرقى مسجد، كنار ديواره شمالى قرار داشت. ⁽⁵⁾اين محل، سقفى داشت تا اصحاب صفّه از تابش خورشيد در امان باشند و بتوانند در سايه آن

بياسايند.

برخى از آنان، شام را ميهمان انصار بودند، اما براى خواب، به محل صُفه مى‌آمدند. ⁽¹⁾اصحاب صفّه يا اهل صفه گروهى از صحابه پيامبر صلى الله عليه و آله از مهاجرين و انصار تهى‌دست مدينه كه به واسطه بى بهره بودن از خانه و خانواده، در صفه(سكوى) مسجد پيامبر صلى الله عليه و آله زندگى مى‌كردند. برخى از آنان با صدقات گذران زندگى مى‌كردند و گروهى روزها در پى كسب معاش مى‌رفتند و گاه هنگام فرارسيدن شب، پيامبر صلى الله عليه و آله آنان را در ميان اصحاب خود تقسيم مى‌كرد و عده‌اى را نيز به خانه خود مى‌برد. اصحاب صُفّه شب‌ها تا دير هنگام به عبادت و فرا گرفتن قرآن مى‌پرداختند و چون زمان جنگ مى‌رسيد، زودتر از ديگران سلاح بر مى‌گرفتند. شمارشان ثابت نبود، گاهى يكى پس از يافتن مسكن و تشكيل خانواده از جمع آنها جدا مى‌شد و زمانى كسانى تازه به گروهشان افزوده مى‌شدند.

اين تعداد كمتر از ده، تا بيش از هفتاد تن نوسان داشت، اما گويند مجموع كسانى كه در زمره اصحاب صُفّه به حساب آمدند، از چهارصدتن بيشتر بوده است.

با آغاز فتوحات اسلام و سرازير شدن سيل غنايم به مدينه، اصحاب صُفّه از مال بى‌نياز شده، مسجد را ترك كردند.

اما برخى از آنان كه فقر و پارسايى را به زندگى آسوده و پر تنعم و ناز و نعمت، ترجيح مى‌دادند، زاهدانه به زندگى خود، ادامه دادند. ⁽²⁾برخى از چهره‌هاى معروف از صفه نشينان، عبارت‌اند از: «ابوذرغفارى»، «سلمان فارسى»، «عبداللَّه بن مسعود»، «مقدادبن اسود»، «حذيفة بن يمان»، «صهيب رومى» و «بلال».

گفته شده است: «عبادة بن صامت» به صفه‌نشينان، قرآن مى‌آموخت. ⁽³⁾در دائرةالمعارف تشيع، به «عمار ياسر» و «ابوعبيده جرّاح» نيز اشاره شده است. در تفسير درالمنثور مطابق حديثى كه نقل كرده، آمده است كه:

آيه شريفه «وَ لَوْ بَسَطَ اللَّهُ الرِّزْقَ لِعِبادِهِ لَبَغَوْا فِي اْلأَرْضِ ...» ⁽⁴⁾

درباره «اصحاب صفّه» نازل گرديد، زيرا كه آن‌ها آرزو داشتند، دنيايشان، رو به راه و آباد شود. ⁽⁵⁾آنان در جنگ‌هاى اسلامى، شركت مى‌كردند و مخلصانه جهاد مى‌نمودند، بعضى از آيات قرآن در فضيلت آنان و صفا و پاكى و قداستشان وارد شده است.

آن‌ها به خاطر سكونت در «صفّه» به «اصحاب الصُفّه» ملقب و ناميده شده‌اند. ⁽¹⁾شايسته است علاقه‌مندان، به كتاب گران‌سنگ «حلية الاولياء» مراجعه كنند.

در كتاب «تاريخ المدينه» نيز به حدود 50 نفر از صفّه نشينان اشاره شده است. ⁽²⁾23

أ

اصحاب فيل‌

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ

أَلَمْ تَرَ كَيْفَ فَعَلَ رَبُّكَ بِأَصْحَابِ الْفِيلِ* أَلَمْ يَجْعَلْ كَيْدَهُمْ فِي تَضْلِيلٍ* وَأَرْسَلَ عَلَيْهِمْ طَيْراً أَبَابِيلَ* تَرْمِيهِمْ بِحِجَارَةٍ مِنْ سِجِّيلٍ* فَجَعَلَهُمْ كَعَصْفٍ مَأْكُولٍ»

به نام خداوند رحمتگر مهربان، مگر نديدى پروردگارت با پيلداران چه كرد؟ آيا نيرنگشان را بر باد نداد؟ و بر سر آنها، دسته دسته پرندگانى «ابابيل» فرستاد. [كه] بر آنان سنگهايى از گِلِ [سخت] مى‌افكندند. و [سرانجام، خدا] آنان را مانند كاه جويده شده گردانيد.

«ذو نواس»، پادشاه يمن، مسيحيان نجران را كه در نزديكى آن سرزمين مى‌زيستند، تحت شكنجه شديد قرار مى‌داد، تا از آيين مسيحيت بازگردند. بعد از اين جنايت بزرگ مردى به نام «دوس» از ميان آنها جان سالم به در برده و خود را به قيصر روم كه بر آيين مسيح بود رسانيد و ماجرا را براى او شرح داد. از آنجا كه فاصله ميان روم و يمن زياد بود، قيصر نامه‌اى به نجاشى سلطان حبشه نوشت تا انتقام نصاراى نجران را از ذونواس بگيرد و نامه را توسط همان شخص براى نجاشى فرستاد.

نجاشى سپاهى عظيم بالغ بر هفتاد هزار نفر به فرماندهى شخصى به نام «ارياط» روانه يمن كرد.

ابرهه نيز از فرماندهان اين سپاه بود. ذو نواس شكست خورد و ارياط حكمران يمن شد. بعد از مدتى ابرهه بر ضد او قيام كرد و او را از بين برد و بر جاى او نشست. خبر اين ماجرا به نجاشى رسيد، او تصميم گرفت ابرهه را سركوب كند. ابرهه براى نجات خود موهاى سر خود را تراشيد و با مقدارى از خاك يمن به نشانى تسليم كامل نزد نجاشى فرستاد و اعلام وفادارى كرد. نجاشى چون چنين ديد، او را بخشيد و در پست خود ابقا كرد. در اين هنگام ابرهه براى اثبات خوش خدمتى كليسايى بسيار زيبا و

مهم بنا كرد كه مانند آن در روى زمين وجود نداشت و به دنبال آن، تصميم گرفت مردم شبه جزيره عربستان را به جاى كعبه به سوى آن فرا خواند و آنجا را كانون حج عرب سازد و مركزيت مهم مكه را به آنجا منتقل كند.

براى همين منظور مبلغان بسيارى به اطراف و در ميان قبائل عرب و سرزمين حجاز فرستاد.

اعراب كه سخت به مكه و كعبه علاقه داشتند و آن را از آثار بزرگ ابراهيم خليل عليه السلام مى‌دانستند احساس خطر كردند. طبق بعضى روايات، گروهى مخفيانه كليسا را آتش زدند. و طبق نقل ديگرى، بعضى آن را مخفيانه آلوده و ملوث ساختند و به اين ترتيب در برابر اين دعوت بزرگ عكس‌العمل شديد نشان دادند و معبد ابرهه را بى‌اعتبار كردند. ⁽¹⁾ابرهه سخت خشمگين شد و تصميم گرفت خانه كعبه را به كلى ويران سازد تا هم انتقام گرفته باشد و هم عرب را متوجه معبد جديد كند، لذا با لشكر عظيمى كه بعضى از سردارانش از فيل استفاده مى‌كردند، عازم مكه شد.

هنگامى كه نزديك مكه رسيد كسانى را فرستاد تا شتران و اموال مكه را به غارت آورند، و در اين ميان 200 شتر از «عبدالمطلب» غارت شد. ابرهه كسى را به داخل مكه فرستاد و به او گفت، بزرگ مكه را پيدا كنيد و به او بگوييد: ابرهه پادشاه يمن مى‌گويد من براى جنگ نيامده‌ام تنها براى اين آمده‌ام كه اين خانه(كعبه) را ويران كنم، اگر مقاومت كنيد، خونتان بر زمين جارى خواهد شد.

فرستاده ابرهه وارد مكه شد و از رئيس و شريف «مكه» جستجو كرد، همه عبدالمطلب را به او نشان دادند، ماجرا را نزد عبدالمطلب بازگو كرد، عبدالمطلب گفت: ما نيز توانايى جنگ با شما را نداريم و اما خداوند كعبه خانه خويش را حفظ مى‌كند. فرستاده ابرهه به عبدالمطلب گفت: بايد با من نزد او بيايى، هنگامى كه عبدالمطلب وارد بر ابرهه شد، او سخت تحت تأثير قامت بلند و قيافه جذاب و ابهت فوق‌العاده عبدالمطلب قرار گرفت، تا آنجا كه ابرهه براى احترام او از جا برخاست و روى زمين نشست و عبدالمطلب را در كنار خود نشاند. سپس به مترجمش گفت: از او بپرس حاجتش چيست؟

مترجم گفت: حاجتم اين است كه 200 شتر مرا به غارت برده‌اند، دستور دهيد اموالم را بازگردانند.

ابرهه سخت از اين تقاضا در عجب شد و به مترجمش گفت: به او بگو هنگامى كه تو را ديدم عظمتى از تو در دلم جاى گرفت، اما اين سخن را كه گفتنى در نظرم كوچك شدى! تو درباره دويست شترت سخن مى‌گويى! امّا درباره كعبه كه دين تو و اجداد تو است و من براى ويران كردنش آمده‌ام مطلقاً سخن نمى‌گويى؟! عبدالمطلب گفت:

«انَا رَبُّ الْابِلِ وَ انَّ لِلْبَيْتِ رَبّاً سَيَمْنَعُهُ!؛ من صاحب شترانم و اين خانه صاحبى دارد كه از آن دفاع مى‌كند.»

اين سخن ابرهه را تكان داد و در فكر فرو رفت. «عبدالمطلب» به مكه آمد، و به مردم اطلاع داد كه به كوه‌هاى اطراف پناهنده شوند، و خودش با جمعى كنار كعبه آمد تا دعا كند و يارى طلبد. دست در حلقه كعبه كرد و اشعار معروفش را خواند كه مضمون اشعارش اين است:

خداوندا! هر كس از خانه خود دفاع مى‌كند، تو خود خانه‌ات را حفظ كن!

هرگز مبادا روزى كه صليب آنها و قدرتشان بر نيروهاى تو غلبه كنند.

آنها تمام نيروهاى خويش و فيل‌ها رابا خود آورده‌اند، تا ساكنان حرم تو را اسير كنند ⁽¹⁾. و لذا هر كسى از خانواده‌اش دفاع مى‌كند، تو نيز از ساكنان حرم امنت دفاع كن. و امروز اين ساكنان حرم را بر آن صليب و عبادت‌كنندگان آن يارى فرما. سپس عبدالمطلب به يكى از درّه‌هاى اطراف مكه آمد و در آنجا با جمعى از قريش پناه گرفت و به يكى از فرزندانش دستور داد بالاى كوه «ابوقبيس» بروند و ببينند چه خبر مى‌شود. فرزندش به سرعت نزد پدر آمد و گفت: اى پدر! ابرى سياه از ناحيه دريا(درياى احمر) به چشم مى‌خورد كه به سوى سرزمين ما مى‌آيد، عبدالمطلب خرسند شد، صدا زد:

«يا مَعْشَرَ قُرَيْش! ادْخُلوُا مَنْازَلَكُمْ فَقَدْ اتاكُمُ اللَّهُ بِالنَّصْرِ مِنْ عِنْدِهِ» ⁽²⁾

. «اى جمعيت قريش! به منزل‌هاى خود بازگرديد كه نصرت الهى به سراغ شما آمد»

اين، از يك سو، و از سوى ديگر ابرهه سوار بر فيل معروفش كه محمود نام داشت، با لشكر انبوهش براى درهم كوبيدن كعبه از كوه‌هاى اطراف به طرف مكه سرازير شد ولى هر چه بر فيل خود فشار آورد، پيش نمى‌رفت، امّا هنگامى كه سر او را به سوى يمن بازمى‌گرداند، به سرعت حركت مى‌كرد، ابرهه از اين ماجرا سخت متعجب شد و در حيرت فرو رفت.

در اين هنگام پرندگانى از سوى دريا فرا رسيدند، همانند پرستوها و هر يك از آنها سه عدد سنگريزه تقريباً به اندازه يك نخود؛ با خود همراه داشتند؛ يكى به منقار و دوتا در پنجه‌ها، اين

سنگريزه‌ها را بر سر لشكريان ابرهه فرو ريختند، به هر كدام آنها اصابت مى‌كرد، هلاك مى‌شد ⁽¹⁾و بعضى گفته‌اند به هر جاى بدن آنها مى‌افتاد سوراخ مى‌كرد و از طرف مقابل خارج مى‌شد. در اين هنگام وحشت عجيبى بر تمام لشكر ابرهه سايه افكنده بود آنها كه زنده مانده بودند، پا به فرار گذاشتند و راه يمن را سؤال مى‌كردند. خود ابرهه نيز مورد اصابت سنگى واقع شد و مجروح گشت. او را به صنعا(پايتخت يمن) بازگرداندند و در آنجا به هلاكت رسيد.

بعضى نقل كرده‌اند: ابرهه هشت فيل و يا دوازده فيل با خود آورده بود. در همين سال مطابق مشهور پيغمبر اكرم صلى الله عليه و آله تولد يافت ⁽²⁾. اين حادثه به قدرى بزرگ بود كه آن سال را «عام الفيل»؛(سال فيل) ناميدند ⁽³⁾. و مبدأ تاريخ عرب شناخته شد، خداوند نيز در اين‌باره سوره‌اى به نام فيل نازل كرده است. ⁽⁴⁾24

أ

ام البنين‌

نامش فاطمه، همسر امير مؤمنان عليه السلام و مادر حضرت عباس و دختر حزام بن خالد و به «ام‌البنين» مشهور است.

صاحب «عمدة الطالب» مى‌نويسد: حضرت اميرالمومنين على عليه السلام به برادر خود عقيل كه از علماى نسب شناس بود و از اخبار آنان اطلاع داشت و قبايل عرب را خوب مى‌شناخت فرمود: همسرى برايم انتخاب كن كه از صلب فُحول عرب متولد گشته باشد؛ تا من با او ازدواج نمايم، و فرزندى شجاع و دلاور و جنگجو از وى برايم متولد گردد. عقيل عرض كرد: با فاطمه كلابيه ازدواج نما، كه در عرب

شجاع تر از پدران وى نداريم. و حضرت امير مؤمنان عليه السلام با او ازدواج نمود.

در تاريخ طبرى هم آمده، كه حضرت اميرالمومنين عليه السلام پس از شهادت حضرت زهرا عليها السلام با وى ازدواج نمود، حضرت ابوالفضل العباس عليه السلام و جعفر و عبداللَّه و عثمان از او متولد گشت و تمامى آنان در روز عاشوراى سال 61 ق به شهادت رسيدند. هنگامى كه بشير، خبر شهادت سيدالشهداء عليه السلام را در مدينه اعلام كرد و حضرت سجاد عليه السلام همراه با قافله كربلا وارد مدينه گشت، حضرت زينب كبرى عليها السلام نزد ام البنين شتافت و شهادت چهار فرزند او را تسليت گفت. ام البنين كه سخنورى فصيح بود، پس از خبر شهادت فرزندانش همه روزه به قبرستان بقيع مى‌رفت و عبيداللَّه بن عباس فرزند پسرش «حضرت عباس عليه السلام» را همراه خود مى‌برد و مشغول سرودن اشعارى در رثاء فرزندانش مى‌شد، و مردم مدينه براى شنيدن اشعار و ندبه وى در آن محل گرد هم مى‌آمدند. از جمله مروان بن حكم كه از دشمنان سرسخت بنى هاشم بود جهت استماع ندبه و اشعار رثاء ام‌البنين در بقيع حاضر مى‌شد و مى‌گريست. ⁽¹⁾برخى نيز با اشاره به فرزندان عباس، چنين گفته‌اند كه:

ام البنين، پس از شهادت فرزندانش همه روزه به بقيع مى‌رفت و بچه هاى عباس را نيز به همراه مى‌برد و به ياد فرزندان شهيدش مرثيه و نوحه مى‌خواند. زنان مدينه نيز جمع مى‌شدند و به ندبه و نوحه سوزناك ام‌البنين مى‌گريستند.

وقتى زنان مدينه به ام‌البنين تسليت مى‌گفتند؛ مى‌گفت: ديگر مرا «ام البنين» خطاب نكنيد، چرا كه امروز ديگر آن فرزندان نيستند و شهيد شده‌اند و اين اشعار را در مصيبت فرزندان خود سرود.

لا تَدعُوَنّى وَيكِ امَّ البَنينَ تُذَكِّرينى بِلُيُوثِ الْعَرين

كانَت بَنُونَ لى ادعى بِهِم وَاليومَ اصْبَحْتُ وَ لا مِن بنَين

به اين بانوى بزرگوار و مادر چهار شهيد، قبل از ولادت فرزندانش فاطمه مى‌گفتند، اما پس از آنكه داراى چهار پسر شد، «ام البنين» خطابش كردند، يعنى مادر پسران.

حضرت عباس عليه السلام هنگام شهادت 34 سال، عبداللَّه 25 سال، عثمان 21 سال و جعفر 19 سال سن داشتند. ⁽²⁾

امُّ القُرى‌

كلمه «ام»، اصل واساس و آغاز هر چيزى را گويند، و در قرآن مجيد از مكه به ام القرى «مادر زمين‌ها، ام الارضين» تعبير شده است.

«هذا كِتابٌ أَنْزَلْناهُ مُبارَكٌ مُصَدِّقُ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ وَ لِتُنْذِرَ أُمَّ الْقُرى وَ مَنْ حَوْلَها» ⁽¹⁾

اين كتابى است كه آن را نازل كرديم، كتابى است پر بركت كه آن چه را پيش از آن آمده تصديق مى‌كند، و براى اين كه(مردم) ام القرى(مكه) و آن ها را كه گرد آن هستند، هشدار دهى.

وجه تسميه مكه به ام القرى

گويند در آغاز آفرينش زمين، آب تمامى سطح آن را فرا گرفته و اولين نقطه خشكى كه در روى زمين آشكار شد، مكان كعبه بود و اين خشكى، اندك اندك از اطراف كعبه بر آمده تا به مقدار كنونى گسترش يافته است. ⁽²⁾به همين دليل مكه را ام‌القرى ناميده‌اند. ⁽³⁾در روايت است كه:

«وَ وُضِعَ الْبَيْتُ فِي وَسَطِ الْأَرْضِ لِأَنَّهُ الْمَوْضِعُ الَّذِي مِنْ تَحْتِهِ دُحِيَتِ الْأَرْض» ⁽⁴⁾اين واقعه در شب و روز 25 ذيقعدةالحرام، رخ داده است. نام آن شب را «شب دحوالارض» نامند، يعنى پهن شدن زمين از زير خانه كعبه بر روى آب. ⁽⁵⁾همان‌گونه كه روز آن را نيز روز دحوالارض ⁽⁶⁾

ناميده‌اند. چنانكه در قرآن مجيد آمده است «وَ اْلأَرْضَ بَعْدَ ذلِكَ دَحاها» ⁽¹⁾.

در اين روز مستحب است اين دعا خوانده شود:

«اللّهُمَّ داحِىَ الْكَعْبَةَ و فالِقَ الحَبَّةَ ...» ⁽²⁾

خداوندا؛ اى گستراننده كعبه و شكافنده دانه و ...

حضرت على عليه السلام در جواب مرد شامى كه پرسيده بود چرا مكه را ام القرى مى‌گويند؟ فرمود:

«لَانَّ الارضَ دُحيَتْ مِنْ تَحْتِها»؛ چون زمين از زير آن گسترش پيدا كرده است.

بعضى معتقدند مكه را به آن جهت ام القرى خوانده‌اند كه گويا تمام اسرار قُرى و بلاد درآن نهفته است. نه تنها اسرار زمين كه رموز آسمان نيز در آن مستور است.

26

أ

امّ سَلمه‌

«ام سلمه»، همسر گرامى رسول اكرم صلى الله عليه و آله، از سابقين اسلام بود. ⁽³⁾وى پس از هجرت پيامبر صلى الله عليه و آله به مدينه به اتفاق همسر و فرزندانش به مكه و از اين شهر به مدينه آمدند. ⁽⁴⁾ام سلمه پيش از جنگ احزاب به همسرى پيامبر صلى الله عليه و آله درآمد، او پس از رحلت پيامبر صلى الله عليه و آله پيوستگى خود را با اهل بيت حفظ كرد و به واسطه دفاع از حق امامت على عليه السلام و حقوق فاطمه عليها السلام در مورد فدك

يك سال از دريافت مستمرى محروم گرديد. در خلافت على عليه السلام، عايشه كوشيد تا ام سلمه را وادارد كه به گروه مخالفان خليفه بپيوندد، امّا وى نه تنها از پيوستن به آنها سرباز زد، بلكه كوشيد تا عايشه را از دشمنى با على عليه السلام و رفتن به بصره منع كند. وى در جمع مهاجرين و انصار از توطئه‌هاى مخالفان پرده برداشت. آنان را به پشتيبانى از حضرت على عليه السلام تشويق كرد، در نامه‌اى كه به على عليه السلام نوشت او را از فعاليت‌هاى عايشه با خبر ساخت و پسرش عمر را به يارى او فرستاد.

ام سلمه پس از شهادت حضرت على عليه السلام، مبارزه سرسختانه‌اى را با معاويه و ناصبيان كه على عليه السلام را در منابر و معابر دشنام مى‌دادند، آغاز كرد و در نامه‌اى كه به معاويه نوشت، او را به واسطه اين عمل زشت، نكوهش كرد.

پس از واقعه كربلا به عزادارى شهداى اهل بيت پرداخت و بنى‌هاشم به تعزيت او كه تنها همسر بازمانده پيامبر صلى الله عليه و آله بود، مى‌رفتند.

وى در 84 سالگى درگذشت و پيكرش را در بقيع به خاك سپردند. ام سلمه 387 حديث روايت كرده، كه شمارى از آنها در فضيلت على بن ابى‌طالب است كه از آن جمله‌اند احاديث:

«مَنْ كُنْتُ مَولاهُ فَعَلىٌّ مَولاهُ» و «عَلِىٌّ مَعَ الْقُرآنِ وَالْقُرآنُ مَعَ عَلِىٍّ، لَنْ يَفْتَرِقا حَتّى يَرِدا عَلَىَّ الْحَوض».

همچنين مى‌گفت: من همواره از رسول خدا صلى الله عليه و آله شنيدم كه فرمود: «مَنْ سَبَّ عَلِيَّاً فَقَدْ سَبَّني». وى در خردمندى و اخلاق از زنان نامدار عهد خويش و در تحمل مصائب نمونه بود. ⁽¹⁾امام صادق عليه السلام مى‌فرمايد:

إِنَّ الْكُتُبَ كَانَتْ عِنْدَ عَلِيٍّ عليه السلام فَلَمَّا سَارَ إِلَى الْعِرَاقِ اسْتَوْدَعَ الْكُتُبَ أُمَّ سَلَمَةَ

على عليه السلام نامه ها و مكتوبات خود را كه از اسرار امامت بوده، موقع حركت به عراق به ام‌سلمه سپرده است.

از برخى اخبار استفاده مى‌شود كه سيدالشهدا عليه السلام هم در موقع حركت از مدينه، نامه‌هاى خود را به ام سلمه سپرده و بعداً به امام سجاد عليه السلام رسيده است. ⁽²⁾

27

أ

امِّ هانى‌

«ام هانى» دختر ابوطالب، خواهر اميرمؤمنان عليه السلام، از زنان معروف و سرشناس قريش است. ⁽¹⁾پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله مى‌فرمودند كه بهترين مردم از حيث عم و عمه، حسنين عليهما السلام مى‌باشند، كه عم آنان جعفر طيار و عمه شان امِ هانى است. ⁽²⁾خانه وى در نزديكى كوه صفا بوده ⁽³⁾، به نقل از صاحب «تاريخ القويم»، محل خانه را در زمان خودش، دقيقاً زير مناره «باب الوداع» برابر اجياد دانسته و نوشته است: فاصله ميان ركن يمانى تا مناره باب الوداع 120 متر مى‌باشد. ⁽⁴⁾و اين تك مناره‌هايى است كه در سمت جنوبى مسجد «باب اجياد» ديده مى‌شود. رسول خدا صلى الله عليه و آله پس از نماز عشا در خانه ام هانى استراحت مى‌كرد و از همانجا بود كه به «معراج» رفت. گرچه بر اساس ظاهر قرآن ⁽⁵⁾معراج از مسجدالحرام بوده است، مگر آن كه مقصود شهر مكه باشد.

برخى نوشته‌اند كه پيامبر گرامى صلى الله عليه و آله، سفر با شكوه خود(يعنى معراج) را از خانه ام هانى، آغاز كرد. مجدداً از مركب فضا پيماى خود در خانه ام هانى، پيش از طلوع فجر، پايين آمد و براى اولين بار راز خود را به او گفت. ⁽⁶⁾پيامبر صلى الله عليه و آله پس از فتح مكّه، به اولين خانه‌اى كه وارد شد، خانه ام هانى بود. اين نشان مى‌دهد كه

خانه او، بزرگ و اعيانى و محل استقبال از بزرگان بوده است.

برخى از معاصران نوشته‌اند: پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله در روز فتح مكه وارد منزلش گشته، غسل فرمودند، سپس هشت ركعت نماز خواندند. ⁽¹⁾ام هانى، چهار فرزند داشت كه خود به نام يكى از آن‌ها كنيه يافت. ⁽²⁾28

أ

امير الحاج‌

امارت حج از منصب‌هايى است كه ارتباط مستقيم با حكومت اسلامى دارد و از اين‌رو نصب اميرالحاج از شؤون حكومت و از اختيارات و وظائف حاكم اسلامى است و كسى نمى‌تواند بدون اذن حاكم، اين منصب دينى و اجتماعى را برعهده بگيرد.

در سال دهم هجرى پيامبر خدا صلى الله عليه و آله خود عازم سفر حج شد و طبعاً خود، اميرالحاج بود و پس از وى حاكمان جامعه؛ اعم از عادل و فاسق، با تأسى به سيره پيامبر يا خود در موسم حج عازم زيارت بيت اللَّه الحرام شده و امارت حج را برعهده داشته‌اند يا فردى را به عنوان اميرالحاج منصوب مى‌كردند؛ زيرا عزيمت حجاج به حج براى عبادتى كه داراى جنبه‌هاى مختلف فردى، اجتماعى، معنوى، سياسى، اقتصادى و اخلاقى است، بدون امير و سرپرست به سامان نمى‌رسد.

اگر حج تنها عبادتى فردى بود و هركسى وظيفه داشت براى انجام اعمال و مناسك مخصوص به خانه خدا اعزام شود، ممكن نبود كسى گمان كند عزيمت افراد متعدد در يك زمان براى انجام عبادتى كه فردى است، نياز به امير و سرپرست دارد، ولى با توجه به ابعاد متنوع حج، به ويژه بعد اجتماعى و سياسى آن، كه قرائن و شواهد غير قابل ترديد و فراوانى دارد، وجود شخصى به عنوان «اميرالحاج» را از شؤون و وظايف حكومت دانسته و بدان مبادرت ورزيدند.

علما و دانشمندان اهل سنت كه حكومت‌هاى مختلف را در ميان مسلمين مشروع مى‌دانستند، به اين مطلب تصريح كرده و به بيان احكام مربوط به اين منصب پرداخته‌اند. ⁽¹⁾علامه محمّد تقى مجلسى مى‌نويسد:

«هميشه حضرت سيد المرسلين و حضرت امير المؤمنين- صلوات اللَّه عليهما- اميرحاج از جهت رفع ظلم و ستم مقرر مى‌فرمودند، اگر خود نمى‌فرمودند از جهت موانع بوده است.»

اوّلين امير الحاج در اسلام

نخستين كسى كه به عنوان اميرالحاج در سال نهم هجرى از سوى پيامبر صلى الله عليه و آله عازم سفر حج شد و نيز ابلاغ برائت از مشركان را بر عهده گرفت، على بن ابى‌طالب عليه السلام بود و در زمان خلافت امير مؤمنان عليه السلام، ابن عباس، از سوى آن حضرت امارت حج را بر عهده داشت. ⁽²⁾29

أ

انذار خويشان‌

مفسران در تفسير آيه شريفه «وَ أَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ اْلأَقْرَبِينَ» ⁽³⁾

و نيز مورخان شيعه و سنى مى‌نويسند:

خداوند پيامبر را مأمور نمود تا خويشاوندانش را به آيين خود بخواند. پيامبر صلى الله عليه و آله پس از بررسى جوانب امر، به على عليه السلام كه سن او در آن روز از 13 تا 15 سال تجاوز نمى‌كرد دستور داد كه غذايى آماده كند و همراه آن شيرى نيز تهيه كند و سپس 45 نفر از بنى‌هاشم را دعوت نمود. ⁽⁴⁾

غذاى مختصرى را كه معمولًا خوراك چند نفر بيش نبود براى آنان آماده نمود و چون افراد مزبور به خانه آن حضرت آمده و غذا را خوردند، همگى را كفايت كرد و سير شدند، در اين لحظه ابولهب فرياد زد: به راستى كه محمّد شما را جادو كرد!

رسول خدا صلى الله عليه و آله كه سخن او را شنيد، چيزى نگفت و روز ديگر به على عليه السلام دستور داد به همان گونه ميهمانى ديگرى را ترتيب دهد و خويشان را به صرف غذا در خانه آن حضرت دعوت نمايد و چون على دستور او را اجرا كرد و غذا صرف شد، رسول خدا صلى الله عليه و آله شروع به سخن كرده، چنين فرمود:

اى فرزندان عبدالمطلب! من در ميان عرب كسى را سراغ ندارم كه براى قوم خود بهتر از آنچه را كه من براى شما آورده‌ام آورده باشد و آن چيزى است كه خداى عزوجل مرا به ابلاغ و دعوت شما به آن مأمور فرموده است و مرا به رسالت آن مبعوث داشته و بدانيد كه هر يك از شما ابتداءً به من ايمان آورده و در كارم مرا يارى كند ⁽¹⁾و كمك دهد او برادر و وصى و وزير و جانشين من پس از من در ميان ديگران خواهد بود.

در حديثى است كه به دنبال اين سخنان يا پيش از آن جمله ديگرى را نيز توصيه فرمود: نشانه صدق گفتار(و معجزه) من نيز همين ماجرايى است كه مشاهده كرديد، كه چگونه با غذايى اندك همه شما سير شديد، اكنون كه اين آيت و معجزه را مشاهده كرديد دعوتم را بپذيريد و سخنم را بشنويد كه اگر فرمانبردار شويد، رستگار و سعادتمند خواهيد شد. سخنان پيامبر به پايان رسيد، ولى هيچ كدام از آنها جز على عليه السلام دعوت آن حضرت را اجابت نكرد و براى بيعت با او از جاى برنخاست. تنها على عليه السلام همان تربيت شده دامان آن حضرت بود كه از جاى برخاست و آمادگى خود را براى ايمان به رسول خدا صلى الله عليه و آله و يارى آن حضرت اطلاع داد. على عليه السلام در آن روز در سنين نوجوانى بود، ولى هم‌چون مردانى نيرومند، با شهامت خاصى از جا برخاست و با گام‌هاى محكمى كه برداشت پيش آمده عرض كرد:

اى رسول خدا! من به تو ايمان آورده‌ام و آماده يارى تو در انجام اين مأموريتى كه بدان مبعوث گشته‌اى مى‌باشم. در بسيارى روايات آمده كه اين جريان سه بار تكرار شد، يعنى پيامبر بزرگوار اسلام سه بار سخنان خود را تكرار كرد و آنها را به ايمان آوردن به خدا و دين اسلام و يارى خود دعوت كرد و هيچيك از آنها جز على عليه السلام دعوت او را نپذيرفت. و تنها على عليه السلام بود كه در هر سه بار برمى‌خاست و

نزديك مى‌آمد و ايمان خود را اظهار مى‌داشت، ولى هر بار رسول خدا صلى الله عليه و آله به وى فرمود: بنشين، تا بار سوم دست خود را پيش آورد و دست كوچك على عليه السلام را در دست گرفت و ايمان او را پذيرفت و بدين ترتيب او را از همان روز به معاونت و خلافت و جانشينى خويش انتخاب فرمود. ⁽¹⁾در اين هنگام رو به خويشاوندان نمود و فرمود:

«انَّ هذا أَخي وَ وَصيّي وَ خَليفَتي عَلَيْكُمْ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَ اطيعُوهُ»؛ همانا اين برادر و وصى و جانشين من است، سخنش را بشنويد و از او فرمان بريد.

خلاصه كلام اين كه مجلس پايان يافت و حضار با حالت خنده و تبسم رو به ابوطالب نمودند و گفتند:

«محمّد دستور داد كه از پسرت پيروى كنى و از او فرمان ببرى و او را بزرگ تو قرار داد.»

همه مورخان، «جز ابن تيميه» اين جريان و اين حديث را از مسلمات تاريخ دانسته‌اند. ⁽²⁾30

أ

اهل بيت پيامبر صلى الله عليه و آله‌

به نظر مكتب اهل بيت عليهم السلام، خاندان رسول اكرم صلى الله عليه و آله كه بايستى بر آنها صلوات فرستاده شود، عبارتند از: افراد معصوم آن خاندان؛ و صلوات بر افراد ديگرى غير از آنها واجب نيست. ⁽³⁾ده‌ها حديث از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله در منابع روايى اهل سنت بر اين مدّعا دلالت مى‌كنند، مانند روايتى كه احمد بن حنبل در مسند خود آورده است؛ رسول اكرم صلى الله عليه و آله عباى يمنى خود را بر روى فاطمه و على و حسن و حسين عليهم السلام انداخت. سپس رو به آسمان كرد و فرمود: «پروردگارا! اينها خاندان محمّد هستند؛ پس صلوات و بركات خود را بر محمّد و آل محمّد فرو فرست، به درستى كه تو بزرگوار و

ستوده هستى».

با وجود اين همه اخبار و احاديث اين مسأله بى‌نياز از بحث و بررسى است؛ اما با اين حال عده‌اى مى‌گويند: خاندان و اهل بيت رسول اكرم صلى الله عليه و آله عبارتند از: پيروان او، امت او، پيروان و افرادخاص او بين 3 تا 7 نفر و حداكثر 10 نفر، يا خاندان او شامل عشيره و فاميل مى‌شوند، و نيز برخى گفته‌اند: مقصود قوم او هستند و بعضى ديگر معتقدند: مراد از اهل بيت، افرادى از خويشان حضرت هستند كه صدقه بر آنها حرام شده، و عده‌اى ديگر آنها را به بنى‌هاشم تفسير كرده‌اند ⁽¹⁾.

بنا بر مذهب حسن منظور از آل محمّد، شخص محمد صلى الله عليه و آله است و اين بعيدترين و عجيب‌ترين رأى است!

بهتر است اين بحث را با سخن فخر رازى در تفسير كبير به پايان برسانيم كه مى‌نويسد: «من معتقدم كه آل محمّد صلى الله عليه و آله كسانى هستند كه ولايت امور مردم به عهده آنهاست. بنابراين هر كس كه پيوندش با پيامبر بيشتر و كامل‌تر است جزو خاندان حضرت است. و شكى نيست كه پيوند و ارتباط حضرت فاطمه، على، حسن و حسين عليهم السلام با رسول خدا صلى الله عليه و آله بيشتر و شديدتر بود و اين امرى متواتر است. پس لازم است آنان را آل محمّد بدانيم، اگر خاندان پيامبر را امت وى بدانيم، آيا شامل افراد ديگر نيز مى‌شود؟ در اين مورد تفسيرهاى متفاوتى ارائه شده است.

صاحب «تفسير كشاف» مى‌گويد: وقتى آيه صلوات بر حضرت نازل شد، عرض كردند: بر چه كسانى از نزديكان شما واجب است مهر و مودت بورزيم؟ فرمود: «بر على و فاطمه و دو فرزندشان».

پس اين چهار تن از نزديكان پيامبر هستند و اگر اين را ثابت نماييم، بايد نام آنها را با عظمت خاص ياد كنيم.

فخر رازى در ادامه مى‌گويد: ثنا و دعا بر آل محمّد، بيانگر مقام والاى آنهاست؛ به همين جهت اين فرمايش حضرت رسول صلى الله عليه و آله «اللهم صلّ على محمّد و آل محمّد و ارحم محمّداً و آل محمّد» پايان‌بخش تشهد قرار گرفته و اين گونه تعظيمى در حق افراد ديگر نيامده است ⁽²⁾.

فخر رازى در تفسير خود اصرار مى‌ورزد كه نحوه صلوات بر پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله عبارت است از «اللّهُمَّ صَلِّ عَلى مُحَمِّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ ...» ⁽³⁾

31

أ

ايام تَشريق

ايام تَشريق ⁽¹⁾

«تشريق»، نام سه روز آخر مناسك حج، يعنى روزهاى يازدهم، دوازدهم و سيزدهم ذى‌الحجه است، كه در اين سه روز حاجيان پس از انجام قربانى در روز دهم(عيد قربان)، در صحراى منا اقامت نموده و روز يازدهم و دوازددهم(و براى بعضى‌ها روز سيزدهم) به سنگسار نمودن شيطان در جمرات ثلاثه مشغول مى‌شوند. اين ايّام در شرع مقدّس اسلام از قداست خاصى برخوردار است، تا آنجا كه در قرآن مجيددر دو آيه از آن ياد شده است.

«وَ اذْكُرُوا اللَّهَ فِي أَيَّامٍ مَعْدُوداتٍ» ⁽²⁾

، «وَ يَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ فِي أَيَّامٍ مَعْلُوماتٍ» ⁽³⁾.

كه در بعضى از روايات آمده است كه «ايام معلومات» اشاره به اين روزها مى‌باشد.

1-/ در كتب ادعيه فضايل بسيارى براى عبادت در اين روزها ذكر شده است. هم چنين روايت شده كه مستحب است در اين روزها پس از هر نمازى اين دعا(تكبير) گفته شود:

«اللَّهُ اكبَر، اللَّهُ اكبَر، لا الهَ الَّا اللَّهُ وَ اللَّهُ اكبَر، اللَّه اكبر و للَّهِ الحَمدُ اللَّهُ اكبرُ عَلى ما هَدانا اللَّهُ اكبرُ عَلى ما رَزَقَنا مِن بَهيمَةِ الأَنعامِ». ⁽⁴⁾گفته شده است، تشريق همچنان كه از نامش پيداست، ايامى است روشنى‌بخش كه روح و جان انسان در پرتو آن مراسم عالى مذهبى نورانى مى‌گردد. برخى ديگر علت تسميه اين ايام را به ايام تشريق اين دانسته‌اند كه در اين ايام گوشتهاى قربانى را زير نور آفتاب خشك

مى‌كردند.

32

أ

ايام معلومات و ايام معدودات‌

منظور از «ايام معلومات» و «ايام معدودات» چيست؟ آيا مراد از هر دو مورد يكى است، يا متفاوت مى‌باشد؟ چنانچه در آيه شريفه آمده است «وَ يَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ فِي أَيَّامٍ مَعْلُوماتٍ عَلى ما رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِيمَةِ اْلأَنْعامِ» ⁽¹⁾

خداوند را در ايام معلومات ياد كنيد و نيز در سوره بقره آمده است «وَ اذْكُرُوا اللَّهَ فِي أَيَّامٍ مَعْدُوداتٍ» ⁽²⁾

. ميان مفسران در اين زمينه گفتگوست و روايات اسلامى در اين زمينه متفاوت است.

گروهى از مفسران، به استناد برخى از روايات اسلامى، معتقدند كه منظور از ايام معلومات ده روز آغاز ذيحجه است و ايام معدودات «ايام التشريق» يعنى روزهاى يازدهم، دوازدهم و سيزدهم ذيحجه مى‌باشد، روزهايى كه نورانى و روشنى بخش همه دلهاست.

در حالى كه گروهى ديگر، طبق بعضى ديگر از روايات، گفته اند: هر دو اشاره به ايام تشريق است و ايام تشريق را گاهى همان سه روز گرفته‌اند و گاهى روز دهم، يعنى عيد قربان را نيز بر آن افزوده‌اند.

جمله «فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ» ⁽³⁾

(كسى كه در دو روز مراسم، ذكر خدا را بجا آورد گناهى بر او نيست) كه در سوره بقره آمده، نشان مى‌دهد كه ايام تشريق بيش از سه روز نيست، زيرا تعجيل در آن، سبب مى‌شود كه يك روز از آن كاسته و تبديل به دو روز گردد.

ولى با توجه به اينكه در آيات سوره حج بعد از ذكر «ايام معلومات» مسأله قربانى آمده و مى‌دانيم قربانى در روز دهم انجام مى‌گيرد. اين موضوع تأييد مى‌شود كه ايام معلومات ده روز آغاز ذى‌الحجه است كه به روز دهم، روز قربانى ختم مى‌گردد. و به اين ترتيب تفسير اول كه دوگانگى مفهوم ايام معلومات با ايام معدودات باشد تقويت مى‌گردد. اما با توجه به وحدت تعبيرهايى كه در هر دو آيه وارد شده بيشتر اين مسأله به ذهن مى‌رسدكه هر دو اشاره به يك مطلب است، هدف در هر دو توجه به ياد خدا در ايام معينى است، كه از دهم ذى‌الحجه شروع مى‌شود و به سيزدهم آن ماه پايان مى‌يابد. البته يكى از موارد ذكر نام خدا، ذكر نام او به هنگام قربانى است. ⁽⁴⁾

حرف «ب»

بَرائَت از مشركين‌

برائت در لغت:

واژه «برء» و «براء» به معناى كناره‌گيرى و بيزارى از هر چيزى است كه مجاورت با آن مورد كراهت باشد، لذا گفته مى‌شود: بَرِئتُ مِنَ المَرض، از بيمارى بهبودى يافتم و «بَرِئتُ من فلان» از دست فلانى نجات يافتم. خداوند در قرآن مجيد مى‌فرمايد:

«أَنَّ اللَّهَ بَرِي‌ءٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ وَ رَسُولُهُ» ⁽¹⁾

برائت از مشركين تعبيرى است قرآنى به مفهوم بيزارى و اجتناب از مشركين و دشمنان اسلام و قطع پيوند با آنها. اين تعريف به فعاليت‌هايى كه در بعد سياسى حج به صورت اجتماعى انجام مى‌گيرد نيز اطلاق مى‌شود.

برائت در اصطلاح:

برائت به اين معنا، با معنى لغوى آن بى‌تناسب نيست و در واقع مفهوم برائت، از بيزارى كه يك امر قلبى و عاطفى باشد فراتر رفته و شامل كناره‌گيرى، منزوى ساختن و طرد عمل مشركان و توطئه‌گران نيز شده است و همانگونه كه مفسران گفته‌اند:

به معناى رفع امان و سلب مصونيت و عدم تعهد در برابر مشركان و حتى جنگ با آنان مى‌باشد، چه آنان آغازگر توطئه بوده و نقض عهد كرده و مهلت و مدت پيمانشان به پايان رسيده است.

گرچه اعلام برائت از مشركان در امت‌هاى پيشين بوده است ولى با ظهور اسلام و بعثت پيامبر صلى الله عليه و آله اين امر در دين اسلام به اوج خود رسيد ⁽²⁾، به طورى كه اعلام عمومى «برائت از مشركين» و احكام

آن ⁽¹⁾، در تاريخ اسلام براى نخستين بار، پس از نقض عهد مشركين بود كه بعد از فتح مكه(سال 8 ه.

ق) با پيامبر اسلام پيمان عدم تهاجم و دشمنى بسته بودند. در ابلاغ برائت از مشركين حضرت على عليه السلام بعد از ظهر دهم ذيحجه در منا، به خطبه ايستاد و پس ازتلاوت آيات نخست سوره برائت، بخشنامه رسول خدا صلى الله عليه و آله را ابلاغ كرد ⁽²⁾.

چون نخستين اعلام برائت توسط پيامبر نسبت به مشركان، در ايام حج انجام گرفت و از آنجايى كه سنت و سيره نبوى جاويد است، لذا اين سنت نبوى در ايام حج به اجرا در مى‌آيد گرچه اعلام برائت از مشركين مقطعى و موسمى نبوده بلكه هر مسلمانى بايد همواره در سراسر حيات خويش از مشركان برائت جويد و تنفر خويش را نسبت به آنها اظهار كند.

لازم است به اين پرسش پاسخ داده شود كه چرا برائت در زمان حج مورد تأكيد بوده و هست؟ به نقل از نويسنده كتاب «در راه برپايى حج ابراهيمى»، اولًا مناسب‌ترين موقعيت از نظر وضعيت زمانى و مكانى براى رسيدن به اهداف و نتائج پربار اعلام برائت، سرزمين مقدس حرم و ايام نورانى حج است و اولويت سرزمين حرم بدان جهت است كه نخستين اعلام برائت توسط پيامبر نسبت به مشركان به منظور پاكسازى حرم شريف از لوث مشركان، در حرم انجام گرفت و مراسم برائت در ايام

حج نيز بدان جهت از اولويت زمانى برخوردار است. و ثانياً آيه 30 از سوره توبه، برائت را به خصوص در ايام حج و سرزمين حرم مورد تأكيد قرار داده است. ⁽¹⁾پس از پيروزى انقلاب اسلامى ايران، براى نخستين بار امام خمينى(ره) مسلمانان را به اهميت حج و اجتماع عظيم مسلمانان در مكه و استفاده از آن براى خنثى‌كردن توطئه‌هاى كافران عليه مسلمانان ارشاد نمود و نخستين مراسم برائت از مشركين در سال 1358 ش روز 6 ذى‌الحجه در مكه برگزار شد كه طى آن حجاج ايرانى به همراه گروهى از حجاج ديگر كشورهاى اسلامى پس از تجمّع در برابر ساختمان بعثه امير الحاج ايران(در يكى از ميادين شرق مسجد الحرام و در ميانه بزرگراه منتهى به منى به نام «ساحةالمعابده») و شنيدن پيام امام خمينى(ره) به سوى مسجد الحرام راهپيمايى نموده و به دادن شعارهايى عليه آمريكا و اسرائيل و دوستان آنان پرداختند. اين مراسم به همين روال تا ذى‌حجه سال 1366 ش به رغم مخالفت دولت عربستان و اعلان حرمت و بدعت آن از سوى مفتى عربستان و فشارهاى سياسى و اجتماعى و پليسى عليه تظاهر كنندگان، در مجموع به آرامى و بدون حادثه انجام مى‌گرفت، ليكن در عصر روز 6 ذى الحجه 1407 ق(مرداد ماه 1366 ش) راهپيمايى حجاج با حمله نيروهاى ويژه پليس و كماندوها كه به وسيله تانك و نفربرهاى زرهى و

هليكوپتر پشتيبانى مى‌شدند به خاك و خون كشيده شد و در اين واقعه شوم نيروهاى عربستان با استفاده از سلاح گرم و مسلسل كه در برخى موارد از هليكوپتر شليك مى‌شد، صدها نفر از حج‌گزاران را كشته و زخمى كردند و براى نخستين بار در تاريخ معاصر حرمت حرم امن الهى را آگاهانه و با نقشه قبلى و با استفاده از سلاح آتشين و نيروهاى مسلح نظامى شكستند، در اين حادثه بيش از 500 تن از حجاج كه نزديك به 400 تن از آنان را حجاج ايرانى تشكيل مى‌دادند كشته و نزديك به 700 تن زخمى شدند، بخش عظيمى از كشته شدگان را زنان ايرانى تشكيل مى‌دادند.

از آن پس تا سال 1370 از سفر حجاج ايرانى ممانعت به عمل آمد.

آرى! اگرچه مشركان حجاز منقرض شده‌اند و بت‌هايشان هم شكسته شده، ولى با تأسف هواداران مشكرين وجود دارند.

2

أ

بَطحاء: (ابطح)

«بَطحاء» به فتح باء و سكون طاء، به سرزمينى اطلاق مى‌شود كه در مسير سيل قرار دارد ⁽¹⁾.

«حذافه عدوى» در مدح بنى‌هاشم سروده است:

هُم مَلاؤوا البَطحاءَ مَجداً وسُؤَدداً وَهُم تَركوُا رَأى السَفاهة و الهجر

آنان بطحا را سرشار از مجد و بزرگى كردند و آراء نابخردانه و ناراستى‌ها را وانهادند.

امروزه بطحا به خيابانى هموار با پياده‌رو بدل شده است. مكيان ميان قسمت پايين «ريع الحجون» و مسجد الحرام را بطحاء مى‌دانستند، از ريع الحجون به سوى مشرق، ابطح قرار دارد ⁽²⁾، كه تا «منحنى» نزد «بئر الشيبى» ادامه دارد و به آن معلاة گفته مى‌شود. ⁽³⁾

ابطح

«ابطح» به معناى هر سيلگاهى است كه در آن شن و سنگريزه باشد. ابطح به مكه و منا، هر دو نسبت داده مى‌شود، زيرا فاصله ابطح با اين دو، يكى است و شايد به منا نزديك‌تر باشد. گفته شده است، ابطح همان مُحَصَّب يا ضيف بنى‌كنانه است در حال حاضر ابطح جزو مكه است. ⁽¹⁾3

أ

بقيع‌

⁽²⁾ اين مبارك بقعه را حاجت به نور ماه نيست در دل هر ذرّه خورشيدى نهان دارد بقيع

بقيع نام مشهورترين و قديمى‌ترين قبرستان اسلامى از زمان حضرت رسول صلى الله عليه و آله تا عصر حاضر، واقع در جنوب شرقى مدينه به فاصله كمى از مسجدالنبى و بقعه مطهر حضرت پيغمبر صلى الله عليه و آله، در خارج از ديوار قديمى مدينه است كه امروزه در وسط شهر قرار دارد. لفظ بقيع به معناى زمين وسيعى است كه داراى انواع درختان باشد، لذا آن را «جنةالبقيع»(باغستان بقيع) نيز مى‌نامند.

رسول خدا صلى الله عليه و آله پس از ساختن مسجدالنبى اين مكان را به دفن اموات اختصاص داد و نخستين صحابى رسول اكرم صلى الله عليه و آله از انصار در بقيع غرقد ⁽³⁾به خاك سپرده شد، «اسعَد بنِ زُرارَه انصارى خزرجى قديم الاسلام» بود، وى نخستين شخصى بود كه شب عقبه با رسول اللَّه صلى الله عليه و آله بيعت نمود و به مدينه بازگشت و در سال اول هجرت درگذشت و حضرت رسول اكرم او را در بقيع به خاك سپرد. پيغمبر اكرم دستور داد آنجا را از بوته خار زدودند و به مسلمانان ساكن مدينه اختصاص داده شد. نخستين

شخصى كه از مهاجرين در بقيع مدفون شد، «عثمان بن مظعون» برادر رضاعى رسول اللَّه صلى الله عليه و آله بود.

هم‌چنين در بقيع پيكر مطهر چهار امام شيعيان؛ امام حسن مجتبى، امام زين العابدين، امام باقر و امام جعفر صادق عليهم السلام در كنار يكديگر مدفونند. مدفن عباس عموى پيامبر و جدّ بنى‌عباس و نيز «عبداللَّه بن مسعود»، «سعد بن ابى وقاص» و «انس بن مالك» در آن‌جاست.

تا آنجا كه در «مِرآت الحَرمين» و «آثار المدينة المنورة» ياد شده، تعداد اصحاب رسول خدا صلى الله عليه و آله كه در بقيع مدفون هستند، به ده هزار صحابى بالغ گرديده است. بقيع در عصر پيامبر صلى الله عليه و آله و حتى عهد خلفاى راشدين چندان وسعتى نداشت و قبر حليمه سعديه، دايه رسول‌اللَّه صلى الله عليه و آله و قبر «عثمان بن عفان» خليفه سوم نيز خارج از بقيع قرار داشت.(چون مورخين سنّى و شيعى ياد كرده‌اند كه قاتلان عثمان اجازه ندادند كه جنازه عثمان در بقيع دفن گردد، ناچار او را شبانه در باغى كه نزديك به بقيع داشت به نام «حَشِ كوكب» به خاك سپردند.)

مرحوم سپهر در «ناسخ التواريخ» از طريق منابع شيعه آورده است: هنگامى كه معاويه به قدرت رسيد حكم كرد تا بقيع را توسعه دهند و در فاصله بين قبر عثمان و بقيع آنقدر مرده دفن كنند، تا اينكه قبر عثمان جزء بقيع گردد كه اين قسمت الحاقى بقيع را بنى اميه نام دادند.

پيامبر صلى الله عليه و آله علاوه بر اينكه براى تشييع و نماز ميّت جنازه نزديكان و صحابه به بقيع مى‌رفتند، اوقاتى هم براى زيارت اهل قبور و طلب مغفرت براى ياران و مسلمانان به آنجا مى‌رفتند.

چنانچه در متون كتب حديث و اخبار فريقين نمايان است، بقيع در عصر رسول اللَّه صلى الله عليه و آله و در عهد ائمه معصومين مورد توجه خاص بوده و همين امر باعث گرديده بود كه حاكمان هر عصر توجه خاص به بقيع داشته باشند و محققين اتفاق دارند كه بقيع تا قبل از حمله دوم وهابيه به مدينه منوره آباد بود و شكوه و عظمت خاصى داشت و آستانه و گنبد مجلّلى كه بر روى قبور ائمه و صحابه بر پا بوده و گنبدهاى مرقد مطهر امام حسن و امام سجاد و حضرت باقر و حضرت صادق عليهم السلام كه در يك مكان مدفون هستند از تمام گنبدها مرتفع تر بوده و اين شكوه و عظمت را مورخين قرن به قرن ياد كرده‌اند.

«ابن جبير»(م 614 ق) در سفر نامه خويش چنين ياد كرده است:

«بقيع الغرقد» واقع در شرق مدينه است و هنگام خروج از دروازه شهر كه به نام باب البقيع شهرت دارد در مقابل قرار دارد. اولين بقعه در سمت چپ هنگام خروج از دروازه مدينه بقعه صفيّه، عمّه پيامبر صلى الله عليه و آله و مادر «زبيربن العوام» است و در مقابل آن بقعه «مالك بن انس» واقع است كه برفراز آن

گنبد كوچكى دارد و عمارت مختصر و مقابل آن بقعه سلاله طاهره، حضرت ابراهيم فرزند پيغمبر صلى الله عليه و آله كه بر روى قبر مطهر وى گنبد سفيد است و بر سمت دست راست بقعه «عبدالرحمن اوسط» فرزند عمربن الخطاب كه معروف به «ابى شحمه» است و اين همان فرزند عمر است كه زير تازيانه فوت كرد و در موازات آن بقعه عقيل بن ابى طالب عليه السلام، سپس بقعه عبداللَّه بن جعفر طيار عليه السلام مى‌باشد و در آن بقعه زوجات پيامبر صلى الله عليه و آله و در همان رديف بقعه سه تن از فرزندان رسول اللَّه صلى الله عليه و آله واقع است. سپس بقعه عباس بن عبدالمطلب و بقعه امام حسن بن على عليهما السلام گنبد بزرگ و مرتفعى است و در نزديكى در بقيع واقع است و بر روى قبر صندوقى از چوب منبت كارى نصب شده و داراى ضريح است. يكصد و پنجاه سال بعد از اين تاريخ ابن بطوطه(م 777 ق) وارد بقيع مى‌گردد و همانند «ابن جبير» كه در اواخر قرن ششم به توصيف مشاهدات خود از بقيع پرداخته بود، او نيز اين محل تاريخى را به دقّت وصف مى‌كند. ⁽¹⁾فضيلت بقيع

در فضيلت بقيع احاديث زيادى از پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله نقل شده است كه به يكى از آن‌ها اشاره مى‌شود.

«يُحْشَرُ مِنَ الْبَقيعِ سَبْعُونَ الْفَاً عَلى صُوَرةِ الْقَمَرِ لَيْلَة الْبَدْرِ.» ⁽²⁾

پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله فرمود: سرزمين بقيع نخستين مكانى است كه روز قيامت شكافته مى‌شود و مدفونين آن سر از خاك بيرون مى‌آورند و پس از آن زمين مكه و در روز قيامت هفتاد هزار نفر از بقيع در صحراى محشر حاضر مى‌گردند كه صورت‌شان مانند ماه شب چهارده مى‌درخشد و بدون حساب داخل بهشت مى‌شوند.

به گواهى تاريخ، پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله بارها و حتى در نيمه‌هاى شب به زيارت بقيع مى‌رفت و براى خفتگان در آن، طلب مغفرت مى‌كرد و مى‌فرمود: خدايا! اهل بقيع را بيامرز، و نيز مى‌فرمود: مأموريت دارم تا بر اهل بقيع درود بفرستم.

«انّى بُعِثْتُ الى اهْلِ الْبَقيعِ لِاصَلّى عَلَيْهِمْ» ⁽³⁾

4

أ

بَكَّه‌

مكه داراى اسامى فراوانى است كه چهارده نام آن در قرآن ذكر شده و حدود پنجاه و شش اسم ديگر هم در روايات آمده است كه جمعاً حدود هفتاد اسم مى‌شود. ⁽¹⁾«إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِي بِبَكَّةَ مُبارَكاً وَ هُدىً لِلْعالَمِينَ» ⁽²⁾

نخستين خانه‌اى كه براى مردم نباشد، همان است كه در مكه است و مايه بركت و هدايت جهانيان است.

چرا مكه را بكّه ناميده‌اند؟

عده‌اى بكَّه را همان مكه دانسته‌اند كه «ميم» آن تبديل به «باء» شده ⁽³⁾و از لحاظ مفهوم نيز هر دو يكى هستند. لكن عده‌اى مسجدالحرام يا كعبه را «بكّه» و تمامى شهر را مكه دانسته‌اند. ⁽⁴⁾معانى ديگر بكّه: براى بكّه معانى مختلفى بيان شده است:

1- بكه از «بكّ» مشتق شده، يعنى غرور گردن‌كشان و متكبّران را در هم مى‌كوبد، يا گردن آنان را مى‌شكند. ⁽⁵⁾2- بكّه در جايى نيز به معناى ازدحام آمده است. ⁽⁶⁾بَكّه به معناى ازدحام و اجتماع آمده است مى‌گويند. ⁽⁷⁾با استفاده از برخى روايات و برخى اقوال مى‌توان براى بكّه چند معنى ذيل را نيز ذكر كرد:

1- «سعيد بن جبير» مى‌گويد: مَكه را بَكّه مى‌گويند از آن رو كه در آنجا براى طواف ازدحام

مى‌كنند.

امام باقر عليه السلام اين معنا را تأييد فرموده‌اند. ⁽¹⁾راوى مى‌گويد: امام باقر عليه السلام را در نماز ديدم، زنى از مقابل او گذشت، من رفتم او را برانم، حضرت فرمود:

«او را به حال خود بگذار، چرا كه اينجا را بكّه مى‌گويند. از آن جهت كه بعضى با بعض ديگر ازدحام مى‌كنند. زن از مقابل مرد مى‌گذرد، در حالى كه مرد در حال نماز است، يا مرد از مقابل زن مى‌گذرد در حالى كه زن نماز گزارد، در اين مكان اين امر را اشكالى نيست». ⁽²⁾در روايتى آمده است: «انَّما سُمِّيَتْ بَكّة لِانّها تَبُكُّ فيها الرِّجالُ وَ النِّساء؛ مكه را بَكه گفته‌اند، زيرا كه در آنجا زنان و مردان به هم مى‌خورند.»

2- در روايتى از امام صادق عليه السلام نقل شده كه مكه نام مجموع شهر است و بكّه نام محلى است كه خانه كعبه در آنجا بنا شده است. «بَكَّةُ مَوْضِعُ الْبَيْتِ وَ مَكَّةُ سائِرُ الْبِلادِ» ⁽³⁾.

3- آن ديار را از آن رو بكّه خواندند كه گردن جباران و طاغوتيان را در هم مى‌شكند و هيچ جبار و ستمگرى، قصد سويى نسبت به آن نمى‌كند، مگر اينكه خوار و زبون خواهد شد. «انَّما سُمِّيَتْ بَكّة لَانَّها تَبُكُّ اعناقَ الجَبابِرَةِ، اى تَدُقُّها» ⁽⁴⁾.

«قطرب» مى‌گويد: وقتى عرب مى‌گويد «بَكَكْتَ عُنُقِهِ» منظور اين است كه او را خوار و زبون كردم، و نخوت و غرور او را در هم شكستم.

و از آنجا كه گردن جبارانى كه در مكه ظلم و ستم روا دارند درهم شكسته مى‌شود و هرگز بى كيفر نمى‌ماند، آن را بكّه نامند. ⁽⁵⁾4-/ صاحب «مجمع البحرين» ⁽⁶⁾مى‌گويد: گفته‌اند كه نام‌گذارى به بكّه از آن جهت است كه مردم در درون و پيرامون آن به بكاء و گريه مى‌پردازند. ⁽⁷⁾امام صادق عليه السلام فرمودند: مكه را بكّه مى‌گويند: «لِبُكاءِ النَّاسَ حَولَها وَ فيها» ⁽⁸⁾

5- برخى از مفسرين نيز احتمال داده‌اند كه بكّه همان مكه بوده باشد كه «م» در آن تبديل به «ب» شده است، نظير لازم و «لازب» كه هر دو در لغت عرب به يك معنى است.

5

أ

بلال حبشى‌

پدر و مادر «بلال» ⁽¹⁾از كسانى بودند كه از «حبشه» به حالت اسارت وارد جزيرة العرب شده بودند.

«بلال» كه بعدها مؤذن رسول گرامى اسلام شد، غلام «اميَّة بن خَلَف» بود. اميّه از دشمنان سرسخت پيشواى بزرگ مسلمانان بود، وى براى انتقام، غلام تازه مسلمان خود را در ملاء عام شكنجه مى‌داد و او را در گرم‌ترين روزها با بدن برهنه، روى ريگ‌هاى داغ مى‌خوابانيد ⁽²⁾و سنگ بسيار بزرگ و داغى را روى سينه او مى‌نهاد و با جمله زير او را مورد خطاب قرار مى‌داد: «دست از تو بر نمى‌دارم تا اينكه با اين حال جان سپارى، و يا از اعتقاد به خداى محمّد برگردى و «لات و عزّى» را پرستش كنى.

ولى بلال در برابر آن همه شكنجه، گفتار او را با دو كلمه- كه روشنگر پايه استقامت او بود- پاسخ مى‌داد و مى‌گفت: احد، احد. يعنى خدا يكى است.

استقامت اين غلام، مورد اعجاب ديگران واقع گشت، حتى «ورقة بن نوفل» بر وضع رقّت بار او گريست و به «اميه» گفت: به خدا هرگاه او را با اين وضع بكشيد من قبر او را زيارتگاه خواهم ساخت.

گاهى امَيَّه شدت عمل بيشترى نشان مى‌داد، طنابى بر گردن بلال مى‌افكند و به دست بچه‌ها مى‌داد تا او را در كوچه‌ها بگردانند.

در جنگ بدر نخستين جنگ اسلام، امَيَّه با فرزندش اسير شدند، برخى از مسلمان‌ها به كشتن امَيَّه رأى نمى‌دادند. ولى بلال گفت: او پيشواى كفر است و بايد كشته شود، و بر اثر اصرار او، پدر و پسر به كيفر اعمال ظالمانه خود رسيدند و هر دو كشته شدند. ⁽³⁾بلال پس از پيامبر صلى الله عليه و آله

نكته جالب توجه، آن‌كه بلال بعد از رحلت رسول اكرم صلى الله عليه و آله با اوضاع و احوالى كه پيش آمد از صراط مستقيم منحرف نشد و هم‌چنان در راه حق و صواب استقامت نمود. روايت شده كه بلال ابا كرد از

اين كه با «ابوبكر» بيعت كند، عمر گردنش را گرفت به او گفت: اى بلال! اين است پاداش تو، به ابوبكر، در مقابل آزاد كردنت، كه نمى‌آيى با او بيعت كنى؟ بلال گفت: اگر ابوبكر مرا براى خدا آزاد كرده، براى خداوند تركم گويد و اگر براى غير خدا آزادم نموده، عتقى واقع نشده و من همانند سابق مملوك او هستم و خود را تسليم وى مى‌كنم، اما بيعت نمى‌كنم با كسى كه رسول اكرم صلى الله عليه و آله او را خليفه خود قرار نداده است و كسى را كه پيامبر به خلافت خود گزيده، بيعتش تا روز قيامت به گردن ما هست، عمر از سخنان بلال به خشم آمد و گفت بى‌پدر! ديگر در محيط ما اقامت منما، بلال به شام سفر كرد و سرانجام در دمشق از دنيا رفت و در قبرستان باب الصغير به خاك سپرده شد. ⁽¹⁾6

أ

بلدالأمين‌

يكى از نام‌هاى مكه، «بلدالامين» ⁽²⁾است كه قرآن در سوره «تين» به آن اشاره دارد:

«وَ التِّينِ وَ الزَّيْتُونِ* وَ طُورِ سِينِينَ* وَ هذَا الْبَلَدِ اْلأَمِينِ». ⁽³⁾

در حديثى از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله مى‌خوانيم «تين»، مدينه است، و «زيتون»، بيت المقدس و «طور سينين»، كوفه و «هذالبلدالامين»، مكه ⁽⁴⁾.

مرحوم علامه طباطبايى حديثى را از كتاب «درالمنثور» نقل مى‌كند كه:

«سُئِلَ النبى صلى الله عليه و آله عن البلد الامين فقال: مكه»؛ پيامبر صلى الله عليه و آله در مورد اين‌كه مراد از بلدالامين چيست؟ فرمودند: منظور مكه است. ⁽¹⁾علت نام‌گذارى مكه به بلدالأمين

اين كه چرا به اين سرزمين «بلدالامين» مى‌گويند، احتمالاتى ذكر شده است:

احتمال اوّل: شهر مكه حرم خداست و هر كس كه در حرم بميرد، خداوند او را در روز قيامت از وحشت و ترس در آن روز، در امان قرار مى‌دهد. از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله نقل شده است كه به ابوذر فرمودند:

«مَن ماتَ فى حَرَمِ اللَّهِ آمَنَهُ اللَّهُ مِنَ الفَزَعِ الاكْبَر وَ ادخَلَهُ الجَنَّةَ» ⁽²⁾

؛ كسى كه در حرم خدا بميرد، خداوند او را از وحشت بزرگ در امان مى‌دارد و او را داخل بهشت مى‌كند

و در روايت ديگرى فرموده است:

«مَنْ ماتَ فى احَدِ(هذين) الحَرَمَين(حَرَم اللَّه و حَرَم رسولِه) بَعَثَهُ اللَّه تَعالى مِن الآمِنين» ⁽³⁾

كسى كه در يكى از اين دو حرم خدا و حرم رسول خدا، بميرد، خداوند او را در قيامت جزء كسانى كه امنيت دارند برمى‌انگيزد.

احتمال دوّم: مكه جزء حرم خداست و هر كس در حرم خدا وارد شود، امنيت دارد و لذا مكه را(البلدالامين) ناميده‌اند، قرآن مجيد در اين زمينه مى‌فرمايد:

«وَ مَنْ دَخَلَهُ كانَ آمِنَا» ⁽⁴⁾

؛ هر كس كه داخل حرم شود امنيت دارد.

به هر روى «هذا البلد الامين» مسلماً اشاره به سرزمين مكه دارد، سرزمينى كه حتى در عصر جاهليت به عنوان منطقه امن و حرم خدا شمرده مى‌شد، و كسى در آن‌جا حق تعرض به ديگرى را نداشت، حتى مجرمان و قاتلان وقتى به آن سرزمين مى‌رسيدند در امنيت بودند. اين سرزمين در اسلام اهميت فوق‌العاده‌اى يافته، حتى حيوانات، درختان و پرندگان آن از امنيت برخوردارند تا چه رسد به انسان ها ⁽⁵⁾.

7

أ

بَنى هاشم‌

به فرزندان هاشم بن عبدمناف، جدّ اعلاى رسول خدا، بنى‌هاشم گفته مى‌شود. به اهل‌بيت پيامبر صلى الله عليه و آله هم به همين جهت بنى‌هاشم گفته مى‌شود. هاشم و اجدادش در ميان عرب مشهور به نجابت و مورد احترام بودند و رسول اللَّه از اين دودمان بود. ⁽¹⁾به لحاظ آن شرافت و نيز به جهت احترام مقام نبوت، ويژگى‌هاى خاصى درباره اين خاندان لحاظ شده: از جمله اينكه پرداخت زكات به آنها حرام گشته و خمس را به آنها اختصاص داده. از حضرت رسول صلى الله عليه و آله روايت شده كه فرمود: دشمنى با على عليه السلام كفر و دشمنى با بنى‌هاشم، نفاق است و نيز از آن حضرت رسيده كه عيادت بنى‌هاشم واجب و به ديدن آنها رفتن سنت است. ⁽²⁾از امام باقر عليه السلام نقل است كه رسول اكرم در مورد بنى هاشم احترام خاصى قائل بود، از جمله اينكه هرگاه يكى از آنها مى‌مرد، حضرت بر جنازه‌اش نماز مى‌خواند، آب به قبرش مى‌پاشيد و دست مبارك بر قبر مى‌نهاد، آنچنان كه اثر دست در گل‌هاى قبر باقى مى‌ماند، كه چون شخص غريبى از آنجا مى‌گذشت و قبر را مى‌ديد، مى‌گفت: كدام يك از خاندان پيامبر مرده است. ⁽³⁾امام حسين عليه السلام نيز در يكى از رجزهاى خويش در روز عاشورا، به اين نسب شريف اشاره كرده و به آن افتخار مى‌كند.

«انا ابنُ عليِّ الخير، مِن آلِ هاشمِ كَفاني بِهذا مَفخراً حين افخَرُ». ⁽⁴⁾

بنى اميه، از آغاز با بنى‌هاشم مخالفت و دشمنى داشتند و اين بغض و عداوت در دوران ائمه نيز ادامه داشت، «حادثه كربلا» اوج عداوت و كينه امويان با بنى‌هاشم بود. پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله فرمود:

«بُغْضُ بَنى هاشِمِ نِفاقُهُ» ⁽¹⁾

؛ دشمنى و كينه با دشمن بنى‌هاشم نشانه نفاق است.

يزيد چون حسين بن على عليهما السلام را به شهادت رساند و اهل بيت او را به اسارت گرفت، در مجلس جشن با چوب خيزران بر لب‌هاى امام حسين عليه السلام مى‌زد و اين اشعار را مى‌خواند.

لَعِبَتْ هاشِمُ بِالمُلكِ فَلا خَبَرٌ جاءَ وَ لا وَحْىٌ نَزَلَ

لَسْت مِنْ خندف انْ لَمْ انْتَقِمْ مِنْ بَنى احْمَد ما كانَ فَعَلَ ⁽²⁾

بنى‌هاشم با ملك و سلطنت بازى كردند، نه خبرى آمده و نه وحيى نازل شده است، اگر از فرزندان احمد انتقام نگيرم، از نسل خندف نيستم. ⁽³⁾8

أ

بيت الأحزان «4»

در گذشته، داخل قبرستان بقيع، در نزديكى قبور امامان معصوم عليهم السلام مسجد كوچكى بوده كه به «بيت‌الاحزان» ⁽⁴⁾شهرت داشته است و در كتب تاريخى قرون آغازين اسلامى، از آن ياد شده است.

براساس آن‌چه در برخى از منابع آمده، اين‌جا محل گريه حضرت فاطمه زهرا عليها السلام در سوگ پدرش و ظلم‌هايى كه در حق او و همسرش روا داشتند، بوده است.

اين مكان در آغاز، خانه محقّرى متعلق به آن حضرت بوده كه پس از آن به «بيت‌الاحزان» يا «قبّة الحزن» ⁽⁵⁾شهرت يافته و بعداً به عنوان «مسجد فاطمه عليها السلام» از آن ياد شده است. اين محلّ در

شمال قبور ائمه عليهم السلام قرار داشته است. ⁽¹⁾بيت‌الاحزان از نظر علما و مورخان ⁽²⁾

شخصيت‌هاى علمى و تاريخى كه درباره مدينه و بقيع، مطلبى دارند، از «بيت‌الاحزان» نيز سخن گفته‌اند.

1- ابن شبّه نميرى(173- 262) مى‌نويسد:

شخص موثق و مورد اعتمادى براى من نقل نمود، مسجدى كه در طرف شرقى آن، به جنازه اطفال نماز خوانده مى‌شود، در اصل خيمه‌اى بوده براى زن سياهى بنام رقيّه كه به دستور حسن بن على عليهما السلام در آن‌جا مى‌نشست تا از قبر فاطمه عليها السلام مراقبت كند. زيرا قبر فاطمه عليها السلام را كسى به جز همان زن نمى‌شناخت. ⁽³⁾گرچه محتواى اين سخن مطابق ديدگاه ابن شبه درباره مدفن فاطمه عليها السلام «متناقض» است، ولى در مجموع مبين «بيت‌الاحزان» است.

2- فتواى امام غزالى بر استحباب خواندن نماز در بيت‌الاحزان(450- 505):

«وَيُستَحَبُّ ان يَخرُجَ كُلَّ يَومٍ الَى الْبَقيِع بَعَد السَّلامِ عَلى رَسُولِ اللَّهِ ... وَيُصَلّى فِى مَسْجِدِ فاطِمَة رَضِىَ اللَّهُ عَنها». ⁽⁴⁾

3- ابن جبير اندلسى(جهانگرد اسلامى، 540- 614) مى‌گويد:

در كنار قبّه عباسيه، خانه‌اى قرار گرفته است كه به فاطمه دختر رسول خدا صلى الله عليه و آله منتسب مى‌باشد.

مى‌گويند: اين همان خانه‌اى است كه فاطمه زهرا به آن‌جا مى‌آمد و در آن‌جا اقامت و حزن و اندوه خود را در مرگ پدر بزرگوارش ابراز مى‌نمود. ⁽⁵⁾4- سمهودى(844- 911) مى‌نويسد:

«وَ الْمَشْهُورُ بَيتُ الْاحْزانِ، انَّما هُوَ الْمَوضِعُ المَعْروُفُ بِمَسْجِدِ فاطِمَة فى قِبلَةِ مَشْهَدِ الْحَسَنِ وَ الْعَبّاسِ»

سپس مى‌گويد:

«وَ اظُنُّه فى مَوضِعِ بَيتِ عَلىِ بِن ابى طالِبِ اَّلذى كانَ اتَّخَذَهِ بالْبَقيعِ وَ فيهِ الْيَوم هَيَّأَه قُبُور» ⁽¹⁾

5- فرهاد ميرزا مى‌نويسد: «... از آن‌جا به بيت الاحزان رفتم و از آن‌جا به ...». ⁽²⁾بيت‌الاحزان در منابع حديثى و روايى

1- خصال شيخ صدوق، ابواب الخمسه

از جمله منابع حديثى كه در آن از انگيزه بوجود آمدن بيت‌الاحزان سخن به ميان آمده، خصال مرحوم شيخ صدوق(ره) مى‌باشد. آن محدث بزرگ، روايتى را از امام صادق عليه السلام نقل مى‌كند:

«الْبَكّائُونُ خَمْسَةٌ: آدَم، يَعقوب، يُوسف وَ فاطِمَة بِنْت محمّد وَ عَلىّ بنِ الْحُسَينِ عليهم السلام ... أَمَّا فَاطِمَةُ فَبَكَتْ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه و آله حَتَّى تَأَذَّى بِهِ أَهْلُ الْمَدِينَةِ فَقَالُوا لَهَا قَدْ آذَيْتِنَا بِكَثْرَةِ بُكَائِكِ فَكَانَتْ تَخْرُجُ إِلَى الْمَقَابِرِ» ⁽³⁾

فاطمه در مصيبت رسول‌خدا صلى الله عليه و آله آن قدر گريه نمود كه مردم مدينه از گريه او ناراحت شدند و اظهار نمودند با كثرت گريه‌ات ما را متأذى نمودى و لذا خانه خود را ترك مى‌نمود و به قبرستان مى‌رفت.

صريح‌تر و روشن‌تر از روايت صدوق، گفتار فِضّه(خادمه حضرت زهرا عليها السلام) است كه مرحوم علامه مجلسى ضمن بيان جريان مفصّل شهادت حضرت زهرا عليها السلام از زبان فضه چنين نقل مى‌كند كه:

«ثُمَّ انَّهُ بَنى لَها بَيْتَاً فِى الْبَقيعِ نازِحاً عَنِ الْمَدينَة ... ⁽⁴⁾»

اميرمؤمنان عليه السلام براى فاطمه، در بقيع و در خارج مدينه، خيمه‌اى برافراشت كه آن حضرت به همراه حسنين بدانجا مى‌آمد و پس از گريه طولانى به خانه‌اش مراجعت مى‌نمود. ⁽⁵⁾

در پايان اين مقال، ديدگاه دانشمند محترم جناب استاد محمّد صادق نجمى را كه ضمن چهار نكته بيان شده است، عيناً از كتاب ايشان نقل مى‌نماييم:

«به عقيده من، اين بيت‌الاحزان در محل همان بيت و مسكنى است كه على بن ابى‌طالب عليه السلام آن را در بقيع آماده ساخت و اضافه مى‌كند كه فعلًا در ميان آن، شكل چند قبر وجود دارد.»

فرهاد ميرزا معتمدالسطنه كه در 18 ذيقعده 1292 ه، به زيارت بقيع نائل گرديده، پس از زيارت حرم ائمه بقيع و نثار فاتحه بر قبور علما كه در كنار اين حرم مطهر واقع بودند، مى‌گويد از آن‌جا به بيت‌الاحزان رفتم و از آن‌جا به زيارت حليمه سعديه. ⁽¹⁾از موارد مطرح شده نتيجه مى‌گيريم:

1- بيت‌الاحزان از دوران حيات حضرت زهرا عليها السلام تا سال 1344 ه. ق محلى بوده است مشخص و معين، كه شيعيان با پيروى از روش حسين بن على عليهما السلام در طول تاريخ به اين بيت اهميت خاصى قائل بوده و آن‌جا را همانند ساير مشاهد و حرم‌ها زيارت و در آن‌جا به نماز و عبادت مى‌پرداختند و حتى امام غزالى از علماى اهل سنت نيز به نماز خواندن در اين محل تشويق و توصيه نموده است.

2- بيت‌الاحزان در زمان حسين‌بن على عليه السلام داراى چادر و خيمه بوده و سپس به ساختمان مبدّل گرديده است و هنگام تخريب داراى گنبد بوده است.

3- بيت‌الاحزان در اصطلاح عامه، گاهى به «مسجد فاطمه» و گاهى با هر دو نام و گاهى نيز به «قبةُ الحزن» ناميده شده ... ولى آن‌چه مسلم است بيت الاحزان هيچ‌گاه به عنوان يك مسجد واقعى شناخته نشده است و وجود چند قبر در داخل آن كه سمهودى اشاره نموده، دليل و مؤيد اين معناست.

4- نكته مهم اين كه بنا بر مضمون روايات، بيت‌الاحزان در داخل بقيع بوده و همه مورخان بدون استثناء بر همين معنا تصريح، و اضافه مى‌كنند كه در سمت جنوبى و در مجاورت حرم ائمه اهل بيت عليهم السلام قرار داشته. بنابراين محلى كه در سال‌هاى اخير در خارج بقيع به نام بيت‌الاحزان معروف گرديده با واقعيت تطبيق نمى‌كند. ⁽²⁾

9

أ

بيتُ اللَّه الحَرام‌

«بيت» ⁽¹⁾به معناى مطلق مسكن و خانه انسان است. اگر بيت با پيشوند «اهل» بيان شود مانند اهل‌البيت مراد فرزندان پيامبر صلى الله عليه و آله و امامان معصوم عليهم السلام است. ⁽²⁾اگر با پسوند «اللَّه، عتيق، حرام، محرّم» ذكر شود مانند بيت‌اللَّه يا بيت اللَّه‌الحرام و يا بيت عتيق مراد «كعبه» ⁽³⁾و خانه خدا است.

ملاحظه واژه‌هاى مشابه

درباره «بيت‌اللَّه الحرام» واژه‌هاى ديگرى نيز در قرآن آمده است كه اشاره به آن‌ها نيز مناسب است.

الف- بيتُ المحرّم:

اين عنوان بر گرفته از سخنان ابراهيم خليل عليه السلام است كه خداوند حكايت فرموده است:

«رَبَّنا إِنِّي أَسْكَنْتُ مِنْ ذُرِّيَّتِي بِوادٍ غَيْرِ ذِي زَرْعٍ عِنْدَ بَيْتِكَ الْمُحَرَّمِ» ⁽⁴⁾

و در آيات 2 و 97 مائده، با عنوان «الْبَيْتَ الْحَرامَ» آمده است.

«يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تُحِلُّوا شَعائِرَ اللَّهِ وَ لَا الشَّهْرَ الْحَرامَ وَ لَا الْهَدْيَ وَ لَا الْقَلائِدَ وَ لَا آمِّينَ الْبَيْتَ الْحَرامَ»

حَرام ⁽⁵⁾يعنى بازداشته، و در اين مورد؛ واژه‌هاى حرام و محرّم ناظر به حرمت و احترام خانه كعبه و

بازداشتن مشركين از دخول در آن است.

پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله در وجه تسميه آن مى‌فرمايد:

«وَ يُسَمّى بَيتُ اللَّهِ الحَرامِ لانَّهُ حُرِّمَ عَلَى المشركينَ انْ يَدْخُلُوه».

كعبه را بيت‌اللَّه الحرام مى‌گويند، براى آن‌كه ورود مشركين به داخل كعبه حرام شده است.

همين‌طور «البيت» با الف و لام به طور مطلق، به معناى «كعبه» است كه در آياتى از آيات قرآن مجيد ذكر شده است. ⁽¹⁾«وَ إِذْ يَرْفَعُ إِبْراهِيمُ الْقَواعِدَ مِنَ الْبَيْتِ» ⁽²⁾

مراد از «البيت» در آيه شريفه، بيت اللَّه الحرام است. افزون بر آن در برخى از آيات واژه «بيت» با الف و لام و پسوند آمده است، كه به برخى از آنها اشاره مى‌شود. ⁽³⁾شايان ذكر است كه در بخشى از آيات واژه بيت به‌گونه ديگرى آمده است ⁽⁴⁾كه منظور خانه كعبه است و اين حقيقت از سياق آيات فهميده مى‌شود.

10

أ

بَيتُ المَعمُور

بيت المعمور به معناى خانه آباد است. اين تركيب در قرآن مجيد فقط يك بار در سوره «طور» آمده است. ⁽¹⁾خداوند به بيت‌المعمور سوگند ياد كرده است. بيت المعمور جايگاهى است در آسمان كه احترام آن همچون احترام كعبه در زمين است. ⁽²⁾در آسمان دنيا، دقيقاً مقابل كعبه، خانه‌اى وجود دارد كه نام آن «ضُراح» است، برابرى آن با كعبه به گونه‌اى است كه اگر پايين بيايد روى كعبه خواهد آمد.

«ابن كوّاء» از حضرت على عليه السلام پرسيد: بيت المعمور چيست؟ حضرت فرمود: بيت المعمور همان ضُراح است كه برفراز آسمان‌هاى هفت گانه و زير عرش قرار دارد. هر روز هفتاد هزار فرشته وارد آن مى‌شوند و تا روز قيامت باز نمى‌گردند. ⁽³⁾«قتاده» از رسول خدا صلى الله عليه و آله نقل كرده كه فرمود: بيت‌المعمور مسجدى است در آسمان كه زير آن كعبه قرار گرفته است. بيت المعمور را به آن جهت اين نام نهادند كه همه روزه هفتاد هزار فرشته در آن نماز مى‌گزارند. ⁽⁴⁾و شبانگاه فرود آمده، گرد كعبه طواف مى‌كنند و آنگاه بر پيامبر صلى الله عليه و آله درود مى‌فرستند و پس از آن باز مى‌گردند و تا روز قيامت ديگر نوبت به آنها نخواهد رسيد.

در روايات، كعبه را تنزل عرش و محاذى بيت معمور و عرش خدا و طواف اطراف كعبه را، همانند طواف فرشتگان در اطراف عرش اله مى‌دانند، كه عرش به صورت بيت معمور تنزل كرده و بيت معمور هم به صورت كعبه در عالم طبيعت جلوه كرده است. اين كه در روايات آمده است كعبه محاذى بيت معمور است و بيت معمور محاذى عرش، يعنى اگر كسى

آن‌گونه كه شايسته طواف است دور كعبه طواف كند، به بيت معمور صعود مى‌كند و اگر به آن حد صعود كرد و وظائف آن مرحله را ايفا نمود، به مقام عرش اله مى‌رسد. قَلْبُ الْمُؤمِنِ عَرْشُ الرَّحمنِ. ⁽¹⁾11

أ

بيتوته

بيتوته ⁽²⁾

زائران خانه خدا پس از وقوف در موقفين يعنى عرفات و مشعر و ورود به سرزمين منا، مكلفند در شب‌هاى يازدهم، دوازدهم(و براى برخى سيزدهم) در سرزمين منا بمانند.

در اصطلاح، ماندن در آن منطقه را در شب‌هاى مذكور «بيتوته» مى‌گويند. بيتوته در شب‌هاى مذكور از جمله واجبات حج است كه بايد با نيت و به قصد قربت انجام شود.

بيتوته به منا: همان گونه كه اشاره شد بر حجاج واجب است كه شب يازدهم ذى‌حجه و شب دوازدهم را در منا «بيتوته» كنند. يعنى از غروب آفتاب تا نصف شب در آن‌جا بمانند. ⁽³⁾ضمناً چند طايفه بايد در شب سيزدهم تا نصف شب بمانند كه تفصيل آن در مناسك محشى آمده است.

بيتوته در منا از عبادات است و بايد(زائر) با «نيت خالص» آن را براى اطاعت خداوند بجا آورد. ⁽⁴⁾كسى كه بيتوته در منا را در شبى كه واجب است بماند- به هر دليلى- ترك كند، براى هر شب يك گوسفند بايد قربانى كند. ⁽⁵⁾

حرف «پ»

پرده كعبه‌

درباره پوشش كعبه، از آغاز پيدايش تاكنون در روايات و تاريخ، داستان‌هاى جالب و شنيدنى بسيارى وجود دارد. ⁽¹⁾نخستين پوشش

در روايات آمده است:

اوّل كسى كه خانه را جامه نمود، آدم عليه السلام بود كه آن را با پيراهن مويين پوشانيد و بعد ابراهيم و اسماعيل با ليف خرما، و بافته‌هاى همسر اسماعيل و قبيله او، و سپس تبّع با پيراهن پوستى، و پس از آن جانشين او، ابوبكر اسعد، رويّه او را پيروى كرد و با پارچه‌هايى كه با سيم‌هاى نقره بافته مى‌شد، مى‌پوشانيد، و بعد سليمان با پارچه قبطى و از آن پس تاكنون، رجال وقت، در هر زمان به گرانبهاترين جامه، اين خانه را پوشانده‌اند.

گويا بعد از سليمان كه بر كعبه جامه قبطى پوشانيد ديگر كسى مانند قصَّى، جدّ اعلاى پيغمبر صلى الله عليه و آله آن را جامه گرانبها نپوشانده است. ⁽²⁾داستان تُبَّع

در تفسير ابوالفتوح، آمده است: اوّل كسى كه كعبه را جامه گرانبها پوشاند، «تُبّع» زمامدار يمن بوده ⁽³⁾كه به قصد خرابى خانه كعبه آمده بود، و چون مبتلا(به بيمارى فلج) گرديد، و به عظمت خانه

واقف گرديد، آن را كِسوه نموده(پوشاند) و هزار شتر قربانى كرد. ⁽¹⁾برخى نوشته‌اند: وقتى كه علت بيمارى را فهميد، نذر كرد پس از شفاى خود پرده‌اى براى خانه خدا تهيه نمايد. لذا پس از بهبودى، پرده‌اى تهيه كرد و كعبه را با آن پوشانيد، و سپس جانشينان وى اين سنت حسنه را پيروى و حفظ كردند. ⁽²⁾در روايت ابى بصير آمده كه حضرت آدم اوّل كسى بود كه آن را به وسيله مو، پوشانيد، ولى تبّع نخستين كسى بود كه به زيارت كعبه آمد و آن را با پرده‌اى پوشانيد و در روايت مرسله، آمده كه حضرت اسماعيل، نخستين كسى بود كه بر آن پرده افكند. ⁽³⁾اسعد ابوكَرب

در برخى از سفرنامه‌ها آمده است كه:

اولين شخصى كه پوشش بر كعبه نهاد، «اسعد ابوكَرْب» پادشاه حمير بود كه دو قرن پيش از هجرت، كعبه را نخست با پارچه ضخيمى پوشاند، سپس با پارچه‌اى به نام «معافر» ⁽⁴⁾، و بعد از آن با پارچه لطيف و نرمى كه معروف به «ريطه» است و سپس به وسيله پارچه قرمز راه راه يمنى و پس از آن با برد يمانى مخصوصى بر كعبه پوشش نهاد. ⁽⁵⁾دانشمند محترم جناب آيت‌اللَّه افتخارى از قول صاحب جامع و مرآت، نقل مى‌كند كه:

«اوّل كسى كه به فكر پوشش كعبه افتاد، پادشاه حمير بود». ⁽⁶⁾سپس مى‌گويد:

مورخان گفته‌اند: اوّل زنى كه پرده كعبه را اهدا كرد، «نبيله» ⁽⁷⁾مادر عباس بن عبدالمطلب بود، گويا فرزندش گم شده بود، لذا نذر كرد و چون فرزندش پيدا شد به نذر خود وفا

كرد. ⁽¹⁾پوشش كعبه در اسلام

پس از ظهور اسلام و فتح مكّه، نخستين كسى كه كعبه را با قماشى يمانى پوشاند پيغمبر اسلام صلى الله عليه و آله بود. على عليه السلام نيز در دوران خلافت خود، از عراق هر سال جامه‌اى براى كعبه مى‌فرستاد. و در تاريخ آمده است از قديم اين جامه را ايرانيان تقديم مى‌كردند و اين افتخار ويژه آنان بوده است. ⁽²⁾هم‌چنين گفته شده كه براى نخستين بار حضرت اسماعيل پرده‌اى بر روى كعبه كشيد، بعدها قريش اين سنت را ادامه دادند و پرده‌دارى كعبه براى آنان منصبى ويژه به حساب مى‌آمد. رسول خدا صلى الله عليه و آله پس از فتح مكه پرده راعوض كردند. بعد از آن هميشه يكى از كارهاى خلفا و اميران توجه به همين پرده و تعويض سالانه آن بوده است. گفتنى است كه پوشاندن پرده بر كعبه از نظر سياسى، بسيار با اهميت و براى بافنده آن مايه افتخار بوده است، بى‌ترديد بايد از لحاظ تخصص در بافندگى، مصر را پيشگام دانست. ⁽³⁾زمان تعويض و نصب پرده كعبه

پرده كعبه به دليل قرار گرفتن در معرض آفتاب و باران و باد، هر سال نياز به تجديد و تعويض داشت. در برخى از سال‌ها دوبار تعويض مى‌شد. در آخرين روزهاى پيش از تعويض پرده، به وضوح مى‌توان لزوم نصب پرده جديد را دريافت. ازرقى كه از سال 200 تا 244 هجرى پرده‌هاى تعويض شده كعبه را شمرده، شمار آنها را 170 جامه دانسته است.

پرده كعبه در قرون اخير به رنگ مشكى بوده كه نوشته‌هاى آن به صورت طلايى بافته شده اما در برخى موارد از رنگ‌هاى ديگرى هم استفاده شده است.

نصب پرده به طور معمول در روز عرفه و يا در عيد قربان صورت مى‌گرفته است. گفتنى است كه كعبه، پرده‌اى نيز در داخل دارد، كه هر چند سال يك بار تعويض مى‌شود، دليلش نيز آنست كه اين پرده به دليل اين كه در آفتاب نيست و فرسايش ناشى از دست ماليدن را هم ندارد، به سادگى دچار فرسودگى نمى‌شود. ⁽⁴⁾

ويژگى‌ها و ابعاد پرده كعبه

جامه كعبه از 54 قطعه تركيب يافته است. طول هر قطعه 14 متر و پهناى آن 95 سانتى متر و مساحت كل آن 2650 متر بالغ مى‌گردد. كمربند پرده از 16 قطعه تركيب يافته و محيط آن 45 متر و پهنايش 95 سانتى‌متر است. براى تهيه جامه كعبه 670 كيلوگرم ابريشم سفيد خالص نياز است تا با 720 كيلوگرم مواد رنگ‌آميزى به انجام برسد، اما كمر بند و پرده دروازه كعبه، رشته‌هاى نقره‌اى و طلافام نياز داردكه وزن مجموع آن به 120 كيلوگرم مى‌رسد.

پرده، داراى دو بخش است؛ يكى پوشش ظاهرى كه هميشه رنگ سياه دارد و ديگر پرده داخلى كه رنگ غير سياه دارد.

پرده درِ كعبه كه برقع نام دارد، از پارچه ابريشمى سياه بافته شده و بر روى آن آيات قرآن نقش بسته و با رسم‌الخط در بالاى آن نوشته شده است: اين پرده در مكه مكرمه بافته شده و به كعبه مشرفه اهدا گرديده است.

هزينه تهيه جامه كعبه مشرفه به بيش از 17 ميليون ريال سعودى مى‌رسد. ⁽¹⁾پرده هر ساله روز عيد قربان تعويض مى‌شود.

2

أ

پيمان عَقَبِه (عقبه اولى)

پيامبر صلى الله عليه و آله در موسم حج با شش نفر از قبيله «خزرج» ملاقات نمود و براى آنان آياتى چند تلاوت كرد. سخنان رسول گرامى، تأثير عجيبى در آنان نهاد، به گونه‌اى كه در همان مجلس «ايمان» آوردند.

اين شش نفر فعاليت مستمر و پى‌گيرى براى انتشار اسلام در ميان يثرب آغاز كردند تا آن‌جا كه خانه‌اى نبود كه سخنى از پيامبر در آن نباشد. ⁽²⁾تبليغات پى‌گير اين شش نفر، اثر خوبى بخشيد و سبب شد كه گروهى به آيين توحيد گرويدند و در

مراسم حج سال دوازدهم بعثت تعداد دوازده نفر از تازه مسلمان‌هاى مدينه حركت كردند و با رسول گرامى اسلام، در «عقبه» منا ملاقات نموده و با پيامبر صلى الله عليه و آله بيعت كردند. ⁽¹⁾متن پيمان پس از پذيرفتن اسلام، عبارت بود از اين كه به وظايف زير عمل كنند.

به خدا شرك نورزند، دزدى و زنا نكنند. فرزندان خود را نكشند. به يكديگر تهمت نزنند و كار زشت انجام ندهند و در كارهاى نيك، رسول خدا صلى الله عليه و آله رانافرمانى نكنند. ⁽²⁾رسول اكرم صلى الله عليه و آله فرمود: اگر بر طبق پيمان عمل كنند جايگاه آن‌ها «بهشت» است و اگر نافرمانى كنند كار دست خداست، يا مى‌بخشد يا عذاب مى‌كند. اين پيمان را مورخين «بيعة النساء» ناميده‌اند.

زيرا پيامبر در فتح مكّه از زنان نيز به اين ترتيب بيعت گرفت. ⁽³⁾خلاصه اين دوازده تن در محل «مسجد البيعه» در حضور عباس بن عبدالمطلب با پيغمبر بيعت كردند. آن را پيمان «عقبه اولى» ناميدند.

جزئيات محتواى بيعت عقبه اولى، همان مطالبى است ⁽⁴⁾كه در سوره ممتحنه آيه 12 آمده است.

اين پيمان را عقبه اولى يا «بيعت صغرى» مى‌نامند. ⁽⁵⁾3

أ

پيمان عَقَبِه دوّم‌

كسانى كه در عقبه اوّل با پيامبر صلى الله عليه و آله بيعت كردند با دلى لبريز از ايمان به سوى مدينه برگشتند و به فعاليت پرداختند و سرانجام نامه‌اى به پيامبر نوشتند كه براى آنان، مبلّغى بفرستند تا به آنان قرآن تعليم دهد. پيامبر «مصعب بن عمير» را براى تعليم و تربيت آنان فرستاد. با تبليغات مصعب، مردم مدينه مسلمان شده و نماز جماعت برپا كردند. ⁽⁶⁾آنان، دقيقه شمارى مى‌كردند كه بار ديگر موسم «حج» فرا رسد، و ضمن برگزارى مراسم حج،

پيامبر صلى الله عليه و آله را از نزديك زيارت كنند و او را به شهر خود دعوت نموده و آمادگى خود را جهت دفاع از آن حضرت اعلان كنند.

بدين ترتيب در موسم حج سال بعد بر آن شدند تا همراه كاروان حج به مكه درآيند و با رسول خدا صلى الله عليه و آله بيعت كنند. يكى از انگيزه‌هاى آنان، آن بود تا رسول خدا صلى الله عليه و آله را از سختى‌هايى كه در مكه گرفتار آن است رهايى دهند، اين كاروان شامل جمعيت پانصد نفرى بود، كه تعداد هفتاد نفر آنان مسلمان بوده‌اند. بلاذرى رقم بيعت‌كنندگان عقبه را هفتاد مرد و دو زن ياد كرده، اما در روايت ابن اسحاق از 73 مرد و دو زن ياد شده است. هشام كلبى علّت اختلاف را اين دانسته كه كسانى از آنان زمانى رسيدند كه بيعت تمام شده بود، اما اهل آنان بعدها مدعى شدند كه اينان از اهل عقبه بوده‌اند.

به هر روى برخى از آنان در مكه با رسول خدا صلى الله عليه و آله ديدار كردند، قرار شد در ايامى كه حجاج در مناهستند در عقبه با وى ملاقات و ديدار كنند و شب موعود، مسلمانان يثرب كه در آغاز در كنار ديگر حجاج يثربى بودند پس از گذشت پاسى از شب و در حالى كه خود را كاملًا از ديد همشهرى‌هاى خود پنهان مى‌كردند، تك تك به سوى عقبه در شعبى كه در آن ناحيه قرار داشت حركت كردند. واقدى آورده است كه آنها وعده كردند تا دومين روز ايام تشريق شب هنگام در منى، در حالى كه ثلث اول شب سپرى شده، در شعب دست راست كسى كه از منى به سوى پايين عقبه در حركت است، اجتماع كنند. واقدى مى‌افزايد: همانجا كه اكنون مسجد(البيعه) است، رسول خدا به آنها گفت: نبايد كسى را بيدار كنند و يا منتظر فرد غايبى بمانند پس از آن بود كه انصار تك تك و دو به دو به سوى خيمه‌هاى خود حركت كردند. دليل انتخاب چنين شبى در ايام منى اين بوده است كه آنان روز بعد مى‌توانستند مكه را به سوى يثرب ترك كنند.

در روايت كعب بن مالك آمده است كه پس از سخنان عباس(عموى پيامبر كه همراه آن حضرت بوده است) رسول خدا صلى الله عليه و آله برخاسته، آياتى را تلاوت كرد و مردم را به سوى خدا خواند و آنان را به پذيرش اسلام ترغيب نمود، آنگاه حضرت درباره بيعت فرمودند: بر اين امر بر شما بيعت مى‌كنم كه:

همانگونه كه از فرزندانتان حفاظت و دفاع مى‌كنيد، از من نيز دفاع كنيد ⁽¹⁾، براء بن معرور گفت: ما فرزند جنگ و سلاح هستيم و همانگونه كه از فرزندان خود دفاع مى‌كنيم، از شما دفاع خواهيم كرد. ابن تيهان نكته ديگرى را پيش از بيعت مطرح كرد. او گفت: ما در يثرب پيوندهايى با «يهوديان» داريم كه از اين پس بايد قطع كنيم، اگر ما چنين كرديم آيا شما بعد از پيروزى، نزد قوم خود آمده و ما را رها

خواهيد كرد؟ آن حضرت تبسمى كردند و فرمودند: ذمّه من ذمّه شما و حرمت من حرمت شماست، شما از من هستيد و من از شما، با دشمن شما خواهم جنگيد و با دوست شما دوستى خواهم كرد.

رسول خدا صلى الله عليه و آله به خاطر عمل كردن به اين عهد، پس از فتح مكه در مكه نماندند و به مدينه بازگشتند.

نويسنده محترم كتاب سرزمين وحى از قول ازرقى آورده است كه جابربن عبداللَّه انصارى روايت كرده است كه پيغمبر صلى الله عليه و آله ده سال در مكه ماند و مردم را به اسلام دعوت مى‌كرد تا اينكه مجموعاً به هفتاد نفر مرد مسلمان رسيديم. روزى به خود انديشيديم، تا كى به خود اجازه دهيم، پيغمبر، يكه و تنها و خائف و ترسان در كوه هاى مكه بگردد و كسى او را يارى ننمايد از اين رو هنگام حج نزد او آمديم و جريان را به عرض رسانديم، حضرت وعده داد در شعب عقبه(در جاى مسجد البيعة) گرد هم آييم، پس از آنكه همه جمع شدند، گفتيم اى رسول خدا براساس چه مسائلى باتو بيعت كنيم؟ حضرت فرمود بايد براساس مسائل زير با من بيعت نماييد:

1- «تُبايِعونى عَلى السَّمعِ وَالطَّاعَةِ فِى النَّشاطِ وَ الْكَسَلِ»

بايد همواره در شادى و غير شادى از من اطاعت نماييد.

2- «وَ عَلىَ التَفَقُّدِ فى العُسرِ و اليُسرِ»

پيوسته در فراخ دستى و تنگدستى از ديگران تفقد و دلجويى كنيد.

3-/ «وَ عَلَى الأَمْرِ بِالْمَعروفِ وَ النَّهْىِ عَنِ المُنكَرِ»

هميشه ديگران را به كارهاى شايسته واداريد و از كارهاى ناشايست منع نماييد.

4- «وَعَلى انْ تَقُوموا فِى اللَّه لا تَأْخُذُكُم فِى اللَّهِ لَوْمَةَ لائِمٍ»

در اين راه كه راه خداست هرگز نبايد از نكوهش گران نگران شويد.

5- «وَعَلى انْ تَنصُرُونى اذا قَدمتُ عَلَيكم يَثرِبَ»

بايد آنگاه كه در يثرب بر شما وارد مى‌شوم، مرا يارى كنيد.

6- «فَتَمنَعونى مِمَّا تَمنَعونَ مِنهُ انْفُسَكُمْ وَ ازْواجَكُمْ»

آنچنان كه از خود و فرزندان و همسرانتان حمايت مى‌كنيد، از من نيز حمايت و پشتيبانى كنيد، «وَ لَكُمْ الجَنَّةُ» اجر شما در مقابل اين بيعت بهشت است. ⁽¹⁾

حرف «ت»

ترك حج‌

در لسان روايات براى كسانى كه واجد شرايط حج بوده، واز انجام اين عمل عبادى سرپيچى نمايند، تبعات وآثارى رامتذكر شده كه به برخى از آنها اشاره مى‌شود:

1-/ تأكيد بر كافر بودن تارك حج

در روايتى است كه: رسول خدا صلى الله عليه و آله به حضرت على عليه السلام فرمودند:

«يا عَلىُّ كَفَرَ بِاللَّهِ الْعَلىِّ العَظيمِ مِنْ هذِهِ الامَّةِ عَشَرَةً ... وَ مَنْ وَجَدَ سِعَةً فَماتَ وَ لَم‌يَحجّ»

اى على، از اين امت ده گروه به خداوند كافر شده‌اند ...(يكى هم) كسانى كه توانگرند، وبى آنكه به حج بروند از دنيا مى‌روند ⁽¹⁾.

در بيان ديگر پيامبر صلى الله عليه و آله به على عليه السلام فرمودند:

«يَا عَلِيُّ تَارِكُ الْحَجِّ وَ هُوَ مُسْتَطِيعٌ كَافِرٌ» يَقُولُ اللَّهُ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى «وَ لِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا ...» يَا عَلِيُّ مَنْ سَوَّفَ الْحَجَّ حَتَّى يَمُوتَ بَعَثَهُ اللَّهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ يَهُودِيّاً أَوْ نَصْرَانِيّاً.» ⁽²⁾

يا على! ترك كننده حج در حال استطاعت كافر است، خداوند مى‌فرمايد «براى خدا بر مردم است كه آهنگ خانه او كنند؛ آنان كه توانايى رفتن به سوى كعبه را دارند، وهركس كفر ورزد(وحج را ترك كند، به خود زيان رساند) خداوند ا ز همه جهانيان بى نياز است. يا على! هر كس حج را آن قدر تأخير بيندازد تامرگش فرارسد، خداوند در روز قيامت، او را يهودى يا

نصرانى بر مى‌انگيزد.

2- تارك حج، ترك كننده دستور اسلام

امام صادق عليه السلام فرمودند:

«إِذَا قَدَرَ الرَّجُلُ عَلَى مَا يَحُجُّ بِهِ ثُمَّ دَفَعَ ذَلِكَ عَنْهُ وَ لَيْسَ لَهُ شُغُلٌ يَعْذِرُهُ بِهِ فَقَدْ تَرَكَ شَرِيعَةً مِنْ شَرَائِعِ الْإِسْلَامِ» ⁽¹⁾.

هر كس توان حج رفتن داشته باشد، ولى نرود، بى آنكه كارى داشته باشد، كه عذر به حساب آيد، يقيناً دستورى از دستورات اسلام را ترك كرده است.

3- درخواست به زندگى هنگام مرگ

از امام صادق عليه السلام درباره آيه «لَوْ لا أَخَّرْتَنى إلى اجَلٍ قَريبٍ فَأَصَّدَّقَ وَ أَكُنْ مِنَ الصَّالِحِينَ» ⁽²⁾

پرسيدند، حضرت فرمود:

«أَصَّدَّقَ مِنَ الصَّدَقَةِ وَ أَكُنْ مِنَ الصَّالِحِينَ أَيْ أَحُجَّ؛ صدقه دهم و «از صالحان باشم»، يعنى حج به جا آورم.» ⁽³⁾4- نابينا درقيامت برا نگيخته مى‌شود

ابوبصير از امام صادق عليه السلام درباره اين آيه شريفه «وَ مَنْ كانَ فِي هذِهِ أَعْمى فَهُوَ فِي الْآخِرَةِ أَعْمى وَ أَضَلُّ سَبِيلًا» ⁽⁴⁾

هر كس در اين دنيا كور باشد، در آخرت هم كوردل و گمراه‌تر خواهد بود، پرسيدم:

حضرت فرمود: «ذَلِكَ الَّذِي يُسَوِّفُ نَفْسَهُ الْحَجَّ يَعْنِي حَجَّةَ الْإِسْلَامِ حَتَّى يَأْتِيَهُ الْمَوْتُ» ⁽⁵⁾

مقصود كسى است كه حج واجب خودرا با امروز وفردا كردن به تأخير اندازد تا اينكه مرگش فرارسد.

5-/ ترك حج، سبب نابودى انسان‌ها

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله فرمود:

«إِذَا تَرَكَتْ أُمَّتِي هَذَا الْبَيْتَ أَنْ تَؤُمَّهُ لَمْ تُنَاظَرْ» ⁽⁶⁾

؛ هر گاه امتم قصد زيارت خانه خدا را ترك كنند، مهلت داده نخواهد شد.

حضرت على عليه السلام مى‌فرمايد:

«اللَّهَ اللَّهَ فِي بَيْتِ رَبِّكُمْ لَا تُخَلُّوهُ مَا بَقِيتُمْ فَإِنَّهُ إِنْ تُرِكَ لَمْ تُنَاظَرُوا» ⁽¹⁾

«خدا را خدا را! درباره خانه خداى‌تان(خدا را در نظر بگيريد!) تا هستيد آن را خالى نگذاريد اگر زيارت خانه خداترك شود، مهلت داده نخواهيد شد.»

امام باقر عليه السلام مى‌فرمايد:

«لا تَترُكُوا حَجَّ بَيتِ رَبِّكُمْ فَتَهلُكُوا» ⁽²⁾

«حج خانه خدا را ترك نكنيد كه هلاك خواهيد شد».

كيفر تارك حج

خداوند در نود و هشتمين آيه سوره آل عمران افرادى را كه با داشتن استطاعت از انجام حج خوددارى نمايند، كافر خوانده است.

«وَ لِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا وَ مَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعالَمِينَ» ⁽³⁾

براى مردم زيارت خانه خدا واجب است در صورتى كه استطاعت داشته و برآن راه پيدا كنند و هر كس با انكار حج كافر شود، به خود ضرر رسانده و خدا از خلق بى نياز است.

پيامبر اكرم در تفسير آيه كريمه فوق به اميرالمومنين على عليه السلام مى‌فرمايد:

«يا على! تَارِكُ الْحَجِّ وَ هُوَ مُسْتَطِيعٌ كَافِرٌ يَقُولُ اللَّهُ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى «وَ لِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا وَ مَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعالَمِينَ» ⁽⁴⁾

اى على! كسى كه حج را ترك كند با اين كه توانايى دارد، كافر محسوب مى‌شود، زيرا خداوند مى‌فرمايد: بر مردمى كه استطاعت دارند به سوى خانه خدا بروند لازم است حج بجا آورند و كسى كه كفر بورزد(و آن را ترك كند) به خود زيان رسانيده است، و خداوند از آنان بى نياز است.

اى على! كسى كه حج را به تأخير بيندازد تا اينكه از دنيا برود، خداوند او را در قيامت يهودى يا نصرانى محشور مى‌كند.

خداوند در پايان اين آيه براى تأكيد بر اهميت مسأله حج مى‌فرمايد: كسانى كه كفران كنند و اين دستور الهى را ناديده بگيرند و به مخالفت برخيزند در حقيقت به خود زيان مى‌رسانند، زيرا خداوند از

همه جهانيان بى نياز است.

واژه كُفر در اصل به معنى پوشانيدن است و از نظر اصطلاح دينى معنى وسيعى دارد و هرگونه مخالفتى را با حق چه در مرحله اصولى، و چه در مرحله دستورات فرعى باشد، شامل مى‌شود و اگر مشاهده مى‌كنيم كه كفر، غالباً در مخالفت با اصول مطرح مى‌شود دليل بر اين نيست كه منحصر به همان معنى بوده باشد. به همين دليل در آيه بالا در مورد «ترك حج» به كار رفته است، و لذا در روايتى از امام صادق عليه السلام نقل شده كه كفر را در آيه به معنى ترك حج تفسير فرموده است. ⁽¹⁾ابابصير از امام صادق عليه السلام نقل مى‌كند كه فرمود:

«مَنْ مَاتَ وَ هُوَ صَحِيحٌ مُوسِرٌ لَمْ يَحُجَّ فَهُوَ مِمَّنْ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ «وَ نَحْشُرُهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ أَعْمى»

چنانچه كسى با داشتن شرائط به حج نرود تا بميرد از جمله كسانى است كه خداوند در مورد آنان فرموده است كه كور وارد محشر خواهند شد.

ابابصير مى‌گويد: پرسيدم پناه بر خدا، نابينا(وارد محشر مى‌شود)؟ فرمود:

إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ أَعْمَاهُ عَنْ طَرِيقِ الْحَقِّ ⁽²⁾

بله، خداوند او را از طريق حق، منحرف نموده است(به وسيله كارهاى خودش).

همچنين در وصاياى حضرت على عليه السلام آمده است:

«... وَ اللَّهَ اللَّهَ فِي بَيْتِ رَبِّكُمْ لَا تُخَلُّوهُ مَا بَقِيتُمْ فَإِنَّهُ إِنْ تُرِكَ لَمْ تُنَاظَرُوا» ⁽³⁾

شما را به خدا، شما را به خدا! در مورد زيارت خانه پروردگارتان، مبادا از آن غفلت نموده، و رهايش سازيد كه خداوند قهار در اين صورت مهلت نداده و شما را به بلاى خود گرفتار مى‌سازد.

و در جاى ديگر مى‌فرمايد:

«لَا تَتْرُكُوا حَجَّ بَيْتِ رَبِّكُمْ فَتَهْلِكُوا ...» ⁽⁴⁾

هرگز از حج خانه خدا غفلت نكنيد كه به سزاى آن گرفتار آمده و هلاك مى‌گرديد.

امام صادق عليه السلام هم در روايتى مى‌فرمايد:

«أَمَا إِنَّ النَّاسَ لَوْ تَرَكُوا حَجَّ هَذَا الْبَيْتِ لَنَزَلَ بِهِمُ الْعَذَابُ وَ مَا نُوظِرُوا. ⁽¹⁾

آگاه باشيد! هرگاه مردم زيارت خانه خدا را فراموش كنند، عذاب الهى به آنان فرا مى‌رسد و در اين زمينه به آنان مهلتى داده نمى شود.

2

أ

تشرف به محضر امام عصر (عج) در ايام حج‌

در اين قسمت به چند نمونه از انسان‌هاى پاك و منزهى كه توفيق و لياقت ديدار امام زمان(عج) را در مراسم با شكوه حج داشته‌اند اشاره مى‌گردد، به اميد آن كه ما را نيز لايق اين ديدار نمايد.

تشرف در طواف

عده‌اى از شاگردان حضرت آيت‌اللَّه اراكى «ره» از معظم‌له خواستند مطالبى را درباره داستان تشرف دخترشان به محضر امام عصر اروحنا فداه بيان كنند. ايشان فرمودند:

دخترم به احكام شرعى و دستورات دينى كاملًا آشنا و نسبت به اعمال شرعى پايبندند. من از دوران كودكى او تاكنون مواظب حالش بودم، تا اين كه چندى پيش مى‌خواست عازم مكه شود، ولى شوهرش نمى‌توانست همراه او برود، و پسرش هم راضى نشد همراهى‌اش كند. سرانجام بر اين شد كه در معيت آيت‌اللَّه آقاى حاج آقا موسى زنجانى و خانواده ايشان مشرف شود. موقع خداحافظى، از تنهايى اظهار نگرانى مى‌كرد و مى‌گفت: با اين وضع چگونه اعمال حج را به جا آورم؟ به او گفتم كه ذكر «يا حفيظُ يا عليم» را زياد بگويد. ايشان خداحافظى كرد و به حج رفت.

روزى كه از سفر حج بازگشت، خاطره‌اى براى من نقل كرد و گفت: هنگام طواف خانه خدا معطل ماندم، ديدم با ازدحام جمعيت نمى‌توانم طواف كنم، لذا در كنارى به انتظار ايستادم، ناگهان صدايى شنيدم كه مى‌گفت: ايشان امام زمان است، متصل به امام زمان شده، پشت سر او طواف كن!

ديدم آقايى در ميان جمعيت و پيشاپيش آنان در حركت است و مردمى دور او حلقه زده‌اند، به طورى كه هيچ كس نمى‌توانست وارد آن حلقه شود، من وارد شدم و دستم را به عبايش گرفتم و مكرر مى‌گفتم: قربان شما بروم و هفت بار دور خانه طواف كردم. آيت‌اللَّه اراكى رحمه الله در پايان فرمودند: من به صدق و راستى اين دختر قطع و يقين دارم و او اين داستان را براى كسى حتى آقاى حاج آقا موسى زنجانى هم نگفته بود. ⁽¹⁾تشرف در عرفات

حجةالاسلام والمسلمين آقاى انصاريان نقل كرده‌اند:

فردى بود به نام «محمد على اربابى تهرانى» كه با آقاى «شيخ رجبعلى خياط» بسيار نزديك بود، درباره سفرش به مكه مى‌گفت: شب نهم به عرفات رسيدم، در آن زمان عرفات بسيار تاريك بود و از چراغ دستى استفاده مى‌شد. ساعت 10 شب بود كه پيوسته متذكر حضرت امام عصر «عج» بودم، البته نه براى زيارتشان؛ چرا كه خود را لايق زيارت ايشان نمى‌دانستم. بيرون چادر متذكر بودم در حالى كه هيچ كس حضور نداشت، ولى صدايى به زبان فارسى شنيدم كه گفت: آقاى حاج محمد على! برگشتم با يك چهره نورانى، روحانى و آسمانى مواجه شدم، گفت: بيا كنار دست من. گفتم:

چَشم و در حقيقت به سوى ايشان كشيده شدم، كنارش نشستم. فرمود: امشب شب عرفه است، زيارت حضرت سيدالشهداء وارد است، دلت مى‌خواهد من يك زيارت بخوانم؟ حاج محمّد على گفت: من از كودكى زيارت‌هاى معروف را شنيده بودم و با آنها آشنايى داشتم و مضامين و كلمات آنها را مى‌دانستم، به ايشان گفتم كه خيلى دوست دارم. حدود يك ساعت زيارتى را خواند كه تا آن زمان نشنيده بودم. كلمه به كلمه كه مى‌خواند، من حفظ مى‌كردم و تا آخر به حافظه‌ام سپرده شد. گريه كردن آن شخص هم غير قابل توصيف بود. پس از زيارت خداحافظى كرد و رفت. هر قدر از من دور مى‌شد، زيارت هم از خاطرم مى‌رفت تا اين‌كه به كلى آن را فراموش كردم. از مكه به كاظمين رفتم و كنار راه آهن ايستاده بودم، ناگاه همان شخص را ديدم. نزديك آمد، سلام كرد و گفت: به تهران كه رفتى، سلام مرا تنها به آقا شيخ محمد حسن طالقانى برسان ⁽²⁾.

مى‌گفت: وقتى به تهران آمدم و نزد آقا شيخ محمد حسن رفتم و قضيه را نقل كردم، ايشان بسيار گريست و مرا متوجه كرد كه آن شخص امام عصر(عج) بوده است، در حالى كه من نه در عرفات و نه در كاظمين آن بزرگوار را نشناخته بودم. ⁽¹⁾تشرف در راه مسجدالحرام

مرحوم حجةالاسلام والمسلمين آقاى هادى مروى نقل كردند:

«آيت‌اللَّه شيخ راضى نجفى تبريزى» ابوالزوجه شهيد حاج شيخ عباس شيرازى، با شنيدن شهادت ايشان بسيار ناراحت شد و مى‌گفت: نمى‌توانم شهادت حاج شيخ عباس شيرازى را باور كنم.

خيلى ناآرام بود و گريه مى‌كرد، زمينه‌اى فراهم گرديد كه ايشان به حج مشرف شد و پس از بازگشت، داستانى را نقل كرد. گفت: خداوند عنايت كرد و در كاروانى كه نزديك حرم مستقر بود، قرار گرفتم(چون پايش ناراحت بود و با عصا راه مى‌رفت) در ساعات ميان 9 تا 10 كه وقت خلوتى است به مسجدالحرام رفتم، روزهاى هفتم و هشتم ذيحجه بود و همه زائران به مكه آمده بودند و خيابان‌ها شلوغ بود. يك بار كه به طرف حرم مى‌رفتم، ديدم هيچ كسى در خيابان نيست، ماشين ديده مى‌شود، ولى كسى در داخل آن‌ها نيست، تعجب كردم كه خيابان‌هاى شلوغ همه روزه، چرا امروز خلوت است. در همين فكر بودم كه ناگاه ديدم فردى از روبرو مى‌آيد، نعلين مردانه‌اى در پا و نقابى بر چهره داشت. به محض اين‌كه خواستم سئوالى بكنم، مثل كسى كه برق او را گرفته باشد، خشكم زد. در مقابلم ايستاد و هيچ حركتى نتوانستم بكنم. نقاب را تا بالاى ابرو بالا زد، وقتى چشمم به آن صورت زيبا افتاد، مكرر گفتم: ماشاءاللَّه، لاحول ولاقوه الا باللَّه. اين جمله را چند بار تكرار كردم و مبهوت جمال ايشان شدم. سپس نقاب را انداخت و من دوباره غوغاى جمعيت را ديدم.

در جلسه بعد، يكى از منسوبين از ايشان پرسيد چه درخواستى از خدا كرده بودى كه اين ماجرا برايت رخ داد؟ گفت: وقتى چشمم به كعبه افتاد، بى‌اختيار اين جمله بر زبانم جارى شد كه «اللَّهُمَ ارِني الطَّلْعَةَ الرَّشيدَة، وَ الْغُرَّةَ الْحَميدَة ...» و آن‌گاه افزود: خيلى غصه خوردم كه اى كاش غير از «رؤيت»، «تكلم» را هم خواسته بودم. چون در مرتبه اوّل كه چشم انسان به كعبه مى‌افتد، هر آرزويى كه داشته باشد اجابت مى‌شود. ⁽²⁾

3

أ

تلاوت قرآن‌

قرآن به عنوان بزرگ‌ترين كتاب آسمانى از سوى آفريدگار جهان بر كامل‌ترين انسان‌ها در طول تاريخ انسانيت، يعنى حضرت محمّد بن عبداللَّه صلى الله عليه و آله نازل گرديده، لذا بر همه مسلمانان در همه اعصار لازم است نسبت به فراگيرى قرآن اوّلًا و فهم معانى و مفاهيم قرآن ثانياً و مهم‌تر از همه، عمل به قرآن توجه نمايند. از فضيلت‌هايى كه هر مسلمان در طول زندگى‌اش مى‌تواند براى خود كسب و آن را به عنوان ذخيره‌اى معنوى حفظ كند و با خود به عالم باقى ببرد، تلاوت و انس با قرآن است. تلاوت و قرائت قرآن گاهى به مناسبت زمان، مانند ماه مبارك رمضان و نيز به مناسبت مكان مانند مكّه مكرمه و مسجدالحرام يا مدينه منوّره و مسجد نبوى، كه مهبط وحى بوده‌اند، فضيلت بيشترى پيدا مى‌كند. قرآن يكى از موهبت‌هاى بزرگ الهى و نعمت‌هاى ارزشمند خداوند بر مسلمانان است، نگاه به خطوط قرآن هم عبادت محسوب مى‌شود، قرآن عِدل عترت است، پس نگاه به امام عليه السلام و قرآن و كعبه همه داراى فضيلت و ثواب است و شايسته است كه زائرين عزيز حرمين شريفين در كسب اين فضيلت سعى بليغ داشته باشند و از اين فيض سرشار الهى محروم نشوند و از اين اقيانوس بيكران معرفت الهى فيض و فضيلت برگيرند.

شرافت دو شهر مكه و مدينه به خاطر وجود نورانى رسول خداست «لا أُقْسِمُ بِهذَا الْبَلَدِ* وَ أَنْتَ حِلٌّ بِهذَا الْبَلَدِ» ⁽¹⁾

، مى‌فرمايد: اين شهر به خاطر وجود پرفيض و بركت تو چنان عظمتى به خود گرفته، آرى ارزش سرزمين‌ها به ارزش انسان‌هاى مقيم در آن است. در زيارت نامه آن حضرت مى‌خوانيم «وَ عَظَّمْتَ بِهِ الْبِلاد» ⁽²⁾

خداوند بلاد را به خاطر وجود رسول خدا عليه السلام تشرف بخشيد.

گاهى فضيلت تلاوت قرآن به خاطر زمانى است مانند آن كه امام سجاد عليه السلام درباره ماه مبارك رمضان مى‌فرمايد: «وَ وَفِّقْني فيهِ لِقَراءَةِ آياتِكَ» ⁽³⁾

و گاهى به خاطر مكان است كه فرمودند كسى كه در

مكه معظمه، از جمعه‌اى تا جمعه ديگر قرآن را ختم كند گويى تا آخر عمر تلاوت قرآن كرده است.

پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله فرمود:

«انَّ لِرَبِّكُمْ فِى ايَّامِ دَهْرِكُمْ نَفَحات الا فَتَعَرَّضُوا لَها». ⁽¹⁾

در ايام عمر خود، لحظه‌ها و نفخه‌هاى بهشتى و رحمانى براى شما رخ مى‌دهد، مواظب باشيد كه آن‌ها را غنيمت شماريد و از آن‌ها بهره‌گيريد.

اما نكاتى چند در مورد قرآن:

پيامبر اكرم فرمودند:

«فَضْلُ الْقُرآنِ عَلى سائِرِ الْكَلامِ كَفَضْلِ اللَّهِ عَلى خَلْقِهِ» ⁽²⁾

، فضيلت قرآن بر ديگر كلام‌ها مثل فضيلت خدا بر مخلوقات اوست.

تلاوت قرآن: پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله فرمودند:

«أَنَّ لِتالي آيَةٍ مِنْ كِتابِ اللَّهِ خَيْرٌ مِنْ تَحْتِ الْعَرْشِ الى تَخُوم الْعَرشِ الى تَخُوم السُّفْلى»؛ براى تلاوت كننده آيه‌اى از قرآن ارزش و ثوابى بهتر از آنچه زير عرش تا زمين است وجود ندارد.

استماع قرآن: امام صادق عليه السلام فرمودند:

«مَنِ اسْتَمَعَ حَرْفاً مِنْ كِتَابِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ مِنْ غَيْرِ قِرَاءَةٍ كَتَبَ اللَّهُ لَهُ حَسَنَةً وَ مَحَا عَنْهُ سَيِّئَةً وَ رَفَعَ لَهُ دَرَجَةً» ⁽³⁾

؛ كسى كه حرفى از كتاب خدا را بدون قرائت بشنود خداوند براى او يك حسنه نوشته و يك گناه او را محو و يك درجه او را رفيع گرداند.

تعليم قرآن: امام صادق عليه السلام فرمودند:

«يَنْبَغِي لِلْمُؤْمِنِ أَنْ لَا يَمُوتَ حَتَّى يَتَعَلَّمَ الْقُرْآنَ أَوْ أَنْ يَكُونَ فِي تَعَلُّمِهِ» ⁽⁴⁾

براى مؤمن شايسته است كه نميرد تا اين‌كه قرآن را بياموزد يا در حال فراگيرى آن باشد.

موضوع قرآن: خداوند در قرآن مى‌فرمايد:

«ذلِكَ الْكِتابُ لا رَيْبَ فِيهِ هُدىً لِلْمُتَّقِينَ» ⁽⁵⁾

؛ اين كتاب با عظمتى است كه شك در آن راه

ندارد و مايه هدايت پرهيزكاران است.

مقدار قرائت قرآن:

خداوند در قرآن مجيد مى‌فرمايد:

«فَاقْرَؤُا ما تَيَسَّرَ مِنَ الْقُرْآنِ» ⁽¹⁾

؛ به اندازه‌اى كه براى شما آسان و بى‌مشقت باشد، قرآن بخوانيد.

چگونگى قرائت قرآن:

خداوند در قرآن مجيد مى‌فرمايد:

؛ قرآن را با تأنى و وضوح تلاوت كن.

؛ زمانى كه قرآن قرائت مى‌شود گوش فرا دهيد و ساكت باشيد، تا مورد رحمت خداوندى قرار گيريد.

آثار قرائت قرآن:

خداوند در قرآن مجيد مى‌فرمايد:

«وَ إِذا تُلِيَتْ عَلَيْهِمْ آياتُهُ زادَتْهُمْ إِيماناً وَ عَلى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ» ⁽⁴⁾

؛ زمانى كه آيات خداوند بر آنها تلاوت مى‌شود، ايمان مؤمنين، زياد و بر پروردگارشان توكل مى‌كنند.

امام صادق عليه السلام از پدر بزرگوارشان نقل مى‌كنند كه:

«اغْتَنِمُوا الدُّعَاءَ عِنْدَ خَمْسِ مَوَاطِنَ عِنْدَ قِرَاءَةِ الْقُرْآنِ وَ عِنْدَ الْأَذَانِ وَ عِنْدَ نُزُولِ الْغَيْثِ وَ عِنْدَ الْتِقَاءِ الصَّفَّيْنِ لِلشَّهَادَةِ وَ عِنْدَ دَعْوَةِ الْمَظْلُومِ فَإِنَّهُ لَيْسَ لَهُ حِجَابٌ دُونَ الْعَرْشِ». ⁽⁵⁾

دعا را در پنج وقت غنيمت شمريد(كه نزديك اجابت باشد.)

تَلبيه‌

«تلبيه» ⁽¹⁾يعنى «لبيك گفتن» و بنابر اصح آن است كه هنگام محرم شدن بگويد: «لَبَّيكَ، اللَّهُمَّ لَبَّيْكَ، لَبَّيكَ لا شَريكَ لَكَ لَبَّيكَ» و به اين مقدار اگر اكتفا كند، محرم شده و احرامش صحيح است، و احتياط مستحب ⁽²⁾آن است كه پس از آن كه چهار «لبيك» را گفت، بگويد:

«انَّ الْحَمْدَ وَ النِّعْمَةَ لَكَ وَ الْمُلْكَ لا شَريكَ لَكَ لَبَّيْكَ». ⁽³⁾

صحيح گفتن «قدر واجب از لبيك» واجب است، همان‌طور كه صحيح گفتن «تكبيرة الاحرام» در نماز واجب است. ⁽⁴⁾وجه تسميه تلبيه

امام باقر عليه السلام در پاسخ اين پرسش كه چرا تلبيه را «تلبيه» نام نهاده‌اند، فرمود: اجابتى بود كه موسى عليه السلام، پروردگارش را بدان پاسخ داد. ⁽⁵⁾امام صادق عليه السلام در پايان پاسخ به پرسشى درباره «اشعار بُدْن» ⁽⁶⁾كه در برخى از اقسام حجّ به منزله «تلبيه» است، فرمود: «... فاشعِرها مِنَ الجانِبِ الَايَمنِ مِن سنامِها ثُمَّ قُل: «بِسمِ اللَّهِ، اللَّهُمَّ مِنكَ وَ لَكَ،

اللَّهُمَّ تَقَبَّلْ مِنّى ...» ⁽¹⁾

اين حديث ناظر به اين حقيقت است كه مقصود از حجّ، ديدار خداست و طرد هر آن‌چه غير خدا است. ⁽²⁾حكمت تلبيه

تلبيه در حج، طرد كننده هر جاهليتى است كه بوده و هست. و درهم شكننده هر بت جاهلى است كه تراشيده شده و يا هر نشانه شرك آلوده جاهلى كه تراشيده مى‌شود و خلاصه كوبنده هرگونه باطل قديم و جديد است.

لبيك حج در روزگار جاهليت، نداى شرك و بانگ «وثنيّت» بود. زيرا عمل و رفتار و «تلبيه» آن‌ها، چنان‌كه امام صادق عليه السلام فرموده است، چيزى جز «شرك» نبوده است!. ⁽³⁾زيرا مشركان با اين تلبيه، وجود شريك را براى خدا اثبات مى‌كردند، هر چند كه اين شريك نيز مِلك خود او بود، بر خلاف لبيك در اسلام كه نمودار توحيد است. ⁽⁴⁾راز عرفانى تلبيه

احرام و لبيك گفتن به معناى پاسخ دادن به نداى وحى و اجابت دعوت الهى است. لذا حج‌گزاران راستين، در هنگام تلبيه بر خود مى‌لرزيدند و مى‌گفتند: مى‌ترسيم به ما گفته شود: به درستى به نداى حجّ، پاسخ ندادى «لا لَبَّيْكَ وَ لا سَعْدَيْكَ» ⁽⁵⁾

سرّ تلبيه، زبان به حق و طاعت گشودن و از گفتار باطل ومعصيت رستن است، نه در محدوده زمانى حج و عمره بلكه براى هميشه، زيرا زبان، جِرمش اندك ولى جُرمش زياد است. ⁽⁶⁾زبان «قليلُ الجِرم و كَثيرُ الجُرم» است، جِرم آن كوچك و جُرمش زياد است، گناهان فراوانى به وسيله زبان انجام مى‌گيرد، از انكار لسانى تا مسأله غيبت، تهمت، دروغ، افترا، مسخره كردن و ...

لبيك گفتن در حال احرام نيز به اين معناست كه خدايا! من هر چه كه حق است به آن گويا هستم و از هر چه كه باطل است زبانم را مى‌بندم، لبيك گفتن تطهير زبان است از هر چه كه معصيت است.

راز لبيك گفتن اين است كه خدايا از اين لحظه متعهد مى‌شوم هر چه را كه طاعت تو است بر زبان جارى كنم و از هر چه كه معصيت است زبانم را ببندم. شهادت دروغ، معصيت است، انسان محرم و حج گزار هرگز شهادت دروغ نمى‌دهد، غيبت نمى‌كند، دروغ نمى‌گويد، تهمت نمى‌زند، كسى را با زبان مسخره نمى‌كند و در هنگام داد و ستد خلاف نمى‌گويد، زبان زائر بيت اللَّه، زبان طاهر است. ⁽¹⁾سِرّ لبيك گفتن، زبان به اطاعت گشودن و براى هميشه از معصيت بستن است، آن هم نه تنها در محدوده محور حج و عمره كه براى هميشه. ⁽²⁾امام صادق عليه السلام مى‌فرمايد:

«اذا اكتَسَبَ الرَّجُلُ مالًا مِن غَيرِ حِلَّةٍ ثُمَّ حَجَّ فَلَبّى نودِيَ لا لَبَّيْكَ وَ لا سَعْدَيكَ وَ ان كانَ مِن حِلّة فَلَبّى نُودى لَبَّيكَ وَ سَعدَيكَ.» ⁽³⁾

هرگاه كسى مال غير حلال به دست آورد، سپس عازم حج گردد، هنگام لبيك گفتن جواب مى‌آيد نه «لبيك» و نه «سعديك»، اما اگر با پول حلال به حج برود هنگام تلبيه جواب مثبت مى‌آيد و مى‌گويد «لبيك و سعديك».

تلبيه باصداى بلند و تكرار آن

روايات متعددى استحباب تلبيه را مورد تأكيد قرارداده است، بنابراين چنانچه زائر خانه خدا كه با حالت معنوى احرام در مسير مكه گام برمى‌دارد، تا آنجا كه مى‌تواند با گفتن ذكر تلبيه از اجر معنوى مشخص شده بهره‌مند گردد.

در «مستدرك» از فقه‌الرّضا نقل شده است كه امام رضا عليه السلام فرمود:

«وَ اكْثِر مِنَ التَّلْبِيَةِ(الى ان قال) رافِعَاً صَوتَكَ وَ قَدْ رُوِىَ عَنْ رَسولِ اللَّه صلى الله عليه و آله انَّهُ قالَ: اتانى جَبرَئيلُ فَقالَ مُرْ اصحابَكَ انْ يَرفَعوا اصواتَهم بِالتَّلبِيَةِ فَانَّهُ شِعارُ الحَجِّ» ⁽⁴⁾

زياد تلبيه بگو و صدايت را در هنگام تلبيه بلند كن، به تحقيق كه از رسول خدا صلى الله عليه و آله روايت

شده كه فرمود: جبرئيل آمد و گفت: اصحابت را وادار كن كه در وقت تلبيه صدايشان رابلند كنند، كه تلبيه شعار حج است.

در روايتى پيامبر صلى الله عليه و آله فرمودند:

«ما مِنْ مُلَبٍّ الَّا لَبّى ما عَن يَمينِهِ وَ شِمالِهِ مِنْ حَجَرٍ وَ شَجَرٍ اوْ مَدَرٍ حَتّى تَنْقَطِع الارضُ مِن ها هُناوَ هاهُنا» ⁽¹⁾

هيچ لبيك گويى، لبيك نمى گويد مگر آن كه تمام چيز هايى كه درسمت راست و چپ او قرار دارند، از سنگ و درخت و كلوخ با او لبيك گويند، تا آن كه زمين را از اين جا و آن‌جا پشت سر گذارد.

يادآورى

بديهى است در صورتى كه بلندى صداى تلبيه مانع حضور قلب ديگران شود، اين اقدام پسنديده نيست، چراكه بعضاً در مسجد شجره ويا جحفه وياساير مواقيت گروه‌هاى مختلف اجتماع كرده و بعضاً مدت‌هاى طولانى در حالى كه در داخل مسجد در حال حركت هستند به ذكر تلبيه ادامه مى‌دهند و زائران ديگر از شنيدن تذكرات اخلاقى روحانيون بزرگواربى بهره مى‌مانند.

زياد تلبيه گفتن

در مورد پيامبر صلى الله عليه و آله نقل شده است:

«انَّ النَّبىَّ صلى الله عليه و آله كانَ يُكْثِرُ مِنَ التَّلْبِيَةِ» ⁽²⁾

؛ آن حضرت لبيك را زياد تكرار مى‌كردند.

البته تكرار تلبيه، بايد با ديدن خانه‌هاى مكه قطع شود، در روايتى امام صادق عليه السلام فرموده‌اند:

«الْمُتِمَتِّع اذا نَظَرَ الى بُيُوتِ مَكَّةَ قَطَعَ التَّلْبِيَةَ» ⁽³⁾

آنكه حج تمتع مى‌گزارد، هرگاه چشمش به خانه هاى مكه مى‌افتد لبيك گويى را قطع كند.

حرف «ج»

جابر بنِ عبداللَّه انصارى

جابر بنِ عبداللَّه انصارى ⁽¹⁾

جابر بن عبداللَّه، پانزده سال پيش از هجرت در مدينه به دنيا آمد. از طايفه خزرجيان بود. او و پدرش عبداللَّه بن حرام از پيشتازان اسلام بودند، پدرش در جنگ احد به شهادت رسيد. جابر از مسلمانان پيش از هجرت و از اصحاب با فضيلت رسول خدا بود كه در 19 غزوه، از جمله جنگ بدر در ركاب پيامبر صلى الله عليه و آله حضور داشت، در جنگ صفين نيز در ركاب حضرت على عليه السلام جنگيد. اين محدث بزرگ شيعه در اواخر عمر نابينا شده بود و با همان حال، همراه عَطيّه عوفى به زيارت قبر امام حسين عليه السلام به كربلا آمد، در فرات غسل كرد و خود را معطر ساخت و به طرف قبر سيدالشهداء رفت و بر تربت آن امام شهيد، سخنان سوزناك و شوق انگيزى بر زبان آورد؛ آيا دوست، پاسخ دوستش را نمى‌گويد؟

حبيب لا يجيبُ حَبيبه؟ سپس رو به اطراف قبر كرد و به شهداى ديگر سلام داد.

وى در كوچه هاى مدينه به دنبال امام محمد باقر عليه السلام مى‌گشت، وقتى خدمت آن حضرت رسيد، سلام رسول خدا را به او رسانيد، آخرين فرد از حاضران در «پيمان عقبه» بود و تا آن هنگام زنده مانده بود. بدن او را به جرم دوستى اهل بيت، در زمان حجاج داغ نهادند. جابر در سال 78 هجرى، در ايام عبدالملك مروان در سن نود و چند سالگى در حالى كه نابينا بود از دنيا رفت و در بقيع به خاك سپرده شد. ⁽²⁾

جَبَلُ الرَّحمَه‌

«جبل الرحمه» در شمال شرقى عرفات، قرار دارد. اين كوه مستقل از كوه‌هايى است كه منطقه را در حصار خود گرفته‌اند. ⁽¹⁾جبل‌الرحمه در نزد مردم به «جبل عرفات» معروف است. اين كوه نسبت به كوه‌هاى پيرامون خود كوچكتر است.

مرآة الحرمين مى‌نويسد: بلندى اين كوه 30 متر و طول آن حدود 300 متر مى‌باشد كه با پله‌هاى نامنظم و بزرگ به بالاى آن مى‌توان رسيد. در نيمه‌هاى پله‌ها و در سمت راست كسى كه به سمت بالا در حركت مى‌باشد، فضاى هموارى به طول 15 متر و عرض 10 متر قرار دارد كه بدان «مسجد ابراهيم» مى‌گويند. ⁽²⁾روايت شده است كه رسول خدا صلى الله عليه و آله خطبه حجةالوداع را بر فراز اين كوه ايراد كرد.

احكام جبل الرحمه

در فقه شيعه، در زمان وقوف كه در روز نهم ذى‌حجه از ظهر شرعى تا مغرب شرعى است، صعود به كوه عرفه «كراهت» دارد.

امام خمينى قدس سره در پاسخ به اين سئوال كه: «كراهت صعود به جبل الرحمه آيا قبل از نيت وقوف به عرفات است يا بعد از آن» مى‌فرمايد:

«در وقت وقوف؛ كراهت دارد كه از جبل بالا رود» ⁽³⁾اسحاق بن عمّار از امام كاظم عليه السلام سئوال مى‌كند: وقوف بر جبل الرحمه در نظر شما محبوب‌تر است يا سرزمين‌هاى پايين كوه؟ فرمودند: وقوف در دامنه كوه. ⁽⁴⁾

از امام صادق عليه السلام روايت شده است كه تمام سرزمين محل وقوف است. لكن بهترين مكان براى وقوف، پايين كوه مى‌باشد. ⁽¹⁾در هر صورت بنا بر مشهور بين فقها، بعد از ظهر روز عرفه بالا رفتن از اين كوه، مكروه است.

امام صادق عليه السلام در روايت ديگر فرمود: همه سرزمين عرفات، محل وقوف است لكن بهترين مكان براى وقوف، پايين كوه است. «عَرَفَاتٌ كُلُّهَا مَوْقِفٌ وَ أَفْضَلُ الْمَوْقِفِ سَفْحُ الْجَبَلِ» هم‌چنين در حديث ديگرى فرمود: هر چه به جبل الرحمه نزديك‌تر باشد بهتر است. «عَرَفَاتٌ كُلُّهَا مَوْقِفٌ وَ ما قرب مِنْ الْجَبَلِ فَهُوَ افْضَل» ⁽²⁾

صعود عرفانى

شايسته است در روز عرفه، حج گزار، دعايى را كه سالار شهيدان حسين بن على عليه السلام در جانب چپ اين كوه، رو به كعبه ايستاد و خواند، بخواند. ⁽³⁾امام سجاد عليه السلام فرمود: «راز بالاى كوه رحمت رفتن اين است كه انسان بداند نسبت به هر زن و مرد مسلمان رئوف و مهربان بوده و متولى هر زن و مرد مسلمان است. گرچه خداى سبحان نسبت به همگان ولايت تكوينى دارد و او ولىّ همه است. ⁽⁴⁾هُنالِكَ الْوِلايَة للَّهِ الْحَقّ. ⁽⁵⁾

جُحفَه‌

معناى جُحفه

«جُحفه» در اوائل اسلام محل آبادى بوده كه بعدها در اثر سيل ويران شده و چون محلى را كه سيل ويران كند در زبان عربى «جُحفة» ⁽⁶⁾گويند، از اين روى، محلّ مزبور را كه

مورد اجحاف سيل قرار گرفته است «جحفه» ناميدند، ⁽¹⁾زيرا به ساكنان خود اجحاف نموده است.

در نگاهى ديگر، جُحفه به لحاظ اتساع وادى، ⁽²⁾به «مَهيَعه» موسوم بوده و «مَهيَع» به معناى راه وسيع است. چنان‌كه در صلوات مروى از حضرت امام سجاد عليه السلام كه در همه روزهاى ماه شعبان، هنگام زوال آفتاب و نيز در شب نيمه آن ماه، قرائت مى‌شود، چنين آمده است. «وَاجْعَلْهُ لى شَفيعاً مُشَفَّعاً وَ طَريقاً الَيكَ مَهْيَعاً» ⁽³⁾

در حديثى كه از امام صادق عليه السلام نقل شده است از قول پيامبر صلى الله عليه و آله مى‌فرمايد:

«... وَ وَقَّتَ لِأَهْلِ الْمَغْرِبِ الْجُحْفَةَ وَ هِيَ مَهْيَعَة» ⁽⁴⁾

پيامبر صلى الله عليه و آله براى اهل مغرب، «جحفه» را كه نزد ما به عنوان «مهيعه» ثبت شده است به عنوان ميقات، تعيين كرد.

موقعيت ميقات جحفه

جحفه در فاصله 156 كيلومترى مكّه ⁽⁵⁾نام محلّى است كه در شمال غربى مكّه و جنوب شرقى غديرخم قرار دارد. ⁽⁶⁾جحفه روستاى بزرگى است كه تپه‌هاى مرتفع و بلندى دارد و در مسير راه مدينه به مكّه واقع شده است. در نزديكى جحفه غدير خم با فاصله سه ميل(5760 متر) واقع شده كه چشمه‌اى در آن جارى است و به همين جهت درختان زيادى در آن‌جا وجود دارد.

رسول خدا صلى الله عليه و آله در بازگشت از حجةالوداع، در جحفه، على بن ابى‌طالب عليه السلام را به مقام وصايت خود معرفى كرد و فرمود:

«مَنْ كُنتُ مَولاهُ فَهذا عَلىٌّ مَولاه ...» ⁽¹⁾

احكام جحفه

«بدان كه محلّ احرام بستن براى عمره تمتع كه آن را ميقات مى‌نامند، مختلف مى‌شود به اختلاف راه‌هايى كه حجاج از آن راه‌ها به طرف مكّه مى‌روند، آن پنج محّل است». ⁽²⁾«... پنجم جحفه است و آن ميقات كسانى است كه از راه شام به مكه مى‌روند». ⁽³⁾سئوالى از امام خمينى قدس سره شده است، بدين گونه كه:

نظر به اين كه مسجد جحفه و مسجد تنعيم اخيراً تخريب و بازسازى شده و وسعت يافته است، آيا حجاج يا معتمرين بايد حتماً در حدود مسجد قبلى، محرم شوند و يا محرم شدن در تمام مسجد فعلى معتبر است؟

امام قدس سره مى‌فرمايد:

ميقات در جحفه، خصوص مسجد نيست و از هر جاى جحفه مى‌توانند محرم شوند ....

بنابراين در صورت توسعه مسجد، با صدق جحفه اشكال ندارد ... ⁽⁴⁾جحفه دومين ميقات است كه رسول خدا صلى الله عليه و آله براى اهل مصر و شامات و كسانى كه از آن مسير به سوى مكه مى‌آيند، تعيين فرموده است. ⁽⁵⁾در علّت نامگذارى جحفه گفته‌اند: در جاهليت «عبيد بن عوص بن آدم بن سام بن نوح عليه السلام» با فرزندان خويش در اين نقطه سكونت داشته‌اند، ولكن سيلى آنها را هلاك نمود، پس از آن آنجا را جحفه ناميدند، زيرا به ساكنان خود اجحاف نمود.

ميقات جُحفه در زمان رسول خدا صلى الله عليه و آله مورد عنايت صحابه بوده، همان‌گونه كه در سال ششم هجرت درجريان غزوه حديبيه، عده‌اى از ياران آن حضرت در «ذوالحليفه» احرام خود را به تأخير انداختند و در جحفه محرم شدند. ⁽⁶⁾در گذشته جُحفه فاقد هرگونه امكانات اعم از سرويس‌هاى بهداشتى و ... بوده و صرفاً يك چهار ديوارى كوچك، بدون سقف و چند حلقه چاه، براى استفاده زائران وجود داشت، لكن در دو دهه اخير تحولات رفاهى چشمگيرى را در آن محل شاهد هستيم.

4

أ

جدال در حج‌

از جمله محرمات احرام كه فقهاى عالى مقام به استناد آيات و روايات آن را از محرمات احرام بر شمرده‌اند، جدال است. در آيه شريفه قرآن آمده است: «فَمَنْ فَرَضَ فِيهِنَّ الْحَجَّ فَلا رَفَثَ وَ لا فُسُوقَ وَ لا جِدالَ فِي الْحَجِّ» ⁽¹⁾

كسانى كه(با بستن احرام و شروع مناسك حج)، حج را برخود واجب كرده‌اند، بايد بدانند كه در اثناى حج، آميزش جنسى با زنان و فسوق و جدال روا و جايز نيست.

معناى جدال

جدال، به معناى گفتگويى توأم با نزاع و به عبارتى پيكار لفظى همراه با لجاجت و خصومت است.

صاحب مجمع البحرين مى‌گويد: «جدال عبارت است از مقابله دليل با دليل كه گاهى با لجاجت و خصومت همراه مى‌شود.» ⁽²⁾در لسان العرب آمده است: «جدال به معناى زياده‌روى در خصومت به كار مى‌رود. ⁽³⁾صاحب كتاب مفردات مى‌نويسد: «جدال و گفتگو بر سبيل منازعه و برترى‌جويى بر يكديگر است.»

مرحوم علامه طباطبايى مى‌فرمايد: «وَالجِدالُ: الْمِراءُ فِى الْكَلام»، جدال به معناى ستيزگى كردن و لجبازى در گفتار و بحث است. ⁽⁴⁾بر اساس اين تعاريف جدال همراه با بحث و گفت و گو براى اثبات يا نفى مطلبى است كه هر طرف براى اثبات حرف خود و يا ابطال نظر طرف مقابل دليل اقامه مى‌كند، اما از روال طبيعى بحث و گفت و گو خارج مى‌شود و به لجاجت و خصومت مى‌انجامد.

در روايات ويژگى ديگرى نيز براى جدال آمده است و آن اين است كه از نام خداوند در اين خصومت، به عنوان وسيله و ابزار بهره گرفته شود.

امام صادق عليه السلام مى‌فرمايد:

«وَالجدَالُ هُوَ قَولُ الرَّجُلِ لا وَ اللَّهِ وَ بَلى وَ اللَّهِ وَ سِبابُ الَّرجل الرَّجُلَ» ⁽¹⁾

جدال آن است كه بگويد «لا واللَّه» و «بلى واللَّه» و يا سبّ ديگرى را بگويد. از قيد «سباب» جدل همراه با خصومت فهميده مى‌شود و مراد از «لا و اللَّه» و «بلى و اللَّه» يعنى اصرار بر اثبات حرف خود و ابطال حرف مقابل با استفاده از لفظ جلاله «اللَّه»، البته جدال به شيوه نيكو مورد تأييد است. ⁽²⁾انواع جدال

جدال بر دو گونه است؛ جدال به حق و جدال باطل، كه اولى ممدوح و دومى مذموم است. قرآن مجيد در يك‌جا مى‌فرمايد: «وَ جادِلْهُمْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ» ⁽³⁾

؛ به آن‌ها به طريقى كه نيكوتر است استدلال و مناظره كن.

در اين‌جا پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله مأمور به جدال به حق شده و آن را در كنار حكمت و موعظه حسنه قرار داده است، و جدال باطل همان است كه در آيات ديگر قرآن آمده ⁽⁴⁾و افراد لجوج و متعصب گرفتار آن مى‌شوند و روشن‌ترين دلايل حق را با ستيزه‌جويى انكار مى‌كنند. ⁽⁵⁾در كتاب شريف كافى روايتى در ارتباط با معناى آيه «فَلا رَفَثَ وَ لا فُسُوقَ وَ لا جِدالَ فِي الْحَجِّ» از امام صادق عليه السلام نقل مى‌كند:

«... وَالجدَالُ قَولُ الرَّجُلِ «لا وَ اللَّهِ وَ بَلى وَ اللَّهِ» ⁽⁶⁾

؛ جدال آن است كه بگويد «لا واللَّه، بلى واللَّه»

امام عليه السلام در پاسخ شخصى كه در ارتباط با شرائط صحت احرام پرسيد، فرمود: آن‌گاه كه محرم گشتى بر تو باد به تقواى الهى و ياد خداوند و سخن اندك، مگر در مسير خير و نيكويى، زيرا كمال حج و عمره آن است كه انسان زبان خود را مگر در كلام خير محفوظ و نگه دارد. خداوند مى‌فرمايد: «الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُوماتٌ فَمَنْ فَرَضَ فِيهِنَّ الْحَجَّ فَلا رَفَثَ وَ لا فُسُوقَ وَ لا جِدالَ فِي الْحَجِّ» ⁽⁷⁾.

حالت احرام، يك حالت فوق‌العاده معنوى و روحانى است كه انسان را به سوى قرب خدا مى‌برد، به همين دليل بسيارى از كارهاى مباح در احرام ممنوع است، و يكى از كارهاى حرام، كه به هنگام

احرام حرمت مضاعفى دارد «جدال» است، گرچه معروف در ميان فقها اين است كه منظور از جدال گفتن «بلى واللَّه» يا گفتن «لاواللَّه» است(اولى را براى اثبات مطلبى و دوّمى را براى نفى مطلبى مى‌گويند) .... ولى بعيد نيست كه واژه جدال هر نوع مجادله و ستيزه‌جويى را در برگيرد و به هر حال منع از جدال در حال احرام نشان مى‌دهد كه اين كار با اين عبادت بسيار مهم روحانى سازگار نيست و انسان را شديداً از خدا دور مى‌كند.

به كاربردن جمله خبريه در آيه بالا كه مى‌گويد: جدال در حج وجود ندارد، بيانگر تأكيد بيشترى در اين موضوع است، گويى مى‌فرمايد: اين عمل با روح حج ابداً سازگار نيست. ⁽¹⁾مرحوم شيخ طوسى در اين زمينه مى‌فرمايد:

«وَ يَحْرُمُ ايضَاً عَليهِ الفِسقُ، وَ هُوَ الكِذْبُ، وَالجِدالُ، وَ هُوَ قَولُ الرَّجلِ: لا وَاللَّه وَ بَلى وَاللَّهِ». ⁽²⁾

مرحوم شيخ مفيد در كتاب خود ضمن برشمردن برخى از محرمات احرام مى‌نويسد: و محرم بايد از جدال بپرهيزد، كه عبارت است از قول شخص كه سوگند ياد مى‌كند «واللَّه ما كان كذا»(به خدا سوگند چنين چيزى نبود و يا آن كار انجام نگرفت) و «واللَّه ليكونن كذا»(سوگند به خدا آن واقعه انجام پذيرفت و يا آن چيز قطعاً وجود داشت).

نظريه فقهى

حضرت امام مى‌فرمايد: در هر لغت و زبان و صيغه و شكلى كه مرادف «لاواللَّه» و «بلى واللَّه» باشد و سوگند دهنده و يا سوگند خورنده در مقام اثبات و يا نفى چيزى باشد، از مصاديق «جدال» شمرده و از محرمات احرام دانسته مى‌شود. بنابراين ساير «اسماء اللَّه» چون «رحمان»، «رحيم»، «خالق السماوات» را به لفظ جلاله، «واللَّه» يا «باللَّه» و يا «تاللَّه» ملحق نموده ⁽³⁾و آخر الامر اين چنين فتوا مى‌دهند: سوگند به غير «اللَّه» از ديگر مقدسات، داخل در مفهوم جدال نيست. بنابراين از تروك و محرمات احرام به شمار نمى‌آيد، و در مسأله 27 باب «تروك الاحرام» به طور صريح فتوى مى‌دهند:

در مقام ضرورت و براى اثبات حق، و يا ابطال باطلى، هرگونه سوگند ولو سوگندى كه از مصاديق «جدال» و با لفظ جلاله باشد، جايز است.

بنابراين در حج بايد از گفتگوهاى بى‌نتيجه، و بحث‌ها و كشمكش‌هاى بيهوده پاك باشد، زيرا محيطى است كه روح انسان بايد از آن نيرو بگيرد و يك‌باره از جهان ماده جدا شود و به عالم ماوراى ماده راه يابد.

5

أ

جِعرانَه‌

«جعرانه» نام منطقه‌اى در شمال شرقى مكه معظمه، در مسير طائف و در ابتداى درّه «سَرِف» مى‌باشد و فاصله اين منطقه تا مكّه حدود 29 كيلومتر است. ⁽¹⁾روايت شده است كه رسول خدا صلى الله عليه و آله پس از بازگشت از جنگ حُنين نزديك به پانزده روز در جعرانه توقف نمودند و غنايم جنگ با «هوازن» را ميان مردم تقسيم كردند. ⁽²⁾در جعرانه مسجدى وجود دارد كه به «مسجد الرسول» معروف است، اين مسجد در سمت چپ وادى جعرانه، واقع است. مساحت فعلى مسجد 1600 متر مربع است. ⁽³⁾عمره رسول خدا صلى الله عليه و آله از جعرانه

پيامبر صلى الله عليه و آله پس از بازگشت از جنگ حنين در سال هشتم هجرى در روز 18 ذى‌قعده همين سال، در جعرانه قصد عمره فرمودند و پس از احرام به سوى مكّه رفتند. ⁽⁴⁾آن حضرت پس از انجام اعمال «عمره» در اواخر ماه ذى‌قعده يا اوايل ماه ذى‌حجه، وارد مدينه گرديدند.

احكام جعرانه

يكى از ميقات‌هاى عمره مفرده، منطقه جعرانه است، ميقات عمره مفرده «ادنى الحّل» است و

جايز است از يكى از مواقيت پنج گانه نيز محرم شود. ⁽¹⁾صورت عمره مفرده آن است كه خارج شود به «ادنى الحلّ» و افضل آن است كه

از «جعرانه» يا «حديبيّه» يا «تنعيم» كه از همه نزديك تر به مكه است محرم شود. ⁽²⁾6

أ

جعفر بن محمد عليه السلام‌

امام جعفر صادق عليه السلام

نام: جعفر عليه السلام، كنيه: ابوعبداللَّه، لقب: صادق

نام پدر: محمد، نام مادر: ام فروه، دختر قاسم بن محمدبن ابى بكر

مكان ولادت: مدينه طيبه، روز ولادت: 17 ربيع الاول سال 83 هجرى

نقش انگشتر: اللَّه خالق كل شى‌ء

مدت امامت: 34 سال

اولاد: 10 فرزند، سن: 65 سال

محل شهادت: مدينه طيبه، روز شهادت: دوشنبه 25 شوال سال 148 هجرى، سبب شهادت:

انگور زهرآلودى كه منصور دوانيقى به وى خورانيد

مرقد مطهر: قبرستان بقيع. ⁽³⁾«ابن بابويه» و «قطب الدين راوندى» روايت كرده‌اند كه از امام سجاد عليه السلام پرسيدند كه امام بعد از تو كيست؟

فرمود: محمّد باقر عليه السلام كه علم را مى‌شكافد، شكافتنى.

پرسيدند كه بعد از او كيست؟

فرمود: جعفر كه نام او نزد اهل آسمان‌ها، «صادق» است.

گفتند: چرا او را «صادق» مى‌نامند، و حال آن‌كه همه شماها صادق و راستگو هستيد؟

فرمود: خبر داد مرا پدرم از پدرش از رسول خدا صلى الله عليه و آله كه آن حضرت فرمود: چون متولد شود فرزند من جعفر بن محمّد بن على بن الحسين عليهم السلام، او را صادق ناميد، زيرا كه پنجم از فرزندان او جعفر نام خواهد داشت و به دروغ، دعوى امامت خواهد كرد، در حالى كه او نزد خدا «كذّاب» است، كه بر خدا افترا مى‌بندد. ⁽¹⁾امام صادق عليه السلام در سال 114 هجرى، رهبرى امت اسلامى را به دست گرفت. او در مجموع دوران امامت خود با خلفايى ⁽²⁾چند از بنى‌اميه و بنى عباس مانند هشام، وليد، سفاح و منصور دوانيقى معاصر بود.

شخصيت و عظمت علمى، فرهنگى امام صادق عليه السلام

در عظمت علمى و شخصيت فرهنگى امام صادق عليه السلام همين بس كه او در مدت دوران امامت خود، توانست چهار هزار عالم برجسته و كارآمد تربيت كند كه هر كدام شخصيتى بزرگ و عالمى بى‌نظير بودند.

شخصيت‌هايى را كه آن حضرت تربيت نموده و به جهان تحويل داده، در علوم گوناگون تبحّر داشتند، به گونه‌اى كه هر كدام در عصر خود چراغى فروزان به شمار مى‌رفتند. علما و دانشمندان علم رجال، اسامى شاگردان امام صادق عليه السلام و صورت تأليفات آنان را در كتاب‌هاى خود آورده‌اند.

تنها شيخ طوسى در رجال خود متجاوز از سه هزار نفر را نام مى‌برد كه در محضر آن حضرت كسب فيض كرده‌اند.

«حسن بن على وشاء»، كه از استادان حديث مى‌باشد مى‌گويد: من در مسجد كوفه نهصد استاد حديث مشاهده كردم كه هر كدام از جعفربن محمّد حديث نقل مى‌كردند.

خدمات علمى امام صادق عليه السلام در تفسير و حديث و فقه خلاصه نمى شود، بلكه او توانست شخصيت هاى بزرگى را در كلام و فلسفه و علم و مناظره پرورش دهد كه نمونه بارز آن «هشام بن حكم» است كه از او بيست و پنج كتاب به جاى مانده است.

امام صادق عليه السلام در علوم طبيعى بحث‌هايى نمود و رازهاى نهفته اى را بازكرد كه براى دانشمندان امروز مايه اعجاب است و گواه روشن آن «توحيد مفضل» است كه امام آن را در چهارده روز املا كرد و «مفضل بن عمر كوفى» نوشت. در اين كتاب امام از رهگذر بيان قوانين طبيعى حاكم بر جهان، منطق خداپرستان را ثابت مى‌كند. ⁽¹⁾درباره عظمت و شخصيت امام صادق عليه السلام كافى است بدانيم كه دشمن او، «منصور دوانيقى» وقتى از شهادتش آگاه شد، بى اختيار براى او گريه كرد و اشك ريخت.

«مالك بن انس» كه يكى از ائمه مذاهب چهارگانه اهل تسنن است، مى‌گويد: من كراراً به حضور امام صادق عليه السلام مى‌رسيدم، او را پيوسته در يكى از سه حال مى‌ديدم يا نماز مى‌گزارد يا روزه‌دار بود يا قرآن مى‌خواند و هرگز چشمى مانند او را نديده و گوشى نظير آن را نشنيده و هرگز بر قلب انسانى برتر از جعفربن محمد از نظر دانش و عبادت و پرهيزكارى خطور نكرده است.

امام صادق عليه السلام حدود 50 سال از زندگى خود را در عهد امويان گذراند و مورد ستم آنها بود، همان‌ها بودند كه «زيدبن على‌بن الحسين» ⁽²⁾عموى آن حضرت را در كوفه به سال 122 هجرى برهنه و وارونه به دار آويختند.

امام حدود 50 سال با بنى‌اميه به سر برد، باقيمانده عمر خود را با فرزندان عباس سپرى نمود و اگر در مقطع نخست شاهد ستم‌ها و محدوديت‌ها بود، مقطع ديگر نيز دست كم از اولى نداشت، بلكه ستم در بخش دوّم افزايش يافت.

شرايط سياسى و اجتماعى در اين فترت كه طرفداران اموى با گروه مخالف در زد و خورد بودند، به امام اجازه داد كه وظيفه خود را از طريق نشر علوم و آثار اسلامى و تربيت شاگردان، تجسم بخشد و دانشگاه بزرگى را كه پدر گرامى او پى‌ريزى كرده بود شكل دهد.

از اين كه در اين مدت سى و چهار سال، هفت خليفه اموى و عباسى زمام امور را به دست گرفتند، پژوهشگران خارجى آن را حاكى از تسلط يك نوع تشنج و اضطراب بر جامعه اسلامى مى‌دانند، تشنجى كه موجب شد حكومت اموى، در سال 132 هجرى منقرض شود و زمام امور به دست فرزندان عباسى بيفتد كه آنان نيز در ظلم و ستم كم‌تر از فرزندان بنى‌اميه نبودند و در مواردى شديدتر و بدتر از آنان عمل مى‌كردند. ⁽³⁾

7

أ

جغرافياى عربستان‌

كشور عربستان سعودى يكى از كشورهاى قاره آسيا در منطقه استراتژيك خاورميانه با مشخصات ذيل است ⁽¹⁾:

1- مساحت 690/ 240/ 2 كيلومتر و به عنوان بزرگ‌ترين كشور شبه جزيره عرب ⁽²⁾شناخته شده است.

2- پايتخت: رياض، پايتخت اقتصادى: جدّه.

3- مهم‌ترين شهرها: مكه معظمه، مدينه منوّره، طائف، دمام، ينبع، جبيل.

4- خط الرأس جغرافيايى بين خط 16 الى 32 درجه در شمال خط استوا واقع است.

5- ارتفاع از سطح دريا: 750 الى 1500 متر مى‌باشد.

6- آب و هوا: آب و هواى اين كشور در تابستان بسيار گرم و در زمستان معتدل است، بارندگى مقدار كم صورت مى‌گيرد، بجز در مناطق شرقى كه ميزان بارندگى به 400 ميلى‌متر در سال مى‌رسد.

7- جمعيت: 000/ 800/ 20 نفر) طبق سرشمارى اداره آمار وزارت برنامه‌ريزى، سال 1421 ه. ق.

8- نژاد: سامى، زبان رسمى: عربى، زبان دوّم انگليسى.

9- دين رسمى: اسلام(مذهب حنبلى) «وهابى» و وجود اقليت شيعه در مناطق شرقى كشور.

عربستان سعودى از شمال با عراق، اردن و از شرق با كويت، خليج فارس، امارات، قطر، عمان، بحرين و از جنوب با يمن، و از غرب با درياى سرخ هم‌مرز مى‌باشد.

طول مرزهاى عربستان 4532 كيلومتر مى‌باشد.(با عراق 808 كيلومتر، با اردن 742 كيلومتر، با كويت 222، با عمان 676، با قطر 40 با امارات 586، با يمن 458/ 1 كيلومتر مرز مشترك دارد.) اين

كشور بين خط العرض جغرافيايى 16 الى 32 درجه شمال خط استوا واقع شده است. و از سطح دريا 750 تا 1500 متر ارتفاع دارد.

عربستان در شمار خشك‌ترين و گرم‌ترين مناطق دنياست و با آن كه از پنج سو به دريا محدود مى‌شود(به ترتيب از شرق: خليج فارس، درياى عمان، درياى عرب، درياى سرخ و درياى متوسط) اما از آب، اين موهبت الهى كه مايه حيات هر جاندارى است، جز در ناحيه جنوبى بهره چندانى ندارد. در عربستان حتى يك رودخانه وجود ندارد كه پيوسته به دريا بريزد. به جاى آن وادى‌هايى وجود دارد كه سيلاب‌ها در آن جمع مى‌شوند و كاروان‌هاى تجارت و حج، مسير خود را به وسيله آنها تشخيص مى‌داده‌اند. ⁽¹⁾عربستان از نظر جغرافيايى به سه ناحيه تقسيم شده است:

1- تهامه: اين سرزمين در سواحل درياى سرخ قرار دارد و تا سرزمين نجران امتداد يافته است. در اين منطقه شدت گرما و آفتاب سوزان، زندگى را مشكل كرده و علت نام‌گذارى تهامه نيز به اين دليل است.

2- نجد: اين سرزمين قسمت اعظم شبه جزيره عربستان را فرا گرفته است. از جنوب به «ربع‌الخالى»، از غرب به حجاز، از مشرق به سرزمين احساء و از شمال به عراق و اردن محدود است.

اين سرزمين داراى ارتفاعى بين 750 تا 1500 متر از سطح دريا است و به همين جهت آن را نجد مى‌گويند، چون نجد در لغت به معناى سرزمين مرتفع است.

3- حجاز: اين سرزمين در شمال غربى عربستان سعودى واقع شده وبيش‌ترين قسمت آن را مناطق كوهستانى تشكيل مى‌دهد. از شمال به «خليج عقبه» و از غرب به درياى سرخ و از مشرق به نجد و از جنوب به عسير محدود مى‌شود.

حجاز از نظر تاريخ اسلام مهم‌ترين بخش عربستان و مشتمل بر دو ناحيه به كلى متمايز است.

چون لفظ حجاز به معناى حاجز و مانع است.

يكى از اراضى پست ساحلى تهامه و ديگرى كرانه كوهستانى تهامه، شامل شهرها و بنادر معروفى چون مكه، جدّه و ينبع است.

در قسمت كوهستانى، نواحى نسبتاً حاصل‌خيزى مانند مدينه و طائف وجود دارد.

از مواضع معروف ديگر حجاز؛ خيبر، بدر و حُجر را مى‌توان نام برد. قبايل قديم عرب از قبيل ثمود، اوس، خزرج و قريش به اين ناحيه وابستگى دارند. ⁽²⁾

8

أ

جغرافياى مدينه‌

مدينه منوّره ⁽¹⁾در اقليم حجاز واقع شده است كه در منطقه غربى عربستان سعودى امروزى، تقريباً در 150 كيلومترى درياى سرخ و در ارتقاع 600 متر از سطح دريا قرار گرفته و از مكه مكرمه 420 كيلومتر فاصله دارد و از رياض، پايتخت عربستان، 990 كيلومتر و از «ينبع» در ساحل دريا 240 كيلومتر. از حيث مكان، مدينه واحه‌اى است پر نعمت و آبادان. كوه‌هاى بزرگ و كوچك، گاه در سلسله‌هاى همانند و پيوسته و گاه جدا از يكديگر آن را در ميان گرفته‌اند. كسى كه به مدينه مى‌آيد، از مسافت 150 كيلومترى از همه راه‌هاى برّى آن را از راه دور مى‌تواند ببيند و به سبب مساعد بودن خاك و وجود آب، مزارعى در اطراف آن گسترده است. مدينه، ميان دو لايه زمين سنگلاخ آتش فشانى از دوجانب شرق و غرب محصوراست. اين دو، حدود حرم مدينه اند، از مشرق و مغرب آن،

همان گونه كه رسول اللَّه صلى الله عليه و آله حدود آن را معين كرده است.

يكى ديگر از ويژگى‌هاى مدينه اين است كه ميان دو كوه، از شمال و جنوب محصور است، حد شمالى و جنوبى اين دو كوه، حد شمالى و جنوبى مدينه‌اند، از شمال كوه ثَور است و در جنوب كوه «عَير»، اين حدى است كه رسول خدا معين كرده است. كوه ثور همانند گاوى است خفته، در شمال احد و كوه «عير» در نزديكى «ذوالحليفه» است. هواى مدينه منوره در تابستان گرم و خشك و در زمستان سرد است. از ديگر خصوصيات مدينه حاصل خيز بودن زمين و فراوانى آب و اشتهار وسيع آن در امر كشاورزى است. ⁽¹⁾9

أ

جَمَرات‌

سنگ باران نمادين شيطان «رمى جمرات» در سرزمين منا، يكى از اعمال واجب به شمار مى‌رود.

اين عمل در روز دهم ذى الحجه(عيد قربان) در مورد جمره عقبه، «محل سنگ باران سوم» با هفت سنگ انجام مى‌شود و در روز يازدهم و دوازدهم ذى الحجه «در مورد جمره اولى و وسطى و عقبه» و براى هر كدام هفت سنگ انجام مى‌شود.

معناى جمره

«جمره» ⁽²⁾در لغت ب معناى آتش برافروخته و گداخته و هم‌چنين به معناى ريگ مى‌باشد و جمع آن «جمار» است. عرب سنگريزه‌ها را «جمار» مى‌نامد و محل جمع شدن ريگ‌ها در منا را «جمرات» ⁽³⁾مى‌گويند و به هر پشته‌اى از ريگ نيز «جمره» مى‌گويند و از اين جهت محل سنگريزه‌ها

را در «منا» جمره گفته‌اند كه با ريگ‌ها زده مى‌شود و يا از اين جهت كه محل جمع شدن ريگ‌هايى است كه به آن زده مى‌شود.

«جمرات» نام سه محل در منا است كه اگر از سمت مكّه، رو به منا حركت كنيم از دامنه كوهى كه حد فاصل ميان مكه و منا است شروع مى‌شود و به طرف عمق منا پيش مى‌رود. تا قبل از حج سال 1383 هر يك از جمرات به صورت ستون چهارگوش كه از سنگ‌هاى بر روى هم چيده شده با ملاطى از سيمان ساخته شده و چهار طرفش باز بود، جز جمره عقبه كه در گذشته فقط يك طرف آن باز و آزاد بوده، زيرا به كوه متصل مى‌شد و در سال‌هاى اخير كه كوه برداشته شده است، در جانب كوه، ديوارى سيمانى، آن سمت را پوشانيده است، ولى در موسم حج 1372 ه. ش مشاهده شد كه ديوار آن را برداشته‌اند و آن نيز شكلى چون دو ستون ديگر پيدا كرده است. درحج سال 1383 تغييرات اساسى درجمرات ايجاد شد، وطول هريك از جمرات به ميزان قابل توجهى افزايش ووسعت پيدا كرد، به گونه اى كه امكان حضور هم زمان تعداد زيادى از حجاج در رمى جمرات فراهم گرديده، و خطرات ناشى از حضور انبوه زائران را در اين مكان كاهش داده است، ضمن آنكه دولت سعودى تصميم دارد طبقات جمرات را به پنج طبقه افزايش دهد.

هر يك از جمرات نامى دارد: به ترتيب از سمت منا رو به مكه، به اولى «جمره اولى»، و به دوّمى «جمره وسطى» و به آخرى، «جمره عقبه» مى‌گويند. شايد علّت اين نام‌ها اين باشد كه چون حاجى از مشعر به طرف منا حركت مى‌كند و از دل منا به جانب جمرات روى مى‌آورد در نخستين جمره‌اى كه به آن مى‌رسد «جمره اولى» است و سپس جمره وسطى و جمره عقبه.

معناى رمى

رمى به معناى انداختن چيزى و پرتاب كردن سنگ و انداختن تير آمده است. ⁽¹⁾حكمت رمى جمرات

از امام صادق عليه السلام روايت شده است:

«انَّ عِلَّةَ رَمىِ الجَمَراتِ انَّ ابراهيمَ عليه السلام تَراءى لَه ابليسُ عندَها فَامرَهُ جِبرئيل بِرَميِهِ بِسَبعِ حَصَيات وَ ان يُكَبِّرَ مَعَ كُلِّ حصاةٍ فَفَعَلَ وَ جَرَت بِذلك السُنَّه.» ⁽²⁾

علت رمى جمرات آن است كه نزديك آن محل، شيطان بر حضرت ابراهيم عليه السلام نمايان شد، جبرئيل به آن حضرت دستور داد كه با آن هفت سنگريزه شيطان را بزند و با هر سنگ تكبير بگويد، او هم‌چنان كرد وسنت بر اين جارى شد. ⁽¹⁾شايان ذكر است كه دو روايت ديگر به همين گونه نقل شده است، يكى از امام على عليه السلام درباره حضرت ابراهيم عليه السلام كه آن حضرت در سه مرحله شيطان را تحت تعقيب قرار داد و ديگرى از «ابن عباس» در مورد پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله. در هر صورت حكمت رمى، چيزى جز ادامه راه پيامبران توحيد نيست. ⁽²⁾احكام جمرات

واجبات منا كه در روز عيد قربان انجام مى‌گيرد سه چيز است:

1- رمى جمره عقبه 2- ذبح 3- حلق.

رمى جمرات كه مهم‌ترين آن رمى جمره عقبه است، يعنى ريگ انداختن به جمره‌اى كه نام محلى است در منا. ⁽³⁾احكام رمى جمره:

الف- وقت انداختن ريگ از طلوع آفتاب روز عيد است تا غروب آن. ⁽⁴⁾

ب- با قصد خالص، بدون ريا و نمايش دادن عمل به غير باشد.

ج- تعداد ريگ‌ها هفت عدد باشد

د- ريگ‌ها از محدوده حرم باشد

ه- ريگ‌ها را يكى پس از ديگرى پرتاب كند

مستحبّات رمى ⁽¹⁾

هنگامى كه ريگ‌ها را در دست گرفته و آماده رمى است اين دعا را بخواند. «اللَّهُمَّ هذِهِ حَصَياتِى فَاحْصِهنَّ لى وَ ارفَعهُنَّ فى عَمَلى» ⁽²⁾

و نيز هر سنگى كه مى‌اندازد «تكبير» بگويد.

هم‌چنين هر سنگى را كه مى‌اندازد اين دعا را بخواند:

«اللَّهُ اكبرُ، اللَّهُمَّ أدْحَر عَنّى الشَّيطانَ، اللَّهُمَّ تَصديقاً بِكِتابِكَ وَ عَلى سُنَّةِ نَبِيِّكَ، اللَّهُمَّ اجْعَلهُ لى، حَجّاً مَبروراً و عَمَلًا مَقبولًا وَ سَعياً مَشكوراً وَ ذَنباً مَغفوراً» ⁽³⁾

پس از برگشتن به جاى خود در منا، اين دعا را بخواند:

«اللَّهُمَّ بِكَ وَثِقْتُ وَ عَلَيكَ تَوَكَّلْتُ فَنِعْمَ الرَّبُّ وَ نِعْمَ المَولى وَ نِعمَ النَّصيرُ»

خلاصه: پس از آنكه حاجى تمام اعمال روز عيد قربان را انجام داد دو وظيفه مهم ديگر دارد:

1- بيتوته در منا

2- رمى جمرات سه‌گانه كه روز يازدهم و دوازدهم به ترتيب بايد جمرات سه‌گانه را رمى كند.

10

أ

جنگ‌هاى پيامبر صلى الله عليه و آله‌

شهر مدينه پس از هجرت پيامبر صلى الله عليه و آله و روى آوردن مردم به اسلام تبديل به پايگاهى مهم براى مسلمانان گرديد و روز به روز به جمعيت آنان افزوده مى‌شد. سران كفر كه تحمل چنين شرايطى را نداشتند و اين وضعيت براى آنان دشوار بود، با خشم و عصبانيت جنگ‌هاى متعددى را عليه پيامبر صلى الله عليه و آله طراحى نمودند، تا آنجا كه گفته‌اند: به طور متوسط طى ده سالى كه پيامبر صلى الله عليه و آله در مدينه ساكن بودند، هر دو ماه يك اعزام نظامى صورت گرفته است.

تعداد غزوات و سريه‌هاى پيامبر صلى الله عليه و آله

مسعودى مى‌نويسد: غزوه‌هايى كه رسول خدا صلى الله عليه و آله شخصاً همراه سپاه اسلام حضور داشت، 26 غزوه است و برخى آن را 27 غزوه نوشته‌اند. جهت اختلاف آن ا ست كه دسته اوّل بازگشت رسول خدا صلى الله عليه و آله را از «خيبر» به «وادى القرى» با غزوه «خيبر» يكى دانسته‌اند.

اما دسته دوم، غزوه «خيبر» و غزوه «وادى‌القرى» را دو غزوه شمرده‌اند. لكن ابن اسحاق كه نامى از «وادى القرى» بعد از «خيبر» نمى‌برد، نيز غزوه‌هاى رسول خدا صلى الله عليه و آله را 27 غزوه مى‌گويد و «عمرة القضا» را از غزوات مى‌شمارد.» ⁽¹⁾ابن اسحاق مى‌گويد: سريه‌هاى رسول خدا صلى الله عليه و آله سى و هشت سريه بوده است. مسعودى از قول عده‌اى سى و پنج و طبرى چهل و هشت سريه و بعضى شصت و شش سريه نقل كرده‌اند. طبرسى در اعلام الورى سى و شش سريه مى‌نويسد. ⁽²⁾تبليغ و ارشاد قبل از جنگ

مهم‌ترين نكته‌اى كه بايد مورد توجه قرار گيرد اين كه، اصيل‌ترين شيوه و روش پيامبر صلى الله عليه و آله در دعوت از مردم به اسلام از طريق استدلال و تقويت روح تفكر و تعمق در مردم بود. اين شيوه در تمام دوران مكه با قوت دنبال شد و تا آخر نيزادامه داشت. دعوت مكرر قرآن به تأمل و تدبّر و نيز توصيه به رسول خدا صلى الله عليه و آله براى «دعوت به حكمت و موعظه» و «مجادله به احسن» نشان آن بود كه اين راه ادامه دارد. رسول خدا صلى الله عليه و آله با همين شيوه توانست عده زيادى را به اسلام فراخواند. مردم مدينه از طريق آشنايى با همين دعوت و صرفاً با نشر آيات قرآن، اسلام را پذيرفتند آن گونه كه شهرت يافت «فتحت المدينة بالقرآن ⁽³⁾»؛ مدينه با قرآن گشوده شد.

در زمانى كه غزوات و سرايا اوج داشت، كار دعوت اسلامى همچنان ادامه داشت. خالد بن وليد براى دعوت مردم يمن به آن ناحيه رفت و زمانى كه كارى از پيش نبرد، حضرت على عليه السلام فرستاده شد،

با دعوت او بود كه شمار فراوانى از مردم يمن اسلام آوردند. به گزارش ابن سعد، در جريان فتح مكه، رسول خدا صلى الله عليه و آله خالد بن وليد را براى دعوت بنى جذيمه به اسلام و به جنگ به آنان(داعياً الىَ الاسلامِ وَ لَم يَبْعَثْهُ مُقاتِلًا) به سوى آنها فرستاد، اما خالد به جنگ با آنان پرداخت و عده‌اى از اسيران را كشت.

رسول خدا صلى الله عليه و آله از اقدام زشت خالد تبرى جست و حضرت على عليه السلام را فرستاد تا ديه كشته‌ها را بپردازد و آنچه را بنى جذيمه از دست داده‌اند، جبران نمايد. ⁽¹⁾مسأله دعوت به اسلام در همان آغاز جنگ به عنوان يك اصل مسلم در فقه «باب جهاد» آمده است. از امام سجاد عليه السلام درباره كيفيت دعوت به اسلام، پيش از آغاز جنگ سئوال شد، حضرت فرمود: بايد بگويى، به نام خداوند بخشنده مهربان، تو را به خدا و دين خدا دعوت مى‌كنم، تو را به معرفت خداى عزوجل و عمل صالح فرا مى‌خوانم و بدان كه معرفت جز به اعتقاد و يكتايى رأفت و رحمت و عزت و علم و قدرت و برترى خدا بر همه چيز به دست نمى‌آيد .... در اين صورت اگر مشركان دعوت را پذيرفتند از همه حقوق يك مسلمان برخوردار خواهند شد.

بر اين اساس بود كه مسلمانان، جز پس از دعوت به توحيد و نبوت، حق جهاد با مشركان را نداشتند. ⁽²⁾اين اقدامى بود كه فرماندهان رسول خدا صلى الله عليه و آله جز افراد نادرى چون خالد- همان گونه كه اشاره شد- به آن پايبند بودند.

در نقلى آمده است كه پيامبر صلى الله عليه و آله پيش از جنگ با بنى قريظه آنان را به پذيرش اسلام دعوت كرد. ⁽³⁾همين برخورد در غزوه بنى مصطلق كه با گروهى از قبيله خزاعه بود پيش آمد.

از بريد اسلمى نقل شده است ⁽⁴⁾كه رسول خدا صلى الله عليه و آله هر كه را بر فرماندهى سريه‌اى مى‌فرستاد، او را به تقواى الهى توصيه مى‌كرد و به رفتار شايسته با مسلمانان فرا مى‌خواند، آنگاه به او مى‌فرمود: به نام خدا و در راه خدا پيكار كن، با كافران به خدا بجنگ، جنگ كن، اما خدعه و نيرنگ نكن، مثله مكن و كودكان را مكش، وقتى با دشمن مشرك برخورد كردى او را به سه چيز دعوت كن هر كدام را پذيرفت، همان را از وى قبول كن. نخست به اسلام، اگر پذيرفت رهايشان كن. اما از ايشان بخواه كه از محل

سكونت خويش به «دارالمهاجرين» بيايند تا از حقوق يك «مهاجر» برخوردار شوند. در غير اين صورت همچون «اعراب از مسلمين» هستند كه احكامى كه خدا بر مؤمنين نازل كرده، بر آنان نيز لازم است. جز آن كه سهمى در غنائم ندارند، مگر آن كه همراه مسلمانان جهاد كنند. اگر از پذيرفتن اسلام سرباز زدند، آنان را به پرداخت جزيه فراخوان و اگر نپذيرفتند با ايشان مقاتله كن.

حتى در اوج سخت‌گيرى مسلمانان بر مشركين، پس از اعلام برائت، در سال نهم، دستور صريح قرآن اين بود كه هر گاه يكى از مشركين به تو پناه آورد، پناهش ده تا كلام خدا را بشنود، سپس به مكان امنش برسان، زيرا اينان مردمى نادانند.

به هر روى، اساس دعوت بر پايه هدايت مردم به توحيد بوده و به همين دليل، و پيش از هر چيز هدف رسول خدا صلى الله عليه و آله آشنا ساختن مردم با توحيد و نبوّت بوده است. قريش از شمار كسانى بودند كه آن حضرت ساليان متمادى اسلام را بر ايشان عرضه كرده و آيات قرآنى را بر آنان تلاوت كرده بود، اكنون اگر شمشير خشم مسلمانان بر سر آنان فرود مى‌آمد، قريب به 13 سال از دعوت فكرى و هدايتى گذشته بود با اين حال چون اولًا هدف هدايت آنان بود و ثانياً مشركان عمرى را در شرك سپرى كرده و طبيعى بود كه تحول، تدريج و صبر را مى‌طلبد. آن حضرت هميشه سعى داشت تا راه‌هاى مسالمت‌آميزى را- البته پس از قدرى فشار بر مشركان- بيابد. اين اصل مدارا و برخورد مسالمت‌جويانه را به همان سرعت مى‌پذيرفت كه جنگ را، بر همين اساس بود كه صلح حديبيه را درست در موقعيت برترى بر مشركان پذيرفت اما عقيده رسول خدا صلى الله عليه و آله بر اساس تكاليف شرعى و بر مبناى واقع بينى بود، آن حضرت در مواقع لزوم، با استحكام به جنگ با دشمن مى‌پرداخت. ⁽¹⁾البته دشمنى كه هيچ زمينه‌اى براى هدايت او از طريق فكر و مدارا وجود نداشت، گروهى كه خداوند در ادامه دعوت مؤمنان به جهاد، درباره ايشان فرمود:

«بدترين جانوران نزد خدا اين كران و لالان هستند كه درنمى‌يابند و اگر خيرى در آنان مى‌يافت، شنوايشان مى‌ساخت و اگر آنان را شنوا ساخته بود، باز هم برمى‌گشتند و رويگردان مى‌شدند.» ⁽²⁾

مهم‌ترين جنگ‌هاى پيامبر صلى الله عليه و آله

مهم‌ترين جنگهاى پيامبر صلى الله عليه و آله در مدت ده سال حضور در مدينه منوره عبارتند از:

رديف نام جنگ تاريخ منطقه 1 بدررمضان دوم هجرت‌بدر 2 بنى قينقاع‌شوال دوم هجرت جنوب مدينه 3 احدپانزدهم شوال سوم هجرت دامنه احد 4 بنى نضيرربيع الاول چهارم هجرت مدينه 5 بنى مصطلق‌شعبان پنجم هجرت‌مريع 6 خندق‌شوال پنجم هجرت شمال مدينه 7 بنى قريضه‌ذى قعده پنجم هجرت‌جنوب مدينه 8 حديبيه‌ذى قعده ششم هجرت حديبيه 9 خيبر محرم هفتم هجرت‌خيبر 10 موته هشتم هجرت‌موته 11 فتح مكه رمضان هشتم هجرت مكه 12 حنين‌شوال هشتم هجرت اوطاس(حنين) 13 طائف‌شوال هشتم هجرت طائف 14 تبوك‌رجب نهم هجرت تبوك

11

أ

جنگ احد

جنگ احد ⁽¹⁾

قريش بعد از واقعه «بدر» سخت برآشفته بودند و سينه‌هاشان از كينه و كيد مسلمانان پُر بود و پيوسته در انديشه تجهيز نيرو عليه مسلمانان بودند، به طورى كه تا پنج هزار نيرو فراهم آورده و با سه هزار شتر و دويست اسب به قصد جنگ با پيامبر به سوى مدينه رهسپار شدند و جمعى از زنان خود را نيز به همراه آورده تا بر كشتگان خود گريه نموده و دل‌ها را به خروش آورند. ⁽²⁾برخى ا ز محققان معاصر نوشته‌اند:

ابوسفيان نمى‌توانست شكست جنگ بدر را به آسانى تحمل كند، زيرا ارزش رياست او در ديده مردم مكّه بسيار كاسته شده بود و بازرگانان مكّه، راه رساندن كالاهاى تجارتى به سوريه يا جاهاى ديگر را از دست داده بودند. ابوسفيان ناچار به كوشش برخاست و با تلاش زياد قريش را با هم متحد كرد. ⁽³⁾كشته شدن كعب اشرف و مدتى پس از آن «ابو رافع يهودى» و عوامل ديگر موجب روشن شدن شعله نبرد احد گرديد. ⁽⁴⁾تشكيل شوراى نظامى

عباس عموى پيامبر صلى الله عليه و آله كه يك مسلمان واقعى بود، پيامبر را از نقشه جنگى قريش آگاه ساخت. ارتش قريش به سوى مدينه حركت كرد. پيامبر شب پنج‌شنبه، پنجم ماه شوال سال سوّم هجرت، نمايندگانى را به خارج مدينه گسيل داشت ⁽⁵⁾تا او را از اخبار لشكر قريش آگاه سازند. نمايندگان گزارش دادند كه سپاه قريش نزديك مدينه است.

عصر پنج‌شنبه، لشكر نيروهاى قريش در دامنه كوه احد مستقر شدند. پيامبر روز جمعه، شورا ى نظامى تشكيل داد و در مورد شكل دفاع از ياران خود، نظرخواهى كرد. ⁽¹⁾سرانجام شوراى مزبور دو نظريه را پيشنهاد كردند:

نظريه قلعه‌دارى، يا نبرد در خارج مدينه(نبرد دفاعى يا تهاجمى):

«عبداللَّه بن ابىّ» كه از منافقان مدينه بود نظريه «قلعه‌دارى» را پيشنهاد كرد. منظور از قلعه‌دارى اين بود كه مسلمانان از مدينه بيرون نروند و از برج‌ها و ساختمان‌ها استفاده كنند. زنان از بالاى بام‌ها و برج‌ها به روى دشمن سنگ بريزند و مردان در كوچه‌ها، تن به تن نبرد كنند.

پيران و سالخوردگان مهاجرين و انصار، اين نظر را تأييد مى‌كردند ولى جوانان، خصوصاً آن‌هايى كه در نبرد بدر، شركت نكرده بودند و فكر نبرد داشتند با اين نظر سخت مخالف بودند، زيرا معتقد بودند كه اين طرز دفاع با عث جرأت دشمن مى‌شود و افتخارات مسلمانان در بدر براى هميشه از بين خواهد رفت.

جناب حمزه و برخى ديگر، از نظريه نبرد در خارج مدينه دفاع كردند و سرانجام پيامبر صلى الله عليه و آله، نظر «اكثريت» را قاطع دانست و خروج از شهر را بر قلعه‌دارى و جنگ تن به تن ترجيح داد. ⁽²⁾پيامبر وارد خانه شد و زره پوشيد و شمشير حمايل كرد و سپرى بر پشت انداخت و كمانى بر شانه آويخت و نيزه به دست گرفت و از خانه بيرون آمد، ديدن اين منظره مسلمانان را سخت تكان داد.

پيامبر صلى الله عليه و آله پس از خواندن نماز جمعه با لشكرى بالغ بر 1000 نفر مدينه را به قصد احد ترك كرد. ⁽³⁾عبداللَّه بن ابىّ به عنوان اعتراض با سيصد تن از منافقين و هم‌فكران خود از صف ارتش اسلام جدا شد و گفت:

محمّد از بچه‌ها پيروى كرد و نظر ما را ناديده گرفت، اين آيه در وصف او نازل شد. «وَ لِيَعْلَمَ الَّذِينَ نافَقُوا وَ قِيلَ لَهُمْ ...» ⁽⁴⁾.

با جدا شدن عبداللَّه بن ابىّ و پيروان او، از سپاهيان پيغمبر صلى الله عليه و آله، تنها هفت‌صد تن بدون اسب و شتر باقى ماندند. ⁽⁵⁾

محل استقرار دو سپاه

سپاه اسلام، صبح روز شنبه، هفتم شوال سال سوم هجرت، وارد منطقه احد شد. حركت آنان از كنار حرّه شرقى، از جنوب به شمال بوده است.

«ابن اسحاق» مى‌گويد: رسول خدا رفت تا به شعب رسيد. ⁽¹⁾در آن‌جا در ابتداى وادى ايستاد و احد را پشت سر گذاشت و قرارگاهش را همان‌جا مستقر كرد. ⁽²⁾طبق اين نقل قرارگاه در مدخل شعب بوده است.

اين همان «عدوة الوادى» است كه درعبارت ابن اسحاق آمده است، طبعاً قرارگاه درمدخل شعب بوده و سپاه قدرى جلوتر مستقر شده است، آن‌گونه كه پشت سپاه اسلام، كوه احد بود و سمت چپ آن‌ها كوه «رمات» يا «عينين»، در اين وقت سپاه مشركين هم در جنوب كوه احد و غرب كوه «رمات»(با فاصله اى قابل قبول) از احد ومحل استقرار سپاه اسلام مستقر شدند. ⁽³⁾ولى «واقدى» مى‌گويد: رسول خدا احد را پشت سر، مدينه را روبرو و كوه «عينين» را در چپ قرار داد. ⁽⁴⁾نظريه ديگرى كه واقدى نقل كرده، آن است كه حضرت پايين‌تر آمدند، به طورى كه كوه رمات در پشت سر حضرت قرار گرفت، آن‌گاه پشت به خورشيد كرد، در حالى كه دشمن در برابر او بود. در اين حال، مشركان در دشت واقع در جنوب غرب احد موضع گرفته بودند، در حالى كه پشت آنان به مدينه و روى‌شان به سوى احد بود.

«واقدى» مى‌نويسد:

«واقبل المشركون، فاستدبروا المدينة فى الوادى و استقبلوا احداً» ⁽⁵⁾

«مشركان پشت به مدينه ميان وادى و روبروى احد بودند».

بنابراين سپاه اسلام در پشت سر، احد را داشتند كه پناه بسيار مناسبى بود، سمت چپ آنان يعنى

شرق، كوه «رمات» بود. تنها دشوارى، فاصله ميان «رمات» و «احد» بود كه مى‌بايست به طريقى، مراقبت مى‌شد. اين كارى بود كه با استقرار تيراندازان بر روى رمات جبران شد. در اين وقت دشمن هم در جنوب، و جنوب غربى آنها در وادى مستقر بود. اين وادى، ادامه وادى خارج شده از شعب احد بود.

درگيرى در همين ناحيه ميان آن‌ها رخ داد، جايى كه منطقه باز و وسيع و گسترده‌اى بود و ميدانى براى تاخت و تاز ⁽¹⁾.

برخى از نويسندگان معاصر، اين نظر معروف و شايع را كه محل عبور سپاه خالد را از پشت سر و از شعب موجود در ميانه احد يعنى وادى بيرون آمده از دل كوه احد در برابر مقبره شهدا مى‌دانند، رد نموده و مى‌گويند: با توجه به آن‌چه در منابع تاريخى آمده، بدون ترديد، اين نظريه خطا و اشتباه است.

محلى كه مسلمانان، انتخاب كرده بودند از پشت سر به دليل كوه احد، امنيت داشت. تنها سمت چپ آن‌ها حد فاصل كوه «رمات» و احد مشكل داشت.

تيراندازان يا نيروهاى مستقر در كوه رمات:

بامداد روز هفتم شوال سال سوم هجرت، نيروهاى اسلام در برابر نيروهاى متجاوز قريش صف‌آرايى كردند. ارتش توحيد نقطه‌اى را اردوگاه قرار داد كه پشت سر به مانع و حافظ طبيعى، يعنى كوه احد محدود مى‌گشت، ولى در وسط كوه احد شكاف و بريدگى خاصى قرار داشت كه احتمال مى‌رفت دشمن كوه احد را دور بزند و از وسط آن شكاف در پشت اردوگاه ظاهر گردد و از عقب، جبهه مسلمانان را مورد حمله قرار دهد. ⁽²⁾پيامبر براى دفع اين خطر، دو دسته تيرانداز را روى تپه مستقر ساخت و به فرمانده آنها «عبداللَّه بن جبير» چنين فرمود: شما با پرتاب كردن تير دشمن را برانيد و نگذاريد از پشت سر وارد جبهه گردند و ما را غافلگير سازند ما در نبرد، خواه غالب باشيم يا مغلوب شما اين نقطه را خالى نگذاريد. آينده جنگ احد به خوبى نشان داد اين دهليز فوق‌العاده حساس بوده است و شكست بعدى مسلمانان پس از پيروزى از اين جهت بود كه تيراندازان بى‌انضباطى به خرج دادند و اين سنگر حساس را خالى گذاشتند و دشمن شكست خورده و فرارى با يك حمله دورانى سريع همراه با غافلگيرى، دهانه دهليز را از پشت سر مورد حمله قرار داد.

كيفيت و چگونگى نبرد احد(شكست پس از پيروزى)

جنگ به وسيله «ابوعامر» كه از فراريان مدينه و از قبيله اوس بود آغاز گرديد. او فكر مى‌كرد مردم مدينه كه او را ببينند دست از پيامبر صلى الله عليه و آله بر مى‌دارند، از اين رو پيشقدم شد كه با طعن و بدگويى ايشان مواجه شد و پس از جنگ مختصرى از جبهه دورى گزيد. ابتدا سربازان اسلام به دليل اينكه تا آخرين

لحظه پيروزى انگيزه‌اى جز جهاد در راه خدا و نشر آيين توحيد و رفع هرگونه مانعى كه در سر راه آن بود نداشتند، غالب شدند و پس از آن به دليل اين كه هدف و نيت بيشتر مسلمانان دگرگون گرديد و توجه به غنايمى كه مشركين قريش از خود به جاى گذاشته و پا به فرار گذاشته بودند، اخلاص گروه زيادى را آلوده ساخت و فرمان پيامبر را فراموش كردند. نگهبانان با خود گفتند: توقف ما در اينجا بى‌فايده است، ما نيز بايد در گردآورى غنايم شركت كنيم و فرمانده آنها گفت: رسول خدا دستور داده است كه ما از اينجا حركت نكنيم، خواه ارتش اسلام فاتح باشد، خواه مغلوب، بيشتر نگهبانان تيرانداز در برابر دستور فرمانده مقاومت كردند و گفتند ماندن ما در اينجا بى‌ثمر است و نظر پيامبر اين بوده كه ما هنگام جنگ در اين دره نگهبانى نماييم، به هر روى چهل نفر از نگهبانان فرود آمدند و ده نفر باقى ماندند. «خالد بن وليد» كه قهرمانى شجاع بود و از آغاز نبرد مى‌دانست كه دهانه دهليز كليد پيروزى است از كمى افراد نگهبان استفاده كرده و سربازان خود را به پشت نيروهاى اسلام رهبرى نمود و با يك حمله چرخشى توانست با غافلگيرى در پشت سر مسلمانان ظاهر گردد و مقاومت كمى كه افراد روى تپه داشتند سودى نبخشيد. تمام آن ده نفر پس از جانبازى زياد به وسيله سربازان «خالد بن وليد» و «عكرمة بن ابى جهل» كشته شدند. چيزى نگذشت كه مسلمانان غير مسلح غفلت‌زده از پشت سر مورد حمله سخت دشمن قرار گرفتند. خالد پس از آنكه نقطه حساس را تصرف كرد، ارتش شكست خورده قريش را كه در حال فرار بودند، براى همكارى دعوت نمود و با فريادهاى زياد روح مقاومت قريش را تقويت كرد. چيزى نگذشت كه بر اثر از هم پاشيدگى صفوف مسلمانان ارتش قريش به سوى ميدان بازگشتند و از پيش‌رو و پشت سر سربازان اسلام را احاطه كرده و مجدداً نبرد ميان آنان آغاز شد، حمله «خالد» با «عكرمه» تقويت شد. در اين هنگام هرج و مرج بى‌سابقه و شگفت‌آورى در ارتش اسلام به وجود آمد. مسلمانان چاره‌اى نديدند، جز اينكه به صورت دسته‌هاى پراكنده دفاع نمايند، اما چون رشته فرماندهى از هم گسسته بود، سربازان اسلام نتوانستند در اين دفاع موفقيتى به دست آورند، بلكه تلفات سنگينى بر آنها وارد شد. آتش جنگ خاموش شد و طرفين از يكديگر فاصله گرفتند. مسلمانان بيش از سه برابر قريش كشته داده بودند و مى‌بايست هر چه زودتر كشته‌هاى خود را به خاك بسپارند. زنان قريش براى گرفتن انتقام بيشتر، اعضاى گوش و بينى مسلمانانى را كه روى خاك افتاده بودند بريده و لكه ننگ بيشترى بر دامن خود نشاندند. همسر ابوسفيان از اعضاى بدن مسلمانان گردن‌بند و گوشواره ترتيب داد و شكم افسر فداكار اسلام حمزه را پاره كرد. ⁽¹⁾

12

أ

جنگ بدر

اهميت و آثار جنگ بدر

از نبردهاى بزرگ و نمايان اسلام، «جنگ بدر» است. كسانى كه در اين جبهه شركت كرده بودند، بعدها امتياز مخصوصى در ميان مسلمانان پيدا كردند. در هر واقعه‌اى كه يك نفر يا چند نفر از مجاهدان بدر شركت مى‌نمودند و يا به مطلبى گواهى مى‌دادند، مى‌گفتند: چند نفر از بدرى‌ها با ما موافق هستند.

در شرح زندگانى اصحاب پيامبر صلى الله عليه و آله آمده است: كسانى را كه در واقعه بدر شركت نموده‌اند «بدرى» مى‌نامند. ⁽¹⁾داستان اين نبرد، در سوره «انفال» آمده ⁽²⁾و خداوند اين پيروزى را به عنوان يك پيروزى مهم كه آن را براى سپاه اسلام، مقرر كرده بود، تا ريشه ظلم و ظالم قطع شود، وصف كرده است. ⁽³⁾منطقه بدر

منطقه بدر در 150 كيلومترى مدينه منوره مى‌باشد و در حال حاضر شهرى آباد است. تا پيش از آن‌كه بزرگراه «هجرت» ساخته شود، راه عبور مكّه به مدينه و بالعكس از «بدر» مى‌گذشت. امّا در حال حاضر، مسافران از آن‌جا عبور نمى‌كنند. قبرستان شهداى بدر در اين منطقه وجود دارد و از سوى علاقمندان زيارت مى‌شود. ⁽⁴⁾در كنار قبور شهداى بدر يك قبرستان عمومى نيز وجود دارد. اين دهستان يا شهرك كه در منطقه بدر است، به نام «رابغ» معروف است. اين شهرك صحنه جنگ

«بدر» به شمار مى‌رود. ⁽¹⁾تاريخچه جنگ بدر

در نيمه جمادى الاولى سال دوم هجرت، گزارشى به مدينه رسيد كه كاروان قريش به سرپرستى ابوسفيان از مكه به شام مى‌رود، پيامبر صلى الله عليه و آله براى تعقيب كاروان تا «ذات العشيره» رفتند و تا اوايل ماه ديگر در آن منطقه توقف كردند و به كاروان دست نيافتند و زمان بازگشت كاروان تقريباًمعين بود. از آنجا كه ثروت مسلمانان مهاجر مقيم مدينه از طرف قريش مصادره شده بود، بسيار به موقع بود كه كالاى تجارى آنان را ضبط كنند و اگر قريش بر عناد و لجاجت خود در مصادره اموال مسلمانان مهاجر استقامت ورزند، مسلمانان متقابلًا كالاهاى تجارى را ميان خود به عنوان غنيمت جنگى تصرف و تقسيم كنند. پيامبر صلى الله عليه و آله رو به اصحاب خود كرده و فرمودند: اين كاروان قريش است، مى‌توانيد براى تصرف اموال قريش از مدينه خارج شويد، شايد گشايشى در كار شما رخ دهد.

پيامبر صلى الله عليه و آله در هشتم ماه رمضان سال دوم هجرت به 313 نفر(82 مهاجر، 170 خزرجى و 61 اوسى) براى مصادره اموال قريش مأموريت دادند كه از مدينه به قصد «ذَفران» بيرون روند. ابوسفيان موقع رفتن به شام متوجه شد كه پيامبر در تعقيب كاروان اوست از اين نظر در مراجعت احتياط را از دست نداد و از كاروان‌ها سراغ مى‌گرفت كه آيا محمّد خطوط تجارى را اشغال كرده است ياخير؟ خبر به ابوسفيان رسيد كه پيامبر صلى الله عليه و آله با اصحاب خود از مدينه خارج شده و در تعقيب كاروان قريش مى‌باشد و در سرزمين «ذفران» كه در دو منزلى بدر است موضع گرفته است، ابوسفيان ضمن خوددارى از پيش‌روى چاره‌اى جز اين نديد كه قريش را از سرنوشت كاروان آگاه نمود ه و صاحبان كالا را مطلع نمايدكه براى نجات كاروان تلاش نمايند.

پيامبر صلى الله عليه و آله كه براى مقابله با كاروان بازرگانى قريش، از مدينه حركت كرده بودند در منزلى به نام ذفران فرود آمدند و در انتظار عبور كاروان ماندند.

بامداد روز هفدهم رمضان سال دوم هجرت، قريش از پشت تپه ريگ به دشت بدر سرازير شدند.

هنگامى كه چشم پيامبر صلى الله عليه و آله به قريش افتاد، رو به آسمان كرد و گفت: خدايا! قريش با كبر و اعجاب به جنگ و تكذيب رسول تو برخاسته، پروردگارا! كمكى را كه به من وعده داده‌اى محقق نما و آنان را امروز هلاك ساز. ⁽²⁾

با يك حادثه، جنگ قطعى شد

«اسود مخزومى» كه مردى تندخو بود چشمش به حوضى افتاد كه مسلمانان ساخته بودند، با خود پيمان بست كه يكى از اين سه كار را انجام دهد 1-/ از آب حوض بنوشد. 2-/ آن را ويران كند.

3-/ كشته شود.

وى از صفوف مشركان بيرون آمد و نزديك حوض با افسر رشيد اسلام، حمزه روبه‌رو گرديد، نبرد ميان آن دو آغاز شد، حمزه با يك ضربت شمشير پاى او را از ساق جدا كرد، اوبراى اين كه به پيمان خود عمل كند خود را كنار حوض كشانيد تا از آب حوض بنوشد، حمزه با زدن ضربت اورادرميان آب كشت. اين اقدام بهانه‌اى براى آغاز جنگ شد، ابتدا جنگ تن به تن با حضور «عتبه» و برادرش «شيبه» و فرزند عتبه «وليد» آغاز شد كه غرش كنان، در وسط ميدان مبارز طلبيدند. در پاسخ آن‌ها، سه جوان رشيد از جوانان انصار به نام‌هاى «عوف»، «معوذ» و «عبداللَّه بن رواحه» از اردوگاه مسلمانان به سوى ميدان آمدند، وقتى «عتبه» متوجه شد آنان از جوانان مدينه هستند، گفت: با شما كارى نداريم، يك نفر داد زد: محمد! كسانى كه هم شأن ما هستند، به سوى ما بفرست. پيامبر صلى الله عليه و آله؛ حمزه، على عليه السلام و عبيده را دستور داد برخيزند. آنان صورت خود را پوشانيدند و خود را معرفى كردند.

برخى گفته‌اند هر كدام به سمت هم‌سالان خود رفتند. على عليه السلام و حمزه طرف خود را به قتل رسانده، به كمك عبيده شتافتند و طرف نبرد او را نيز كشتند. كشته شدن دلاوران قريش سبب شد كه حمله عمومى آغاز گردد، حمله‌هاى دسته جمعى آغاز شد و پيامبر از همان مقر فرماندهى دستور داد كه از حمله كردن خوددارى و با تيراندازى از پيشروى دشمن جلوگيرى نمايند.

پيامبر از برج فرماندهى پايين آمدند و سربازان خود را منظم كرده و چنين دعا كردند: خدايا اگر اين گروه امروز هلاك شوند ديگر كسى در روى زمين تو را پرستش نخواهد كرد.

سپس مشتى از خاك را برداشتند به سمت قريش ريخته و فرمودند: روهاى شما دگرگون باد! سپس فرمان حمله عمومى دادند. چيزى نگذشت كه آثار پيروزى در ناحيه مسلمانان نمايان گرديد و دشمن كاملًا مرعوب شده و پا به فرار گذاشت.

در اين نبرد 14 نفر از مسلمانان شهيد و 70 نفر از قريش كشته و 70 نفر نيز اسير گرديدند و شهداى بدر در گوشه رزمگاه به خاك سپرده شدند. ⁽¹⁾

13

أ

جنگ خندق، «احزاب»

وجه تسميه خندق

در ماه شوّال سال پنجم هجرى، غزوه «خندق» پيش آمد كه آن را غزوه «احزاب» ⁽¹⁾نيز گويند. زيرا قريش از همه اعراب، استمداد نموده و از هر قبيله حزبى فراهم كرده بودند. ⁽²⁾ولى مسأله اصلى مربوط به اين جنگ، «خندق» است. گزارش به پيامبر صلى الله عليه و آله رسيد كه اتحاديه نظامى نيرومندى بر ضد اسلام تشكيل شده و افراد اين اتحاديه در روز معينى حركت و مدينه را محاصره مى‌نمايند. پيامبر صلى الله عليه و آله فوراً شوراى دفاعى تشكيل داد، گروهى قلعه‌دارى و نگهبانى از برج ها و نقاط مرتفع را به بيرون رفتن ترجيح دادند، ولى اين نقشه در برابر سيل خروشان سپاه عرب، هرگز كافى نبود، بايد كارى كرد كه آنان نتوانند نزديك مدينه بيايند.

سلمان فارسى كه با فنون رزمى ايران آشنايى داشت، گفت: در سرزمين فارس، هر موقع با هجوم گسترده دشمن روبرو مى‌شوند در اطراف شهر «خندق» مى‌كنند و از اين طريق از پيشرفت دشمن جلوگيرى به عمل مى‌آورند، لذا بايد نقاط آسيب‌پذير مدينه را كه عبور و مرور وسايل نقلى و جنگى به آسانى صورت مى‌گيرد، به وسيله خندق در حصار انداخت و دشمن را از پيشروى در اين قسمت متوقف ساخت و با ساختن سنگر در اطراف خندق، به دفاع پرداخت و با پرتاب كردن تير وسنگ از برج‌ها و سنگرهاى اطراف از عبور از خندق جلوگيرى نمود.

پيشنهاد سلمان به اتفاق آراء تصويب گرديد و اين طرح دفاعى، نقش مؤثرى در صيانت و حفاظت اسلام و مسلمانان داشت. ⁽³⁾

سبب و انگيزه اصلى جنگ

مرحوم شيخ عباس قمى، به تبع سيره نويسان مى‌گويد: انگيزه اصلى اين جنگ، از آن جهت بود كه عداوت يهوديان «بنى‌نضير» با پيامبر صلى الله عليه و آله شدت گرفت(چون پيامبر در جنگ با بنى‌نضير، آنها را از مدينه بيرون كرد).

لذا بيست نفر از بزرگان ايشان ⁽¹⁾جهت پيمان با صناديد عرب و ابوسفيان وارد مكّه شدند و با پنجاه نفر از آنها پيمان بستند كه تا زنده هستند دست از جنگ برندارند. ⁽²⁾خلاصه در اين مورد مى‌توان به دو ديدگاه كلّى اشاره كرد.

قريش براى يكسره كردن كار اسلام تلاش جدّى خود را آغاز كرد، افزايش شمار مشركان در احزاب در قياس با احد به بيش از سه برابر، نشان از مديريت آنها در اين جنگ بود، به علاوه اين قريش نبود كه خواستار از بين رفتن اسلام بود، بلكه قبايل ديگرى نيز در اين مدت دريافته بودند كه اسلام تهديدى جدّى براى آنان به شمار مى‌آيد، يهوديان هم به دليل رخدادهاى مربوط به «قينقاع» و «بنى‌النضير» و نيز كشته شدن برخى از سرانشان همچون «كعب اشرف»، كينه شديدى از اسلام به دل داشتند، بنابراين همه احزاب يكپارچه مصمم شدند تا يك بسيج عمومى عليه مدينه سامان دهند كه تمام جمعيت آن از مرد و زن، كوچك و بزرگ حدود ده هزار نفر بودند، در جنگ‌هاى بين‌القبايلى خودى شاهد بسيج شدن اين تعداد نبوده است. در برابر اين ديدگاه، نظرات ديگرى هم وجود دارد.

سيره نويسان سبب اصلى جنگ را يهوديان دانسته‌اند. در اصل، پس از واقعه «بنى‌النضير» سران آن طايفه كه به خيبر رفته بودند، به سراغ قريش آمده، و از آنان خواستند تا براى به زانو درآوردن رسول خدا صلى الله عليه و آله با يكديگر متحد شوند و به جنگ مدينه بروند. قريش با آن كه در مكه نشسته بود تمايل جدى به اين اتفاق و اتحاد داشت، لذا ابوسفيان در پاسخ به يهوديان گفت: بهترين افراد براى ما كسانى هستند كه در دشمنى با محمّد ما را يارى كنند. يهوديان به تحريك قريش بسنده نكرده، بلكه قبايلى چون «بنى‌سليم» و «غطفان» را كه پيشينه دشمنى با اسلام داشتند به همراهى فرا خواندند.

يهوديان قول دادند در برابر كمك «غطفان» نصف خرماى خيبر را به آنها بدهند، قريش نيز هم

پيمانان خود را به كمك طلبيد كه يك سپاه چهار هزار نفرى با سيصد اسب را تشكيل دادند. گفته شده است: جمع سپاه مشركين ده هزار نفر بود كه در قالب سه لشكر به سوى مدينه به راه افتادند. ⁽¹⁾محلّ و محدوده خندق

پيامبر صلى الله عليه و آله خود، همراه گروهى از صحابه، موارد آسيب‌پذير را بررسى فرموده، و محل حفر خندق را با خط مخصوصى، تعيين كردند. ⁽²⁾قرار شد از احد تا «راتج» ⁽³⁾خندقى كنده شود.

واقدى مى‌گويد: پيامبر صلى الله عليه و آله بهترين ناحيه را پشت سر گذاشتن «كوه سَلع» و كندن خندق «اطُم ⁽⁴⁾بنى‌سلمه» در غرب مسجد فتح دانستند.

بنابراين بايد خندق از «مذادا» تا كوه «ذباب» ⁽⁵⁾و از آن‌جا تا «راتج» ادامه يابد. سرانجام به دستور پيغمبر صلى الله عليه و آله، خندق حفرگرديد. نظر به اين‌كه زمان، بسيار محدود بود ناچار مى‌بايست كار حفر خندق، هم با «نظم» انجام گيرد و هم با «سرعت» به پيش رود. لذا براى برقرارى نظم، پيامبر صلى الله عليه و آله هر چهل ذراع را به 10 نفر واگذار فرمود. پيامبر اولين كلنگ را خود به زمين زد و مشغول كندن زمين شد و على عليه السلام خاك‌ها را بيرون مى‌ريخت.

از صورت و پيشانى آن حضرت، عرق مى‌ريخت، در حالى كه اين سرود زيبا را زمزمه مى‌كردند:

«لا عيشَ الّا عيشَ الآخِرَةِ اللَّهُمَّ اغْفِر الانصارَ وَ المُهاجَرَة

زندگى واقعى، زندگى اخروى است، پروردگارا! مهاجر و انصار را بيامرز.

تلاش و كوشش پيامبر، شور عجيبى در مسلمانان پديد آورد و همه بدون استثنا شروع به كار كردند.

مشخصات خندق

طول خندق، با توجه به تعداد كارگران به دست مى‌آيد. زيرا شماره مسلمانان در آن روز، بنا به نقل مشهور 000/ 3 نفر بود و قرار شد كه هر ده نفر متصدى چهل ذراع گردند. در اين صورت طول خندق 12000 ذراع(يعنى نزديك به پنج و نيم كيلومتر خواهد بود) و عرض آن به قدرى بود كه سواران چابك و ورزيده نمى‌توانستند با اسب از آن عبور كنند. طبعاً بايد ژرفاى آن لااقل پنج متر و پهناى آن نيز پنج متر باشد. ⁽⁶⁾

پيامبر شب و روز در كنار خندق بسر مى‌برد تا كار خندق پايان پذيرد.

تاريخچه جنگ خندق

نظر به اين‌كه مدينه بين دو حرّه شرقى و غربى قرار داشت. اين دو حرّه مدينه را كاملًا در برگرفته و ناحيه جنوب را نيز تقريباً به طور كامل پوشانده بود، گرچه راه‌هاى نفوذ محدودى از آن سوى وجود داشت. در اين ميان تنها ناحيه شمال مدينه زمينى مسطّح و زراعى بود و در فاصله نوك حرّه شرقى، سنگلاخ قرار داشت.

اگر قرار بود دشمن به مدينه درآيد تنها راه ورود آن‌ها همين ناحيه شمال بود، زيرا در قسمت‌هاى ديگر، يك سپاه چند هزار نفرى نمى‌توانست به آسانى از سنگلاخ‌ها عبور كند. چون تنها راه ورود به مدينه همين منطقه شمال مى‌باشد، لذا سپاه عرب پس از اين‌كه مدينه را دور زد، در كنار خندق كه شش روز پيش از ورود آنان حفر شده بود، فرود آمدند.

آنان انتظار داشتند كه در دامنه كوه احد با ارتش اسلام روبرو گردند، اما وقتى به بيابان احد رسيدند، اثرى از مسلمانان نديدند، لذا به پيشروى خود ادامه دادند و تا لب خندق رسيدند.

مشاهده خندق در خطوط آسيب‌پذير مدينه، باعث حيرت و تعجب آنان شد، همگى گفتند: اين تاكتيك جنگى مربوط به ايرانيان است نه عرب. ⁽¹⁾پيامبر صلى الله عليه و آله خيمه اى با چرم روى «كوه سلع» براى خود بنا كرد. از طرفى گزارش‌هايى از شروع اقدامات خرابكارانه «بنى‌قريظه» در مدينه در دست بود كه نشان مى‌داد آنان فعاليت خود را آغاز كرده و مترصّد فرصتى بودند تا قريش وارد حوزه مدينه شود و در آن صورت «قريظيان» نيز از درون، كارشان را شروع كنند. تلاش عمده مشركين نيز همين بود كه از خندق عبور كنند. مسلمانان از سراسر خندق مراقبت مى‌كردند و همين امر سبب زمين‌گير شدن چند روز متوالى قريش شد. آنان در انتظار حمله «قريظيان» از داخل به مدينه بودند اما شمار نيروهاى آنان كفاف يك حمله قاطع را نمى‌داد. در يكى از روزها، سپاه عظيمى به همراه رؤساى قريش، بنى‌اسد، غطفان و ديگر قبايل حمله كردند، پنج نفر از قهرمانان آنها با يافتن راه باريكى توانستند از خندق عبور كنند. «عمرو بن عبدود» از مسلمانان خواست تا كسى به جنگ او برود، او سه بار درخواست خود را مطرح كرد و هر سه بار جز على عليه السلام، كسى براى جنگ با او از جاى برنخاست. رسول خدا صلى الله عليه و آله با دست خود عمامه‌اى بر سر امام نهاده، او را دعا كردند و وى را به سوى عمرو فرستادند. عمرو به امام گفت: چون با پدرش همنشين بوده، نمى‌خواهد با او بجنگد. امّا امام على عليه السلام فرمود: راغب به كشتن اوست، امام از او خواست طبق آنچه

در جاهليت مرسوم بوده كه اگر كسى در لحظه نبرد سه چيز از او بخواهد بايد يكى را بپذيرد:

1- اسلام بياورد،

2- جبهه جنگ را ترك كند،

3- از اسب خود پياده شود.

عمرو درخواست اوّل و دوم را نپذيرفت و سومى يعنى پياده شدن از اسب و جنگيدن به صورت پياده را پذيرفت. ميان آن دو نبرد آغاز شد، آنچنان گرد و غبار صحنه را گرفت كه در گرد و غبار، كسى آنان را نمى‌ديد، تا آنكه صداى تكبير برخاست، اين علامت آن بود كه عمرو كشته شده است. بقيه افراد با ديدن اين صحنه به شدت ترسيده وچاره اى جزگريختن نيافتند. ⁽¹⁾عوامل پيروزى اسلام و شكست سپاه كفر در خندق

سپاه عرب از ده هزار نفر تجاوز مى‌كرد، ⁽²⁾در حالى كه عده مسلمانان از 3000 نفر بيشتر نبود و دامنه «كوه سلع» كه نقطه مرتفعى است، اردوگاه آنان بود.

سپاه دشمن نزديك به يك ماه در پشت خندق، توقف كرد و جز عده معدودى نتوانستند از خندق عبور كنند. ⁽³⁾در هر صورت بزرگ‌ترين حادثه‌اى كه موجب ترديد مشركين در مورد ماندن يارفتن گشت، حادثه پيروزى على‌بن‌ابى‌طالب بر «عمرو»، و شكست تأثيرگذار عمرو بر مشركين بود.

امور ديگرى كه بر ترديد احزاب در ماندن يا رفتن افزود، تأمين 10 هزار نفر با هزاران شتر كه روزانه نياز به حجم زيادى علوفه داشتند در اطراف خندق كار بسيار دشوارى بود.

به طورى كه پس از چند روز شتران مشرف به مرگ شدند، علاوه بر آن، يك شب، طوفان، آتش غذاى مشركان را خاموش كرد و اثاثيه آنان را از هم پاشيد.

ابوسفيان به دلايل مختلف تصميم به بازگشت گرفت و به سپاه قريش گفت كه ببينيد مراتع خشك شده و چهارپايان رو به نابودى‌اند، يهوديان نيز خيانت كرده‌اند و جاى درنگ نيست. همان لحظه سپاه شرك را حركت داد و به سمت مكه به راه افتاد. صبح آن روز احدى از دشمنان در منطقه

نماند، پيامبر نيز به مسلمانان اجازه بازگشت داد. مورخين محاصره مدينه را 15 تا 20 روز دانسته‌اند.

گفته‌اند ابوسفيان در شرف رفتن، نامه‌اى تهديدآميز به پيامبر اكرم به اين مضمون نوشت:

به لات و عزى سوگند كه من با جمع خويش براى درمانده كردن تو به سويت آمدم، اما ديدم كه از برخورد با ما كراهت دارى و خندق‌ها و تنگناهايى برپا كردى، نمى‌دانم چه كسى اين را به شما تعليم داده؟ اگر از اينجا برگرديم، در آينده روزى چونان احد خواهيم داشت. ⁽¹⁾14

أ

جنگ خيبر

خيبر كجاست؟

خيبر جلگه وسيع حاصل‌خيزى است كه در شمال مدينه به فاصله سى و دو فرسنگى آن قرار دارد.

ملّت يهود براى سكونت و حفاظت خود در آن نقطه دژهاى هفت‌گانه و مستحكمى ساخته بودند.

ساكنان آن‌جا در امر زراعت و جمع ثروت و تهيه سلاح و طرز دفاع مهارت كاملى پيدا كرده بودند.

جمعيت آنان بالغ بر بيست هزار نفر بود. در ميان آنان، جنگاوران و دليران فراوانى به چشم مى‌خورد.

سبب و انگيزه اصلى جنگ خيبر

روزى كه اسلام در سرزمين «مدينه» درخشيد، ملّت يهود بيش از قريش، عداوت پيامبر و مسلمانان را به دل گرفت و با تمام توان و قوت براى كوبيدن اسلام، كمربسته و آماده شد.

جرم بزرگى كه يهوديان خيبر داشتند، اين بود كه تمام قبايل عرب را براى كوبيدن اسلام تشويق كردند و سپاه شرك با كمك مالى يهوديان خيبر، در يك روز از نقاط مختلف عربستان حركت كرده، خود را پشت مدينه رسانيدند. در نتيجه جنگ احزاب به وقوع پيوست.

ناجوانمردى يهود خيبر، پيامبر صلى الله عليه و آله را بر آن داشت كه اين كانون خطر را بر چيند و همه آن‌ها را خلع سلاح نمايد. عامل ديگرى كه پيامبر صلى الله عليه و آله را مصمم ساخت، تا قدرت خيبريان را درهم شكند و

آن‌ها را خلع سلاح كند؛ اين بود كه پيامبر صلى الله عليه و آله به سراسر جهان مكاتبه نموده و همه آن‌ها را با لحن قاطع به اسلام دعوت كرده بود.

در اين صورت هيچ بعيد نبود كه ملّت يهود آلت دست كسرى و قيصر شوند و با كمك قدرت‌هاى خارجى، اسلام را در معرض خطر قرار دهند و يا قدرت‌ها را عليه اسلام بشورانند. چنان‌كه مشركان را بر ضد اسلام شورانيدند. از اين رو پيامبر صلى الله عليه و آله لازم ديدند هر چه زودتر آتش خطر را براى هميشه خاموش كند. ⁽¹⁾پيامبر صلى الله عليه و آله دستور دادند مسلمانان براى تسخير آخرين مراكز يهودى و سرزمين عربستان آماده شوند و فرمودند: فقط كسانى مى‌توانند افتخار شركت در اين نبرد را به دست آورند كه در صلح حديبيه حضور داشته‌اند. پيامبر پرچم سفيدى به دست على عليه السلام داد و فرمان حركت صادر كرد. پيامبر با 1600 سرباز و 200 سواره نظام به سوى خيبر پيشروى كرد. دژهاى هفتگانه خيبر هر كدام نام مخصوصى داشت، براى حفاظت و كنترل اخبار خارج دژ، در كنار هر دژى برج مراقبت ساخته شده بود تا نگهبانان برج‌ها، جريان خارج قلعه را به داخل گزارش دهند. اين دژها به اندازه‌اى محكم بود كه امكان سوراخ كردن آنها وجود نداشت. مسلمانان كه در برابر چنين دشمن مجهز و نيرومند قرار گرفته بودند، بايد در تسخير اين دژها از هنرنمايى نظامى و تاكتيك‌هاى جنگى حداكثر استفاده را مى‌بردند.

اقدامات انجام شده

شبانه تمام نقاط حساس و راه‌ها به وسيله سربازان اسلام اشغال گرديد، به قدرى اين اقدام سريع انجام شد كه نگهبانان از اين كار آگاهى نيافتند. صبح گاهان كه كشاورزان خيبر با لوازم كشاورزى از قلعه‌ها بيرون آمدند، چشم آنها به سربازان دلير و مجاهدان اسلام افتاد و ديدند كه تمام راه‌ها بسته شده و اگر قدمى فراتر بگذارند فوراً دستگير خواهند شد. اين منظره آن چنان آن ها را مرعوب ساخت كه بى‌اختيار پا به فرار گذاشتند و درهاى دژها را بسته و در داخل، شوراى جنگى تشكيل دادند. نتيجه شورا اين بود كه زنان و كودكان را در يكى از دژها، و ذخاير را در دژ ديگر جاى دهند، و دليران و جنگاوران هر قلعه با سنگ و تير از بالا دفاع كنند و قهرمانان هر دژ بيرون آيند و در بيرون دژ با دليران اسلام بجنگند. دلاوران يهود با اين نقشه يك ماه در برابر ارتش اسلام مقاومت كردند، به طورى‌كه براى تسخير هر دژ ده روز تلاش انجام مى‌شد، و نتيجه‌اى به دست نمى‌آمد. ⁽²⁾

شكسته شدن نخستين سنگر يهود

به عقيده گروهى از تاريخ‌نويسان نخستين دژى كه از خيبر پس از رنج‌هاى فراوان به دست ارتش اسلام افتاد، دژ «ناعم» بود، ⁽¹⁾به قيمت كشته شدن يكى از سرداران بزرگ اسلام به نام «محمود بن مَسلَمه انصارى» و زخمى شدن پنجاه نفر از سربازان اسلام تمام شد. پس از فتح قلعه‌هاى مزبور سپاهيان اسلام به طرف دژهاى «وطيح» و «سلالم» يورش بردند. ولى مسلمانان با مقاومت سرسختانه يهود در بيرون قلعه روبرو شدند. بيش از ده روز مقاومت جنگاوران يهود مسلمانان هر روز بدون نتيجه به لشكرگاه باز مى‌گشتند. روزى ابوبكر مأمور رفتن گرديد و روز ديگر عمر، ولى موفقيتى به دست نياوردند. پيامبر فرمود:

«لأُعْطِيَنَّ الرَّايَةَ غَداً رَجُلًا يُحِبُّ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ يُحِبُّهُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ، يَفْتَحَ اللَّهُ عَلَى يَدَيْهِ لَيْسَ بِفَرّارِ» ⁽²⁾

اين پرچم را فردا به كسى مى‌دهم كه خدا و پيامبر را دوست دارد، و خدا و پيامبر نيز او را دوست دارند و خداوند اين دژ را به دست او مى‌گشايد. او مردى است كه هرگز پشت به دشمن نكرده و از صحنه نبرد فرار نمى‌كند.

بنا به نقل «طبرسى» و «حلبى»، حضرت چنين فرمود: كرّار غير فرّار، يعنى به دشمن حمله كرده و هرگز فرار نمى‌كند. سكوت پر انتظار مردم با جمله پيامبر صلى الله عليه و آله كه فرمود على كجاست؟ درهم شكست، و با مقدماتى پيامبر به آن حضرت دستور پيشروى داد. ⁽³⁾جهاد آزادى‌بخش

پيامبر صلى الله عليه و آله يادآور شد كه قبل از جنگ نمايندگانى را به سوى سران دژ اعزام بدارد، و آنها را به آيين اسلام دعوت كند، اگر نپذيرفتند آنها را به وظايف خويش تحت لواى حكومت اسلام آشناسازد، كه بايد خلع سلاح شوند و با پرداخت جزيه در سايه حكومت اسلامى آزادانه زندگى كنند و اگر به هيچ كدام گردن ننهادند، با آنان بجنگند و اين جمله را هم به عنوان آخرين جمله بدرقه راه على عليه السلام ساخت:

«لَئِنْ يَهدِي اللَّهُ بِكَ رَجُلًا واحِدَاً خَيْرٌ مِنْ انْ يَكُونَ لَكَ حُمُرُ النَّعَم.» ⁽¹⁾

هرگاه خداوند يك فرد را به وسيله تو هدايت كند بهتر از اين است كه شتران سرخ موى مال تو باشد و آنها را در راه خدا انفاق كنى.

حضرت على عليه السلام ذوالفقار خود را حمايل نمود و هروله كنان با شهامت خاصى كه شايسته قهرمانان ويژه ميدان‌هاى جنگى است، به سوى دژ حركت كرد و پرچم اسلام را كه به دست او بود در نزديكى خيبر بر زمين زد. در اين لحظه دلاوران خيبر بيرون ريختند. نخست برادر مرحب، به نام «حارث» به دست على عليه السلام كشته شد. مرگ برادر، مرحب را سخت غمگين ساخت، او براى گرفتن انتقام برادر در حالى كه غرق سلاح بود، زره يمانى بر تن و كلاهى از سنگ مخصوص تراشيده بر سر داشت، جلو آمد و چنين رجز مى‌خواند: در و ديوار گواهى مى‌دهد، كه من مرحبم، قهرمانى كار آزموده و مجهز به سلاح جنگى هستم. على عليه السلام فرمود:

انَا الَّذى سَمَّتنى امّى حَيْدَرَة ضَرغام آجامٍ وَ لَيْثُ قَسْوَرَه

من همان كسى هستم كه مادرم مرا حيدر(شير) خواند؛ مردى دلاور و شير بيشه‌ها هستم.

صداى ضربات شمشير و نيزه‌هاى دو قهرمان اسلام و يهود وحشت عجيبى در دل ناظران پديد آورد. ناگهان شمشير برنده قهرمان اسلام بر فرق مرحب فرود آمد و سپر و كلاه‌خود و سر را تا دندان دو نيم ساخت. اين ضربت آنچنان سهمگين بود كه برخى از دلاوران يهود كه پشت سر مرحب ايستاده بودند. پا به فرار گذارده به دژ پناه بردند و عده‌اى كه فرار نكردند با على تن به تن جنگيدند و كشته شدند. على عليه السلام يهوديان فرارى را تا در حصار تعقيب نمود. يك نفر از جنگ جويان يهود با شمشير بر سر على عليه السلام زد و سپر از دست آن حضرت افتاد و على عليه السلام فوراً متوجه در دژ گرديد و آن را از جاى خود كند و تا پايان كارزار به جاى سپر استفاده كرد. در نتيجه قلعه‌اى كه مسلمانان ده روز پشت آن معطل شده بودند، در مدت كوتاهى گشوده شد.

شيخ مفيد در ارشاد ⁽²⁾به سند خاصى از على عليه السلام، سرگذشت در خيبر را چنين نقل مى‌كند: من در خيبر را كنده، به جاى سپر به كار بردم، و پس از پايان نبرد آن را مانند پل بر روى خندقى كه يهوديان كنده بودند، قرار دادم، سپس آن را ميان خندق پرتاب كردم. مردى پرسيد: آيا سنگينى آن را احساس نمودى؟ گفتم: به همان اندازه‌اى كه سنگينى سپر خود را احساس مى‌كردم. على عليه السلام فرمود:

«ما قَلَعْتُها بِقُوَّةٍ بَشَرِيَّةٍ وَ لكِن قَلعتُها بِقُوَّةٍ الهيَّةٍ وَ نفس بِلقاءِ رَبِّها مُطْمَئِنَّةٌ رَضِيَّةٌ.» ⁽¹⁾

من هرگز آن در را با نيروى بشرى از جا نكندم، بلكه در پرتو نيروى خدا داد و با ايمانى راسخ به روز واپسين اين كار را انجام دادم.

دژهاى خيبر فتح شد و يهوديان با شرايط خاص در برابر ارتش اسلام سر تسليم فرود آوردند. ⁽²⁾15

أ

جنگ طائف‌

«طائف» يكى از شهرهاى ييلاقى و حاصل خيز حجاز است و در جنوب شرقى مكه با فاصله 12 فرسنگى آن قرار گرفته، به خاطر داشتن هواى لطيف و باغ ها و نخلستان‌هاى فراوان، مركز گروه خوشگذران حجاز بوده و هست. قبيله ثقيف كه يكى از قبايل نيرومند و پرجمعيت عرب به شمار مى‌رفتند، در اين شهر زندگى مى‌كردند. اعراب(ثقيف) از جمله كسانى بودند كه در نبرد «حنين» بر ضد اسلام شركت كرده و پس از شكست فاحش كه به شهر خود- كه داراى دژ محكم و مرتفعى بود- پناهنده شده بودند. پيامبر صلى الله عليه و آله، براى تكميل اين پيروزى دستور دادند فراريان نبرد(حنين) تعقيب شوند. از اين رو به «ابوعامر اشعرى» و «ابوموسى اشعرى» با گروهى از سربازان اسلام مأموريت دادند كه قسمتى از آنها را كه به «اوطاس» پناهنده شده بودند تعقيب نمايند. فرمانده نخست جان خود را در اين نبرد از دست داد و دومى با پيروزى كامل دشمن را پراكنده ساخت و خود پيامبر صلى الله عليه و آله نيز با باقى مانده سپاه اسلام رهسپار «طائف» گرديد ⁽³⁾. در مسير خود به طائف، دژ «مالك»، آتش افروز جنگ حنين را با خاك يكسان نمود. ستون‌هاى سپاه اسلام يكى پس از ديگرى حركت نمودند و اطراف شهر را اردوگاه خود قرار دادند. دژ طائف بسيار مرتفع بود و ديوار محكمى داشت و برج هاى مراقبت آن، كاملًا بر خارج قلعه مسلط بود. محاصره دژ از طرف ارتش اسلام آغاز گرديد، ولى هنوز حلقه محاصره تكميل نشده بود كه دشمن تيراندازى را شروع نمود، تا از پيشروى سربازان اسلام جلوگيرى كرده در نتيجه گروهى را در همان لحظه اوّل از

پاى درآوردند. پيامبر گرامى دستور دادند كه سپاه عقب‌نشينى كند و اردوگاه خود را در نقطه‌اى كه از تيررس دشمن دورتر باشد قرار دهد. سلمان فارسى- كه مسلمانان از تدابير نظامى وى در جنگ خندق نتيجه گرفته بودند- به پيامبر صلى الله عليه و آله پيشنهاد كرد كه با نصب منجنيق، دژِ دشمن را سنگ‌باران كنند. منجنيق در آن روز، كار توپخانه را انجام مى‌داد.

افسران اسلام با راهنمايى سلمان، منجنيق را نصب كرده و نزديك به 20 روز، برج‌ها و داخل دژ را سنگباران كردند، ولى دشمن در برابر اين عمليات حاد جنگى ساكت ننشسته، به تيراندازى خود ادامه داد و از اين راه، آسيب‌هايى به سپاهيان اسلام رسانيد. براى تسليم شدن دشمن، لازم بود حملات به صورت همه جانبه صورت پذيرد. هم زمان با نصب منجنيق و پرتاب سنگ، قرار شد براى شكافتن ديوار از ارابه‌هاى جنگى استفاده كنند و با شكافْ در ديوار دژ، ورود سپاه اسلام به داخل آن عملى گردد، ولى شكافتن ديوار با مشكل بزرگى روبرو بود، زيرا تير از برج‌ها و ساير نقاط دژ مانند رگبار بر سر واحدهاى سپاه اسلام مى‌ريخت و كسى را ياراى نزديك شدن به ديوار نبود. پيامبر صلى الله عليه و آله در اين نبرد تمام شيوه‌هاى نظامى از مادى و معنوى را به كار برد، ولى تجربه ثابت كرد كه گشودن دژ به فعاليت و صبر و شكيبايى نياز داشت، در صورتى كه شرايط فعلى و امكانات ارتش اسلام اجازه توقف بيش از اندازه در منطقه «طائف» را نمى‌داد، زيرا:

اولًا: در طى مدت محاصره، سيزده نفر از مسلمانان كشته شده بودند، كه هفت نفر از آنان از قريش و چهار نفر از انصار و يك نفر از قبيله ديگر بود.

ثانياً: ماه شوال در حال سپرى شدن بود و ماه ذى‌القعده فرا مى‌رسيد، كه جنگ و نبرد در آن ماه از نظر ملت عرب حرام بود.

اسلام هم بعدها اين سنت صالح را تأييد نمود از اين رو براى حفظ اين سنت لازم بود كه هر چه زودتر محاصره برچيده شود.

ثالثاً: مراسم حج نزديك بود و نظارت بر مراسم حج در آن سال بر عهده مسلمانان بود، زيرا پيش از آن، مراسم حج زير نظر مشركان مكه اداره مى‌شد، مضافاً اين كه موسم حج بهترين فصل براى تبليغ اسلام و بيان حقيقت آيين توحيد به شمار مى‌رفت.

با توجه به اين شرايط پيامبر صلى الله عليه و آله محاصره طائف را ترك گفت و همراه سپاه خود به جعرانه كه محل حفاظت غنايم جنگى و اسيران بود، حركت كرد. ⁽¹⁾

حرف «ح»

حَجّ‌

معناى حجّ