نمادها و رمزواره های حج نشانه های الهی درسرزمین وحی

مشخصات كتاب

سرشناسه : شریفی، مجتبی، ۱۳۴۵ -

عنوان و نام پديدآور : نمادها و رمزواره‌های حج : نشانه‌های الهی در سرزمین وحی/مجتبی شریفی.

مشخصات نشر : تهران: نشر مشعر، ۱۳۹۰.

مشخصات ظاهری : ۷۱۷ ص.

شابک : 978-964-540-297-4

وضعیت فهرست نویسی : فیپا

يادداشت : چاپ قبلی: رویش نو، ۱۳۸۸ (۸۳۷ ص).

یادداشت : کتابنامه: ص. [۷۴۸] - ۷۵۶؛ همچنین به صورت زیرنویس.

عنوان دیگر : نشانه‌های الهی در سرزمین وحی.

موضوع : حج -- فلسفه

موضوع : حج -- احادیث

موضوع : حج -- جنبه‌های قرآنی

رده بندی کنگره : BP۱۸۸/۹/ش۴۳ن۸ ۱۳۹۰

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۳۵۷

شماره کتابشناسی ملی : ۲۳۲۴۶۶۴

پيش گفتار

اشاره

تقديم به:

تقديم به ولى عصر (ع) كه حقيقت كعبه و حج و روح طواف، اوست.

تقديم به او كه حجر اسماعيل و مقام ابراهيم، منادى ولايت اوست.

تقديم به او كه حجر الاسود، جايگاه تجديد عهد با اوست.

تقديم به او كه عرفات، نماد معرفت به ولايت اوست.

تقديم به او كه مشعر، نماد شناخت دقيق نسبت به خواست اوست.

تقديم به او كه مِنى، جايگاه برائت از دشمنان و برآوردن آرزوهاى اوست.

تقديم به او كه بدون حضورش، عرفات تهى از معرفت، مشعر خالى از شعور و زمزم بى بهره از حيات است.

حج، مجموعه‌اى از مناسك است كه در مكه معظّمه و مشاهد مشرفهصورت مى‌پذيرد و بر اسرار و رموزى مشتمل است‌كه درك اراده خداوند از آنها زمينه نجات از دام گناهان را فراهم مى‌آورد و جهل به آنها موجب بى‌محتوا شدن حج مى‌شود.

حج، قصد و توجه مستمر به عهدى است كه زائر با پروردگار بسته است و خود را به اداى آن متعهد مى‌داند.

حج، سبب تغيير مسير انسان از معصيت به طاعت و از شقاوت به سعادت است.

حج، محل اجتماع مردم بر مبناى اعتقاد و عمل واحد است.

حج، حريم امن الهى و سبب بقاى مردم در مسير بهره‌مندى از ربوبيت الهى است.

حج، جايگاه توبه و پاك شدن از رذايل و رهايى از دام گناه است.

حج، محل برائت از اعتقاد و عمل شيطان و ايادى اوست.

حج، عامل جبران مافات و سبب عزيمت بر كسب ثمراتى است كه از انسان فوت شده است.

حج، سبب بهره‌مندى از ربوبيت الهى در سايه تمسك به ولايت محمد و آل‌محمد (عليهما السلام) است.

حج، سبب برخوردارى از رحمت خدا و مانع ارتكاب گناه است.

حج، نماد ولايت اهل‌بيت (عليهما السلام) و يادآور ولادت فرزند كعبه، اميرمؤمنان (ع) است.

حج، سبب دست‌يابى به آرامش و امنيت در سايه تمسك به ولايت اهل‌بيت (عليهما السلام) است.

حج، نماد اعتراف به كوتاهى‌ها و اقرار به ذلت در برابر خداوند است.

حج، سبب كسب مكارم اخلاق و آراسته شدن بهصفات پسنديده است.

حج، جايگاه بيعت جبرئيل با حضرت ولى‌عصر (ع) است.

حج، جايگاه تحمل دشوارى‌ها به منظور درك آمرزش الهى است.

ويژگى‌هاى كتاب

هر چند كتاب حاضر، درباره اسرار و رموز حج نوشته شده نه مسائل فقهى

آن، اما براى تبيين هر چه بهتر اعمال و مناسك حج قبل از بيان رمزواره‌ها، مطالبى را با عنوان «از ديدگاه فقه شيعه» آورده و سپس به بيان اسرار آن، بر مبناى آيات قرآن و كلام پيشوايان معصوم (عليهما السلام) پرداخته‌ايم. در پايان هر مبحث نيز رمزواره‌هايى را ذكر و اسرار موجود در آن را بيان نموده‌ايم. به اميد آن‌كه به تبيين زواياى ناشناخته ديگر در اين خصوص منتهى گردد.

احاديث اين كتاب، با ذكر منبع، شماره جلد وصفحه، از منابع معتبرى كه در طول اعصار و قرون مورد رجوع دانشمندان و مراجع بزرگوار شيعه بوده، بيان شده است و در نقل احاديث، به ترجمه تنها اكتفا نشده بلكه اصل حديث ذكر شده تا اهل تحقيق نيازى به رجوع دوباره به منابع نداشته باشند و در مواردى، منابع متعددى در پاورقى بيان شده تا زمينه بيشترى را براى پژوهش فراهم آورد.

در برخى موارد، توضيحات را به پاورقى‌ها كه (از رنگ و بوى تحقيق برخوردار است و) اطلاعات بسيارى را در اختيار خوانندگان محترم قرار مى‌دهد،

وانهاده‌ايم و اسرار و نمادهاى حج را از قرآن و سنت (احاديث اهل‌بيت

(عليهما السلام)) و نيز منابع معتبر فقهى و تاريخى استخراج كرده‌ايم و

رمزواره‌هاى حج را در مواردى (كه به‌طور آشكار در متون دينى ذكر شده) به نحو قطعى و در ساير موارد به نحو احتمالى بيان نموده‌ايم تا افراد مختلف، به فراخور فهم خود از آن بهره‌مند گردند و به مفاهيم عميق آن دست يابند و در اين مقام به كلام امام صادق (ع) تمسك جسته‌ايم كه درباره مراتب آموزه‌هاى دينى و رموز و اشارات موجود در آنها فرمودند:

«فَالْعِبَارَةُ لِلْعَوَامِ وَ الْإِشَارَةُ لِلْخَوَاصِّ وَ اللَّطَائِفُ لِلْأَوْلِيَاءِ وَ الْحَقَائِقُ لِلْأَنبياء»⁽¹⁾

«عبارت براى عوام، اشارت براى خواص، لطايف براى اولياى خداوند و حقايق براى پيامبران.»

از آن‌جا كه گفتگوى امام سجاد (ع) با شبلى درباره حج حاوى نكات و رموز بسيارى است، بخش‌هايى از آنها را در متن كتاب و يا بهصورت پى‌نوشت آورده‌ايم. افزون بر آنچه گفته شد، براى آشنايى بيشتر با مفاهيم حج، در پايان نوشتار، بخشى را به «واژه‌نامه» اختصاص داده‌ايم تا بيشتر مورد استفاده قرار گيرد.

انگيزه نگارش

اشاره

با توجه به آنچه گذشت برآن شديم تا گوشه‌اى از اسرار و رموز حج را مطابق با آيات و روايات بيان نماييم. اميد آنكه بيان معارف و تبيين نمادها و رمزواره‌هاى اين عمل بزرگ عبادى كه از چشمه‌سار زلال اهل‌بيت (عليهما السلام) جارى گشته است، به جويندگان پاكى و معرفت، جان و توان بخشيده و خردمندى و بصيرت، ارمغان دهد و آنها را به تغيير رفتار و گفتار در سايه بهره‌مندى از ربوبيت ذات اقدس الهى رهنمون سازد.

«و السّلام على من اتبع الهدى»

مجتبى شريفى

مقدمه

اشاره

همه عبادات از جمله نماز، روزه و حج بر مبناى اراده خاصى از جانب خداوند واجب شده است. از اين‌رو انجام آنها بدون فهم اين اراده‌ها فاقد ثمر و نتيجه بوده و به جاى تقرّب به خداوند، سبب دورى از او مى‌شود. چنانكه خداوند متعال در حديث قدسى مى‌فرمايد:

«إِنَّما يَعْبُدُني مَنْ عَرَفَ ما أُريدُ مِنْ عِبادَتي وَ طاعَتي»

«تنها كسى مرا عبادت مى‌كند كه بداند از عبادت و اطاعتم چه اراده‌اى دارم.»

و در ادامه مى‌فرمايد: اما كسى كه بدون درك اراده‌ها مرا عبادت كند،

«لَم يَزْدَدْ في عِبادَته مِنّي إِلّا بُعداً» ⁽¹⁾

«جز دورى از من، نتيجه‌اى از عبادتش نخواهد برد.»

در حديثى ديگر از امام صادق (ع) روايت شده است:

«الْعَامِلُ عَلَي غَيْرِ بَصِيرَةٍ كَالسَّائِرِ عَلَي غَيْرِ الطَّرِيقِ فَلَا تَزِيدُهُ سُرْعَةُ السَّيْرِ مِنَ

الطَّرِيقِ إِلَّا بُعْداً» ⁽²⁾

«كسى كه بدون بصيرت عمل مى‌كند، مانند كسى است كه به بيراهه مى‌رود و سرعت حركت، او را از مقصود بيشتر دور مى‌كند.»

جايگاه درك اراده الهى در بهره‌مندى از ثمرات اعمال

از ديدگاه اسلام اگر اعمال عبادى، بدون شناخت اراده خداوند بجاى آورده شود، مقبول درگاه الهى نشده و ثمرات تربيتى وعده داده شده را در پى نخواهد داشت. چنانچه امام‌صادق (ع) ضمن بيان اراده خداوند از نماز، در اين‌باره فرمودند:

«مَنْ لَمْ تَنْهَهُ الصَّلَاةُ عَنِ الْفَحْشَاءِ وَ الْمُنْكَرِ لَمْ يَزْدَدْ مِنَ اللَّهِ إِلَّا بُعْداً»⁽¹⁾

«هركس نمازش او را از فحشاء و منكر باز ندارد، جز دورى از خداوند چيزى عايدش نمى‌شود.»⁽²⁾

طبق آنچه در مبانى دينى ذكر شده، اراده خداوند از نماز، بازداشته شدن از بينش و اعتقادى است كه به بروز فحشاء و منكر مى‌انجامد (و موجب سلب امنيت و آرامش از انسان‌ها مى‌شود.) قرآن در اين‌باره مى‌گويد:

«انَّ الصَّلوةَ تَنْهَي عَنِ الْفَحْشاءِ وَ الْمُنْكَرِ» ⁽³⁾

«به درستى كه نماز، انسان را از زشتى و بدى باز مى‌دارد.»

اهميت فهم كنايات و اشارات دينى

اشاره

درك اراده الهى از عبادات و فهم كنايات و رمزواره‌هاى دينى داراى چنان

اهميتى است كه امام صادق (ع) فرمودند:

«حَدِيثٌ تَدْرِيهِ خَيْرٌ مِنْ أَلْفِ حَدِيثٍ تَرْوِيهِ»

«روايتى كه آن را درك نمايى بهتر از هزار حديث است كه (بدون درك) براى ديگران نقل كنى.»

و در ادامه فرمودند:

«وَ لَا يَكُونُ الرَّجُلُ مِنْكُمْ فَقِيهاً حَتَّي يَعْرِفَ مَعَارِيضَ كَلَامِنَا» ⁽¹⁾

«كسى از ميان شما فقيه محسوب نمى‌شود مگر اينكه كنايه‌ها و تعريض‌هاى كلام ما را بشناسد.»

و از آنجا كه حج يكى از پر رمز و رازترين دستورات دينى است، خداوند اعمال و مناسك حج را شعائر خود خوانده و درك رموز اين عبادت را بيش از ساير اعمال عبادى نيازمند به دقت معرفى نموده است؛ تا جايى كه امام صادق (ع) به زُراره كه از كثرت اسرار و مسائل حج اظهار تعجب نمود، فرمودند:

«يَا زُرَارَةُ بَيْتٌ حُجَّ إِلَيْهِ قَبْلَ آدَمَ بِأَلْفَيْ عَامٍ تُرِيدُ أَنْ تُفْنِيَ مَسَائِلَهُ فِي

أَرْبَعِينَ‌رعَاماً» ⁽²⁾

«اى زُراره! آيا مى‌خواهى مسائل خانه‌اى را كه دو هزار سال قبل از خلقت آدم (ع) محل حج بوده، در طول چهل سال به پايان ببرى؟»

بخش اول تاريخچه و اهمّيت حج

تاريخچه حج

قال رسول الله؛: «لَوْ أَنَّ أَبَا قُبَيْسٍ لَكَ زِنَتُهُ ذَهَبَةٌ حَمْرَاءُ أَنْفَقْتَهُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ مَا بَلَغْتَ مَا بَلَغَ الْحَاجُّ» (الكافي، ج 4،ص 258)

«اگر هم وزن كوه ابوقبيس، طلاى سرخ داشته باشى و تمام آن را در راه خدا انفاق كنى به ثواب شخص حج‌گزار نخواهى‌رسيد.»

بجاى آوردن حج و آشنايى با اسرار و رموز آن، همواره بر انسان‌ها واجب بوده است. از اين‌رو فريضه حج در زمان همه پيامبران وجود داشته تا جايى كه امام باقر (عليهما السلام) در پاسخ به اين سؤال كه آيا قبل از بعثت پيامبر (ص) كسى حج به‌جاى مى‌آورده است، فرمودند: بله.

«أَنَّ آدَمَ وَ نُوحاً حَجَّا وَ سُلَيْمَانَ بْنَ دَاوُدَ قَدْ حَجَّ الْبَيْتَ بِالْجِنِّ وَ الْإِنْسِ وَ الطَّيْرِ وَ الرِّيحِ وَ حَجَّ مُوسَى عَلَى جَمَلٍ أَحْمَرَ يَقُولُ لَبَّيْكَ لَبَّيْكَ وَ أَنَّهُ كَمَا قَالَ اللَّهُ إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِي بِبَكَّةَ مُبارَكاً وَ هُدى لِلْعالَمِين»⁽¹⁾

«آدم (ع) و نوح (ع) حج گزاردند و سليمان (ع) به همراه جن و انس و پرندگان و باد، حج بجا آورد و موسى (ع) بر شترى سرخ رنگ، اعمال حج را بجاى آورد و لبيك گفت. زيرا كعبه آنچنان كه خداوند فرمود: اولين خانه‌اى است كه براى مردم بنا شده و موجب بركت و هدايت خلق است.»⁽²⁾

الكافي، ج 4،ص 214، ح 7 و 8. در روايات از حج حضرت داود نيز سخن به ميان آمده است. الكافي، ج 4،ص 214، ح 11.

در نقل ديگر آمده است كه موسى (ع) با هفتاد پيغمبر از پيامبران بنى‌اسرائيل، حج به جاى آورد و نيز روايت شده است كه هفت‌صد پيامبر، در مسجد خيف نماز خوانده‌اند. و درباره حج آدم (ع) روايت شده است:

«أَتَي آدم (ع) هَذَا الْبَيْتَ أَلْفَ أَتْيَةٍ عَلَي قَدَمَيْنِ مِنْهَا سَبْعُمِائَةِ حَجَّةٍ وَ ثَلَاثُمِائَةِ عُمْرَةٍ» ⁽³⁾

«آدم (ع) هزار بار پياده به كعبه آمد، هفت‌صد بار براى حج و سى‌صد بار براى عمره.»

در حديث ديگر آمده است كه اميرمؤمنان (ع) به مرد شامى كه پرسيد آدم چند بار حج بجاى آورد، فرمودند:

«سَبْعِينَ حَجَّةً مَاشِياً عَلَى قَدَمَيْهِ وَ أَوَّلُ حَجَّةٍ حَجَّهَا كَانَ مَعَهُ الصُّرَدُ يَدُلُّهُ عَلَى مَوْضِعِ الْمَاءِ» ⁽¹⁾

«هفتاد حج پياده رفت. اولين حجى كه بجا آورد با او بوم بود و جاى آب را به او نشان مى‌داد.»

افزون بر اين، درگذشته اهمّيت حج به اندازه‌اى بوده است كه سال‌هاى زندگى را بر مبناى آن بيان مى‌نموده‌اند. چنانكه حضرت شعيب (ع) به موسى (ع)

فرمود: دخترم را به عقد تو درمى‌آورم در ازاى اين‌كه

«أَنْ تَأْجُرَني ثَمانِيَ حِجَجٍ فَإِنْ أَتْمَمْتَ عَشْراً فَمِنْ عِنْدِك»⁽²⁾

«به مقدار هشت حج براى من كار كنى و اگر آن را تا ده سال افزايش دهى، اختيار با توست.»

از جمله نكات مهم در تاريخ حج، مطلبى است كه از پيامبر اكرم (ص) روايت شده و در آن آمده است:

«كانَ النَّبِيُّ مِنَ الأَنْبِياءِ اذا هَلَكَتْ امَّتُهُ لَحِقَ بِمَكَّةَ فَيَتَعَبَّدُ فيهَا النَّبِيُّ وَ مَنْ مَعَهُ حَتّي يَموُتَ فيها» ⁽³⁾

«هر پيامبرى كه امتش به هلاكت مى‌رسيد، به مكه مى‌آمد و به همراه يارانش تا زمان مرگ در آنجا به عبادت مى‌پرداخت.»

اولين حج‌گزار

طبق برخى روايات، اولين كسى كه از ميان اهل زمين حج بجاى آورد و آن را بر بنى‌آدم سنّت نمود، آدم (ع) بود. اما از ميان اهل آسمان، جبرئيل اولين حج‌گزار بوده است. به همين دليل روايت شده:

«سَأَلَهُ عَنْ أَوَّلِ مَنْ حَجَّ مِنْ أَهْلِ السَّمَاءِ فَقَالَ جَبْرَئِيلُ» ⁽¹⁾

«شخصى از اميرمؤمنان (ع) پرسيد: اولين كسى كه از اهل آسمان، حج بجاى

آورد، چه كسى بود؟ حضرت فرمودند: جبرئيل.»

اهمّيت حج

حج يكى از مهم‌ترين عبادات دينى است و اهمّيت آن به قدرى است كه

امام‌صادق (ع) به شخصى به نام عُذافِرصَيرَفى ⁽²⁾كه تأمين هزينه‌هاى زندگى

را مانع رفتن به حج مى‌پنداشت، فرمودند:

«أَطْعِمْ عِيَالَكَ الْخَلَّ وَ الزَّيْتَ وَ حُجَّ بِهِمْ كُلَّ سَنَةٍ» ⁽¹⁾

«خوراك خانواده‌ات را سركه و روغن زيتون قرار بده ولى همه ساله آنان را به حج ببر.»

و در حديث ديگرى به عيسى‌بن‌ابى‌منصور فرمودند:

«يَا عِيسَي إِنِ اسْتَطَعْتَ أَنْ تَأْكُلَ الْخُبْزَ وَ الْمِلْحَ وَ تَحُجَّ فِي كُلِّ سَنَةٍ فَافْعَل» ⁽²⁾

«اگر مى‌توانى نان و نمك خورده و هر ساله به حج بروى، چنين كن.»

آن حضرت، حج را بافضيلت‌تر از نماز و روزه معرفى نموده و فرمودند:

«الْحَجُّ أَفْضَلُ مِنَ الصَّلَاةِ وَ الصِّيَامِ إِنَّمَا الْمُصَلِّي يَشْتَغِلُ عَنْ أَهْلِهِ سَاعَةً وَ إِنَّ الصَّائِمَ يَشْتَغِلُ عَنْ أَهْلِهِ بَيَاضَ يَوْمٍ وَ إِنَّ الْحَاجَّ يُتْعِبُ بَدَنَهُ وَ يُضْجِرُ نَفْسَهُ وَ يُنْفِقُ مَالَهُ وَ يُطِيلُ الْغَيْبَةَ عَنْ أَهْلِه ...»⁽³⁾

«فضيلت حج از نماز و روزه بيشتر است. زيرا نمازگزار فقط در مقطعى از زمان

و روزه‌دار در طول روز از (رسيدگى به) خانواده‌اش باز مى‌ماند، در حالى كه حج‌كننده بدنش را به سختى مى‌اندازد، (خواسته‌هاى) نفسش را محدود

مى‌كند، مالش را خرج مى‌نمايد و زمانى طولانى از خانواده‌اش دورى مى‌كند.»

و نيز روايت شده است كه مردى عرب در بيابان مكّه به خدمت رسول خدا (ص)

شرفياب شد و عرض كرد: اى رسول خدا! من به قصد حج (از سرزمين خود) بيرون آمدم ولى مانعى پيش آمد و نتوانستم به حج بروم. مرا به انجام كارى فرمان ده تا به ثواب حج برسم. حضرت رو به كوه ابوقبيس كرده، فرمودند:

«لَوْ أَنَّ أَبَا قُبَيْسٍ لَكَ زِنَتُهُ ذَهَبَةٌ حَمْرَاءُ أَنْفَقْتَهُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ مَا بَلَغْتَ مَا بَلَغَ‌رالْحَاجُّ» ⁽¹⁾

«اگر هم وزن كوه ابوقبيس، طلاى سرخ ⁽²⁾داشته باشى و تمام آن را در راه خدا انفاق كنى به ثواب شخص حج‌گزار نخواهى رسيد.»

در جايى ديگر درباره اهميت حج فرمودند:

«مَنْ سَوَّفَ الْحَجَّ حَتَّي يَمُوتَ بَعَثَهُ اللَّهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ يَهُودِيّاً أَوْ نَصْرَانِيّاً»⁽³⁾

«هر كس مناسك حج را به تأخير اندازد تا اين كه بدون انجام آن بميرد، خداوند او را در روز قيامت، در زمره يهود و نصارا محشور مى‌كند.»

ترك حج، موجب نزول عذاب

حج چنان ارزش و اهميتى دارد كه ترك آن، عامل نزول عذاب معرفى

گرديده است. چنانكه امام صادق (ع) فرمودند:

«أَمَا إِنَّ النَّاسَ لَوْ تَرَكُوا حَجَّ هَذَا الْبَيْتِ لَنَزَلَ بِهِمُ الْعَذَابُ وَ مَا نُوظِرُوا»⁽⁴⁾

«آگاه باشيد! هرگاه مردم، زيارت خانه خدا را وابگذارند، عذاب الهى بى‌درنگ

آنها را فرا مى‌گيرد و مهلت داده نمى‌شوند.»

تأكيد بر اين امر، از آن جهت مى‌باشد كه حج بيش از ساير اعمال عبادى، بر رموز و اسرارى مشتمل است كه توسط پيامبران و اولياء الهى بيان گرديده و بينايى و بصيرت دينى را در پى دارد. ⁽¹⁾

منافع حج

حج علاوه بر مصالح آخرتى، منافع دنيايى فراوانى نيز دارد كه در احاديث گوناگون به آن اشاره شده است. چنانكه امام صادق (ع) در پاسخ به هشام بن حكم كه پرسيد چرا مردم به اعمال حج مكلف شده‌اند؟ فرمودند: «خداوند، خلق را آفريد و آنها را به اطاعت از خود و عمل به دستورات دين ⁽²⁾و تأمين مصالح دنيايى امر كرد و مقرر نمود تا مردم از شرق و غرب عالم جمع شوند و از اوضاع و احوال

يكديگر آگاه گشته و از مبادلات تجارى و حمل و نقل كالاها بهره‌مند شوند،

«لِتُعْرَفَ آثَارُ رَسُولِ اللَّهِ؛ وَ تُعْرَفَ أَخْبَارُهُ وَ يُذْكَرَ وَ لَا يُنْسَي ... فَذَلِكَ عِلَّةُرالْحَج» ⁽¹⁾

«تا آثار رسالت رسول خدا (ص) شناخته شده و اخبار و سخنان او به گوش مردم برسد (و سنت او زنده مانده) و فراموش نگردد و مجموعه اين امور، علت واجب شدن حج است.»

تفقه و نقل احاديث اهل‌بيت (عليهما السلام)

يكى از مهم‌ترين فوائد و منافع حج، آشنايى با معارف اهل‌بيت (عليهما السلام) است كه در مواقف گوناگون حج عرضه مى‌شود. امام رضا (ع) در اين‌باره فرمودند:

«لِعِلَّةِ الْوِفَادَةِ إِلَي اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ طَلَبِ الزِّيَادَةِ وَ الْخُرُوجِ مِنْ كُلِّ مَا اقْتَرَفَ الْعَبْدُ تَائِباً مِمَّا مَضَي مُسْتَأْنِفاً لِمَا يَسْتَقْبِلُ مَعَ مَا فِيهِ مِنْ إِخْرَاجِ الْأَمْوَالِ وَ تَعَبِ الْأَبْدَانِ وَ الِاشْتِغَالِ عَنِ الْأَهْلِ وَ الْوَلَدِ وَ حَظْرِ الْأَنْفُسِ عَنِ اللَّذَّاتِ شَاخِصاً فِي الْحَرِّ وَ الْبَرْدِ ... مَعَ مَا فِيهِ مِنَ التَّفَقُّهِ وَ نَقْلِ أَخْبَارِ الْأَئِمَّةِ (عليهما السلام) إِلَي كُلِّصُقْعٍ وَ نَاحِيَةٍ» ⁽²⁾

«حج براى بهره‌مندى از ميهمانى خداوند و درخواست كمالات و توبه از گناهان و جبران مافات و آمادگى براى آينده واجب گرديده و بر امورى چون: هزينه سفر، سختى و مشقّت جسم، دورى از خانواده، محروميت از لذايذ، به سر بردن در سرما و گرما و ... مشتمل است و علاوه بر اين، فهم دستورات دينى و نقل اخبار و احاديث پيشوايان معصوم (عليهما السلام) به ساير نواحى را به همراه دارد.»

حج، عامل تقويت دين

با توجه به مفهوم حج، مى‌توان معناى احاديثى كه تقويت بنيان‌هاى دينى را به حج نسبت داده، درك نمود و دريافت كه چگونه حج، با ايجاد تغيير بنيادين در بينش و روش انسان، مبانى اعتقادى و رفتارى او را به گونه‌اى محكم مى‌كند كه حاضر نشود در موقعيت‌هاى گوناگون زندگى، از اصول اعتقادى و رفتارى دين، فاصله گرفته و عملى برخلاف دستورات آن انجام دهد. از اين‌رو اميرمؤمنان (ع) فرمودند:

«فَرَضَ اللَّهُ تَعَالَي ... الْحَجَّ تَقْوِيَةً لِلدِّينِ»⁽¹⁾

«خداوند ... حج را براى تقويت دين، واجب گردانده است.»

و حضرت زهرا) در خطبه خود فرمودند:

«فَجَعَلَ اللَّهُ ... الْحَجَّ تَشْيِيداً لِلدِّينِ»⁽²⁾

«خداوند ... حج را براى استوارى پايه‌هاى دين مقرر كرد.»⁽³⁾

حج، سبب آرامش و سكون

روزه (پرهيز از اميال نفس) و حج (عزيمت بر توبه از بينش و روش نادرست) انسان را از ايجاد آرامش زودرس با ارتكاب گناه بازداشته و به وعده‌هاى الهى در آخرت و آرام گرفتن به آن سوق مى‌دهد. امام باقر (ع) در اين‌باره فرمودند:

«الصِّيَامُ وَ الْحَجُّ تَسْكِينُ الْقُلُوب» ⁽⁴⁾

«روزه و حج، سبب ايجاد آرامش و سكون دل‌هاست.»

مشاهده منافع در حج

ربيع بن خَيثَم مى‌گويد: امام صادق (ع) را در حالى ديدم كه به شدت بيمار بود و آن حضرت را بر روى محملى طواف مى‌دادند. با وجود اين، هرگاه به ركن يمانى مى‌رسيدند، دستور مى‌دادند تا ايشان را بر زمين بگذارند. سپس دست مبارك خود را از محمل بيرون آورده و بر زمين مى‌كشيدند و مى‌فرمودند: مرا بلند كنيد. پس از اينكه چند بار اين كار را انجام دادند، اطرافيان پرسيدند: اى پسر رسول خدا! چرا با وجود اينكه انجام اين كار براى شما دشوار است، آن را انجام مى‌دهيد؟ فرمودند:

«سَمِعْتُ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ يَقُول لِيَشْهَدُوا مَنافِعَ لَهُمْ فَقُلْتُ مَنَافِعَ الدُّنْيَا أَوْ مَنَافِعَ الْآخِرَةِ فَقَالَ الْكُلّ»⁽¹⁾

«شنيدم كه خداوند عزوجل فرمود: تا شاهد منافعى براى خودشان باشند. پرسيدم: منافع دنيا يا منافع آخرت؟ فرمودند: هر دو.» ⁽²⁾

در روايت ديگر آمده است: مردى به نام «ابوُالوَرْد» ⁽³⁾خدمت امام صادق (ع)

آمده و عرضه داشت: رحمت خداوند بر تو باد! كاش خود را از كجاوه (و رنج

سفر) آسوده مى‌گرداندى! حضرت فرمودند:

«يَا أَبَا الْوَرْدِ إِنِّي أُحِبُّ أَنْ أَشْهَدَ الْمَنَافِعَ الَّتِي قَالَ اللَّهُ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي لِيَشْهَدُوا مَنافِعَ لَهُمْ إِنَّهُ لَا يَشْهَدُهَا أَحَدٌ إِلَّا نَفَعَهُ اللَّهُ أَمَّا أَنْتُمْ فَتَرْجِعُونَ مَغْفُوراً لَكُمْ وَ أَمَّا غَيْرُكُمْ فَيُحْفَظُونَ فِي أَهَالِيهِمْ وَ أَمْوَالِهِمْ»⁽¹⁾

«اى ابوالوَرْد! به يقين دوست دارم منافعى را كه خداى متعال درباره‌اش فرموده: «

لِيَشْهَدُوا مَنافِعَ لَهُمْ

» ⁽²⁾را درك كنم. به درستى كه هيچ‌كس در حج حضور نمى‌يابد، مگر آنكه خداوند به او سود مى‌بخشد. شما آمرزيده برمى‌گرديد اما ديگران، (تنها) خانواده و ثروتشان حفظ مى‌شود.»

ذكر يك حديث زيبا

شايد براى عده‌اى اين وعده الهى كه انجام حج، سبب حفظ ثروت و خانواده از آسيب و خطر است، موجب شبهه شود. چرا كه برخى زائران خانه خدا، پس از مراجعت از مكه متوجه از دست دادن دارايى و ثروت خود و يا مرگ يكى از اعضاى خانواده‌شان مى‌شوند. چنانكه كُلَيبِ بنِ مُعاوية به امام‌صادق (ع) عرضه‌داشت:

«شِيعَتُكَ تَقُولُ الْحَاجُّ أَهْلُهُ وَ مَالُهُ فِي ضَمَانِ اللَّهِ وَ يُخْلَفُ فِي أَهْلِهِ وَ قَدْ أَرَاهُ يَخْرُجُ فَيَحْدُثُ عَلَى أَهْلِهِ الْأَحْدَاثُ فَقَالَ (ع): إِنَّمَا يُخْلَفُ فِيهِمْ بِمَا كَانَ يَقُومُ بِهِ

فَأَمَّا مَا إِذَا كَانَ حَاضِراً لَمْ يَسْتَطِعْ دَفْعَهُ فَلَا» ⁽¹⁾

«پيروان تو مى‌گويند: «خانواده و مال حج‌گزار در ضمانت خداست و خدا

جانشين اوست در خانواده‌اش.» در حالى كه گاهى مى‌بينم كه فردى (از آنها) به حج رفته و براى خانواده‌اش حوادثى پيش مى‌آيد. حضرت فرمود: البته خداوند، جانشين او در كارهايى است كه اگر خود حاضر بود، انجام مى‌داد نه در حوادثى كه اگر (حج‌گزار) هم حاضر مى‌بود، نمى‌توانست آنها را دفع كند.»

از پاسخ امام صادق (ع) به خوبى فهميده مى‌شود كه خداوند آنچه را كه به شرط حضور حج‌گزار، از آسيب مصون مى‌مانْد، حفظ مى‌كند. اما هرگز از حوادثى كه مشمول تقديرات حتمى الهى بوده و حتى درصورت حضور حج‌گزار، جارى و سارى مى‌شده است، ممانعت نمى‌كند.⁽²⁾

بخش دوم شعائر و مشاعر الهى

جزيره العرب، سرزمين نشانه‌ها (امُّ الْمَشاعِر)

«ذلِكَ وَ مَنْ يُعَظِّمْ شَعائِرَ اللَّهِ فَإِنَّها مِنْ تَقْوَي الْقُلُوبِ» (سوره حج، آيه 32)

«آرى، كسانى كه شعائر خدا را بزرگ مى‌شمارند، اين بزرگداشت نشان تقواى دل‌هاست.»

پيش از آنكه درباره شعائر الهى و مشاعر حج و اسرار و رموز آن سخن به ميان آوريم، شايسته است موقعيت جغرافيايى مكه را كه «امُّ الْمَشاعِر» و جايگاه شعائر الهى (و ظرف اراده‌ها و اسرار او) است، بهصورت مختصر بيان كنيم.

جزيره العرب و بخش‌هاى آن

نظريه اعراب در تقسيم بخش‌هاى عربستان چنين است: كوهستان‌هاى غربى آن «

سَراة

» نام دارد كه از بزرگ‌ترين كوه‌هاى عربستان است. كوه «

سَراة

» از يك

طرف تا درياى سرخ امتداد مى‌يابد كه آن را «

تَهامه

» يا «

غور

» مى‌نامند و سمت مرتفع ديگر آن، «

نَجْد

» خوانده مى‌شود و منطقه كوهستانى ميان «

نَجْد

» و «

تَهامه

» را «

حِجاز

» و دنباله «

نَجْد

» را كه به خليج فارس منتهى مى‌شود «

عَروض

» مى‌گويند كه شامل «

يَمامه

»، «احساء

» و «

عَمّان

» مى‌باشد و بالاخره منطقه واقع در جنوب حجاز و

نجد، «

يمن

» و «

حَضْرَ المَوْت

» خوانده مى‌شود.⁽¹⁾

حجاز ⁽²⁾مهم‌ترين منطقه در جزيرة العرب مى‌باشد و شهر مكه ⁽³⁾كه در اين سرزمين غير حاصل‌خيز قرار گرفته، از سوى خداوند به عنوان سرزمين اراده‌ها و نشانه‌ها برگزيده شده و محل استقرار اماكن حج و جايگاه حرم امن الهى شده است.

فضيلت مكه

فضيلت مكه و محبوبيت خاك، سنگ، درخت، كوه و آب اين سرزمين، از

آنجا سرچشمه مى‌گيرد كه خداوند در آن، علائم و نشانه‌هاى بسيارى قرار داده تا

اهل شعور را به درك اراده خود از اين نشانه‌ها، رهنمون سازد. از اين‌رو امام باقر (ع) درباره اين سرزمين فرمودند:

«وَ النَّائِمُ بِمَكَّةَ كَالْمُتَهَجِّدِ فِي الْبُلْدَان»⁽¹⁾

«كسى كه در شهر مكه (حرم الهى) بخوابد، همانند كسى است كه در شهرهاى ديگر شب زنده‌دارى كند.»

و امام صادق (ع) در اين‌باره فرمودند:

«أَحَبُّ الْأَرْضِ إِلَي اللَّهِ تَعَالَي مَكَّةُ وَ مَا تُرْبَةٌ أَحَبُّ إِلَي اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ مِنْ تُرْبَتِهَا وَ لَا حَجَرٌ أَحَبُّ إِلَي اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ مِنْ حَجَرِهَا وَ لَا شَجَرٌ أَحَبُّ إِلَي اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ مِنْ شَجَرِهَا وَ لَا جِبَالٌ أَحَبُّ إِلَي اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ مِنْ جِبَالِهَا وَ لَا مَاءٌ أَحَبُّ إِلَي اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ مِنْ مَائِهَا» ⁽²⁾

«محبوب‌ترين (نقطه) زمين نزد خداوند، سرزمين مكه است كه هيچ خاكى از خاك آن، هيچ سنگى از سنگ آن، هيچ درختى از درخت آن، هيچ كوهى از كوه‌هاى آن و هيچ آبى از آب آن محبوب‌تر نيست.»

شَعائر در زبان عرب

«شَعائر

» جمع «

شَعِيرَة

» به معنى نشانه‌ها،⁽¹⁾نمادها و رمزواره‌هايى است كه فهم رابطه ميان آنها با اراده الهى، نياز به درك و شعور دارد و در غالب موارد بر اعمال

و مناسكى⁽²⁾اطلاق مى‌شود كه خداوند، تعظيم آنها را لازم و درك و برآوردن اراده

خود از آنها را نشانه تقواى دل‌ها معرفى نموده و فرموده است:

«ذلِكَ وَ مَنْ يُعَظِّمْ شَعائِرَ اللَّهِ فَإِنَّها مِنْ تَقْوَي الْقُلُوبِ» ⁽³⁾

«آرى، كسانى كه شعائر خدا را بزرگ مى‌شمارند، اين بزرگداشت نشان تقواى‌دل‌هاست.»

اينكه در آيه فوق، بزرگداشت شعائر، ⁽⁴⁾نشانه تقواى دل‌ها شمرده شده، اشاره به اين امر دارد كه شعائر (يعنى اعمالى چون وقوف در عرفات و مشعر و بيتوته در مِنى، رمى جمرات، طواف زيارت، طواف نساء و نماز آنها، سعىصفا و مروه و ...) انسان‌ها را به درك خواست خداوند از حج سوق داده و موانع بهره‌مندى از

ربوبيت را برطرف نموده و به اين ترتيب زمينه ظهور تقوا و تعظيم شعائر الهى را در انسان فراهم مى‌آورد. ⁽¹⁾

تفاوت ميان شعائر و مشاعر

صاحب كتاب فقه‌القرآن، شعائر را علاوه بر مناسك، شامل اماكن حج نيز مى‌داند و در اين‌باره مى‌نويسد كه:

«أَلشَّعائِرُ أَيْ مَعالِمُ اللهِ وَ شَعائِرُ اللهِ أَعْلامُ مُتَعَبَّداتِه مِنْ مَوْقِفٍ أَوْ مَسْعي‌رأَوْرمَنْحَرٍ»⁽²⁾

«شعائر يعنى نشانه‌هاى خداوند و «شعائر الله» يعنى نشانه‌هايى كه بيانگر اماكن عبادى اوست. اماكنى همچون فاصله ميانصفا و مروه و محل قربانى.»

در بخش ديگرى از اين كتاب، مشعر علاوه بر مكان عبادت، بر هر عملى كه نشانه عبادت باشد، اطلاق گرديده و آمده است:

«كُلُّ مَعْلَمٍ لِعبادَةٍ مِنْ دُعاءٍ أَوْصَلاةٍ وَ أَداءِ فَريضَةٍ» ⁽¹⁾

«هر چيزى كه نشانه‌اى از عبادت باشد مثل نماز، دعا و اداى فريضه (در حج) مشعر محسوب مى‌شود.» ⁽²⁾

از مجموعه مطالب فوق چنين برداشت مى‌شود كه واژه مشاعر بيشتر به معناى اماكن حج و واژه شعائر در اغلب موارد به معناى اعمال و مناسك حج به

كار رفته است. البته گاه خلاف اين امر نيز ديده مى‌شود. چنان‌كهصفا و مروه در قرآن شعائر خوانده شده‌اند در حالى كه مكان مى‌باشند، نه اعمال.

كاربرد مشاعر در دعا

در برخى از دعاها، واژه مشاعر در كنار كعبه، اركان و حُرُمات ذكر شده است كه اين امر نشان مى‌دهد اراده خداوند از مشاعر، مكانهايى چون مطاف (محدوده طواف)، مسعى (فاصله ميانصفا و مروه) و غيره است كه داراى حرمت و احترام‌اند. چنان‌كه در دعاى مواقف حج مى‌خوانيم:

«اللَّهُمَّ رَبَّ الْبَلَدِ الْحَرَامِ وَ الرُّكْنِ وَ الْمَقَامِ»

«پروردگارا! اىصاحب مكه و ركن و مقام»

و پس از ذكر موارد فوق (كه همگى از سنخ مكان و يا امور مكانى مى‌باشند)

آمده است:

«وَ رَبَّ الْمَشَاعِرِ الْعِظَام» ⁽¹⁾

«و مالك مشاعر بزرگ»

مطلب قابل توجه در تعبير بالا آن است كه پس از ذكر مالكيت خداوند نسبت به مكان‌هاى حج، خداوند،صاحب مشاعر عظيم توصيف شده و به اين ترتيب بر مكان بودن مشاعر تأكيد گرديده است. ⁽²⁾

درك شعائر، عامل دورى از حج جاهليت

مشاعر و شعائر حج، نمادها و رمزواره‌هايى است كه هر يك بر اراده خاصى از سوى خداوند دلالت داشته و به انسان مى‌آموزد كه پس از پشت سر گذاشتن مراحل نمادينى چون احرام در ميقات، طواف كعبه و نماز آن، سعى ميانصفا و مروه، توقف در عرفات و مشعر، رمى جمرات، قربانى، حلق يا تقصير در مِنى و بالاخره بازگشت به كعبه و انجام مناسك پايانى آن، چگونه مى‌توان به حريم

ربوبيت راه يافته و با درك و برآوردن اراده الهى، از حج جاهليت (كه اسمى خالى از معناست) دورى كرد و با تمسك به ولايت اهل‌بيت (عليهما السلام) از ربوبيت الهى برخوردار گرديد.⁽¹⁾

الف: خداوند،صاحب و مالك مشاعر بوده و با نسبت دادن آنها به خود، از عظمت اين اماكن به اعتبار اراده‌اى كه در آنها نهفته خبر داده است.

ب: هنگامى كه ابليس مشاهده كرد، جبرئيل قصد دارد شعائر حج را به ابراهيم تعليم دهد، بر ابراهيم ظاهر گشت تا او را از درك اراده خداوند نسبت به آنها باز دارد.

ج: خداوند، مشاعر را با واژه عِظام جمع عظيم ياد نموده در حالى‌كه مكان‌هايى كه مناسك حج در آن انجام مى‌پذيرد، از نظر جغرافيايى و ظاهرى، مزيتى بر ساير اماكن ندارد. بنابراين بايد عظمتش را در اراده‌ها و پيام‌هايى كه در آن نهفته است، جستجو كرد.

ظهور شيطان در مشاعر

اميرمؤمنان (ع) ضمن بيان اسرار پرتاب سنگ‌ريزه به مكان‌هاى سه‌گانه

(جَمَرات) به حضور شيطان در اين اماكن و روبرو شدن او با ابراهيم (ع) اشاره نموده و فرمودند:

«إِنَّ الْجِمَارَ إِنَّمَا رُمِيَتْ لِأَنَّ جَبْرَئِيلَ حِينَ أَرَي إِبْرَاهِيمَ الْمَشَاعِرَ بَرَزَ لَهُ إِبْلِيسُ فَأَمَرَهُ جَبْرَئِيلُ أَنْ يَرْمِيَه»⁽²⁾

«به درستى كه به سوى جمرات سنگ‌ريزه پرتاب مى‌شود، زيرا هنگامى كه جبرئيل، مشاعر را به ابراهيم (ع) نشان مى‌داد، شيطان بر ابراهيم (ع) ظاهر شد، از اين‌رو جبرئيل به ابراهيم (ع) فرمان داد تا شيطان را از خود دور كند.»

بخش سوم حج در لغت و اصطلاح

معنا و مفهوم حج

امام صادق (ع) به عيسى بن ابي منصور فرمودند: «يا عِيسَي إِنِّي أُحِبُّ أَنْ يَرَاكَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ فِيمَا بَيْنَ الْحَجِّ إِلَي الْحَجِّ وَ أَنْتَ تَتَهَيَّأُ لِلْحَجِّ» (الكافي، ج 4،ص 281)

«اى عيسى! دوست دارم كه خداوند در فاصله ميان دو حج، تو را در حال آماده شدن براى حج بعدى ببيند.»

«حج

» در زبان عربى، به معناى قصد و توجه به چيزى است به گونه‌اى كه حاضر به ترك و دورى از آن نباشيم و نقطه مقابل آن «

نَبْذْ

» به معناى بى‌اعتنايى و كنار گذاشتن يك شى‌ء است. چنان‌كه گفته شده:

«أَصْلُ النَّبْذِ طَرْحُ مَا لا يُعْتَدُّ بِه» ⁽¹⁾

«نبذ در اصل، به معناى دور افكندن چيزى است كه به آن اعتنا نمى‌شود.»

امام صادق (ع) در يكى از فرازهاى حديث عقل و جهل فرمودند:

«وَ الْحَجُّ وَ ضِدُّهُ نَبْذَ الْمِيثَاق» ⁽¹⁾

«حج (از جنود عقل) و ضدش نقض عهد (از جنود جهل) است.»

نكته و اشاره

برخى حج را قصد پى در پى معنا نموده‌اند كه از ساير معانى ذكر شده براى حج، مناسب‌تر به نظر مى‌رسد. ⁽²⁾چنانكه امام صادق (ع) به عيسى‌بن ابى منصور مى‌فرمايد:

«يا عِيسَي إِنِّي أُحِبُّ أَنْ يَرَاكَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ فِيمَا بَيْنَ الْحَجِّ إِلَي الْحَجِّ وَ أَنْتَ تَتَهَيَّأُ لِلْحَجِّ» ⁽³⁾

«اى عيسى! دوست دارم كه خداوند در فاصله ميان دو حج، تو را در حال آماده شدن براى حج بعدى ببيند.»

تعريف فقهى حج

در پاورقى مبحث حج در كتاب فقه الإمام الصادق (ع) درباره معنا و مفهوم حج آمده است:

«لَا يُفْهَمُ الْحَجُّ عَلي حَقيقَتِهِ بِالدَّرْسِ وَ الْمُطَالَعَةِ إلّا بَعْدَ أدَاءِ فَريضَتِهِ لِأنَّهُ عَمَلِيٌّ لَا نَظَرِيٌّ وَ فِي القَديمِ قَالَ عَالِمٌ كَبيرٌ بَعْدَ أن حَجَّ: الآنَ فَهِمْنَا الْحَجَّ»⁽⁴⁾

«حقيقت حج با درس و مطالعه درك نمى‌شود و تنها پس از انجام اعمال آن فهميده مى‌شود. زيرا حج فريضه‌اى عملى است نه نظرى. در گذشته، دانشمند بزرگوارى پس از به جاى آوردن اعمال حج، گفت: اكنون معنى حج را فهميديم.»

ابن ادريس حلى در سرائر و شيخ طوسى در مبسوط در تعريف حج مى‌گويند:

«الْحَجُّ فِي اللُّغَةِ هُوَ القَصْدُ وَ فِي الشَّريعَةِ كَذَلِكَ إلَّا أَنَّهُ اخْتُصَّ بِقَصْدِ البَيْتِ

الْحَرَامِ لِأدَاءِ مَنَاسِكَ مَخْصُوصَةٍ عِنْدَهُ مُتَعَلِّقَةٍ بِزَمَانٍ مَخْصُوصٍ»⁽¹⁾

«حج در زبان عربى به معناى قصد است و در شريعت نيز به همان معناست و به قصد خانه خدا به منظور اداء مناسك مخصوص، در زمان معلوم اختصاص‌دارد.»⁽²⁾

خصوصيات حج در كتاب جواهر الكلام

در كتاب جواهر الكلام، درباره خصوصيات حج آمده است: حج از بزرگ‌ترين شعائر اسلام و برترين وسيله براى نزديك شدن انسان به خداوند است.

«لِما فيهِ مِنْ إِذْلالِ النَّفْسِ وَ إِتعابِ الْبَدَنِ وَ هِجْرانِ الْاهْلِ و التَّغَرُّبِ عَنِ الْوَطَنِ وَ رَفْضِ الْعاداتِ وَ تَرْكِ اللَّذاتِ وَ الشَّهَواتِ وَ الْمُنافِراتِ وَ الْمَكْرُوهاتِ وَ إِنْفاقِ الْمالِ وَ شَدِّ الرِّحالِ وَ تَحَمُّل مَشاقِّ الْحِلِّ وَ الْإِرْتِحالِ وَ مُقاساةِ الْأَهْوالِ وَ الْإِبْتِلاءِ بِمُعاشَرَةِ السَّفَلَةِ وَ الْأَنْذالِ فَهُوَ حينَئِذٍ رِياضَةٌ نَفْسانِيَّةٌ وَ طاعَةٌ مالِيَّةٌ وَ عِبادَةٌ بَدَنِيَّةٌ قَوْلِيَّةٌ وَ فِعْلِيَّةٌ و وُجُودِيَّةٌ وَ عَدَمِيَّةٌ وَ هذَا الْجَمْعُ مِنْ خَواصِّ الْحَجِّ»⁽¹⁾

«چراكه حج، مشتمل است بر ذلّت نفس، رنج تن، دورى از خانواده و وطن، ترك عادات و لذّات و شهوات و ترك آنچه كنار گذاشتنش بر ما سخت و دشوار است و نيز موجبصرف مال و تأمين وسايل سفر و تحمل سختى‌ها و هراس‌هاى آن و تن دادن به مشكلات ناشى از سفر حج از قبيل همراهى با

انسان‌هاى پست و فرومايه مى‌باشد. به همين دليل حج نوعى رياضت نفسانى و اطاعت مالى و عبادت بدنى اعم از گفتارى و رفتارى، وجودى و عدمى است و آنچه برشمرديم از ويژگى‌هاى حج محسوب مى‌شود.» ⁽²⁾

تعريف حج از ديدگاه معرفتى

از منظر معرفتى، حج يعنى قصد و عزيمت بر انجام اعمال و مناسكى كه موجب مى‌شود آنچه از انسان فوت شده است، جبران گرديده و مسير شخص از معصيت به طاعت و از شقاوت به سعادت و رستگارى منتهى شود. از اين‌رو امام باقر (ع) در پاسخ به شخصى كه پرسيد:

«لِمَ سُمِّيَ الْحَجُّ حَجّاً»

«چرا به حج، حج گفته‌اند؟»

فرمودند: «حَجَّ فُلَانٌ أَيْ أَفْلَحَ فُلَانٌ»⁽¹⁾

«فلانى حج بجاى آورد، يعنى رستگار شد.»

طبق اين حديث، حج به معناى رستگارى است و از باب نام‌گذارى شى‌ء به اعتبار غايت و نتيجه‌اش، چنين خوانده شده است.

بخش چهارم جايگاه توبه و تغيير بينش در حج

حج يا توبه از گناه

قال رسول الله؛: «حُجُّوا الْبَيْتَ بِكَمَالِ الدِّينِ وَ التَّفَقُّهِ وَ لَا تَنْصَرِفُوا عَنِ الْمَشَاهِدِ إِلَّا بِتَوْبَةٍ وَ إِقْلَاعٍ» (مستدرك الوسائل، ج 8،ص 45)

«با (آنچه موجب) كمال دين و تفقه (است) به زيارت خانه خدا برويد و از مشاهد باز نگرديد مگر با توبه‌اى كه موجب ريشه‌كن شدن (منشأ) گناه مى‌شود.»

طبق روايات اهل‌بيت (عليهما السلام)، حج به منظور توبه از گناهى به نام قرب به شجره منهيه واجب گرديد. زيرا نزديك شدن به اين درخت، براى آدم (ع) ترك اوْلى بوده و به نسبت درجه و منزلت او گناه محسوب مى‌شد و از آن پس بر فرزندان او مقرر شد تا به هنگام ارتكاب گناه، به اين سنّت عمل نموده و

مراحلى را كه آدم (ع) به منظور توبه از معصيت پيمود، طى نمايند و با تصحيح بينش و اعتقاد نادرست خود، روش و عملكرد خويش را تغيير داده و به زبان حال، به درگاه الهى چنين عرضه دارند:

«وَ امْحُ اللَّهُمَّ مَا ثَبَتَ مِنْ ذُنُوبِي وَ اغْسِلْ بِقَبُولِهَا جَمِيعَ عُيُوبِي ... وَ اقْبَلْ يَا رَبِّ تَوْبَتِي فَإِنَّهَا تَصْدُرُ مِنْ إِخْلَاصِ نِيَّتِي وَ مَحْضٍ مِنْ تَصْحِيحِ بَصِيرَتِي»⁽¹⁾

«پروردگارا! گناهانى را كه در نامه اعمال من ثبت شده، محو نما و به سبب قبول توبه‌ام همه عيب‌هاى مرا پاك گردان ... بارالها! توبه مرا قبول كن كه اين

توبه از روى اخلاص و بر مبناى تصحيح بينش و اعتقاد من است.»

بيان يك نكته

عبارت «

مَحْضٍ مِنْ تَصْحِيحِ بَصِيرَتِي

» در دعاى فوق، به وضوح بر موضوعيت داشتن تغيير نگرش و اعتقاد، در قبول توبه دلالت دارد كه حقيقت حج بر آن استوار است. چنانكه رسول‌اكرم (ص) به اين امر اشاره نموده و فرمودند:

«حُجُّوا الْبَيْتَ بِكَمَالِ الدِّينِ وَ التَّفَقُّهِ وَ لَا تَنْصَرِفُوا عَنِ الْمَشَاهِدِ إِلَّا بِتَوْبَةٍروَرإِقْلَاعٍ» ⁽²⁾

«با (آنچه موجب) كمال دين و تفقه (است) به زيارت خانه خدا برويد و از مشاهد بازنگرديد مگر با توبه‌اى كه موجب ريشه‌كن شدن (منشأ) گناه‌مى‌شود.»⁽³⁾

حق حج بر ما چيست؟

هر يك از تكاليف دينى، حقّى بر گردن ما دارند كه بايد آن حقوق را شناخته و برآورده نماييم وگرنه از اداى آنها بازمانده و از ثمرات وعده داده شده بى‌بهره

خواهيم ماند. به همين دليل امام سجاد (ع) در رساله حقوقيه خود درباره حق هر يك از فرايض الهى سخن گفته و از جمله درباره حج فرمودند:

«حَقُّ الْحَجِّ أَنْ تَعْلَمَ أَنَّهُ وِفَادَةٌ إِلَي رَبِّكَ وَ فِرَارٌ إِلَيْهِ مِنْ ذُنُوبِكَ وَ بِهِ قَبُولُ تَوْبَتِكَ وَ قَضَاءُ الْفَرْضِ الَّذِي أَوْجَبَهُ اللَّهُ عَلَيْك»⁽¹⁾

«حق حج آن است كه بدانى حج، حضور نزد پروردگارت و پناه بردن به او از گناهانت ⁽²⁾⁽³⁾و نيز عامل قبولى توبه و اداى فريضه الهى است كه خداوند آن را بر تو واجب گردانده است.»

از اين‌رو در برخى روايات به كسى كه عازم حج است، توصيه شده تا خواستار برخوردارى از ثمرات حج شده و به خداوند عرضه نمايد:

«فَاجْعَلْ سَفَرِي هَذَا كَفَّارَةً لِمَا قَبْلَهُ مِنْ ذُنُوبِي»⁽⁴⁾

«پروردگارا! (رنج) اين سفر را (كه لازمه تحقق حج است) كفاره گناهان گذشته‌ام قرار ده.»

درخواست قبول توبه

سفارش شده است پس از رسيدن به مكه و ورود به مسجدالحرام، از درگاه الهى درخواست توبه و بخشش گناه نماييم. چنانكه امام صادق (ع) به معاوية بن

عمّار فرمودند: هرگاه داخل مسجدالحرام شدى، دست‌هايت را به آسمان بلند كن و رو به قبله بگو:

«اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْأَلُكَ فِي مَقَامِي هَذَا فِي أَوَّلِ مَنَاسِكِي أَنْ تَقْبَلَ تَوْبَتِي وَ أَنْ تَجَاوَزَ

عَنْ خَطِيئَتِي وَ تَضَعَ عَنِّي وِزْرِي» ⁽¹⁾

«پروردگارا! در اين جايگاه كه آغاز اعمال و مناسك من است، از تو مى‌خواهم تا توبه‌ام را بپذيرى و از خطايم درگذرى و وزر و وبالى كه بر گردن دارم، بردارى.» ⁽²⁾

اين نوع عرضه حاجت، نشان مى‌دهد كه زائر خانه خدا اميد دارد تا خداوند در ازاى توبه و تغيير بينش و روش، گذشته‌اش را بخشيده و در آينده نيز بين او

و معصيت حائل گردد و دورى از گناه را به عنوان ثمره و نتيجه حج، در او پديدار نمايد. چنانكه رسول اكرم (ص) فرمودند:

«مِنْ عَلَامَةِ قَبُولِ الْحَجِّ إِذَا رَجَعَ الرَّجُلُ رَجَعَ عَمَّا كَانَ عَلَيْهِ مِنَ الْمَعَاصِي هَذَا عَلَامَةُ قَبُولِ الْحَجِّ وَ إِنْ رَجَعَ مِنَ الْحَجِّ ثُمَّ انْهَمَكَ فِيمَا كَانَ عَلَيْهِ مِنْ زِنًي أَوْ خِيَانَةٍ أَوْ مَعْصِيَةٍ فَقَدْ رُدَّ عَلَيْهِ حَجُّهُ»⁽¹⁾

«نشانه قبول حج، آن است كه شخص پس از حج، از گناهانى كه به ارتكاب آنها عادت نموده، روى گردان شود كه اين امر، علامت قبول حج است و اگر از حج برگردد و مانند گذشته اعمالى چون زنا، خيانت و ديگر گناهان را مرتكب شود، حجش مردود و فاقد ثمر مى‌شود.»

از اين‌روست كه امام صادق (ع) به ابوبصير فرمودند: در ماه مبارك رمضان، حوائج خود را از خداوند بخواه و چنين بر زبان آور: پروردگارا! از تو مى‌خواهم

«أَنْ تَجْعَلَ لِي فِي عَامِي هَذَا إِلَي بَيْتِكَ الْحَرَامِ سَبِيلًا حَجَّةً مَبْرُورَةً مُتَقَبَّلَةً زَاكِيَةً

خَالِصَةً لَكَ تُقِرُّ بِهَا عَيْنِي وَ تَرْفَعُ بِهَا دَرَجَتِي» ⁽²⁾

«در اين سال حج مقبول، پاكيزه و خالص براى خود را نصيبم نمايى و به سبب آن چشمم را روشن و مرتبه‌ام را رفيع گردانى.»

ظهور آثار توبه در اعضاء و جوارح

نتيجه توبه از اعمال ناپسند گذشته بايد در اعضاء و جوارح انسان ظهور يابد.

چنان‌كه در دعاى طلب حج (كه در ماه مبارك رمضان قرائت مى‌شود) آمده است كه پروردگارا! از تو مى‌خواهم تا به سبب حج، چنين روزى‌ام گردانى:

«أَنْ أَغُضَّ بَصَرِي وَ أَنْ أَحْفَظَ فَرْجِي وَ أَنْ أَكُفَّ بِهَا عَنْ جَمِيعِ مَحَارِمِكَ حَتَّي لَا يَكُونَ شَيْ‌ءٌ آثَرَ عِنْدِي مِنْ طَاعَتِكَ وَ خَشْيَتِكَ وَ الْعَمَلِ بِمَا أَحْبَبْتَ وَ التَّرْكِ لِمَا كَرِهْتَ وَ نَهَيْتَ عَنْهُ» ⁽¹⁾

«كه (از حرام) چشم بردارم و از شهوات خوددارى كنم و همه گناهان را ترك نمايم و نزد من چيزى جز اطاعت و خشيت تو و عمل به آنچه دوست دارى و ترك آنچه نمى‌پسندى، محبوب نباشد.»

و چه زيباست هنگامى كه رسول خدا (ص) به كاروان منظم زائران خانه خدا و شترانصف كشيده آنان نگريسته و فرمودند:

«لَا تَرْفَعُ خُفّاً إِلَّا كُتِبَتْ لَهُمْ حَسَنَةٌ وَ لَا تَضَعُ خُفّاً إِلَّا مُحِيَتْ عَنْهُمْ سَيِّئَةٌ وَ إِذَا قَضَوْا مَنَاسِكَهُمْ قِيلَ لَهُمْ بَنَيْتُمْ بِنَاءً فَلَا تَهْدِمُوهُ كُفِيتُمْ مَا مَضَي فَأَحْسِنُوا

فِيمَارتَسْتَقْبِلُونَ» ⁽²⁾

«اينان قدمى از زمين برنمى‌دارند و قدمى بر آن نمى‌گذارند مگر اينكه براى آنها حسنه‌اى نوشته شده و گناهى از ايشان بخشيده مى‌شود و هنگامى كه اعمالشان

پايان مى‌پذيرد، به آنان چنين خطاب مى‌رسد كه خانه‌اى (جديد و اعتقادى نو) براى خود ساخته‌ايد، آن را هرگز خراب نكنيد (و بدانيد كه به سبب تغيير بينش و روش نادرستتان) گناهان گذشته بر شما بخشيده شده، اما از اين پس (بر مبناى بينش درستى كه در حج آموخته‌ايد) اعمال نيك بجاى آوريد.»

نقض عهد، مانع جبران مافات

توبه و ريشه‌كن نمودن منشأ گناه در حج، براى كسانى محقق مى‌شود كه رابطه خود را با پروردگار قطع نكرده و ولايت اهل‌بيت (عليهما السلام) را كه عامل بهره‌مندى از ربوبيت الهى است، انكار نكرده باشند. در غير اينصورت، امكان توبه و جبران مافات وجود نخواهد داشت. ⁽¹⁾به ديگر سخن، توبه از گناهان، هنگامى تحقق مى‌يابد كه فرد با تمسك به ولايت محمد و آل‌محمد (عليهما السلام) موفق به اصلاح اعتقاد خود شده و راه را بر هر گناه و معصيتى مسدود نمايد. چنان‌كه آدم (ع) با تمسك به ولايت، گذشته خود را جبران كرد. به همين دليل امام‌صادق (ع) ضمن بيان ماجراى غديرخم فرمودند: شيطان دوستانش را جمع كرد و (به منظور رفع نگرانى از آنها كه گمان مى‌كردند مردم با پيروى از ولايت على (ع) راه نفوذ شيطان را بر خود بسته‌اند) گفت: (نگران نباشيد)

«أَمَا عَلِمْتُمْ أَنِّي كُنْتُ لآدَمَ مِنْ قَبْلُ ... آدم (ع) نَقَضَ الْعَهْدَ وَ لَمْ يَكْفُرْ بِالرَّبِّ وَ هَؤُلَاءِ نَقَضُوا الْعَهْدَ وَ كَفَرُوا بِالرَّسُولِ» ⁽²⁾

«آيا نمى‌دانيد كه من آدم (ع) را فريب دادم؟ ... گر چه آدم (ع) با وجود نقض

عهد، به پروردگارش كافر نشد، اما اين مردم پيمان خود را شكسته و به رسول خدا (ص) كافر شدند.»

روايت شده است كه آدم (ع) ضمن اظهار نگرانى درباره فرزندان خود به خداوند عرضه داشت: آيا ذُرّيه من مى‌توانند نقض عهدهاى خود را جبران نمايند؟ خداوند فرمود:

«نَعَمْ مَنْ آمَنَ بِي وَ بِرُسُلِي» ⁽³⁾

«آرى! كسى (مى‌تواند جبران مافات نمايد) كه به (ربوبيت) من و (رسالت) رسولانم ايمان داشته باشد.»

بخش پنجم جهل به اسرار و آثار حج

تصوير غير حكيمانه از حج

قال الصّادق (ع): «إِنَّ مَنْ أَضَلَّهُ اللَّهُ وَ أَعْمَي قَلْبَهُ اسْتَوْخَمَ الْحَقَّ فَلَمْ يَسْتَعْذِبْهُ وَصَارَ الشَّيْطَانُ وَلِيَّهُ يُورِدُهُ مَنَاهِلَ الْهَلَكَةِ ثُمَّ لَا يُصْدِرُهُ» (الكافي، ج 4،ص 197)

«همانا كسى كه خداوند، حكم به گمراهى او داده و كوردلش نموده، حق را تلخ و ناگوار مى‌شمرد و از آن لذت نمى‌برد. در اين‌جاست كه شيطان بر او ولى شده و او را به هلاكت و گمراهى افكنده و راه بازگشت را بر او مى‌بندد.»

اگر به نمادينه بودن مناسك حج و اراده‌ها و رمزواره‌هاى نهفته در آن واقف نگرديم، در ذهن خود تصويرى غيرحكيمانه از اعمال حج خواهيم داشت كه نمى‌توان آن را به خداوند حكيم منتسب كرد. در حالى كه خداوند از تكاليف و دستورات شرعى (از جمله حج) اراده‌اى دارد كه ندانستن آن، حتى براى عاملان و اقرار كنندگان به ولايت نيز ايجاد شبهه نموده و درك حكمت احكام را براى

آنها دشوار و بعضاً محال مى‌نمايد و عدم درك رمزواره‌هاى حج سبب مى‌شود تا اعمالى چون احرام و داخل شدن در حرم، طواف و نماز آن، پيمودن فاصلهصفا و مروه، انجام تقصير و خارج شدن از احرام در «عمره تمتع» و وقوف در عرفات و مزدلفه و اقامت در مِنى، پرتاب سنگ‌ريزه به جمرات، قربانى كردن گاو، گوسفند يا شتر و تراشيدن يا كوتاه كردن موى سر و خارج شدن از احرام و بازگشت به كعبه و انجام ديگر مناسك آن در «حج تمتع»، غير حكيمانه جلوه نمايد و مانع بهره‌مندى از آثار تربيتى حج شود.

اعتراض ابن ابى العوجاء به اعمال حج

ابن ابى العوجاء به سبب جهل و بى‌اطلاعى از حكمت‌هاى نهفته در حج، نسبت به اين اعمال، لب به اعتراض گشوده و خطاب به امام صادق (ع) چنين گفت:

«كَمْ تَدُوسُونَ هَذَا الْبَيْدَرَ وَ تَلُوذُونَ بِهَذَا الْحَجَرِ وَ تَعْبُدُونَ هَذَا الْبَيْتَ الْمَرْفُوعَ بِالطُّوبِ وَ الْمَدَرِ وَ تُهَرْوِلُونَ حَوْلَهُ هَرْوَلَةَ الْبَعِيرِ إِذَا نَفَرَ مَنْ فَكَّرَ فِي هَذَا أَوْ قَدَّرَ عَلِمَ أَنَّ هَذَا فِعْلٌ أَسَّسَهُ غَيْرُ حَكِيمٍ وَ لَا ذِي نَظَرٍ فَقُلْ فَإِنَّكَ رَأْسُ هَذَا الْأَمْرِ وَ سَنَامُهُ»

«چقدر دورِ اين خرمن‌گاه چرخيده و به اين سنگ‌ها پناه مى‌بريد و اين خانه خشتى و گلى را مى‌پرستيد و مانند شترِ رميده، به دور آن هروله مى‌كنيد. هركس در اين اعمال تفكر كند يا (با خود) بسنجد، درمى‌يابد كه از سوى فردى غيرحكيم واجب شده است. حال، تو كه پيشواى مردم و در رأس امور آنها قرار دارى، چه مى‌گويى؟»

حضرت در پاسخ فرمودند:

«إِنَّ مَنْ أَضَلَّهُ اللَّهُ وَ أَعْمَي قَلْبَهُ اسْتَوْخَمَ الْحَقَّ فَلَمْ يَسْتَعْذِبْهُ وَصَارَ الشَّيْطَانُ وَلِيَّهُ يُورِدُهُ مَنَاهِلَ الْهَلَكَةِ ثُمَّ لَا يُصْدِرُهُ»⁽¹⁾

«همانا كسى كه خداوند حُكم به گمراهى او داده و كوردلش نموده، حق را تلخ و ناگوار مى‌شمرد و از آن لذت نمى‌برد. در اين‌جاست كه شيطان بر او ولى شده و او را به گمراهى و هلاكت افكنده و راه بازگشت را بر او مى‌بندد.»

از اين حديث به خوبى فهميده مى‌شود كه علت اعتراض به مناسك حج و ترك آن، جهل به اسرار و رموزى است كه در اين عمل نهفته است.⁽²⁾

پايان ماجرا

ابن ابى العوجاء پس از پايان سخنان امام صادق (ع) و شنيدن اراده خداوند از حج و ابتلا و امتحان انسان‌ها به اين اعمال، در حالى كه متحير و مبهوت شده بود، از جا برخاست و نزد ياران خود رفته و گفت:

«مَنْ أَلْقَانِي فِي بَحْرِ هَذَا؟ سَأَلْتُكُمْ أَنْ تَلْتَمِسُوا لِي خُمْرَةً ⁽³⁾فَأَلْقَيْتُمُونِي عَلَي جَمْرَةٍ قَالُوا لَهُ مَا كُنْتَ فِي مَجْلِسِهِ إِلا حَقِيراً»

«چه كسى مرا به درياى (معارف) او افكند؟! از شما خواستم تا براى من شرابى طلب كنيد ولى شما مرا به آتش شعله‌ورى افكنديد تا از شعله آن بسوزم. ياران او گفتند: تو در محضر او جز موجودى حقير نبودى.»

ابن ابى العوجاء در جواب گفت:

«إِنَّهُ ابْنُ مَنْ حَلَقَ رُئوسَ مَنْ تَرَوْن» ⁽¹⁾

«او فرزند كسى است كه سر مردمى را كه مى‌بينيد، تراشيده است.»

نكته و اشاره

تراشيدن سر، يكى از مذموم‌ترين كارها در ميان قبايل عرب بوده و نشانه ذلّت و خوارى قلمداد مى‌گرديد تا جايى كه تراشيدن سر يك فرد، برابر با كشتن او و يا حتى زشت‌تر از آن جلوه مى‌نمود. اما همين اعراب پس از ظهور اسلام حاضر شدند حج خود را با تراشيدن سر پايان داده و به آن مباهات كنند. به همين دليل ابن‌ابى‌العوجاء به كنايه گفت: خاندانى كه زشت‌ترين اعمال را نزد اعراب به عنوان

پرافتخارترين عمل معرفى كرده‌اند، يقيناً مى‌توانند مرا مغلوب و حقير نمايند.

بخش ششم تعليم حج و ولايت از سوى جبرئيل

جبرئيل، اولين تعليم دهنده مناسك حج

امام باقر (ع) فرمودند: جبرئيل از طرف خداوند به پيامبر (ص) فرمود: «وَ قَدْ بَقِيَ عَلَيْكَ مِنْ ذَاكَ فَرِيضَتَانِ مِمَّا تَحْتَاجُ أَنْ تُبَلِّغَهُمَا قَوْمَكَ فَرِيضَةُ الْحَجِّ وَ فَرِيضَةُ الْوَلايَةِ» (الاحتجاج، ج 1،ص 56)

«دو فريضه بر تو باقى مانده كه لازم است آنها را به امت خود ابلاغ نمايى: فريضه حج و فريضه ولايت.»

پس از آنكه جبرئيل، ندامت آدم (ع) را بر پيمان‌شكنى خود مشاهده كرد، به اوگفت:

«إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي بَعَثَنِي إِلَيْكَ لِأُعَلِّمَكَ الْمَنَاسِكَ الَّتِي يُرِيدُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْكَ بِهَا» ⁽¹⁾

«خداوند تبارك و تعالى مرا به سوى تو فرستاده است تا مناسكى را كه به قبول توبه‌ات مى‌انجامد، به تو بياموزم.»

در حديثى ديگر جبرئيل به آدم (ع) گفت:

«يَا آدَم (ع) التَّائِبُ مِنْ خَطِيئَتِهِ الصَّابِرُ لِبَلِيَّتِهِ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ أَرْسَلَنِي إِلَيْكَ

لِأُعَلِّمَكَ الْمَنَاسِكَ الَّتِي تَطْهُرُ بِهَا فَأَخَذَ بِيَدِهِ فَانْطَلَقَ بِهِ إِلَي مَكَانِ الْبَيْتِ» ⁽¹⁾

«اى آدم كه از خطاى خود توبه و بر بلا و عقوبت الهى،صبورى نمودى! خداوند مرا نزد تو فرستاده است تا مناسكى را كه به طهارت و پاكى تو مى‌انجامد، به تو تعليم نمايم. پس دست او را گرفت و به سمت خانه خدا برد.»

و در پايان فرمود:

«إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي قَدْ أَحْسَنَ إِلَيْكَ إِذْ عَلَّمَكَ الْمَنَاسِكَ الَّتِي تَابَ عَلَيْكَ بِهَا»⁽²⁾

«خداوند تبارك و تعالى در حق تو نيكى نمود كه مناسكى را به تو آموخت كه به سبب آن، توبه‌ات را پذيرفت.»

ابلاغ توأمانِ حج و ولايت

خداوند احكام و سنّت‌هاى موجود در شريعت خود را به تدريج بر رسول گرامى اسلام (ص) نازل كرد و او را مأمور نمود تا اين احكام را به مردم تعليم دهد. در سال دهم هجرى كه آخرين سال رسالت نبى اكرم (ص) بود (و مسلمانان با تمام احكام اسلام، جز حج و ولايت آشنا شده بودند) خداوند با توجه به پيوستگي

حج و ولايت، اين دو فريضه الهى را توأماً ابلاغ نمود «1» و پس از انجام مناسك حج، ولايت اهل‌بيت (عليهما السلام) را معرفى و آن را موجب كمال دين و قبول تمام احكام و سنن بيان نمود. چنانكه امام باقر (ع) فرمودند:

«حَجَّ رَسُولُ اللَّهِ؛ مِنَ الْمَدِينَةِ وَ قَدْ بَلَّغَ جَمِيعَ الشَّرَائِعِ قَوْمَهُ غَيْرَ الْحَجِّ وَ الْوَلايَةِ فَأَتَاهُ جَبْرَئِيلُ وَقالَ ... وَ قَدْ بَقِيَ عَلَيْكَ مِنْ ذَاكَ فَرِيضَتَانِ مِمَّا تَحْتَاجُ أَنْ تُبَلِّغَهُمَا قَوْمَكَ فَرِيضَةُ الْحَجِّ وَ فَرِيضَةُ الْوَلايَةِ وَ الْخِلافَةِ ... فَأَقِمْهُ لِلنَّاسِ عَلَماً ... وَ ذَلِكَ كَمَالُ تَوْحِيدِي وَ دِينِي وَ إِتْمَامُ نِعْمَتِي عَلَي خَلْقِي» «2»

«رسول خدا (ص) از مدينه عازم حج شد در حالى كه همه احكام شريعت جز حج و ولايت را ابلاغ نموده بود. پس جبرئيل نزد او آمد و ضمن مطالبى به پيامبر عرض كرد: دو فريضه برجاى مانده است كه بايد به امت خود ابلاغ نمايى: ⁽¹⁾. فريضه حج⁽²⁾. فريضه ولايت و خلافت ... پس على‌بن‌ابى‌طالب (ع) را به عنوان نشانه دين به مردم معرفى نما ... و اين امر سبب كمال توحيد و دين و نيز موجب اتمام نعمتم بر خلق است.»

تعليم آموزه‌هاى حج در حَجَّه الوَداع

رسول گرامى اسلام (ص) همراه با ابلاغ هر دستورى از جانب خداوند، چگونگى انجام آن را نيز آموزش مى‌داد. چنانكه درباره نماز فرمودند:

«صَلُّوا كَمَا رَأَيْتُمُونِي أُصَلِّي» ⁽¹⁾

«نماز بگزاريد آن‌گونه كه مى‌بينيد من نماز بجاى مى‌آورم.»

و چون هنگامى كه ولايت اهل‌بيت (عليهما السلام) بر مردم واجب گرديد،

آنها نمى‌دانستند كه منظور از ولايت چيست، از اين‌رو پروردگار عالم به رسول خود امر نمود تا:

«يُفَسِّرَ لَهُمُ الْوَلَايَةَ كَمَا فَسَّرَ لَهُمُ الصَّلَاةَ وَ الزَّكَاةَ وَ الصَّوْمَ وَ الْحَجَّ» ⁽²⁾

«ولايت را مانند نماز، زكات، روزه و حج براى مردم تفسير كند.»

اينكه رسول خدا (ص) در حجةالوَداع و پس از مناسك حج، اميرمؤمنان (ع) را به عنوان ولى معرفى نمود، به خوبى نشان مى‌دهد كه ميان حج و ولايت اهل‌بيت

(عليهما السلام) ملازمه و پيوستگى انكار ناپذيرى برقرار است. به همين دليل روايت شده است:

«قَدْ عَزَمَ عَلَي الْحَجِّ فِي عَامِهِ هَذَا لِيُفَهِّمَ النَّاسَ حَجَّهُمْ وَ يُعَلِّمَهُمْ مَنَاسِكَهُمْ فَيَكُونَ سُنَّةً لَهُمْ إِلَي آخِرِ الدَّهْرِ قَالَ فَلَمْ يَبْقَ أَحَدٌ مِمَّنْ دَخَلَ فِي الْإِسْلَامِ إِلَّا حَجَّ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ؛ لِسَنَةِ عَشْرٍ لِيَشْهَدُوا مَنَافِعَ لَهُمْ وَ يُعَلِّمَهُمْ حَجَّهُمْ وَ يُعَرِّفَهُمْ مَنَاسِكَهُم» ⁽³⁾

« (پيامبر (ص)) در اين سال عزيمت بر حج نموده است تا به مردم، حج (و اسرار آن) را تفهيم كند و مناسك آن را تعليم دهد تا اين سنّت تا ابد براى آنان باقى بماند. از اين‌رو همه مسلمانان در سال دهم هجرى با رسول خدا (ص) عازم حج شدند به آن اميد كه منافع (و آثار مثبت) حج را مشاهده كنند و پيامبر اكرم (ص) حقيقت حج و چگونگى مناسك را به آنها بياموزد.»

بخش هفتم ولايت، عامل قبول حج

آثار پذيرفته شدن حج

قالَ الْحَسَن الْمُجْتَبي (ع): «إِنَّ اللَّهَ افْتَرَضَ خَمْساً وَ لَمْ يَفْتَرِضْ إِلَّا حَسَناً جَمِيلًا الصَّلَاةَ وَ الزَّكَاةَ وَ الْحَجَّ وَ الصِّيَامَ وَ وَلَايَتَنَا أَهْلَ الْبَيْتِ فَعَمِلَ النَّاسُ بِأَرْبَعٍ وَ اسْتَخَفُّوا بِالْخَامِسَةِ وَ اللَّهِ لَا يَسْتَكْمِلُوا الْأَرْبَعَةَ حَتَّي يَسْتَكْمِلُوهَا بِالْخَامِسَةِ» (مستدرك الوسائل، ج 1،ص 74)

«خداوند به پنج چيز امر نموده و جز زيبايى‌ها و نيكى‌ها را فريضه قرار نداده است كه اين پنج چيز عبارتند از: نماز، زكات، حج، روزه و ولايت ما اهل‌بيت. مردم به چهار فريضه اول، عمل نموده و پنجمى را سبك شمرده‌اند. به خدا قسم مردم بدون ولايت نمى‌توانند آن چهار فريضه را كامل كنند.»

حج، فريضه‌اى است كه اگر با تمسك به حقيقت آن يعنى ولايت اهل‌بيت (عليهما السلام) بجاى آورده شود، موجب ريشه‌كن شدن گناه و مصونيت از آن شده و ما را از ثواب‌ها و پاداش‌هاى وعده داده شده بهره‌مند مى‌گرداند. امام

باقر (ع) در اين‌باره‌فرمودند:

«الدُّخُولُ فِيهَا دُخُولٌ فِي رَحْمَةِ اللَّهِ وَ الْخُرُوجُ مِنْهَا خُرُوجٌ مِنَ الذُّنُوبِ مَعْصُومٌ فِيمَا بَقِيَ مِنْ عُمُرِهِ مَغْفُورٌ لَهُ مَا سَلَفَ مِنْ ذُنُوبِهِ» ⁽¹⁾

«وارد شدن به كعبه، وارد شدن در رحمت خدا و خارج شدن از كعبه، خارج شدن از گناهان است. در حالى كه (شخص به اعتبار بينش درستى كه در حج

فراگرفته) از اعمال ناشايست در ادامه عمر مصون گرديده و گناهانى كه تاكنون مرتكب شده بر او بخشيده خواهد شد.» ⁽²⁾

و در حديث ديگر فرمودند:

«الدَّاخِلُ الْكَعْبَةَ يَدْخُلُ وَ اللَّهُ رَاضٍ عَنْهُ وَ يَخْرُجُ عُطْلًا مِنَ الذُّنُوبِ» ⁽¹⁾

«وارد شونده به كعبه، در آن پا مى‌گذارد در حالى كه خداوند از او راضى است و از آن خارج مى‌شود در حالى كه از بار گناهان فارغ گرديده است.» ⁽²⁾

نكته و اشاره

به كار رفتن دو واژه «

مَعْصُوم

» و «

عُطْلًا

» در دو حديث بالا بر اين امر دلالت

دارد كه حج، انسان را از گناه مصون نموده و منشأ معاصى را در وجود او ريشه‌كن مى‌نمايد. به همين سبب درباره معيار شناخت حج مقبول در حديث نبوى آمده است:

«آيةُ قَبُولِ الْحَجِّ تَرْكُ مَا كَانَ عَلَيْهِ الْعَبْدُ مُقِيماً مِنَ الذُّنُوبِ» ⁽³⁾

«نشانه پذيرفته شدن حج، ترك گناهانى است كه بنده به انجام آنها عادت

داشته‌است.»

جايگاه ولايت در حج

در زبان عربى، ولايت⁽¹⁾مأخوذ از «

وَلْيْ

» بر وزن اشك، به معناى قرب و نزديكى دو چيز است كه مانعى بين آنها وجود ندارد. از اين‌رو به بارانى كه بعد از اولين باران فصلى مى‌بارد (به سبب توالى و قُرب) «

وَلِيّ

» مى‌گويند. همچنين به منصب و حق تعيين وظيفه‌اى كه محمد و آل‌محمد (عليهما السلام) نسبت به ساير خلق دارند (از آن جهت كه انسان‌ها را تابع مشيت خداوند گردانده و موجبات نزديكى و همراهى آنها را با ربوبيت ذات اقدس الهى فراهم مى‌نمايند) ولايت مى‌گويند. به همين دليل، خداوند ولايت اهل‌بيت (عليهما السلام) را

حقيقت، معنا و مسمّاى حج قرار داده است. ⁽²⁾چنانكه امام مجتبى (ع) فرمودند:

«إِنَّ اللَّهَ افْتَرَضَ خَمْساً وَ لَمْ يَفْتَرِضْ إِلَّا حَسَناً جَمِيلًا الصَّلَاةَ وَ الزَّكَاةَ وَ الْحَجَّ وَ الصِّيَامَ وَ وَلَايَتَنَا أَهْلَ الْبَيْتِ فَعَمِلَ النَّاسُ بِأَرْبَعٍ وَ اسْتَخَفُّوا بِالْخَامِسَةِ وَ اللَّهِ لَا

يَسْتَكْمِلُوا الْأَرْبَعَةَ حَتَّي يَسْتَكْمِلُوهَا بِالْخَامِسَةِ» ⁽³⁾

«خداوند به پنج چيز امر نموده و جز زيبايى‌ها و نيكى‌ها را فريضه قرار نداده است كه اين پنج چيز عبارتند از: نماز، زكات، حج، روزه و ولايت ما اهل‌بيت. اما مردم به چهار فريضه اول عمل نموده و فريضه پنجم را سبك شمردند. به خدا قسم بدون ولايت نمى‌توانند آن چهار فريضه را كامل كنند.»

از اين‌رو خداوند بر بندگان واجب نموده است تا همراه با انجام حج، به

ولايت اهل‌بيت (عليهما السلام) متمسك شده و از آثار و ثمرات آن بهره‌مند شوند. امام صادق (ع) در اين‌باره فرمودند:

«لَوْ أَنَّ رَجُلًا ... حَجَّ جَمِيعَ دَهْرِهِ وَ لَمْ يَعْرِفْ وَلَايَةَ وَلِيِّ اللَّهِ فَيُوَالِيَهُ وَ يَكُونَ جَمِيعُ أَعْمَالِهِ بِدَلَالَتِهِ إِلَيْهِ مَا كَانَ لَهُ عَلَي اللَّهِ حَقٌّ فِي ثَوَابِهِ وَ لَا كَانَ مِنْ أَهْلِ‌رالْإِيمَان»⁽¹⁾

«اگر مردى ... تمام عمرش را حج بجاى آورد اما ولايت ولى خدا را نشناسد تا از آن پيروى كند و تمام اعمالش بر پايه راهنمايى او باشد، در اينصورت هيچ حقى از ثواب (و پاداش) نزد خداوند ندارد و از اهل ايمان محسوب نخواهد شد.»

رابطه ولايت با ساير فرائض

ولايت خداوند كه در ولايت رسول گرامى اسلام (ص) و خاندان پاكش ظهور

يافته، منشأ تعيين تكاليف و دستورات دينى است. از اين‌رو عمل به اين تكاليف، بدون تمسك به ولايت اهل‌بيت (عليهما السلام) ثمرى در پى ندارد و

حسن و جمالى از آنها پديدار نمى‌شود. چنان‌كه امام باقر (ع) در كلامى زيبا به بيان اين مطلب پرداخته و در اين‌باره فرمودند:

«إِذَا مَاتَ الْعَبْدُ الْمُؤْمِنُ دَخَلَ مَعَهُ فِي قَبْرِهِ سِتَّةُصُوَرٍ فِيهِنَّصُورَةٌ أَحْسَنُهُنَّ وَجْهاً وَ أَبْهَاهُنَّ هَيْئَةً وَ أَطْيَبُهُنَّ رِيحاً وَ أَنْظَفُهُنَّصُورَةً قَالَ فَيَقِفُصُورَةٌ عَنْ يَمِينِهِ وَ أُخْرَي عَنْ يَسَارِهِ وَ أُخْرَي بَيْنَ يَدَيْهِ وَ أُخْرَي خَلْفَهُ وَ أُخْرَي عِنْدَ رِجْلِهِ وَ تَقِفُ الَّتِي هِيَ أَحْسَنُهُنَّ فَوْقَ رَأْسِهِ فَإِنْ أُتِيَ عَنْ يَمِينِهِ مَنَعَتْهُ الَّتِي عَنْ يَمِينِهِ ثُمَّ كَذَلِكَ إِلَي أَنْ يُؤْتَي مِنَ الْجِهَاتِ السِّتِّ قَالَ فَتَقُولُ أَحْسَنُهُنَّصُورَةً وَ مَنْ أَنْتُمْ جَزَاكُمُ اللَّهُ عَنِّي خَيْراً فَتَقُولُ الَّتِي عَنْ يَمِينِ الْعَبْدِ أَنَا الصَّلَاةُ وَ تَقُولُ الَّتِي عَنْ يَسَارِهِ أَنَا الزَّكَاةُ وَ تَقُولُ الَّتِي بَيْنَ يَدَيْهِ أَنَا الصِّيَامُ وَ تَقُولُ الَّتِي خَلْفَهُ أَنَا الْحَجُّ وَ الْعُمْرَةُ وَ تَقُولُ الَّتِي عِنْدَ رِجْلَيْهِ أَنَا بِرُّ مَنْ وَصَلْتِ مِنْ إِخْوَانِكِ ثُمَّ يَقُلْنَ مَنْ أَنْتِ فَأَنْتِ أَحْسَنُنَا وَجْهاً وَ أَطْيَبُنَا رِيحاً وَ أَبْهَانَا هَيْئَةً فَتَقُولُ أَنَا الْوَلَايَةُ لِآل مُحَمَّدصَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ‌رأَجْمَعِينَ» ⁽¹⁾

«هنگامى كه بنده مؤمنى از دنيا مى‌رود، با او ششصورت وارد قبر مى‌شود كه يكى از آنها زيباتر، نورانى‌تر، خوش‌بوتر و پاكيزه‌تر از سايرصورت‌ها است. سپس به ترتيب در سمت راست، چپ، پيش روى، پشت سر و كنار پاى اوصورت‌هاى ديگرى مى‌ايستند و آنكه زيباتر از همه است، بالاى سرش قرار مى‌گيرد و هرگاه (حادثه‌اى) از سمت راست او پيش آيد،صورتى كه در جانب راست او قرار دارد، مانع مى‌شود و همين طور ساير جهات. سپسصورتى كه از ديگران نيكوتر است، مى‌پرسد: خداوند به شما پاداش خير دهد، شما چه كسانى هستيد؟ در پاسخ اوصورت سمت راست، خود را نماز وصورت

سمت چپ، خود را زكات وصورت مقابل، خود را روزه وصورت پشت سر، خود را حج و عمره وصورتى كه در كنار پاهاى او قرار دارد، خويش را نيكى به برادران دينى معرفى مى‌كند. آنگاه همه اينصورت‌ها مى‌پرسند: تو كيستى كه از همه زيباتر، نورانى‌تر، خوش‌بوتر و پاكيزه‌ترى؟ پاسخ مى‌دهد: من ولايت آل‌محمد (عليهما السلام) هستم.»

رمزواره

تعبير زيباتر، نورانى‌تر، خوش‌بوتر و پاكيزه‌تر كه درباره ولايت به كار رفته است، نشان مى‌دهد كه ولايت اهل‌بيت (عليهما السلام) منشأ زيبايى، نورانيت، خوش‌بويى و پاكيزگى است و اعمال نيك و عبادات ديگر، به ميزانى كه به اين ولايت منتسب و مرتبطند، از اين زيبايى، نورانيت و پاكيزگى برخوردار مى‌شوند.

بخش هشتم جايگاه استطاعت در حج

استطاعت، شرط حج

«وَ لِلَّهِ عَلَي النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَيْهِ سَبيلًا وَ مَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعالَمينَ» (سوره آل‌عمران، آيه 97)

«و براى خدا، حج بيت بر عهده مردم است (البته بر) كسى كه بتواند به سوى آن راه يابد و هر كس كفر ورزد، يقيناً خداوند از جهانيان بى‌نياز است.»

استطاعت در زبان عربى به معناى كسب توانايى و قدرت براى انجام كار و در حج، به معناى داشتن شرايطى است كه به اعتبار آنها حج بر انسان واجب مى‌شود. ⁽¹⁾در قرآن و احاديث اهل‌بيت (عليهما السلام) از استطاعت به عنوان

اصلى‌ترين ركن وجوب حج ياد شده و در كلام وحى آمده است:

«لِلَّهِ عَلَي النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَيْهِ سَبيلًا وَ مَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌ

عَنِ‌رالْعالَمينَ» ⁽²⁾

«براى خدا، حج بيت بر عهده مردم است (البته بر) كسى كه بتواند به سوى آن راه يابد و هر كس كفر ورزد، يقيناً خداوند از جهانيان بى‌نياز است.»

نكات برجسته در اين آيه عبارتند از:

لِلَّهِ- عَلَي النَّاسِ- حِجُّ الْبَيْتِ

» كه دركنار هم و بدون هيچ فاصله‌اى ذكر گرديده، همراهى تكليف كننده، تكليف شونده و تكليف را نشان مى‌دهد.

مَنِ اسْتَطاعَ إِلَيْهِ سَبيلًا

» بعد از «

النّاس

» در آيه فوق، از نظر ادبى «

بَدَلِ بَعْض از كُلْ

» محسوب مى‌شود و نشان مى‌دهد كه اين تكليف، تنها بر كسانى واجب است كه داراى استطاعت باشند. به ديگر سخن، تنها بعضى از مردم مكلف به حج‌اند؛ نه همه آنها.

إِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعالَمين

» نشان مى‌دهد كه ثمره حج به انسان‌ها

بازمى‌گردد و ترك آن ضررى به خداوند وارد نمى‌آورد.

استطاعت و قدرت، وُسْع و طاقت

با توجه به كامل و غنى بودن ادبيات و زبان عربى و وسعت واژگان و معانى آنها و اينكه هر يك براى معنا و مفهومى خاص وضع شده‌اند (و حتى در موارد مترادف، تفاوتهاى ظريف و باريكى با يكديگر دارند) بررسى فرق‌هاى ميان

استطاعت و قدرت و وسع و طاقت، جالب بوده و به درك بهتر مفاهيم

حج، كمك شايانى مى‌كند. مرحوم طبرسى در تفسير مفهوم استطاعت مى‌گويد:

«حَقيقَةُ الْاسْتِطاعَةِ أَلْقُوّةُ الَّتي تَنْطاعُ بِهَا الْجارِحَةُ لِلْفِعْلِ»⁽¹⁾

«حقيقت استطاعت، قوتى است كه اعضاء و جوارح را بر انجام كار توانمندمى‌نمايد.»

و درباره تفاوت استطاعت با قدرت مى‌گويد:

«الْقُدرةُ هِيَ ما أَوْجَبَ كَوْنَ الْقادِرِ عَلَيْهِ قادِراً وَ لِذلِكَ لا يُوصَفُ تَعالى بِأَنَّهُ مُسْتَطيعٌ وَ يُوصَفُ بِأَنَّهُ قادِرٌ» ⁽²⁾

«قدرت، چيزى است كه به انسان توانايى مى‌دهد. به همين دليل خداوند به قادر بودن وصف مى‌شود. اما چون داراى جسم و اعضاء و جوارح نيست، او را مستطيع نمى‌خوانيم.»

اما ديدگاهصاحب مجمع البيان درباره تفاوت وسع و طاقت چنين است كه:

«أَلْوُسْعُ ما دُونَ الطّاقَةِ وَ يُسَمّى ذلِكَ وُسْعاً بِمعنَى أَنَّهُ يَسَعُ الانسانَ وَ لا يَضيِقُ‌رعَنْهُ»⁽³⁾

«وسع به كمتر از طاقت (كه حداكثر توان است) اطلاق مى‌شود و از آن جهت

به توان كمتر از طاقت وسع گفته‌اند كه به انسان (در انجام يا ترك انجام) سعه و گشايش مى‌دهد و عرصه را بر او تنگ نمى‌كند.»

چنانچه در جاى ديگرى مى‌گويد:

«أَلْوُسْعُ أَلْحالُ الَّتي يَتَّسِعُ بِها السَّبيلُ إِلَى الْفِعْلِ وَ الْوُسْعِ دُونَ الطَّاقَةِ» ⁽⁴⁾

«وسع، حالتى است كه به سبب آن، راه انجام كار براى انسان فراهم مى‌شود. وسع انسان، كمتر از حداكثر توان اوست.»

كلامى گهربار از اميرمؤمنان (ع)

اميرمؤمنان (ع) ضمن بيان اشتياق اهل ايمان به انجام فريضه حج و اشاره به برخى از ظرايف آن، به ذكر آيه استطاعت پرداخته و علت واجب شدن حج بر اهل استطاعت را برخوردارى از ثمرات شگفت انگيز آن معرفى نموده و فرمودند:

«فَرَضَ عَلَيْكُمْ حَجَّ بَيْتِهِ الَّذِي جَعَلَهُ قِبْلَةً لِلْأَنَامِ يَرِدُونَهُ وُرُودَ الْأَنْعَامِ وَ يَأْلَهُونَ إلَيْهِ وُلُوهَ الْحَمَامِ جَعَلَهُ سُبْحَانَهُ عَلَامَةً لِتَوَاضُعِهِمْ لِعَظَمَتِهِ وَ إِذْعَانِهِمْ لِعِزَّتِهِ وَ اخْتَارَ مِنْ خَلْقِهِ سُمَّاعاً أَجَابُوا إلَيه دَعْوَتَهُ وَصَدَّقُوا كَلِمَتَهُ وَ وَقَفُوا مَوَاقِفَ أَنْبِيَائِهِ وَ تَشَبَّهُوا بِمَلَائِكَتِهِ الْمُطِيفِينَ بِعَرْشِهِ يُحْرِزُونَ الْأَرْبَاحَ فِي مَتْجَرِ عِبَادَتِهِ وَ يَتَبَادَرُونَ عِنْدَهُ مَوْعِدَ مَغْفِرَتِهِ جَعَلَهُ سُبْحَانَهُ لِلْإسْلَامِ عَلَماً وَ لِلْعَائِذِينَ حَرَماً فَرَضَ حَجَّهُ وَ أَوْجَبَ حَقَّهُ وَ كَتَبَ عَلَيْكُمْ وِفَادَتَهُ فَقَالَ سُبْحَانَهُ وَ لِلَّهِ عَلَي النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إلَيْهِ سَبِيلًا وَ مَنْ كَفَرَ فَإنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعالَمِينَ»⁽¹⁾

« (خداوند) حج خانه خود را بر شما واجب كرد، همان خانه‌اى كه آن را قبله‌گاه انسان‌ها قرار داده كه همچون چهارپايان (تشنه) به سوى آن روى مى‌آورند و همانند كبوتران عاشق به آن پناه مى‌برند. خداى سبحان، كعبه را

مظهر تواضع بندگان در برابر عظمت خويش و نشانه اعتراف آنان به بزرگى و عزت خود قرار داد و در ميان انسان‌ها، شنوندگانى را برگزيد كه دعوت او را (براى حج) اجابت كنند و سخن او را تصديق نمايند و پاى بر جايگاه پيامبران الهى نهند و خود را همانند فرشتگانى نمايند كه دور عرش الهى طواف مى‌كنند

تا در اين عبادتگاه كه محل تجارت است، سودهاى فراوان به دست آورند و به سوى وعده‌گاه آمرزش الهى بشتابند. خداى سبحان، كعبه را براى اسلام، نشانه گويا و براى پناهندگان، خانه امن و امان قرار داد. حج آن را فريضه قرار داده و اداى حق آن را واجب كرد و بر همه شما واجب گرداند كه به زيارت آن برويد و فرمود: حج بيت براى خدا بر عهده مردم است البته بر كسى كه بتواند به سوى آن راه يابد و آن كس كه كفر ورزد، خداوند از همه جهانيان

بى‌نيازاست.»

استطاعت، شرط وجوب حج

استطاعت، شرط لازم براى واجب شدن حج است. رسول اكرم (ص) در اين‌باره فرمودند:

«تَارِكُ الْحَجِّ وَ هُوَ مُسْتَطِيعٌ كافِرٌ» ⁽¹⁾

«كسى كه با وجود استطاعت، از رفتن به حج خوددارى كند، (به اين دستور الهى) كفر ورزيده است.»

از امام صادق (ع) نقل شده كه مقصود از مستطيع در حج كسى است كه:

«كَانَصَحِيحاً فِي بَدَنِهِ مُخَلًّي سَرْبُهُ لَهُ زَادٌ وَ رَاحِلَةٌ»⁽²⁾

«علاوه برصحت جسمانى، مسير رفتن به كعبه برايش باز بوده و از زاد و توشه

لازم برخوردار باشد.»

و در حديث ديگر فرمودند:

«حِجُّ الْبَيْتِ وَاجِبٌ لِمَنْ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا وَ هُوَ الزَّادُ وَ الرَّاحِلَةُ مَعَصِحَّةِ الْبَدَنِ وَ أَنْ يَكُونَ لِلْإِنْسَانِ مَا يُخَلِّفُهُ عَلَي عِيَالِهِ وَ مَا يَرْجِعُ إِلَيْهِ بَعْدَ حَجِّه»⁽¹⁾

«حج خانه خدا بركسى واجب است كه استطاعت داشته باشد و استطاعت يعنى داراى توشه و مركب (وسيله نقليه) و سلامت بدن بوده و گذشته از هزينه زن و فرزندش، مالى نيز پس از بازگشت از حج براى امرار معاش اندوخته باشد.»

يك‌بار حج، بر هر فرد مستطيع واجب است!

با توجه به اهميت حج، اين سؤال به ذهن مى‌آيد كه آيا اين فريضه الهى با

وجود شرايط، تنها يك‌بار بر انسان واجب است يا اينكه با مهيا شدن مجدّد شرايط، مكرر بر انسان واجب مى‌شود؟ ظاهر روايات بر وجوب يك‌بار حج در طول عمر دلالت دارد و احاديثى كه در ازاى هر استطاعت، انجام يك حج را واجب معرفى نموده، داراى رمز و راز خاصى است كه پس از ذكر روايات آن بيان خواهيم نمود. امام‌صادق (ع) درباره وجوب يك‌بار حج در طول عمر فرمودند:

«الْحَجُّ فُرِضَ عَلَيْهِمْ مَرَّةً وَاحِدَةً لِبُعْدِ الْأَمْكِنَةِ وَ الْمَشَقَّةِ عَلَيْهِمْ فِي الْأَنْفُسِ روَرالْأَمْوَالِ»⁽²⁾

«حج از آن جهت تنها يك‌بار در طول عمر بر مردم واجب شده است كه راهها دور بوده و آمدن به حج براى آنها مشقّت جانى و مالى دارد.»

در حديث ديگر از امام رضا (ع) نقل شده است:

«أَنَّ الْحَجَّ فَرِيضَةٌ مِنْ فَرَائِضِ اللَّهِ وَ قَدْ وَجَبَ فِي طُولِ الْعُمُرِ مَرَّةً وَاحِدَةً وَ وَعَدَ عَلَيْهَا مِنَ الثَّوَابِ الْجَنَّةَ وَ الْعَفْوَ مِنَ الذُّنُوبِ» ⁽³⁾

«حج فريضه‌اى از فرائض الهى است كه يك‌بار در طول عمر واجب بوده و خداوند بر آن وعده بهشت و بخشش گناهان داده است.»

و در حديث ديگر از آن حضرت روايت شده است:

«عِلَّةُ فَرْضِ الْحَجِّ مَرَّةً وَاحِدَةً لِأَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ وَضَعَ الْفَرَائِضَ عَلَي أَدْنَي الْقَوْمِ قُوَّةً فَمِنْ تِلْكَ الْفَرَائِضِ الْحَجُّ الْمَفْرُوضُ وَاحِدٌ ثُمَّ رَغَّبَ أَهْلَ الْقُوَّةِ عَلَي قَدْرِرطَاقَتِهِمْ»⁽⁴⁾

«علّت وجوب يك‌بار حج در طول عمر براى اين است كه خداوند عزّوجلّ در همه واجبات و فرائض، وضعيت ناتوان‌ترين افراد را ملاك قرار داده است. يكى از اين واجبات، حج است كه يك‌بار در طول عمر واجب است. سپس خداوند كسانى را كه توانايى لازم دارند، ترغيب نموده تا مكرر آن را

بجاى‌آورند.»

نظريه شيخ صدوق و مستندات او

در مقابل رواياتى كه بر وجوب يك‌بار حج در طول عمر دلالت دارد، احاديث ديگرى وجود دارد كه حج را تكليف هر ساله انسان‌هاى مستطيع معرفى مى‌نمايد. چنان‌كه روايت شده در حجة الوداع، فردى به نام سُراقَةَ بنِ جُعْشُمْ به رسول خدا (ص) عرضه داشت:

«يَا رَسُولَ اللَّهِ عُلِّمْنَا دِينَنَا كَأَنَّمَا خُلِقْنَا الْيَوْمَ أَرَأَيْتَ لِهَذَا الَّذِي أَمَرْتَنَا بِهِ لِعَامِنَا هَذَا أَوْ لِكُلِّ عَامٍ»

«اى رسول خدا! به گونه‌اى دين (و اعمال حج) به ما تعليم داده شده كه احساس مى‌كنيم تازه از مادر متولد شده‌ايم. آيا حجى كه ما را به آن امر

مى‌نمايى فقط در اين سال واجب است يا هر سال بر ما تكليف است؟»

رسول خدا (ص) فرمودند:

«لا بَلْ لِأَبَدِ الْأَبَدِ»⁽¹⁾

«نه، (امر به حج) هرگز پايان نمى‌پذيرد و تا ابد ادامه دارد.»

شيخصدوق در اين‌باره مى‌گويد:

«وَ الَّذِي أَعْتَمِدُهُ وَ أُفْتِي بِهِ أَنَّ الْحَجَّ عَلَي أَهْلِ الْجِدَةِ فِي كُلِّ عَامٍ فَرِيضَة»

«آنچه من بر آن اعتماد دارم و به آن فتوا مى‌دهم آن است كه بر اهل استطاعت و قدرت، انجام حج در هر سال واجب مى‌باشد.»

شيخصدوق در ادامه، احاديث ذيل را كه از امام صادق (ع) روايت شده، به عنوان دليل فتواى خود ذكر نموده است:

«انجام حج براى افراد مستطيع، در هر سال فرض و واجب است.»

«حج بر كسانى كه قدرت و استطاعت دارند در هر سال واجب مى‌باشد.»

«وَ لِلَّهِ عَلَي النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ (فِي كُلِّ عَامٍ) مَنِ اسْتَطاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا» ⁽³⁾

«بجاى آوردن حج واجب براى خدا، بر كسانى كه قدرت و تمكّن دارند، در هر

سال واجب است.» ⁽¹⁾

ديدگاه فقيهان شيعه در اين‌باره

در كتاب جواهر الكلام، ديدگاه شيخصدوق به تفصيل مورد نقد قرار گرفته و آمده است:

«لَا يَجِبُ بِأَصْلِ الشَّرْعِ إلَّا مَرَّةً وَاحِدَةً إجْماعاً بِقِسْمَيْهِ مِنَ الْمُسْلِمينَ ... وَ اقْتِضَاءِ إطْلاقِ الأمْرِ فِي الكِتابِ وَ السُّنَّةِ ذَلِكَ ... فَمَا عَنِ الصَّدُوقِ في العِلَلِ- مِنْ أَنَّ الَّذي اعْتَمِدُهُ وَ أُفْتِي بِهِ أَنَّ الحَجَّ عَلىَ أهْلِ الْجِدَةِ فِي كُلِّ عَامٍ فَريضَةٌ- واضِحُ الضَّعْفِ وَ في مَحْكِيِّ الْمُنْتَهى قَدْ حُكِيَ عَنْ بَعْضِ النَّاسِ الوُجُوبُ فِي كُلِّ سَنَةٍ مَرَّةٌ وَ هِيَ حِكَايَةٌ لَمْ تَثْبُتْ وَ مُخَالِفَةٌ لِلإجْماعِ وَ السُّنَّةِ»⁽²⁾

«حج در اصل شريعت، جز يك‌بار در طول عمر، طبق اجماع (محصل و منقول) تمام فقيهان مسلمان واجب نمى‌شود. چرا كه اطلاق امر، در قرآن و روايات چنين اقتضاء دارد و ضعف آنچه شيخصدوق در علل آورده مبنى بر اينكه «آنچه من به آن اعتماد كرده و فتوا مى‌دهم اين است كه حج بر اهل استطاعت، در هر سال واجب است» روشن و آشكار است و آنچه در كتاب «المنتهى» از برخى نقل شده است كه حج همه ساله واجب است، ثابت نبوده و مخالف اجماع و سنت است.»

در كتاب عروةالوثقى نيز به ديدگاه شيخصدوق اشاره شده و در اين‌باره

آمده است:

«وَ لَا يَجِبُ فِي أصْلِ الشَّرْعِ إلَّا مَرَّةً وَاحِدَةً فِي تَمَامِ العُمْرِ وَ هُوَ الْمُسَمَّى بِحَجَّةِ الإسْلامِ، أيْ الْحَجُّ الَّذِي بُنِيَ عَلَيْهِ الإسْلامُ مِثْلُ الصَّلاةِ وَ الصَّوْمِ وَ الْخُمْسِ وَ الزَّكَاةِ وَ مَا نُقِلَ عَنِ الصَّدُوقِ فِي العِلَلِ مِنْ وُجُوبِهِ عَلَى أهْلِ الْجِدَةِ كُلَّ عَامٍ عَلَى فَرْضِ ثُبُوتِهِ شَاذٌّ مُخَالِفٌ لِلإجْماعِ وَ الأخْبَارِ وَ لا بُدَّ مِنْ حَمْلِهِ عَلَى بَعْضِ الْمَحَامِلِ كَالأخْبَارِ الوَارِدَةِ بِهذَا الْمَضْمُونِ مِنْ إرَادَةِ الِ‌اسْتِحْبَابِ الْمُؤَكَّدِ»⁽¹⁾

«حج تمتع كه مانند نماز، روزه، خمس و زكات (يكى از پايه‌هايى است كه) اسلام بر آن نهاده شده، در اصل، تنها يك‌بار در عمر واجب مى‌شود و از آن، به حَجَّةالاسلام ياد مى‌شود و آنچهصدوق در علل، به عنوان وجوب همه ساله حج بر اهل استطاعت آورده، به فرض اثبات، فتوايى نادر و مخالف اجماع و روايات است و بايد آن را بر اين حمل كنيم كه اخبار وارده در اين زمينه، استحباب مؤكد را اراده نموده است.»

نكته و اشاره

با توجه به مطالب ذكرشده و رواياتى كه مطابق با فقه شيعه به عنوان مستندِ يك‌بار واجب شدن حج تمتع در طول عمر بيان كرديم، به خوبى فهميده مى‌شود كه اگر مشقت‌هاى حج و دورى مسافت نمى‌بود، اين عمل به طور مستمر واجب مى‌گرديد. اما از آنجا كه اراده خداوند از مناسك حج و حضور در مواقف آن، بكارگيرى آموزه‌هاى حج در زندگى به منظور توبه از گناه و نافرمانى است، از اين‌رو احاديث ناظر به وجوب هر ساله حج بر اين معنا حمل شده و بر ضرورت بكارگيرى آموزه‌هاى حج در پى هر گناه دلالت دارد و احاديث مربوط به يك‌بار واجب بودن حج در طول عمر (كه ديدگاه فقه شيعه بر آن مبتنى مى‌باشد) ناظر

به اين مطلب استكه يك‌بار بجاى آوردن حج، انسان را از ملزم بودن به انجام حج در سال‌هاى بعد معاف مى‌گرداند.

الزام به حج پس از استطاعت

اگر شخصى پس از حصول استطاعت، از انجام حج خوددارى كند، بايد به

انجام آن ملزم شود. چنانچه امام صادق (ع) به عبدالله بن سنان فرمودند:

«لَوْ عَطَّلَ النَّاسُ الْحَجَّ لَوَجَبَ عَلَي الْإِمَامِ أَنْ يُجْبِرَهُمْ عَلَي الْحَجِّ إِنْ شَاءُوا وَ إِنْ أَبَوْا فَإِنَّ هَذَا الْبَيْتَ إِنَّمَا وُضِعَ لِلْحَجِّ» ⁽¹⁾

«اگر مردم (اهل استطاعت) حج را ترك كنند، بر امام واجب است كه آنان را مجبور به انجام حج نمايد؛ چه بخواهند و چه نخواهند. چرا كه كعبه براى انجام حج قرار داده شده است.»

به عبارت ديگر پس از حصول استطاعت، تمايل يا عدم تمايل نسبت به حج، فاقد موضوعيت است و (با توجه به اسرار و رموزى كه در آن وجود دارد) بر همه اهل استطاعت واجب است.

رمزواره استطاعت

با توجه به اينكه حج، نماد و نشان ولايت اهل‌بيت (عليهما السلام) است (كه به نجات از دام بينش و روش شيطان منتهى شده و به اطاعت و عبادت خداوند مى‌انجامد)، از اين‌رو استطاعت علاوه بر توانايى انجام مناسك حج، به امورى اطلاق مى‌شود كه امكان عمل به ولايت و بهره‌مندى از ربوبيت را فراهم مى‌آورد كه بارزترين مصاديق آن، دستجات گوناگون علم است. اميرمؤمنان (ع) در اين‌باره

فرمودند:

«بِالْعِلْمِ يُطَاعُ اللَّهُ وَ يُعْبَدُ وَ بِالْعِلْمِ يُعْرَفُ اللَّهُ وَ يُوَحَّدُ» ⁽¹⁾

«به سبب علم، خداوند عبادت و اطاعت مى‌شود و به سبب علم، خداوند شناخته شده و به يگانگى‌اش اقرار مى‌گردد.»

نكته و اشاره

امام صادق (ع) استطاعت را شرط تمسك به ولايت اهل‌بيت (عليهما السلام) (و بهره‌مندى از ربوبيت) معرفى نموده كه به همگان ارزانى شده و هيچ‌كس در ترك آن معذور نيست. از اين‌رو، در ذيل آيه:

«وَ قَدْ كانُوا يُدْعَوْنَ إِلَي السُّجُودِ وَ هُمْ سالِمُونَ» ⁽²⁾

«به تحقيق مردم به سجود فرا خوانده شدند در حالى كه سالم بودند.»

فرمودند:

«إِلَي وَلَايَتِهِ فِي الدُّنْيَا وَ هُمْ يَسْتَطِيعُونَ» ⁽³⁾

«در دنيا به ولايت اميرمؤمنان (ع) دعوت مى‌شدند، درحالى كه مستطيع بودند.»

در اين حديث، امام صادق (ع) سجود را به ولايت و سلامت را به استطاعت تفسير كرده و لازمه تمسك به ولايت را داشتن استطاعت معرفى نموده‌اند و راه را براى درك هر چه بهتر اراده خداوند از استطاعت در حج هموار گردانده‌اند.

بخش نهم آمادگى براى حج

فراگيرى مناسك و اسرار حج

قال الصادق (ع): «إِذَا أَرَدْتَ الْحَجَّ. ... وَ اخْرُجْ مِنْ حُقُوقٍ تَلْزَمُكَ مِنْ جِهَةِ الْمَخْلُوقِينَ» (مستدرك الوسائل، ج 10،ص 172)

«هنگامى كه اراده حج كردى (قبل از عزيمت) حقوقى را كه ديگران بر گردن تو دارند، اداء كن.»

مناسك حج، مشتمل بر احكام ظريف و اسرار و رموزى است كه لازم است زائران حج از آنها آگاهى يابند. به همين سبب اميرمؤمنان (ع) به

قُثَمِ بنِ عَبّاس

امر نمود:

«فَأَقِمْ لِلنَّاسِ الْحَجَّ وَ ذَكِّرْهُمْ بِأَيَّامِ اللَّهِ وَ اجْلِسْ لَهُمُ الْعَصْرَيْنِ فَأَفْتِ الْمُسْتَفْتِيَ وَ عَلِّمِ الْجَاهِلَ وَ ذَكِّرِ الْعَالِمَ» ⁽¹⁾

«حج را براى مردم اقامه نما و آنها را متذكّر ايام الهى گردان و ظهر و عصر در جايى بنشين و به كسانى كه احكام دينشان را از تو مى‌پرسند، پاسخ بده و

(آموزه‌هاى دينى را) به جاهلان بياموز و به عالمان، يادآورى كن.»

از امام صادق (ع) روايت شده است كه خداوند جبرئيل را مأمور نمود تا حج و مناسك آن را به ابراهيم (ع) و اسماعيل (ع) تعليم دهد و براى تحقق اين منظور:

«أَمَرَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِبْرَاهِيمَ أَنْ يَحُجَّ وَ يَحُجَّ بِإِسْمَاعِيلَ مَعَهُ وَ يُسْكِنَهُ الْحَرَمَ ... وَ أَرَاهُمَا كَيْفَ يَتَهَيَّئَانِ لِلْإِحْرَامِ فَفَعَلَا ثُمَّ أَمَرَهُمَا فَأَهَلَّا بِالْحَجِّ وَ أَمَرَهُمَا بِالتَّلْبِيَاتِ

الْأَرْبَعِ الَّتِي لَبَّي بِهَا الْمُرْسَلُونَ» ⁽²⁾

«خداوند به ابراهيم (ع) امر نمود كه حج بجاى آورد و اسماعيل (ع) را با خود به حج ببرد و وى را در حرم اسكان دهد ... و جبرئيل به ايشان نشان (تعليم) داد كه چگونه براى احرام آماده شوند و آنها انجام دادند. سپس جبرئيل به آنها

دستور داد كه مُحْرِم به احرام حج شده و لبيك‌هاى چهارگانه‌اى را كه پيامبران گفته بودند، بگويند.»

و نيز از آن حضرت روايت شده است:

«كَانَتِ الشِّيعَةُ قَبْلَ أَنْ يَكُونَ أَبُوجَعْفَرٍ وَ هُمْ لَا يَعْرِفُونَ مَنَاسِكَ حَجِّهِمْ وَ حَلَالَهُمْ وَ حَرَامَهُمْ حَتَّي كَانَ أَبُوجَعْفَرٍ فَفَتَحَ لَهُمْ وَ بَيَّنَ لَهُمْ مَنَاسِكَ حَجِّهِمْ وَ حَلَالَهُمْ وَ حَرَامَهُمْ حَتَّيصَارَ النَّاسُ يَحْتَاجُونَ إِلَيْهِمْ مِنْ بَعْدِ مَا كَانُوا يَحْتَاجُونَ إِلَي النَّاسِ» «1»

«شيعه پيش از امام باقر (ع) مناسك حج و حلال و حرام خود را نمى‌شناخت تا اينكه آن حضرت باب آن را بر روى مردم گشود و مناسك حج و حلال و حرام را براى آنها آشكار گرداند، تا آنجا كه مردم به شيعه نيازمند شدند، بعد از آنكه شيعيان به ساير مردم نيازمند بودند.»

عزيمت به حج و ترك دنيا

امام صادق (ع) در كلام نورانى خود به بيان نيت زائر خانه خدا به هنگام

عزيمت به حج پرداخته، فرمودند:

«إِذَا أَرَدْتَ الْحَجَّ فَجَرِّدْ قَلْبَكَ لِلَّهِ تَعَالَي مِنْ كُلِّ شَاغِلٍ وَ حِجَابٍ وَ فَوِّضْ أُمُورَكَ إِلَي خَالِقِهَا وَ تَوَكَّلْ عَلَيْهِ فِي جَمِيعِ حَرَكَاتِكَ وَ سَكَنَاتِكَ وَ سَلِّمْ لِقَضَائِهِ وَ حُكْمِهِ وَ قَدَرِهِ وَ دَعِ الدُّنْيَا وَ الرَّاحَةَ وَ الْخَلْقَ» «2»

«چون خواستى حج بجاى آورى، قلب خود را از موانع و آنچه قلب تو را به خود مشغول مى‌كند، خالى كن و امور خود را به خداوند واگذار و در همه

حركات و سكناتت به او توكل كن و در برابر تقديرات و فرامين او تسليم باش و دنيا و راحتى آن و مردم (طالب دنيا) را رها كن.»

قطع اميد از زندگى

زائر خانه خدا مى‌بايد با قطع اميد از بازگشت به زندگى روزمره، همه وابستگى‌هاى گذشته‌اش را از خود دور كرده و از اميال خود قطع اميد نمايد تا مبادا چيزى مانع وفاى او به عهد و پيمان‌هاى الهى گردد. چنان‌كه امام صادق (ع) فرمودند:

«واسْتَعِدَّ اسْتِعْدَادَ مَنْ لَا يَرْجُو الرُّجُوعَ وَ أَحْسِنِ الصُّحْبَةَ»⁽¹⁾

«و (در اين راه) آن‌چنان خود را آماده كن كه گويا اميد بازگشت ندارى و در همراهى ديگران خوش‌رفتار باش.»

كسب مال حلال، براى سفر حج

با توجه به اينكه زائر خانه خدا به هنگام حج، عزيمت مى‌كند تا با توبه از گناهان خويش، گذشته تاريكش را جبران كند، بنابراين لازم استصدق خود را در اين امر با هزينه كردن مال حلال ثابت نمايد و از به كار گرفتن مال حرام (در

عملى كه نماد توبه و وسيله جبران گناهان است) بپرهيزد. چرا كه استفاده از مال حرام، نشانگر نداشتنصدق نيت در توبه است. از اين‌رو رسول خدا (ص) فرمودند:

«وَ مَنِ اكْتَسَبَ مَالًا حَرَاماً لَمْ يَقْبَلِ اللَّهُ مِنْهُصَدَقَةً وَ لَا عِتْقاً وَ لَا حَجّاً وَ لَا اعْتِمَاراً وَ كَتَبَ اللَّهُ لَهُ بِعَدَدِ أَجْزَاءِ ذَلِكَ أَوْزَاراً وَ مَا بَقِيَ مِنْهُ بَعْدَ مَوْتِهِ كَانَ زَادَهُ إِلَي النَّارِ» ⁽²⁾

«هركس مال حرامى كسب كند، خداوند نهصدقه او را مى‌پذيرد و نه بنده آزاد

كردن و نه حج گزاردن و نه عمره گزاردن او را و به اندازه پاداش اين اعمال براى او گناهانى سنگين مى‌نويسد و آنچه از وى پس از مرگش بر جاى بماند، توشه راه جهنم او خواهد بود.»

امام باقر (ع) نيز در اين‌باره فرمودند:

«مَنْ أَصَابَ مَالًا مِنْ أَرْبَعٍ لَمْ يُقْبَلْ مِنْهُ فِي أَرْبَعٍ مَنْ أَصَابَ مَالًا مِنْ غُلُولٍ أَوْ رِباً أَوْ خِيَانَةٍ أَوْ سَرِقَةٍ لَمْ يُقْبَلْ مِنْهُ فِي زَكَاةٍ وَ لَا فِيصَدَقَةٍ وَ لَا فِي حَجٍّ وَ لَا فِي عُمْرَةٍ وَ قَالَ أَبُوجَعْفَر (ع) لَا يَقْبَلُ اللَّهُ عَزَّوَجَلَّ حَجّاً وَ لَا عُمْرَةً مِنْ مَالٍ حَرَامٍ» ⁽¹⁾

«هركس مالى را از چهار روش به دست آورد، (هزينه كردن آن مال در) چهار چيز از او پذيرفته نمى‌شود. هركس مالى را از راه نامشروع يا ربا يا خيانت يا دزدى به دست آورد، اداى زكات،صدقه، حج و عمره با آن مال از او پذيرفته نمى‌شود و در ادامه فرمودند: خداى عزّوجلّ انجام حج و عمره را با مال حرام نمى‌پذيرد.»

امام صادق (ع) از رسول خدا (ص) روايت مى‌كند كه آن بزرگوار، بار و جهاز خويش را بر مركب نهاده و فرمودند: «اين حج براى ريا و شنيدن مردم نيست.» و افزودند:

«مَنْ تَجَهَّزَ وَ فِي جَهَازِهِ عَلَمٌ حَرَامٌ لَمْ يَقْبَلِ اللَّهُ مِنْهُ الْحَجَّ»⁽²⁾

«هر كس كه (براى حج) آماده شود و در اثاثيه او حتى پرچم حرامى باشد،

خداوند حج را از وى نخواهد پذيرفت.»

در روايتى ديگر از امام صادق (ع) آمده است:

«إِذَا اكْتَسَبَ الرَّجُلُ مَالًا مِنْ غَيْرِ حِلِّهِ ثُمَّ حَجَّ فَلَبَّي نُودِيَ لَا لَبَّيْكَ وَ لَا سَعْدَيْكَ وَ إِنْ كَانَ مِنْ حِلِّهِ فَلَبَّي نُودِيَ لَبَّيْكَ وَ سَعْدَيْكَ»⁽³⁾

«اگر كسى مالى از راه حرام به دست آورد، سپس حج بجاى آورده و لبّيك بگويد، به او ندا داده مى‌شود: «

لَا لَبَّيْكَ وَ لَا سَعْدَيْكَ

» و اگر از راه حلال به دست بياورد و لبيك بگويد، به او ندا داده مى‌شود: «

لَبَّيْكَ وَ سَعْدَيْكَ

» روايت شده است كه سِندِى بْن شاهَك (عليه اللعنه) به امام كاظم (ع) گفت:

اگر اجازه دهى مخارج كفن و دفن تو را بر عهده مى‌گيرم. امام كاظم (ع) فرمودند:

«إِنَّا اهْلَ بَيْتٍ حَجُّصَرُورَتِنَا وَ مُهُورُ نِسَائِنَا وَ أَكْفَانُنَا مِنْ طَهُورِ أَمْوَالِنَا»

«ما خاندانى هستيم كه حج اول (حجصروره)، مهريه زنان و نيز كفن‌هاى ما از پاكيزه‌ترين اموال ما است.» ⁽¹⁾

تهيه اسباب سفر

طبق توصيه‌هايى كه در برخى روايات آمده است، بجاى آوردن حج بايد همراه با اسباب و ابزارهايىصورت پذيرد كه لازمه اقامت در مكه و گذران زندگى در طول انجام حج، داشتن آنهاست.⁽²⁾اين امر در زمان‌هاى گذشته كه تهيه

آذوقه سفر با زائران بوده، جلوه بيشترى داشته است. اما سفارش پيشوايان معصوم (عليهما السلام) به داشتن اسباب و ابزارهاى لازم و تهيه خوراكى‌هاى مقوى و پرخاصيت، به شرحى كه ذكر خواهد شد، بيانگر اين مطلب است كه لازمه برآوردن اراده خداوند از اعمال و مناسك حج، مجهز نمودن خود به ابزارهاى لازم علمى، اعتقادى و عملى است كه ما را در انجام اين اعمال يارى دهد. چنان‌كه اميرمؤمنان (ع) فرمودند:

«إِذَا أَرَدْتُمُ الْحَجَّ فَتَقَدَّمُوا فِي شِرَاءِ الْحَوَائِجِ لِبَعْضِ مَا يُقَوِّيكُمْ عَلَي السَّفَرِ فَإِنَ

اللَّهَ يَقُولُ وَ لَوْ أَرادُوا الْخُرُوجَ لَأَعَدُّوا لَهُ عُدَّةً» ⁽¹⁾

«آنگاه كه قصد حج كرديد، خريد برخى از نيازمندى‌هايى را كه در سفر به شما نيرو مى‌بخشند، پيش بيندازيد كه خداوند متعال مى‌فرمايد: اگر قصد خارج شدن داشتند، ساز و برگ آن را آماده مى‌كردند.»

امام باقر (ع) نيز درباره آمادگى براى بجاى آوردن اعمال حج فرمودند:

«إِنَّ الْحَاجَّ إِذَا أَخَذَ فِي جَهَازِهِ لَمْ يَخْطُ خُطْوَةً فِي شَيْ‌ءٍ مِنْ جَهَازِهِ إِلَّا كَتَبَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لَهُ عَشْرَ حَسَنَاتٍ وَ مَحَا عَنْهُ عَشْرَ سَيِّئَاتٍ وَ رَفَعَ لَهُ عَشْرَ دَرَجَاتٍ حَتَّي يَفْرُغَ مِنْ جَهَازِهِ مَتَي مَا فَرَغَ» ⁽²⁾

«از هنگامى كه حج‌گزار، به مقدمات حج مى‌پردازد (و اسباب سفر را فراهم

مى‌كند) به ازاى هر قدمى كه برمى‌دارد، خداوند ده نيكى براى او نوشته و ده كار ناپسند را بر او مى‌بخشد و ده مرتبه به او درجه مى‌دهد (و اين امر ادامه

دارد) تا هنگامى كه از انجام مقدمات حج فارغ شود.»⁽³⁾

حماد بن عيسى از امام صادق (ع) روايت مى‌كند كه فرمودند: از جمله سفارش‌هاى لقمان به پسرش اين بود كه:

«يَا بُنَيَّ سَافِرْ بِسَيْفِكَ وَ خُفِّكَ وَ عِمَامَتِكَ وَ خِبَائِكَ وَ سِقَائِكَ وَ إِبْرَتِكَ وَ خُيُوطِكَ وَ مِخْرَزِكَ وَ تَزَوَّدْ مَعَكَ مِنَ الْأَدْوِيَةِ مَا تَنْتَفِعُ بِهَا أَنْتَ وَ مَنْ مَعَكَ وَ كُنْ لِأَصْحَابِكَ مُوَافِقاً إِلَّا فِي مَعْصِيَةِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ» ⁽¹⁾

«پسر عزيزم! در سفر؛ شمشير، كفش، عمامه، خيمه، مشك آب، سوزن خياطى و نخ و سوزن كفش‌دوزى را همراه بردار و از دارو آنچه به كار تو و همسفرانت مى‌آيد، همراه خود داشته باش و در كارها با همسفران، موافق و همسو باش؛ مگر در نافرمانى خدا.»

امام صادق (ع) در جايى ديگر فرمودند:

«كَانَ عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ (ع) إِذَا سَافَرَ إِلَي الْحَجِّ وَ الْعُمْرَةِ تَزَوَّدَ مِنْ أَطْيَبِ الزَّادِ مِنَ اللَّوْزِ وَ السُّكَّرِ وَ السَّوِيقِ الْمُحَمَّصِ وَ الْمُحَلَّي» ⁽²⁾

«هر وقت امام سجاد (ع) به سفر حج و عمره مى‌رفت، از پاكيزه‌ترين زاد و توشه‌ها نظير بادام، شكر، آرد بدون سبوس ترش و شيرين برمى‌داشت.»

درخواست حلاليت، قبل از حج

از آنجا كه قصد زائر كعبه توبه از گناه است، از اين‌رو سفارش شده كه اين قصد و عزيمت را به اطرافيان اعلام كند و آنها را از رفتن به حج و عزيمت بر تغيير بينش و رفتار خود آگاه نموده و از آنان بخواهد تا زشتى‌هاى رفتارى و گفتارى او را تا اين زمان بر او ببخشند كه اين امر، نشانگر عزيمت بر تغيير رفتار و گفتار در حج است. امام صادق (ع) در اين‌باره فرمودند:

«إِذَا أَرَدْتَ الْحَجَّ ... وَ اخْرُجْ مِنْ حُقُوقٍ تَلْزَمُكَ مِنْ جِهَةِ الْمَخْلُوقِينَ»⁽¹⁾

«هنگامى كه اراده حج كردى ... حقوقى را كه ديگران بر گردن تو دارند، اداءكن.»⁽²⁾

در حديثى ديگر از امام رضا (ع) روايت شده است:

«إِذَا أَرَدْتَ الْخُرُوجَ إِلَي الْحَجِّ وَدَّعْتَ أَهْلَكَ وَ أَوْصَيْتَ وَ قَضَيْتَ مَا عَلَيْكَ مِنَ الدَّيْنِ وَ أَحْسَنْتَ الْوَصِيَّةَ لِأَنَّكَ لَا تَدْرِي كَيْفَ يَكُونُ عَسَي أَنْ لَا تَرْجِعَ مِنْ‌رسَفَرِكَ»⁽³⁾

«هنگامى كه مى‌خواهى عازم سفر حج شوى، با خانواده‌ات وداع كن و به آنها وصيت نما و حقوقى كه ديگران بر گردن تو دارند، اداء كن و در وصيت نمودن به نيكى رفتار نما. زيرا بر تو نامعلوم است، شايد از اين سفر بازنگشتى.»

نكته شايان ذكر اينكه حلاليت خواستن قبل از حج، از همين احاديث گرفته شده و طبق آن، شخص مكلّف گرديده است تا با رفتن نزد كسانى كه حقوقشان به دست او ضايع شده، نشان دهد كه قصد دارد با عزيمت به حج، گذشته سياه خود را جبران نموده و با تغيير بينش و روش، موجبات بسط امنيت را براى اطرافيان فراهم آورد.

ماجراى على بن يقطين

روايت شده است كه ابراهيم ساربان از على بن يقطين اجازه ورود و ملاقات خواست، اما على بن يقطين به او اجازه نداد و در همان سال به حج رفت و وقتى وارد مدينه شد و اجازه خواست تا خدمت امام كاظم (ع) برسد، حضرت اجازه نداد. او روز دوم، آن حضرت را ملاقات كرد و عرضه داشت: مولاى من! گناه من چه بود؟ فرمودند: به تو اجازه حضور ندادم چون تو برادرت ابراهيم ساربان را به حضور نپذيرفتى.

«وَ قَدْ أَبَي اللَّهُ أَنْ يَشْكُرَ سَعْيَكَ أَوْ يَغْفِرَ لَكَ إِبْرَاهِيمُ الْجَمَّالُ فَقُلْتُ سَيِّدِي وَ مَوْلَايَ مَنْ لِي بِإِبْرَاهِيمَ الْجَمَّالِ فِي هَذَا الْوَقْتِ وَ أَنَا بِالْمَدِينَةِ وَ هُوَ بِالْكُوفَةِ»

«خداوند نيز سعى و حج تو را نمى‌پذيرد مگر اينكه ابراهيم را راضى كنى.

عرض كرد: مولاى من! چگونه مى‌توانم ابراهيم را ملاقات كنم؟ هم‌اكنون من در مدينه هستم و او در كوفه است.»

حضرت فرمودند: هنگام شب، بدون اينكه كسى از همراهانت با تو باشد، به جانب بقيع برو و اسبى را كه در آنجا آماده است، سوار شو. على بن يقطين به بقيع رفت و سوار بر اسب شد. طولى نكشيد كه مقابل خانه ابراهيم ساربان پياده

شد. در خانه را كوبيد و گفت: من على بن يقطين هستم. ابراهيم از درون خانهصدا زد: على بن يقطين! وزير هارون با من چه كار دارد؟ على بن يقطين

گفت:

مشكل بزرگى دارم. تو را قسم مى‌دهم كه در را باز كنى. ابراهيم در را باز كرد و على بن يقطين پس از ورود به او گفت: تا مرا نبخشى، مولايم امام كاظم (ع) مرا به حضور نمى‌پذيرد. ابراهيم گفت:

«يَغْفِرُ اللَّهُ لَكَ فَآلَي عَلِيُّ بْنُ يَقْطِينٍ عَلَي إِبْرَاهِيمَ الْجَمَّالِ أَنْ يَطَأَ خَدَّهُ فَامْتَنَعَ إِبْرَاهِيمُ مِنْ ذَلِكَ فَآلَي عَلَيْهِ ثَانِياً فَفَعَلَ فَلَمْ يَزَلْ إِبْرَاهِيمُ يَطَأُ خَدَّهُ وَ عَلِيُّ بْنُ يَقْطِينٍ يَقُولُ اللَّهُمَّ اشْهَدْ ثُمَّ انْصَرَفَ وَ رَكِبَ النَّجِيبَ وَ أَنَاخَهُ مِنْ لَيْلَتِهِ بِبَابِ الْمَوْلَي مُوسَي بْنِ جَعْفَرٍ (ع) بِالْمَدِينَةِ فَأَذِنَ لَهُ وَ دَخَلَ عَلَيْهِ فَقَبِلَهُ» ⁽¹⁾

«خداوند تو را ببخشد. على بن يقطين، ابراهيم را قسم داد كه قدم روىصورت او بگذارد. ابراهيم از اين كار خوددارى ورزيد. على بن يقطين دوباره او را قسم داد و ابراهيم ساربان پذيرفت. هنگامى كه ابراهيم پاى خود را روىصورت او گذاشته بود، على بن يقطين مى‌گفت: خدايا تو شاهد باش! سپس از جاى حركت كرده، سوار اسب شد و در همان شب به در خانه امام كاظم (ع) آمد. اجازه ورود خواست. حضرت اجازه داد و او را پذيرفت.»

استغفار از گناهان گذشته

با توجه به اينكه حج، سبب توبه از گناه و جبران اعمال گذشته است، از

اين‌رو در روايات توصيه گرديده هنگام عزيمت به حج، آماده تغيير بينش و روش ناپسند خويش شده و از خداوند بخشش گناهان گذشته را طلب كنيم. چنان‌كه از حضرت رضا (ع) درباره آداب عزيمت به حج و آمادگى براى اين سفر

پر رمز و راز روايت شده است:

«إِذَا أَرَدْتَ الْخُرُوجَ إِلَي الْحَجِّ ... وَ عَلَيْكَ بِكَثْرَةِ الِاسْتِغْفَارِ وَ التَّسْبِيحِ وَ التَّهْلِيلِ

وَ التَّكْبِيرِ وَ الصَّلَاةِ عَلَي مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ»⁽¹⁾

«هنگامى كه اراده نمودى به حج بروى ... تو را سفارش مى‌كنم به اينكه بسيار استغفار نموده و تسبيح الهى بر زبان آورى و «

لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ

» و «

اللَّهُ أَكْبَرُ

» بگويى و بر محمد و آل‌محمد (عليهما السلام)صلوات فرستى.»

رعايت وقت فضيلت اعمال و آداب سفر

امام صادق (ع) به زائر خانه خدا سفارش مى‌كند كه در طول سفر حج و نيز در مدت اقامت در مكه، بر رعايت وقت فضيلت اعمال عبادى اصرار بورزد. از اين‌رو فرمودند:

«وَ رَاعِ أَوْقَاتَ فَرَائِضِ اللَّهِ وَ سُنَنِ نَبِيِّهِ؛ وَ مَا يَجِبُ عَلَيْكَ مِنَ الْأَدَبِ وَ الِاحْتِمَالِ وَ الصَّبْرِ وَ الشُّكْرِ وَ الشَّفَقَةِ وَ السَّخَاوَةِ وَ إِيثَارِ الزَّادِ عَلَي دَوَامِ الْأَوْقَاتِ»

«هر كدام از واجبات الهى و سنّت‌هاى پيامبر (ص) را در وقت خويش بجاى آور و در طول سفر، ديگر وظايف واجب از قبيل رعايت اصول ادب، تحمل و شكيبايى (در برابر ناگوارى‌ها و پيشامدها) و شكر در برابر نعمت‌ها و مهربانى و گذشت و ايثار توشه (به نيازمندان) را رعايت كن.» ⁽²⁾

حسن خلق و ترك غضب در طول مسير

با توجه به اراده‌اى كه خداوند از بجاى آوردن حج دارد و با عنايت به

نتيجه‌اى كه مى‌بايد از اين عمل حاصل شود، شايسته است كه انسان،صدق خود را در دورى از نگرش و روش نادرستى كه قبل از حج داشته، با تحمل

همراهان و داشتن رفتار نيكو در مقابل آنها ثابت نمايد. به همين دليل از امام باقر (ع) روايت شده است:

«مَا يُعْبَأُ مَنْ سَلَكَ هَذَا الطَّرِيقَ إِذَا لَمْ يَكُنْ فِيهِ ثَلَاثُ خِصَالٍ وَرَعٌ يَحْجُزُهُ عَنْ مَعَاصِي اللَّهِ وَ حِلْمٌ يَمْلِكُ بِهِ غَضَبَهُ وَ حُسْنُ الصُّحْبَةِ لِمَنْصَحِبَهُ»⁽¹⁾

«اگر اين سه خصلت در زائر خانه خدا نباشد، مورد توجه قرار نمى‌گيرد: تقوايى كه او را از نافرمانى خداوند باز دارد، حِلمى كه به وسيله آن بر غضبش مسلّط گردد و برخورد نيكو با همراهان.» ⁽²⁾

از امام رضا (ع) روايت شده است كه هرگاه قصد نمودى براى حج خارج‌شوى:

«عَلَيْكَ بِكَثْرَةِ الِاسْتِغْفَارِ ... وَ حُسْنِ الْخُلُقِ وَ حُسْنِ الصِّحَابَةِ لِمَنْصَحِبَكَ وَ كَظْمِ الْغَيْظِ وَ قِلَّةِ الْكَلَامِ وَ إِيَّاكَ وَ الْمُمَارَاةَ»

«تو را به زيادى استغفار ... خوش خُلقى و رفتار نيكو با همراهان، فروبردن خشم، كم سخن گفتن و پرهيز از جدال با ديگران سفارش مى‌كنم.»⁽³⁾

بخش دهم جايگاه تقيه در حج

اهمّيت تقيه

قال الباقر (ع): «فِي‌كُلِّ شَي‌ءٍ خَافَ الْمُؤْمِنُ عَلَي نَفْسِهِ فِيهِ الضَّرَرَ فَلَهُ فِيهِ التَّقِيةُ» (مستدرك الوسائل، ج 16،ص 47)

«مؤمن از هر چيزى كه بر جان خود بترسد و احتمال زيان دهد، بايد تقيه كند.»

از آنجا كه زائر خانه خدا، در زمان انجام مناسك حج، از اعتقاد كسانى كه با او مواجه مى‌شوند، بى‌خبر است، از اين‌رو مى‌بايد در برخوردهايش از تقيه غفلت نكند و كسانى را كه از نظر اعتقادى با او مخالفند، با رفتار و گفتار خود تحت تأثير قرار داده و به بينش و اعتقاد خويش جذب نمايد. اين موضوع براى مسلمانانى كه از نظر اعتقادى و دينى به مراحل كمال دست نيافته‌اند نيز مصداق دارد و رِفق و مداراى با آنان سبب رشد معرفتى‌شان گرديده و بر رفتار و عملكرد

آنها تأثير خواهد گذاشت.

واژه تقيه

تقيه در زبان عربى، اسم مصدر از ريشه «

وِقايَة

» به معناى سپرى است كه انسان خود را پشت آن پنهان مى‌نمايد تا خطر را از خويش دفع كند. اين واژه با

كلمه تقوا هم‌ريشه است.

مفهوم تقيه

اصلى‌ترين ركن تقيه، پنهان نمودن است كه سبب مى‌شود انسان، اعتقاد خود

را از ديگران پنهان نموده و از آزار و اذيت آنها، مصون بماند. شيخ مفيد در اين‌باره مى‌گويد:

«التَّقِيَّةُ كِتْمانُ الْحَقِّ وَ سَتْرُ الاعْتِقادِ فيهِ وَ مُكاتَمَةُ الْمُخالِفينَ وَ تَرْكُ مُظاهَرَتِهِمْ بِمَا يُعَقِّبُ ضَرَراً فِي الدّينِ أَوِ الدُّنيا» ⁽¹⁾

«تقيه عبارت است از كِتمان حق و پوشيده داشتن عقيده از مخالفان و ترك همراهى با آنها در امورى كه سبب زيان در دين و دنياست.»

تقيه به مفهومى كه بيان گرديد، داراى چنان اهميتى است كه امام رضا (ع) درباره‌اش فرمودند: «هيچ‌كس مؤمن محسوب نمى‌شود مگر اينكه در او سه سنّت وجود داشته باشد: سنّتى از پروردگار، سنّتى از رسول و سنّتى از ولى خدا» و در ادامه درباره سنّت بر جاى مانده از پروردگار فرمودند:

«فَالسُّنَّةُ مِنْ رَبِّهِ كِتْمَانُ سِرِّهِ»⁽²⁾

«سنّت بر جاى مانده از پروردگار، كتمان سرّ اوست.»

از اين حديث به خوبى فهميده مى‌شود كه نام مؤمن هنگامى بر انسان،صادق است كه به سنّت الهى يعنى كِتمان اسرار، پايبند باشد. امام صادق (ع) در اين‌باره فرمودند:

«أُمِرَ النَّاسُ بِخَصْلَتَيْنِ فَضَيَّعُوهُمَا فَصَارُوا مِنْهُمَا عَلَي غَيْرِ شَيْ‌ءٍ الصَّبْرِ وَ الْكِتْمَانِ» ⁽³⁾

«مردم به دو خصلتصبر و كِتمان اسرار مأمور شدند ولى آنها را ضايع كرده و

از فوايدش بى‌بهره گرديدند.»

اينك براى روشن‌تر شدن معنا و مصداق تقيه، به بررسى ابعاد گوناگون آن در آيات و روايات مى‌پردازيم.

جايگاه تقيه در قرآن

درباره اهمّيت تقيه و وظيفه مسلمانان درباره آن، آيات فراوانى وجود دارد كه در ذيل به نمونه‌هايى از آن اشاره مى‌كنيم:

1- در سوره آل‌عمران مى‌خوانيم: مسلمانان نبايد كفّار را سرپرست خود قرار دهند و هر كس چنين كند، هيچ‌گونه ارتباطى با خداوند ندارد:

«... إِلَّا أَنْ تَتَّقُوا مِنْهُمْ تُقاةً وَ يُحَذِّرُكُمُ اللَّهُ نَفْسَهُ وَ إِلَي اللَّهِ الْمَصيرُ» ⁽¹⁾

«... مگر آنكه از آنها بترسيد و تقيه كنيد و خداوند شما را از كيفرش برحذر مى‌دارد و بازگشت (همه) به سوى اوست.»

2- قرآن در آيه‌اى، از مؤمن آل فرعون كه در برخى روايات «حِزْقيل» خوانده

شده سخن مى‌گويد و او را از نزديكان فرعون و خزانه‌دارش معرفى مى‌كند كه مدت‌ها ايمان خود را پنهان مى‌نمود. اما سرانجام به سبب بدگويى و سخن‌چينى

ديگران، اعتقادش نزد فرعون آشكار گرديد و به دست او به شهادت رسيد.⁽²⁾قرآن در وصف او مى‌گويد:

«رَجُلٌ مُؤْمِنٌ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ يَكْتُمُ إِيمَانَهُ» ⁽³⁾

«مردى مؤمن از آل فرعون كه ايمان خود را پنهان مى‌كرد.»

3- خداوند در قرآن از پاداش تقيه سخن به ميان آورده و فرموده است:

«أُولَئِكَ يُؤْتَوْنَ أَجْرَهُمْ مَرَّتَيْنِ بِمَاصَبَرُوا وَ يَدْرَؤُنَ بِالْحَسَنَةِ السَّيِّئَةَ» ⁽¹⁾

«آنها كسانى هستند كه به سببصبرشان، دو بار اجر و پاداش دريافت مى‌دارند و به وسيله نيكى‌ها، بدى‌ها را دور مى‌كنند.» ⁽²⁾

4- قرآن درباره عمّار كه از سوى مشركان مكه به اظهار كفر وادار شد و با تن دادن به خواسته مشركان، خود را از چنگال مرگ رهانيد، مى‌فرمايد:

«مَنْ كَفَرَ بِاللهِ مِنْ بَعْدِ إِيمَانِهِ إِلَّا مَنْ أُكْرِهَ وَقَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْايمَانِ» ⁽³⁾

«هر كس پس از ايمان به خدا كافر شود (گرفتار خشم الهى و عذابى شديد

خواهد شد) مگر كسى كه مجبور شده در حالى كه دلش آرام به ايمان است.»

رسول خدا (ص) پس از نزول اين آيه به عمّار فرمودند:

«يا عَمَّارُ إِنْ عَادُوا فَعُدْ فَقَدْ أَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ عُذْرَكَ وَ أَمَرَكَ أَنْ تَعُودَ إِنْ‌رعَادُوا»⁽¹⁾

«اى عمّار! درصورت تكرار درخواست مشركان، تو نيز اظهار كفر را تكرار كن كه عذرت نزد خداوند قبول است.»

تقيه در روايات اهل‌بيت (عليهما السلام)

تقيه از دستوراتى است كه مورد تأكيد اهل‌بيت (عليهما السلام) قرار گرفته و شرايط عمل به آن را زمان و مكان تعيين مى‌كند. امام باقر (ع) در اين‌باره فرمودند:

«التَّقِيَّةُ فِي كُلِّ ضَرُورَةٍ وَصَاحِبُهَا أَعْلَمُ بِهَا حِينَ تَنْزِلُ بِهِ» ⁽²⁾

«تقيه در همه موارد اضطرار، جارى است و فرد تقيه كننده به مواضع ضرورت، آگاه‌تر از ديگران است.»

انگيزه كتمانِ حقيقت از ديگران، گاه هراس از آنها (بر جان و مال خود و برادران ايمانى) و گاه وجود خطر نسبت به اعتقادات دينى و گاه رِفق و مدارا با

كسانى است كه از توانايى لازم علمى و اعتقادى برخوردار نيستند. از اين‌رو امام باقر (ع) فرمودند

«التَّقِيَّةُ فِي كُلِّ شَيْ‌ءٍ يُضْطَرُّ إِلَيْهِ ابْنُ آدَمَ فَقَدْ أَحَلَّهُ اللَّه» ⁽¹⁾

«خداوند تقيه را در هر چيزى كه انسان به آن اضطرار پيدا كند، حلال نموده است.»

و در روايت ديگرى فرمودند:

«فِي كُلِّ شَي‌ءٍ خَافَ الْمُؤْمِنُ عَلَي نَفْسِهِ فِيهِ الضَّرَرَ فَلَهُ فِيهِ التَّقِيةُ» ⁽²⁾

«مؤمن از هر چيزى كه بر جان خود بترسد و احتمال زيان دهد، بايد تقيه كند.»

و از امام صادق (ع) نقل شده است كه فرمودند:

«لَيسَ شَي‌ءٌ مِمَّا حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا وَ قَدْ أَحَلَّهُ لِمَنِ اضْطُرَّ إِلَيهِ» ⁽³⁾

«خداوند هيچ چيز را حرام ننموده مگر اينكه آن را براى انسانِ مضطر حلال گردانده است.»

و نيز عبدالله بن ابى يعفور از امام صادق (ع) روايت مى‌كند:

«اتَّقُوا عَلَي دِينِكُمْ وَ احْجُبُوهُ بِالتَّقِيةِ فَإِنَّهُ لَا إِيمَانَ لِمَنْ لَا تَقِيَّةَ لَهُ ... رَحِمَ اللَّهُ عَبْداً مِنْكُمْ كَانَ عَلَي وَلَايَتِنَا» ⁽⁴⁾

«دينِ خود را حفظ نماييد و آن را با حجابِ تقيه بپوشانيد. همانا كسى كه تقيه ندارد، ايمان ندارد ... خداوند رحمت كند كسى را كه بر ولايت ما باشد.»

از حديث فوق موارد ذيل فهميده مى‌شود:

تقيه و ايمان ارتباطى مستقيم وجود دارد. به اين معنى كه چون انجام حج به منظور دست‌يابى به امنيت است، رعايت تقيه به عنوان عامل مصونيت در حين اعمال حج، ضرورى است.

كاربرد تقيه در حج

تقيه در زندگى فردى و اجتماعى كاربردهاى فراوان و ثمربخشى دارد و در مناسك حج كه مسلمانان با انديشه‌ها و اعتقادات متفاوت در آن حضور دارند، امرى لازم و ضرورى بوده و موجب مى‌شود كه زائر خانه خدا با رفتار مناسب خود، بر ديگران تأثير گذاشته و به وظايفى كه بر عهده دارد، به بهترين وجه ممكن عمل نمايد و بسيارى از كارهايى كه قبل از واجب شدن تقيه بر زائر جايز نبوده، در اين دوران بر او واجب شود. مانند نماز خواندن در پشت سر مخالفان اهل‌بيت (عليهما السلام) كه در حالت عادى امرى باطل است. چنان‌كه امام

كاظم (ع) به ابى عبدالله برقى درباره «واقفيه» كه بعد از امام صادق (ع) توقف كردند و امامت ساير پيشوايان را نپذيرفتند، فرمود:

«لَا تُصَلِّ وَرَائَهُ» ⁽¹⁾

«در نماز به آنها اقتدا نكن.»⁽²⁾

اما در اعمال و مناسك حج كه همراهى با مسلمانان، سبب دوستى با مردم و مانع بروز هرگونه اختلاف اعتقادى و عملى با آنان مى‌شود، بر رعايت تقيه تأكيد شده است. چنانكه امام صادق (ع) به اسحاق بن عمّار فرمودند:

«يَا إِسْحَاقُ ... إِنَّ الْمُصَلِّي مَعَهُمْ فِي الصَّفِّ الْأَوَّلِ كَالشَّاهِرِ سَيْفَهُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ»⁽¹⁾

«يا اسحاق! هركس درصف اول با آنان نماز گزارد، مانند كسى است كه در راه خدا جهاد كند.»

مرحوم فيض كاشانى در شرح و تفسير حديث فوق مى‌گويد:

«إِنَّما قُيِّدَ بِالصَّفِّ الْأَوَّلِ لِأَنَّهُ أَدْخَلُ فِي مَعْرِفَتِهِمْ بِإِتْيَانِهِ الْمَسْجِدَ وَ أَدَلُّ عَلَى‌كَوْنِهِ مِنْهُمْ وَ إِنَّمَا شَبَّهَهُ بِشَاهِرِ سَيْفِهِ فِي سَبِيلِ‌اللَّهِ لِدَفْعِهِ شَرَّ الْعَدُوِّ» ⁽²⁾

«قيد «صف اول» در حديث به اين خاطر است كه نماز خواندن درصف اول، در شناسايى افرادى كه به مسجد مى‌آيند، موضوعيت داشته و مردم نيز آنها را «خودى» تلقى مى‌نمايند. اما تشبيه او به جهادگر در راه خدا، به سبب شباهت

آنها در دفع دشمن است.»

امام كاظم (ع) نيز به برادر خود، على بن جعفر، فرمودند:

«صَلَّي حَسَنٌ وَ حُسَينٌ خَلْفَ مَرْوَانَ وَ نَحْنُ نُصَلِّي مَعَهُمْ» ⁽³⁾

«امام حسن (ع) و امام حسين (ع) در نماز به مروان اقتدا كردند و ما هم با آنان

نماز مى‌خوانيم.»

در حديث ديگر از امام صادق (ع) روايت شده است كه فرمودند:

«مَا مِنْكُمْ أَحَدٌ يُصَلِّيصَلَاةً فَرِيضَةً فِي وَقْتِهَا ثُمَّ يُصَلِّي مَعَهُمْصَلَاةً تَقِيةً وَ هُوَ

مُتَوَضِّئٌ إِلَّا كَتَبَ اللَّهُ لَهُ بِهَا خَمْساً وَ عِشْرِينَ دَرَجَةً فَارْغَبُوا فِي ذَلِكَ» ⁽¹⁾

«احدى از شما نيست كه نماز واجبى را در وقت خودش بخواند سپس همان نماز را بهصورت تقيه، در حالى كه وضو دارد با آنان (مخالفين) بخواند، مگر اين كه خداوند براى اين نماز تقيه‌اى، بيست و پنج درجه بنويسد. پس در اين امر رغبت كنيد.»

ثمره و نتيجه تقيه

بنابر آنچه ذكر شد، تقيه در برابر فرقه‌هاى گوناگونى كه در موسم حج حضور دارند، علاوه بر اين كه موجب مصون ماندن از آسيب و زيان آنها مى‌گردد، در برخى موارد سبب گرايش ايشان به ما مى‌شود. چنانكه فرمودند:

«إِنَّ التَّقِيَّةَ جُنَّةُ الْمُؤْمِنِ» ⁽²⁾

«همانا تقيه، سپر (بلاى) مؤمن است.»

به همين سبب لازم است با پرهيز از بحث و جَدَل با پيروان ساير مذاهب كه

نتيجه‌اش سلب امنيت و ايجاد كدورت و كينه‌توزى است، با رفتار و گفتار نيكوى خود، اسباب دعوت عملى آنها را به اعتقاد و بينش خود فراهم آوريم.

بخش يازدهم انواع حج و احكام آن

اقسام حج

قال الرضا (ع): «لا يَجُوزُ الْحَجُّ إِلا تَمَتُّعاً وَ لا يَجُوزُ الْقِرَانُ وَ الافْرَادُ الَّذِي يَسْتَعْمِلُهُ الْعَامَّةُ إِلا لِأَهْلِ مَكَّةَ وَ حَاضِرِيهَا» (بحارالانوار، ج 99،ص 92)

«حج (براى غير اهل مكه) جز به نيت تمتّع، جايز نيست و قِران و إفراد كه مورد استعمال عامه مى‌باشد، فقط مربوط به اهل مكه و ساكنان محدوده حرم است.»

اقسام حج عبارتند از:

تَمَتُّعْ، افْراد، قِران

كه تعريف و تفاوت ميان آنها به شرح ذيل مى‌باشد:

حج تَمَتُّع

: اين حج براى تمام كسانى كه از دور و نزديك راهى مكه مى‌شوند، با فضيلت‌ترين فريضه الهى محسوب مى‌گردد. امّا

حجّ قِرانْ و افرادْ

، فقط وظيفه كسانى است كه اهل مكه يا مجاور آن باشند. (مقصود از مجاور كسى است كه

فاصله ميان محل سكونتش تا شهر مكه شانزده فرسخ يا كمتر باشد.) امام رضا (ع) در اين‌باره فرمودند:

«لا يَجُوزُ الْحَجُّ إِلا تَمَتُّعاً وَ لا يَجُوزُ الْقِرَانُ وَ الافْرَادُ الَّذِي يَسْتَعْمِلُهُ الْعَامَّةُ إِلّا لِأَهْلِ مَكَّةَ وَ حَاضِرِيهَا» ⁽¹⁾

«حج (براى غير اهل مكه) جز به نيت تَمتّع، جايز نيست و قِران و إفراد كه مورد

استعمال عامه مى‌باشد، فقط مربوط به اهل مكه و ساكنان محدوده حرم است.»

در حج تَمتُّع، شخص براى انجام عمره، در يكى از ميقات‌هاى پنج‌گانه

ذُوالْحُلَيفَة ى

ا مقابل آن (در برخى شرايط)،

جُحْفَة

، يَلَمْلَم

، قَرْنُ الْمَنَازِل

و

عَقِيق ⁽¹⁾

مُحرم مى‌شود و پس از انجام اعمال آن، از احرام خارج مى‌شود تا اينكه در روز ترويه مجدداً در مكه احرام مى‌بندد و اعمال حج را آغاز مى‌كند. به همين جهت امام صادق (ع) درباره ويژگى عمره تمتّع فرمودند:

«وَ عُمْرَةٌ يَتَمَتَّعُ بِهَا إِلَي الْحَجِّ وَ ذَلِكَ أَفْضَلُ الْوُجُوهِ» ⁽²⁾

«عمره تمتّع، عمره‌اى است كه پس از آن، فرد از احرام درآمده و آنچه در اين دوران بر او حرام بوده، تا فرا رسيدن زمان حج جايز مى‌شود و حج تمتّع،

برترين اقسام حج است.»

اما در حجِ

قِرانْ و افْرادْ،

شخص براى انجام اعمال حج از مكه يا فاصله كمتر از شانزده فَرسخ شرعى از آن، محرم شده و پس از اعمال حج، عمره بجاى مى‌آورد. البته تفاوت‌هاى ديگرى نيز ميان حج تمتع با حج

قِرانْ و افْرادْ

وجود دارد كه ذيل عنوان اقسام حج در فقه شيعه بيان خواهد شد.

علت نام‌گذارى

از آنجا كه زائران خانه خدا، پس از بجاى آوردن عمره، از احرام خارج شده

و بهره‌مندى و تمتّع از آنچه در احرام بر آنها حرام بوده (به جز كندن گياهان و درختان وصيد حيوانات خشكى در حرم) بر ايشان جايز و روا مى‌شود، از اين‌رو به اين حج، به اعتبار جايز بودن برخوردارى از لذت‌ها پس از پايان احرام عمره تمتّع تا آغاز احرام حج،

تَمَتُّع

گفته‌اند و علت نام‌گذارى حج

إفراد

، آن است كه زائر خانه خدا به طور منفرد و بدون قربانى به حج مى‌رود و منشأ نام‌گذارى

حج قِران

، آن است كه به همراه بردن قربانى در آن واجب مى‌باشد. چنانكه شيخ طوسى مى‌گويد:

«إِنَّمَا سُمِّي قَارِناً لِسِياقِ الْهَدْي مَعَ الْإِهْلَالِ فَمَنْ لَمْ يَسُقْ مِنَ الْمِيقَاتِ لَمْ يكُنْ قَارِناً»⁽¹⁾

«به كسى كه حج قِران بجاى مى‌آورد، از آن جهت قارن گفته مى‌شود كه هنگام لبيك‌گفتن در ميقات، قربانى به همراه دارد. پس هركس از ميقات، با خود قربانى نداشته باشد، قارن محسوب نمى‌شود.»

رمزواره

به همراه داشتن قربانى در حج قِرانْ، سَوْق يا سياق هَدْى خوانده شده و رمزواره‌اى

زيبا دارد. چراكه زائر كعبه با به همراه بردن قربانى، غايت و نتيجه حج را بيان

نموده و مقصود از حج خود را نجات از دام رذايل معرفى مى‌كند و اعلام مى‌نمايد كه با رذيله وصفت زشتى كه قربانى نماد آن است، عازم حج مى‌شوم اما به هنگام بازگشت، اين رذيله از من سلب شده كه ذبح قربانى از آن خبر مى‌دهد.

اقسام حج در فقه شيعه

از ديدگاه فقه شيعه، مهم‌ترين تفاوت ميان اقسام حج (

تَمَتُّع

، قِرانْ و إفْراد

چنين است:

قِرانْ و إفراد

مى‌توان بدون عذر، طواف زيارت و نساء و نيز سعى

صفا و مروه را تا آخر ذى‌حجه به تأخير انداخت، اما در حج تمتع تنها درصورت عذر، اين كار جايز است.

إفراد

و

قِرانْ

عمره و حج دو عبادت محسوب مى‌شوند و استطاعت هر يك جداست. اما در حج تمتع، عمره و حج، يك عبادت محسوب شده و استطاعت در آنها يكى مى‌باشد.

إفراد

و

قِرانْ

پس از احرام و پيش از رفتن به عرفات مى‌توان طواف مستحبى انجام داد، اما در حج تمتع اين كار جايز نيست.

إفراد

و

قِرانْ

براى عمره و حج مى‌توان نايب جداگانه گرفت، اما در حج تمتع، تنها يك نايب مى‌توان گرفت.

قِرانْ و إفْراد

آن است كه در حج

إفرادْ

قربانى واجب نيست، اما در حج

قِرانْ

نه تنها قربانى واجب است، بلكه بايد از اول احرام، همراه حج‌كننده باشد. در حالى كه در

حج تَمَتُّع

همراه داشتن قربانى واجب نيست، اما تهيه و كشتن قربانى به هنگام فرا رسيدن زمان آن، واجب است.

تمتع و إفراد

احرام با لبيك گفتن حاصل مى‌شود، اما در حج

قِرانْ

حج‌كننده مخير است كه با لبيك گفتن يا اشعار و تقليد محرم شود. به اين ترتيب كه در اشعار، جانب راست كوهان شتر را زخمى مى‌كند و

قربانى خود را نشان‌دار مى‌نمايد و در تقليد، نعلين كهنه خود را كه لااقل يك‌بار با آن نماز واجب يا نافله خوانده، ⁽¹⁾به گردن قربانى آويخته ⁽²⁾و آن

را مصداق

قلائد ⁽³⁾

(يعنى قربانى‌هاى نشان‌دار) قرار مى‌دهد.⁽⁴⁾

عمره تمتع

طواف نساء وجود ندارد، در حالى كه در عمره قِرانْ و إِفراد، طواف نساء نيز وجود دارد.

اقسام حج از ديدگاهصاحب جواهر

صاحب جواهر درباره اقسام حج و تفاوت ميان آنها مى‌گويد:

«أَنَّ العُمرَةَ وَ الْحَجَّ فِي التَّمَتُّعِ بِجَميعِ افرَادِهِ مُرتَبِطَانِ لَا يَنفَكُّ أحَدُهُمَا عَنِ الآخَرِ إجْمَاعاً وَ نَصّاً بِخِلافِهِمَا فَإنَّهُ يَجُوزُ الإتيَانُ بِأحَدِ النُّسُكَيْنِ دُونَ الآخَرِ فِي التَّطَوُّعِ»

«عمره تمتع و حج تمتع با تمامى اعمالشان به يكديگر مرتبطند و از يكديگر جدا نمى‌شوند (بايد با هم انجام شوند) كه اجماع و نُصوص وارده آن را ثابت مى‌نمايد. بر خلاف قران و افراد كه انجام مستحبى يكى از آن دو، جايز است.»

در ادامه پس از بيان يازده فرق ميان حج تمتع، افراد و قران كه به موارد مهم آن اشاره شد، مى‌گويد:

«وُجوُبُ الْهَدْيِ عَلَي الْمُتَمَتِّعِ دوُنَ غَيْرِهِ وَ إنْ كَانَ قَارِناً لأنَّ هَدْيَ القِرَانِ لا يَجِبُ بِالأصلِ وَ إنْ تُعَيَّنُ لِلذَّبحِ بِالإشعَارِ أوِ التَّقْليدِ»

«قربانى در حج تمتع واجب است، اما در قران و افراد ذاتاً واجب نيست گرچه در حج قران به سبب اشعار يا تقليد، قربانى واجب و به همراه آوردن آن لازم است.»

و در پايان به عنوان آخرين تفاوت مى‌گويد:

«أنَّ التَّمَتُّعَ يُعدَلُ الَيهِ وَ لَا يُعدَلُ عَنهُ اخْتيَاراً عَكسُ الِافرَادِ فَإنَّهُ يُعدَلُ عَنهُ وَ لَا يُعدَلُ الَيهِ» ⁽¹⁾

«در حال اختيار، عدول از تمتع به حج افراد جايز نيست، اما عدول از افراد به تمتع جايز است؛ بر عكس افراد.» ⁽²⁾

بخش دوازدهم فراهم نمودن زمينه حج براى ديگران

به حج بردن ديگران

قال الصّادق (ع): «مَنْ خَلَفَ حَاجّاً فِي أَهْلِهِ وَ مَالِهِ كَانَ لَهُ كَأَجْرِهِ حَتَّي كَأَنَّهُ يَسْتَلِمُ الْأَحْجَارَ» (وسائل الشيعة، ج 11،ص 430)

«هركس سرپرستى خانواده يا اموال حج‌گزار را (در طول مدت حج) بر عهده بگيرد، اجرش مانند اجر حج‌گزار بوده و به منزله آن است كه كعبه، مقام و حجرالاسود را لمس نموده باشد.»

با توجه به اراده خداوند از حج كه جبران مافات و تغيير نگرش نادرست و رفتار ناپسند انسان‌هاست، هركس زمينه توبه و تغيير اعتقاد نادرست ديگران را فراهم آورد، از پاداش و اجر اين عمل برخوردار خواهد شد. چنانكه امام رضا (ع) فرمودند:

«مَنْ حَجَّ بِثَلَاثَةٍ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فَقَدِ اشْتَرَي نَفْسَهُ مِنَ اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ بِالثَّمَنِ» ⁽¹⁾

«هركس كه سه نفر از مؤمنان را با خود به حج ببرد، جان خود را در برابر آنچه متحمل شده، از خداى عزّوجلّ خريده است. (از آتش رهايى يافته است.)»

امام صادق (ع) نيز درباره فراهم نمودن زمينه حج براى ديگران فرمودند:

«مَنْ خَلَفَ حَاجّاً فِي أَهْلِهِ وَ مَالِهِ كَانَ لَهُ كَأَجْرِهِ حَتَّي كَأَنَّهُ يَسْتَلِمُ الْأَحْجَارَ» ⁽²⁾

«هركس سرپرستى خانواده يا اموال حج‌گزار را (در طول مدت حج او) بر

عهده بگيرد، اجرش مانند اجر حج‌گزار بوده و به منزله آن است كه كعبه، مقام و حجرالاسود را لمس نموده باشد.» ⁽¹⁾

رمزواره

از آنجا كه حقيقت حج، در سايه معرفت و عمل به ولايت اهل‌بيت (عليهما السلام) حاصل مى‌شود، از اين‌رو فراهم نمودن زمينه حج براى كسانى كه فاقد شرايط حج هستند، علاوه بر فراهم نمودن مقدمات ظاهرى حج، نماد آشنا نمودن آنها با آموزه‌هاى دينى و هدايت آنها به مسير بهره‌مندى از ربوبيت ذات اقدس الهى است كه ثواب‌هاى فراوان و وصف‌ناپذيرى درباره‌اش وعده داده شده

است. ⁽²⁾

امام صادق (نيز در اين‌باره فرمودند: «عُلَمَاءُ شِيعَتِنَا مُرَابِطُونَ فِي الثَّغْرِ الَّذِي يَلِي إِبْلِيسُ وَ عَفَارِيتُهُ يَمْنَعُونَهُمْ عَنِ الْخُرُوجِ عَلَي ضُعَفَاءِ شِيعَتِنَا وَ عَنْ أَنْ يَتَسَلَّطَ عَلَيْهِمْ إِبْلِيسُ وَ شِيعَتُهُ النَّوَاصِبُ أَلَا فَمَنِ انْتَصَبَ لِذَلِكَ مِنْ شِيعَتِنَا كَانَ أَفْضَلَ مِمَّنْ جَاهَدَ الرُّومَ وَ التُّرْكَ وَ الْخَزَرَ أَلْفَ أَلْفِ مَرَّةٍ» (الاحتجاج، ج 2،ص 385) «دانشمندان شيعه، مراقبت كننده از مرزهايى هستند كه ابليس و عفريتهاى او در مجاورت آن به سر مى‌برند. آنان سپاه ابليس را از هجوم بردن بر ناتوانان شيعه باز مى‌دارند و از چيره شدن ابليس و پيروان او بر ايشان جلوگيرى مى‌كنند. آگاه باشيد! هر كس از شيعه ما خود را به اين مرزدارى برگمارد، مقامش از كسانى كه با روميان و ... جهاد كردند، هزار هزار بار بالاتر است.»

نكته و اشاره

با توجه به احاديثى كه درباره ثواب و پاداش هدايت انسان‌ها به ولايت اهل‌بيت (عليهما السلام) بيان شده است، به خوبى فهميده مى‌شود كه در كنار توصيه به فراهم نمودن زمينه حج براى ديگران، تعليم آموزه‌هاى دينى و آشنا نمودن مردم با ولايت اهل‌بيت (عليهما السلام) كه موجب تغيير رفتار و گفتار ناپسند آنها گرديده و حقيقت حج را درباره آنها محقق مى‌كند، داراى اهميت فراوانى است تا جايى كه اميرمؤمنان (ع) فرمودند:

«مَنْ قَوَّي مِسْكِيناً فِي دِينِهِ ضَعِيفاً فِي مَعْرِفَتِهِ عَلَي نَاصِبٍ مُخَالِفٍ فَأَفْحَمَهُ ...

فَيَقُولُ اللَّهُ ... فَوَجَبَتْ لَكَ أَعَالِي دَرَجَاتِ الْجَنَّةِ» ⁽¹⁾

«هركس فردى را كه در دينش ناتوان و در معرفتش ضعيف است، در مقابل مخالفين اعتقادى تقويت نموده و (بر آنها) غالب نمايد، خداوند به او مى‌گويد: ... درجات عالى بهشت بر تو واجب گرديد.»

به حج بردن كودكان (إحْجاجِ اطفال)

حج مانند ساير تكاليف شرعى بر كسانى واجب مى‌شود كه (در كنار ساير شرايط حج) به سن بلوغ و تكليف رسيده باشند. بنابراين حج بر كودكان و افراد نابالغ واجب نيست.

اما هم‌چنانكه توصيه شده كه فرزندان خود را به نماز خواندن و روزه گرفتن راغب نماييم (كه از آن به عبادات تمرينيه ياد مى‌شود) به حج بردن كودكان نيز مورد سفارش قرار گرفته است. چرا كه آشنا نمودن كودكان با اراده خداوند از حج در حين انجام اعمال آن، زمينه توجه آنها را به توبه و دورى از گناه فراهم‌مى‌آورد. ⁽¹⁾

نمونه‌اى از حج كودكان در سيره پيشوايان معصوم (عليهما السلام)

عَبدُ الرَّحمنِ بنِ حَجّاج

مى‌گويد: در يكى از سال‌ها، مجاور مكه بوديم و روز ترويه (هشتم ذى‌حجه) قصد بستن احرام نموديم. به امام صادق (ع) عرض كردم: همراه ما فرزندِ خردسالى است. حضرت فرمودند: به مادرش بگوييد با همسرم «

حُمَيْدَة

» ⁽¹⁾ديدار كند و از او بپرسد كه درباره كودك چه بايد انجام دهد. آن زن

رفت و از حُمَيدَة پرسيد. حُمَيدَه به او پاسخ داد:

«إِذَا كَانَ يَوْمُ التَّرْوِيَةِ فَجَرِّدُوهُ وَ غَسِّلُوهُ كَمَا يُجَرَّدُ الْمُحْرِمُ ثُمَّ أَحْرِمُوا عَنْهُ ثُمَّ قِفُوا بِهِ فِي الْمَوَاقِفِ فَإِذَا كَانَ يَوْمُ النَّحْرِ فَارْمُوا عَنْهُ وَ احْلِقُوا رَأْسَهُ ثُمَّ زُورُوا بِهِ

الْبَيْتَ ثُمَّ مُرُوا الْخَادِمَ أَنْ يَطُوفَ بِهِ الْبَيْتَ وَ بَيْنَ الصَّفَا وَ الْمَرْوَةِ» ⁽²⁾

«چون روز ترويه شود، لباس كودك را بيرون آورده، غُسلش دهيد. همان‌گونه

كه مُحرِم لباسش را از تن بيرون مى‌آورد. سپس از طرف او احرام ببنديد و او

را در مواقف هم وقوف دهيد. روز عيد قربان از طرف او به جمرات سنگ بزنيد و سرش را بتراشيد. سپس او را به زيارت خانه خدا ببريد و به خدمتكار بگوييد كه او را دور خانه خدا و بينصفا و مروه، طواف دهد.»

كلام امامصادق (ع) درباره كيفيت حج كودكان

امام صادق (ع) درباره كيفيت حج كودكان به زُراره فرمودند:

«إِذَا حَجَّ الرَّجُلُ بِابْنِهِ وَ هُوَصَغِيرٌ فَإِنَّهُ يَأْمُرُهُ أَنْ يُلَبِّيَ وَ يَفْرِضَ الْحَجَّ فَإِنْ لَمْ يُحْسِنْ أَنْ يُلَبِّيَ لُبِّيَ عَنْهُ وَ يُطَافُ بِهِ وَ يُصَلَّي عَنْهُ قُلْتُ لَيْسَ لَهُمْ مَا يَذْبَحُونَ قَالَ يُذْبَحُ عَنِ الصِّغَارِ وَ يَصُومُ الْكِبَارُ وَ يُتَّقَي عَلَيْهِمْ مَا يُتَّقَي عَلَي الْمُحْرِمِ مِنَ الثِّيَابِ وَ الطِّيبِ فَإِنْ قَتَلَصَيْداً فَعَلَي أَبِيهِ»⁽¹⁾

«هرگاه كسى كودك خردسال خود را به حج آورد، به او دستور دهد كه «لبيك»

گويد و نيت حج واجب نمايد. اگر نتوانست لبيك گويد، از طرف او لبيك بگويد و او را طواف دهد و از طرف او نماز بخواند. گفتم: چيزى ندارند كه قربانى كنند. فرمودند: از جانب كودكان، قربانى كنند و بزرگترها روزه بگيرند و كودك را از آنچه بر محرم حرام است، از لباس و بوى خوش، پرهيز دهند و اگرصيدى را كشت، (كفّاره‌اش) بر عهده پدر اوست.»

اراده خداوند از حج كودكان

با توجه به معنا و مفهوم حج (كه عزيمت بر جبران گناه و توبه از پيمان شكنى‌هاى گذشته است) حج كودكان كه در بيشتر موارد زمينه آن از سوى والدين فراهم مى‌شود، به اين معنى است كه آنها را قبل از بلوغ، با عهد و پيمان

الهى (نسبت به ولايت اهل‌بيت (عليهما السلام)) و نيز راه و رسم وفاى

به اين عهد، آشنا نموده و بر مبناى اعتقاد و عمل به ولايت، ادب نماييم. چنانكه فرمودند:

«أَدِّبُوا أَوْلَادَكُمْ عَلَي حُبِّ عَلِي» ⁽¹⁾

«فرزندان خود را بر محبت (و ولايت) على‌بن‌ابى‌طالب (ع) ادب نماييد.»

طبق آنچه در معارف اهل‌بيت (عليهما السلام) ذكر شده است، تعليم آموزه‌هاى دينى به كودكان، راه‌هاى نفوذ شيطان (و عقايد باطل او) را به آنها آموخته و با بيان منشأ پيمان شكنى‌ها، مسير غلبه شيطان را بر آنها مسدود مى‌نمايد. به همين سبب اميرمؤمنان (ع) فرمودند:

«عَلِّمُواصِبْيَانَكُمْ مِنْ عِلْمِنَا مَا يَنْفَعُهُمُ اللَّهُ بِهِ لَا تَغْلِبُ عَلَيْهِمُ الْمُرْجِئَةُ بِرَأْيِهَا» ⁽²⁾

«براى جلوگيرى از غلبه عقايد باطل مرجئه ⁽³⁾بر فرزندانتان، به آنها معارف ما

خاندان را بياموزيد.»

طبق حديث فوق، آشنا نمودن كودكان با تعاليم دينى، تنها راه پيشگيرى از نفوذ شيطان و انديشه‌هاى باطل اوست.

بخش سيزدهم ملازمه حِجر اسماعيل با كعبه

حِجْر اسماعيل

قال رَسوُل الله (ص): «إِنَّ الرَّوْحَ وَ الرَّاحَةَ ... لِمَنِ ائْتَمَّ بِعَلِيٍّ وَ وَلَايَتِهِ وَ سَلَّمَ لَهُ وَ لِلْأَوْصِيَاءِ مِنْ بَعْدِه» (بحار الانوار، ج 36،ص 238)

«به درستى كه آرامش و راحتى ... شامل حال كسانى مى‌شود كه ولايت و امامت على‌بن‌ابى‌طالب (ع) را پذيرا شده و تسليم او و اوصياء بعد از او گردند.»

واژه «

حِجْر

» به دو معناى «ضيق» و «پناهگاه» از كلمه «

حَجْر

» به معناى منع، گرفته شده است و در اصطلاح به محلى كه اطراف آن را با سنگ مى‌چينند تا مانع وارد شدن ديگران شوند، حِجْر مى‌گويند. به همين دليل مرحوم طبرسى در كتاب مجمع‌البيان مى‌گويد:

«اصْلُ الْحِجْرِ أَلضِّيقُ ... وَ مِنْهُ حِجْرُ الْكَعْبَةِ لِانَّهُ لا يُدْخَلُ عَلَيْهِ فِي الطَّوافِ وَ

انَّما يُطافُ مِنْ وَرائِهِ لِتَضْييقِهِ بِالنَّهْيِ عَنْه» ⁽¹⁾

«حِجْر در اصل به معناى محدود نمودن است و اصطلاح حِجْرِكعبه نيز از همين

معنا گرفته شده است، زيرا در هنگام طواف نبايد در آن داخل شد. بلكه بايد به دور آن طواف نمود و اين محدوديت به سبب نهى از طواف در حِجْرِ

اسماعيل، حاصل گرديده است.»

امام صادق (ع) در اين‌باره فرمودند:

«مَنِ اخْتَصَرَ فِي الْحِجْرِ (فِي الطَّوَافِ) فَلْيُعِدْ طَوَافَهُ مِنَ الْحَجَرِ الْأَسْوَد إِلَي الْحَجَرِرالْأَسْوَد» ⁽²⁾

«هركس طواف بر حِجْر اسماعيل را ترك كند، مى‌بايد دوباره آن طواف را از حَجَرُالاسود آغاز نموده و به آن پايان دهد.»

در روايت ديگر آمده است:

«صَارَ النَّاسُ يَطُوفُونَ حَوْلَ الْحِجْرِ وَ لَا يَطُوفُونَ فِيهِ لِأنَّ أُمَّ إسْمَاعِيلَ دُفِنَتْ فِي الْحِجْرِ فَفِيهِ قَبْرُهَا فَطِيفَ كَذَلِكَ كَيلَا يُوطَأ قَبْرُهَا» ⁽³⁾

«مردم از بيرون حِجر، كعبه را طواف مى‌كنند و از درون آن به دور خانه نمى‌چرخند. زيرا مادر اسماعيل (ع) در حِجر مدفون شده و آرامگاهش در آنجاست. به همين سبب اين‌گونه طواف مى‌شود تا قبر او (و نيز اسماعيل) لگدمال نشود.»

علت نام‌گذارى حِجْر اسماعيل

«حِجْر» به معناى پناهگاه است و از اين‌رو به اسماعيل (ع) منسوب شده كه او براى پناه بردن از گرماى خورشيد، در زير سايبانى كه در كنار كعبه براى خود برافراشته بود، پناه مى‌گرفت. ⁽¹⁾حجر اسماعيل، مَدْفَن اسماعيل (ع) و مادرش هاجر و هفتاد پيامبر است. نماز خواندن در حجر فضيلت بسيار دارد و «

شَبَّر

و

شَبِير

» پسران هارون (برادر موسى) نيز آن را به عنوان مُصَلّاى خود برگزيده بودند. چنانكه امام صادق (ع) فرمودند:

«هَذَا مُصَلَّي شَبَّرَ وَ شَبِيرٍ ابْنَي هَارُونَ» ⁽²⁾

«اينجا (حجر اسماعيل) محل نماز شَبَّر و شَبير دو پسر هارون است.»

در روايت ديگرى فرمودند:

«دُفِنَ فِي الْحِجْرِ ... عَذَارَي بَنَاتِ إِسْمَاعِيلَ»⁽³⁾

«در حِجْراسماعيل، چند تن از دختران اسماعيل (ع) مدفون گرديده‌اند.»⁽⁴⁾

جايگاه حِجْر

حجراسماعيل نماد و نشانه‌اى براى ذُرّيه ابراهيم (ع) استكه وجود مقدسشان، حقيقت حج و كعبه محسوب مى‌شود و مجاورت حِجْر اسماعيل و كعبه به منزله كنار هم قرار گرفتن اسم و معنى تلقى مى‌شود. از اين‌رو لازم است شرح مختصرى پيرامون اسم و معنى ارائه دهيم.

اسم و معنى

اسم از ريشه «

وَسْم

» و «

سِمَة

» به معناى علامت يا نشانه گرفته شده و علت نام‌گذارى‌اش آن است كه معنى را به ما نشان مى‌دهد. چنانچه امام رضا (ع) در تعريف اسم فرمودند:

«وَ هِيَ دَلَالَةٌ عَلَي الْمُسَمَّي»⁽¹⁾

«اسم، وسيله دلالت بر معنى مى‌باشد.»

با توجه به اين تعريف به خوبى مى‌توان دريافت كه اسم، به تنهايى فاقد خاصيت و اثر بوده و تنها، عامل دلالت بر معنايى است كه مشتمل بر خاصيت و اثر مورد نياز ماست. از اين‌رو در متون دينى از تمسك به اسامى و الفاظ، بدون توجه به معنا و حقيقت آن نهى گرديده و امام صادق (ع) عبادت اسم را مساوى با كفر به خداوند معرفى نموده و فرمودند:

«مَنْ عَبَدَ الِاسْمَ دُونَ الْمَعْنَي فَقَدْ كَفَرَ وَ مَنْ عَبَدَ الِاسْمَ وَ الْمَعْنَي فَقَدْ أَشْرَكَ وَ مَنْ

عَبَدَ الْمَعْنَي بِإِيقَاعِ الْأَسْمَاءِ عَلَيْهِ بِصِفَاتِهِ الَّتِي وَصَفَ بِهَا نَفْسَهُ فَعَقَدَ عَلَيْهِ قَلْبَهُ وَ نَطَقَ بِهِ لِسَانُهُ فِي سَرَائِرِهِ وَ عَلَانِيَتِهِ فَأُولَئِكَ أَصْحَابُ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ (ع) حَقّاً» ⁽¹⁾

«هر كس اسم را بدون معنى بپرستد، كافر است و هر كس اسم و معنى را با هم بپرستد، مشرك است و هر كس معنى را بپرستد در حالى كه اسامى را بر اين معنى اطلاق نموده و خداوند را باصفاتى كه خود را به آنها وصف نموده، توصيف كند و با يقين قلبى، در پنهان و آشكار بر زبان جارى نمايد، در زمره

اصحاب اميرمؤمنان (ع) محسوب خواهد شد.»

ملازمه اسم و معنى در حج

ملازمه اسم و معنى در اعمال و مناسك حج، ظهور و بروز خاصى دارد. چرا كه حج، نام و نشانى براى ربوبيت الهى و ولايت اهل‌بيت (عليهما السلام) است. چنانكه فرموده‌اند:

«نَحْنُ الْحَجُّ» ⁽²⁾

«ما [حقيقت] حج هستيم.»

گرچه ملازمت ولايت اهل‌بيت (عليهما السلام) با حج، در تمامى اعمال و

مناسك اين فريضه الهى قابل مشاهده است اما امورى كه اين حقيقت را در حج آشكارتر مى‌نمايد، عبارتند از:

مجاورت حِجر اسماعيل با كعبه

از آنجا كه انوار مقدسه اهل‌بيت (عليهما السلام) درصُلب اسماعيل (ع) قرار داشت، از اين‌رو خداوند حِجر اسماعيل را نماد و رمزواره ولايت قرار داد و كعبه و ولايت (يعنى اسم و معنى) را تواماً مطاف گرداند ⁽¹⁾و با اعلام همراهى حِجْر اسماعيل و كعبه، بر رابطه انكار ناپذير مناسك حج با ابعاد ولايت اهل‌بيت

(عليهما السلام) دلالت نمود. ⁽²⁾

از امام صادق (ع) روايت شده است: هنگامى كه «

تُبَّعْ

» قصد نمود كعبه را خراب كند، خداوند او را عقوبت كرد و چون «

تُبَّعْ

» از علت بلائى كه بر او وارد شده بود پرسيد، اطرافيان او ساكنان (صاحبان) كعبه را فرزندان ابراهيم (ع) معرفى نموده و گفتند:

«لِأَنَّ الْبَلَدَ حَرَمُ اللَّهِ وَ الْبَيْتَ بَيْتُ اللَّهِ وَ سُكَّانَهُ ⁽³⁾ذُرِّيَّةُ إِبْرَاهِيمَ خَلِيلِ الرَّحْمَنِ» ⁽⁴⁾

«زيرا (اين) شهر، حرم خدا و (اين) خانه، خانه خدا و ساكنان در آن، ذُرّيه (فرزندان) ابراهيم خليل (ع) هستند.»

مشابهت كعبه و ذُرّيه

اميرمؤمنان (ع) درباره ارتباط ميان كعبه و ذُرّيه و مشابهت ميان آنها فرمودند:

«انَّ اللَّهَ تَعَالَي قَدْ نَصَبَهُ لَهُمْ عَلَماً وَ كَذَلِكَ نَصَبَنِي عَلَماً»⁽¹⁾

«هم‌چنانكه خداوند كعبه را عَلَم و نشانه‌اى (براى اراده و خواست خود) قرار داده (و مردم را به آن فراخوانده است) مرا نيز عَلَم و نشانه‌اى قرار داده است (تا براى برآوردن خواست خداوند نزد من آيند.)»

امام صادق (ع) ضمن برشمردن همانندى و هماهنگى حقوق ذُرّيه با حقوق

كعبه درباره بهره‌مندى از ثواب نگاه به كعبه فرمودند:

«مَنْ نَظَرَ إِلَي الْكَعْبَةِ بِمَعْرِفَةٍ فَعَرَفَ مِنْ حَقِّنَا وَ حُرْمَتِنَا مِثْلَ الَّذِي عَرَفَ مِنْ حَقِّهَا وَ حُرْمَتِهَا غَفَرَ اللَّهُ لَهُ ذُنُوبَهُ وَ كَفَاهُ هَمَّ الدُّنيا وَ الْآخِرَةِ» ⁽²⁾

«هر كس با معرفت به كعبه بنگرد و همان حق و حرمتى كه براى كعبه قائل است، براى ما نيز قائل باشد، خداوند گناهان او را مى‌بخشد و گرفتارى او را در دنيا و آخرت كفايت مى‌كند.»

امام سجاد (ع) درباره شرط بهره‌مندى از حج و زيارت كعبه به زُهْرى‌فرمودند:

«مَنْ حَجَّ وَ وَالَي مُوَالِينَا وَ هَجَرَ مُعَادِينَا وَ وَطَّنَ نَفْسَهُ عَلَي طَاعَتِنَا ثُمَّ حَضَرَ هَذَا الْمَوْقِفَ مُسَلِّماً إِلَي الْحَجَرِ الْأَسْوَد مَا قَلَّدَهُ اللَّهُ مِنْ أَمَانَتِنَا وَ وَفِيّاً بِمَا أَلْزَمَهُ مِنْ عُهُودِنَا فَذَلِكَ هُوَ الْحَاجُّ وَ الْبَاقُونَ هُمْ مَنْ قَدْ رَأَيْتَهُم ...» ⁽³⁾

«هر كس حج بجاى آورد و با دوستان ما دوستى و از دشمنان ما دورى نمايد و خود را آماده اطاعت از ما كند و در موقف حج حاضر شود و امانت‌دارى و وفادارى خود را نسبت به ما خاندان به حَجَرُالاسْوَد عرضه كند، چنين كسى حج‌گزار محسوب مى‌شود، اما ساير مردم فقط همان (اجسام و اجسادى) هستند كه مى‌بينى.»

ابراهيم (ع) مأمور ابلاغ ملازمه اسم و معنى

پس از اينكه ابراهيم (ع)، اسماعيل و هاجر را در مجاورت خانه خدا جاى داد، خداوند به او امر نمود كه حج به‌جاى آوَرَد و جبرئيل را مأمور نمود تا مناسك حج را به او تعليم دهد و سال بعد، ابراهيم (ع) را مأمور گرداند تا خانه

كعبه را بنا كند. ⁽¹⁾گرچه قبل از آن نيز مردم حدود كعبه را مى‌شناختند و حج به‌جاى مى‌آوردند. چنان‌كه امام‌صادق (ع) فرمودند:

«كَانَتِ الْعَرَبُ تَحُجُّ إِلَيْهِ وَ إِنَّمَا كَانَ رَدْماً إِلَّا أَنَّ قَوَاعِدَهُ مَعْرُوفَةٌ» ⁽²⁾

«اعراب به زيارت خانه مى‌آمدند در حالى كه ديوارهايش ريخته بود اما اركان آن معلوم و شناخته شده بود.»

پس از اين، ابراهيم (ع) كعبه را دوباره بنا نمود و خداوند او را مأمور گرداند تا كعبه را از ناپاكى‌ها پاك نمايد و به ابراهيم (ع) خطاب كرد:

«طَهِّرْ بَيْتِيَ» ⁽¹⁾

«خانه‌ام را پاك نما.» ⁽²⁾

و در مرحله دوم به او و فرزندش اسماعيل (ع) امر نمود:

«طَهِّرا بَيْتِيَ لِلطَّائِفِين» ⁽³⁾

« (تو و اسماعيل) خانه‌ام را براى طواف كنندگان پاك كنيد.»

مقصود از اين تطهير، پاك كردن كعبه از پليدى‌هاى شرك بود كه همزمان با جاى گرفتن ذُرّيه ابراهيم (ع) در كنار خانه خداصورت پذيرفت.

نسيم جارى در حِجْر اسماعيل

روايت شده است كه اسماعيل (ع) در مجاورت كعبه از خداوند خواست كه او را از گرماى سوزان مكه كه آزرده خاطرش كرده بود، ايمن گرداند. خداوند به

اسماعيل (ع) وحى كرد:

«أَنِّي أَفْتَحُ لَكَ بَاباً مِنْ أَبْوَابِ الْجَنَّةِ فِي الْحِجْرِ يَجْرِي لَكَ الرَّوْحُ إِلَي يَوْمِ الْقِيَامَةِ»⁽¹⁾

«من يكى از درهاى بهشت را به روى تو در حِجْر باز مى‌كنم تا نسيم خنك آن تا قيامت بر (حِجر) تو جريان يابد.»

رمزواره

با توجه به اينكه اسماعيل (ع) پدر اهل‌بيت (عليهما السلام) و «حِجْر اسماعيل»،

جايگاه ذُرّيه اوست، از اين‌رو نسيمى كه تا قيامت از بهشت به سوى حِجْر مى‌وزد و ساكنان و پناهندگان آن را از طراوت خود برخوردار مى‌كند، نشان مى‌دهد كه خداوند راحتى و آرامش (ناشى از اين نسيم) را بر كسانى حاكم مى‌گرداند كه به ولايت اهل‌بيت (عليهما السلام) كه «حِجْر اسماعيل» نماد آن است، پناه برده باشند. از اين‌رو رسول خدا (ص) فرمودند:

«إِنَّ الرَّوْحَ وَ الرَّاحَةَ ... لِمَنِ ائْتَمَّ بِعَلِيٍّ وَ وَلَايَتِهِ وَ سَلَّمَ لَهُ وَ لِلْأَوْصِيَاءِ مِنْ‌ربَعْدِه» ⁽²⁾

«به درستى كه آرامش و راحتى ... شامل حال كسانى مى‌شود كه ولايت و امامت على‌بن‌ابى‌طالب (ع) را پذيرا شده و تسليم او و اوصياء بعد از او گردند.»

بخش چهاردهم مولود كعبه و اسرار باب مستجار

مولود كعبه

قال رسول الله (ص): «إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي خَلَقَنِي وَ عَلِيّاً مِنْ نُورٍ وَاحِدٍ قَبْلَ أَنْ خَلَقَ الْخَلْقَ بِخَمْسِمِائَةِ أَلْفِ عَامٍ» (بحار الانوار، ج 35،ص 10)

«خداوند، من و على را پانصد هزار سال قبل از آفرينش ساير موجودات از نورى واحد آفريد.»

بر اساس برخى روايات، فاطمه بنت اسد، همسر ابوطالب كه توفيق خدمت و سرپرستى پيامبر گرامى اسلام (ص) نصيب او و شوهرش شده بود، خرماى بسيار خوشبويى را در دست مبارك رسول اكرم (ص) ديد. رسول اكرم (ص) مقدارى از آن را ميل كرده و مقدارى را به آن بانوى بزرگوار عطا نمود تا به همراه ابوطالب تناول كنند

و تأكيد نمود كه پس از اداى شهادتين آن را ميل كنند. آن شب، نطفه مولود كعبه منعقد شد.⁽¹⁾

نُه ماه گذشت و سرانجام انتظار فاطمه بنت اسد و ابوطالب براى تولد فرزندشان به سر آمد و روز دهم رجب فرا رسيد. در اين روز عباس بن

عبدالمطلّب، عموى پيامبر، كه در اطراف بيت‌الله الحرام نشسته بود، فاطمه بنت اسد را در كنار كعبه مشاهده كرد، در حالى كه آثار وضع حمل در وى نمايان بود

و دست به سوى آسمان برداشته و چنين مى‌گفت: خدايا! من به تو و پيامبران و كتاب‌هايى كه با ايشان فرستادى و به كلام حقّ جدّم ابراهيم (ع) كه بنا كننده كعبه است، ايمان دارم. خدايا تو را به اين خانه با عظمت و بنا كننده آن و اين فرزندى كه در رَحِم دارم و مونس من است و با من سخن مى‌گويد و از آيات و نشانه‌هاى بارز توست، قسم مى‌دهم كه با تولد او مرا مسرور و شادمان گردانى. ⁽²⁾

باب مُستجار

باب مُستجار، قسمتى از ديوار غربى‌كعبه نزديك ركن يمانى است كه به اذن الهى شكافته شد و فاطمه بنت اسد از آنجا وارد كعبه شد. عباس بن عبدالمطّلب مى‌گويد: قسمتى از ديوار پشت كعبه مانند پرده‌اى كه به تدريج باز شود، گشوده

شد و فاطمه بنت اسد به درون كعبه شتافت و خداوند او را براى تولد فرزند كعبه ميهمان خود گرداند. سپس ديوار خانه مسدود گرديد. دو شب سپرى شد و شبى كه قرار بود فرداى آن، بهترين مولود عالم بعد از رسول خدا (ص) متولد گردد، همه چيز دگرگون شد.

«أَشْرَقَتِ السَّمَاءُ بِضِيَائِهَا وَ تَضَاعَفَ نُورُ نُجُومِهَا وَ أَبْصَرَتْ مِنْ ذَلِكَ قُرَيْشٌ عَجَباً فَهَاجَ بَعْضُهَا فِي بَعْض»

«آسمان نورانى و ستارگان بسيار درخشنده شدند و قريش با شگفتى به اطراف

مى‌نگريستند و هيجان‌زده علت آن را از يكديگر جويا مى‌شدند.»

ابوطالب كه از شادى و سرور، آرام و قرار نداشت در كوچه‌هاى مكه راه

مى‌رفت و فرياد سر مى‌داد:

«يَا أَيُّهَا النَّاسُ تَمَّتْ حُجَّةُ اللَّه» ⁽¹⁾

«اى مردم، حجت خدا (بر شما) كامل گرديد.»

شوق ديدارِ مولودِ كعبه

روز سيزدهم رجب، فاطمه بنت اسد، از محلى كه وارد خانه خدا شده بود، خارج شده و نوزاد پاك و مُنوّرش را به همگان نشان داد. ⁽²⁾شور و غوغايى در

ميان مردم ظاهر شد. در اين هنگام فاطمه بنت اسد به سخن درآمده و گوشه‌اى از اسرار ميهمانى سه روزه خويش را براى مردم بيان نموده و گفت: خداوند مرا به فضيلت ميهمانى و تولد فرزندم در خانه خويش، بر همه زنان عالم برترى داده و در اين سه روز مرا از ميوه‌ها و روزى‌هاى بهشتى اطعام نمود و فرزندم به محض تولد چنين بر زبان راند:

«أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ أَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اللَّهِ وَ أَشْهَدُ أَنَّ عَلِيّاً وَصِيُّ مُحَمَّدٍ

رَسُولِ اللَّهِ وَ بِمُحَمَّدٍ يَخْتِمُ اللَّهُ النُّبُوَّةَ وَ بِي يُتِمُّ الْوَصِيَّةَ وَ أَنَا أَمِيرُالْمُؤْمِنِين» ⁽¹⁾

«شهادت مى‌دهم خدايى جز پروردگار يگانه نيست و محمد (ص) رسول او و على، وصى رسول الله است و خداوند به سبب رسولش، نبوت را و به سبب من كه اميرمؤمنان هستم، وصايت را پايان مى‌دهد.»

فاطمه بنت اسد ادامه داد: وقتى مى‌خواستم از كعبه خارج شوم، هاتفى ندا

داد: فاطمه! فرزندت را على نام گذار كه او را از قدرت و جلالت خويش آفريدم و نامش را از عُلُوّ خود گرفتم و به آداب خويش تأديب نمودم و او بعد از پيامبرم محمد (ص)، بر مردم امام خواهد بود. در اين هنگام پيامبر (ص) نزد فاطمه بنت اسد رفته و بهصورت نورانى مولود كعبه نگريست. على (ع) چشمان خويش را گشود

و با ديدن پيامبر (ص) كه نور و سِرشت خِلقتش قبل از ايجاد عالم با او يكسان بود، لبخند شادى بر چهره‌اش نمايان شد و اين كلام رسول خدا (ص) را تداعى بخشيد كه فرمودند:

«إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي خَلَقَنِي وَ عَلِيّاً مِنْ نُورٍ وَاحِدٍ قَبْلَ أَنْ خَلَقَ الْخَلْقَ بِخَمْسِ مِائَةِ أَلْفِ عَامٍ» ⁽¹⁾

«خداوند، من و على را پانصد هزار سال قبل از آفرينش ساير موجودات از نورى واحد آفريد.»

نكته و اشاره

گشوده شدن ديوار كعبه (كه محل آن، مُستجار خوانده مى‌شود) نماد بى‌تابى و اشتياق كعبه براى روبرو شدن با حقيقت و معناى خود، يعنى اميرمؤمنان (ع) و

همراهى با اوست. چرا كه كعبه به اعتبار ولايت اميرمؤمنان (ع) ابزار بهره‌مندى از

ربوبيت و مغفرت الهى بوده و بدون آن از آثار و ثمرات وعده داده شده، خالى و تهى است.

اجابت دعا در مُستجار

امام سجاد (ع) درباره فضيلت باب مستجار و اجابت دعا در آن فرمودند: هنگامى كه آدم (ع) به زمين فرود آمد، به دور خانه طواف نمود و همين كه به

(باب) مستجار رسيد، دستانش را به سوى آسمان بلند نموده، عرضه داشت:

«يَا رَبِّ اغْفِرْ لِي فَنُودِيَ أَنِّي قَدْ غَفَرْتُ لَكَ قَالَ يَا رَبِّ وَ لِوُلْدِي قَالَ فَنُودِيَ يَا

آدَمُ مَنْ جَائَنِي مِنْ وُلْدِكَ فَبَاءَ بِذَنْبِهِ بِهَذَا الْمَكَانِ غَفَرْتُ لَهُ» ⁽¹⁾

«پروردگارا! از من درگذر، ندا آمد: تو را بخشيدم. آدم (ع) گفت: فرزندانم را چطور؟ وحى شد: اى آدم! هر كس از فرزندانت كه به نزد من بيايد و در اين مكان به گناه خود اعتراف و اقرار كند، او را مى‌بخشم.»

و در حديث ديگر از امام باقر (ع) روايت شده است: هنگامى كه آدم (ع) در طواف، خود را به ديوار مستجار رسانده و تضرع نمود، ندا آمد:

«يَا آدَمُ مَنْ بَاءَ بِذَنْبِهِ مِنْ ذُرِّيَّتِكَ حَيْثُ بُؤْتَ أَنْتَ بِذَنْبِكَ هَاهُنَا غَفَرَ اللَّهُ لَهُ»

«اى آدم! هركس از فرزندانت كه مانند تو (پس از انجام مناسك حج) در اين مكان از گناهش توبه كند، خداوند او را خواهد بخشيد.» ⁽²⁾

اهمّيت باب مُستجار

باب مستجار كه در زمان حضرت ابراهيم (ع) در مقابل درِ كنونى كعبه ساخته شده بود، آنقدر داراى اهمّيت است كه رسول خدا (ص) درباره آن به عايشه فرمودند:

«يَا عَائِشَةُ لَوْ لَا أَنَّ قَوْمَكَ حَدِيثُو عَهْدٍ بِجَاهِلِيَّةٍ (وَ فِي رِوَايَةٍ أُخْرَي حَدِيثُو عَهْدٍ بِكُفْرٍ وَ فِي رِوَايَةٍ حَدِيثُو عَهْدٍ بِشِرْكٍ) فَأَخَافُ أَنْ تُنْكِرَ قُلُوبُهُمْ لَأَمَرْتُ بِالْبَيْتِ فَهُدِمَ فَأَدْخَلْتُ فِيهِ مَا أُخْرِجَ مِنْهُ وَ أَلْزَقْتُهَا بِالْأَرْضِ وَ جَعَلْتُ لَهَا بَابَيْنِ بَاباً شَرْقِيّاً وَ بَاباً غَرْبِيّاً فَبَلَغْتُ بِهِ أَسَاسَ إِبْرَاهِيم» ⁽³⁾

«عايشه! اگر قوم تو به جاهليت (يا به روايتى به كفر يا شرك) نزديك نبودند و از دگرگونى ايمان آنها نمى‌ترسيدم، فرمان مى‌دادم كعبه را ويران كنند و آنچه از آن خارج شده به آن بازمى‌گرداندم و آن را با خاك يكسان مى‌ساختم و برايش درِ شرقى

و غربى قرار ميدادم و به اساس و پايه (اى كه) ابراهيم (ع) (بنا نمود) مى‌رساندم.»

از امام صادق (ع) در اين‌باره روايت شده است:

«فَكَانَ إِبْرَاهِيمُ وَ إِسْمَاعِيلُ ... هَيَّئَا لَهُ بَابَيْنِ بَاباً يُدْخَلُ مِنْهُ وَ بَاباً يُخْرَجُ مِنْه» ⁽¹⁾

«ابراهيم (ع) و اسماعيل (ع) ... براى كعبه دو در فراهم نمودند: يك در براى وارد شدن و يك در براى خارج شدن.»

و در حديث ديگرى از آن حضرت روايت شده است:

«فَلَمَّا بَنَى جَعَلَ لَهُ بَابَيْنِ بَاباً إِلَى الْمَشْرِقِ وَ بَاباً إِلَى الْمَغْرِبِ وَ الْبَابُ الَّذِي إِلَى الْمَغْرِبِ يُسَمَّى الْمُسْتَجَارَ» ⁽²⁾

«پس از اينكه (ابراهيم (ع) كعبه را) بنا كرد، براى آن دو درب قرار داد. درى به سوى مشرق و درى به سوى مغرب كه درب مغرب، مستجار خوانده مى‌شود.»

نكته مهم

بسته شدن باب مستجار، پيامى عجيب و پيوندى عميق با دور شدن مقام ابراهيم از ديوار كعبه دارد. زيرا كعبه‌اى كه در آن به ولايت، دعوت نشود و باب

ورودصاحبان و ساكنان كعبه كه ذريه‌اند، بر روى آنها بسته شده باشد، از اعتقاد و عمل نادرست و غلبه گناه بر انسان‌ها به عنوان ابزار آرامش خبر مى‌دهد.

بخش پانزدهم حجرالاسود و اسرار آن

اشاره

حجرالاسود

«أَمَانَتِي أَدَّيْتُهَا وَ مِيثَاقِي تَعَاهَدْتُهُ لِتَشْهَدَ لِي بِالْمُوَافَاة» (الكافي، ج 4،ص 184)

«امانت خود را ادا كردم و نسبت به پيمانم تجديد عهد نمودم تا به وفاى عهدم، شهادت دهى.»

«حَجَرُالاسْوَد

» سنگ سياه رنگ و بيضى شكلى است كه اكنون در ارتفاع يك و نيم مترى از سطح زمين قرار دارد. قطر اين سنگ سى سانتى‌متر بوده و در پوششى از نقره قرار گرفته و در آن هشت نقطه قرمز رنگ ديده مى‌شود. علت شكستگى روى اين سنگ نيز آسيب‌هايى است كه در طول زمان بر آن وارد شده است. در روايت آمده است: هنگامى كه حَجَرُالاسْوَد به همراه آدم (ع) به زمين فرود

آمد، بسيار سفيد و شفاف بود اما بر اثر تماس با گناهكاران به رنگ سياه در آمد. ⁽¹⁾

حَجَرُالاسْوَد به استناد بسيارى از احاديث،صورت مُلكى و نمادينِ فرشته‌اى است كه مأمور نگهدارى پيمان‌هاى الهى بوده و بيش از همه فرشتگان نسبت به

محمد و آل‌محمد (عليهما السلام) اظهار محبت نموده و قبل از آنها به ربوبيت خداوند و رسالت رسول (ص) و ولايت اميرمؤمنان (ع) اقرار كرده است. اين فرشته در

بهشت همراه آدم (ع) بود و همواره او را متذكر عهد و ميثاق الهى مى‌نمود و پس از رانده شدن آدم (ع) از بهشت، خداوند اين فرشته را به شكل دُرّى نورانى درآورد تا اين پيامبر بزرگ را نسبت به عامل خروجش از بهشت آگاه نمايد و او

را بر جبران نقض عهدى كه مرتكب شده بود، يارى دهد.⁽²⁾

حجرالاسود، يادآور پيمان الهى

بر مبناى آنچه گفته شد، حَجَرُالاسْوَد نماد و نشانى است كه عهد الهى را به انسان‌ها يادآورى نموده و آنها را به تجديد پيمان با خداوند و عزيمت بر وفاى به عهد، سوق مى‌دهد. چنانكه آدم (ع) به سبب نقض عهد، چهل بامداد گريست و

پس از توبه، نزد حَجَرُالاسْوَد رفته و عرضه داشت:

«أَمَانَتِي أَدَّيْتُهَا وَ مِيثَاقِي تَعَاهَدْتُهُ لِتَشْهَدَ لِي بِالْمُوَافَاة» ⁽¹⁾

«امانت خود را ادا كرده و به پيمانم عمل نمودم تا بر وفاى به عهدم، شهادت دهى.»

خداوند نيز براى اينكه توبه از پيمان شكنى را سنت نمايد، به جبرئيل امر نمودكه حَجَرُالاسْوَد را در ركن كعبه جاى دهد تا مردم در آن ضلع، با خداوند تجديد عهد نمايند و با توبه از گناه، به عهدى كه با خدا بسته‌اند، وفا نموده و آن را بر حَجَرالاسود عرضه نمايند. چنانكه آدم (ع) چنين كرد كه حكايت آن در كلام امام‌صادق (ع) چنين آمده است:

«لَمَّا نَظَرَ آدَم مِنَ الصَّفَا وَ قَدْ وُضِعَ الْحَجَرُ فِي الرُّكْنِ كَبَّرَ اللَّهَ وَ هَلَّلَهُ وَ مَجَّدَهُ

فَلِذَلِكَ جَرَتِ السُّنَّة» ⁽²⁾

«چون آدم (ع) از روى كوهصفا به حَجَرُالاسْوَد كه در ركن كعبه قرار گرفته بود نگريست، تكبير، تهليل و تمجيد گفت. به همين سبب اين عمل (يعنى گفتن «الله اكْبَر» و «لا الَه الّا الله» به هنگام مواجه شدن با حَجَرُالاسْوَد) سنّت شد.»

امام باقر (ع) نيز درباره تجديد پيمان الهى فرمودند: هرگاه وارد مسجدالحرام شدى و مقابل حَجَرُالاسْوَد قرار گرفتى، بگو:

«أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ وَ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ آمَنْتُ بِاللَّهِ وَ كَفَرْتُ بِالطَّاغُوتِ وَ بِاللَّاتِ وَ الْعُزَّي وَ بِعِبَادَةِ الشَّيْطَانِ وَ بِعِبَادَةِ

كُلِّ نِدٍّ يُدْعَي مِنْ دُونِ اللَّه» ⁽¹⁾

«شهادت مى‌دهم كه جز پروردگار يگانه معبود و شريكى وجود ندارد و محمد (ص) بنده و رسول اوست. به خداوند ايمان آورده و به طاغوت و لات و عُزّى و عبادت شيطان و آنچه جز خداوند عبادت مى‌شود، كافرم.»

رمزواره

از آنجا كه لازمه عرضه و اعلام وفاى به عهد الهى نزد حَجَرُالاسْوَد، دورى از انديشه و ولايت شيطان و بت‌هايى است كه در برابر خداوند پرستش مى‌شود، از اين‌رو بدون برائت از ولايت ابليس و خلفاى او، وفاى به عهد الهى و عرضه آن بر حَجَرُالاسْوَد امكان‌پذير نمى‌باشد.

نصب حَجَرُالاسْوَد به دست رسول گرامى اسلام؛

درباره اهمّيت حَجَرُالاسْوَد همين بس كه اين سنگ در ميان همه قبايل و فرقه‌هاى قبل از اسلام، با وجود اختلاف در اديان و مذاهب، داراى حرمت و احترام ويژه‌اى بوده است، به گونه‌اى كه هنگام تجديد بناى كعبه، همه قبايل

خواستار نصب حَجَرُالاسْوَد در جايگاه اصلى خود بودند و ميان آنها اختلاف پديد آمد و حتى نزديك بود به درگيرى خونين منتهى شود. اما سرانجام همه آنها اتّفاق نظر كردند تا اولين كسى كه به مسجد وارد مى‌شود، به عنوان حَكَم و داور انتخاب گردد. ديرى نگذشت كه:

«دَخَلَ رَسُولُ اللَّهِ؛ فَلَمَّا أَتَاهُمْ أَمَرَ بِثَوْبٍ فَبَسَطَ ثُمَّ وَضَعَ الْحَجَرَ فِي وَسَطِهِ ثُمَّ أَخَذَتِ الْقَبَائِلُ بِجَوَانِبِ الثَّوْبِ فَرَفَعُوهُ ثُمَّ تَنَاوَلَهُ فَوَضَعَهُ فِي مَوْضِعِهِ» ⁽²⁾

«رسول خدا (ص) وارد شد و به آنها امر نمود تا جامه‌اى آوردند، سپس آن را گشود

و حَجَرُالاسْوَد را در ميان آن قرار داد و قبايل مختلف، كناره‌هاى پارچه را گرفته، حَجَرُالاسْوَد را از زمين بلند نمودند. سپس رسول خدا (ص) آن را برداشت و در جايگاهش قرار داد.» 0⁽¹⁾

استلام حَجَر، تجديد بيعت با رسول اكرم؛

در روايات آمده است كه استلام حَجَر (دست كشيدن به حَجَرُالاسْوَد) انسان‌ها را در موضع بيعت با رسول خدا (ص) قرار مى‌دهد و نماد پيمان با او در قبول

ولايت اوصياء و عمل به دستورات دينى است. چنانكه ابن‌عباس به نقل از رسول اكرم (ص) چنين روايت مى‌كند:

«وَ لَيَبْعَثَنَّهُ اللَّهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَ لَهُ لِسَانٌ وَ شَفَتَانِ وَ عَيْنَانِ وَ لَيُنْطِقَنَّهُ اللَّهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ بِلِسَانٍ طَلْقٍ ذَلْقٍ يَشْهَدُ لِمَنِ اسْتَلَمَهُ بِحَقٍّ وَ اسْتِلَامُهُ الْيَوْمَ بَيْعَةٌ لِمَنْ لَمْ يُدْرِكْ بَيْعَةَ رَسُولِ اللَّهِ؛» ⁽¹⁾

«به تحقيق كه خداوند در قيامت حَجَرُالاسْوَد را در حالى محشور مى‌كند كه داراى زبان و دهان و چشم است و خداوند او را با زبانى گشاده و گويا به سخن مى‌آورد تا بر كسانى كه از روىصدق، آن را لمس كردند، گواهى دهد و دست كشيدن بر اين سنگ، به منزله بيعت با رسول خدا (ص) براى كسانى است كه در زمان بيعت با او نبوده‌اند.»⁽²⁾

استلام حجرالاسود و رمزواره‌هاى آن

استلام حَجَرُالاسْوَد و دست كشيدن بر آن، نشانه وفاى به عهد عالم ذَرّ و عمل

به ولايت اهل‌بيت (عليهما السلام) است كه منشأ تلاطمات روحى را رذايل نفسانى و اسباب آرامش را يقين به وعده‌هاى الهى و عمل به دستورات دينى

معرفى مى‌كند. بر خلاف شيطان و ياران او كه منشأ ناآرامى را ديگران دانسته

و راه دست‌يابى به آرامش را ستيزه‌جويى با آنها و يا ارتكاب انواع معاصى بيان مى‌كنند. از اين‌رو رسول اكرم (ص) درباره اسرار استلام حَجَرُالاسْوَد و تجديد ميثاق نزد آن فرمودند:

«الْحَجَرُ يَمينُ اللهِ فِي الْأَرضِ فَمَنْ مَسَحَ يَدَهُ عَلَى الْحَجَرِ فَقَدْ بَايَعَ اللهُ انْ لا يَعْصِيَهُ» ⁽¹⁾

«حجرالاسود، (به منزله) دست خدا در روى زمين است. هر كس بر حجرالاسود دست بگذارد (با اين عمل خود) با خداوند عهد بسته است كه هرگز (با) گناه و نافرمانى (خود را آرام) نكند.»

از اين حديث به خوبى فهميده مى‌شود كه مقصود از عرضه امانت و تجديد عهد با خداوند، اعلام عزيمت بر ترك گناه و دورى از معصيت است (كه براى ايجاد آرامش روحى و رفع ناآرامى‌هاى قلبىصورت مى‌گيرد.)

در حديث ديگرى آمده است:

«... وَ اللَّهِ يَشْهَدُ بِالْخَفْرِ وَ الْجُحُودِ وَ الْكُفْرِ» ⁽²⁾

«به خدا سوگند! (حَجَرُالاسْوَد) بر پيمان شكنى و انكار و كفر، گواه و شاهد است.»

با توجه به آنچه ذكر گرديد، مى‌توان دريافت كه مصافحه با حَجَرُالاسْوَد، به منزله مصافحه با ذات اقدس الهى بوده ⁽³⁾و به اين علت فرض شده كه انسان‌ها با

اقرار و اعتراف به گناه خود، ريشه پيمان شكنى و نقض عهد را از وجود خود خارج نموده و به احكام الهى عمل نمايند. احكامى كه انسان را مكلف مى‌كند تا پيام تربيتى الهى را دريافت نموده و پس از دست‌يابى به آرامش، آن را به ديگران انتقال دهد و با وفاى به عهد الهى، خود و اطرافيانش را از ثمرات ربوبيت الهى برخوردار گرداند.

تقدم ترك مزاحمت بر لمس (و بوسيدن) حجرالاسود

از آنجا كه ثمره حج ايجاد امنيت براى خود و اطرافيان است، از اين‌رو اهل‌بيت (عليهما السلام) از استلام حجرالاسود به هنگام ازدحام جمعيت كه سبب سلب امنيت مى‌شود، نهى نموده‌اند. چنانكه محمّد بن عُبَيدالله مى‌گويد: از امام رضا (ع) سؤال شد كه آيا مى‌توان براى استلام حجرالاسود (درصورت ازدحام جمعيت) با مردم درگير شد؟ حضرت فرمودند:

«إِذَا كَانَ كَذَلِكَ فَأَوْمِ إِلَيْهِ إِيمَاءً بِيَدِكَ» ⁽¹⁾

«اگر در اطراف حجرالاسود ازدحام بود (به جاى استلام حجر) با دست به

سوى آن اشاره كن.»

سَيفِ تَمّار مى‌گويد: به حجرالاسود آمدم و با ازدحام جمعيت روبرو شدم.

در آنجا با يكى از هم اعتقادان خود مواجه شدم و از او در اين‌باره پرسيدم. پاسخ داد: چاره‌اى جز استلام حجر ندارى. خدمت امام صادق (ع) رسيده و از ايشان در اين‌باره سؤال نمودم. حضرت فرمودند:

«إِنْ وَجَدْتَهُ خَالِياً وَ إِلَّا فَسَلِّمْ مِنْ بَعِيدٍ» ⁽¹⁾

«اگر حجرالاسود را فاقد ازدحام يافتى، استلام نما و در غير اينصورت از دور به آن سلام بده.»

استلام حجرالاسود، عامل شفاى بيمارى‌ها

در روايات پيشوايان معصوم (عليهما السلام) آمده است كه خداوند استلام حجرالاسود را نماد وفاى به عهد الهى و عامل شفاى بيمارى‌ها قرار داده است، اما گناه بندگان و نقض عهد آنها، سفيدى حجرالاسود را به سياهى مُبدّل گرداند و شفا را از استلام حجر سلب نمود تا همگان دريابند مادامى كه به عهد الهى وفا نكنند، از آثار وعده داده شده در لمس‌كردن حجرالاسود برخوردار نخواهند گرديد.

امام‌صادق (ع) در اين‌باره فرمودند:

«وَ كَانَ أَشَدَّ بَيَاضاً مِنَ اللَّبَنِ فَاسْوَدَّ مِنْ خَطَايَا بَني آدَم وَ لَوْ لَا مَا مَسَّهُ مِنْ أَرْجَاسِ الْجَاهِلِيَّةِ مَا مَسَّهُ ذُو عَاهَةٍ إِلَّا بَرَأَ» ⁽²⁾

«رنگ حَجَرُالاسْوَد سفيدتر از شير بود، اما به سبب گناهان بنى‌آدم، سياه و تيره شد و اگر نبود آلودگى‌هاى جاهليت كه به آن رسيده، هيچ بيمارى آن را لمس

نمى‌كرد مگر اينكه شفا مى‌يافت.» ⁽¹⁾

تكيه زدن حضرت ولى‌عصر (ع) بر حجرالاسود

امام باقر (ع) فرمودند: حضرت مهدى (ع) پس از ظهور در مكه:

«يُسْنِدُ ظَهْرَهُ إِلَي الْحَجَرِالْأَسْوَد» ⁽²⁾

«پشتش را به حَجَرُالاسْوَد تكيه مى‌دهد.»

و پس از حمد الهى و مُحاجّه با مردم، خطاب به آنها مى‌فرمايد:

«لَا تَخْذُلوُنَا وَ انْصُرُونَا يَنْصُرْكُمُ اللَّهُ» ⁽³⁾

«ما را وامگذاريد و يارى دهيد تا خداوند شما را يارى كند.»

درخواست يارى و نصرت حضرت ولى‌عصر (ع) از مردم در حال تكيه زدن بر حَجَرُالاسْوَد، بيانگر اين مطلب است كه آن حضرت به پشتوانه و دلگرمى وفاى ياران خود به عهد الهى (كه حَجَرُالاسْوَد بر آن گواه و شاهد است) ظهور نموده و مفاسد را برطرف مى‌نمايد. چنانكه آن حضرت در توقيع مبارك خود به شيخ مفيد، پس از عرضه شكر وجود او به درگاه پروردگار، فرمودند:

«لَوْ أَنَّ أَشْيَاعَنَا وَفَّقَهُمُ اللَّهُ لِطَاعَتِهِ عَلَي اجْتِمَاعٍ مِنَ الْقُلُوبِ فِي الْوَفَاءِ بِالْعَهْدِ

عَلَيْهِمْ لَمَا تَأَخَّرَ عَنْهُمُ الْيُمْنُ بِلِقَائِنَا»

«اگر شيعيان ما كه خداوند آنها را به طاعت خود موفق گرداند، به عهدى كه با

خدا بسته بودند، وفا كنند هرگز از فيض ديدار ما محروم نمى‌شوند.» ⁽¹⁾

ديدارى كه نقطه آغاز آن حطيم، يعنى فاصله ميان حَجَرُالاسْوَد و مقام است كه درباره‌اش فرمودند:

«فَيُبَايِعُونَهُ بَيْنَ الرُّكْنِ وَ الْمَقَامِ وَ مَعَهُ عَهْدٌ مِنْ رَسُولِ اللَّه» ⁽²⁾

« (ياران ولى‌عصر (ع)) بين ركن و مقام با او بيعت مى‌كنند درحالى كه با او پيمانى از رسول خدا (ص) است.»

بخش شانزدهم بناى كعبه و تعيين الگوى آن

اشاره

تعيين الگوى كعبه

«إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذي بِبَكَّةَ مُبارَكاً وَ هُديً لِلْعالَمينَ» (سوره آل‌عمران، آيه 96)

«به يقين نخستين خانه‌اى كه براى مردم نهاده شده، خانه‌اى است در مكه كه مبارك بوده و براى جهانيان (مايه) هدايت است.»

پروردگار عالم براى شكل ظاهرى خانه خود، آن قدر اهمّيت قائل است كه الگوى آن را تعيين نموده و نزد آدم (ع) فرستاد و به او دستور داد تا طبق اين الگو، كعبه را پى‌ريزى كند و چيزى بر آن نيفزوده و از آن نكاهد. ⁽¹⁾چنانكه امام صادق (ع) فرمودند:

«أَنَّ اللَّهَ بَعَثَ جَبْرَئِيلَ إِلَي آدَمَ فَانْطَلَقَ بِهِ إِلَي مَكَانِ الْبَيْتِ وَ أَنْزَلَ عَلَيْهِ غَمَامَةً فَأَظَلَّتْ مَكَانَ الْبَيْتِ فَقَالَ يَا آدَمُ خُطَّ بِرِجْلِكَ حَيْثُ أَظَلَّتْ هَذِهِ الْغَمَامَةُ فَإِنَّهُ

سَيَخْرُجُ لَكَ بَيْتٌ مِنْ مَهَاةٍ»⁽²⁾

«خداوند جبرئيل را در مكان كعبه نزد آدم (ع) فرستاد و ابرى را گسيل داشت تا بر خانه سايه بيفكند. جبرئيل گفت: اى آدم! حدودى را كه اين ابر بر آن سايه افكنده

است، با پاى خود خطكشى كن كه به زودى خيمه‌اى از بلور براى تو خارج خواهد شد.»⁽¹⁾

اسرار تعيين الگو از جانب خداوند

خداوند الگو و محدوده كعبه را توسط جبرئيل براى آدم (ع) مشخص، و با محصور نمودن ابعاد آن، ⁽²⁾ظرفيت و گنجايش كعبه را معلوم نمود و به اين ترتيب

آشكار گرداند كه تعداد معتقدان و عاملان به ربوبيت الهى (كه به ولايت اهل‌بيت (عليهما السلام) متمسك مى‌شوند) بر مبناى علم خداوند مشخص بوده و مشمول افزايش يا كاهش نمى‌شود. ⁽³⁾چنانكه امام سجاد (ع) فرمودند:

«قَدْ أَخَذَ اللهُ ميثاقَ شِيعَتِنَا مَعَنَا عَلَي وَلَايَتِنَا لَا يَزِيدُونَ وَ لَا يَنْقُصُونَ»⁽¹⁾

«خداوند نسبت به ولايت ما خاندان، از شيعيانمان كه نه زياد مى‌شوند و نه كم، عهد و پيمان گرفت.»

و در حديث ديگر فرمودند:

«هُمْ مَعْدُودُونَ مَعْلُومُونَ لَا يَزِيدُ رَجُلٌ وَ لَا يَنْقُص رَجُلٌ» ⁽²⁾

«اهل ايمان شمرده شده و معلومند نه يك نفر بر آنها افزوده مى‌شود و نه كسى از آنها كاسته مى‌شود.»

ساختن كعبه بر اساس الگوى آسمانى

طبق متون دينى، فرشتگان اولين پايه‌گذاران كعبه بودند. چنانكه امام باقر (ع) فرمودند:

«أَمَرَ اللَّهُ الْمَلَائِكَةَ أَنْ تَبْنِيَ فِي الْأَرْضِ بَيْتاً لِيَطُوفَ بِهِ مَنْ أَصَابَ ذَنْباً مِنْ وُلْدِ آدَمَ

كَمَا طَافَتِ الْمَلَائِكَةُ بِعَرْشِهِ فَيَرْضَي عَنْهُمْ كَمَا رَضِيَ عَنْ مَلَائِكَتِهِ فَبَنَوْا مَكَانَ الْبَيْتِ

بَيْتاً رُفِعَ زَمَنَ الطُّوفَانِ ... وَ عَلَي أَسَاسِهِ وَضَعَ إِبْرَاهِيمُ (ع) بِنَاءَ الْبَيْت ...»⁽³⁾

«خداوند به فرشتگان دستور داد خانه (كعبه) را در زمين بنا كنند تا هركس از فرزندان آدم (ع) مرتكب گناه شد، (به نشانه توبه) به دور آن خانه طواف كند تا خدا از او راضى شود همانگونه كه فرشتگان در عرش طواف نمودند و خداوند از آنها راضى‌گرديد. پس در اين موضع، خانه‌اى را بنا نمودند كه در زمان طوفان نوح (ع) به آسمان برده شد و ناپديد گرديد ... و ابراهيم (ع) كعبه را بر

اساس آن، تجديد بنا نمود.»

سپس آدم (ع) به همراه جبرئيل، به ساختن كعبه مكلف شد. به همين دليل از

امام باقر (ع) روايت شده است كه چون خداوند اراده نمود به جدايى ميان آدم (ع) و حوّا پايان دهد، دستور داد تا:

«هَبَطَ جَبْرَئِيلُ عَلَي آدَمَ بِالْخَيْمَةِ عَلَي مِقْدَارِ أَرْكَانِ الْبَيْتِ وَ قَوَاعِدِهِ فَنَصَبَهَا»⁽¹⁾

«جبرئيل، براى آدم (ع) خيمه‌اى آورد كه به اندازه اركان و پايه‌هاى كعبه مساحت داشت و او آن خيمه را (بر اين اركان) استوار نمود.»

امام صادق (ع) در حديث ديگرى فرمودند: پس از فرود آمدن آدم (ع) به زمين، خداوند جبرئيل را نزد آدم (ع) فرستاد و

«أَمَرَهُ بِمَرَمَّةِ هَذَا الْبَيْتِ وَ هُوَ بِإِزَاءِ ذَلِكَ فَصَيَّرَهُ لِآدَمَ وَ ذُرِّيَّتِه» ⁽²⁾

«او را به مرمت و بازسازى خانه امر نمود درحالى كه كعبه در جاى قبلى خود قرار داشت و خداوند آن را به آدم (ع) و ذريه‌اش اختصاص داد.»

پس از گذشت سال‌هاى متمادى، حضرت ابراهيم (ع) مأمور شد تا كعبه را به كمك اسماعيل (ع) تجديد بنا كند. چنانكه در قرآن به اين مطلب اشاره شده و آمده است:

«وَ إِذْ يَرْفَعُ إِبْراهيمُ الْقَواعِدَ مِنَ الْبَيْتِ وَ إِسْماعيلُ رَبَّنا تَقَبَّلْ مِنَّا إِنَّكَ أَنْتَ السَّميعُ الْعَليمُ» ⁽³⁾

«و هنگامى كه ابراهيم (ع) و اسماعيل (ع) پايه‌هاى خانه را بالا مى‌بردند، [مى‌گفتند:] اى پروردگار ما! از ما بپذير كه درحقيقت تو شنواى دانايى.»

نكته شايان ذكر در آيه فوق اين است كه خداوند با تعبير «

يَرْفَعُ إِبْراهيمُ الْقَواعِدَ مِنَ الْبَيْتِ

» «ابراهيم (ع) پايه‌هاى خانه را بالا برد» از بناى كعبه ياد نموده كه نشان مى‌دهد حضرت ابراهيم (ع) پايه‌هاى كعبه را كه از قبل وجود داشته، مرتفع گردانده و تجديد بنا نموده است. ⁽¹⁾

نحوه تجديد بناى كعبه

طبق برخى روايات، خداوند حضرت ابراهيم (ع) را به تجديد بناى كعبه امر نمود و براى انجام اين كار، نسيمى (كه سكينه خوانده مى‌شد) به سوى او فرستاد. اميرمؤمنان (ع) در اين‌باره فرمودند:

«فَدَارَتْ عَلَي أُسِّ الْبَيْتِ الَّذِي بَنَتْهُ الْمَلَائِكَةُ فَوَضَعَ إِبْرَاهِيمُ (ع) الْبِنَاءَ عَلَي كُلِّ شَيْ‌ءٍ اسْتَقَرَّتْ عَلَيْهِ السَّكِينَةُ وَ كَانَ إِبْرَاهِيمُ يَبْنِي وَ اسْماعيل يُنَاوِلُهُ الْحِجَارَةَ وَ يَرْفَعُ إِلَيْهِ

الْقَوَاعِدَ»⁽²⁾

«اين نسيم حركت نموده و در مكان خانه‌اى كه فرشتگان آن را بنا نمودند، قرار گرفت و ابراهيم (ع) سنگ‌ها را در جايى كه بر آن نسيم مى‌وزيد، مى‌چيد.

ابراهيم (ع) ديوار كعبه را بنا مى‌كرد و اسماعيل (ع) به او سنگ مى‌داد (و هم‌زمان با آن) اركان خانه را بالا مى‌آورد.»

كعبه، نقطه آغاز گسترش زمين

خداوند، زائران كعبه را به‌كرامت‌هاى مضاعف خود وعده داده و از آنها خواسته است تا با يقين به رحمت بيكران الهى به بندگى روى آورده و با تمسك به ولايت اهل‌بيت (عليهما السلام) و عمل به دستورات دينى خواستار بهره‌مندى از آثار اين كرامت شوند. از اين‌رو خداوند، كعبه را اولين خانه براى اجتماع مردم قرار داده و فرموده است:

«إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ ⁽¹⁾لَلَّذِي بِبَكَّةَ مُبارَكاً وَ هُديً لِلْعَالمَينَ»

«به يقين نخستين خانه‌اى كه براى مردم قرار داده شده، خانه‌اى است در مكه كه مبارك بوده و براى جهانيان (مايه) هدايت است.» ⁽²⁾

مقصود از اولين خانه در آيه فوق، تقدم كعبه از نظر زمان، مكان، شرافت،

مرتبه و وضعيت بر ساير مكان‌ها در روى زمين است. ⁽³⁾چنانكه از امام

باقر (ع) روايت شده است:

«لَمَّا أَرَادَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ أَنْ يَخْلُقَ الْأَرْضَ أَمَرَ الرِّيَاحَ فَضَرَبْنَ وَجْهَ الْمَاءِ حَتَّيصَارَ مَوْجاً ثُمَّ أَزْبَدَ فَصَارَ زَبَداً وَاحِداً فَجَمَعَهُ فِي مَوْضِعِ الْبَيْتِ ثُمَّ جَعَلَهُ جَبَلًا مِنْ زَبَدٍ ثُمَّ دَحَا الْأَرْضَ مِنْ تَحْتِهِ وَ هُوَ قَوْلُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِي بِبَكَّةَ ⁽¹⁾مُبارَكاً» ⁽²⁾

«هنگامى كه خداوند، خواست زمين را بيافريند، به بادها امر نمود. پس بادها بر آب وزيدند تا موج شده و مبدل به كف گرديد. سپس آن را در مكان كعبه گرد آورد و كوه‌هايى از كف ساخت و زمين را از زير آن گسترش داد و اين است معنى سخن خداوند كه فرمود: كعبه اولين خانه‌اى است كه براى مردم بنا شده و موجب بركت است.»⁽³⁾

در حديثى ديگر از امام باقر (ع) روايت شده است:

«إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ خَلَقَهُ قَبْلَ الْأَرْضِ ثُمَّ خَلَقَ الْأَرْضَ مِنْ بَعْدِهِ فَدَحَاهَا مِنْ تَحْتِهِ» ⁽¹⁾

«خداوند، كعبه را قبل از خلقت زمين آفريد. سپس به آفرينش زمين پرداخت و آن را از زير كعبه گسترش داد.»

كعبه، نقطه مركزى زمين

از آنجا كه كعبه، نماد حريم ربوبى و ولايت اهل‌بيت (عليهما السلام) است، خداوند كعبه را در نقطه‌اى مركزى جاى داده تا از يكسان بودن مردم در مكلف بودن به ربوبيت الهى خبر دهد. در احاديث آمده است نخستين نقطه‌اى كه در روى زمين آفريده شد و از آن، مِنى، عرفات و مشعر به وجود آمد و سپس ساير بخش‌هاى زمين از آنجا گسترش يافت، مكان كعبه بود كه در وسط قسمت

خشكى زمين قرار گرفته و ساير خشكى‌ها بهصورت منظم، پيرامون آن واقع شد. امام‌صادق (ع) در اين‌باره فرمودند:

«إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ دَحَا الْأَرْضَ مِنْ تَحْتِ الْكَعْبَةِ إِلَي مِنًي ثُمَّ دَحَاهَا مِنْ مِنًي إِلَي عَرَفَاتٍ ثُمَّ دَحَاهَا مِنْ عَرَفَاتٍ إِلَي مِنًي فَالْأَرْضُ مِنْ عَرَفَاتٍ وَ عَرَفَاتٌ مِنْ مِنًي وَ

مِنًي مِنَ الْكَعْبَةِ» ⁽²⁾

«خداوند زمين را از زير كعبه به سوى مِنى گسترش داد. سپس آن را از مِنى تا

عرفات و از عرفات به مِنى گستراند، پس زمين از عرفات و عرفات از مِنى و مِنى از كعبه به وجود آمد.»

رسول‌خدا (ص) علت نام‌گذارى كعبه به اين نام را به مركزيت آن نسبت داده وفرمودند:

«سُمِّيَتِ الْكَعْبَةُ كَعْبَةً لِأَنَّهَا وَسَطُ الدُّنْيَا» ⁽¹⁾

«كعبه، از آن جهت كعبه ناميده شده كه در وسط دنيا قرار گرفته است.»

در حديث ديگرى امام رضا (ع) رمز و راز اين مطلب را آشكار نموده و فرمودند:

«وُضِعَ الْبَيْتُ فِي وَسَطِ الْأَرْضِ لِأَنَّهُ الْمَوْضِعُ الَّذِي مِنْ تَحْتِهِ دُحِيَتِ الْأَرْضُ وَ لِيَكُونَ الْفَرْضُ لِأَهْلِ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ فِي ذَلِكَ سَوَاء» ⁽²⁾

«بيت در وسط زمين قرار گرفته، زيرا آنجا همان محلّى است كه زمين از زير آن گسترش يافته (و از آن جهت در وسط قسمت خشكى زمين واقع شده) تا

اهل مشرق و مغرب در انجام اين فريضه يكسان باشند (و دورى و نزديكى‌اش به طور برابر ميان همه مردم تقسيم شود.)» ⁽³⁾

چرا كعبه، سياه رنگ است؟

طبق روايات، نخستين ساختار كعبه، خانه‌اى از بلور بوده كه به وسيله فرشتگان بر قواعد و اركانى (كه آنها بنا نموده بودند) استوار گرديده و در اختيار آدم (ع) قرار گرفته است. امام صادق (ع) در اين‌باره فرمودند:

«كَانَ مَوْضِعُ الْكَعْبَةِ رَبْوَةً مِنَ الْأَرْضِ بَيضَاءَ تُضِي‌ءُ كَضَوْءِ الشَّمْسِ وَ الْقَمَرِ حَتَّي قَتَلَ ابْنَا آدَمَ أَحَدُهُمَاصَاحِبَهُ فَاسْوَدَّتْ» ⁽¹⁾

«محل خانه خدا نقطه‌اى برجسته بر زمين بود كه مانند تابش خورشيد و ماه درخشان بود تا اينكه يكى از فرزندان آدم (قابيل)، ديگرى (هابيل) را كشت. در اينجا بود كه رنگ كعبه سياه شد.»

از حديث فوق به خوبى فهميده مى‌شود كه سياهى رنگ كعبه كه به تبعيت سياهى و تاريكى مكان كعبه، حاصل شده است، نماد انديشه و نافرمانى قابيل است كه به سبب وصايت هابيل و قبول شدن قربانى‌اش، برآشفته گرديد و تصميم گرفت با قتل برادرش، خود را تسكين دهد. ⁽²⁾

بخش هفدهم فضيلت نظر به كعبه

آثار زيارت كعبه و نگاه به آن

قالَ الباقر (ع): «مَنْ نَظَرَ إِلَي الْكَعْبَةِ عَارِفاً بِحَقِّهَا غَفَرَ اللَّهُ لَهُ ذُنُوبَهُ وَ كَفَي مَا أَهَمَّهُ» (من لايحضره الفقيه، ج 2،ص 204)

«هركس به سوى كعبه بنگرد در حالى كه نسبت به حق آن عارف باشد، خدا گناهانش را مى‌آمرزد و مهماتش را كفايت مى‌كند.»

از آنجا كه كعبه، به اعتبار ولايت و امنيت حاكم بر آن، قبله و حريم الهى است، آثار فراوانى براى آن ذكر شده و حتى نگاه به آن موجب نابودى خطاها و لغزش‌ها معرفى شده است. رسول خدا (ص) درباره فضيلت نگاه به كعبه (با توجه به اراده خداوند از آن) فرمودند:

«النَّظَرُ إِلَي الْكَعْبَةِ حِيَالَهَا يَهْدِمُ الْخَطَايَا هَدْماً»⁽¹⁾

«نگاه كردن به كعبه از روبرو، خطاها و گناهان را به كلى ريشه‌كن مى‌كند.» ⁽²⁾

امام صادق (ع) درباره فضيلت آمدن به كعبه فرمودند:

«مَنْ أَتَي هَذَا الْبَيْتَ يُرِيدُ شَيْئاً لِلدُّنْيَا وَ الْآخِرَةِ اصابَهُ» ⁽¹⁾

«هر كس به كعبه (حج) آمده و اراده‌اش رسيدن به (وعده‌هاى الهى در) دنيا و آخرت باشد، به آن دست خواهد يافت.»

بيان يك حديث معرفتى

ابوحمزه ثمالى از امام سجاد (ع) پرسيد: چرا خداوند، خلق را از مشاهده (جمال و جلال) خود محروم نمود. حضرت در پاسخ فرمودند:

«لِأَنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي بَنَاهُمْ بُنْيَةً عَلَي الْجَهْلِ فَلَوْ أَنَّهُمْ كَانُوا يَنْظُرُونَ إِلَي اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ لَمَا كَانُوا بِالَّذِينَ يَهَابُونَهُ وَ لَا يُعَظِّمُونَهُ نَظِيرُ ذَلِكَ أَحَدُكُمْ إِذَا نَظَرَ إِلَي بَيْتِ اللَّهِ الْحَرَامِ أَوَّلَ مَرَّةٍ عَظَّمَهُ فَإِذَا أَتَتْ عَلَيْهِ أَيَّامٌ وَ هُوَ يَرَاهُ لَا يَكَادُ أَنْ يَنْظُرَ إِلَيْهِ إِذَا مَرَّ بِهِ وَ لَا يُعَظِّمُهُ ذَلِكَ التَّعْظِيمَ» ⁽²⁾

«زيرا خداوند بنيان خلق را بر جهل سرشته است. (چرا كه مى‌داند) اگر مردم عظمت الهى را (مستقيماً) مشاهده كنند، در اينصورت براى او هيبت و عظمتى قائل نمى‌شوند. چنانچه هر يك از شما كه براى اولين بار به كعبه مى‌نگرد، آن را عظيم مى‌يابد، اما همين كه چند روز كعبه در معرض ديد او قرار مى‌گيرد، به آن نمى‌نگرد و (مانند گذشته) نزدش عظيم جلوه نمى‌كند.»

علامه مجلسى در ذيل حديث فوق مى‌گويد:

«لَوْ كَانَتْ مَبْذُولَةً لِعَامَّةِ النَّاسِ لَكَانَتْ لِعَدَمِ إِسْتِحْقَاقِهِمْ ذَلِكَ مُورِثاً لِتَهَاوُنِهِمْ بِرَبِّهِمْ أَوِ النَّظَرِ إِلَي آثَارِ عَظَمَتِهِ الَّتِي لَا تَظْهَرُ إِلّا لِلْأَنْبِيَاءِ وَ الْأَوْصِيَاءِ (عليهما السلام) كَنُزُولِ الْمَلَائِكَةِ وَ عُرُوجِهِمْ وَ مَوَاقِفِهِمْ وَ مَنَازِلِهِمْ وَ الْعَرْشِ وَ الْكُرْسِيِّ وَ اللَّوْحِ وَ الْقَلَمِ‌روَ غَيْرِهَا» ⁽³⁾

« (صرف نظر از محال بودن رؤيت ذات اقدس الهى) اگر ديدن او يا نظاره آثار قدرت او نظير عروج و نزول فرشتگان و جايگاه آنها و مشاهده عرش، كرسى، لوح و قلم آن‌گونه كه براى پيامبران و جانشينان ايشان حاصل مى‌شود، ممكن گردد؛ در اينصورت عظمت پروردگار نزد مردم از ميان مى‌رفت و آن مقدار كه شايسته است، خداوند نزدشان عظيم جلوه نمى‌كرد. (اما نگاه به كعبه، با توجه به نماد بودن آن، ضرر و زيانى به هيبت و عظمت الهى وارد نمى‌آورد.)»

احاديث فضيلت نگاه به كعبه

در برخى روايات براى نگاه به كعبه آثار و ثمرات فراوانى ذكر شده است تا مردم به درك اراده خداوند از كعبه و اعمال آن راغب شوند. چنانكه از امام‌صادق (ع) تعابير زيبايى چون روايات ذيل نقل شده است:

«إِنَّ لِلَّهِ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي حَوْلَ الْكَعْبَةِ عِشْرِينَ وَ مِائَةَ رَحْمَةٍ مِنْهَا سِتُّونَ لِلطَّائِفِينَ وَ أَرْبَعُونَ لِلْمُصَلِّينَ وَ عِشْرُونَ لِلنَّاظِرِين» ⁽¹⁾

«به راستى خداى پاك و منزه راصد و بيست رحمت در گرد كعبه است كه

شصت رحمت از آنِ طواف‌كنندگان و چهل رحمت از آنِ نمازگزاران و بيست رحمت از آنِ تماشاگران است.»

«مَنْ نَظَرَ إِلَي الْكَعْبَةِ لَمْ يَزَلْ تُكْتَبُ لَهُ حَسَنَةٌ وَ تُمْحَي عَنْهُ سَيِّئَةٌ حَتَّي يَنْصَرِفَ بِبَصَرِهِ عَنْهَا»⁽²⁾

«هر كس به كعبه بنگرد، تا زمانى كه چشم خود را از آن برندارد، براى او ثوابى نوشته شده و گناهى از گناهانش محو مى‌شود.»

«وَ مَنْ نَظَرَ إِلَي الْكَعْبَةِ عَارِفاً بِحَقِّهَا غَفَرَ اللَّهُ لَهُ ذُنُوبَهُ وَ كَفَي مَا أَهَمَّهُ» ⁽¹⁾

«و هر كس به سوى كعبه بنگرد در حالى كه نسبت به حق آن عارف باشد، خداوند گناهانش را مى‌آمرزد و مهماتش را كفايت مى‌كند.»

«مَنْ نَظَرَ إِلَي الْبَيْتِ إِيمَاناً وَ احْتِسَاباً نَظْرَةً وَاحِدَةً غُفِرَ لَهُ مَا تَقَدَّمَ وَ مَا تَأَخَّرَ»⁽²⁾

«هر كس از روى اعتقاد و براى رسيدن به ثواب، يك‌بار به كعبه بنگرد، گناهان گذشته‌اش (دور و نزديك آن) بخشيده مى‌شود.»⁽³⁾

از امام رضا (ع) روايت شده است كه چون به مسجد وارد شدى به كعبه بنگرو بگو:

«الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي عَظَّمَكِ وَ شَرَّفَكِ وَ كَرَّمَكِ وَ جَعَلَكِ مَثَابَةً لِلنَّاسِ وَ أَمْناً مُبَارَكاً وَ هُدًي لِلْعَالَمِينَ» ⁽⁴⁾

«خدايى را سپاس كه تو را عظمت و شرف و كرامت بخشيد و محل اجتماعى براى مردم و سرزمين امن و مبارك و هدايتى براى جهانيان ساخت.»

رمزواره نگاه به كعبه

اجر و ثواب فراوانى كه خداوند در نگاه به كعبه براى بندگان خود در نظر گرفته، به خاطر اهميت شناخت حقوق كعبه است. چرا كه كعبه، حريم ربوبيت و نماد ولايت اهل‌بيت (عليهما السلام) است و توجه به آن و اداى حقش، انسان‌ها را از اصلاح و تربيت ذات اقدس الهى و ساير ثمرات وعده داده شده در آن برخوردار مى‌نمايد.

بخش هجدهم شأن كعبه و حق ذُرّيه

شأن كعبه و حق اهل‌بيت (عليهما السلام)

قالَ الصادق (ع): «مَنْ أَتَي الْكَعْبَةَ فَعَرَفَ مِنْ حَقِّنَا وَ حُرْمَتِنَا مِثْلَ الَّذِي عَرَفَ مِنْ حَقِّهَا وَ حُرْمَتِهَا لَمْ يَخْرُجْ مِنْ مَكَّةَ إِلَّا وَ قَدْ غُفِرَ لَهُ ذُنُوبُهُ وَ كَفَاهُ اللَّهُ مَا يَهُمُّهُ مِنْ أَمْرِ دُنْيَاهُ وَ آخِرَتِهِ» (المحاسن، ج 1،ص 69)

«هر كس به زيارت كعبه آمده و به حق و حرمت ما اهل‌بيت مانند حق و حرمت كعبه معرفت داشته باشد، از مكه خارج نمى‌شود مگر آنكه گناهانش آمرزيده مى‌شود و خداوند امر دنيا و آخرتش را كفايت مى‌كند.»

خداوند براى اينكه نشان دهد داراى حريم تربيتى است، كعبه را بيت خود معرفى كرده و انسان‌ها را به طواف آن موظف نموده است تا اراده او را از حج و پا نهادن در حريم تربيتى (كه با تمسك به ولايت على‌بن‌ابى‌طالب (ع) حاصل مى‌شود) درك كنند و براى تحقق اين منظور، مناسك حج را (با توجه به اراده الهى

از آن) بجاى آورده و ابعاد ربوبيت را دريابند و بدون بهانه و توجيه به آن تن دهند. به همين دليل، مردم بايد علاوه بر شناخت احكام و حقوق كعبه، نسبت به ولايت اهل‌بيت (عليهما السلام) (كه مُسَمّاى كعبه‌اند) معرفت پيدا كنند و با عمل به دستورات دينى از ثمرات ربوبيت الهى برخوردار شوند. چنانكه در حديثى از امام صادق (ع) مى‌خوانيم:

«مَنْ أَتَي الْكَعْبَةَ فَعَرَفَ مِنْ حَقِّنَا وَ حُرْمَتِنَا مِثْلَ الَّذِي عَرَفَ مِنْ حَقِّهَا وَ حُرْمَتِهَا لَمْ يَخْرُجْ مِنْ مَكَّةَ إِلَّا وَ قَدْ غُفِرَ لَهُ ذُنُوبُهُ وَ كَفَاهُ اللَّهُ مَا يَهُمُّهُ مِنْ أَمْرِ دُنْيَاهُ وَ آخِرَتِهِ ...» ⁽¹⁾

«هر كس به زيارت كعبه آيد و به حق و حرمت ما خاندان مانند حق و حرمت كعبه معرفت يابد، از مكه خارج نمى‌شود مگر آنكه گناهانش آمرزيده مى‌شود و خداوند امر دنيا و آخرتش را كفايت مى‌كند.» ⁽²⁾

عدم شناخت حق اهل‌بيت (عليهما السلام) مانع قبول حج و ساير اعمال

حق و حرمت اهل‌بيت (عليهما السلام) همان حقيقتى است كه خداوند از بنا نمودن كعبه و قرار دادن احكام و حقوق براى خانه خود، اراده نموده و حج و ساير اعمال را بدون شناخت و اداى اين حق، فاقد اثر معرفى نموده است. چنانكه امام

باقر (ع) فرمودند:

«وَ اللَّهِ لَوْ أَنَّ عَبْداًصَفَّ قَدَمَيْهِ فِي ذَلِكَ الْمَكَانِ قَامَ اللَّيْلَ مُصَلِّياً حَتَّي يَجِيئَهُ النَّهَارُ وَصَامَ النَّهَارَ حَتَّي يَجِيئَهُ اللَّيْلُ وَ لَمْ يَعْرِفْ حَقَّنَا وَ حُرْمَتَنَا أَهْلَ الْبَيْتِ لَمْ يَقْبَلِ اللَّهُ مِنْهُ شَيْئاً أَبَداً» ⁽¹⁾

«به خدا قسم اگر بنده‌اى در حطيم (فاصله حَجَرُالاسْوَد تا درِ كعبه و مقام) به پاى ادب بايستد و شب را به نماز و روز را به روزه سپرى كند اما حق ما را نشناسد، خداوند هيچ يك از اعمالِ او را نخواهد پذيرفت.»

از امام باقر (ع) نيز روايت شده است كه اگر بنده‌اىصد سال خدا را بپرستد و روزها را به روزه و شب‌ها را به عبادت سپرى كند در حالى كه:

«جَاهِلًا لِحَقِّنَا لَمْ يَكُنْ لَهُ ثَوَاب» ⁽²⁾

«به حق ما خاندان جاهل باشد، هيچ ثوابى نخواهد داشت.»

و امام سجاد (ع) درباره چنين شخصى فرمودند:

«لَقِيَ اللَّهَ بِغَيْرِ وَلَايَتِنَا لَمْ يَنْفَعْهُ ذَلِكَ شَيْئاً» ⁽³⁾

«اگر بدون ولايت ما از دنيا برود، عملش هيچ نفعى به حال او نخواهد داشت.» ⁽⁴⁾

دعوت به ذُرّيه، نه دعوت به خانه

امام باقر (ع) در تفسير آيه «

سيروُا فيهَا لَيالِيَ وَ أَيَّاماً آمِنينَ

» ⁽¹⁾به قتاده فرمودند: اى قتاده! هركس با توشه و هزينه حلال، به قصد زيارت كعبه خارج شود و حق ما را بشناسد، قلبش به ما متمايل خواهد شد. چنانكه خداوند (از زبان ابراهيم (ع)) مى‌گويد:

«فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ تَهْوِي إِلَيْهِمْ» ⁽²⁾«وَ لَمْ يَعْنِ الْبَيْتَ فَيَقُولَ إِلَيْهِ فَنَحْنُ وَ اللَّهِ دَعْوَةُ إِبْرَاهِيمَ (ع) الَّتِي مَنْ هَوَانَا قَلْبُهُ قُبِلَتْ حَجَّتُهُ وَ إِلَّا فَلَا» ⁽³⁾

«قلوب مردم را به ذُرّيه متمايل كن. حضرت در ادامه فرمودند: مقصود او تمايل به بيت نبود تا (به جاى «اليهم») بگويد: «اليه». به خدا قسم! مقصود از دعوت ابراهيم (ع) ما خاندان هستيم كه هركس به ما روى آورد، حجش پذيرفته شده وگرنه قبول نخواهد شد.» ⁽⁴⁾

امام باقر (ع) در اين حديث، به قتاده فهماند كه كعبه به اعتبار ولايت اهل‌بيت

(عليهما السلام) محل طواف است. چنانكه ابراهيم (ع) عرضه داشت:

«پروردگارا! قلوب مردم را به ذُرّيه (

إِلَيْهِمْ

) متمايل گردان، نه به سوى خانه (

إِلَيهِ

)» و به اين ترتيب اين نكته را آشكار گرداند كه مناسك حج، تعليم عملى حقوق ذُرّيه است كه بايد در شرايط و موقعيت‌هاى گوناگون زندگى به آن عينيت بخشيد.

رابطه زيارت اميرمؤمنان (ع) با زيارت كعبه

امام‌صادق (ع) در دو حديث كه يكى راجع به فضيلت زيارت اميرمؤمنان (ع) و ديگرى درباره فضيلت حج و عمره است، خصوصيت زائر اميرمؤمنان (ع) و زائر خانه خدا را (از جهت بهره‌مندى از غفران الهى) مشترك و يكسان بيان نموده و فرموده‌اند:

مِائَةِ أَلْفِ شَهِيدٍ وَ غَفَرَ اللَّهُ لَهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِهِ وَ مَا تَأَخَّرَ وَ بُعِثَ مِنَ الْآمِنِين» ⁽¹⁾

«هركس با معرفت نسبت به حق اميرمؤمنان (ع) او را زيارت كند در حالى كه از تَكبّر و تَجَبُّر دور باشد، خداوند اجرصد هزار شهيد را براى او مى‌نويسد و گناهان گذشته‌اش را مى‌بخشد و چنين شخصى در قيامت ايمن از عذاب برانگيخته مى‌شود.»

«كسى كه براى انجام حج يا عمره، قصد (آمدن به) اين خانه كند، درحالى كه از كبر پيراسته باشد، از گناهانش خارج مى‌شود مانند روزى كه مادرش او را متولّد نموده است. (اما) كبر (در عمل) يعنى اينكه انسان حق را نشناسد و به اهل آن طعنه زند و هركس چنين كند، با كبريائى خداوند به خصومت برخاسته‌است.»

نكته و اشاره

از دو حديث فوق فهميده مى‌شود كه دورى از كبر،خداوند و رسالت رسولان الهى و ولايت اوصياء و عمل به دستورات دينى باز مى‌دارد و اقرار به نقص و كاستى را (كه منشأ ناآرامى‌هاى اوست) نزدش غير موجّه جلوه مى‌دهد. قرآن، فرد آلوده به كبر را «مُخْتالٍ فَخُورٍ» خوانده و منشأ كبر او را خيال‌بافى‌هايى دانسته كه بر زبان آورده و بر آن فخر مى‌كند. تعبير قرآن در اين‌باره چنين است: «إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ كُلَّ مُخْتالٍ فَخُورٍ» (سوره لقمان، آيه 18) «خداوند انسان خودپسندِ فخركننده را دوست ندارد.» راغب در تعريف «خُيَلاء» كه با واژه مختال، هم‌ريشه بوده و با كبر هم‌معنى است، مى‌گويد: «الْخُيَلاءُ التَّكَبّرُ عَنْ تَخَيُّلِ فَضيلَةٍ ترَاءَتْ لِلْانْسانِ مِنْ نَفْسِه» (مفردات راغب،ص 304، ذيل واژه خيل) «خيلاء (كه اختيال و مختال از آن گرفته شده) يعنى تكبرى كه از فضيلت‌هاى خيالى (و اوهامى) ناشى مى‌شود كه انسان، آن اوهام را منشأ برترى (و ابزار فخر و مباهات) قرار مى‌دهد.» حال با توجه به اينكه ولايت، معنا و مسماى كعبه است، به خوبى فهميده مى‌شود كه مشروط بودن بهره‌مندى از ثمرات زيارت اميرمومنان (و كعبه بر مبرّا بودن از كبر، نشانگر وجود رابطه‌اى انكارناپذير ميان كعبه و وجود مقدّس اميرمؤمنان (است كه از آن به ملازمه اسم و معنا تعبير مى‌شود و ثمرات وعده داده شده در زيارت آنها بر دورى از كبر متوقف شده است. ⁽¹⁾در زيارت

اميرمؤمنان (ع) و نيز حج و عمره، موضوعيت داشته و به بخشيده شدن گناهان منتهى مى‌شود كه تعابير ذيل، ناظر به اين مطلب است:

«غَفَرَ اللَّهُ لَهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِهِ وَ مَا تَأَخَّرَ»

«خداوند گناهان گذشته دور و نزديكش را مى‌بخشد.»

«رَجَعَ مِنْ ذُنُوبِهِ كَهَيْئَةِ يَوْمَ وَلَدَتْهُ أُمُّهُ»

«مانند روزى كه مادر او را متولد نموده، از گناهان پاك مى‌شود.» ⁽¹⁾

البته درباره زائر اميرمؤمنان (ع) در پايان حديث چنين ذكر شده است:

«بُعِثَ مِنَ الْآمِنِين»

«در قيامت ايمن از عذاب برانگيخته خواهد شد.»

رمزواره

ثمرات وعده داده شده در حج با وعده‌هاى ذكر شده در زيارت اميرمؤمنان (ع) (كه ولايتش حقيقت و معناى كعبه است)، يكسان بوده و شرط بهره‌مندى از بخشش گناهان و امنيت يافتن از عذاب در آنها، دورى از كبر معرفى شده است.

بخش نوزدهم قبله بودن كعبه و اسرار آن

وحدت قبله و كعبه

قال الصادق (ع): «إِنَّهَا قِبْلَةٌ مِنْ مَوْضِعِهَا إِلَي السَّمَاءِ» (وسائل‌الشيعة، ج 4،ص 339)

«كعبه از محلى كه در آن قرار دارد تا آسمان، قبله است.»

طبق آنچه در آموزه‌ها و تعاليم اهل‌بيت (عليهما السلام) آمده، كعبه و مكان آن، نقطه و كانونى است كه از زمين تا آسمان قبله بوده و مسير عبادت ذات اقدس الهى را تعيين مى‌كند. از اين‌رو امام‌صادق (ع) در پاسخ به مردى كه پرسيد:

«صَلَّيْتُ فَوْقَ أَبِي‌قُبَيْسٍ الْعَصْرَ فَهَلْ يُجْزِي ذَلِكَ وَ الْكَعْبَةُ تَحْتِي قَالَ نَعَمْ»

«نماز عصرم را روى‌كوه ابوقُبَيس ⁽¹⁾خواندم، در حالى كه خانه خدا پايين‌تر از

مكان نمازم قرار داشت. آيا نمازمصحيح است؟ فرمودند: بله.»

زيرا:

«إِنَّهَا قِبْلَةٌ مِنْ مَوْضِعِهَا إِلَي السَّمَاءِ»⁽¹⁾

«كعبه از محلى كه در آن قرار دارد تا آسمان، قبله است.»

نكته شايان ذكر درباره قبله آن است كه خداوند به اعتبار اراده‌اى كه از قرار دادن قبله دارد، انجام بسيارى از اعمال به سوى قبله را واجب و از كارهاى زيادى به سمت آن نهى نموده است و بر نشستن، دعا كردن و خوابيدن رو به

قبله تأكيد نموده است. چنانكه رسول خدا (ص) درباره رو به قبله نشستن فرمودند:

«مَنْ جَلَسَ مُسْتَقْبِلَ الْقِبْلَةِ سَاعَةً كَانَ لَهُ أَجْرَ الْحُجَّاجِ وَ الْعُمَّارِ» ⁽²⁾

«هر كس ساعتى را رو به قبله نشيند، ثواب حج و عمره‌گزاران براى او نوشته‌مى‌شود.»

رمزواره

يگانگى قبله با كعبه اشاره به اين امر دارد كه مسير عبادت خداوند (قبله) با حريم بهره‌مندى از ربوبيت الهى (كعبه) يكسان و همسو مى‌باشد و از آنجا كه اميرمؤمنان (ع) و ديگر پيشوايان معصوم (عليهما السلام) حقيقت كعبه و نيز تعيين كننده مسير طاعت و بندگى او مى‌باشند، از اين‌رو هر دو عنوان كعبه و قبله، بر آنانصادق است. به همين سبب رسول خدا؛ در احاديث ذيل فرمودند:

«مَثَلُ عَلِيٍّ فِي هَذِهِ الْأُمَّةِ كَمَثَلِ الْكَعْبَةِ النَّظَرُ إِلَيْهَا عِبَادَةٌ وَ الْحَجُّ إِلَيْهَا فَرِيضَةٌ» ⁽¹⁾

«مَثَل على در ميان اين امت، مانند كعبه است كه نظر (و توجه) به آن عبادت و حج به سوى آن فريضه است.»

«يَا عَلِيُّ إِنَّمَا أَنْتَ بِمَنْزِلَةِ الْكَعْبَةِ تُؤْتَي وَ لَا تَأْتِي فَإِنْ أَتَاكَ هَؤُلَاءِ الْقَوْمُ فَسَلَّمُوا لَكَ هَذَا الْأَمْرَ فَاقْبَلْهُ مِنْهُمْ وَ إِنْ لَمْ يَأْتُوكَ فَلَا تَأْتِهِمْ» ⁽²⁾

«يا على! تو به منزله كعبه هستى كه نزد او مى‌آيند اما او نزد كسى نمى‌رود. پس اگر مردم نزد تو آمدند و به ولايت تو تسليم شدند، (ولايت بر آنها را) بپذير اما

اگر نزد تو نيامدند، به دنبال آنان مرو.»

«إِنَّ عَلِيّاً كَالْكَعْبَةِ الَّتِي أَمَرَ اللَّهُ بِاسْتِقْبَالِهَا لِلصَّلَاةِ جَعَلَهَا اللَّهُ لِيُؤْتَمَّ بِهِ فِي أُمُورِ

الدِّينِ وَ الدُّنيا» ⁽³⁾

«على (ع) مانند كعبه است. يعنى هم‌چنانكه خداوند مردم را به نماز خواندن به سوى كعبه فرمان داده است، به مردم امر نموده تا در امور دين و دنيا به او

(على (ع)) اقتدا كنند.»

و نيز امام صادق (ع) فرمودند:

«نَحْنُ كَعْبَةُ اللَّهِ وَ نَحْنُ قِبْلَةُ اللَّه» ⁽¹⁾

«ما (خاندان پيامبر (ص)) كعبه و قبله الهى هستيم.»

با توجه به احاديث فوق، اهل‌بيت (عليهما السلام) از آن جهت كه انسان‌ها را در مسير بهره‌مندى از ربوبيت الهى قرار مى‌دهند، قبله و به اعتبار اينكه با امر و نهى خود (آنها را از خواست ذات اقدس الهى آگاه نموده و) موجبات اصلاح و تربيت ايشان را فراهم مى‌نمايند، كعبه خوانده شده‌اند.

تغيير مقطعى قبله

مشركان با قرار دادن بت‌هاى خود در خانه خدا، كعبه را آلوده و از معناى حقيقى‌اش (يعنى ولايت اهل‌بيت (عليهما السلام)) تهى نموده بودند. به همين سبب خداوند قبله را به بيت‌المقدس تغيير داد تا معلوم نمايد كه قبله، بدون حضور آن بزرگواران اسمى خالى از معناست (كه نمى‌تواند موجبات بهره‌مندى انسان‌ها را از ثمرات ربوبيت فراهم آورد.) از اين‌رو به طور مقطعى، بيت‌المقدس به عنوان قبله انتخاب شد و اين امر تا سال دوم هجرى ادامه داشت و آن حضرت

در همه اين سال‌ها به سوى بيت‌المقدس نماز مى‌گزارد. گرچه هر جا امكان داشت، كعبه را بين خود و بيت‌المقدس، قرار مى‌داد. چنانكه امام حسن عسكرى (ع) فرمودند:

«لَمَّا كَانَ رَسُولُ اللَّهِ؛ بِمَكَّةَ أَمَرَهُ اللَّهُ تَعَالَي أَنْ يَتَوَجَّهَ نَحْوَ الْبَيْتِ الْمَقْدِسِ فِي

صَلَاتِهِ وَ يَجْعَلَ الْكَعْبَةَ بَيْنَهُ وَ بَيْنَهَا إِذَا أَمْكَنَ وَ إِذَا لَمْ يَتَمَكَّنِ اسْتَقْبَلَ الْبَيْتَ الْمَقْدِسَ كَيْفَ كَانَ وَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ؛ يَفْعَلُ ذَلِكَ طُولَ مُقَامِهِ بِهَا ثَلَاثَ عَشْرَةَ سَنَةً فَلَمَّا كَانَ بِالْمَدِينَةِ وَ كَانَ مُتَعَبِّداً بِاسْتِقْبَالِ بَيْتِ الْمَقْدِسِ اسْتَقْبَلَهُ وَ انْحَرَفَ عَنِ الْكَعْبَةِ سَبْعَةَ عَشَرَ شَهْراً أَوْ سِتَّةَ عَشَرَ شَهْراً» ⁽¹⁾

«تا هنگامى كه پيامبر (ص) در مكه زندگى مى‌كرد، خداوند او را امر نمود تا به هنگام نماز، كعبه را بين خود و بيت‌المقدس قرار دهد و به سوى بيت‌المقدس نماز بخواند و هرگاه نتواند چنين كند، به سوى بيت‌المقدس نماز بجاى آورد. پيامبر بزرگوار در طول سيزده سال اقامت در مكه، هميشه كعبه را بين خود و بيت‌المقدس قرار مى‌داد. اما در مدينه مجبور شد كه به سوى بيت‌المقدس نماز بخواند و از كعبه روى برگرداند كه اين امر شانزده يا هفده ماه طول كشيد.»

در طول اين مدت، رسول‌خدا (ص) با نماز خواندن به سوى بيت‌المقدس، از تهى بودن كعبه از حقيقت و مُسَمّاى خود يعنى ولايت الهى خبر مى‌داد و كعبه خالى از معنا را فاقد وصف قبله بودن معرفى مى‌كرد تا اينكه با مسلط شدن رسول خدا (ص) بر اوضاع و احوال مدينه، زمان علنى شدن دعوت به حقيقت و مُسَمّاى كعبه و معرفى اميرمؤمنان (ع) به عنوان ولى نزديك گرديد و با سرزنش‌هاى مكرر يهود نسبت به نماز خواندن پيامبر (ص) بر قبله آنها قرين شد. در اينجا بود كه رسول خدا (ص) از

خداوند خواست تا دوباره قبله را به كعبه تغيير دهد.

«فَلَمَّا اسْتَتَمَّ دُعَائُهُصَعِدَ جَبْرَئِيلُ ثُمَّ عَادَ مِنْ سَاعَتِهِ فَقَالَ اقْرَأْ يَا مُحَمَّدُ قَدْ نَري تَقَلُّبَ

وَجْهِكَ فِي السَّماءِ فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبْلَةً تَرْضاها فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ» ⁽¹⁾

«به محض اين‌كه دعاى رسول خدا (ص) به پايان رسيد، جبرئيل به آسمان رفت و پس از ساعتى بازگشت و خبر آورد كه اى محمد! اين آيه را بخوان: ما توجه تو را به سوى آسمان (در انتظار وحى و تغيير قبله) مى‌بينيم و البته روى تو را به قبله‌اى كه به آن خشنود شوى برمى‌گردانيم. پس به سوى مسجدالحرام روى كن.»

علت تغيير قبله از ديدگاه قرآن

قرآن درباره علت تغيير قبله از بيت‌المقدس به كعبه مى‌فرمايد: ما قبله را تغيير داديم «...

لِنَعْلَمَ مَنْ يَتَّبِعُ الرَّسُول

...» ⁽²⁾تا آشكار نماييم چه كسانى از رسول

خدا (ص) (كه به ولايت اميرمؤمنان (ع) دعوت مى‌كند) پيروى مى‌كنند و به سوى كعبه (كه نماد اين ولايت است)، نماز مى‌گزارند و چه كسانى به سبب عدم پيروى از دعوت او مانند يهوديان مدينه و مشركان مكه، قبله را از حقيقت خود جدا مى‌نمايند.

بنابراين خداوند براى اينكه به يهود نشان دهد بيت‌المقدس، بدون ولايت فاقد اعتبار و معنى است، آن را از وصف قبله بودن خارج و مجدداً كعبه را قبله معرفى نمود.

نكته و اشاره

با عنايت به آنچه ذكر شد، كعبه به اعتبار ولايت اهل‌بيت (عليهما السلام) كه عامل بهره‌مندى از ثمرات ربوبيت است، هميشه قبله بوده است. اما در مقطعى كه محل اصنام و اوثان شده و از مُسمّا و حقيقتش يعنى ولايت اهل‌بيت (عليهما السلام) تهى گرديده بود، موقتاً از وصف قبله بودن خارج شد.

از اين‌رو هفده ماه پس از هجرت رسول اكرم (ص) به مدينه، امر به تغيير قبلهصادر شد و به اين‌ترتيب، زمينه معرفى اميرمؤمنان (ع) (به عنوان حقيقت و مُسَمّاى حج و كعبه) براى آينده‌اى نه چندان دور فراهم گرديد و با رفع موانع قبله بودن از كعبه، بستر آشنا شدن مردم با ولايت آن بزرگوار (كه مسير عبادت را تعيين مى‌كند) محقق شد. ⁽¹⁾

بخش بيست و يكم هتك حرمت كعبه و آثار آن

عقوبت سوء قصد به خانه خدا

«وَ مَنْ يُرِدْ فِيهِ بِإِلْحادٍ بِظُلْمٍ نُذِقْهُ مِنْ عَذابٍ أَلِيم» (سوره حج، آيه 25)

«هركس به سبب اراده ظلم (در حرم) از مسير حق منحرف شود، به او عذابى دردناك مى‌چشانيم.»

طبق آنچه در تاريخ كعبه ذكر شده است، خداوند از آغاز خلقت، اين خانه را از آسيب كافران و مشركان مصون داشته است. چنانكه در ماجراى اصحاب فيل، پس از آنكه ابرهه ستمگر قصد نمود قبله و مطاف اهل توحيد يعنى كعبه را نابود كند، خداوند به وسيله پرندگانى خانه خود را از شر او مصون داشت. ابومريم مى‌گويد: از امام باقر (ع) درباره ابابيل سؤال كردم. حضرت فرمودند:

«كَانَ طَيْرٌ سَافٌّ جَاءَهُمْ مِنْ قِبَلِ الْبَحْرِ رُئوسُهَا كَأَمْثَالِ رُئوسِ السِّبَاعِ وَ أَظْفَارُهَا

ص: 215

كَأَظْفَارِ السِّبَاعِ مِنَ الطَّيْرِ مَعَ كُلِّ طَائِرٍ ثَلَاثَةُ أَحْجَارٍ فِي رِجْلَيْهِ حَجَرَانِ وَ فِي مِنْقَارِهِ حَجَرٌ فَجَعَلَتْ تَرْمِيهِمْ بِهَا حَتَّي جُدِّرَتْ أَجْسَادُهُمْ فَقَتَلَهُمْ بِهَا وَ مَا كَانَ قَبْلَ ذَلِكَ رُئِيَ شَيْ‌ءٌ مِنَ الْجُدَرِيِّ وَ لَا رَأَوْا ذَلِكَ مِنَ الطَّيْرِ قَبْلَ ذَلِكَ الْيَوْمِ وَ لَا بَعْدَهُ» ⁽¹⁾

« (ابابيل) پرندگانى بودند با پرواز پايين كه از سمت دريا سراغ لشكر ابرهه آمدند. سرهايشان مثل سر درندگان و چنگال‌هايشان مانند پرندگان شكارى بود.

هر پرنده سه سنگ همراه داشت: دو سنگ در چنگال‌ها و يكى در منقار. با آن سنگ‌ها آن قوم را سنگ‌باران كردند تا آنكه پيكرهايشان آبله گرفت و بر اثر آن كشته شدند. پيش از آن آبله ديده نشده بود و قبل و بعد از اين، هرگز اين كار از پرندگان مشاهده نگرديد.»

سوء قصد به كعبه در قرآن

قرآن، سوءقصد به كعبه را «الْحاد» مى‌خواند و در اين‌باره مى‌گويد:

«وَ مَنْ يُرِدْ فيهِ بِإِلْحادٍ بِظُلْمٍ نُذِقْهُ مِنْ عَذابٍ أَليم»⁽²⁾

«هركس به سبب اراده ظلم (در حرم) از مسير حق منحرف شود، به او عذابى دردناك مى‌چشانيم.»

امام صادق (ع) درباره معناى الحاد در آيه فوق به ابوالصباح كنانى فرمودند:

«كُلُّ ظُلْمٍ يَظْلِمُهُ الرَّجُلُ نَفْسُهُ بِمَكَّةَ مِنْ سَرِقَةٍ أَوْ ظُلْمِ أَحَدٍ أَوْ شَيْ‌ءٍ مِنَ الظُّلْمِ فَإِنِّي أَرَاهُ إِلْحَاداً وَ لِذَلِكَ كَانَ يُتَّقَي (يُنْهَي) أَنْ يُسْكَنَ الْحَرَمُ» ⁽³⁾

«هر ظلمى كه شخص در مكه نمايد مانند سرقت، ستم به ديگران و يا هر ظلم ديگر، من آن را مصداق الحاد مى‌دانم و به همين سبب از ساكن شدن در حرم پرهيز (نهى) شده است.»

ص: 216

تفسير آيه الحاد

در آيه «

وَ مَنْ يرِدْ فِيهِ بِإِلْحادٍ بِظُلْمٍ نُذِقْهُ مِنْ عَذابٍ أَلِيم

» ⁽¹⁾«هركس به سبب اراده ظلم (در حرم) از مسير حق منحرف شود، به او عذابى دردناك مى‌چشانيم» نكات مهمى وجود دارد كه به برخى از آنها اشاره مى‌كنيم:

انحراف از حق منتهى مى‌شود.

«مَنْ عَبَدَ فِيهِ غَيْرَ اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ أَوْ تَوَلَّي فِيهِ غَيْرَ أَوْلِيَاءِ اللَّهِ فَهُوَ مُلْحِدٌ بِظُلْم وَ عَلَي اللَّهِ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي أَنْ يُذِيقَهُ مِنْ عَذَابٍ أَلِيم» ⁽³⁾

«هر كس در خانه خدا، غير خدا را بپرستد يا ولايت غير اولياء او را پذيرا شود،

ص: 217

ملحد و ستمگر است و بر خداست كه از عذاب دردناكش به او بچشاند.»

«دَخَلُوا الْكَعْبَةَ فَتَعَاهَدُوا وَ تَعَاقَدُوا عَلَي كُفْرِهِمْ وَ جُحُودِهِمْ بِمَا نُزِّلَ فِي أَمِيرِالْمُؤْمِنِينَ (ع) فَأَلْحَدُوا فِي الْبَيْتِ بِظُلْمِهِمُ الرَّسُولَ وَ وَلِيَّهُ فَبُعْداً لِلْقَوْمِ‌رالظَّالِمِينَ» ⁽¹⁾

«داخل كعبه شده و با هم پيمان بستند تا به آنچه درباره اميرمؤمنان (ع) نازل گرديده، كافر شوند و تصميم گرفتند به رسول خدا (ص) و ولى او ظلم كنند. از

اين‌رو به سبب عزيمت بر اين ظلم، ملحد گرديدند. پس قوم ستمگران از رحمت خدا دور باد.»

مقايسه ابرهه با حَجَّاج بن يوسف

در كتاب «مَن لا يحضره الفقيه» آمده است: چون اصحاب فيل و فرمانرواى آنان (ابرهه)، قصد داشتند خانه خدا را ويران كنند، خداوند پرندگانى به نام ابابيل فرستاد و آنان را هلاك نمود. اما درباره حَجّاج بن يوسف ثقفى، با اينكه خانه خدا را ويران كرد، اين امر جارى نشد؛ زيرا

«قَصْدُ الْحَجَّاجِ لَمْ يَكُنْ إِلَي هَدْمِ الْكَعْبَةِ إِنَّمَا كَانَ قَصْدُهُ إِلَي ابْنِ الزُّبَيْرِ وَ كَانَ ضِدّاً لِصَاحِبِ الْحَقِّ فَلَمَّا اسْتَجَارَ بِالْكَعْبَةِ أَرَادَ اللَّهُ أَنْ يُبَيِّنَ لِلنَّاسِ أَنَّهُ لَمْ يُجِرْهُ فَأَمْهَلَ مِنْ هَدْمِهَا عَلَيْهِ» ⁽²⁾

ص: 218

«قصد حَجَّاج تخريب خانه نبود بلكه مقصود او كشتن ابن زبير بود كه به كعبه

پناه آورده بود در حالى كه با امام سجاد (ع) (كهصاحب حق بود) ضديت داشت. به همين سبب هنگامى كه ابن زبير به خانه پناهنده شد، خداوند براى

اينكه مردم بفهمند هرگز (تارك ولايت) در كعبه امنيت ندارد، اجازه داد تا خانه بر سر او خراب شود. (تا ديگر كسى بدون تمسك به ولايت، توقع امنيت و امان نداشته باشد.)»

به ديگر سخن، حَجَّاج قصد داشت ابن زبير را بكشد و چون ابن زبير به كعبه پناه برده بود، مجبور شد با منجنيق، خانه را بر سر او خراب كند و على‌رغم وعده الهى كه فرموده بود: «

وَ مَنْ دَخَلَهُ كَانَ آمِناً

» ⁽¹⁾خداوند به ابن زبير پناه نداد تا نشان دهد كه كعبه، بدون اعتقاد به ولايت نمى‌تواند امنيت را براى كسى تضمين كند.

نقل يك روايت در اين‌باره

امام رضا (ع) در حديثى ضمن بيان مطالبى درباره ماجراى اصحاب‌فيل‌فرمودند:

«وَ إِنَّمَا أَرَادَ أَصْحَابُ الْفِيلَةِ هَدْمَ الْكَعْبَةِ فَعَاقَبَهُمُ اللَّهُ بِإِرَادَتِهِمْ قَبْلَ فِعْلِهِمْ» ⁽²⁾

«اصحاب فيل قصد انهدام كعبه را نمودند، خداوند قبل از آنكه اين عمل را مرتكب شوند آنها را نابود كرد.»

نكته برجسته اين حديث آن است كه امام رضا (ع) اصحاب فيل را به سبب

ص: 219

عزيمت بر ويرانى كعبه كه نماد ولايت اهل‌بيت (عليهما السلام) است، مستحق كيفر مى‌داند. زيرا آنها براىصاحب كعبه كه پروردگار عالم است حرمت قائل نبودند، در حالى كه قصد حجاج از خراب كردن كعبه، قتل ابن زبير بود نه توهين به كعبه وصاحب آن.

بخش بيستم شرافت و امنيت كعبه

چرا كعبه را «بيت» خوانده‌اند؟

«وَ إِذْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ مَثابَةً لِلنَّاسِ وَ أَمْناً» (سوره بقره، آيه 125)

«و چون خانه (كعبه) را براى مردم محل رجوع و امنيت قرار داديم.»

«بيت» در زبان عرب به معناى آرامگاه و پناهگاه شبانه است ⁽¹⁾و بيتوته به معناى اقامت و سكونت در شب مى‌باشد. چنانكه راغب آن را توقف شبانه معنا نموده و آورده است:

ص: 204

«أَصْلُ الْبَيتِ مَأوَى الْانسانِ باللَّيلِ لِأَنَّهُ يُقالُ بَاتَ: أقامَ بِاللَّيْلِ ثُمَّ قَدْ يُقالُ لِلْمَسْكَنِ بَيْتٌ مِنْ غَيْرِ اعتبارِ اللَّيْلِ فيه وَ جَمعُهُ أَبْيَاتٌ و بُيُوتٌ لكِنَّ الْبيُوتَ بِالْمَسْكَنِ أَخَصُّ و الْابياتُ بِالشِّعْرِ» ⁽¹⁾

«بيت در اصل به معناى پناهگاه شبانه انسان است. چنانكه بيتوته يعنى شب در جايى اقامت كردن. سپس به مسكن (محل سكونت و سكون) بيت گفته‌اند و ديگر تنها شب ماندن در آن، ملحوظ نيست و جمع بيت اگر به معناى مسكن

باشد، بيوت و اگر به معناى دو مصرع شعر باشد، ابيات است.»

مرحوم طبرسى در اين‌باره مى‌گويد:

«أَلتَّبْييتُ كُلُّ شَي‌ءٍ دُبَّرَ لَيْلًا»

«هر چيز كه در شب مورد تدبير واقع شود، تبييت خوانده مى‌شود.»

و در ادامه مى‌گويد:

«وَ الْبيُوتُ أَلامْرُ يَبِيتُ عَلَيْهِصاحِبُهُ مُهْتَمّاً بِهِ وَ الْبَياتُ وَ التَّبييتُ أَنْ يَأْتِيَ الْعَدُوَّ لَيْلًا فَأَصْلُ التَّبْييتِ إِحْكامُ الامْرِ لَيْلًا» ⁽²⁾

«به امرى كه شخص بر آن اهتمام دارد و از شب تاصبح در انديشه‌اش به سر مى‌برد، بيوت مى‌گويند و نيز به حمله شبانه به دشمن «

بَيات

» و «

تَبْييت

» مى‌گويند و اصولًا تصميم‌گيرى شبانه «

تَبْييت

» خوانده مى‌شود.»

و در جاى ديگرى مى‌گويد:

ص: 205

«أَلتَّبْييتُ أَلتَّدْبيرُ لِلشَّي‌ءِ بِاللَّيْلِ لِأَنَّ ذلِكَ يَكُونُ في وَقْتِ رَواحِ النّاسِ إلى بُيُوتِهِمْ» ⁽¹⁾

«تبييت، تدبير شبانه پيرامون يك چيز است. زيرا در شب، مردم به خانه‌هايشان

مى‌روند و براى فكر كردن و تصميم گرفتن فرصت دارند.»

به كعبه از آن جهت كه مردم را از ظلمات گمراهى و ناآرامى‌هاى موجود در

آن، پناه داده و دور هم جمع مى‌كند، بيت مى‌گويند. ولايت على‌بن‌ابى‌طالب (ع) نيز كه با ايجاد وحدت بينش و عمل، مردم را در حريم تربيتى خداوند گرد مى‌آورد و آنها را از تاريكى ناآرامى‌هاى ناشى از گناه (كامجويى و ستيزه‌جويى) نجات داده و پناه مى‌دهد، بيت خوانده مى‌شود. ⁽²⁾چرا كه با وجود بينش‌هاى مختلف و عملكردهاى متفاوت، نمى‌توان در حريم ربوبيت الهى جاى گرفت. از

اين‌رو حضرت زهرا) درباره خاصيت وحدت‌بخشى ولايت فرمودند:

«جَعَلَ اللَّهُ طَاعَتَنَا نِظَاماً لِلْمِلَّةِ وَ إِمَامَتَنَا أَمَاناً مِنَ الْفُرْقَةِ» ⁽³⁾

«خداوند، طاعت ما را عامل سامان‌دهى امت و امامت ما را موجب نجات از تفرقه و پراكندگى قرار داده است.»

امام صادق (ع) در اين‌باره فرمودند:

«بِنَا ائْتَلَفُوا بَعْدَ أَنْ كَانُوا مُخْتَلِفِينَ وَ بِنَا أَلَّفَ اللَّهُ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ وَ جَعَلَهُمْ إِخْوَاناً بَعْدَ

ص: 206

أَنْ كَانُوا أَعْدَاءً» ⁽¹⁾

«مردم به سبب (ولايت) ما با هم الفت گرفتند پس از اينكه از هم جدا شده بودند و به واسطه ما، خداوند بين قلوب آنها انس و محبت قرار داد و آنها را برادر هم نمود بعد از آنكه با هم دشمنى داشتند.»

انتساب خانه به خداوند

قرآن، كعبه را اولين خانه‌اى معرفى مى‌كند كه «

وُضِعَ لِلنَّاسِ

» براى مردم قرار داده شده و اراده الهى از بناى آن، اين بوده است كه مردم در اين خانه حضور يافته و (با تمسك به ولايتى كه حقيقت كعبه است) از ثمرات ربوبيت الهى برخوردار شوند. به همين دليل خداوند كعبه را خانه خود (بيت الله) معرفى نموده و به آن شرافت و عظمت عطا كرده است. چنانكه در تفسير مجمع‌البيان آمده است:

«إِنَّمَا أَضَافَ البَيْتَ إِلي نَفْسِهِ تَفْضيلًا لَهُ عَليَ سائِرِ البِقاعِ و تَمْييزاً وَ تَخْصيصاً»⁽²⁾

«خداوند، بيت را به خود نسبت داده تا فضيلت كعبه را بر ساير مكان‌ها آشكار نموده و آن را ممتاز و مختص به خود گرداند.»

اهل ادب، بيت را مضاف و الله را مضاف‌اليه دانسته و به اعتبار اينكه اضافه شدن بيت به الله، براى كعبه ايجاد عظمت و شرافت نموده است، به اين تركيب، اضافه تشريفيه گفته‌اند. همسو با اين مطلب، روايت شده است كه رسول خدا (ص) در حال طواف، خطاب به كعبه فرمودند:

ص: 207

«الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي شَرَّفَكِ وَ عَظَّمَكِ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي بَعَثَنِي نَبِيّاً وَ جَعَلَ عَلِيّاً إِمَاماً اللَّهُمَّ اهْدِ لَهُ خِيَارَ خَلْقِكَ وَ جَنِّبْهُ شِرَارَ خَلْقِكَ» ⁽¹⁾

«حمد مخصوص خدايى است كه به تو شرافت و عظمت عطا نموده و حمد و سپاس مخصوص خدايى است كه مرا رسول خود برگزيده و على را امام و پيشوا قرار داده است. بار پروردگارا! آفريدگان نيكوى خود را به سوى اين

خانه رهنمون كن و آن را از شرّ آفريدگان بد خود مصون‌دار.»

رمزواره

اينكه رسول خدا (ص) در حال طواف، رو به كعبه نموده و خداوند را بر نبوت خود و ولايت و امامت اميرمؤمنان (ع) شكر نمود، نشان مى‌دهد كه رسالت او و ولايت اميرمؤمنان (ع) در تحقق طواف و شرافت كعبه و عظمت حج، شرط بوده و داراى موضوعيت است. ⁽²⁾

كعبه، جايگاه امنيت

اصلى‌ترين مشخصه كعبه، امنيت است كه بر آثار و ثمرات ولايت اهل‌بيت (عليهما السلام) دلالت دارد. چنانكه در قرآن آمده است:

«مَنْ دَخَلَهُ كانَ آمِناً» ⁽³⁾

ص: 208

«هركس در آن داخل شود، (از هر عقوبتى) ايمن است.»

امام صادق (ع) در تفسير آيه فوق فرمودند:

«مَنْ أَمَّ هَذَا الْبَيْتَ وَ هُوَ يَعْلَمُ أَنَّهُ الْبَيْتُ الَّذِي أَمَرَهُ اللَّهُ عَزَّوَجَلَّ بِهِ وَ عَرَفَنَا أَهْلَ الْبَيْتِ حَقَّ مَعْرِفَتِنَا كَانَ آمِناً فِي الدُّنْيَا وَ الْآخِرَةِ» ⁽¹⁾

«هركس اين خانه را قصد نمايد و بداند (كعبه) خانه‌اى است كه خداوند به آن امر نموده و حق ما اهل‌بيت (عليهما السلام) را به خوبى بشناسد (در اين

صورت) در دنيا و آخرت در امان خواهد بود.»

در اين حديث، امنيت در دنيا و آخرت، مشروط به معرفت و اداى حق اهل‌بيت (عليهما السلام) معرفى شده است. چنانچه در حديث قدسى درباره اميرمؤمنان (ع) آمده‌است:

«جَعَلْتُهُ ... بَيْتِيَ الَّذِي مَنْ دَخَلَهُ كَانَ آمِناً مِنْ نَارِي»⁽²⁾

« (ولايت) او را به منزله بيت خود قرار دادم كه هركس در آن وارد شود، از آتشم در امان است.»

رابطه رجوع به خانه (مثابه) و امنيت

قرآن، امنيت پيرامون كعبه را با تعبير زيبايى بيان نموده و آورده است:

«وَ إِذْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ مَثابَةً لِلنَّاسِ وَ أَمْناً» ⁽³⁾

«و چون خانه (كعبه) را براى مردم، محل رجوع و امنيت قرار داديم.»

ص: 209

در ترجمه عبارت «

مَثابَةً لِلنَّاسِ

» آمده است:

«مَرْجَعاً و مَآباً يَثوُبوُنَ إِلَيْهِ وَ يَقْصُدوُنَه مِنْ كُلِّ مَكانٍ» ⁽¹⁾

«محلى كه مردم پى در پى به آن رجوع نموده و قصد مى‌كنند از هرجا كه هستند به سوى آن بيايند.» ⁽²⁾

همسو با اين معنى گفته‌اند: مثابه جايى است كه

«يَعوُدوُنَ الَيْهِ مَرَّةً بَعْدَ مَرَّة»⁽³⁾

«مردم پى در پى به آن رجوع مى‌كنند.» «4»

امنيت، ثمره بازگشت به حريم تربيت

ص: 210

با توجه به آنچه ذكر شد، مى‌توان دريافت كه ميان بازگشت به خانه و بهره‌مندى از امنيت آن، رابطه‌اى انكار ناپذير وجود دارد. به اين معنا كه اگر در شرايط و موقعيت‌هاى گوناگون زندگى به حقيقت و معناى كعبه يعنى ولايت اهل‌بيت (عليهما السلام) متمسك شده و با يقين به وعده‌هاى الهى، موجبات بقاى خود را در حريم اصلاح و تربيت فراهم كنيم، از ثمراتش كه ايجاد امنيت

براى خود و اطرافيان است برخوردار مى‌شويم. از اين‌رو اميرمؤمنان (ع) امنيت بيت را به ولايت خود نسبت داده و فرمودند:

«أَنا بَيْتُ اللَّهِ مَن دَخَلَهُ كانَ آمِناً فَمَنْ تَمَسَّكَ بِوَلايَتي وَ مَحَبَّتي أَمِنَ مِنَ النَّارِ»⁽¹⁾

«من همان خانه خدا هستم كه هركس در آن وارد شود، ايمن است. پس هركس به ولايت و محبتم متمسك شود، از آتش در امان خواهد بود.»

بَلَد در لغت و اصطلاح زبان عربى

قبل از بررسى درخواست ابراهيم (ع) پيرامون مبدل شدن سرزمين مكه به بَلَد، بيان توضيحاتى درباره مفهوم اوليه واژه بلد و به كارگيرى آن در معناى اصطلاحى‌اش، ضرورى به نظر مى‌رسد. مرحوم طبرسى در شرح واژه بَلَد و علت نامگذارى‌اش مى‌گويد:

«أَلْبَلَدُ وَ الْمِصْرُ وَ الْمَدينةُ نظائِرُ وَ أَصْلُهُ مِنْ قَوْلِهِمْ بَلَدٌ لِلاثَرِ في الْجِلْدِ وَ غَيرِهِ وَ جَمْعُهُ أَبلادٌ وَ مِنْ ذلِكَ سُمِّيَتِ الْبِلادُ لانّها مواضِعُ مَواطِنِ النّاسِ وَ تَأثِيرِهِمْ وَ مِنْ

ص: 211

ذلِك قَوْلُهُمْ لِكِركِرةِ الْبَعيرِ بَلَدَةٌ لانَّهُ إِذا بَرَكَ تَأَثَّرَتْ» ⁽¹⁾

«بَلَد و مِصْر و مدينه، به يك معنى به كار مى‌روند (گرچه تفاوت‌هايى با هم دارند) اما واژه بَلَد كه در اينجا مورد نظر ماست، در اصل از اين اصطلاح عرب‌زبانان گرفته شده كه به اثر باقى مانده روى پوست و غير آن بَلَد مى‌گويند و جمع آن را «ابْلاد» مى‌دانند و از آن جهت به شهرها بِلاد (و به هر شهر بَلَد) گفته‌اند كه مردم در آنجا ساكن شده و بر آن مكان‌ها اثر مى‌گذارند و به زير گردن شتر نيز «بَلَدَة» مى‌گويند. زيرا هنگامى كه آن را به زمين مى‌كشد، اثرش بر زير گلويش باقى مى‌ماند.»

شايان ذكر است كه از بقاى اثر، مفهوم استقرار و سكون نيز استخراج مى‌شود. چنانكه به فردى كه فاقد كياست و زيركى است و انديشه اى ساكن

دارد، بَليد مى‌گويند و به شهر، به اعتبار استقرار شهروندان نيز، «بَلَد» گفته مى‌شود كه منافاتى با تفسير فوق ندارد.

اما نكته مهم آن است كه عاملى كه به استقرار و ساكن شدن مردم در يك

منطقه منتهى مى‌شود و آن را به سرزمينى قابل سكونت مبدل مى‌كند، چيزى جز امنيت نيست كه آن هم در سايه اعتقاد و عمل به ولايت اهل‌بيت (عليهما

السلام) به دست مى‌آيد. اين ولايت، به انسان آرامش و به اطرافيان، امنيت عطا مى‌كند و به اعتبار اين امنيت، آنها را در اطراف هم، ساكن و مستقر مى‌گرداند و محل سكونتشان را به بَلَد كه نماد امنيت و استقرار است، مبدل مى‌نمايد.

درخواست امنيت براى شهر مكه

ص: 212

طبق آنچه در معارف الهى ذكر گرديده، منظور از امنيت حاكم بر مكه، علاوه بر امنيت طبيعى و تقدير شده، امنيت تكليفى است كه با مكلف شدن مردم به اتّباع از ولايت اهل‌بيت (عليهما السلام) حاصل مى‌شود. ⁽¹⁾به اين ترتيب كه با دعوت انسان‌ها به وعده‌هاى الهى و ترغيب نمودن آنها به دستورات دينى (از ارتكاب گناه و ايجاد ناامنى جلوگيرى نموده و) موجبات آسايش، آرامش و امنيت

را براى همگان فراهم مى‌آورد. به همين دليل حضرت ابراهيم (ع) به درگاه الهى عرضه داشت:

«رَبِّ اجْعَلْ هَذا بَلَداً آمِناً» ⁽²⁾

«پروردگارا! اين مكان را شهرى امن قرار بده.»

ص: 213

و در جاى ديگر چنين عرضه حاجت نمود كه:

«رَبِّ اجْعَلْ هَذَا الْبَلَدَ آمِناً» ⁽¹⁾

«پروردگارا! اين شهر را ايمن گردان.»

نكات شايان ذكر

ساختار و سياق دو آيه فوق، بيانگر نكات ظريف و دقيقى است كه از جمله آنها مى‌توان به دو نكته ذيل اشاره نمود:

ص: 214

بخش بيست و دوم پرده كعبه و اسرار آن

اولين پرده كعبه

قال الصادق (ع): «إِنَّ آدَمَ ... أَوَّلُ مَنْ كَسَاهُ الشَّعْرَ» (من‌لايحضره الفقيه، ج 2،ص 235)

«آدم (ع). ... اوّلين كسى بود كه بر كعبه، پرده پشمين پوشاند.»

در تاريخچه حج آمده است: اولين كسى كه بر كعبه پرده آويخت، آدم (ع) بود. چنانكه امام صادق (ع) فرمودند:

«إِنَّ آدَمَ هُوَ الَّذِي بَنَي الْبَيْتَ وَ وَضَعَ أَسَاسَهُ وَ أَوَّلُ مَنْ كَسَاهُ الشَّعْرَ» ⁽¹⁾

«آدم (ع) كعبه را ساخت و بنيان آن را نهاد و اولين كسى بود كه بر آن پرده پشمين افكند.»

در حديث ديگر از امام باقر (ع) روايت شده است:

«إِنَّ أَوَّلَ مَنْ كَسَا الْبَيْتَ إِبْرَاهِيمُ» ⁽¹⁾

«اولين كسى كه كعبه را پوشاند، ابراهيم (ع) بود.»

هر دو حديث،صحيح است و نحوه جمع بين اين دو حديث، آن است كه آدم (ع) اولين كسى بود كه بعد از بناى كعبه آن را با پرده‌اى از مو پوشاند، اما

ابراهيم (ع) اولين كسى است كه پس از تجديد بناى كعبه، بر آن پرده آويخت.

اسرار چنگ زدن به پرده كعبه

زائر كعبه با چنگ زدن به پرده كعبه، به عنايت و لطف پروردگار متوسل

مى‌شود و از خداوند مى‌خواهد كه گذشته تاريكش را جبران كند. به همين دليل اميرمؤمنان (ع) در پاسخ به كسى كه پرسيد:

«أَلتَّعَلُّقُ بِأَسْتَارِ الْكَعْبَةِ لِأَيِّ مَعْنًي هُو»

«چنگ زدن به پرده كعبه بيانگر چه معنا و اراده‌اى است؟»

فرمودند:

«هُوَ مَثَلُ رَجُلٍ لَهُ عِنْدَ آخَرَ جِنَايَةٌ وَ ذَنْبٌ فَهُوَ يَتَعَلَّقُ بِثَوْبِهِ يَتَضَرَّعُ إِلَيْهِ وَ يَخْضَعُ لَهُ أَنْ يَتَجَافَي عَنْ ذَنْبِهِ» ⁽²⁾

« (چنگ زدن به پرده كعبه) مَثَل كسى است كه در حق ديگرى گناه و جنايت كرده است. از اين‌رو دست به دامن او مى‌شود و با ذلت و زارى از او مى‌خواهد تا از گناهش بگذرد.»

به همين دليل سفارش شده است كه زائر خانه خدا، پرده كعبه را گرفته و پناهندگى خود را چنين بازگو نمايد:

«اللَّهُمَّ بِكَ اسْتَجَرْتُ فَأَجِرْنِي وَ بِكَ أَسْتَغِيثُ فَأَغِثْنِي يا رَسُولَ اللَّهِ يا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ يا فَاطِمَةُ بِنْتَ رَسُولِ اللَّهِ يا حَسَنُ يا حُسَينُ وَ يُسَمِّي الْأَئِمَّةَ إِلَي آخِرِهِمْ بِاللَّهِ رَبِّي أَسْتَغِيثُ وَ بِكُمْ إِلَيهِ تَشَفَّعْتُ أَنْتُمْ عُمْدَتِي وَ إِياكُمْ أُقَدِّمُ بَينَ يَدَي حَوَائِجِي فَكُونُوا شُفَعَائِي إِلَي اللَّهِ فِي إِجَابَةِ دُعَائِي وَ تَبْلِيغِي فِي (دِينِي وَ دُنْياي)

رمُهِمَّاتِي» ⁽¹⁾

«پروردگارا! به تو پناه آورده‌ام، پناهم ده و از تو دادرسى مى‌طلبم، مرا درياب. يا

رسول الله، يا اميرمؤمنان، يا فاطمه، يا حسن، يا حسين! و ائمه (عليهما السلام) را نام مى‌برد، از خداوند يارى مى‌طلبم و شما را كه تكيه‌گاه من هستيد، شفيع

خود نموده و واسطه در حوائجم قرار مى‌دهم. پس مرا در اجابت دعا و آنچه در امر دين و دنيا به آن نياز دارم، شفاعت نماييد.»

رمزواره

خداوند از مردم خواسته است تا با چنگ زدن به پرده كعبه كه نماد رحمت واسعه الهى است، اهل‌بيت (عليهما السلام) را در نيل به حوائج خود واسطه قرار دهند. به عبارت ديگر، گرفتن پرده كعبه، نماد توسل به ذيل عنايت پيشوايان معصوم

(عليهما السلام) است.

تمسك به پرده كعبه يا تمسك به ولايت اهل‌بيت (عليهما السلام)

با توجه به اينكه اهل‌بيت (عليهما السلام) معنا و مسمّاى كعبه‌اند، زائر خانه خدا همراه با چنگ زدن به پرده كعبه، خداوند را به حق محمّد و آل‌محمّد (عليهما السلام) سوگند مى‌دهد و با اعتراف به كوتاهى‌هاى خود در حق ايشان و عزيمت بر عمل به ولايتشان، دست نياز به ساحت آن بزرگواران دراز مى‌نمايد و تمسك به پرده كعبه را نماد تمسك به ولايت اهل‌بيت (عليهما السلام) و اعتراف به جفا در قبال ايشان تلقى مى‌كند. به همين دليل، امامان معصوم (عليهما السلام) به پرده كعبه توجهى خاص داشتند تا جايى كه امام صادق (ع) فرمودند:

«إِنَّ علي‌بن‌ابي‌طالب (ع) كَانَ يَبْعَثُ لِكَسْوَةِ الْبَيْتِ كُلَّ سَنَةٍ مِنَ الْعِرَاقِ» ⁽¹⁾

«اميرمؤمنان (ع) هر ساله از عراق براى خانه خدا پرده مى‌فرستاد.»

امام سجاد (ع) در كنار پرده كعبه

اصْمَعى مى‌گويد: شبى در حال طواف كعبه بودم كه ديدم جوانى خوش‌چهره

به پرده كعبه دست آويخته، مى‌گويد: چشم‌ها در خوابند و ستارگان برافراشته‌اند و تو سلطان زنده و جاودانى!

«غَلَّقَتِ الْمُلُوكُ أَبْوَابَهَا وَ أَقَامَتْ عَلَيْهَا حُرَّاسَهَا وَ بَابُكَ مَفْتُوحٌ لِلسَّائِلِينَ جِئْتُكَ لِتَنْظُرَ إِلَيَّ بِرَحْمَتِكَ يَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِينَ» ⁽²⁾

«پادشاهان، درها (ى قصرهاى خود) را بسته‌اند و نگهبانانى بر آن گمارده‌اند، اما

درِ خانه تو بر روى درخواست كنندگان باز است. به سوى تو آمده‌ام تا به من نظر رحمت نمايى. اى كسى كه رحمت هرصاحب رحمتى از توست!» ⁽¹⁾

سپس اشعارى را قرائت نمود. ⁽²⁾

يَا مَنْ يُجِيبُ دُعَا الْمُضْطَرِّ فِي الظُّلَمِ يَا كَاشِفَ الضُّرِّ وَ الْبَلْوَي مَعَ السَّقَمِ نَامَ وَفْدُكَ حَوْلَ الْبَيْتِ قَاطِبَةً وَ أَنْتَ وَحْدَكَ يَا قَيّومُ لَمْ تَنَمْ أَدْعُوكَ رَبِّ دُعَاءً قَدْ أَمَرْتَ بِهِ فَارْحَمْ بُكَائِي بِحَقِّ الْبَيْتِ وَ الْحَرَمِ إنْ كَانَ عَفْوُكَ لَا يَرْجُوهُ ذُو سَرَفٍ فَمَنْ يَجُودُ عَلَي الْعَاصِينَ بِالنِّعَمِ» مستدرك الوسائل، ج 9،ص 353 «اى كسى كه دعاى درمانده را در دل تاريكى‌ها اجابت مى‌كنى!

اى كسى كه در هنگام بيمارى، زيان و آسيب را برطرف مى‌نمايى!

همه ميهمانان در اطراف خانه خوابيده‌اند،

و تو تنها اى خداوند قيوم! نخوابيده و نمى‌خوابى.

پروردگارا! تو را به گونه‌اى كه امر نموده‌اى مى‌خوانم،

پس به حق خانه و حرم، به گريه‌ام رحم كن.

اگر اسراف‌كنندگان به عفو تو اميد ندارند،

پس چه كسى انواع نعمت‌ها را بر اهل معصيت مى‌بخشد؟»

اصمعى مى‌گويد: آن جوان را تعقيب كردم،

ديدم امام سجاد (ع) است.

نكته و اشاره

امام سجاد (ع) درصدد تعليم اين حقيقت بود كه براى رفع مشكلات و برآورده شدن نيازمندى‌ها، بايد به درى رجوع نمود كه هيچ‌گاه بر روى نيازمندان بسته نيست. اين دربِ هميشه گشوده، ولايت است كه عامل بهره‌مندى از ربوبيت الهى بوده و در همه زمان‌ها و مكان‌ها مى‌توان به آن متوسل شده و از ثمراتش كه رفع حوائج است، برخوردار شد.

حضرت ولى‌عصر (ع) در كنار پرده كعبه

محمد بن عثمان مى‌گويد: حضرت ولى‌عصر (ع) را مشاهده نمودم كه در كنار خانه خدا ايستاده بود،

«مُتَعَلِّقاً بِأَسْتَارِ الْكَعْبَةِ فِي الْمُسْتَجَارِ وَ هُوَ يَقُولُ اللَّهُمَّ انْتَقِمْ لِي مِنْ أَعْدَائِك» ⁽¹⁾

«در حالى كه پرده كعبه را در مُستجار گرفته، چنين بر زبان مى‌راند: پروردگارا! انتقام مرا از دشمنانت بگير.»

رمزواره

چنگ زدن حضرت ولى‌عصر (ع) به پرده كعبه در كنار ديوار مستجار نشان

مى‌دهد كه فراهم شدن زمينه انتقام از دشمنان كه به هنگام ظهورش محقق

مى‌شود، آرزو و خواست حضرت ولى‌عصر (ع) بوده و رابطه‌اى انكار ناپذير با انجام وظيفه و وفاى به عهد اهل ايمان دارد.⁽²⁾

ماجراى مرد اعرابى

خالد بنِ رِبْعى مى‌گويد: اميرمؤمنان (ع) براى انجام كارى وارد مكه شد. مردى عرب را مشاهده كرد كه پرده كعبه را گرفته و مى‌گويد:

«يَاصَاحِبَ الْبَيْتِ الْبَيْتُ بَيْتُكَ وَ الضَّيْفُ ضَيْفُكَ وَ لِكُلِّ ضَيْفٍ مِنْ مُضِيفِهِ قِرًي فَاجْعَلْ قِرَايَ مِنْكَ اللَّيْلَةَ الْمَغْفِرَةَ»

«اىصاحب‌خانه! كعبه خانه تو و ميهمانش، ميهمان توست و هر ميهمانى از سوى ميزبان پذيرايى مى‌شود. پس امشب پذيرايى مرا آمرزش گناهم قرار ده.»

اميرمؤمنان (ع) به اصحاب خود فرمودند: كلام اين مرد عرب را شنيديد؟ گفتند: آرى! فرمودند: خداوند بزرگتر از آن است كه ميهمان خود را براند.

آن مرد در شب دوم نيز به پرده كعبه چسبيده و با حالت تضرع مى‌گفت:

«أَتَوَجَّهُ إِلَيْكَ وَ أَتَوَسَّلُ إِلَيْكَ بِحَقِّ مُحَمَّدٍ وَ آلِ‌مُحَمَّد عَلَيْكَ أَعْطِنِي مَا لَا يُعْطِينِي أَحَدٌ غَيْرُكَ وَ اصْرِفْ عَنِّي مَا لَا يَصْرِفُهُ أَحَدٌ غَيْرُك»

«خدايا به تو رو مى‌نمايم و از تو مى‌خواهم به حقى كه محمّد و آل‌محمّد (عليهما السلام) بر تو دارند آنچه را كه كسى غير تو قادر به اعطاى آن نيست به من عطا كنى و آنچه را كسى جز تو قادر به دور نمودن آن نيست، از من دور گردانى.»

اميرمؤمنان (ع) فرمودند: به خدا سوگند! آنچه بر زبان آوَرْد، اسم اعظم خدا بود كه رسول‌خدا (ص) مرا از آن با خبر نموده است.

«سَأَلَهُ الْجَنَّةَ فَأَعْطَاهُ وَ سَأَلَهُصَرْفَ النَّارِ وَ قَدْصَرَفَهَا عَنْهُ»⁽¹⁾

«او از خداوند، داخل شدن در بهشت و دورى از آتش را طلب كرد و خداوند به او عطا نمود.»

رمزواره

اينكه اميرمؤمنان (ع) پس از ذكر نام اهل‌بيت (عليهما السلام) توسط جوان، به اجابت دعاى او مژده دادند، اشاره به اين مطلب دارد كه اجابت دعا هنگامى محقق مى‌شود كه تمسك به پرده كعبه با تمسك به حقيقت آن، يعنى ولايت محمّد و آل‌محمّد (عليهما السلام) همراه شود.

بخش بيست و سوم اسرار چهارگوش بودن كعبه (تربيع بيت)

چرا كعبه چهار ضلع دارد؟

قال الصَّادق (ع): «الْكَلِمَاتُ الَّتِي بُنِيَ عَلَيْهَا الْإِسْلَامُ أَرْبَعٌ سُبْحَانَ اللَّهِ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ وَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ اللَّهُ أَكْبَرُ» (من لا يحضره الفقيه، ج 2،ص 191)

«كلماتى كه اسلام بر آن استوار گرديده، چهار كلمه‌اند:

سُبْحَانَ اللَّهِ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ وَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ اللَّهُ أَكْبَرُ

» نكته‌اى كه بايد مورد توجه قرار گيرد آن است كه خداوند مى‌توانست خانه خود را بهصورت دايره قرار دهد تا با حركت دورانى يعنى طواف نيز همخوانى بيشترى داشته باشد. اما بيت خود را چهارگوش قرار داده و به حركت دايره‌اى در پيرامون آن امر نموده است و اين، از اين‌روست كه هر يك از زاويه‌ها و گوشه‌هاى مربع، جزئى از ذات آن است (به گونه‌اى كه از بين رفتن هر زاويه و گوشه، ماهيت آن را درهم شكسته و تغيير مى‌دهد.) كعبه نيز چهارگوشه دارد كه هر يك از آنها نماد ركنى از حريم ربوبيت الهى بوده و نشان مى‌دهند كه فقدان

هر يك از اين اركان، مانع بهره‌مندى از ربوبيت الهى مى‌شود. چنانكه امام صادق (ع) در پاسخ به كسانى كه پرسيدند چرا كعبه به اين نام خوانده

شده‌است، فرمودند:

«لِأَنَّهَا مُرَبَّعَةٌ فَقِيلَ لَهُ وَ لِمَصَارَتْ مُرَبَّعَةً قَالَ لِأَنَّهَا بِحِذَاءِ الْبَيْتِ الْمَعْمُورِ وَ هُوَ مُرَبَّعٌ فَقِيلَ لَهُ وَ لِمَصَارَ بَيْتُ الْمَعْمُورِ مُرَبَّعاً قَالَ لِأَنَّهُ بِحِذَاءِ الْعَرْشِ وَ هُوَ مُرَبَّعٌ

فَقِيلَ لَهُ وَ لِمَصَارَ الْعَرْشُ مُرَبَّعاً قَالَ لِأَنَّ الْكَلِمَاتِ الَّتِي بُنِيَ عَلَيْهَا الْإِسْلَامُ أَرْبَعٌ سُبْحَانَ اللَّهِ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ وَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ اللَّهُ أَكْبَرُ» ⁽¹⁾

«چون چهارگوش است و از آن جهت چهارگوش است كه در مقابل «بيت‌المعمور» كه چهارگوش است قرار گرفته و بيت‌المعمور به اين دليل چهارگوش است كه در برابر عرش كه چهارگوش است قرار گرفته و عرش چهارگوش است، زيرا كلماتى كه اسلام بر آن استوار گرديده، چهار ذكر است (كه عبارتند از):

سُبْحَانَ اللَّهِ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ وَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ اللَّهُ أَكْبَرُ

» ⁽²⁾

اركان چهارگانه كعبه

در احاديث آمده است كه اهل‌بيت (عليهما السلام) دست وصورت خود را به نشانه تعظيم بر اركان كعبه مى‌نهادند. چنان‌كه جميل مى‌گويد: امام صادق (ع) را ديدم كه:

«يَسْتَلِمُ الْأَرْكَانَ كُلَّهَا» ⁽³⁾

«اركان كعبه را استلام نمود.»

ابراهيم بن ابى محمود از امام رضا (ع) پرسيد:

«أَسْتَلِمُ الْيَمَانِيَّ وَ الشَّامِيَّ وَ الْغَرْبِيَّ قَالَ نَعَمْ»

«آيا ركن يمانى، شامى و غربى را استلام كنم؟ حضرت فرمودند: بله.» ⁽¹⁾

اسامى اركان چهارگانه

به چهار ركن خانه خدا اركان كعبه مى‌گويند كه عبارتند از:

رُكْنِ اسْوَدْ

» يا «

رُكْنِ حَجَرُالْاسْوَدْ

» نيز ناميده‌اند. طواف خانه خدا از اين ركن آغاز و به آن ختم مى‌شود و استلام آن مستحب است.

حِجْراسماعيل

قرار دارد و رو به عراق است.

ركن يَماني

» مى‌گويند. استلام اين ركن مستحب است.

فضيلت ركن يمانى

از آنجا كه ركن يمانى پس از ركن حجرالاسود، با فضيلت‌ترين ركن‌كعبه محسوب شده و داراى اهميت فراوانى است، از اين‌رو براى كسانى كه آن را

لمس يا مسح نمايند، ثواب‌هاى فراوانى ذكر شده است. از امام صادق (ع)

روايت‌شده است:

«الرُّكْنُ الْيمَانِيُّ بَابٌ مِنْ أبْوَابِ الْجَنَّةِ لَمْ يَغْلِقْهُ اللَّهُ مُنْذُ فَتَحَهُ»

«ركن يمانى درى از درهاى بهشت است كه خداوند از زمانى كه آن را (به سوى بندگان) گشوده، هرگز مسدود ننموده است.»⁽¹⁾

همچنين فرمودند:

«الرُّكْنُ الْيمَانِي بَابُنَا الَّذِي نَدْخُلُ مِنْهُ الْجَنَّةَ» ⁽²⁾

«ركن يمانى، درى است كه ما از آن به بهشت وارد مى‌شويم.»

در روايت ديگرى از آن حضرت آمده است: با پدرم طواف مى‌كردم و شاهد بودم كه هر زمان به حجرالاسود مى‌رسيد، آن را با دست مسح نموده و مى‌بوسيد

«وَ إذَا انْتَهَي إلَي الرُّكْنِ الْيمَانِي الْتَزَمَهُ»

«و هرگاه به ركن يمانى مى‌رسيد خود را به آن مى‌چسباند.»

«فَقُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاكَ تَمْسَحُ الْحَجَرَ بِيدِكَ وَ تَلْتَزِمُ الْيمَانِي»

«به او عرضه داشتم: چرا حجرالاسود را مسح مى‌كنى اما خود را به ركن يمانى مى‌چسبانى؟» در پاسخ فرمود: رسول خدا (ص) فرمودند:

«مَا أَتَيتُ الرُّكْنَ الْيمَانِي إلَّا وَجَدْتُ جَبْرَئِيلَ قَدْ سَبَقَنِي إلَيهِ يَلْتَزِمُهُ» ⁽³⁾

«هيچ‌گاه به ركن يمانى نرسيدم مگر اينكه جبرئيل قبل از من خود را به آن رسانده و به آن ملتزم گرديده بود.»

اسرار چهار ضلع كعبه

كعبه به عنوان حريم تربيتى پروردگار، بر تسبيحات چهارگانه استوار گرديده

است. از اين‌رو لازم است اراده خداوند از تسبيحات چهارگانه در اركان كعبه

مطابق با احاديث اهل‌بيت (عليهما السلام) توضيح داده شده تا آشكار گردد كه:

«سُبْحَانَ اللَّهِ

»: يعنى منزه دانستن خداوند از اين عيب و نقص كه ما را داراى رذايل نفسانى آفريده باشد امّا براى جدايى ما از دام اين رذايل، وسيله‌اى قرار نداده باشد.

«الْحَمْدُ لِلَّهِ

»: يعنى حمد و ستايش خداوند به خاطر همه نعمت‌هايى كه به ما عطا نموده از جمله نعمت ولايت كه (سبب بهره‌مندى از ربوبيت اوست و) كعبه

نام و نشانى براى آن محسوب مى‌شود.

«لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ

»: يعنى اقرار به يگانگى خداوند در خالقيت، رازقيت و نيز اقرار به اينكه تنها او قادر به اصلاح و تربيت انسان‌ها مى‌باشد و علت اجتماع ما پيرامون كعبه بر همين اصل استوار است. چرا كه اگر رب عالميان واحد نبود، به تعداد خدايان، در روى زمين حريم و خانه وجود مى‌داشت و اجتماع در محل واحد (كه نماد يكسان بودن ابزار طاعت است) بى‌معنا مى‌گشت.

«اللَّهُ أَكْبَر

»: يعنى خداوند را بزرگ‌تر از هر وصفى بدانيم و ربوبيت او را كه به دفع رذايل از وجود انسان‌ها منتهى مى‌شود، عظيم‌تر از حد وصف تلقى كنيم.

اسرار تسبيحات چهارگانه

پيشوايان معصوم (عليهما السلام) كه مفسّران كلام و اراده الهى‌اند، اسرار تسبيحات چهارگانه را به شرح ذيل بيان نموده‌اند:

از ديدگاه پيشوايان معصوم (عليهما السلام) تسبيح يعنى منزه دانستن

خداوند از آنچه شايسته او نيست. چنانكه رسول‌اكرم (ص) درباره معناى «

سُبْحَانَ اللَّهِ

» فرمودند: (چون) خداوند مى‌دانست كه بنى‌آدم،

«يَكْذِبُونَ عَلَي اللَّهِ فَقَالَ سُبْحَانَ اللَّهِ تَبَرِّياً مِمَّا يَقُولُونَ»⁽¹⁾

«بر او دروغ بسته (و آنچه را شايسته او نيست، به ذات اقدسش نسبت مى‌دهند)، بنابراين براى دورى از آنچه مى‌گويند، سبحان الله را (به مردم) آموخت.»

و اميرمؤمنان (ع) در تفسير «

سُبْحَانَ اللَّهِ

» فرمودند:

«تَنْزِيهُهُ عَمَّا قَالَ فِيهِ كُلُّ مُشْرِك»⁽²⁾

«سبحان الله يعنى منزه دانستن خداوند از آنچه مشركان درباره او مى‌گويند.»

رمزواره تسبيح

انكار حكمت خداوند در ايجاد حوادث پيرامونى، بزرگترين نسبت ناروا به

ذات اقدس الهى است. از اين‌رو هنگامى كه يونس از خشم بر قوم خود پشيمان شد و به حكمت پروردگار اعتراف كرد، خداوند درباره‌اش فرمود:

«فَلَوْ لا أَنَّهُ كانَ مِنَ الْمُسَبِّحِينَ لَلَبِثَ فِي بَطْنِهِ إِلي يَوْمِ يُبْعَثُون» ⁽¹⁾

«و اگر او از زمره تسبيح‌كنندگان نبود، قطعاً تا روزى كه (مردم براى حساب) برانگيخته مى‌شوند، در شكم آن (ماهى) مى‌ماند.»

اميرمؤمنان (ع) در تفسير آيه فوق فرمودند:

«فَلَوْ لَا أَنَّهُ كَانَ مِنَ الْمُقِرِّينَ لَلَبِثَ فِي بَطْنِهِ إِلي يَوْمِ يُبْعَثُون» ⁽²⁾

«اگر او از زمره اقرار كنندگان (به رابطه حكيمانه حوادث با خود) نبود، قطعاً تا

زمان برانگيخته شدن مردم، در شكم آن (ماهى) مى‌ماند.» ⁽³⁾

بنابر آنچه گفته شد، حقيقت تسبيح در سايه اقرار به ولايت اهل‌بيت (عليهما السلام) حاصل مى‌شود و قرار گرفتن يكى از پايه‌هاى كعبه بر آن، بر اين حقيقت دلالت دارد كه لازمه بهره‌مندى از ربوبيت خداوند آن است كه تقدير و تدبير خداوند در ايجاد حوادث و عرضه تكاليف را حكيمانه و دور از هرگونه نقص و كاستى و هماهنگ با اصلاح و تربيت خود بدانيم. ⁽⁴⁾

تحميد، عرضه حمد به درگاه الهى و اعتراف به ناتوانى در شكر نعمت‌هاى خداوند است. چنانچه اميرمؤمنان (ع) درباره معناى «

الْحَمْدُ لِلَّه

» فرمودند:

«عَرَّفَ اللَّهُ عِبَادَهُ بَعْضَ نِعَمِهِ عَلَيْهِم جُمَلًا إِذْ لَا يَقْدِرُونَ عَلَي مَعْرِفَةِ جَمِيعِهَا بِالتَّفْصِيلِ لِأَنَّهَا أَكْثَرُ مِنْ أَنْ تُحْصَي أَوْ تُعْرَفَ فَقَالَ لَهُمْ قُولُوا الْحَمْدُ لِلَّه» ⁽¹⁾

«خداوند بندگانش را با بعضى از نعمت‌هاى خود (به طور اجمالى) آشنا نمود و چون (مى‌دانست) نعمت‌هاى او آن‌قدر زياد است كه قابل شمارش نيست و

كسى قادر به معرفت (تمام) نعمت‌هاى او نمى‌باشد، به آنها گفت: بگوييد:

الْحَمْدُ لِلَّه

» رسول خدا (ص) در معناى تحميد فرمودند:

«إِنَّهُ عَلِمَ أَنَّ الْعِبَادَ لَا يُؤَدُّونَ شُكْرَ نِعْمَتِهِ فَحَمِدَ نَفْسَهُ قَبْلَ أَنْ يَحْمَدُوهُ» ⁽²⁾

«چون خداوند مى‌دانست كه بندگان نمى‌توانند شكر نعمت او را بجاى آورند به همين جهت قبل از اينكه ديگران او را بستايند (براى اينكه راه حمد را به آنها بياموزد) خود را حمد نمود.»

رمزواره تحميد

از آنجا كه بزرگترين نعمت خداوند بر بندگان، ولايت اهل‌بيت (عليهما

السلام) است، ⁽¹⁾رسول‌اكرم (ص) پس از ابلاغ ولايت در روز غدير، خداوند را بر اين ولايت حمد و ثنا نموده و فرمودند:

«أَلْحَمْدُ للهِ عَلَي كَمَالِ الدِّينِ وَ تَمَامِ النِّعْمَةِ وَ رِضَي الرَّبِّ بِرِسَالَتِي وَ الْوَلَايَةِ لِعلي‌بن‌ابي‌طالب (ع) بَعْدِي» ⁽²⁾

«حمد و سپاس الهى به جهت كامل شدن دين و تمام شدن نعمت و رضايت پروردگار به رسالت من و ولايت على‌بن‌ابى‌طالب (ع) بعد از من.»

چرا كه اتمام نعمت‌ها جز با ولايت على‌بن‌ابى‌طالب (ع) كه واسطه در

بهره‌مندى از ربوبيت الهى است، محقق نمى‌شود.⁽³⁾

از اين‌رو با حمد خداوند، او را بر نعمت ولايت اهل‌بيت (عليهما السلام) كه بزرگترين نعمت و يگانه ابزار بهره‌مندى از ربوبيت است، ستايش و ثنا مى‌نماييم.

تهليل يا بر زبان آوردن «

لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ

» يعنى اقرار به يگانگى معبود كه يكى از اركان كعبه بوده و از جمله اسباب بهره‌مندى از ربوبيت الهى است. زيرا تا خداوند را در ربوبيت يگانه ندانيم، نمى‌توانيم از ثمرات ربوبيتش برخوردار گرديم. به همين دليل هنگامى كه خداوند، ابراهيم (ع) را به مكان كعبه راهنمايى نمود، حقيقت تهليل را به او تعليم داد. اين ماجرا در قرآن چنين حكايت شده است:

«وَ إِذْ بَوَّأْنا لِإِبْراهيمَ مَكانَ الْبَيْتِ أَنْ لا تُشْرِكْ بي شَيْئاً وَ طَهِّرْ بَيْتِيَ لِلطَّائِفينَ وَ الْقائِمينَ وَ الرُّكَّعِ السُّجُودِ»

«هنگامى كه مكان بيت را براى ابراهيم (ع) مهيا نموديم، به او امر كرديم كه به من

شرك نورز و خانه‌ام را براى اهل طواف، قيام، ركوع و سجود، پاك گردان.» ⁽¹⁾

در آيه فوق جمله «

أَنْ لا تُشْرِكْ بي شَيْئاً

» در توضيح «

وَ إِذْ بَوَّأْنا لِإِبْراهيمَ مَكانَ الْبَيْتِ

» ⁽²⁾آمده تا معلوم شود كه هدف از جاى دادن ابراهيم (ع) و فرزندانش در مجاورت كعبه، (معرفى جايگاه ولايت اهل‌بيت (عليهما السلام)) به منظور

جلوگيرى از شرك بوده است.⁽³⁾از اين‌رو در دعاى توديع كعبه، از امام رضا (ع)

روايت شده است:

«اللَّهُمَّ إِنِّي أَنْقَلِبُ عَلَي أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ» ⁽¹⁾

«پروردگارا! من از حج باز مى‌گردم با اقرار به اينكه معبودى جز تو وجود ندارد.»

و از امام صادق (ع) روايت شده است:

«التَّوْحِيدُ لَا يَتِمُّ إِلَّا بِالْوَلَايَة» ⁽²⁾

«توحيد، جز با (اقرار و عمل به) ولايت، كامل نمى‌شود.»

در دعاى كنزالعرش نيز از رسول اكرم (ص) نقل شده است:

«لا إِله إِلا الله إِقْراراً بِرُبوُبِيَّتِهِ»

«اقرار به توحيد يعنى اعتراف به ربوبيت او.»⁽³⁾

رمزواره تهليل

احاديث فوق بيانگر اين موضوع است كه لازمه بهره‌مندى از ربوبيت ذات اقدس الهى، اقرار به يگانگى او در اصلاح و تربيت است كه با اعتقاد و تمسك به ولايت پيشوايان معصوم (عليهما السلام) كه عامل بهره‌مندى از ربوبيت ذات اقدس

الهى‌اند، حاصل مى‌شود.

تكبير

تكبير به معناى اقرار به بزرگى خداوند است. چنانكه امام صادق (ع) فرمودند: معناى تكبير آن است كه معتقد شويم:

«اللَّهُ أَكْبَرُ مِنْ أَنْ يُوصَف» ⁽⁴⁾

«خداوند بزرگتر از آن است كه به وصف آيد.»

اما اقرار به بزرگى خداوند يعنى نفى مشابهت او با مخلوق و اعتراف به اين مطلب كه ذات اقدس الهى در خالقيت، رازقيت و ربوبيت شبيه و مانند ندارد. به همين دليل امام صادق (ع) در بيان معناى تكبير فرمودند:

«اللَّهُ أَكْبَرُ مِنْ أَنْ يَكُونَ مِثْلَ الْأَصْنَامِ الْمَنْحُوتَةِ ⁽¹⁾وَالْآلِهَةِ الْمَعْبُودَةِ دُونَه»

«خداوند بزرگتر از آن است كه مانند بت‌هاى تراشيده يا معبودهايى باشد كه در برابر او پرستش مى‌شوند.» ⁽²⁾

رمزواره تكبير

حقيقت تكبير، يعنى اقرار به ضِدّيت ربوبيت خداوند با مرتبه و منزلت بت‌هايى كه به دست انسان‌ها تراشيده شده‌اند. به همين سبب با تكبير خود، خداوند را

بزرگ‌تر از آن مى‌دانيم كه ربوبيتش مانند بت‌هايى باشد كه نمى‌توانند (انسان را از رفتار و گفتار ناشايست منع نموده و) با ارائه برنامه درست و فراهم نمودن شرايط عمل به آن، بستر اصلاح و تربيت را فراهم آورند.

بخش بيست و چهارم اسرار سرزمين بى‌كشت و زرع

كعبه يا حريم تربيتى

«قَالَتْ لَهُ هَاجَرُ يَا إِبْرَاهِيمُ لِمَ تَدَعُنَا فِي مَوْضِعٍ لَيْسَ فِيهِ أَنِيسٌ وَ لَا مَاءٌ وَ لَا زَرْعٌ فَقَالَ إِبْرَاهِيمُ الَّذِي أَمَرَنِي أَنْ أَضَعَكُمْ فِي هَذَا الْمَكَانِ هُوَ يَكْفِيكُمْ» (تفسيرالقمي، ج 1،ص 60)

«هاجر به ابراهيم (ع) گفت: چرا ما را در سرزمينى رها مى‌كنى كه نه همنشينى داريم و نه در آن از آب وكشت خبرى است؟ ابراهيم (ع) فرمود: آن كس كه مرا امر نموده تا شما را در اين مكان جاى دهم، خود، امور شما را كفايت خواهد كرد.»

طبق آموزه‌هاى وحيانى، «بيت‌الله» نمادى از حريم تربيتى الهى و نام و نشانى براى ولايت اهل‌بيت (عليهما السلام) است كه هركس در آن وارد شود، از ربوبيت خداوند برخوردار مى‌شود. از اين‌رو بدون ولايت پيشوايان معصوم (عليهما السلام) نمى‌توان خاصيت و اثرى را از كعبه انتظار داشت.

اميرمؤمنان (ع) در اين‌باره فرمودند:

«أَلَا تَرَوْنَ أَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ اخْتَبَرَ الْأَوَّلِينَ مِنْ لَدُنْ آدَمَ إِلَي الْآخِرِينَ مِنْ هَذَا الْعَالَمِ بِأَحْجَارٍ لَا تَضُرُّ وَ لَا تَنْفَعُ وَ لَا تُبْصِرُ وَ لَا تَسْمَعُ فَجَعَلَهَا بَيْتَهُ الْحَرَامَ الَّذِي جَعَلَهُ لِلنَّاسِ قِيَاماً» ⁽¹⁾

«آيا نمى‌بينيد كه خداوندِ سبحان، انسان‌ها را از زمان آدم (ع) تا انقراض عالم، با

طواف به دور سنگ‌هايى كه قادر به زيان و منفعت، ديدن و شنيدن نيستند مى‌آزمايد و اين خانه را بيت محترم خود قرار داده كه موجب استقامت انسان‌ها (در مسير اصلاح و تربيت) است.» ⁽²⁾

و از آنجا كه هيچ‌كس جز ذات اقدس الهى حق ربوبيت ندارد، از اين‌رو كعبه، مالك وصاحبى جز پروردگار ندارد. چنانكه امام باقر (ع) در وصف كعبه فرمودند:

«هُوَ بَيْتٌ ... لَمْ يَمْلِكْهُ أَحَدٌ» ⁽¹⁾

«كعبه، خانه‌اى است ... كه هيچ مالكى جز خداوند ندارد.»

حج، جايگزين ندارد!

امام صادق (ع) در پاسخ شخصى كه به نقل از مردم مى‌گفت: كسى كه حج

واجب خود را بجاى آورده، بهتر است در سال‌هاى بعد به جاى حج،صدقه داده و با نزديكان و خويشانش معاشرت نموده و آنها را از خير خود برخورداركند، فرمودند:

«كَذَبُوا لَوْ فَعَلَ هَذَا النَّاسُ لَعُطِّلَ هَذَا الْبَيْتُ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ جَعَلَ هَذَا الْبَيْتَ قِيَاماً لِلنَّاسِ»

«دروغ مى‌گويند. اگر مردم چنين كنند، اين خانه تعطيل مى‌شود درحالى كه خداوند كعبه را وسيله‌اى براى پايدارى مردم (در دين) قرار داده است.»⁽²⁾

اميرمؤمنان (ع) نيز در واپسين لحظات حيات خود فرمودند:

«وَ اللَّهَ اللَّهَ فِي بَيْتِ رَبِّكُمْ لَا تُخْلُوهُ مَا بَقِيتُمْ فَإِنَّهُ إِنْ تُرِكَ لَمْ تُنَاظَرُوا» ⁽¹⁾

«خداوند را در نظر بگيريد و تا زنده هستيد، كعبه را خالى نگذاريد كه اگر اين خانه ترك شود، مهلت داده نمى‌شويد.»

رمزواره

از دو حديث مذكور و روايات فراوان ديگرى كه در اين باب وارد شده است، به خوبى درمى‌يابيم كه اگر حج و ولايتى كه كعبه نماد آن است، ترك شود، سببى براى ايجاد امنيت، باقى نمانده و عقوبت و عذاب حتمى خواهد بود. ⁽²⁾از اين‌رو تا هنگامى كه كعبه به اعتبار حقيقت آن (يعنى ولايت اهل‌بيت (عليهما السلام)) باقى است، بقاء مردم در حريم اصلاح و تربيت ممكن بوده و اعتقاد و عمل به

اين ولايت، موجبات بقاء آنها را در حريم ربوبيت فراهم خواهد آورد.

چگونه ذُرّيه در مكه ساكن شدند؟

طبق برخى روايات، پس از بروز اختلاف ميان ساره و هاجر، ابراهيم (ع) مأمور شد فرزند دلبندش اسماعيل (ع) را به همراه هاجر در مكانى دور از ساره جاى دهد. به همين منظور خداوند جبرئيل (ع) را با مركبى آسمانى به نام بُراق نزد ابراهيم (ع) فرستاد تا همراه اسماعيل (ع) و هاجر، رهسپار سرزمين دوست شوند.

در مسير حركت، هرگاه ابراهيم (ع) به منطقه خوش آب و هوايى مى‌رسيد

كه:

«فِيهِ شَجَرٌ وَ نَخْلٌ وَ زَرْعٌ»

«داراى درخت، نخل‌هاى خرما و زراعت بود»

به جبرئيل مى‌گفت: آيا (مكان مورد نظر) اينجاست؟ جبرئيل پاسخ مى‌داد:

«لَا امْضِ امْضِ حَتَّي وَافَي بِهِ مَكَّةَ فَوَضَعَهُ فِي مَوْضِعِ الْبَيْتِ ...»

«خير. حركت كن؛ حركت كن. تا اينكه (جبرئيل) او را به سرزمين مكه رساند و در مكان كعبه قرار داد.»

در ادامه هنگامى كه اسماعيل (ع) و هاجر از مركب پياده شدند، هاجر پارچه‌اى بر روى تك درختى كه در آنجا قرار داشت، افكند و سايبانى درست كرد. ابراهيم (ع) آنان را در آن موضع گذارد و تصميم گرفت نزد ساره بازگردد كه هاجر به او گفت: اى ابراهيم! چرا ما را در سرزمينى رها مى‌كنى كه

«لَيْسَ فِيهِ أَنِيسٌ وَ لَا مَاءٌ وَ لَا زَرْعٌ» ⁽¹⁾

«در آن از همنشين و آب و كشت خبرى نيست؟»

ابراهيم (ع) عرضه داشت: خدايى كه امر نموده شما را در اين مكان جاى دهم، به كار شما سامان خواهد داد. ابراهيم (ع) از آنها دور شد تا اينكه به كوهى به نام «

كُدي

» در سرزمين «

ذي طُوي

» رسيد. سپس رو به كعبه نموده و گفت:

«رَبَّنا إِنِّي أَسْكَنْتُ مِنْ ذُرِّيَّتي بِوادٍ غَيْرِ ذي زَرْعٍ عِنْدَ بَيْتِكَ الْمُحَرَّمِ رَبَّنا لِيُقيمُوا

الصَّلاةَ فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ تَهْوي إِلَيْهِمْ وَ ارْزُقْهُمْ مِنَ الثَّمَراتِ لَعَلَّهُمْ‌ريَشْكُرُونَ» ⁽¹⁾

«پروردگارا! من (بعضى از) فرزندانم را در درّه‌اى بى‌كشت و زرع، نزد خانه محترم تو، سكونت دادم. پروردگارا، تا نماز را به پا دارند. پس دل‌هاى برخى از مردم را به سوى آنان متمايل نما و آنان را از ثمرات (مورد نيازشان) روزى ده، باشد كه سپاسگزارى كنند.»

مدت زمان طولانى نگذشت كه خداوند اين سرزمين را به سبب جوشش

آب زمزم در زير پاى اسماعيل (ع) مورد توجه كاروان‌هايى قرار داد كه از اين مكان عبور مى‌نمودند و به تدريج آن را به شهرى آباد مبدّل نمود و محلّ داد و ستد و زندگى مردم گرداند.

سرزمين بى‌كشت و زرع

خداوند مكه را سرزمين «

غَيْرِ ذي زَرْع

» ناميده نه «

لَمْ يُزْرَعْ

». زيرا سرزمين «

لَمْ يُزْرَعْ

» قابل زراعت است اما چيزى در آن كشت نشده، در حالى كه سرزمين «

غَيْرِ ذي زَرْع

» به مكانى اطلاق مى‌شود كه در آن امكان كشت و زرع وجود ندارد.

بيان يك نكته

خداوند در قرآن ارزاق و ثمراتى را كه به مكه روانه مى‌شود، به خود نسبت

داده و فرموده است:

«أَوَ لَمْ نُمَكِّنْ لَهُمْ حَرَماً آمِناً يُجْبي إِلَيْهِ ثَمَراتُ كُلِّ شَيْ‌ءٍ رِزْقاً مِنْ لَدُنَّا وَ لكِنَ

أَكْثَرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ» ⁽¹⁾

«آيا آنها را در حرمى امن جاى نداده‌ايم كه همه گونه ثمرات در آن فراهم مى‌شود و اين رزقى است از جانب ما، اما بيشترشان نمى‌دانند.»

در اين آيه، امنيت و رزق به خداوند نسبت داده شده و واژه رزق به قيد «

لَدُنَّا

» (يعنى از نزد ما) موصوف گرديده است. زيرا اين رزق، اشاره به ثمرات خاصى دارد كه تنها نصيب معتقدان به ربوبيت و عاملان به ولايت يعنى مؤمنان حقيقى مى‌شود. به همين دليل ابراهيم (ع) بهره‌مندى از اين ارزاق را مخصوص اهل ايمان معرفى كرده و عرضه داشت:

«رَبِّ اجْعَلْ هذا بَلَداً آمِناً وَ ارْزُقْ أَهْلَهُ مِنَ الثَّمَرات مَنْ آمَنَ مِنْهُمْ بِاللَّهِ وَ الْيَوْمِ الْآخِر» ⁽²⁾

«پروردگارا! اين سرزمين را ايمن نما و آن دسته از اهل كعبه را كه مؤمن به خدا و روز معاد هستند، از ارزاق و ثمرات بهره‌مند گردان.»

نكته شايان ذكر اينكه اگر مقصود از رزق در اين آيه، رزق ظاهرى بود، ديگر به اهل ايمان اختصاص پيدا نمى‌كرد، بلكه شامل همه ساكنان و مجاوران گرديده و درباره كافران، به متاع اندك اشاره نمى‌شد. آنجا كه آمده است:

«وَ مَنْ كَفَرَ فَأُمَتِّعُهُ قَليلًا ثُمَّ أَضْطَرُّهُ إِلى عَذابِ النَّار» ⁽³⁾

«هر كس كافر شود، او را اندك بهره‌مند مى‌نمايم. سپس او را به عذاب آتش مى‌كشانم.»

امام سجاد (ع) در تفسير «

مَنْ آمَنَ مِنْهُمْ بِاللَّهِ وَ الْيَوْمِ الْآخِر

» مى‌فرمايند: «

إِيَّانَا عَنَى وَ

أَوْلِيَائَهُ وَ شِيعَتَهُ وَ شِيعَةَ وَصِيِّهِ

» و در تفسير «

وَ مَنْ كَفَرَ فَأُمَتِّعُهُ قَليلًا

» مى‌فرمايند: «

عَنَى بِذَلِكَ مَنْ جَحَدَ وَصِيَّهُ وَ لَمْ يَتَّبِعْهُ مِنْ أُمَّتِهِ وَ كَذَلِكَ وَ اللَّهِ حَالُ هَذِهِ الْأُمَّةِ

» ⁽¹⁾كه ترجمه توأم آنها چنين مى‌شود كه مقصود از اهل ايمان كه ابراهيم براى آنها درخواست رزق نموده، ما خاندان عصمت هستيم (كه ذريه محسوب مى‌شويم) و اولياء و تابعان رسول‌خدا (ص) و شيعيان اميرمؤمنان (ع) نيز در آن جاى دارند و منظور از كافران، مخالفان با اميرمؤمنان‌اند كه از ولايت او تبعيت نمى‌كنند كه در امت اسلام نيز مشاهده مى‌شوند. مسلماً اراده امام سجاد (ع) از اين مطلب، آن است كه ثمرات و بركات پايدار حج كه حيات جديدى در انديشه و روش انسان ايجاد مى‌كند و باب بهره‌مندى از ثمرات ربوبيت را بر بنده مى‌گشايد، شامل حال تاركين ولايت نمى‌شود.

رمزواره

پرورش اسماعيل (ع) در سرزمين غير حاصلخيز مكه، با رشد محبت و مودت

اهل‌بيت (عليهما السلام) در قلب اهل ايمان، پيوندى عميق دارد. زيرا اسماعيل (ع) حامل انوار اهل‌بيت (عليهما السلام) و حلقه واسط ميان ايشان و حضرت ابراهيم (ع) است. به همين سبب خداوند از اهل ايمان، خواسته است تا با درك رمز و راز ساكن شدن ذُرّيه در مكه، از ثمراتى كه با انجام وظيفه در شرايط گوناگون زندگى حاصل مى‌شود، بهره‌مند گرديده و موجبات رشد محبت اسماعيل (ع) و فرزندانش را فراهم آورند و اصلى‌ترين ابزار رسيدن به اين منظور را يقين به وعده‌هاى الهى بدانند كه بهترين موهبت پروردگار به مؤمنان محسوب مى‌شود. امام‌صادق (در اين‌باره فرمودند:

«خَيْرُ مَا أُلْقِيَ فِي الْقَلْبِ الْيَقِينُ» ⁽¹⁾

«بهترين چيزى كه (از بيرون) به قلب افكنده مى‌شود، يقين است.»

تربيت در ماجراى اسماعيل (ع)

اگر به معناى «تربيت» كه رشد دادن و بارور نمودن است، توجه نماييم، درمى‌يابيم كه حقيقت تربيت، هنگامى مصداق پيدا مى‌كند كه بذر و يا شى‌ء قابل رشدى وجود داشته باشد تا به كمك عوامل بيرونى و محيطى، بارور و شكوفا شود. چنانكه خداوند، اسماعيل را به عنوان كودك خردسالى كه مستعدّ رشد و نمو بود، در سرزمين مكه ساكن گردانيد و در كنار مادر (و با استفاده از ارزاق و ثمراتى كه به آنجا مى‌آمد) رشد داد و به اين ترتيب آشكار نمود كه ذُرّيه ابراهيم، به ثمراتى كه اهل ايمان (با عمل به آموزه‌هاى دينى) به ارمغان آورده و عرضه مى‌دارند، محتاج و نيازمندند.

به همين دليل در تفسير آيه: «

وَ ارْزُقْهُمْ مِنَ الثَّمَراتِ

» فرمودند: «

ثَمَرَاتِ

القُلوُب

» ⁽²⁾يعنى ثمراتى كه موجب رشد و برخوردارى ذُرّيه مى‌شود. اما نكته شايان ذكر اينكهصفات نيكوى فراوانى كه خداوند در قلب انسان‌ها قرار داده، در سايه بهره‌مندى از ثمرات ربوبيت رشد مى‌نمايد و آفات و امراض زيان‌آور نيز در سايه برخوردارى از تعاليم الهى و عمل به آموزه‌هاى دينى، از آنها دور مى‌گردد و در نتيجه تربيت به معناى رشدصفات نيكو و رهايى از دام خصال زشت، حاصل

مى‌شود.

آثار يقين به وعده‌ها در اعضا و جوارح

يقين به وعده‌هاى الهى موجب مى‌شود كه به آموزه‌هاى دينى مشتاق شده و به دستورات وحيانى عمل نماييم و از ثمرات ربوبيت ذات اقدس الهى (و ولايت اهل‌بيت (عليهما السلام)) بهره‌مند گرديده و مكارم اخلاق را در رفتار و گفتارمان آشكار كنيم. به همين دليل در دعا مى‌خوانيم:

«اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْأَلُكَ بِرَحْمَتِكَ أَنْ تُدْخِلَ طَاعَتَكَ فِي كُلِّ عُضْوٍ مِنْ أَعْضَائِي لِأَعْمَلَ بِهَا ... أَنْ تُخْرِجَ مَعْصِيَتَكَ مِنْ كُلِّ عُضْوٍ مِنْ أَعْضَائِي بِرَحْمَتِكَ لِأَنْتَهِيَ عَنْهَا» ⁽¹⁾

«پروردگارا! به سبب رحمتت از تو مى‌خواهم تا (اسباب) اطاعت خود را به اعضا و جوارحم وارد نمايى تا به طاعاتت عمل كنم ... و نيز از تو مى‌خواهم كه (اسباب) نافرمانى خود را از همه اعضاى من، خارج نمايى تا از نافرمانى‌ات دست بردارم.»

در اين دعا انجام طاعت و ترك معصيت در گرو بهره‌مندى از توفيق الهى معرفى شده كه به سبب بهره‌مندى از ربوبيت او، به دنياى قلب راه يافته و به نجات از دام رذايل نفسانى منتهى مى‌شود.

ارزاق بيرونى و نجات از دام بخل

زن بخيلى در زمان رسول اكرم (ص) شوهرش را از هرگونه ضيافت باز مى‌داشت.

رسول‌خدا (ص) تصميم گرفتند به خانه آن زن آمده و آثار نيكوى پذيرايى از ميهمان را به او نشان داده و آشكار نمايند كه چگونه ثمرات تربيتى به قلب اهل ايمان راه

يافته و به دفع آفات و رذايل از آنها منجر مى‌شود. روزى رسول اكرم (ص) به شوهر

او فرمودند:

«إِذْهَبْ وَ قُلْ لَها إِنَّ رَسُولَ الله يَقُولُ إِنّي الْيَوْمَ ضَيْفُكُم إِذا دَخَلَ الضَّيفُ فَانْظُري ماذا تَرَيْنَ فاذا خَرَجَ فَانْظُري ماذا تَرَيْنَ حَتّي تَري كَمْ جَعَلَ اللهُ الْخَيْرَ وَ الْبَرَكَةَ في قُدُومِ الضَّيفِ»

«برو و به همسرت بگو: پيامبرخدا (ص) مى‌گويد امروز من ميهمان شما خواهم بود. پس هنگام وارد شدن ميهمان بنگر چه مى‌بينى و هنگام خارج شدن ميهمان نگاه كن چه مشاهده مى‌كنى تا ببينى خداوند چه خير و بركتى در آمدن ميهمان قرار داده است.»

مرد چنين كرد و آن زن هنگام وارد شدن ميهمان‌ها، ⁽¹⁾مشاهده كرد كه همراه آنها گوشت و ميوه فراوانى وجود دارد. زن خوشحال شد و پس از پايان ميهمانى، مارها و عقرب‌هاى فراوانى را ديد كه به لباس ميهمان‌ها چسبيده و با آنها از خانه خارج شدند. زن شگفت‌زده نزد شوهر آمده، ماجرا را بيان نمود و خواستار ديدار رسول خدا (ص) شد. مرد، خود نزد پيامبر (ص) رفت و آنچه را همسرش ديده بود، بيان كرد. رسول اكرم (ص) فرمودند:

«مَا جاءَ مَعَهُمْ مِنَ النِّعَمِ كانَتْ رِزْقُهُم وَ رِزْقُصاحِبِ الْبَيْتِ وَ الْحَيّاتِ و الْعَقارِبِ الّتي ذَهَبُوا بِها بَلاءٌكانَتْ فِي الْبَيْتِ لِصاحِبِها فَصارَتِ الزَّوْجَةُ راغبةً

بِالضَّيفِ وَكانَتْ في عُمْرِها تُؤكِّدُ الزَّوْجَ بِهِ» ⁽¹⁾

«نعمت‌هايى كه ميهمانان با خود آوردند، روزى آنان وصاحب خانه بود و مارها و عقرب‌هايى كه با آنها از خانه خارج شدند، بلاهايى بود كه ازصاحب خانه دور گرديد. از آن پس، زن از وارد شدن ميهمان شاد مى‌شد و شوهرش را نيز به اين كار تشويق مى‌كرد.»

رمزواره

زن بخيل چون نمى‌دانست منشأ ناراحتى‌اش به هنگام وارد شدن ميهمان، بخل و حسدى است كه بر روح و روانش سيطره دارد، از اين‌رو هميشه با شوهرش به نزاع مى‌پرداخت. اما هنگامى كه رسول خدا (ص) به وى فهماند كه پذيرايى از ميهمان، موجب نجات از اسارت بخل و حسد (مار و عقرب) مى‌گردد، به پاداش‌هاى الهى راغب شده و تصميم گرفت تا از آن پس، در قبال ميهمان‌ها به نيكى رفتار كند.

اقسامصفات نيكو از ديدگاه مبانى دينى

بر اساس معارف اهل‌بيت (عليهما السلام)صفات و اعمال نيكوى انسان‌ها دو نوع است:

1.صفات نيكويى كه ميان مؤمن و كافر مشتركند و از آنها بهصفات طينتى يا خصال وراثتى ياد مى‌كنيم.

2.صفاتى كه به اهل ايمان اختصاص داشته و مكارم اخلاق خوانده مى‌شود.

اينصفات، نتيجه بهره‌مندى از ثمرات ربوبيت الهى است و تنها عاملان به ولايت (كه مستحق درك پاداش‌هاى دنيايى و آخرتى هستند) از اين ثمرات

برخوردار مى‌شوند. چه زيباست كه در ذيل آيه «

اللَّهُ لَطيفٌ بِعِبادِهِ يَرْزُقُ مَنْ يَشاءُ

»⁽¹⁾از امام صادق (ع) چنين روايت شده است: «مقصود از رزقى كه خداوند آن را به هركس بخواهد عطا مى‌كند، ولايت على‌بن‌ابى‌طالب (ع) است.» ⁽²⁾» به همين دليل امام باقر (ع) خطاب به اهل ايمان مى‌فرمايد:

«فَأَبْشِرُوا ثُمَّ أَبْشِرُوا ثُمَّ أَبْشِرُوا لَا وَ اللَّهِ لَا يُسَوِّيكُمُ اللَّهُ وَ غَيْرَكُمْ وَ لَا كَرَامَةَرلَهُمْ» ⁽³⁾

«بشارت باد به شما! بشارت باد به شما! بشارت باد به شما! به خدا قسم پروردگار عالم، شما (اهل ايمان) را با ديگران يكسان قرار نمى‌دهد و كرامتى براى غير شما نخواهد بود.»

بخش بيست و پنجم سقف كعبه و رمزواره‌هاى آن

اولين كسى كه بر كعبه سقف نهاد

قال الصادق (ع): «وَ كَانَتِ الْكَعْبَةُ لَيْسَتْ بِمُسَقَّفَةٍ فَوَضَعَ إِسْمَاعِيلُ فِيهَا أَعْمِدَةً مِثْلَ هَذِهِ الْأَعْمِدَةِ الَّتِي تَرَوْنَ مِنْ خَشَبٍ وَ سَقَّفَهَا إِسْمَاعِيلُ بِالْجَرَائِدِ وَ سَوَّاهَا بِالطِّينِ» (الكافي، ج 4،ص 202)

«كعبه داراى سقف نبود. اسماعيل (ع) در آن ستون‌هايى از چوب مانند آنچه مشاهده مى‌كنيد، قرار داد و آن را با شاخه‌هاى درخت خرما و گِل پوشانده و داراى سقف گرداند.»

از امام صادق (ع) روايت شده است كه خداوند، ابراهيم (ع) و اسماعيل (ع) را يك سال قبل از تجديد بناى كعبه، به انجام حج مكلف نمود و جبرئيل را متولى تعليم مناسك حج به آنها گرداند. جبرئيل، ايشان را قبل از ورود به حرم، به انجام غسل و پوشيدن لباس احرام و لبيك گفتن امر نمود. سپس آنها را داخل حرم نموده و

«أَرَاهُمَا الْمَنَاسِكَ وَ مَا يَعْمَلَانِ بِهِ» ⁽¹⁾

«مناسك و آنچه را بايد بجاى آورند، به آنها آموخت.»

بعد از اتمام حج، ابراهيم (ع) (به سوى ساره) بازگشت و اسماعيل (ع) با مادرش هاجر در جوار كعبه باقى ماند. در سال بعد، خداوند آنها را مكلف نمود تا كعبه را بازسازى كنند، كعبه‌اى كه:

«كَانَ رَدْماً إِلَّا أَنَّ قَوَاعِدَهُ مَعْرُوفَةٌ»⁽¹⁾

«جز ديوارهايى از آن بر جاى نمانده و تنها محل اركانش معلوم بود.»

طبق برخى روايات، هنگامى كه ابراهيم (ع) و فرزندش اسماعيل (ع) شروع به ساخت كعبه نمودند، خداوند سنگ سرخ يكنواختى را به آنها نشان داد و فرمود خانه را بر آن بنا كنند، در حالى كه چهار فرشته ايشان را يارى مى‌دادند. يك سال از تجديد بناى كعبه گذشت و اسماعيل (ع) با زنى مؤمن و عاقل ازدواج كرد و به پيشنهاد او بر درِ شرقى و غربى كعبه پرده آويخت و براى پوشش همه كعبه (به كمك قبيله‌اش) پرده تهيه نمود. سپس اسماعيل (ع) با قرار دادن ستون‌هاى لازم (با چوب و گِل) كعبه را كه تا آن زمان فاقد سقف بود، مُسَقَّف گرداند. امام صادق (ع) در اين‌باره فرمودند:

«كَانَتِ الْكَعْبَةُ لَيْسَتْ بِمُسَقَّفَةٍ فَوَضَعَ إِسْمَاعِيلُ فِيهَا أَعْمِدَةً مِثْلَ هَذِهِ الْأَعْمِدَةِ الَّتِي

تَرَوْنَ مِنْ خَشَبٍ وَ سَقَّفَهَا إِسْمَاعِيلُ بِالْجَرَائِدِ وَ سَوَّاهَا بِالطِّينِ» ⁽²⁾

«كعبه داراى سقف نبود. اسماعيل (ع) در آن ستون‌هايى از چوب، مانند آنچه مشاهده مى‌كنيد، قرار داد و آن را با شاخه‌هاى درخت خرما و گِل پوشانده و

داراى سقف گرداند.»

در اينجا بود كه زائران خانه خدا از زيبايى و عظمت خانه به شگفت آمده و براى كارگزار آن مزد و اجر در نظر گرفتند.

يك نكته تاريخى

بر طبق آنچه در سير تاريخى مكه آمده است: كعبه در دوران قبل از بعثت، نُه ذراع ارتفاع داشت و فاقد سقف بود تا اينكه قريش بلندى آن را تا هجده ذراع

افزايش داده و براى آن سقف بنا نمودند. ⁽¹⁾امام صادق (ع) در اين‌باره فرمودند:

«كَانَ طُولُ الْكَعْبَةِ يَوْمَئِذٍ تِسْعَةَ أَذْرُعٍ وَ لَمْ يَكُنْ لَهَا سَقْفٌ فَسَقَّفَهَا قُرَيْشٌ ثَمَانِيَةَ عَشَرَ ذِرَاعاً فَلَمْ تَزَلْ ثُمَّ كَسَرَهَا الْحَجَّاجُ عَلَي ابْنِ الزُّبَيْرِ فَبَنَاهَا وَ جَعَلَهَا سَبْعَةً وَ عِشْرِينَ ذِرَاعاً» ⁽²⁾

«كعبه نه ذراع ارتفاع داشت و فاقد سقف بود. سپس قريش ارتفاع آن را به هجده ذراع رسانده و بر آن سقف نهادند تا اينكه حَجّاج بن يوسف، آن را بر سر ابن زبير خراب كرد و به هنگام تجديد بنا ارتفاع كعبه را به بيست و هفت ذراع افزايش داد.»

مقصود از سقف چيست؟

سقف خانه، امكان زندگى را فراهم مى‌آورد و ساكنان خود را از سرما، گرما و عوارض محيطى حفظ مى‌كند و چون خانه خدا، حريم تربيتى اوست، از اين‌رو

سقف و ستون‌هاى آن، نماد حقيقتى است كه حافظ اين حريم بوده و امكان سكونت را براى ساكنان آن تضمين مى‌كند. امام كاظم (ع) در حديثى اسلام را همانند سقف معرفى نموده و فرمودند:

«إِنَّ الْإِسْلَامَ سَقْفٌ تَحْتَهُ دِعَامَةٌ لَا يَقُومُ السَّقْفُ إِلَّا بِهَا»

«اسلام، سقفى است كه در زير آن عمود و پايه‌اى قرار دارد كه جز به آن پايدار نمى‌ماند.»

و پس از بيان مطالبى فرمودند: مقصود از پايه‌اى كه اسلام بر آن تكيه نموده

«طَاعَةُ الْإِمَامِ وَلِيِّ الْأَمْرِ وَ التَّمَسُّكُ بِحَبْلِهِ» ⁽¹⁾

«اطاعت از امام معصوم (عليهما السلام) (يعنى) ولى امر و تمسك به ريسمان (ولايت) اوست.»

در ادامه درباره دشمنان أنبياء و اوصياء كه ولايت را از ايشان بازداشتند، فرمودند:

«فَقَدْ أَخْرَبَا بَيْتَ النُّبُوَّةِ وَ رَدَمَا بَابَهُ وَ نَقَضَا سَقْفَهُ»⁽²⁾

«آنها خانه رسالت را خراب نموده و باب وارد شدن به آن را از بين بردند و سقف آن را ويران كردند.»

رمزواره

سقف كعبه كه به دست اسماعيل (ع) بنا شده، نماد ولايت ذُرّيه است كه سايبان حريم الهى بوده و موجبات بقاى اهل ايمان را در حريم الهى فراهم مى‌آورد. از اين‌رو اسماعيل (ع) با قرار دادن سقف بركعبه، جايگاه ذُرّيه خود را معرفى نموده و آشكار گرداند كه دين، بدون ولايت آن بزرگواران، از سايبانى كه زمينه‌ساز

آرامش و سكون است، بى‌بهره مى‌باشد.

بخش بيست و ششم ناودان كعبه و رمزواره‌هاى آن

ناودان رحمت

قال الصادق (ع): «إِنَّهُ كَانَ مَقَامَهُ إِذَا اسْتَأْذَنَ عَلَي رَسُولِ‌اللَّهِ (ص)» (الكافي، ج 4،ص 557)

«اين محل (زير ناودان كعبه)، همان جايى است كه هرگاه جبرئيل اراده مى‌نمود نزد رسول خدا (ص) برسد، از او اذن حضور مى‌گرفت.»

براى خارج شدن آب باران از بام كعبه، ناودانى بر آن تعبيه شده كه آب را به داخل حِجْراسماعيل هدايت مى‌كند. طبق اسناد تاريخى، اولين ناودان نصب شده بر بام كعبه از جنس چوب بود كه توسط قريش و در سن 35 سالگى پيامبرگرامى اسلام (ص) ساخته شد. عَلى بنِ مَزيد روايت مى‌كند: امام صادق (ع) را در حِجْرِاسماعيل زير ناودان ديدم كه دستان خويش را رو به كعبه گشوده و چنين

دعا مى‌كرد:

«اللَّهُمَّ ارْحَمْ ضَعْفِي وَ قِلَّةَ حِيلَتِي اللَّهُمَّ أَنْزِلْ عَلَيَّ كِفْلَيْنِ مِنْ رَحْمَتِكَ وَ أَدْرِرْ عَلَيَّ مِنْ رِزْقِكَ الْوَاسِعِ ... اللَّهُمَّ أَوْسِعْ عَلَيَّ مِنَ الرِّزْقِ وَ لَا تَقْتُرْ عَلَيَّ»⁽¹⁾

«خدايا! بر ناتوانى و بيچارگى‌ام رحم كن و مرا از رحمت خويش، دو نصيب عطا نما و از روزى گسترده‌ات بر من ببار ... خداوندا! روزى مرا بسيار گردان و بر من سخت مگير.»

امام صادق (ع) در حديث ديگرى، زير ناودانِ كعبه را مقام (محل ايستادن) جبرئيل توصيف نموده، فرمودند:

«فَإِنَّهُ كَانَ مَقَامَهُ إِذَا اسْتَأْذَنَ عَلَي رَسُولِ اللَّهِ؛» ⁽²⁾

«اين محل، همان جايى است كه هرگاه جبرئيل اراده مى‌نمود نزد رسول خدا (ص) برسد، از او اذن حضور مى‌گرفت.»

رمزواره

زائر در زير ناودان كعبه، از خداوند رحمت و وسعت روزى طلب مى‌كند، چرا كه ناودان كعبه سبب فرود آمدن رحمت بر كسانى است كه در زير آن جاى گرفته و از پروردگارشان خواسته‌اند تا آنها را از رحمتى برخوردار نمايد كه هدف از آفرينش، بهره‌مندى از آن است. رحمتى كه درباره‌اش فرموده‌اند:

«خَلَقَهُمْ لِيَفْعَلُوا مَا يَسْتَوْجِبُونَ بِهِ رَحْمَتَهُ فَيَرْحَمَهُمْ» ⁽³⁾

«خداوند، انسان‌ها را آفريد تا آنها را با انجام آنچه موجب نزول رحمتش مى‌شود، مورد رحمت خود قرار دهد.»

ناودان كعبه و شفاى بيمار

روايت شده است كه فردى از ياران امام صادق (ع) در مكه بيمار شده و در حال مرگ بود. يكى از همراهانش نزد آن حضرت آمد و از بيمارى‌اش سخن گفت. حضرت فرمودند:

«أَمَا لَوْ كُنْتُ مَكَانَكُمْ لَسَقَيْتُهُ مِنْ مَاءِ الْمِيزَابِ» ⁽¹⁾

«اگر به جاى شما بودم از آب ناودان كعبه به او مى‌دادم.»

مرد پس از شنيدن اين كلام، در طلب آب ناودان به سرعت به سمت (اهل)

مسجد رفت. اما نزد آنها چيزى نيافت. در همين حال، يك‌باره ابرى پديدار شد و رعد و برقى به گوش رسيد و آسمان شروع به باريدن كرد. ظرفى را زير ناودان گرفته، پر از آب كرد و نزد بيمار برد. بيمار مقدارى از آن آب نوشيد و فوراً شفا يافت.

در حديث ديگرى از امام صادق (ع) روايت شده است كه فرمودند:

«مَاءُ الْمِيزَابِ يَشْفِي الْمَرِيضَ»⁽²⁾

«آب ناودان، سبب شفاى بيمار است.»

زير ناودان، محل نماز شَبِير و شَبَّر

امام رضا (ع) ضمن توصيه به نماز در حِجْرِ اسماعيل فرمودند:

«أَكْثِرِ الصَّلَاةَ فِي الْحِجْرِ وَ تَعَمَّدْ تَحْتَ الْمِيزَابِ وَ ادْعُ عِنْدَهُ كَثِيراً وَصَلِّ فِي الْحِجْرِ عَلَي ذِرَاعَيْنِ مِنْ طَرَفِهِ مِمَّا يَلِي الْبَيْتَ فَإِنَّهُ مَوْضِعُ شَبِيرٍ وَ شَبَّرَ

ابْنَيْ‌رهَارُون»

«در حِجْرِاسماعيل نماز زياد بخوان و سعى كن كه محل خود را در زير ناودان

قرار دهى و در آنجا بسيار دعا كن و نماز خود را به فاصله دو ذراع از خانه كعبه در حِجْر قرار بده، زيرا اين فاصله، محل (نماز) شَبِير و شَبَّر دو فرزند هارون بوده است.» ⁽¹⁾

بلال مكّى مى‌گويد: ديدم امام صادق (ع) وارد حِجْر شد و به فاصله دو ذراع از خانه خدا نماز خود را آغاز نمود، به او عرضه داشتم:

«مَا رَأَيْتُ أَحَداً مِنْ اهلِ بَيتِكَ يُصَلِّي بِحِيَالِ الْمِيزَابِ فَقَالَ هَذَا مُصَلَّي شَبَّرَ وَ شَبِيرٍ ابْنَيْ هَارُون»⁽²⁾