گلچین شعر حج

مشخصات كتاب

سرشناسه : سمنانيان، سعيد، گردآورنده

عنوان و نام پديدآور : گلچين شعر حج/ گردآورندگان سعيد سمنانيان، الهه منفرد؛ [براي] حوزه نمايندگي ولي فقيه در امور حج و زيارت

مشخصات نشر : تهران: مشعر، ۱۳۸۱.

مشخصات ظاهري : ث، ص ۳۳۷

شابك : 964-7635-06-0۱۵۰۰۰ريال ؛ 964-7635-06-0۱۵۰۰۰ريال

وضعيت فهرست نويسي : فهرستنويسي قبلي

يادداشت : كتابنامه: ص. [۳۱۵ - ۳۱۲]؛ همچنين به‌صورت زيرنويس

موضوع : حج -- شعر -- مجموعه‌ها

موضوع : شعر فارسي -- مجموعه‌ها

موضوع : شعر مذهبي -- مجموعه‌ها

شناسه افزوده : منفرد، الهه

شناسه افزوده : حوزه نمايندگي ولي فقيه در امور حج و زيارت

رده بندي كنگره : PIR۴۰۰۹/ح‌۳س‌۸ ۱۳۸۱

رده بندي ديويي : ۱فا۸/۰۰۸

شماره كتابشناسي ملي : م‌۸۱-۱۲۰۳

مقدمه

بسمه تعالى

در بيابان گر به شوق كعبه خواهى زد قدم‌سرزنش‌ها گر كند خار مغيلان غم مخور

آنچه پيش رو داريد حاصل تأملى است عاشقانه در پهنه ادب منظوم فارسى از جانب فردى كه به‌طور معمول و حرفه‌اى كار او ارتباطى با درياى بيكران ادب فارسى ندارد ليكن به سبب شوقى كه بر اثر ديدار از خانه خدا نصيبش شده سعى كرده است كه عاشقان ديگر را در اين خط معنوى بهره‌مند و همراه خود گرداند. شوق ديدار دوست و طواف خانه او از آغاز ظهور اسلام و ارمغانى كه پيامبر اكرم (ص) براى بشريت آورد همواره آرزوى مسلمانان در اقصى نقاط گيتى بوده است و در اين راه سر از پا نمى‌شناخته‌اند. وصف اين سفر روحانى و بيان احوالى كه به توصيف نمى‌آيد كارى است بس دشوار و ديرياب ليكن راهيان آن هر گاه فرصتى يافته‌اند ديگران را از اين توفيق الهى بى نصيب نگذاشته‌اند كه حاصل آن گزارشهايى است شيرين و خواندنى كه در طول تاريخ صاحبان قلم و بيان عرضه داشته‌اند و بخش مهمى از بيان اين احوال به زبان شعر بيان گرديده است و كمتر شاعرى است در ادب فارسى بويژه در شعر قديم فارسى كه اشاره‌اى به اين سفر معنوى نداشته باشد. در اين مجموعه مؤلف بزرگوار كوشش كرده است كه با غور در آثار شاعران روزگاران گذشته و حاضر تصويرى گويا از كعبه و مراسم حج در بيان و تصوير گريهاى متنوع شاعران را براى مخاطبان خود فراهم كرده و از اين طريق خوانندگانش را در اين فيض معنوى با خود شريك نمايد.

البته داعيه مؤلف محترم عرضه پژوهشى در چارچوبهاى حرفه‌اى و معمول دانشگاهى و براى مخاطبان خاص نبوده است كه خود مقوله ديگرى است بلكه در اين گلچين هدف بهره‌گيرى كليه مخاطبان علاقه‌مند به زيارت خانه خدا بوده است تا جلوه هايى از بازتاب حج در ادب فارسى آشنايى بيشترى پيدا كنند. از درگاه رب جليل و يكتا دوست بشر، آرزوى كاميابى مؤلف گرامى را در اين عرصه پر نور آرزومنديم. 11 ن 7 ر

دكتر سعيد بزرگ بيگدلى

گروه ادبيات و زبان فارسى

بسمه تعالى

در طول هزار و چهار صد سال تاريخ پر فراز و نشيب اسلام ميليون‌ها مسلمان از اقصى نقاط جهان با عشق و تمناى وصال براى انجام فريضه حج، ترك ديار نموده و به سوى خانه خدا رهسپار شده‌اند. براى رسيدن به اين وادى گرم و بى آب و علف، ولى پر رمز و راز، بعضاً با پاى پياده، برخى سوار بر چارپايان يا كشتى و در دهه‌هاى اخير با ماشين و هواپيما زائران طى طريق كرده، خستگى راه و خطرات مسير را تحمل نموده‌اند. جالب توجه است كه مشكلات سفر، بيمارى و حتى مرگ زوار، نه تنها باعث سستى يا انصراف حجاج نگشته بلكه روز به روز بر تعداد آنان افزوده شده، تا بجايى كه اكنون بصورت ميعادى ويژه و منحصر بفرد در كره خاكى درآمده است. در طول اين سالها، سفر حج و مناسك آن تاثيرات روحى و عرفانى بى بديل آن، جايگاه خاصى در ميان شعراى پارسى گو، از متقدمين تا متاخرين يافته است. بسيارى از اين اديبان، حسب و عمق و تاثير روحانى كه از اين سفر الهى يافته و بر مبناى قدرت كلام خود، به خلق آثارى دست يازيده‌اند كه همچون ستون هايى استوار براى هميشه در تاريخ ادبيات ايران باقى خواهند ماند.

مطمئناً مطالعه اين جوشش‌هاى عارفانه براى زائران خانه خدا، وسعت ديد و عمق احساس زايدالوصفى ايجاد مى‌نمايد كه به هر چه پربارتر شدن اين سفر يگانه مى‌انجامد. لازم به ذكراست كه ترتيب ارائه اشعار در اين گلچين بر مبناى تقدم و تاخر حيات و سروده شاعر گرانمايه مى‌باشد. علاوه بر اين معدودى از ادبيات شعرا كه در آن واژه‌هاى مربوط به حج براى توصيف ديگر اغراض شاعر بكار گرفته شده نيز آورده شده است. انشااله گردآورى اين مجموعه، مورد پسند و قبول صاحب خانه و حجاج گرامى واقع گردد.

به اميد حق

دكتر سعيد سمنانيان- الهه منفرد

منصور حلاج

. حلاج شهرت ابو مغيث حسين ابن منصور (234 ه. ق.- م/ 309 ه.

ق.) عارف و صوفى مشهور اسلام است، اصل وى از بيضا (فارس) بود وليكن در اواسط و عراق نشو و نما يافت و در 12 سالگى قرآن كريم را حفظ كرد و در حدود سنه 299 ه. ق. طريقه و مذهب خاصى اظهار كرد، و عده‌اى از او پيروى كردند، و او به مسافرت و نشر عقايد و تعاليم خويش پرداخت، و گويند دعوى خدائى كرد، و بعضى او را به صوفيه منسوب كردند و برخى او را به تشيع منتسب نمودند. عاقبت مقتدر، خليفه عباسى، او را بگرفت و به زندان كرد و بعد از 9 سال حبس و شكنجه به سختى بكشت و گويند جسدش را بسوزاندند و سرش را بر بالاى جسر بغداد زدند. اما پيروانش معتقدند كه او را نكشتند. حلاج سخنان غريب گفت، و كتابهاى عجيب تصنيف كرد، مانند طاسين الازل، قرآن القرآن، والكبريت الاحمر، و اشعارى نيز از او باقى است ..

كعبه صورت اگر دور است و ره ناايمن است‌كعبه معنى بجو اى طالب معنى بيا

گر خليل اللَّه به بطحا كعبه‌اى بنياد كرددر خراسان كرد ايزد كعبه ديگر بنا

از شرف آن كعبه آمد قبله گاه خاص وعام‌در صفا اين كعبه آمد سجده گاه اصفيا

از صفا و مروه آن كعبه اجگر دارد شرف‌از مروت وز صفا اين كعبه دارد صدبها

از منا بازار آن كعبه اگر آراسته است‌اندر اين كعبه بود بازار حاجات ومنا

از وجود مصطفى گر گشت آن كعبه عزيزيافت اين كعبه شرف از نور چشم مصطفى

خواجه هر دو سرا يعنى امام هشتمين‌سر جان مرتضى سلطان على موسى الرضا

گوهر درج جلالت ماه برج سلطنت‌آفتاب اوج عزت شاه فوج اوليا

*** 8

ذات با جود و سجودش بود از ابناى نوح‌كشتى‌اش زان يافت بر جودى محل استوا

چون يكى بود از دعا گويان جان او خليل‌آتش نمرود بر وى گشت باغ دلگشا

*** 30

تا عشق توام بدرقه راه حجاز است‌اندر حرم وصل دلم محرم راز است

احرام در دوست چو از صدق ببستيم‌در هر قدمى كعبه صد گونه نياز است

عمريست كه در آتش سوداى تو چون شمع‌كار دل آشفته من سوز و گداز است

نزديك محبان ره كعبه دو سه گام است‌كوته نظر است آنكه بگويد كه دراز است

عشقست كه در كسوت هر عاشق و معشوق‌گه اصل نياز است و گهى مايه ناز است

تا سلطنت عشق شود ظاهر و پيداآفاق پر از قصه گيسوى دراز است

من بنده ندارم هنرى در خور شه ليك‌از روى كرم شاه جهان بنده نواز است

عشاق نوا چون ز در دوست بيابنددر جان حسين آرزوى عزم حجاز است

*** 57

چو عاشقان حرم كعبه لقا جويندقدم چو سست شود در رهش به سر پويند

براى غسل كه در طوف كعبه مسكون است‌وجود خويش به خوناب ديده‌ها شويند

به بوى دوست چو احرام صدق بربندندز خار باديه گلهاى آرزو بويند

خزينه‌هاى سلاطين به نيم جو نخرندشكستگان كه گدايان درگه اويند

مقام روضه فردوس آرزو نكنندمجردان كه مقيمان خاك آن كويند

به صورت ارچه محبان دوست بسيارندوليك يك صفت و يك حديث و يك رويند

اگر چه همچو حسينند واقف اسرارچو محرمى نبود راز دل نمى‌گويند

*** 67

عشاق وفا پيشه اگر محرم مائيداز خود به درآئيد و در اين بزم در آئيد

در بزم احد غير يكى راه نداردبا كثرت موهوم در اين بزم ميائيد

تا نقش رخ دوست در آيينه ببينيدزنگار خود از آينه دل بزدائيد

چون صاف شد آيينه زاغيار بدانيدكايينه و هم ناظر و منظور شمائيد

كونين چه جسم است و شما جان مقدس‌عالم چو طلسم است و شما گنج بقائيد

مستور شد اندر صدف آن گوهر كمياب‌گوهر بنمايد چو صدف را بگشائيد

در كعبه دل عيد تجلى جمالت‌اى قوم به حج رفته كجائيد كجائيد

سرگشته در آن باديه تا چند بپوئيدمعشوق همين جاست بيائيد بيائيد

چون مقصد اصلى ز حرم كعبه وصل است‌غافل ز چنين كعبه مقصود چرائيد

گفتار حسين است ز اسرار خدائى‌دانيدش اگر واقف اسرار خدائيد

*** 87

امير قافله كوس رحيل زد اى يارچرا ز خواب بطالت نمى‌شوى بيدار

ميان باديه تو خفته‌اى و از هر سوبراى غارت عمر تو قاصدان در كار

دلا نگر كه رفيقان هم نفس رفتندتو منقطه ز رفيقان بوادى خونخوار

به شوق بند ز ميقات صدق احرامى‌كه تا شوى همه عمره ز خويش برخوردار

وقوف در عرفات شريف عرفان كن‌طواف كعبه حق از سر صفا بگذار

اگر به صدر حرم ره نمى‌توانى بردنماى سعى كه اندر حريم يابى يار

چرا نمى‌كنى اى دوست جان خود قربان‌چو دست داد تو را عيد اكبر از ديدار

بگوى ترك سر و پاى از طريق مكش‌گرت كشند به زارى و گر كشند به دار

حسين چون سفر راه كعبه در پيش است‌به هيچ يار مده خاطر و به هيچ ديار

*** 88

از آن خم آر شرابى براى دفع خمارروابود چو تو ساقى و ما چنين مخمور

مثال كعبه و مانند بيت معمور است‌خرابه دل ما چون به عشق شد معمور

*** 91

سينه خلوتخانه يار است خالى كن ز غيرره مده در كعبه بت را زانكه كعبه نيست دير

چون سليمان با وجود سلطنت درويش باش‌تا ترا تلقين كند روح‌القدس اسرار طير

*** 92

بيا كه حاصل عمرم زمان صحبت تست‌بسان عمر برفتن مكن شتاب امروز

مرا كه كعبه سر كوى تست ممكن نيست‌ز آستان تو رفتن به هيچ باب امروز

*** 102

اى ناوك بلاى تو را سينه‌ها هدف‌در يتيم عشق تو را جان ما صدف

در راه اشتياق تو اى كعبه مرادهر دم هزار قافله دل شده تلف

عالم پر از تجلى حسن و تو وانگهى‌چندين هزار عاشق جوينده هر طرف

از شوق رو به پيش تو قربان كنند جان‌عشاق گرد كعبه كويت كشيده صف

من آستين زهر دو جهان برفشانده‌ام‌تا آستان عشق تو را كرده‌ام كنف

در خلوتى كه جلوه‌گه چون تو يوسفى ست‌دوشيزدگان عالم غيبى بريده كف

اى دل حجاب تن مطلب زانكه هست حيف‌درياى پر ز گوهر و محبوب زير كف

گر داغ بندگى تو اى شه برم به خاك‌همچون حسين بندگى خواجه نجف

از مير و شحنه باك ندارد كسى كه كردهمچون حسين بندگى خواجه نجف

*** 104

عزيزان وفا پيشه مباركباد اين منزل‌كه مى‌افزايد از نورش صفاى جان اهل دل

به معنى كعبه جانهاست اين منزلگه عالى‌براى طوفش از هر سو ببسته قدسيان محمل

ز خاك پاى اين درگه طلب كن دولت اى عاشق‌كه هست اين آيت رحمت شده بر خاكيان نازل

دلا بيدار شو يكدم كه جان عزم سفر داردچه جاى خواب اين مسكن كه همراهست مستعجل

وداع عمر نزديك و تو خود دورى نه‌اى آگه‌رفيقان بار بستند و تو خود بنشسته‌اى غافل

تو را اين خويشتن بينى سبل شد ديده دل رااگر ديدار مى‌خواهى زديد خويشتن بگسل

مرا در پيش دلداران بود جان باختن آسان‌وليكن زيستن يكدم بود بى دوستان مشكل

حسين از يار چون دورى چه عيش از عمر مى‌جوئى‌چو رفت آن حاصل عمرت چه سود از عمر بى‌حاصل

*** 112

ما كه در باديه عشق تو سرگردانيم‌كعبه كوى تو را قبله دلها دانيم

چشم ما گر همه با ناوك محنت دوزندديده بر دوختن از ديده تو نتوانيم

كوى تو كعبه و ديدار تو عيد اكبركيش ما اين كه در آن عيد تو را قربانيم

عوض كوى تو گر روضه رضوان بدهندهم به خاك سر كوى تو كه ما نستانيم

داغها بر جگر ماست چو لاله ليكن‌به نسيمى ز وصال تو گل خندانيم

ما گداى در ياريم وليكن چو حسين‌اندر اقليم وفادارى او سلطانيم

*** 129

تا به سوداى تو از راه دراز آمده‌ايم‌ناز ميكن كه به صد گونه نياز آمده‌ايم

نازنينى تو اگر ناز كنى ميرسدت‌ما گدايان به نياز از پى ناز آمده‌ايم

از غمت سوخته و طالب درمان نشده‌با تو در ساخته و از همه باز آمده‌ايم

سينه پرداخته از غير ز غيرت آنگاه‌در حريم حرمت محرم راز آمده‌ايم

گر بيابيم طواف حرم كعبه رواست‌كز سر صدق و صفا سوى حجاز آمده‌ايم

از تو شاهى و ز ما بندگى درگاهت‌بهر حاجت به در بنده نواز آمده‌ايم

طاق ابروى تو طاق است به خوبى زان روتا در آن طاق چو زاهد به نماز آمده‌ايم

باز كن پرده ز رخ زانكه در خانه دل‌كرده بر غير تو اى دوست فراز آمده‌ايم

رشته شمع دل از آتش عشقت چو حسين‌سالها سوخته با سوز و گداز آمده‌ايم

*** 136

سرگشته در اين باديه تا چند ببوئيم‌اى كعبه مقصود تو را از كه بجوئيم

ما شيفته باد صبائيم شب و روزباشد كه نسيمى ز رياض تو ببوئيم

گر در حرمت محرم اسرار نباشيم‌بارى نه بس است اين كه گداى سر كوئيم

در دين وفا سجده ما نيست نمازى‌تا چهره به خون دل آشفته نشوئيم

بر هستى ما سنگ فنائى بزن اى عشق‌چون غرقه به حريم چه محتاج سبوئيم

رقص و طرب ما همه از زخم تو باشدكاندر خم چوگان رضاى تو چو گوئيم

ما همچو حسين از غمت آشفته سرشتيم‌معذور همى دار گر آشفته بگوئيم

*** 146

كعبه مقصود دور است و تو غافل خفته‌اى‌خيز و محمل بند چون در جنبش آمد كاروان

قافله بگذشت و تو بانگ درا مى‌نشنوى‌زانكه هست از جوش غفلت گوش جان تو گران

*** 181

قاصدان كعبه كوى تو در وادى شوق‌سندس و استبرق از خار مغيلان يافته

گشته سلطان اقاليم محبت چون حسين‌هر كه از ديوان عشق دوست فرمان يافته

*** 183

اگر تو عارفى اى دل مكن زين خاندان دورى‌كه معروف جهان گردى در اسرار خدا دانى

طواف كعبه صورت ميسر گر نمى‌گرددبيا در كعبه معنى دمى چو فيض ديانى

*** 197

گر عشق ازل بدرقه راه نبودى‌جانم ز حريم حرم آگاه نبودى

گر طالب حق دامن پيرى نگرفتى‌شايسته درگاه شهنشاه نبودى

گر طور ز موسى نبدى از اثر عشق‌سرمست تجلى رخ شاه نبودى

گر كعبه ز احمد نشدى صاحب تشريف‌تا حشر سزاوار چنين جاه نبودى

گر شاه خلايق نشدى جلوه گر حسن‌چندين تتق و خيمه و خرگاه نبودى

منصور ز جانبازى خود شوق نكردى‌گر جذب نهانيش ز درگاه نبودى

گر جان حسين از غم فرقت نشدى ريش‌هر دم جگرش سوخته از آه نبودى

فرخى سيستانى

فرخى سيستانى (375 ه. ق- 429 ه. ق.) ابوالحسن على بن جولوغ فرخى سيستانى شاعر بزرگ اواخر قرن چهارم و اوايل قرن پنجم و از جمله سرآمدان سخن در عهد خويش و در همه ادوار تاريخى ادبى ايران است. موطن وى سيستان بود و آنچه مسلم است فرخى در عنفوان شباب در شاعرى مهارت يافت و بعد از نزد عميد اسعد كه كدخداى امير بود رفت و او را قصيده‌اى خواند و شعر امير بر او عرضه كرد فرخى در موسيقى مهارت داشت و اين امر علاوه بر تصريح نظامى عروضى از اشارات متعدد شاعر نيز برمى آيد و يكى از علل تقرب او در نزد سلاطين نيز همين بوده است فرخى يكى از بهترين شاعران قصيده سراى ايرانست. سخنان وى در ميان قصيده سرايان به سادگى و روانى و استحكام و متانت ممتاز است

طواف زايران بينم به گرد قصر تو دايم‌همانا قصر تو كعبه‌ست و گرد قصر تو بطحا

ز نسل آدم و حوا نماند اندر جهان شاهى‌كه پيش تو جبين بر خاك ننهاده‌ست چون مولا

*** 3

هر كه امروز كرد خدمت اوخدمت او ملك كند فردا

هر كه خالى شد از عنايت اوعالم او را دهد عنان عنا

زايرانرا سراى او حرمست‌مسند او منا و صدر صفا

هر كه تنها شود ز خدمت اواز همه چيزها شود تنها

*** 66

كسى كه بتكده سومنات خواهد كندبخستگان نكند روزگار خويش هدر

ملك همى بتبه كردن منات شتافت‌شتاب او هم ازين روى بوده بود مگر

منات و لات و عزى در مكه سه بت بودندز دستبرد بت آراى آن زمان آزر

همه جهان همى آن هر سه بت پرستيدندجز آن كسى كه بدو بود از خداى نظر

دو زان پيمبر بشكست و هر دو را آنروزفكنده بود ستان پيش كعبه پاى سپر

منات را ز ميان كافران بدزديدندبه كشورى دگر انداختند از آن كشور

به جايگاهى كز روزگار آدم بازبر آن زمين ننشست و نرفت جز كافر

*** 67

ز كافران كه شدندى به سومنات به حج‌همى گسسته نگشتى به ره نفر ز نفر

خداى خوانند آن سنگ را همى شمنان‌چه بيهده سخنست اين كه خاكشان بر سر

خداى حكم چنان كرده بود كان بت راز جاى بركند آن شهريار دين پرور

بدان نيت كه مر او را به مكه باز بردبكند و اينك با ما همى برد همبر

چوبت بكند از آنجا و مال و زر برداشت‌به دست خويش به بتخانه در فكند آذر

خدايگان را اندر جهان دو حاجت بودهميشه اين دو همى خواست ز ايزد داور

يكى كه جايگه حج هندوان بكنددگر كه حج كند و بوسه بر دهد به حجر

يكى از آن دو مراد بزرگ حاصل كرددگر بعون خداى بزرگ كرده شمر

خراب كردن بتخانه خرد كار نبودبدانچه كرده بيايد ملك ثواب و ثمر

*** 83

گاه مى‌خوردن مى تو بر كف معشوق تووقت آسايش بتت را پاى تو اندر كنار

مر مرا در خدمت تو زندگانى باد ديرتا ببينم مر تو را در مكه با اهل و تبار

*** 222

از فراوان طوف سايل گرد قصرت روز و شب‌قصر تو نشناسد اى خسرو كس از بيت الحرام

بس نيايد تا ز دينار تو چون شداد عادسايل تو خانه را زرين كند ديوار و بام

*** 224

از بركت او دولت تو گشت پديداراز پاى سماعيل پديد آمد زمزم

در چهره او روز بهى بود پديداردر ابر گرانبار پديدار بود نم

*** 226

ثنا خريدن نزديك او چو آب حلال‌درم نهادن در پيش او چو باده حرام

مديح او شعرا را چو سورة الاخلاص‌سراى او ادبا را چو كعبة الاسلام

*** 390

همى تا بر جهان فضلست فرزندان آدم راچو بر هر چشمه‌اى، حيوان و بر هر چاه، زمزم را

همى تا بر خزان باشد بهى نوروز خرم راچو بر خلدى و بر كرباس ديبا را و ملحم را

*** 405

خواجه حجاج آنكه از جمع بزرگان جهان‌ايزد او را برگزيد و بر جهان سالار كرد

جاودانه خواجه هر خواجه‌اى حجاج بادبرترين مهتر به كهتر كهترش محتاج باد

عيد همچون حاجيان نوروز را پيش اندرست‌اينت نوروزى كه عيدش حاجب و خدمتگرست

عيد اگر نوروز را خدمت كند بس كار نيست‌چاكر نوروز را چون عيد سيصد چاكرست

عيد را زينت ز مال و ملك درويشان بودزينت نوروز هم بارى به نوروز اندرست

بر زمين او را به هر گامى هزاران صورتست‌بر درخت او را به هر برگى هزاران گوهرست

تيغهاى كوه ازو پر لاله و پر سوسنست‌مرزهاى باغ ازو پر سنبل و سيسنبرست

پاره‌هاى سنگ از و چون تخته‌هاى بسدست‌تلهاى ريگ از و چون توده‌هاى عنبرست

كوه از و پر صورتست و دشت از و پر لعبتست‌باغ از و پر زينتست و راغ ازو پر زيورست

بوستان خواجه را ماند، نماند كز قياس‌بوستان خواجه سيد بهشت ديگرست

خواجه را سرسبز باد و تن قوى تا برخوردزين همايون بوستان كاين خواجه را اندر خورست

جاودانه خواجه هر خواجه‌اى حجاج بادبرترين مهتر به كهتر كهترش محتاج باد

ناصر خسرو

حكيم ناصر خسرو ابن حارث قباديانى بلخى (394 ه. ق- 481 ه. ق) حكيم ناصر خسرو ابن حارث قباديانى بلخى مروزى، ملقب و متخلص به حجت و كنيه ابومعين از شاعران قوى طبع و قصيده سراى گرانقدر زبان فارسى است، شاعرى ارجمند، نويسنده‌اى توانا، فيلسوفى متفكر، جهانگردى شجاع، مبلغى چيره دست و حجت سرزمين خراسان است.

قرآن را سراپا به خاطر داشت. دانشهاى متداول آن عصر از قبيل فلسفه، حكم يونان و ملل و نحل و ارثما طيغى و موسيقى و هندسه اقليدس و علم نجوم و طب و علم معادن و علوم ادبى، دينى و فن نقاشى و خطابت و مناظره و غيره را مى‌دانست. شيفتگى او به آموختن و مطالعه كتاب چنان بود كه در سفر هفت ساله به حجاز و مصر شترى بار كرده از كتاب همراه داشت و خود پياده در عقب آن مى‌دويد.

از آثار ناصر خسرو مى‌توان به:

1- ديوان اشعار او كه گنجينه‌اى از اشعار فصيح و بليغ و افكار بلند و عميق و

تركيبات و اصطلاحات و تعبيرات شيرين زبان فارسى است.

2 و 3- دومثنوى كوچك (روشنائى نامه و سعادت نامه)

4- سفرنامه

5- زادالمسافرين (يك اثر فلسفى است)

6- وجه دين

7- جامع الحكمتين

8 و 9- دو رساله خوان الاخوان و گشايش و رهايش، اشاره نمود.

*** 110

يارت ز خرد بايد و طاعت به سوى آنك‌او را نه عديل است و نه فرزند و نه ياراست

اندر حرم آى، اى پسر، ايراك نمازى‌كان را حرم در كند از مُزد هزار است

بشناس حرم را كه هم اينجا به در توست‌با باديه و ريگ و مغيلانت چه كار است؟

كم بيش نباشد سخن حجت هرگززيرا سخنش پاك‌تر از زرّ عيار است

زرّ چون به عيار آمد كم بيش نگيردكم بيش شود زرّى كان باغش و بار است

*** 152

آنها كه چو محراب شريفند و مقدم‌ديگر به صفا جمله وضيعند و ورااند

حجّاج و كريمان و حكيمان جهانندويشان به ره حكمت قبله ى حكمااند

كعبه ى شرف و علم خفيّات كتاب است‌ويشان بِه مَثَل كعبه ركن‌اند و صفااند

زيشان به هر اقليم يكى تند زبانى است‌گويا به صلاح گُرُهى كز صلحااند

*** 231

اى خوانده بسى علم و جهان گشته سراسر،تو بر زمى و از برت اين چرخ مدور

اين چرخ مدور چه خطر دارد زى توچون بهره خود يافتى از دانش مضمر؟

تا كى تو به تن برخورى از نعمت دنيا؟يك چند به جان از نعم دانش برخور

بى سود بود هر چه خورد مردم در خواب‌بيدار شناسد مزه منفعت و ضر

خفته چه خبر دارد از چرخ و كواكب؟دادار چه رانده است بر اين گوى مغبِّر؟

اين خاك سيه بيند و آن دايره سبزگه روشن و گه تيره گهى خشك و گهى تر

نعمت همه آن داند كز خاك برآيدبا خاك همان خاك نكو آيد و درخور

با صورت نيكو كه بياميزد با اوبا جبّه سقلاطون با شَعر مطيِّر

با تشنگى و گرسنگى دارد محنت‌سيرى شمرد خير و همه گرسنگى شر

بيدار شو از خواب خوش، اى خفته چهل سال،بنگر كه ز يارانت نماندند كس ايدر

از خواب و خور انباز تو گشته است بهائم‌آميزش تو بيشتر است انده كمتر

چيزى كه ستورانت بدان با تو شريكندمنت ننهد بر تو بدان ايزد داور

نعمت نبود آنكه ستوران بخورندش‌نه ملك بود آنكه به دست آرد قيصر

گر ملك به دست آرى و نعمت بشناسى‌مرد خرد آنگاه جدا داندت از خر

بنديش كه شد ملك سليمان و سليمان‌چونان كه سكندر شد با ملك سكندر

امروز چه فرق است از اين ملك بدان ملك‌اين مرده و آن مرده و املاك مبتّر

بگذشته چه اندوه چه شادى بر دانانا آمده اندوه و گذشته است برابر

انديشه كن از حال براهيم و ز قربان‌وان عزم براهيم كه بُرَّد ز پسر سر

گر كردى اين عزم كسى ز آزر فكرت‌نفرين كندى هر كس بر آزر بتگر

گر مست نه‌اى منشين با مستان يكجاانديشه كن از حال خود امروز نكوتر

انجام تو ايزد به قرآن كرد و صيت‌بنگر كه شفيع تو كدام است به محشر

قرزند تو امروز بود جاهل و عاصى‌فردات چه فرياد رسد پيش گروگر؟

يا گرت پدر گير بود مادر ترساخشنودى ايشان بجز آتش چه دهد بر؟

دانى كه خداوند نفرمود بجز حق‌حق گوى و حق انديش و حق آغاز و حق آور

قفل از دل بردار و قرآن رهبر خود كن‌تا راه‌شناسى و گشاده شودت در

ور راه نيابى نه عجب دارم زيراك‌من چون تو بسى بودم گمراه و محيّر

بگذشته ز هجرت پس سيصد و نود و چاربنهاد مرا مادر بر مركز اغبر

بالنده بى دانش مانند نباتى‌كز خاك سيه زايد وز آب مقطر

از حال نباتى برسيدم به ستورى‌يك چند همى بودم چون مرغك بى پر

در حال چهارم اثر مردمى آمدچون ناطقه ره يافت در اين جسم مكدر

پيموده شد از گنبد بر من چهل و دوجويان خرد گشت مرا نفس سخن ور

رسم فلك و گردش ايام و مواليداز دانا بشنيدم و برخواند ز دفتر

چون يافتم از هر كس بهتر تن خود راگفتم «زهمه خلق كسى بايد بهتر:

چون باز ز مرغان و چو اشتر ز بهائم‌چون نخل ز اشجار و چو ياقوت ز جوهر

چون فرقان از كَتب و چو كعبه ز بناهاچون دل ز تن مردم و خورشيد ز اختر»

ز انديشه غمى گشت مرا جان به تفكرترسنده شد اين نفس مفكر ز مفكر

از شافعى و مالك وز قول حنيفى‌جستم ره مختار جهان داور رهبر

هر يك به يكى راه دگر كرد اشارت‌اين سوى ختن خواند مرا آن سوى بربر

چون چون و چرا خواستم و آيت محكم‌در عجز بپيچيدند، اين كور شد آن كر

يك روز بخواندم ز قرآن آيت بيعت‌كايزد به قرآن گفت كه «بد دست من از بر»

آن قوم كه در زير شجر بيعت كردندچون جعفر و مقداد و چو سلمان و چو بوذر

گفتم كه «كنون آن شجر و دست چگونه است،آن دست كجا جويم و آن بيعت و محضر؟»

گفتند كه «آنجا نه شجر ماند و نه آن دست‌كان جمع پراكنده شد آن دست مستّر

آنها همه ياران رسولند و بهشتى‌مخصوص بدان بيعت و از خلق مخيِّر

گفتم كه «به قرآن در پيداست كه احمدبشير و نذير است و سراج است و منور

ور خواهد كشتن به دهن كافر او راروشن كندش ايزد بر كامه كافر

چون است كه امروز نمانده است از آن قوم؟جز حق نبود قول جهان داور اكبر

ما دست كه گيريم و كجا بيعت يزدان‌تا همچو مقدم نبود داد مؤخر؟

ما جرم چه كرديم نزاديم بدان وقت؟محروم چرائيم ز پيغمبر و مضطر؟»

رويم چو كل زرد شد از درد جهالت‌وين سرو به نا وقت بخمّيد چو چنبر

ز انديشه كه خاك است و نبات است و ستوراست‌بر مردم در عالم اين است محصِّر

امروز كه مخصوص اند اين جان و تن من‌هم نسخه دهرم من و هم دهر مكدر

دانا به مثل مشك و ز و دانش چون بوى‌يا هم به مثل كوه و ز و دانش چون زر

چون بوى وزر از مشك جدا گردد وز سنگ‌بى قدر شود سنگ و شود مشك مزوِّر

اين زر كجا در شود از مشك ازان پس؟خيزم خبرى پرسم از آن درج مخبّر

برخاستم از جاى و سفر پيش گرفتم‌نز خانم ياد آمد و نز گلشن و منظر

از پارسى و تازى وز هندى وز ترك‌وز سندى و رومى و ز عبرى همه يكسر

وز فلسفى و مانوى و صابى و دهرى‌در خواستم اين حاجت و پرسيدم بى مر

از سنگ بسى ساخته‌ام بستر و بالين‌وز ابر بسى ساخته‌ام خيمه و چادر

گاهى به نشيبى شده هم گوشه ماهى‌گاهى به سر كوهى برتر ز دو پيكر

گاهى به زمينى كه درو آب چو مرمرگاهى به جهانى كه درو خاك چو اخگر

گه دريا گه بالا گه رفتن بى راه‌گه كوه و گهى ريگ و گهى جوى و گهى جر

گه حبل به گردن بر مانند شتربان‌گه بار به پشت اندر ماننده استر

پرسنده همى رفتم از اين شهر بدان شهرجوينده همى گشتم از اين بحر بدان بر

گفتند كه «موضوع شريعت نه به عقل است‌زيرا كه به شمشير شد اسلام مقرّر»

گفتم كه «نماز از چه بر اطفال و مجانين‌واجب نشود تا نشود عقل مجبّر؟

تقليد نپذيرفتم و حجت ننهفتم‌زيرا كه نشد حق به تقليد مشهِّر

ايزد چو بخواهد بگشايد در رحمت‌دشوارى آسان شود و صعب ميسر

روزى برسيدم به در شهرى كان رااجرام فلك بنده بد، افلاك مسخر

شهرى كه همه باغ پر از سرو و پر از گل‌ديوار زمرد همه و خاك مشجر

صحراش منقّش همه ماننده ديباآبش عسل صافى ماننده كوثر

شهرى كه درو نيست جز از فضل منالى‌باغى كه درو نيست جز از عقل صنوبر

شهرى كه درو ديبا پوشند حكيمان‌نه تافته ماده و نه بافته نر

شهرى كه من آنجا برسيدم خردم گفت«اينجا بطلب حاجت و زين منزل مگذر»

رفتم بر دربانش و بگفتم سخن خودگفتا «مبر انده كه شد كانت به گوهر

درياى معين است در اين خاك معانى‌هم درّ گرانمايه و هم آب مطهِّر

اين چرخ برين است پر از اختر عالى‌لابل كه بهشت است پر از پيكر دلبر»

رضوانش گمان بردم اين چون بشنيدم‌از گفتن با معنى و از لفظ چو شكّر

گفتم كه «مرا نفس ضعيف است و نژند است‌منگر به درشتى تن وين گونه احمر

دارو نخورم هرگز بى حجت و برهان‌وز درد نينديشم و ننيوشم منكر»

گفتا «مبرانده كه من اينجاى طبيبم‌بر من بكن آن علت مشروح و مفسر»

از اول و آخرش بپرسيدم آنگاه‌وز علت تدبير كه هست اصل مدبر

وز جنس بپرسيدم وز صنعت و صورت‌وز قادر پرسيدم و تقدير مقدر

كاين هر دو جدا نيست يك از ديگر دايم‌چون شايد تقديم يكى بر دوى ديگر؟

او صانع اين جنبش و جنبش سبب اومحتاج غنى چون بود و مظلم انور؟

وز حال رسولان و رسالت مخالف‌وز علت تحريم دم و خمر مخمّر

وانگاه بپرسيدم از اركان شريعت‌كاين پنج نماز از چه سبب گشت مقرّر؟

وز روزه كه فرمودش ماه نهم از سال‌وز حال زكات درم و زر مدوّر

وز خمس فى و عُشر زمينى كه دهند آب‌اين از چه مخمّس شد و آن از چه معشِّر؟

وز علت ميراث و تفاوت كه درو هست‌چون بُرد برادر يكى و نيمى خواهر؟

وز قسمت ارزاق بپرسيدم و گفتم«چون است غمى زاهد و بى رنج ستمگر؟

بينا و قوى چون زيد و آن دگرى بازمكفوف همى زايد و معلول ز مادر؟

يك زاهد رنجور و دگر زاهد بى رنج!يك كافر شادان و دگر كافر غمخور!

ايزد نكند جز كه همه داد، وليكن‌خرسند نگردد خرد از ديده به مخبر

من روزه همى بينم و گوئى كه شب است اين‌ور حجت خواهم تو بياهنجى خنجر

گوئى «به فلان جاى يكى سنگ شريف است‌هر كس كه زيارت كندش سنگ محرّر

آزر به صنم خواند مرا و تو به سنگى‌امروز مرا پس به حقيقت توى آزر»

دانا كه بگفتمش من اين دست به برزدصد رحمت هر روز بر آن دست و بر آن بر

گفتا «بدهم داورى با حجت و برهان‌ليكن بنهم مهرى محكم به لبت بر»

ز آفاق و ز انفس دو گوا حاضر كردش‌برخوردنى و شربت من مرد هنرور

راضى شدم و مهر بكرد آنگه و داروهر روز به تدريج همى داد مزوّر

چون علت زايل شد بگشاد زبانم‌مانند معصفر شد رخسار مزعفر

از خاك مرا بر فلك آورد جهانداريك برج مرا داد پر از اختر ازهر

چون سنگ بدم، هستم امروز چو ياقوت‌چون خاك بدم، هستم امروز چو عنبر

دستم به كف دست نبى داد به بيعت‌زير شجر عالى پر سايه مثمر

دريا بشنيدى كه برون ايد از آتش؟روبه بشنيدى كه شود همچو غضنفر؟

خورشيد تواند كه كند ياقوت از سنگ‌كز دست طبايع نشو نيز مغيّر؟

ياقوت منم اينك و خورشيد من آن كس‌كز نور وى اين عالم تارى شود انور

از رشك همى نام نگويمش در اين شعرگويم كه «خليلى است كه ش افلاطون چاكر

استاد طبيب است و مؤيّد ز خداوندبل كز حكم و عِلم مثال است و مصوّر»

آباد بر آن شهر كه وى باشد دربانش‌آباد بر آن كشتى كو باشد لنگر

اى معنى را نظم سخن سنج تو ميزان،اى حكمت را بر تو كه نثرى است مسطّر،

اى خيل ادب صف زده اندر خطب تو،اى علم زده بر در فضل تو معسكر

خواهم كه ز من بنده مطواع سلامى‌پوينده و پاينده چو يك ورد مقمّر

زاينده و باينده چو افلاك و طبايع‌تابنده و رخشنده چو خورشيد و چو اختر

چون قطره چكيده ز بر نرگس و شمشادچون باد وزيده ز بر سوسن و عبهر

چون وصل نكورويان مطبوع و دل انگيزچون لفظ خردمندان مشروح و مفسّر

پرفايده و نعمت چون ابر به نوروزكز كوه فرو آيد چون مشك معطر

وافى و مبارك چو دم عيسى مريم‌عالّى و بياراسته چون گنبد اخضر

زى خازن علم و حكم و خانه معموربا نام بزرگ آن كه بدو دهر معمّر

زى طالع سعد و در اقبال خدائى‌فخر بشر و بر سر عالم همه افسر

مانند و جگر گوشه جد و پدر خويش‌در صدر چو پيغمبر و در حرب چو حيدر

بر مركبش از طلعت او دهر مقمِّروز مركب او خاك زمين جمله معنبر

بر نام خداوند بر اين وصف سلامى‌در مجلس برخواند ابو يعقوب ازبر

وانگاه بر آن كس كه مرا كرده است آزاداستاد و طبيب من ومايه ى خرد و فر

اى صورت علم و تن فضل و دل حكمت‌اى فايده مردمى و مفخر مفخر

در پيش تو استاده بر اين جامه پشمين‌اين كالبد لاغر با گونه اصفر

حقا كه بجز دست تو بر لب ننهادم‌چون بر حجرالاسود و بر خاك پيمبر

شش سال ببودم بَرِممثول مبارك‌شش سال نشستم به در كعبه مجاور

هر جا كه بوم تا بزيم من گه و بيگاه‌در شكر تو دارم قلم و دفتر و محبر

تا عرعر از باد نوان است همى بادحضرت به تو آراسته چون باغ به عرعر

*** 255

اى بسته خود كرده دل خلق به ناموس‌ز انديشه تو را رفته به هر جانب جاسوس

اثبات يقين تو به معقول چه سود است،چون نيست يقين نفى گمان تو به محسوس؟

تا چند سخن گوئى از حق و حقيقت؟آب حيَوان جوئى در چشمه مطموس!

گر راى تو كفر است مكن پيدا ايمان‌ور جاى تو دير است مزن پنهان ناقوس

اى آنكه همه رزقى در فعل چو روباه،وى آنكه همه رنگى در وصف چو طاووس،

تا كى روى آخر ز پى حج به زيارت‌از طوس سوى مكه، وز مكه سوى طوس؟

چون نيست زكان علت مقصود، پس اى دوست‌چه مكه و چه كعبه و چه طوس و چه طرطوس

*** 289

اى بسر برده خيره عمر طويل‌همه بر قال قال و گفتن قيل

خبر آرى كه اين روايت كردجعفر از اسعد و سعد از اسمعيل

كه پسر بود دو مر آدم رامِه قابيل و كهترش هابيل

مر كهين را خداى ما بگزيدتا بكشتش بدين حسد قابيل

اندر اين قصه نفع و فايده چيست؟بنماى آن و بفگن اين تطويل

گر مراد تو زين سخن قصه است‌نيست اين قصه سخت و خوب و نبيل

چون نخواهى حديث دعد و رباب‌يا حديث بُثَينه و انِ جميل؟

كان ازين خوشتر است، داده بده‌خشم يك سو فگن بيار دليل

ور ندانى تو يار قابيلى‌مانده جاويد در عذاب و بيل

نيست آگاهيت كه پر مثل است‌اى خردمند سر بسر تنزيل

كعبه رامى كه خواست كرد خراب؟سورة الفيل را بده تفصيل

گر ندانى كه اين مثل بركيست‌بروى بر طريق ملعون پيل

نيست تنزيل سوى عقل مگرآب در زير كاه بى تأويل

اندر افتى به چاه نادانى‌چون نيابى به سوى علم سبيل

هيچ مردم مگر به نادانى‌بر سر خويش كى زند سجّيل؟

هيچ كس ديده‌اى كه گفت «منم‌عدوى جبرئيل و ميكائيل»؟

يا چه گوئى سراى پيغمبرجز به بى دانشى فروخت عقيل؟

بفگن از پشت خويش جهل و بدانك‌جهل بارى است سخت زشت و ثقيل

دل و همت بلند و روشن كن‌روى روشن چه سود و قد چو ميل؟

چون نياموختى چه دانى گفت؟چيز برنايد از تهى زنبيل

كردى از بر قرآن و پيش اديب‌نحو سعدان نخوانده، صرف خليل

وانگهى «قال قال حد ثنا»گفته‌اى صد هزار بر تقليل

چه به كار اينت؟ چون ز مشكل هاآگهى نيستت كثير و قليل

تا نرفتى به حج نه‌اى حاجى‌گر چه كردى سلب كبود به نيل

تن به علم و عمل فريشته كن‌نام چه صالح و چه اسمعيل

تره و سركه هست و نانت نيست‌قامتت كوته است و جامه طويل

آب و قنديل هست با تو وليك‌روغنت هيچ نيست در قنديل

لاجرم چونت مرد پيش آيدزو ببايدت جست ميل به ميل

از تو زايل‌نگشت علت جهل‌چون طبيبيت كرد عزرائيل

با سبكسار كس مكن صحبت‌تا نمانى حقير و خوار و ذليل

ز استر و محملت فرود افتى‌اى پسر، چون سبك بُوَدت عديل

مگزين چيز بر سخا كه ثناماهى است و سخا برو نشپيل

دود دوزخ نبيند ايچ سخى‌بوى جنت نيابد ايچ بخيل

جز كه در كار دين و جستن علم‌در همه كارها مكن تعجيل

چون بود بر حرام وقف تنت‌يا بود بر هجا زبانت سبيل

به همه عمر مر تو را نبودجز كه ديو لعين نديم و وكيل

ذوالجلال از تو هيچ راضى نيست‌چند جوئى رضاى مير جليل؟

بنكوهى جهود و ترسا راتو چه دارى بر اين دو تن تفضيل؟

چون ندانى كه فضل قرآن چيست‌پس چه فرقان تو را و چه انجيل

سيل مرگ از فراز قصد تو كردخيز، برخيز از مهول مسيل

كرده‌اى هيچ توشه‌اى راه را؟نيك بنگر يكى به راى اصيل

بنگر آن هول روز را كه كندهول او كوه را كثيب مهيل

بد بدل شد به نيكت ار نكنى‌مر گزيده‌ى خداى را تبديل

وز جهان علم دين برى و سخاحكمت و پند ماند از تو بديل

شعر حجت بديل حجت دارپر ز معنى خوب و لفظ جزيل

*** 307

حاجيان آمدند با تعظيم‌شاكر از رحمت خداى رحيم

جسته از محنت و بلاى حجازرَسته از دوزخ و عذاب اليم

آمده سوى مكّه از عرفات‌زده لبّيك عمره از تنعيم

يافته حجّ و كرده عمره تمام‌بازگشته به سوى خانه سليم

من شدم ساعتى به استقبال‌پاى كردم برون ز حدّ گليم

مر مرا در ميان قافله بوددوستى مخلص و عزيز و كريم

گفتم او را «بگو كه چون رستى‌زين سفركردن به رنج و به بيم

تا ز تو بازمانده‌ام جاويدفكرتم را ندامت است نديم

شاد گشتم بدانكه كردى حج‌چون تو كس نيست اندر اين اقليم

باز گو تا چگونه داشته‌اى‌حرمت آن بزرگوار حريم:

چون همى خواستى گرفت احرام‌چه نيت كردى اندر آن تحريم؟

جمله بر خود حرام كرده بدى‌هر چه مادون كردگار قديم؟»

گفت «نى» گفتمش «زدى لبّيك‌از سر علم و از سر تعظيم

مى‌شنيدى نداى حقّ و، جواب‌باز دادى چنانكه داد كليم؟»

گفت «نى» گفتمش «چو در عرفات‌ايستادىّ و يافتى تقديم

عارف حق شدىّ و منكرخويش‌به تو از معرفت رسيد نسيم؟»

گفت «نى» گفتمش «چو مى‌كُشتى‌گوسفند از پى يسير و يتيم

قرب خود ديدى اول و كردى‌قتل و قربان نفس شوم لئيم؟»

گفت «نى» گفتمش «چو مى‌رفتى‌در حرم همچو اهل كهف و رقيم

ايمن از شرّ نفس خود بودى‌وز غم فرقت و عذاب جحيم؟»

گفت «نى» گفتمش «چو سنگ جمارهمى انداختى به ديو رجيم

از خود انداختى برون يكسرهمه عادات و فعلهاى ذميم؟»

گفت «نى «گفتمش «چو گشتى تومطلع بر مقام ابراهيم

كردى از صدق و اعتقاد و يقين‌خويشى خويش را به حق تسليم؟»

گفت «نى» گفتمش «به وقت طواف‌كه دويدى به هروله چو ظليم

از طواف همه ملائكتان‌ياد كردى به گرد عرش عظيم؟»

گفت «نى» گفتمش «چو كردى سعى‌از صفا سوى مروه بر تقسيم

ديدى اندر صفاى خود كونين‌شد دلت فارغ از جحيم و نعيم؟»

گفت «نى» گفتمش «چو گشتى بازمانده از هجر كعبه بر دل ريم

كردى آنجا به گور مر خود راهمچنانى كنون كه گشته رميم؟»

گفت «از اين باب هر چه گفتى تومن ندانسته‌ام صحيح و سقيم»

گفتم «اى دوست پس نكردى حج‌نشدى در مقام محو مقيم

رفته‌اى مكّه ديده، آمده بازمحنت باديه خريده به سيم

گر تو خواهى كه حج كنى، پس از اين‌اين چنين كن كه كردمت تعليم»

*** 317

به پيغمبر عرب يكسر مشرّف گشت بر مردم‌ز ترك و روم و روس و هندوسند و گيلى و ديلم

اگر فضل رسول از ركن و زمزم جمله برخيزديكى سنگى بود ركن و يكى شوراب چَه زمزم

*** 326

اى شسته سر و روى باب زمزم‌حج كرده چو مردان و گشته بى غم

افزون ز چهل سال جهد كردى‌دادى كم و خود هيچ نستدى كم

بسيار بدين و بدان به حيلت‌كرباس بدادى به نرخ مُبرم

تا پاك شد اكنون ز تو گناهان‌منديش به دانگى كنون ز عالم

افسوس نيايد تو را از اين كاربر خويشتن اين رازها مَفَرخم

زين سود نبينم تو را وليكن‌ايمن نه‌اى اى خر ز بيم بيرم

از درد جراحت رهد كسى كواز سركه نهد وز شخار مرهم؟

كم بيشك پيمانه و ترازوى‌هرگز نشود پاك ز آب زمزم

برخويشتن ار تو بپوشى آن راآن نيست بسوى خداى مبهم

از باد فراز آمد و به دم شدآن مال حرامى چه باد و چه دم

زين كار كه كردى برون زده سنى‌بر خويشتن، اى خر، ستون پشكم

بيدار شو از خواب جهل و بر خوان‌ياسين و به جان و به تن فرو دم

بفريفت تو را ديو تا گليمى‌بفروختت، اى خر به نرخ مُلحم

گوئى كه به سور اندرم، وليكن‌از دور بماند به سور ماتم

در شور ستانت چنان گمان است‌كان ميوه ستان است و باغ و خرم

از سيم طرارى مشو به مكه‌ماميز چنين زهر و شهد برهم

بر راه به دين اندرون برد راست‌زين خم چه جهى بيهده بدان خم؟

گر ز آدمى، اى پور، توبه بايدكردن ز گناهانت همچو آدم

گر رنجه‌اى از آفتاب عصيان‌از توبه درون شو به زير طارم

گر رحمت و نعمت چريد خواهى‌از علم چر امروز و بر عمل چم

مر تخم عمل را به نم نه از علم‌زيرا كه نرويدت تخم بى نم

آويخته از آسمان هفتم‌اينجا رسنى هست سخت محكم

آن را نتوانى تو ديد هرگزبا خاطر تاريك و چشم يرتم

شو دست بدو در زن و جدا شوزين گم ره كاروان و بى شبان رم

علم است مجسّم، نديد هرگزكس علم به عالم جز از مجسّم

آيد به دلم كز خدا امين است‌بر حكمت لقمان و ملكت جم

مهمان و جراخوار قصر اويندبا قيصر و خاقان امير ديلم

در حشر مكرّم بود كسى كوگشته است به اكرام او مكرّم

بر خلق مقدّم شد او به حكمت‌با حكمت نيكو بود مقدّم

اين دهر همه پشت و ملك او روى‌اين خلق صَفَر جمله و او محرّم

زو يافت جهان قدر و قيمت ايراك‌او شهره نگين است و دهر خاتم

او داد مرا بر رمه شبانى‌زين مى‌نروم با رمه رمارم

اى تشنه تو را من رهى نمودم،گر مست نه‌اى سخت، زى لب يم

گر تو بپذيرى زمن نصيحت‌از چاه برآئى به چرخ اعظم

*** 349

حرم آل رسول است تو را جاى كه هيچ‌ديو را راه نبوه است در اين شهره حريم

سخن حجت بر وجه ملامت مشنوتا نمانى به قيامت خزى و خوار و مليم

*** 380

كعبه جان خلق پيكر اوست‌حكمت ايزدى درو مهمان

گرد او گر طواف خواهى كردجان بشوى از پليدى عصيان

*** 462

همى دشوارت آيد كرد طاعت‌كه بس خوش خواره و باكبر و نازى

ره مكه همى خواهى بريدن‌كه با زادىّ و با مال و جهازى

مگر كاندر بهشت آئى به حيلت‌بدين اندوه تن را چون گدازى؟

گر اين فاسد گمانت راست بودى‌بهشتى كس نبودى جز حجازى

*** 486

اين گفت «اگر به خانه مكه درون شوى‌ايمن شوى از آتش اگر چند مجرمى»

وان گفت كه «ت زقول شهادت عفو كنندگر تو گناه كارترين خلق عالمى»

رفتن به سوى خانه مكه است آرزوت‌زانديشه دراز نشسته به ماتمى

وز بيم تشنگىّ قيامت به روز و شب‌در آرزوى قطر گكى آب زمزمى

سنائى

سنائى (463 يا 473 ه. ق- 535 ه. ق) حكيم ابوالمجد مجدود بن آدم از شاعران بزرگ قرن ششم. ابتدا به دربار غزنويان راه يافت و مسعود بن ابراهيم و بهرام شاه بن مسعود را مدح كرد و پس از سفر خراسان و ملاقات با مشايخ صوفيه از دربار شاهان چشم پوشيد و عزلت اختيار كرد و سفرى به مكه كرد و به سياحت اغلب شهرها و به معاشرت با رؤساى صوفيه پرداخت و بحلقه ايشان در آمد. بعد از سفر مكه چندى در بلخ و سرخس و مرو و نيشابور زيست و در حدود سال 418 به غزنين بازگشت و تا پايان حيات در آنجا ماند از آثار او ديوان شعر است كه شامل قصايد و غزليات و مقطعات مى‌باش. ديگر: حديقه الحقيقه، سير العباد الى المعاد، طريق التحقيق، كارنامه بلخ و مثنويهائى به نام عشقنامه، عقل نامه ... اشعار دوره اول شاعرى سنائى تحت تأثير سبك فرخى و مسعود سعد است و در دوره دوم كه سنائى در عالم عرفان وارد شد مضامين مستقل و اشعار عارفانه دارد. سنائى را مى‌توان نخستين غزلسراى عارف ايرانى دانست كه افكار و اصطلاحات عرفانى را با مضامين عاشقانه آميخته است.

*** 23

تا بيابد حاجى و غازى همى اندر دو اصل‌در مناسك حكم حج وندر سير حكم غزا

از چنين اركانها چون حاجيان بادت ثواب‌وز چنين انصافها چون غازيان بادت جزا

باد شام حاسدت تا روز عقبى بى صباح‌باد صبح ناصحت چون روز محشر بى مسا

بادى اندر دولت و اقبال تا باشد همى‌از ثنا و شكر و مدح تو سنائى راسنا

*** 45

اى مرا ممدوح و مادح وى مرا پير و مراداى مرا قاضى و مقضى وى مرا خصم و گوا

گرد تو گردم همى زيرا مرا هنگام سعى‌از مروّت وز صفا هم مروه‌اى و هم صفا

*** 62

ز آنچنان سيرت چنين معنى هميزايد بلى‌ز آسمان چون نوش بارد، نوش باشد نوشبا

تا بيابى گر بجوئى از براى حج و غزودر مناسك حكم حج و در سير حكم غزا

از چنين انصافها چون غازيان بادت ثواب‌وز چنان كردارها چون حاجيان بادت جزا

اخترت بادا منير و طالعت بادا قوى‌رتبتت بادا بلند و حاجتت بادا روا

*** 104

آنچه در صدر است در لؤلؤش كس مى‌ننگردمن برون چون لوليان ⁽¹⁾1 بر آستان چون خوانمت

چون توئى سود حقيقى ديگران سوداى محض‌پس چو مشتى خس براى سوزيان ⁽²⁾2 چون خوانمت

علم تو خود بام عقل و كعبه نفسست و طبع‌من چو حج كولان بزير ناودان چون خوانمت

اين و آن باشد اشارت سوى اجسام كثيف‌تو لطيفى در عبارت اين و آن چون خوانمت

*** 149

قاريان زالحان ناخوش نظم قرآن برده‌اندصو ترا در قول همچون زير مزمر كرده‌اند

در مناسك از گدائى حاجيان حج فروش‌خيمهاى ظالمان را ركن و مشعر كرده‌اند

مالداران توانگر كيسه درويش دل‌در جفا، درويش را از غم توانگر كرده‌اند

سر ز كبر و بخل بر گردون اخضر برده‌اندمال خود بر سايلان كبريت احمر كرده‌اند

*** 186

در رجب خود روزه دار و «قل هو اللَّه» خوان بوددر صفر خوان تبت و در چارشنبه روزه دار

چند از اين رمز و اشارت راه بايد رفت راه‌چند ازين رنگ و عبارت كار بايد كرد كار

همرهان با كوه كوهانان بحج رفتند و كردرسته از ميقات و حرم و جسته از سعى و جمار

تو هنوز از راه رعنائى ز بهر لاشه‌گاه در نقش هويدى ⁽¹⁾

برآوردم زمامش تا بنا گوش‌فرو هشتم هويدش تا بكاكل (رشيدى)

«رشيدى»

*** 195

كز حشمت و جاه تو همى بيش نيايدنور قمر و شمس بدرگاه تو بى يار

خود ديده كنان ⁽¹⁾4 جمله مى‌آيند سوى توديدار ترا از دل و جان گشته خريدار

تو كعبه مائى و بيك جاى بياساى‌اين رفتن هر جاى بهر بيهده بگذار

زوّار سوى خانه كعبه شود از طمع‌هرگز نشود كعبه سوى خانه زوار

*** 210

اى برآورده ز راه قدرت و تقدير و قهرزخم حكم لااباليت از همه جانها دمار

عالمى در باديه قهر تو سرگردان شدندتا كه يابد بر در كعبه قبولت برّ بار

هر كجا حكم تو آمد پاى بند آورد جبرهر كجا قهر تو آمد سر فرو برد اختيار

يارب ار فانى كنى ما را بتيغ دوستى‌مر فرشته مرگ را با ما نباشد هيچكار

مهر ذات تست الهى دوستانرا اعتقادياد فضل تست الهى غمكشانرا غمگسار

دست مايه بندگانت گنج خانه فضل تست‌كيسه اميد از آن دوزد همى اميدوار

آب و گل را زهره مهر تو كى بودى اگرهم ز لطف خود نكردى در ازلشان بختيار

دوستان حضرتت را تا تو شان ساقى بوى‌هست يكسان نزد ايشان نوش نحل و زهر مار

*** 226

نفس تا رنجور دارى چاكر درگاه تست‌باز چون ميريش دادى گم كند چون تو هزار

دل گرفت احرام در بيت الحرام آب ونان‌هم دل اندر محرم خلوت سراى شهريار

تا نشد خاص الخواص او دل اندر صدر شاه‌كى شدند او را مطيع اندر بيابان شير و مار

گر چه اندر كعبه‌اى بيدار باش و تيزروور چه در بتخانه‌اى هشيار باش و پى فشار

*** 388

روحى فداك اى محتشم، لبيك لبيك ايصنم‌اى رأى تو شمس الضحى، وى روى تو بدر الظلم

مايه ده آدم توئى، ميوه دل مريم توئى‌همشهرى زمزم توئى، ياقبلة اللَّه فى العجم

دانى كه از بيت اللهى، شيرى بگويا روبهى‌در حضرت شاهنشهى، بوالقاسمى يا بوالحكم

نى نى پيت فرّخ بود، خلقت شكر پاسخ بودآن را كه چونان رخ نبود حديثش بيش و كم

ايجان جانها روى تو، آشوب دلها موى تووندر خم گيسوى تو، پنهان هزاران صبحدم

رو رو كه از چشم و دهان، خواهى عيان خواهى نهان‌خلق جهان را در جهان، هم كعبه‌اى و هم صنم

*** 391

اى چرخ را رفعت ز تو، ايملك را دولت ز توايخلد را تهمت ز تو، قلب است بى نامت درم

در كعبه مردان بوده‌اند، كز دل وفا افزوده‌انددر كوى صدق آسوده‌اند، محرم توئى اندر حرم

*** 412

گاه رزم آمد بيا تا عزم زى ميدان كنيم‌مرد عشق آمد بيا تا گرد او جولان كنيم

چنگ در فتراك آن معشوق عاشق كش زنيم‌پس لگام نيستى را بر سر فرسان كنيم

گر بر آيد خط توقيعش برين منشور ماما زديده بر خط منشور دُرافشان كنيم

وز خيال چهره غمّاز رنگ‌آميز اوپس برسم حاجيان گه طوف و گه قربان كنيم

ننگ اين مسجد پرستان را در ديگر زنيم‌چونكه مسجد لافگه شد قبله را ويران كنيم

ملك دين را گر بگيرد لشگر ديو سپيدما همه نسبت بزور رستم دستان كنيم

*** 414

در اشتياق كعبه و راه حج گويد

(قال فى مجالسة اهل الحق

گاه آن آمد كه با مردان سوى ميدان شويم‌يك ره از ايوان برون آئيم و بر كيوان شويم

راه بگذاريم و قصد حضرت عالى كنيم‌خانه پردازيم و سوى خانه يزدان شويم

طبل جانبازى فرو كوبيم در ميدان دل‌بى زن و فرزند و بى خان و سر و سامان شويم

گاه با بار مذلت گرد اين مسجد دويم‌گاه با رخت غريبى نزد آن ويران شويم

گاه در صحن بيابان با خران همره بويم‌گاه در كنج خرابى باسگان هم خوان شويم

گاه چون بى دولتان از خاك و خس بستر كنيم‌گاه چون ارباب دولت نقش شادروان شويم

گاه از ذلّ غريبى بار هر ناكس كشيم‌گاه در حال ضرورت يار هر نادان شويم

گاه بر فرزندگان چون بيدلان واله شويم‌گه ز عشق خانمان چون عاشقان پژمان شويم

از فراق شهر بلخ اندر عراق از چشم و دل‌گاه در آتش بويم و گاه در طوفان شويم

گه بعون همرهان چون آتش اندر دى بويم‌گه بدست ملحدان چون آب در آبان شويم

ملحدان گر جادوى فرعونيان حاضر كنندما بتكبيرى عصاى موسى عمران شويم

غم نباشد بيش ما را زان سپس روزى كه مااز نشابور و فرود مرو زى همدان شويم

از پى بغداد و كرخ و كوفه و انطاكيه‌زهرمان حلوا شود آنشب كه در حلوان شويم

چون بدارالملك عباسى امامى آمديم‌تازه رخ چون برگ و شاخ از قطره باران شويم

از براى حق صاحب مذهب اندر تهنيت‌سر قدم سازيم وسوى تربت نعمان شويم

با شياطين كين كشيم از خنجر توفيق حق‌چون ز قادسيه سوى عقبه شيطان شويم

پاى چون در باديه خونين نهاديم از بلاهمچو ريگ نرم پيش باد سرگردان شويم

زان يتيمان پدر گمكرده ياد آريم بازچون يتيمان روز عيد از درد دل گريان شويم

از پدر و ز مادر و فرزند و زن ياد آوريم‌ز آرزوى آن جگر بندان جگر بريان شويم

در تماشاشان نيابيم ارگهى خوش دل بويم‌گرد بالينشان نه بينيم اردمى نالان شويم

در غريبى درد اگر بر جان ما غالب شودچون نباشند اين عزيزان سخت بيدرمان شويم

غمگسارى نه كه اشكى بارد ار غمگين بويم‌مهربانى نى كه آبى آرد ار عطشان شويم

نه پدر بر سر كه مادر پيش از او نازى كنيم‌نى پسر در بركه ما از روى او شادان شويم

چون رخ پيرى ببينيم از پدر ياد آوريم‌همچو يعقوب پسر گم كرده با احزان شويم

حسرت آنروز چون بر دل همى صورت كنيم‌تا چشيده هيچ شربت هر زمان حيران شويم

آه اگر روزى كه در كنج رباطى ناگهان‌بى جمال دوستان و اقربا مهمان شويم

همرهان حج كرده باز آيند با طبل و علم‌ما بزير خاك در، با خاك ره يكسان شويم

قافله باز آيد اندر شهر بى ديدار ماما بتيغ قهر حق كشته غريبستان شويم

همرهان با سرخ روئى چون بپيش ماه سيب‌ما بزير خاك چون در پيش مه كتّان شويم

دوستان گويند حج كرديم و مى‌آئيم بازما بهر ساعت همى طعمه دگر كرمان شويم

نى كه سالى صد هزار آزاده گردد منقطع‌هم دريغى نيست گرما نيز چون ايشان شويم

گر نهنگ حكم حق بر جان ما دندان زندما بپيش خدمت او از بن دندان شويم

رو كه هر تيرى‌كه از ميدان حكم آمد بماهديه جان سازيم وانگه سوى‌آن پيكان شويم

چون بدو باقى شديم از بود خود فانى شويم‌چون بدو دانا شديم از علم خود نادان شويم

گر نباشد حج و عمره ورمى و قربان گو مباش‌اين شرف ما را نه بس كز تيغ او قربان شويم

گر نباشد حج و عمره ورمى و قربان گو مباش‌اين شرف ما را نه بس كز تيغ او قربان شويم

اين سفر بستان عيّاران راه ايزد است‌ما ز روى استقامت سرو آن بستان شويم

حاجيان خاص مستان شراب دولتندما ببوى جرعه‌اى مولاى اين مستان شويم

نام وننگ و لاف و اصل و فضل در باقى كنيم‌تا سزاوار قبول حضرت قرآن شويم

باديه بوته است ما چون زر مغشوشيم راست‌چون بيالوديم از او خالص چو زرّ كان شويم

باديه ميدان مردانست و ما نيز از نيازخوى اين مردان گريم‌وگوى اين ميدان شويم

گر چه در ريگ روان عاجز شويم ازبيدلى‌چون پديد آيد جمال كعبه جان افشان شويم

يا بدست آريم سرّى يا بر افشانيم سريا بكام حاسدان گرديم يا سلطان شويم

يا پديد آئيم در ميدان مردان همچو كوه‌يا بزير پشته ريگ اجل پنهان شويم

*** 426

بود بتخانه گروهى ساحت بيت الحرام‌بود بدعت جاى قومى، بقعه شالنكيان

اين دو موضع چون ز ديدار دو احمد نور يافت‌قبله سنت شد اين و كعبه خدمت شد آن

قبله دين امامان خاندان تست و بس‌دير زى اى شاه خانه، شاد باش اى خاندان

هر كه دين خواهد كه دارد چون شمابايد خطرهر كه دُر خواهد كه ماند چون صدف بايد دهان

خاك و بادى كان نيابد خلعت تأييد حق‌اين عناى مغز باشد آن هلاك خانه دان

شير اصلى معنى اندر سينه دارد همچو خاك‌شير رايت باشد آنكو باد دارد در ميان

لاجرم آنرا كه بادى بود چون اينجا رسيدخاك اين در كرد بيرون بادشان از بادبان

تا جمال خانه حدّاديان باشد بجاى‌هيچ دين دزدى نيارد گشت در گيتى عيان

*** 433

همه اكرام و احسان است سيلى خوردن اندر سرچه باشد گركنى در پيش جانان جان و تن قربان

چه عالم جمله منكر شد، چرا دارد خرد طرفه‌اگر پيرى خبر گويد، كه آيد عاقبت طوفان

كنون طوفان مردانست و آنك طرف گل در گل‌كنون بازار شيطانست آنك موعد ديوان

زنى كو عدّت دين داشت آنجا مرد وار آمدتنى كومده كين بود با وى كى رود يكسان

حسن در بصره پُر بينند ليكن در بصر افزون‌بدن در كعبه پُر آيند ليكن در نظر نقصان

ز يثرب علم دين خيزد، عجب اينست در حكمت‌كه صاحب همّتان آيند از بنياد تركستان

صهيب از روم ميپويد بعشق مصطفى صاق‌هشام از مكه ميجويد، صليب و آلت رهبان

دلا آنجا كه انصافست، خود از روم دل خيزدتنا آنجا كه اعلامست، از كعبه بود خذلان

نه در كعبه مجاور بود چندين سالها بلعم‌نه در كوى ضلالت بود چندين روزها عثمان

نه از ترتيب عقل افتد، سخن در خاطر عيسى‌نه بر تقرير حرف آيد، معانى زايت قرآن

سماع روح عاشق را نه از نقل آورد ناقل‌شعاع شمع حكمت را، نه از عقل آورد يزدان

هر آنك اندر سماع آيد همه علمش هدر گرددهر آنك اندر شعاع افتد شود ديوانه در كيهان

وليك از كار و بار اين، اثر يابد جهان دل‌بلى در ذكر علم آن ثنا خواند بسى حسان

جگرها خون شد و پالود، تا باشد كزين معنى‌خبر يابد مگر يك دل شود در آسمان پرّان

چو جاى اين هوس باشد، كه بگذاشتند اين لشكرپى مركب رها كردند، تا پيدا بود پنهان

خرابى در ره نفسست و در ميل طريق تن‌و گر در حصن جان آئى، همه شهر است و شهرستان

بهشت اينجا بنا كرده است، شداد از پى شادى‌خبر زان خانه خرم كه مى‌آرد يك اشتربان

ز هول سيل عالم بر شده ايمن لب كشتى‌ز روح نوح پيغمبر شده بى قوت دين كنعان

سوارى ميكند عيسى و بار حكم او برخرز طعم منزل اندر دل نه خر آگاه و نه پالان

چه راهست ايسنائى اين، كه با مرغان خود يكدم‌خبر گوئى و جان جوئى، بلا خواهى تو بى امكان

مگر ز آواز مرغانت نداند كس جز اين سيدكه فخر اهل رى هست او و تاج صدر اصفاهان

امينى رهروى كورا رضا گويند در دنياازو راضى رضا در حشر و با او مصطفى هم خوان

*** 608

در مدح احمد عارف گويد كه بحج رفت از بلخ و حج نيافت

اى ز عشق دين سوى بيت الحرام آورده راى‌كرده در دل رنجهاى تن گداز جانگزاى

تن سپر كرده بپيش تيغهاى جان سپرسر فدا كرده بنزد نيزهاى سر گراى

گه تمامى داده مايه آب دستت را فلك‌گه غلامى كرده سايه خاكپايت را هماى

از تو بيدل دوستانت همچو قفچاقان زخان‌وز تو پر دل همرهانت همچو چند الان زراى

اى خصالت خوشدلان را چون محبت پاى بندوى جمالت دوستان را چون مفرّح دلگشاى

از بدن يزدان پرستى وز روان يزدان طلب‌از خرد يزدان‌شناسى وز زبان يزدان ستاى

چون توئى هرگز نبيند عالم فرزانه بين‌چون توئى هرگز نزايد گنبد آزاده زاى

بنده جود تو زيبد آفتاب نور بخش‌مطرب بزم تو شايد زهره بر بط سراى

چون طبايع سر فرازى چون شرايع دلفروزاز لطافت جانفرائى وز سخاوت غمزداى

تا تو كم بودى ز عقد دوستان در شهر بلخ‌بود هر روزى فراقت دوستانرا غم فزاى

منّت ايزد را كه گشتند از قدوم دوستان‌همچو بيجانان ز جان و بيدلان از دلرباى

چون بحج رفتى مخور غم گرنبودت حج از آنك‌كار رفتن از تو بود و كار توفيق از خداى

مصلحت آن بود كايزد كرد، خرم باش از آنك‌آن نداند رهرو از حكمت كه داند رهنماى

سخت خامى باشد وتر دامنى در راه عشق‌گر مريدى با مراد خود شود زور آزماى

سوى خانه دوست نايد چون قوى باشد محبّ‌وز ستانه در نجنبد چون وقح باشد گداى

احمد مرسل بيامد سال اول حج نيافت‌گر نيابد احمد عارف شگفتى كم نماى

دل ببلخ و تن بكعبه راست نايد بهر آنك‌سخت بى رونق بود آنجا كلاه اينجاى قباى

در غم حج بودن اكنون از اداى حج بهست‌من بگفتم اينسخن گو خواه شائى خوه مشاى

از دل وجان رفت بايد سوى خانه ايزدى‌چون بصورت رفت خواهى‌خواه بسرشو خوه بپاى

نام و بانگ حاجيان از لاف بى معنى بودور ندارى استوارم بنگر اندر طبل و ناى

حج بفرياد و برفتن نيست كاندر راه حج‌رفتن از اشتر همى بينيم و فرياد از دراى

صد هزار آوازه‌يابى در هواى حج وليك‌عالم السر نيك داندهاى هوى ازهاى‌هاى

رنج بردى كشت كردى آب دادى بر دروگرت دونى از حد خامى در آيد گو دراى

كويكى فاضل كه خارش نيست مشتى ريش گاوكويكى صالح كه خصمش نيست قومى ژاژخاى

جان فرستادى بحج حج كرد و آمد نزد تودل مجاور گشت آنجا گر نيايد گو مياى

اين شرف بس باشدت كاواز خيزد روز حشركاحمد عارف بجان حج كرد و ديگر كس بپاى

تا بگردد چرخ بر گيتى تو بر گيتى بگردتا بپايد كعبه در عالم تو در عالم بپاى

*** 695

گاه آن آمد بتا كاندر خرابى دم زنى‌شور در ميراث خواران بنى آدم زنى

بارنامه بى نيازى برگشائى تابكى‌آتش اندر بارنامه كعبه و زمزم زنى

*** 716

ايكه از سنگ و هنگ نيست تراچو نخس از باد خوى يافه دوى

بزيارت بسوى مشتى دون‌كعبه كعبتين نه‌اى چه شوى

بهوا سوى كس نشايد رفت‌از پى دين روا بود كه روى

نخرامد بخاصه در معراج‌سوى قارون ركاب مصطفوى

*** 762

زلف او ديدى صفات ظلمت كفران مگوى‌روى او ديدى حديث لذت ايمان مكن

كفر و ايمان هر دو از راهند جانان مقصد است‌بر در كعبه حديث عقبه شيطان مكن

*** 789

حربه اقبال گير ساز زطبعش فسان‌شرز نحوست ببر كن بسعادت مكان

نامه اقبال خوان زانكه توئى خوش زبان‌كعبه زوار را تو حجرالاسودى

گردش گردون و دهر جز برضايت مبادسير كواكب بسعد دور ز رايت مباد

عون عنايت بتو جز ز خدايت مباددين خدائيت باد با روش احمدى

*** 795

مرد بى حاصل نبايد يار با تحصيل راجان ابراهيم بايد عشق اسماعيل را

گر هزاران جان لبش را هديه آرم گويدم‌نزد عيسى تحفه چون آرى همى انجيل را

زلف چون پرچين‌كند خوارى نمايد مشك راغمزه چون بر هم زند قيمت فزايند نيل را

چون وصال يار نبود گو دل و جانم مباش‌چون شه و فرزين نباشد خاك بر سر فيل را

از دو چشمش تيز گردد ساحرى ابليس راوز لبانش كند گردد تيغ عزرائيل را

گرچه زمزم را پديد آورد هم نامش بپاى‌او بموئى هم روان كرد از دو چشمش نيل را

جان و دل كردم فداى خاكپايش بهر آنك‌از براى كعبه چاكر بود با بايد ميل را

آب خورشيدو مه اكنون بر ده شد كو برفروخت‌در خم زلف از براى عاشقاق قنديل را

اى سنائى گر هواى خوبرويان ميكنى‌از نخستت ساخت بايد دبه و زنبيل را

19*** 801

ما باز دگر باره برستيم ز غمهادر باديه عشق نهاديم قدمها

كنديم ز دل بيخ هواها و هوسهاداديم بخود راه بلاها و المها

اول بتكلف بنوشتيم كتبهاو آخر ز تحيّر بشكستيم قلمها

لبيك زديم از سر دعوى چو سنائى‌بر عقل زديم از جهت عجز رقمها

اسباب صنمهاست، چو احرام گرفتيم‌در شرط نباشد كه پرستيم صنمها

22*** 803

اى لعبت صافى صفات، اى خوشتر از آب حيات‌هستى درين آخر زمان اين منكران را معجزات

هم ديده دارى هم قدم، هم نور دارى هم ظلم‌در هزل وجد اى محتشم هم كعبه گردى هم منات

حسن ترا بينم فزون، خلق ترا بينم زبون‌چون آمد از جنّت برون چون تو نگارى بى برات

در نارم از گلزار تو، بيزارم از آزار تويك ديدن از ديدارتو، خوشتر ز كل كاينات

هر گه كه بگشائى دهن گردد جهان پر نسترن‌بر تو ثنا گويد چو من ريگ و مطر سنگ و نبات

عالى چو كعبه كوى تو، نه خاكپاى روى توبر دو لب خوشبوى تو، جان را بدل دارد حيات

برهان اين نوشين لبت چون روز گرداند شبت‌وان خالها بر غبغبت، تابان چو از گردون نبات

ما را بلب دعوت كنى، بر ما سخن حجت كنى‌وقتى كه جان غارت كنى، چون صوفيان در ده صلات

باز ار بكشتى عاجزى، بنماى از لب معجزى‌چون از عزى نبود عزى، لا را بزن بر روى لات

غمهات بر ما جمله شد بغداد همچون حلّه شديكديده اينجا دجله شد، يكديده آنجا شد فرات

اى چون ملك اى چون پرى بر سامرى كن ساحرى‌تا بر تو خوانم يك سرى الباقيات الصالحات

جان سنائى مر ترا از وى حذركردن چرااز وى گذر نبود ترا هم در حيات و هم ممات

102*** 853

وز براى شكار دلها ساخت‌خال تو دانه زلف دام ايزد

آنچنان كعبه‌اى كه هست ترادر و ديوار و صحن و بام ايزد

127*** 869

گوئى كه در و پاى عزيزان همه سر بودراهى كه در او وصل نكويان همه جان بود

از خون جگر سيل و ز دل پاره درو خاك‌منزلگهش از آتش سوزان دمان بود

بس جان عزيزان كه در آن راه فنا شدگور و لحد آنجا دهن شير ژيان بود

چون كعبه آمال پديد آمد از دورگفتند رسيديم سر راه بر آن بود

182*** 905

اى سنائى دل ده و در بند كام خود مباش‌راه رو چون زندگان چون مرده بر منزل مباش

چون نپاشى آب رحمت نار زحمت كم فروزور نباشى خاك معنى آب بى‌حاصل مباش

رافت ياران نباشى آفت ايشا مشوسيرت حق چون نباشى صورت باطل مباش

در ميان عارفان جز نكته روشن مگوى‌در كتاب عاشقان جز آيت مشكل مباش

در مناى قرب ياران جان اگر قربان كنندجز بتيغ مهر او در پيش او بسمل مباش

گر همى خواهى كه با معشوق در هودج بودى‌با عدو و خصم او همواره در محمل مباش

گر شوى جان جز هواى دوست را مسكن مشوور شوى دل جز نگاه عشق را قابل مباش

روى چون زى كعبه كردى راى بتخانه مكن‌دشمنان دوست را جز حنظل قاتل مباش

در نهاد تست با تو دشمن معشوق تومانع او گر نه‌اى بارى بدو مايل مباش

303*** 980

چو گردون زينت از زنجير زر سازچو جوزا همت از تيغ كمر كن

از آن آغاز آغاز دگر گيروز ان انجام انجام دگر كن

چو عشقش بلبل است از باغ جانت‌روان و عقل را شاخ شجر كن

اگر خواهى كه بر آتش نسوزى‌چو ابراهيم قربان از پسر كن

ورت بايد كه سنگ كعبه سازى‌چو اسمعيل فرمان پدر كن

بر آمد سايه از ديوار عمرت‌سبك چون آفتاب آهنگ در كن

*** 99

رقم عرش بهر تشريف است‌نسبت كعبه بهر تعريف است

*** 164 حكايت شيخ ذوالنون مصرى

گفت چون صحرا همه پر برف گشت‌رفت ذوالنون در چنان روزى به دشت

ديد گبرى را زايمان بى خبردامنى ارزن در افكنده به سر

برف ميرفت و به صحرا مى‌دويددانه مى‌پاشيد و هر جا مى‌دويد

گفت ذوالنونش كه‌اى دهقان راه‌از چه مى‌پاشى تو اين ارزن پگاه

گفت در برف است عالم ناپديدچينه مرغان شد اين دم ناپديد

مرغكان را چينه پاشم اين قدرتا خدا رحمت كند بر من مگر

گفت ذوالنونش كه چون بيگانه‌اى‌كى پذيرد تو مگر ديوانه‌اى

گفت اگر نپذيرد اين بيند خداگفت بيند، گفت بس باشد مرا

رفت ذوالنون سوى حج سال دگربر رخ آن گبر افتادش نظر

ديد او را عاشق آسا در طواف‌گفت اى ذوالنون چرا گفتى گزاف

گفتى آن نپذيرد و بيند وليك‌ديد و بپسنديد و بپذيرفت نيك

هم مرا در آشنائى راه دادهم مرا جان و دل آگاه داد

هم مرا در خانه خود پيش خواندهم مرا حيران راه خويش خواند

هست در بيت اللهم همخوابگى‌باز رستم زان همه بيگانگى

زان سخن حالى بشد ذوالنون زجاى‌گفت ارزان مى‌فروشى اى خداى

*** 277

از پى جود نز براى سجودصدر او آب كعبه برده ز جود

*** 574

حج مپندار گفت لبيكى‌جامه مفكن به آتش از كيكى

خاقانى

خاقانى (520- 595 ه. ق.) بديل (ابراهيم) بن على خاقانى حقايقى شروانى، يكى از بزرگترين شاعران و سخن پردازان ايران، در سال 520 هجرى قمرى، در شهر شروان از بلاد ايران به دنيا آمد. حسان العجم و افضل الدين از جمله القاب او مى‌باشد تا بيست و پنج سالگى نزد عمويش كافى الدين عمر بن عثمان به تحصيل دانش پرداخت و پس از مرگ استاد به ابوالعلاء گنجوى روى آورد. ابوالعلاء گنجوى او را به خاقان اكبر منوچهر شروانشاه معرفى كرد و تخلص خاقانى را براى او برگزيد. در سال 551 براى اولين بار و سپس در سال 569 براى بار دوم به قصد حج و ديدن امراى عراقين بار سفر بربست. و هنگام بازگشت از اين مسافرت در نزديكى بغداد از ديدن خرابه ايوان مداين متاثر شد و قصيده معروف «ايوان مدائن» را سرود. خاقانى در اواخر عمر در تبريز به سر مى‌برد و در همين شهر درگذشت و در مقبرة الشعراء محله سرخاب تبريز به خاك سپرده شد.

ديوان اشعار او حدود هفده هزار بيت دارد و ديگر از آثارش تحفه العراقين است.

به دست آز مده دل كه بهر فرش كنشت‌ز بام كعبه ندرند مكيان ديبا

به بوى نفس مكن جان كه بهر گردن خوك‌كسى نبرد زنجير مسجدالاقصا

ببين كه كوكبه عمر خضر وار گذشت‌تو بازمانده چو موسى به تيه خوف و رجا

پرير نوبت حج بود و مهد خواجه هنوزاز آن سوى عرفاتست چشم بر فردا

*** 30

جام مى تا خط بغداد ده اى يار مراباز هم در خط بغداد فكن بار مرا

با جگه ديدم و طيار وز آراستگى‌عيش چون باج شد و كار چو طيار مرا

رخت كاول ز در مصطبه برداشتيم‌هم بدان منزل برداشت فرود آر مرا

سفر كعبه به صد جهد برآوردم و رفت‌سفر كوى مغانست دگر بار مرا

پيش من لاف ز شو نيز يه شو نيز مزن‌دست من گير و به خاتونيه بسپار مرا

گوئيم حج تو هفتاد و دو حج بود امسال‌اين چنين سفته مكن تعبيه در بار مرا

گوئيم كعبه ز بالاى سرت كرد طواف‌اين چنين بيهده پندار مپندار مرا

من در كعبه زدم كعبه مرا در نگذاشت‌چون ندانم زدن آن در ندهد بار مرا

دامن كعبه گرفتم دم من در نگرفت‌در نگيرد چو نبيند دم كردار مرا

مغ كده ديد كه من رد شده كعبه شدم‌كرد لابه كه زمن مگذر و مگذار مرا

شير مردان در كعبه مرا نپذيرندكه سگان در ديرند خريدار مرا

سوخته بيد منم زنگ زداى مى‌خام‌ساقى ميكده به داند مقدار مرا

حجرالاسود نقد همگان را محك است‌كم عيارم من از آن كرد محك خوار مرا

زين سپس خال بتان پس حجرالاسود من‌زمزم آنك خم و كعبه در خمار مرا

صفت عشق و مقصد صدق و باز شرح منازل

و مناسك راه كعبه از در بغداد تا مكه

*** 65

شب روان در صبح صادق كعبه جان ديده‌اندصبح را چون محرمان كعبه عريان ديده‌اند

از لباس نفس عريان مانده چون ايمان و صبح‌هم به صبح از كعبه جان روى ايمان ديده‌اند

در شكر ريزند ز اشك خوش كه گردون را به صبح‌همچو پسه سبز و خون آلود و خندان ديده اند

وادى فكرت بريده محرم عشق آمده‌موقف شوق ايستاده كعبه جان ديده‌اند

روز و شب ديده دو گاو پيسه در قربانگهش‌صبح را تيغ و شفق را خون قربان ديده‌اند

خوانده‌اند از لوح دل شرح مناسك بهر آنك‌در دل از خط يداللَّه صد دبستان ديده‌اند

نام سلطان خوانده هم بر ياسج سلطان از آنك‌دل علامت گاه ياسجهاى سلطان ديده‌اند

از كجا برداشته ز اول ز بغداد طلب‌در كجا در وادى تجريد امكان ديده‌اند

صبحدم رانده زمنزل تشنگان ناشتاچاشتگه هم مقصد و هم چشمه هم خوان ديده‌اند

در طواف كعبه جان سالكان عشق راه‌چون حلى دلبران در رقص و افغان ديده‌اند

در سجود كعبه جان ساكنان سدره راه‌هم چو عقل عاشقان سرمست و حيران ديده‌اند

در حريم كعبه جان محرمان الياس وارعلم خصر و چشمه ماهى بريان ديده‌اند

در طريق كعبه جان چرخ زرين كاسه رااز پى در يوزه جان كاسه گردان ديده‌اند

كشتگان كز كعبه جان باز جانور گشته‌اندماهى خضراند گويى كاب حيوان ديده‌اند

كعبه جان زانسوى نه شهر جوى و هفت ده‌كاين دو جارا نفس امير و طبع دهقان ديده‌اند

برگذشته زين ده و ز آن شهر و در اقليم دل‌كعبه جان را به شهر عشق بنيان ديده‌اند

خاكيان دانند راه كعبه جان كوفتن‌كاين ره دشوار مشتى خاكى آسان ديده‌اند

كعبه سنگين مثال كعبه جان كرده‌اندخاصگان اين را طفيل ديدن آن ديده‌اند

هر كبوتر كز حريم كعبه جان آمده‌زير پرش نامه توفيق پنهان ديده‌اند

عاشقان اول طواف كعبه جان كرده‌اندپس طواف كعبه تن فرض فرمان ديده‌اند

*** 67

تا خيال كعبه نقش ديده جان ديده‌اندديده را از شوق كعبه زمزم افشان ديده‌اند

عشق بر كرده به مكه آتشى كز شرق و غرب‌كعبه را هر هفت كرده هفت مردان ديده‌اند

هم بر آن آتش زهند و چين و بغداد آمده‌ماه ذوالقعده به روى دجله تابان ديده‌اند

ماه نو را نيمه قنديل عيسى يافته‌دجله را پر حلقه زنجير مطران ديده‌اند

*** 69

جبرئيل استاده چون اعرابئى اشتر سواركز پى حاجش دليل ره فراوان ديده‌اند

باديه بحر است و بختى كشتى و اعراب موج‌واقصه سرحد بحر و مكه پايان ديده‌اند

*** 70

از پى حج در چنين روزى ز پانصد سال بازبر در فيد آسمان را منقطع سان ديده‌اند

من به دور مقتفى ديدم بدى مه باديه‌كاندر او ز آب و گيا قحط فراوان ديده‌اند

پس به عهد مستضى امسال ديدم در تموزكز تيمم گاه صد نيلوفر ستان ديده‌اند

از سحاب فضل و اشك حاج و آب شعر من‌بركها را بركه‌هاى بحر عمان ديده‌اند

كوه محروق آنك و چون زر بشفشاهنگ درديو راز و در شكنجه حبس خذلان ديده‌اند

از دم پاكان كه بنشاندى چراغ آسمان‌ناف با حورا به حابر ماه آبان ديده‌اند

وز پى خضر و پر روح القدس چون خط دوست‌در سميرا سدره بر جاى مغيلا ديده‌اند

ز آب شور نقره و ريگ عسيله ز عتقادسالكان از نقره كان و از عسل شان ديده‌اند

از بسى پر ملك گسترده زير پاى حاج‌حاج زير پاى فرش سندس الوان ديده‌اند

سبزى برگ حنا در پاى ديده ليك از اشك‌سرخى رنگ حنا در نوك مژگان ديده‌اند

خه خه آن ماه نوذوالحجه كز وادى عروس‌چون خم تاج عروسان از شبستان ديده‌اند

ماه نو در سايه ابر كبوتر فام راست‌چو سحاى نامه يا چون عين عنوان ديده‌اند

ز آب و خاك سارقيه تا صفينه پيش چشم‌بس دواء المسك و ترياقا كه اخوان ديده‌اند

در ميان سنگلاخ مسلخ و عمره ز شوق‌خار و حنظل گلشكرهاى صفاهان ديده‌اند

دشت محرم صحن محشر گشته وز لبيك حق‌نفخه صور اندر اين پيروزه پنگان ديده‌اند

از نشاط كعبه در شير ز قوم احراميان‌شيره بستان قرين شير پستان ديده‌اند

شير زدگان اميد و سينه رنجوران عشق‌در ز قومش هم دو پستان هم سپستان ديده‌اند

زندگان كشته نفس آنجا كفن در تن كشان‌زعفرا رخ حنوط نفس ايشان ديده‌اند

شير مردان چون‌گو زنان هوى هوى اندر دهان‌از هو اللَّه برخدنگ آه پيكان ديده‌اند

بر در اميدشان قفل از فقل حسبى زده‌باز دندانه كليدش سين سبحان ديده‌اند

آمده تا نخله محمود و در راه از نشاطحنظل مخروط را نارنج گيلان ديده‌اند

جمله در غرقاب اشك وكرده هم سيراب ازاشك‌خاك غرقاب مصحف را كه عطشان ديده‌اند

*** 71

دشت موقف را لباس از جوهر جان ديده‌اندكوه رحمت را اساس از گوهر كان ديده‌اند

عرضگاه دشت موقف عرض جناتست از آنك‌مصنع او كوثر و سقاش رضوان ديده‌اند

حوت و سر طانست جاى مشترى و آن بركه هست‌مشترى صفوى كه دروى حوت و سرطان ديده‌اند

كوه رحمت حرمتى دارد كه پيش قدر اوكوه قاف و نقطه فاهر دو يكسان ديده‌اند

سنگ ريزه كوه رحمت برده‌اند از بهر كحل‌ديده بانانى كه عرش از كوه لبنان ديده‌اند

اصفيا را پيش كوه استاده سوزان دل چو شمع‌همچو شمع از اشك غرق و خشك دامان ديده‌اند

هشتم ذى الحجه در موقف رسيده چاشتگاه‌شامگه خود را به هفتم چرخ مهمان ديده‌اند

شب فراز كوه از اشك شور جمع و نور شمع‌ابر در افشان و خورشيد در فشان ديده‌اند

آفتاب از غرب گفتى بازگشت از بهر حاج‌چون نماز ديگرى بهر سليمان ديده‌اند

گفتى از مغرب به رجعت كرده مشرق آفتاب‌لا جرم حاج از حد بابل خراسان ديده‌اند

از نسيم مغفرت كابى و خاكى يافته‌آتشى را از انا گفتن پشيمان ديده‌اند

وز فراوان ابر رحمت ريخته باران فضل‌رانده‌اى را بر اميد عفو شادان ديده‌اند

حج ما آدينه و ما غرق طوفان كرم‌خود به عهد نوح هم آدينه طوفان ديده‌اند

چون كريمان كز عطاى داده نسيانشان بودعفو حق را از خطاى خلق نيسان ديده‌اند

خلق هفتاد و سه فرقت كرده هفتاد و دو حج‌انسى و جنى و شيطانى مسلمان ديده‌اند

حاج را نونو در افزاى از ملايك كرده حق‌هر چه در ششصد هزار اعداد نقصان ديده‌اند

اى بريد صبح سوى شام و ايران بر خبرزاين شرف كامسال اهل شام و ايران ديده‌اند

اى زبان آفتاب احرار كيهان را بگوى‌دولتى كز حج اكبر حاج كيهان ديده‌اند

نز سموم آسيب و نز باران بخيلى يافته‌نز خفا چه بيم و نز غزيه عصيان ديده‌اند

رانده ز اول شب بر آن كه پايه و بشكسته سنگ‌نيمشب مشعل به مشعر نور غفران ديده‌اند

بامدادان نفس حيوان كرده قربا در منى‌ليك قربان خواص از نفس انسان ديده‌اند

با سياهى سنگ كعبه همبر آيد در شرف‌سرخى سنگ منى كز خون حيوان ديده‌اند

سعد ذابح بهر قربان تيغ مريخ آخته‌جرم كيوانش چو سنگ مكى افسان ديده‌اند

چون بره كايد به مادر گوسپند چرخ راسوى تيغ حاج پويان و غريوان ديده‌اند

بى زبانان بر زبان بى زبانى شكر حق‌گفته وقت كشتن و حق را زبان دان ديده‌اند

در سه جمره بوده پيش مسجد خيف اهل خوف‌سنگ را كانداخته بر ديو غضبان ديده‌اند

آمده در مكه و چون قدسيان بر گرد عرش‌عرش را بر گرد كعبه طوف و جولان ديده‌اند

پيش كعبه گشته چون باران زمين بوس از نيازو آسمان را در طوافش هفت دوران ديده‌اند

عيد ايشان كعبه وز ترتيب پنج اركان حج‌ركن پنجم هفت طوف چار اركان ديده‌اند

رفته و سعى صفا و مروه كرده چار و سه‌هم بر آن ترتيب كز سادات و اعيان ديده‌اند

پس براى عمره كردن سوى تنعيم آمده‌هم بر آن آيين كه حج را ساز و سامان ديده‌اند

حاج را ديوان اعماليست و آنك عمره راختم اعمال و فذلكهاى ديوان ديده‌اند

كعبه در دست سياهان عرب ديده چنانك‌چشمه حيوان به تاريكى گروگان ديده‌اند

آنچه ديده دشمنان كعبه از مرغان به سنگ‌دوستان كعبه از غوغا دو چندان ديده‌اند

بهترين جايى بدست بدترين قومى گرومهره جان دار و اندر مغز ثعبان ديده‌اند

نى ز ايزد شرم و نى از كعبه آزرم اى دريغ‌جاى شيران را سگان سور سكان ديده‌اند

در طواف كعبه چون شوريدگان از وجد و حال‌عقل را پيرانه سر در ام صبيان ديده‌اند

ذات حق سلطان سلطانان و كعبه دار ملك‌مصطفى را شحنه و منشور قرآن ديده‌اند

چون ز راه مكه خاقانى به يثرب داد روى‌پيش صدر مصطفى ثانى حسان ديده‌اند

بنده خاقانى سگ تازيست بر درگاه اوبخ بخ آن تازى سگى كش پارسى خوان ديده‌اند

حرز الحجاز

*** 74

شبروان چون رخ صبح آينه سيما بينندكعبه را چهره در آن آينه پيدا بينند

گر چه ز آن آينه خاتون عرب را نگرنددر پس آينه رومى زن رعنا بينند

اختران عود شب آرند و بر آتش فكنندخوش بسوزند و صبا خوشدم از اينجا بينند

صبح دندان چو مطرا كند از سوخته عودعودى خاك ز دندانش مطرا بينند

صبح را در رداء ساده احرام كشندتا فلك را سلب كعبه مهيا بينند

محرمان چون رداء صبح در آرند به كتف‌كعبه را سبز لباسى فلك آسا بينند

خود فلك شقه ديباى تن كعبه شودهم ز صبحش علم شقه ديبا بينند

دم صبح از جگر آرند و نم ژاله ز چشم‌تا دل زنگ‌پذير آينه سيما بينند

دم و نم تيره كنند آينه، اين آينه بين‌كز نم گرم و دم سرد مصفا بينند

ز آه صبوح زنان راه صبوحى بزنندديو را ره زدن روح چه يارا بينند

بشكنند آن قدح مه تن گردون زناركه به دست همه تسبيح ثريا بينند

اختران از پى تسبيح همه زير آيندكاتش دلها قبه زده بالا بينند

نيك لرزانند از مؤذن تسبيح فلك‌اخترانى كه چو تسبيح مجزا بينند

صبح و شام آن رداء روز بشويند چو شيركان رداء جامه احرام مسيحا بينند

نه نه مشتاقان از صبح وز شام آزادندكه دل از هر چه دورنگى است شكيبا بينند

صبح و شام آمده گلگونه فش و غاليه فام‌رو كه مردان نه بدين زنگ زنان وا بينند

صبح صادق پس كاذب چه كند بر تن دهرچادر سبز درد تا زن رسوا بينند

ز آبنوس شب و روز آمد بر رقعه دهردو سپه كالت شطرنجى سواد بينند

لعب دهراست چو تضعيف حساب شطرنج‌گر چه پايان طلبندش نه همانا بينند

كى كند خاك در اين كاسه ميناى فلك‌كه در او آتش و زهر آبخور مابينند

غلطم خاك چه حاجت كه چو اندر نگرندهمه خاكست كه در كاسه مينا بينند

خاك خواران زفلك خوارى بينند چوخاك‌خاك بر سر همه را هيچ مگو تا بينند

بگذريم از فلك و دهر و در كعبه زنيم‌كاين دو را هم به در كعبه تولا بينند

ما و خاك پى وادى سپران كز تف و نم‌آهشان مشعله دار و مژه سقا بينند

هاره واقصه واقصه آن راه شويم‌كه ز بركه‌اش بركه بركه سينا بينند

باديه بحر و بر آن بحر چو باران ز حباب‌قبه سيم زده حله و احيا بينند

از خفاجه به سر راه معونت يابندوز غزيه به لب چاه مواسا بينند

گرمگاهى كه چو دوزخ دمد آن باد سموم‌تف با حورا چو نكهت حورا بينند

قرصه شمس شود قرصه ريوند ز لطف‌بهر تفته جگران كافت گرما بينند

چرخ نارنج صفت شيشه كافور شودكه زانفاس مريدان دم سرما بينند

علم خاص خليفه زده در لشكر حاج‌چتر شامست كز او ماه شب آرا بينند

باز زرين به سر رايت و دستار چه زيرآفتابى به شب آراسته عمداً بينند

تاج زرين به سر دختر شاهنشه زنگ‌باز پوشيده به گيسوش سراپا بينند

سالكان راست ره باديه دهليز خطرلكن ايوان امان كعبه عليا بينند

همه شبهاى غم آبستن روز طرب است‌يوسف روز به چاه شب يلدا بينند

خوشى عافيت از تلخى دارو يابندتابش معنى در ظلمت اسما بينند

بر شوند از پل آتش كه اثيرش خوانندپس به صحراى فلك جاى تماشا بينند

بگذرند از سر موئى كه صراطش دانندپس سر مائده جنت مأوا بينند

حفت الجنه همه راه بهشت آمد خارپس خارستان گلزار تمنا بينند

حفت النار همه راه سقر گلزار است‌باز خارستان سر تا سر صحرا بينند

شوره بينند بره پس به سرچشمه رسندغوره يابند برز پس مى‌حمرا بينند

آب ابر است كز او شوره فرات انگارندتاب مهر است كز او غوره منقا بينند

فر كعبه است كه در راه دل و باغ اميدشوره و غوره ما چشمه و صهبا بينند

تخم كاينجا فكنى كشت تو آنجا دروندجوى كامروز كنى آب تو فردا بينند

بد دلى در ره نيكى چه كنى كاهل نيازنيك را هم نظر نيك مكافا بينند

تشنگانى كه زجان سير شدند از مى‌عشق‌دل دريا كش سرمست چو دريا بينند

ديو كز وادى محرم شنود ناله كوس‌چون حرير علمش لرزه ز آوا بينند

گوسفند فلك و گاو زمين را به منى‌حاضر آرند و دو قربان مهيا بينند

پى غلط كرده چو خرگوش همه شيردلان‌ره به تنها شده تا كعبه به تنها بينند

آسمان در حرم كعبه كبوتروار است‌كه به امنش ز در كعبه مسما بينند

آسمان كو ز كبودى به كبوتر ماندبر در كعبه معلق زن و در وا بينند

اين كبوتر كه نيارد زبر كعبه پريدطيرانش نه به بالا كه به پهنا بينند

شقه‌اى كز بر كعبه فلكش مى‌خوانندسايه جامه كعبه است كه بالا بينند

روز وشب را كه باصل ازحبش و روم آرندپيش خاتون عرب جوهر و لالا بينند

حبشى زلف يمانى رخ زنگى خالست‌كه چو تركانش تتق رومى خضرا بينند

كعبه را بينند از حلقه در حلقه زلف‌نقطه خالش از آن صخره صما بينند

جان فشانند بر آن خال و بر آن حلقه زلف‌عاشقان كان رخ زيتونى زيبا بينند

مشترى عاشق آن زلف ورخ وخال شدست‌كه چو گردونش سراسيمه و شيدا بينند

گفتى‌آن حلقه زلف ازچه سپيدست چو شيركه ز خالش سيهى عنبر سارا بينند

كعبه ديرينه عروسست عجب نى كه بر اوزلف پيرانه و خال رخ برنا بينند

حلقه زلف كهن رنگ بگرداند ليك‌خال را رنگ همان غاليه گونا بينند

عشق بازان كه به دست آرند آن حلقه زلف‌دست در سلسله مسجد اقصا بينند

خاك پاشان كه بر آن سنگ سيه بوسه زنندنور در جوهر آن سنگ معبا بينند

از بسى سنگ سيه بوسه زدن وقت وداع‌چشمه خضر ز ظلمات مفاجا بينند

گر به مكه فلك و نور مجزا ديدنددر مدينه ملك و عرش معلا بينند

خاكيان جگر آتش زده از باد سموم‌آبخور خاك در حضرت والا بينند

مصطفى پيش خلايق فكند خوان كرم‌كه مگس ران وى از شهپر عنقا بينند

عيسى از چرخ فرود آيد و ادريس ز خلدكاين دو را زله ز خوان پايه طاها بينند

خاصگان سرخوان كرمش دم نزنندز آن اباها كه بر اين خوانچه دنيا بينند

زعفران رنگ نمايد سر سكباش وليك‌گونه خرمگس است آنكه ز سكبا بينند

عقل واله شده از فر محمد يابندطور پاره شده از نور تجلى بينند

عقل وجان چون يى وسين بر در ياسين خفتندتن چو نون كز قلمش دور كنى تا بينند

او گرفته ز سخن روزه و از عيد سخاش‌صاع خواهان زكوة آدم و حوا بينند

شير مردان به حريمش سگ كهف اند همه‌آنت شيران كه مدد ز آتش هيجا بينند

سرمه ديده ز خاك در احمد سازندتا لقاى ملك العرش تعالى بينند

حضرت اوست جهانى‌كه شب وروز جهان‌ساج و سيمست كز آن روضه غرا بينند

دادخواهان كه ز بيداد فلك ترسانندداد از آن حضرت دين داور دارا بينند

بنده خاقانى و درگاه رسول اللَّه از آنك‌بندگان حرمت از اين درگه اعلى بينند

خاك مشكين‌كه زبالين رسول آورده است‌حرز بازوش چو الكهف و چو كاها بينند

مصطفى حاضر و حسان عجم مدح سراى‌پيش سيمرغ خمش طوطى گويا بينند

گرچه حسان عجم را همه جا جاه دهندجاهش آن به كه به خاك عربش جابينند

گر چه در نفط سيه چهره توان ديد وليك‌آن نكوتر كه در آيينه بيضابينند

لاف‌از آن روح توان زدكه به چارم فلكست‌نه از اين روح كه در تبت و يغما بينند

يادش آيد كه بشروان چه بلا برد و چه ديدنكبتى كان پشه و باشه زنكبا بينند

بس كه ديد آفت اعدا ز پس انس عيال‌مردم از بهر عيال آفت اعدا بينند

موسى از بهر صفورا كند آتش خواهى‌و آن شبانيش هم از بهر صفورا بينند

به فريب فلك آزرده دلش خوش نكنندكه فلك را چو دلش رنگ معزا بينند

كى توان برد به خرما ز دل كس غصه‌كاستخوان غصه شده در دل خرما بينند

سخنش معجز دهر آمد ازين به سخنان‌به خداگر شنوند اهل عجم يا بينند

چو تمسكت بحبل اللَّه از اول ديدندحسبنااللَّه و كفى آخر انشا بينند

در مدح كعبه عظم اللَّه بركاتها و نعت پيغمبر صلوات اللَّه عليه و سلم

*** 78

مقصد اينجاست نداى طلب اينجا شنوندبختيان را ز جرس صبحدم آوا شنوند

عارفان نظرى را فدا اينجا خواهندهاتفان سحرى را ندا اينجا شنوند

خاكيان را از دل كرم رو از آتش شوق‌باد سرد از سر خوناب سويدا شنوند

همه سگ جان و چو سگ ناله كنانند به صبح‌صبحدم ناله سگ بين كه چه پيدا شنوند

خاك پر سبحه قرا شود از اشك نيازوز دل خاك همان ناله قرا شنوند

خاك اگر گريد و نالد چه عجب كاتش رابانگ گريه ز دل صخره صما شنوند

گريه آن گريه كه از ديده آتش بينندناله آن ناله كه از سينه خارا شنوند

چون بلرزد علم صبح و بنالد دم كوس‌كوه را ناله تب لرزه چو دريا شنوند

صبح گل فام شد ارواح طلب تا نگرندكوس گلبانگ زد ابدال نگر تا شنوند

هر چه در پرده شب راز دل عشاقست‌كان نفس را به قيامت نه همانا شنوند

صبح شد هدهد جاسوس كز او واپرسندكوس شد طوطى غماز كز او واشنوند

چون به پاى علم روز سر شب ببرندچه عجب كز دم مرغ آه دريغا شنوند

كشته شد ديو به پاى علم لشكر حاج‌شايد ار تهنيت از كوس مفاجا شنوند

كوس حاج است كه ديو از فزعش گردد كرز او چو كرناى سليمان دم عنقا شنوند

يارب آن كوس چه هاروت فن زهره نواست‌كه ز يك پرده صدالحانش به عمدا شنوند

چه كند كوس كه امروز قيامت نكندنه ندارد نفس صور كه فردا شنوند

كوس را بين خم ايوان سليمان كه در اولحن داود به آهنگ دل آرا شنوند

كوس چون صومعه پير ششم چرخ كز اوبانگ شش دانه تسبيح ثريا شنوند

كوس ماند به كمان فلك اما عجب آنك‌زاو صرير قلم تير بجوزا شنوند

كوس را دل نه و دردى نه، چرا نالد زارناله زار ز درد دل دروا شنوند

كوس چون مار شده حلقه و كوبند سرش‌بانگ آن كوفتن از كعبه به صنعا شنوند

سخت سركوفته دارندش و او نالد از آنك‌ناله مرد ز سر كوبه اعدا شنوند

خم كوس است كه ماه نوذوالحجه نمودگر زمه لحن خوش زهره زهرا شنوند

خود فلك خواهد تا چنبر اين كوس شودتا صداش از جبل الرحمه به تنها شنوند

گردم چنبر چوبين كه شنيدند خوش است‌پس دم آن خوشتر كز چنبر مينا شنوند

از پى حرمت كعبه چه عجب گر پس ازين‌بانگ دق الكوس از گنبد خضرا شنوند

مشترى قرعه توفيق زند بر ره حاج‌بانگ آن قرعه بر اين رقعه غبرا شنوند

عرشيان بانگ وللَّه على الناس زنندپاسخ از خلق سمعنا و اطعنا شنوند

از سر پاى در آيند سراپا به نيازتا تعال از ملك العرش تعالى شنوند

روضه روضه همه ره باغ منور بينندبركه بركه همه جا آب مصفا شنوند

بر سر روضه همه جاى تنزه شمرندبر لب بركه همه جاى تماشا شنوند

انجم ماده فش آماده حج آمده‌اندتا خواص از همه لبيك مثنا شنوند

همه را نسخه اجزاى مناسك در دست‌از پى كسب جزا خواندن اجزا شنوند

نه صحيفه است فلك، هفت ده آيت زبرش‌عاشقان اين همه از سورت سودا شنوند

نه صحيفه كه بده بنده يكايك بستندتا نه بس دير چو سى باره مجزا شنوند

زندگيشان به حق و نام بر ارواح چراست‌كابشان ابر دهد لاف ز سقا شنوند

خام پوشند و همه اطلس پخته شمرندزهر نوشند و همه نوش هنينا شنوند

گنج پرورده فقرند و كم كم شده ليك‌كم كم گنج سرا پرده بالا شنوند

فقرنيكوست برنگ ار چه به آواز بد است‌عامه را زاين رنگ آواز تبرا شنوند

سفر كعبه نمودار ره آخرت است‌گر چه رمز رهش از صورت دنيا شنوند

جان معنى است به اسم صورى داده برون‌خاصگان معنى و عامان همه اسما شنوند

كعبه را نام به ميدانگه عام عرفات‌حجره خاص جهان داور دارا شنوند

عابدان نعره بر آرند به ميدانگه از آنك‌نعره شيردلان در صف هيجا شنوند

عارفان خامش و سر بر سر زانو چو ملخ‌نه چو زنبور كز او شورش و غوغا شنوند

ساربانا به وفا بر تو كه تعجيل نماى‌كز وفاى تو زمن شكر موفا شنوند

حاش للَّه‌اگر امسال ز حج و امانم‌نز قصور من و تقصير تو حاشا شنوند

دوستان يافته ميقات و شده زى عرفات‌من به فيد و ز من آواز به بطحا شنوند

هيچ اگر سايه‌پذير منم آن سايه هيچ‌كه مرا نام نه در دفتر اشيا شنوند

هاوها باشد اگر محمل من سازى و هم‌برسانيم به كم ز آنكه زمن‌ها شنوند

بر در كعبه كه بيت اللَّه موجوداتست‌كه مباهات امم ز آن در والا شنوند

بار عام است و در كعبه گشاده است كز اوخاصگان بانگ در جنت مأوا شنوند

پس چو رضوان در جنات گشايد ملكان‌بانگ حلقه زدن كعبه عليا شنوند

ز آن كليدى كه نبى نزد بنى شيبه سپردبانگ پر ملك و زيور حورا شنوند

چون جرس دار نجيبان ره يثرب سپرندساربان را همه الحان جرس آسا شنوند

در فلك صوت جرس زنگل نباشانست‌كه خروشيدنش از دخمه دارا شنوند

به سلام آمدگان حرم مصطفوى‌ادخلوها به سلام از حرم آوا شنوند

النبى النبى آرند خلايق به زبان‌امتى امتى از روضه غرا شنوند

از صرير در او چار ملايك بسه بعدپنج هنگام دوم صور به يك جا شنوند

بر در مرقد سلطان دى زابلق چرخ‌مركب داشته را ناله هرا شنوند

خود جنيبت بدرش داشته بينند براق‌كز صهيلش نفس روح معلا شنوند

موسى ايستاده و گم كرده ز دهشت نعلين‌ار نى گفتنش از بهر تجلا شنوند

بهر وايافتن گم شده نعلين كليم‌والضحى خواندن خضر از در طاها شنوند

بنده خاقانى و نعت سر بالين رسول‌تاش تحسين ز ملك در صف اعلى شنوند

فخر من بنده ز خاك در احمد بينندلاف دريا زدم عنبر سارا شنوند

نعت صدر نبوى به كه به غربت گويم‌بانگ كوس ملكى به كه به صحرا شنوند

نكنم مدح كه من مرثيه گوى كرمم‌چون كرم مرد زمن بانگ معزا شنوند

زنده كردم سخن ار شاكر من شد چه عجب‌كه ز عازر صفت شكر مسيحا شنوند

شايد ار لب به حديث قدما نگشايندناقدانى كه اداى سخن ما شنوند

آب هر آهن و سنگ ار بشود نيست عجب‌كه دم آتش طور از يد بيضا شنوند

شاعران حيض حسد يافته چون خرگوش اندتا زمن شيردلان نكته عذرا شنوند

خصم سگ دل ز حسد نالد و چون جبهت ماه‌نور بى صرفه دهد وه وه عوا شنوند

از سر خامه كنم معجزه انشا به خداى‌گر چنين معجزه بينند سران يا شنوند

راويان كايت انشاى من انشاد كنندبارك اللَّه همه بر صاحب انشا شنوند

*** 118

آنم كه با دو كعبه مرا حق خدمت است‌آرى بدين دو كعبه توان جان سپار كرد

اين كعبه نور ايزد و آن سنگ خاره بودآن كعبه پور آرزو اين كردگار كرد

اين كعبه در سرادق شروان سرير داشت‌و آن كعبه در حديقه مكه قرار كرد

اين كعبه در عجم عجمش سر گزيت دادو آن كعبه در عرب عربش سبزازار كرد

اين كعبه را خداى ظفر بر يمين نهادو آن كعبه را خليل حجر بر يسار كرد

اين كعبه ناف عالم و از طيب ساحتش‌آفاق وصف نافه مشك تتار كرد

اين كعبه شاه اعظم و ايثار قدرتش‌بر نور عروس فتح شه كامكار كرد

آن كعبه را كبوتر پرنده در حرم‌كافر از بام كعبه نيار گذار كرد

اين كعبه را به جاى كبوتر هماى بخت‌اندر حرم مجاورت اين ديار كرد

شش حج تمام بر در اين كعبه كرده‌ام‌كايزد به حج و كعبه مرا بختيار كرد

امسال عزم خدمت آن كعبه مى‌كنم‌كاين آرزو دلم گرو انتظار كرد

بانوى شرق و غرب مگر رخصه خواهدم‌كاميد اين حديث دو گوشم چهار گرد

*** 143

اى كعبه جهان گرد، اى زمزم رسن ورزرين رسن نمايى و چون زمزم آبى از بر

همچون دهان زمزم دندانه باد چشمم‌گر نيستى به چشمم با سنگ كعبه همبر

اى نور زاى چشمه ديدى كه چند ديدم‌در چاره شر شروان ظلمات ظلم بيمر

ذره چه سايه دارد آن ذره‌ام به عينه‌زرين رسن فرو كن و از چه مرا بر آور

من نخلم و تو مريم، من عازرم تو عيسى‌نخل از تو گشت تازه و جان از تو يافت عازر

سرگشته كرد چرخم چون چرخ و با دريسه‌فرياد از اين فسونگر زن فعل سبز چادر

آن پسته ديده باشى همچون كشف به صورت‌آن استخوانش بيرون و آن سبزى اندرون در

گر چون كشف كشم سر در استخوان بسته‌سايه نيفتد از من بر چشم هيچ جانور

اى دايگان عالم ديدى كز اهل شروان‌از كوزه يتيمان هستم شكسته سرتر

هم ديده‌اى كه از جان درگاه سيف دين راچون كاسه غريبان حلقه به گوشم ايدر

اى آب خضر و آتش، موسى و باد عيسى‌دارى ز خاك در بند اجلال و عزت وفر

پارم به مكه ديدى آسوده دل چو كعبه‌رطب اللسان چو زمزم و بر كعبه آفرين گر

شعرم بزر نوشتند آنجا خواص مكه‌بر بى نظيرى من كردند حاج محضر

امسال بين كه رفتم زى مكه مكارم‌ديدم حريم حرمت و كعبه در و مجاور

شهرى كه شيب و بالا دريا و كوه داردكوهش اساس نعمت و بحرش غريق گوهر

باللَّه كه خاك در بند آنك هب كعبه ماندهابوقبيس بالا، زمزم به دامن اندر

بحر ار نه غوطه خوردى در بحر كف خسروكى عذب و صاف بودى چون زمزم مطهر

تا تاج دار گشتم از دوستى دو كعبه‌چرخ يگانه دشمن، نعلم كند دو پيكر

اين كعبتين بى نقش آورد سر به كعبم‌تا بر دو كعبه گشتم چون كعب مدح گستر

اى آفتاب تا كى در بيست و هشت منزل‌دارد ده و دو برجت گردان به آسمان بر

دربند و سور او بين چل برج آسمانى‌خيز از در مهاجر تا برج فيد بنگر

كرده به اعتقادى در بر جهاش منزل‌افلاك چون ستاره، سيمرغ چون كبوتر

در بر جهاش بوده ميقات پور عمران‌ميلاد پور مريم ميعاد پور هاجر

مانا كه برج كسرى هست آسمان دنياكز نور ينزل اللَّه دارد كمال بيمر

تا ز اربعين برجش زينت نيافت آدم‌در اربعين صباحش طينت نشد مخمر

دندانه‌هاى برجش يك يك صفا و مروه‌سر كوچه‌هاى شهرش صف صف منى ومعشر

دراجه حصارش ذات البروج اعظم‌ديباچه ديارش سعدالسعود ازهر

انصاف ده كه دربند ايمان سراست دين راسقف سواى ايمان ديوار دشت كافر

از كشتگان زنده ز آنسو هزار مشهدوز ساكنان ره روز ينسو و هزار مغشر

آن قبه مكارم و آن قبله‌معالى‌آن فرضه معلى، آن روضه منور

در قبه مهد مهدى با قبله عهد عيسى‌در فرضه روض جنت و در روضه حوض كوثر

ذات العماد خرم خيرالبلاد عالم‌بيت الحرام ثانى، درالسلام اصغر

دخلش خراج خزران، خيلش غزاة ايران‌جمعش سواد اعظم، رسمش جهاد اكبر

گويند پر ز عقرب طاس زر است حاشاكز حرمتش فلك را عقرب فكند نشتر

عاق ربست كورا خوانده است جاى عقرب‌كز فر اوست مه را به رقع ز فرش عبقر

عقرب ندانم اما دارد مثال ارقم‌در ديده چون گوزنان ترياق روح پرور

شهرى به شكل ارقم با صد هزار مهره‌از رنگ خشت پخته و سنگ رخام و مرمر

تا نام آن زمين شد هم سد هم آب حيوان‌القاب سيف دين شد هم خضر و هم سكندر

هست اعشى عرب را از من سرشك خجلت‌چون سيف ذواليزن را از سيف دين مظفر

افسر خداى خسرو، كشور گشاى رستم‌ملكت طراز عادل، ملت فروز داور

يك اسبه در دو ساعت گيرد سه بعد عالم‌چون از سپهر چارم اعلام مهر انور

بر پرچم علامت، بر تارك غلامان‌از مشتريش طاس است، از آفتاب مغفر

زير سه حرف جاهش گنجيست، حرف آخرصفريست در ميانش هفت آسمانش محضر

يك دو شد از سه حرفش چار اصل و پنج شعبه‌شش روز و هفت خسرو نه قصر وهشت منظر

شاها طبيب عدلى، بيمار ظلم گيتى‌تسكين علتش را ترياق عدل در خور

خود عدل خسروان را جز عدل چيست حاصل‌زين جيفه گاه جافى زين مغ سراى مغبر

از عدل ديد خواهى هم راستى و هم خم‌در ساق عرش ايزد، در طاق پول محشر

گل چون ز عدل زايد مير حنوط برتن‌تابوت دست عاشق، گور آستين دلبر

آتش، كه ظلم دارد مى‌ميرد و كفن نه‌دو دسيه حنوطش، خاك كبود بستر

بر يك نمط نماند كار بساط ملكت‌مهره به دست ماند، خانه شود مششدر

سنجربه مرد و يحك، سنجار ماند آنك‌چون بنگرى به صورت سنجار به كه سنجر

آخر نه بر سكندر شد تخته پوش عالم‌بى بار ماند تختش، در تخت بار ششتر

شاهان عصر جز تو هستند ظلم پيشه‌اينجا سپيد دستند، آنجا سياه دفتر

نُه مه غذاى فرزند از خون حيض باشدپس آبه‌اش بر آيد، صورت شود مجدر

آن كس كه طعمه سازد سى سال خون مردم‌نه آخرش به طاعون صورت شود مبتر

نه ماهه خون حيضى گر آبله برآردسى ساله خون خلقى آخر چه آورد بر

شاها عرب نژادى هستى به خلق و خلقت‌شاه بشر چو احمد، نر عرب چو حيدر

مهمان عزيز دارند اهل عرب بسنت‌ز آنم عزيز كردى، دادى كمال اوفر

رو مى‌فرستى اطلس، مصرى دهى عمامه‌ختلى براق ابرش، تركى و شاق احور

اطلس به رنگ آتش، اصل عمامه از نى‌ابرش چو باد نيسان تندى بسان تندر

اعجاز خلعت تو اين بس كه هست شخصم‌با باد و آتش و نى هستش امان ميسر

بود آن نعيم دنيا فانى شعار خرم‌هست اين عروس خاطر باقى طراز مفخر

جان سخن وران را مرشد نشيد من به‌بهر چنين نشيدى منشد نشيد بهتر

پيش مقام محمود اعنى بساط عالى‌گوهر فروش من به محمود محمدت خر

*** 169

خاقانى از ستايش كعبه چه نقص ديدكز زلف و خال گويد و كعبه برابرش

بى حرمتى بود نه حكيمى كه گاه وردزند مجوس خواند و مصحف ببر درش

نى نى به جاى خويش نسيبى همى كندنعتى است زان دلبر و كعبه است دلبرش

خال سياه او حجرالاسود است از آنك‌ماند به خال و زلف به هم حلقه درش

سنگ سيه مخوان حجر كعبه را از آنك‌خوانند روشنان همه خورشيد اسمرش

گويى براى بوس خلايق پديد شدبر دست راست بيضه مهر پيمبرش

خاقانيا به كعبه رسيدى روان بپاش‌گر چه نه جنس پيشكش است اين محقرش

ديدى جناب حق، جنب آز در مشوكعبه مطهرست جنب خانه مشمرش

با آب و جاه كعبه وجود تو حيض توست‌هم ز آب چاه كعبه فرو شوى يكسرش

سوگند خور به كعبه و هم كعبه داند آنك‌مثلث نبود و هم نبود يك ثناگرش

شكر جمال گوى كه معمار كعبه اوست‌يارب چو كعبه دار عزيز و معمرش

*** 173

حج ملوك و عمره بختست و عيد دهربر درگهش كه كعبه كعبه است و مشعرش

من پار نزد كعبه رساندم سلام شاه‌ايام عيد نحر كه بودم مجاورش

كعبه ز جاى خويش بجنبيد روز عيددر من فشاند شقه ديباى اخضرش

گفت آستان شاه شما عيد جان ماست‌سنگ سياه ما شده هندوى اصغرش

اينجا چه مانده‌اى تو كه آنجاست عيد بخت‌زين پاى باز گرد و ببين صدر انورش

گفتم كه يك دو عيد به پايم بخدمتت‌چون پخته‌تر شوم بشوم باز كشورش

گفتا مپاى رو حج و عيدى دگر بر آرتا هر كه هست بانك بر آيد ز حنجرش

كاقبال بين كه حاصل خاقانى آمدست‌كاندر سه مه سه عيد و دو حج شد ميسرش

عيدى به قرب مكه و قربانگه خليل‌عيدى ديگر به حضرت خاقان اكبرش

*** 186

تا كى بر غم كعبه نشينان عروس وارچون كعبه سر ز شقه ديبا بر آورم

اوليتر آنكه چون حجرالاسود از پلاس‌خود را لباس عنبر سارا بر آورم

*** 188

امسال اگر ز كعبه مرا بازداشت شاه‌زين حسرت آتشى ز سويدا بر آورم

گر بخت باز بر در كعبه رساندم‌كه احرام حج و عمره مثنا بر آورم

سى ساله فرض بر در كعبه كنم قضاتكبير آن فريضه به بطحا برآورم

حراق وار درفتد آتش به بوقبيس‌ز آهى كه چون شراره مجزا برآورم

از دست آنكه داور فرياد رس نماندفرياد در مقام و مصلا بر آورم

زمزم فشانم از مژه در زير ناودان‌طوفان خون ز صخره صما برآورم

درياى سينه موج زند آب آتشين‌تا پيش كعبه لؤلؤ لالا بر آورم

بر آستان كعبه مصفا كنم ضميرزو نعمت مصطفاى مزكى برآورم

ديباچه سراچه كل خواجه رسل‌كز خدمتش مراد مهنا برآورم

سلطان شرع و خادم لالاى او بلال‌من سر به پاى بوسى لالا برآورم

در بارگاه صاحب معراج هر زمان‌معراج دل به جنت مأوى برآورم

تا قرب قاب قوسين بر خاك درگهش‌آوازه دنى فتدلّى بر آورم

گر مدحتش به خاك سرانديب ادا كنم‌كوثر ز خاك آدم و حوا برآورم

كى باشد آن زمان كه رسم باز حضرتش‌آواز يا مغيث اغثنا برآورم

از غصه‌ها كه دارم از آلودگان عهدغلغل در آن حظيره عليا برآورم

دارا و داور اوست جهان را، من از جهان‌فرياد پيش داور و دارا برآورم

ز اصحاب خويش چون‌سگ‌كهف اندرآن حرم‌آن از شكستگى سر و پا برآورم

دندانم ار به سنگ غرامت شكسته‌اندوقت ثناى خواجه ثنايا برآورم

*** 208

كعبه است ايوان خسرو كاندر اوستر عالى را هويدا ديده‌ام

كعبه را باشد كبوتر در حرم‌در حرم شهباز بيضا ديده‌ام

كعبه را ماند در عاليت و من‌محرم اين كعبه‌ام تا ديده‌ام

پيشت آرم نظم قرآن را شفيع‌كز همه عيبش مبرا ديده‌ام

پيشت آرم كعبه حق را شفيع‌كاسمانش خاك بطحا ديده‌ام

پيشت آرم مصطفائى را شفيع‌كاسم او ياسين و طه ديده‌ام

پيشت آرم چار يارش را شفيع‌كز هدى شان عز والا ديده‌ام

پيشت آرم هفت مردان را شفيع‌كز دو عالمشان تبرا ديده‌ام

پيشت آرم جان افريدون را شفيع‌كز جهانداريش طغرا ديده‌ام

پيشت آرم جان فخرالدين شفيع‌كز شرف كسريش مولا ديده‌ام

كز پى حج رخصتم خواهى ز شاه‌كاين سفر دل را تمنا ديده‌ام

*** 226

حجره دل را كز كعبه وحدت اثر است‌در به فردوس و كليدان به خراسان يابم

بختيان نفس من كه جرس دار شونداز دهان جرس افغان به خراسان يابم

نزد من كعبه كعبست خراسان كه ز شوق‌كعبه را محرم گردان به خراسان يابم

برداى طلب احرام همى گيرم از آنك‌عرفات كرم آسان به خراسان يابم

گر چه احرامگه جان ز عراقست مراليك ميقاتگه جان به خراسان يابم

بهر قربان چنين كعبه عجب نيست كه من‌عيد را صورت قربان به خراسان يابم

*** 231

او كعبه علوم و كف و كلك و مجلسش‌بودند زمزم و حجرالاسود و مقام

او و همه جهان مثل زمزم و خلاب‌او و همه سران حجرالاسود و رخام

زمزم نماى بود به مدحش زبان من‌تا كرده بودم از حجرالاسود استلام

تحفة الحرمين و تفاحة الثقلين

*** 286

صبح خيزان بين بصدر كعبه مهمان آمده‌جان عالم ديده و در عالم جان آمده

آستان خاص سلطان السلاطين داده بوس‌پس به بار عام پيشه صفه مهمان آمده

كعبه بر كرده عرب وار آتشى كز نور آن‌شب روان در راه منزل منزل آسان آمده

كعبه استقبالشان فرموده هم در باديه‌پس همه ره با همه لبيك گويان آمده

شب روان چون كرم شب تابنده صحرائى همه‌خفتگان چون گرم قززنده به زندان آمده

كعبه برخوانى نشانده فاقه زدگان را به نازكز نياز آنجا سليمان مور آن خوان آمده

بر سر آن خوان عزت نسر طائردان مگس‌بلكه پر جبرئيل آنجا مگس ران آمده

از براى خوان كعبه ماه در ماهى دوبارگاه سيمين نان و گه زرين نمكدان آمده

رسته دندان نياز آنجا و پير هشت خلداز بن دندان طفيل هفت مردان آمده

پيش دندان از در سلطان بدست خاصگان‌دوستكانى سر بمهر خاص سلطان آمده

مصطفى استاده خوانسالار و رضوان طشت دارهديه دندان مزد خاص و عام يكسان آمده

هم خلال از طوبى و هم آبدست از سلسبيل‌بلكه دست آب همه تسكين رضوان آمده

آسمان آورده زرين آبدستان زافتاب‌پشت خم پيش سران چون آبدستان آمده

خضر جلابى بدست از آبدست مصطفى‌كوست ظلمات عرب را آب حيوان آمده

فاقه پروردان چو پاكان حوارى روزه داركعبه همچون خوان عيسى عيد ايشان آمده

يوسفان در پيش خوان كعبه باشند آن چنانك‌پيش يوسف قحط پروردان كنعان آمده

خوان كعبه هشت خوان خلد را ماند كه هست‌چار جوى او را به جاى سبع الوان آمده

بر سر آن خوان دل پاكان چو مرغان بهشت‌نيمه‌اى گويا و ديگر نيمه بريان آمده

كعبه در تربيع همچون تخت نرد مهره بازكعبتين جانها و نراد انسى و جان آمده

نقش يك تنها به روى كعبتين پيدا شده‌پس شش و پنج و چهار و سه دو پنهان آمده

هر حسابى كرده بر حق ختم چون نرد زيادهر كه شش پنجى زده يك بر سر آن آمده

عالمان چون حضر پوشيده برهنه پاى و سرنعل پى شان همسر تاج خضر و خان آمده

صوفيان ز كوه پر آب زندگانى چون خضرهمچو موسى در عصاشان جان ثعبان آمده

هو و هو گويان مريدان هوى هوى اندر دهان‌چون صدف تن غرق‌اشك و سينه عطشان‌آمده

ز آه ايشان كه الف چون سوزن عيسى شده‌گاه هى چون حلقه زنجير مطران آمده

آتشين حلقه ز باد افتاده و جسته ز حلق‌رفته ساق عرش را خلخال پيچان آمده

ز آهشان يك نيمه مسمار در دوزخ شده‌باز ديگر نيمه طوق حلق شيطان آمده

اين مربع خانه نور از خروش صادقان‌چون مسدس خان زنبوران پر افغان آمده

چون مشبك خام زنبوران ز آه عاشقان‌بس دريچه كاندرين بام نه ايوان آمده

كعبه همچون شاه زنبوران ميانجا معتكف‌عالمى گردش چو زنبوران غريوان آمده

آفتاب اشتر سوارى بر فلك بيمار تن‌در طواف كعبه محرم وار عريان آمده

خون قربان رفته در زير زمين تا پشت گاوگاو بالاى زمين از بهر قربان آمده

بر زمين الحمداللَّه خون قربان بسته نقش‌بر هوا تسبيح گويان جان حيوان آمده

كعبه در ناف زمين بهتر سلاسه است از شرف‌كاندر ارحام وجود از صلب فرمان آمده

كعبه خاتون دو كون او را در اين خرگاه سبزهفت بانو بين پرستار شبستان آمده

صبح و شام او را دو خادم، جوهر و عنبر به نام‌اين ز روم آن از حبش سالار كيهان آمده

خادمانش بر دو طفلانند اتابك و آن دو راگاهواره بابل و مولد خراسان آمده

خال مشك از روى گندمگون خاتون عرب‌عاشقان را آرزو بخش و دلستان آمده

روى گندمگون او بوده تصاوير بهشت‌آدم از سوداى گندم ز آن پريشان آمده

كعبه صرافى، دكانش نيمه بام آسمان‌بر يكى دستش محك زر ايمان آمده

بر محك كعبه كو جنس بلال آمد برنگ‌هر كه را زر بولهب رويست شادان آمده

بر سياهى سنگ اگر زرت سپيد آيد نه سرخ‌ز آن سپيدى دان سياهى روى ديوان آمده

سنگ زر شبرنگ لكن صبح وار از راستى‌شاهد هر بچه كز خورشيد در كان آمده

در سياهى سنگ كعبه روشنايى بين چنانك‌نور معنى در سياهى حرف قرآن آمده

زمزم آنك چون دهانى آب حيوان در گلووان دهان را ميم لب چون سين دندان آمده

پيش عيسى دم چه زمزم صليب دلو چرخ‌سرنگون بى آب چون چاه زنخدان آمده

مصطفى كحال عقل و كعبه دكان شفاست‌عيسى اينجا كيست هاون كوب دكان آمده

عيسى آنك پيش كعبه بسته چون احراميان‌چادرى كان دست ريس دخت عمران آمده

كعبه را از خاصيت پنداشته عود الصليب‌كز دم ابن اللَّه او را ام صبيان آمده

ازأ انتش همزه مسمار و الف دارى شده‌بر چنين دارى ز عصمت كاف‌ها خوان آمده

گر حرم خون گريد از غوغاى مكه حق اوست‌كز فلاخنشان فراز كعبه غضبان آمده

برخلاف عادت از اصحاب فيل است اى عجب‌بر سر مرغان كعبه سنگ باران آمده

مكيان چون ماكيانى بر سر خود كرده خاك‌كز خروس فتنه شان آواز خذلان آمده

بوقبيس آرامگاه انبياء بوده مقيم‌باز غضبان گاه اهل بغى و عصيان آمده

كره عيسى نامى از بالاى كعبه خيبرى‌زاندر و مشتى يهودى رنگ فتان آمده

زود بينام از جلال كعبه مريم صفت‌خيبر وارون عيسى گرد ويران آمده

من به چشم خويش ديدم كعبه را از زخم سنگ‌اشكبار از دست مشتى نابسامان آمده

كرده روح القدس پيش كعبه پرها را حجاب‌تا بر او آسيب سنگ اهل طغيان آمده

بوقبيس از شرم كعبه رفته در زلزال خوف‌كعبه را از روى ضجرت راى نقلان آمده

كعبه در شومى عرب چون قطب درتنگى صاف‌يا صدف در بحر ظلمانى گروگان آمده

كعبه قطب است و بنى آدم بنات العرش وارگرد قطب آسيمه سر شيدا و حيران آمده

كعبه هم قطب است و گردون راست چون دستاس زال‌صورت دستاس را بر قطب دوران آمده

كعبه روغن خانه‌اى دان روز و شب گاو خراس‌گاو پيسه گرد روغن خانه گردان آمده

كعبه شمع و روشنان پروانه و گيتى لگن‌بر لگن پروانه را بين مست جولان آمده

كعبه گنج است و سياهان عرب ماران گنج‌گرد گنج آنك صف ماران فراوان آمده

كعبه شان شهد و كان زر رسته است اى عجب‌خيل زنبوران و مارانش نگهبان آمده

*** 291

الوداع اى كعبه كاينك وقت هجران آمده‌دل تنورى گشته و زوديده طوفان آمده

الوداع اى كعبه كاينك مست راوق گشته خاك‌ز آنكه چشم از اشك ميگون راوق افشان آمده

الوداع اى كعبه كاينك كالبد با حال بدرفته از پيش تو و جان وقف هجران آمده

الوداع اى كعبه كاينك هفته‌اى در خدمتت‌عيش خوابى بوده و تعبيرش احزان آمده

الوداع اى كعبه كاينك روز وصلت صبح واردير سر بر كرده و بس زود پايان آمده

الوداع اى كعبه كاينك درد هجران جان گزاى‌شمه‌اى خاك مدينه حرز و درمان آمده

مكه مى‌خواهى و كعبه‌ها مدينه پيش تست‌مكه تمكين و در وى كعبه جان آمده

مصطفى كعبه است و مهر كتف او سنگ سياه‌هر كف از بهر كف او زمزم احسان آمده

گرد چار اركان او بين هفت طوق و شش جهت‌چار اركانش ز ياران چار اقران آمده

حبذا خاك مدينه، حبذا عين النبى‌هر دو اصل چار جوى و هشت بستان آمده

در مدينه مصطفى دين مشخص دان و بس‌و آنكه از دين در مدينه اصل و بنياد آمده

گر بجويى ور نويسى هم باسم و هم بذات‌در مدينه نقش دين بينى به برهان آمده

*** 315

آن كعبه محرم نشان، آن زمزم آتش فشان‌در كاخ مه دامن كشان يك مه به پرواز آمده

هرسنگ را كز ساحرى كرده صبا ميناگرى‌از خشت زر خاورى ميناش دينار آمده

*** 328

تو كعبه عجم شده، او كعبه عرب‌او و تو هر دو قبله انسى و جان شده

قبله به قبله رفته و كوس سخا زده‌كعبه به كعبه آمده و كامران شده

تو ميهمان كعبه شده هفته‌اى و بازهمشهريان كعبه تو را ميهمان شده

خوان ساخته به رسم كيان اهل مكه رارسم كيان ربيع دل مكيان شده

تو هفت طوف‌كرده وكعبه عروس وارهر هفت كرده پيش تو و عشق دان شده

نظاره در تو چشم ملايك كه چشم توديده جمال كعبه و زمزم فشان شده

تو بوسه داده چهره سنگ سياه و بازرضوان زخاك پاى تو بوسه‌ستان شده

سنگ سياه زير نثارت ز سيم و زرابر سيه نموده و برف خزان شده

گر زخم يافته دلت از رنج باديه‌ديدار كعبه مرهم راحت رسان شده

تو ناخنى ز كعبه نه‌اى دو روزين حسددر چشم ديو ناخنه هست استخوان شده

كوثر به ناودان شده آندم كه پاى توكرده طواف كعبه وزى ناودان شده

هر خون كه رانده از تن قربان خواص توگلگونه عذار خواص جنان شده

خون بهيمه ريخته هرميزبان به‌شرطتو خون نفس ريخته و ميزبان شده

چون زى مدينه آمده مهد رفيع توزابر عطات شوره ستان بوستان شده

تو عنبرين نفس به سر روضه رسول‌و زياد تو ملايكه مشكين دهان شده

وقت قدوم روضه ترا مرحبا زده‌صدق دلت به‌حضرت او نورهان‌شده

آن شاخ سيم بر سر بالين مصطفى‌از بس نثار لعل وزرت گلستان شده

تو شب به روضه نبوى زنده داشته‌عين اللهت به لطف نظر پاسبان شده

اشك نياز ريخته چشم تو شمع واروز نور روضه نبوى شمعدان شده

هنگام بازگشت همه ره ز بركتت‌شب بدروار بدرقه كاروان شده

در موكبت براى خبر چون كبوتران‌شام و سحر دو نامه بر رايگان شده

وز بهر محملت كه فلك بود غاشيه‌اش‌خورشيد ناقه گشته و مه ساربان شده

تاريخ گشته رفتن مهد تو در عرب‌چون درعجم كرامت تو داستان‌شده

اى آسيه كرامت و اى ساره معرفت‌حواى وقت و مريم آخر زمان شده

اين هر چهار طاهره را خامسه توئى‌هرناخن از تو رابعه دودمان شده

اى اعتقاد نه زن و ده يار مصطفات‌از نوزده زبانيه حرز امان شده

هستند ده ستاره و نه حور با دلت‌همراه هشت جنت وهفت آسمان شه

گر شاه بانوان ز خلاط آمده به حج‌نامش به جود درهمه گيتى عيان‌شده

تو قحط مكه برده و نامت به شرق و غرب‌تا خط قندهار و حد قيروان شده

صد شاه‌بانوان سزدت پيشكار وهست‌صد شاه ارمنت رهى و قهرمان شده

خاقانى ار ز خدمت مهد تو دور ماندعمرش به‌خرده در سر تشوير آن‌شده

اكنون به عذر بى طمعى خوانده مدح توبر مدح خوان تو ملكان مدح خوان شده

زين شعر كره بر قد و صفت قباى فخروز بهر پنبه تير فلك چون كمان شده

بادت بقاى خضر وهم ازبركت دعات‌اسكندر جهان، شه شرق اخستان شده

بادت سعادت ابد و هم به همتت‌قيدافه زمين فرو آن بانوان شده

در مدح عضمة الدين

*** 329

اى در حرمت نشان كعبه‌درگاه تو را مكان كعبه

اى كمتر خادمان بزمت‌بهتر ز مجاوران كعبه

كعبه است درت نوشته خورشيدالعبد بر آستان كعبه

شاهان همه در پناه قدرت‌چون مرغان در امان كعبه

گردون به مثال بارگاهت‌كرده ز حق امتحان كعبه

حق كرده خليل را اشارت‌تا كرده بنا بسان كعبه

ملت به جوار تو بر آسودچون صيد به دودمان كعبه

جاى قسم و مقام سجده است‌از بهر خواص جان كعبه

خاك قدمت به عرض مصحف‌صحن حرمت نشان كعبه

كعبه به درت پيام داده است‌كاى كعبه جان و جان كعبه

جبريل كه اين پيام بشنودحالى ستد از زبان كعبه

بر كعبه كنند جان فشان خلق‌بر صدر تو جان فشان كعبه

دست تو محيط بر ممالك‌ابرى شده سايبان كعبه

اى تشنه ابر رحمت توچون من لب ناودان كعبه

ظلم از در تو رميده چون ديواز سايه پاسبان كعبه

شيطان ز درت رميده ز آنسانك‌پيلان ز نگاهبان كعبه

ظلم و حرم تو، حاش للَّه‌پاى سگ و نردبان كعبه

رضوان صفت سراى پرده‌ات‌كرده است به داستان كعبه

جويد به تبرك آب دستت‌چو خاج ز ناودان كعبه

دهليز سرات ناف فردوس‌چون ناف زمين ميان كعبه

چندانكه مجاور حجابى‌دارى صفت نهان كعبه

شروان بتو مكه گشت و بزمت‌دارد حرم عيان كعبه

اى كعبه بساط آسمان خوان‌عنقا شده مور خوان كعبه

گر خصم به كين تو كشد دست‌چون ابرهه بر زيان كعبه

ز اقبال تو سنگسار گرددچون پيل زيان رسان كعبه

اى دولت در ركاب بختت‌چون جنت در عنان كعبه

هر پنج نماز چون كنى روى‌سوى در كامران كعبه

بر فرق تو اختران رحمت‌بارند ز آسمان كعبه

اى كعبه ملك عصمة الدين‌من بنده رايگان كعبه

اى بانوى شرق و كعبه جودمن بلبل مدح خوان كعبه

گر كعبه شدى چو من زبان وروصفت بودى بيان كعبه

موقوف اشارت تو ماندم‌چون حاجى ميهمان كعبه

تا از حجر است و آستانه‌خال سيه و لبان كعبه

در دولت جاودانت بينام‌هم حرمت و هم توان كعبه

پرده در بارگاه بادت‌ز آن حله كه هست از آن كعبه

دولت شده در ضمنان عمرت‌چون ملت در ضمان كعبه

*** 335

دلم كعبه است و تن حلقه چگونه حلقه‌اى كانراز بس دندانه گر بينى دهان زمزمش خوانى

سر احراميان درد بر زانو بهست ايراصفا و مروه مردان سر زانو است گردانى

توزين احرام و زاين كعبه چه دانى كز برون چشمت‌ز كعبه پوششى ديده است و از احرام عريانى

شده است آيينه زانو بنفش از شانه دستم‌كه دارم چون بنفشه سر به زانوى پشيمانى

*** 342

نه نون والقلم هم كژ است اول آنگه‌بجز راستش مقتدائى نيابى

ز دل شاهدى ساز كو را چو كعبه‌همه روى بينى قفائى نيابى

چو دل كعبه كردى سر هر دو زانوكم از مروه‌اى يا صفائى نيابى

برو پيل پنداشت از كعبه دل‌برون ران كز اين به وغائى نيابى

ببا كعبه عزت دل ز عزى‌تهى كن كز اين به غزائى نيابى

گر از كعبه در دير صادق دل آيى‌به از دير حاجت روائى نيابى

ور از دير زى كعبه بى صدق پويى‌به كعبه قبول دعائى نيابى

*** 345

هفت طواف كعبه را هفت تنان بسند بس‌ما و سه پنج كعبتين، داو بهفت و داورى

ما كه وا ختيار كه كاين شجره است از آن مابد پسران خانه كن، باد سران سرسرى

*** 350

در عرفات بختيان باديه كرده پى سپرما و تو بسپريم هم باديه قلندرى

در عرفات عاشقان بختى بى خبر تويى‌كانگه باركش‌ترى كز همه بى خبرترى

دى به نماز ديگرى موقف اگر تمام شدچون تو صبوح كرده‌اى مرد نماز ديگرى

ور سر مشعرالحرام آمده‌اند محرمان‌محرم مى‌شويم ما ميكده كرده مشعرى

وز ز منى خورد زمين خون حلال جانوران‌ما بخوريم خون رز تا نرسد به جانورى

هر كه كبوترى كشد هم به ثواب در رسدپس تو ببر گلوى دل كو كندت كبوترى

سنگ فشان كنند خلق از پى دين بجمره درما همه جان فشان كنيم از پى خم به مى‌خرى

ور به طواف كعبه‌اند از سر پاى سر زنان‌ما و تو و طواف دير از سر دل، نه سرسرى

ور همه سنگ كعبه را بوسه زنند حاجيان‌ما همه بوسه گه كنيم از سر زلف سعترى

كوى مغان و ما و تو هر سر سنگ كعبه‌اى‌درد تو كرده زمزمى، دست تو كرده ساغرى

طاعت ماست با گنه كز پى نام در خوردروى سپيد جامه را داغ سياه گازرى

كعبه به زاهدان رسد، دير به ما سبوكشان‌بخشش اصل دان همه ما و تو ازميان برى

زهد شما و فسق ما چون همه حكم داور است‌داورتان خداى باد اين همه چيست داورى

گر حج و عمره كرده‌اند از در كعبه رهروان‌ما حج و عمره مى‌كنيم از در خسرو سرى

خاطرخاقانى از آن كعبه شناس شد كه اودر حرم خدايگان كرد به جان مجاورى

*** 356

گر محرم عيدند همه كعبه ستايان‌تو محرم مى‌باش و مكن كعبه ستايى

احرام كه گيرى چو قدح گير كه داردعريانى بيرون و درون لعل قبايى

كعبه چكنى با حجرالاسود و زمزم‌ها عارض و زلف و لب تركان سرايى

هم خدمت اين حلقه به گوشان ختن به‌از طاعت آن كعبه نشينان ريايى

*** 357

چون نقش بصر در سيهى نورى سپيدى‌چون زلف بتان در ظلمات اصل ضيايى

هستى حجرالاسود و كعبه علم شاه‌تا كعبه به جايست بر آن كعبه بجايى

*** 374

گر كعبه جويى باريا، بتخانه سازى كعبه راور بت‌پرستى با صفا، كعبه ثناخوان آيدت

چون از نيازت بوى نه، كعبه پرستى روى نه‌چون آبت اندر جوى نه پل كردن آسان آيدت

*** 423

باد آب گفت زمزم و خاك در تو كعبه‌ركن و حجرالاسود ديوار تو عالم را

تا هست ملايك را عرشه آينه نورى‌باد آينه عرشى رخسار تو عالم را

*** 531

ديده در كار لب و خاكش كنم‌پيشكش هم جان و هم مالش كنم

كعبه جان او و عيد دل هم اوست‌جان و دل قربان همه سالش كنم

چون مرا از راه كعبه است اين فتوح‌بس طواف شكر كامسالش كنم

ماه من كاشتر سوار آيد به راه‌ديده سقا، سينه حمالش كنم

*** 637

اين حصن را كه چون حرم مكه حصن اوست‌زان قصر كعبه را فروزان تازه كرد

وين كعبه را كه سد سكندر حريم اوست‌خضر خليل مرتبه بنيان تازه كرد

بهر ثبات ملك چنين كعبه جلال‌از بوقبيس حلم خود اركان تازه كرد

*** 638

ترا كعبه دل درون تار و ماربرون دير صورت كنى زرنگار

مبر قفل زرين كعبه بدانك‌در دير را حلقه آيد به كار

زهى كعبه ويران كن دير سازتو زاصحاب فيلى نه ز اصحاب غار

گراينجا به سنگى نيايى فرودهم از تو به سنگى بر آيد مار

گر اول به پيلى كنى قصد سنگ‌هم آخر به مرغى شوى سنگسار

*** 654

سنگ سياه كعبه را بوسه زده پس آنگهى‌دست سپيد سفلگان بوسه زنم، دريغ من

تا جورم چو آفتاب اينت عجب كه بى بهابر سر خاك عورتن نور تنم، دريغ من

*** 695

رفت زى كعبه كه آرد كعبه را زى تو شفيع‌تاش بپذيرى كه او با توبه ايمان تازه كرد

پيش كعبه نفس حسى بهر قربا هديه بردپيش صدرت جان قدسى كشت و قربان تازه كرد

*** 695

تن را سجود كعبه فريضه است و نقص نيست‌گر ديده را ز ديدن كعبه جدا كند

گر تن به قرب كعبه نگشت آشنا رواست‌بايد كه جان به قرب سجود آشنا كند

از تن نماز خدمت اگر فوت شد كنون‌جان هم سجود سهو برد و هم قضا كند

*** 700

تبريز كعبه شد حرمش را ستون عدل‌صدر فرشته خلق پيمبر تميز كرد

آرى ز ابتدا حرم كعبه را ستون‌هم مكرمات عمر عبدالعزيز كرد

عراقى

عراقى (610- 688 ه. ق.) فخرالدين ابراهيم بن بزرگمهر عبدالغفار، مخلص به عراقى از عارفان و شاعران معروف قرن هفتم است. او متولد كمجان است كه امروزه به نام كميجان و از توابع اراك. در سنين جوانى به هندوستان رفت و مدتى در خدمت بهاءالدين زكريا به سلوك پرداخت. آنگاه به قونيه رفت و به مجلس شيخ صدرالدين قونيوى راه جست و به فيض مصاحبت با مولانا جلال الدين مولوى نائل آمد. مدتى نيز به مصر رفت و سرانجام رحل اقامت در دمشق افكند و همان جا نيز در گذشت عراقى در سفرى از راه دريا به قصد حج بيرون رفت و به عمان و سپس بحرين رفت و آنگاه قصد ديار روم كرد. عراقى علاوه بر ديوان شعر، مثنوى كوتاهى به نام «عشاق نامه» دارد. «المعات» نيز كتاب منثور اوست كه تحت تاثير كتاب فصوص الحكم ابن عربى نوشته است.

*** 68

به خرابات شدم دوش مرا بار نبودميزدم نعره و فرياد ز من كس نشنود

يا نبايد هيچ كس از باده فروشان بيداريا خود از هيچ كسم در نگشود

چونكه يك نيم ز شب يا كم يا بيش برفت‌رندى از غرفه برون كرد سر و رخ بنمود

گفت: خيرست، درين وقت تو ديوانه شدى‌نغز پرداختى آخر تو نگويى كه چه بود؟

گفتمش: در بگشا، گفت: برو هرزه مگوى‌تا درين وقت ز بهر چو توئى در كه گشود؟

اين نه مسجد ك بهر لحظه درش بگشايندتا تو اندر دوى، اندر صف پيش آيى زود

اين خرابات مغانست و درو زنده دلان‌شاهد و شمع و شراب و غزل و رود و سرود

زر و سر را نبود هيچ درين بقعه محل‌سودشان جمله زيانست و زيانشان همه سود

سركوشان عرفاتست و سراشان كعبه‌عاشقان همچو خليلند و رقيبان نمرود

اى عراقى، چه زنى حلقه برين در شب و روز؟زين همه آتش خود هيچ نبينى جز دود

وصف كعبه معظم

*** 189

حبذا صفه بهشت مثال‌برترين آسمانش صف نعال

مجلس نور و جلوه گاه سرورروضه انس و بارگاه وصال

بيت معمور او مقر شرف‌سقف مرفوع او سپهر جلال

غرفش خوشتر از رياض بهشت‌شرفش خوشتر از شكوه كمال

زين گرفته بها مدارج قدس‌يافته زان بهشت زيب جمال

در بساتين بى نهايت اوسدرة المنتهى هنوز نهال

بر سر خوان عالم آرايش‌آفرينش طفيل و خلق عيال

آفتاب صفاى صفه اوايمن از وصمت كسوف و زوال

ذره‌هاى هواى غرفه اوسر بسر نور آفتاب مثال

صورت ذره‌هاى درگه اوست‌هر چه بينى درين جهان اشكال

معنى موجهاى بركه اوست‌هر چه يابى زمان زمان ز احوال

هر يك از ذره‌هاى لطف هواش‌جام گيتى نما باستقبال

هريك از شعله‌هاى عكس صفاش‌آفتابيست كاينات ظلال

صفحات سطوح بى نقشش‌مشتمل بر نقوش حال و مآل

نفحات رياض جان بخشش‌مرده را زنده كرده اندر حال

تا نسيم هواش يافت ملك‌ميزند در هواى او پر و بال

مطرب عشق بر كشيده سروروصل را داد جام مالامال

سعدى

شرف الدين مصلح بن عبداله شيرازى، يكى از بزرگترين شاعران و نويسندگان قرن هفتم است. در سنين نوجوانى در شهر شيراز مشغول به تحصيل شد و همزمان با تاخت و تاز مغول به بغداد رفت و در مدرسه نظاميه بغداد به تحصيل علم پرداخت. آنگاه پا در سفر نهاد و شام و حجاز و شمال آفريقا و عراق و آذربايجان را سياحت كرده و باز به شيراز برگشت. كتاب بوستان و گلستان را به ترتيب در سالهاى 655 و 656 ه. ق. به پايان برد و آنها را به سعدبن زنگى (حاكم فارس) تقديم كرد.

بنا به گفته مورخين، سعدى حدود سالهاى 580 تا 600 ه. ق. به دنيا آمده و در

سال 691 ه. ق. در شهر شيراز وفات يافته است.

هفتصد سال از زمان او مى‌گذرد و نه تنها مانند او ظهور ننموده بلكه نزديك به او هم كم كس ديده شده است. گوئى اين شعر را درباره خود سروده است كه:

صبر بسيار ببايد پدر پير فلك راتا دگر مادر گيتى چو تو فرزند بزايد

*** 55

چو كعبه قبله حاجت شد از ديار بعيدروند خلق به ديدارش از بسى فرسنگ

تو را تحمل امثال ما ببايد كردكه هيچ كس نزند بر درخت بى بر سنگ

*** 71

بر در كعبه سائلى ديدم‌كه همى گفت و ميگرستى خوش

مى‌نگويم كه طاعتم بپذيرقلم عفو بر ⁽¹⁾5 گناهم كش ⁽²⁾

گر كشى ور جرم بخشى روى و سر بر آستانم بنده را فرمان نباشد هر چه فرمايى بر آنم

*** 97

ديدم گل تازه چند دسته‌بر گنبدى از گياه رسته

گفتم چه بود گياه ناچيزتا در صف گل نشيند او نيز

بگريست گياه و گفت: خاموش‌صحبت نكند كرم فراموش

گر نيست جمال و رنگ و بويم‌آخر نه گياه باغ اويم

من بنده حضرت كريمم‌پرورده نعمت قديمم

گر بى هنرم وگر هنرمندلطفست اميدم از خداوند

با آنكه بضاعتى ندارم‌سرمايه طاعتى ندارم

او چاره كار بنده داندچون هيچ وسيلتش نماند

رسمست ⁽³⁾7 كه مالكان تحرير

آزاد كنند بنده پير

اى بار خداى عالم آراى‌بر بنده پير خود ببخشاى

سعدى ره كعبه رضا گيراى مرد خدا دَرِ خداگير

بدبخت كسى كه سر بتابدزين در كه درى دگر بيابد

*** 158

جامه كعبه را كه مى‌بوسنداو نه از كرم پيله نامى شد

با عزيزى نشست روزى چندلاجرم همچنو گرامى شد

*** 160

از من بگوى حاجى مردم گزاى راكو پوستين خلق به آزار مى‌درد

حاجى تو نيستى شترست از براى آنك‌بيچاره خار مى‌خورد و بار مى‌برد

*** 203

ستايش پيغمبر صلّى اللَّه عليه وآله

كريم السَّجايا جَميل الشِيَم‌نبىّ البَرايا شفيعُ الأمم

امام رسُل پيشواى سبيل‌امين خدا مهبط جبرئيل

شفيع الورى خواجه بعث و نشرامام الهدى صدر ديوان حشر

كليمى كه چرخ فلك طور اوست‌همه نورها پرتو نور اوست

شفيعُ مطاعُ نبىُ كريم‌قسيمُ جسيمُ نسيمُ وسيم

يتيمى كه ناكرده ⁽¹⁾8 قرآن درست

كتبخانه چند ملت بشست

چو عزمش برآهيخت شمشير بيم‌بمعجز ميان قمر زد دو نيم

چو صيحش در افواه دنيا فتادتزلزل در ايوان كسرى فتاد

به لا قامت لات بشكست خردباعراز دين آب عزّى ببرد

نه از لات و عزى برآورد گردكه تورية و انجيل منسوخ كرد ⁽¹⁾9

شبى بر نشست از فلك برگذشت‌به تمكين وجاه ازملك درگذشت

چنان گرم در تيه قربت براندكه بر سِدره جبريل ازو بازماند

بدو گفت سالار بيت الحرام‌كه اى حامل وحى برتر خرام

چو در دوستى مخلصم يافتى‌عنانم ز صحبت چرا تافتى

بگفتا فراتر مجالم نماندبماندم كه نيروى بالم نماند

اگر يكسر موى برتر پرم‌فروغ تجلى بسوزد پرم

نماند به عصيان كسى در گروكه دارد چنين سيدى پيشرو

چه نعت پسنديده گويم تراعليك السلام اى نبىّ الورا

درود ملك بر روان تو بادبر اصحاب و بر پيروان تو باد

نخستين ابوبكر پير مُريدعمر پنجه بر پيچ ⁽²⁾10 ديو مَريد

خردمند عثمان شب زنده دارچهارم على شاه دلدل سوار

خدايا به حق بنى فاطمه‌كه بر قولم ايمان كنم خاتمه

اگر دعوتم رد كنى ور قبول‌من و دست و دامان آل رسول

چه كم گردد اى صدر فرخنده پى‌ز قدر ر فيعت به درگاه حى

كه باشند مشتى گدايان خيل‌به مهمان دارالسلامت طفيل

خدايت ثنا گفت و تبجيل كردزمين بوس قدر تو جبريل كرد

بلند آسمان پيش قدرت خجل‌تو مخلوق و آدم هنوز آب و گل

تو اصل وجود آمدى از نخست‌دگر هر چه موجود شد فرع تست

ندانم كدامين سخن گويمت‌كه والا ⁽¹⁾11 ترى زانچه من گويمت

ترا عِزّ لولاك تمكين بسست‌ثناى تو طه و يس بسست

چه وصفت كند سعدى ناتمام‌عليك الصلوة اى نبى السلام

*** 260

شنيدم كه پيرى به راه حجازبهر خطوه ⁽²⁾12 كردى دو ركعت نماز

چنان گرم رو در طريق خداى‌كه خار مغيلان نكندى ز پاى

بآخر ز وسواس خاطر پريش‌پسند آمدش درنظر كار خويش

بتلبيس ابليس در چاه رفت‌كه نتوان ازين خوبتر راه رفت

گرش رحمت حق نه دريافتى‌غرورش سر از جاده برتافتى

يكى هاتف از غيبش آواز دادك اى نيكبخت مبارك نهاد

مپندار اگر طاعتى كرده‌اى‌كه نزلى بدين حضرت آورده‌اى

به احسانى آسوده كردن دلى‌به از الف ركعت به هر منزلى

*** 289

پس آنان كه در وجد مستغرقندشب و روز در عين حفظ حقند ⁽³⁾13

نگه دارد از تاب آتش خليل‌چو تابوت موسى ز غرقاب نيل

*** 294

نگه كن كه پروانه سوزناك‌چه گفت، اى عجب گر بسوزم چه باك؟

مرا چون خليل آتشى در دلست‌كه پندارى اين شعله بر من گلست

*** 299

گرفتم كه خود هستى از عيب پاك‌تعنت مكن بر من عيبناك

يكى حلقه كعبه دارد به دست‌يكى در خراباتى افتاده مست

*** 334

مرا حاجيى شانه عاج دادكه رحمت بر اخلاق حجاج باد

شنيدم كه بارى سگم خوانده بودكه از من به نوعى دلش مانده بود

بينداختم شانه كاين استخوان‌نمى‌بايدم ديگرم سگ مخوان

مپندار چون سركه خود خورم‌كه جور خداوند حلوا برم

قناعت كن از نفس بر اندكى‌كه سلطان و درويش بينى يكى

چرا پيش خسرو به خواهش روى‌چو يكسر نهادى طمع خسروى

وگر خودپرستى شكم طبله كن‌در خانه اين و آن قبله كن

*** 395

خدايا به ذات خداونديت‌به اوصاف بى مثل و ماننديت

به لبيك حجاج بيت الحرام‌به مدفون يثرب عليه السلام

به تكبير مردان شمشير زن‌كه مرد وغا را شمارند زن

به طاعات پيران آراسته‌به صدق جوانان نوخاسته

كه ما را در آن ورطه يك نفس‌ز ننگ دو گفتن به فرياد رس

اميدست از آنان كه طاعت كنندكه بى طاعتان را شفاعت كنند

*** 447

گر همه مرغى زنند، سخت كمانان به تيرحيف بود بلبلى، كاينهمه دستان اوست

سعدى اگر طالبى، راه رو رنج بركعبه ديدار دوست، صبر بيابان اوست

*** 458

دردى از حسرت ديدار تو دارم كه طبيب‌عاجز آمد كه مرا چاره درمان تو نيست

آخر اى كعبه مقصود كجا افتادى‌كه خود از هيچ طرف حدّ بيابان تو نيست؟

گر برانى چه كند بنده كه فرمان نبردور بخوانى عجب از غايت احسان تونيست

سعدى از بند تو هرگز بدر آيد هيهات‌بلكه حيفست بر آن كس كه به زندان تو نيست

*** 464

با داغ تو رنجورى، به كز نظرت دورى‌پيش قدمت مردن، خوشتر كه به هجرانت

اى باديه هجران، تا عشق حرم باشدعشاق نينديشد، از خار مغيلانت

*** 515

جمال كعبه چنان مى‌دواندم به نشاطكه خارهاى مغيلان حرير مى‌آيد

نه آنچنان به تو مشغولم اى بهشتى روى‌كه ياد خويشتنم در ضمير مى‌آيد

*** 527

فردا كه سر ز خاك برآرم اگر ترابينم، فراغتم بود از روز رستخيز

تا خود كجا رسد به قيامت نماز من‌من روى در تو و همه كس روى در حجاز ⁽¹⁾

تا خود كجا رسد به قيامت حديث من‌كِم روى در جمال تو باشد نه در حجاز

*** 551

آمدى وه كه چه مشتاق و پريشان بودم‌تا برفتى زبرم صورت بيجان بودم

نه فراموشيم از ذكر تو خاموش نشاندكه در انديشه اوصاف تو حيران بودم

بى تو در دامن گلزار نخفتم يك شب‌كه نه در باديه خار مغيلان بودم

زنده مى‌كرد مرا دمبدم اميد وصال‌ور نه دور از نظرت كشته هجران بودم

به تولاى تو در آتش محنت چو خليل‌گوييا در چمن لاله و ريحان بودم

تا مگر يك نفسم بوى تو آرد دم صبح‌همه شب منتظر مرغ سحر خوان بودم

سعدى از جور فراقت همه روز اين مى‌گفت‌عهد بشكستى و من بر سر پيمان بودم

*** 829

پروردگار خلق خدايى به كس ندادتا همچو كعبه روى بمالند بر درش

از مال و دستگاه خداوند قدر و جاه‌چون راحتى به كس نرسد خاك بر سرش

*** 901

ترسم نرسى به كعبه‌اى اعرابى‌كاين ره كه تو مى‌روى به تركستانست

آرزومند كعبه را شرط است‌كه تحمل كند نشيب و فراز

مولانا جلال الدين محمد

مولانا جلال الدين محمد (604 ه. ق.- 672 ه. ق.) نام نامى مولانا، محمد و لقب او جلال الدين است.

ولادت او در سال 604 هجرى قمرى و در شهر بلخ بود. نام پدرش محمد بهاءالدين ولد از اكابر صوفيان و عارفان در خراسان به سلطان العلماء ملقب بود.

بهاءالدين ولد در پنج سالگى مولانا به دليل حسد و بدگويى بعضى از علماى عصر از بلخ و ملك خوارزم بيرون شد. پس از گذر از نيشابور و بغداد، عازم خانه خدا شد. و مولانا در كودكى با آداب زيارت خانه خدا آشنا شد. سپس به درخواست ملك علاءالدين در قونيه ساكن شدند. مولانا در آن ديار به مدرسه رفت و به كسب علم و دانش مشغول شد. پدر بزرگوارش در 25 سالگى او از دنيا رخت بربست و پسر مستعد و فاضل بنا به خواهش مريدان پدر برجاى درس پدر نشست.

او سپس عزم حلب و دمشق در شام نمود و حدود هفت سال آن ديار كه از دست اندازى مغول در امان مانده بود به جهد و تلاش در مطالعه، تدريس و خودسازى پرداخت و مصاحب و ملازم بزرگان علم و عرفان گشت. ملاقات و آشنايى با شمس تبريزى، عارف فرزانه و برجسته آن زمان اثرى ژرف و عميق را در وجود مولانا به جاى گذاشت.

مثنوى معنوى، اثر ماندگار مولوى كه به حق شهرت جهانى دارد در تحت سيطره كامل قرآن كريم است، بگونه‌اى كه در هر گوشه از اين اقيانوس پهناور علم و عرفان، مى‌توان تاثير آيات كتاب الهى را مشاهده نمود. بى اغراق اين شاعر سالك طريقت عشق را مى‌توان خالق يكى از رفيع‌ترين ستون‌هاى فرهنگ و ادب، نه تنها در ايران، بلكه جهان دانست.

21*** 57

لبيك لبيك اى كرم، سوداى تست اندر سرم‌ز آب تو چرخى مى‌زنم مانند چرخ آسيا

هرگز نداند آسيا مقصود گردشهاى خودكاستون قوت ماست او يا كسب و يا كار نانبا

35*** 64

ما كاهلانيم و توئى صد حج و صد پيكار ماما خفتگانيم و توئى صد دولت بيدار ما

ما خستگانيم و توئى صد مرهم بيمار ماما بس خرابيم و توئى هم از كرم معمار ما

52*** 70

چون همه عشق روى تست جمله رضاى نفس ماكفر شدست لاجرم ترك هواى نفس ما

چونك بعشق زنده شد قصد غزاش چون كنم‌غمزه خونى تو شد حج و غزاى نفس ما

76*** 78

بى پاى طواف آريم بى سر بسجود آييم‌چون بى سرو پا كرد او اين پا و سر ما را

بى پاى طواف آريم گرد در آن شاهى‌كو مست الست آمد بشكست در ما را

131*** 99

گفتم اى مه توبه كنم، تو بهار را رد مكن‌گفت بس راهست پيشت تا ببينى توبه را

.

صادق آمد گفت او، وز ماه دور افتاده‌ام‌چون حجاج گم شده اندر مغيلان فنا

182*** 116

در ميان عاشقان عاقل مباخاصه در عشق چنين شيرين لقا

دور بادا عاقلان از عاشقان‌دور بادا بوى گلخن از صبا

گر در آيد عاقلى گو راه نيست‌ور در آيد عاشقى صد مرحبا

عقل تا تدبير و انديشه كندرفته باشد عشق تا هفتم سما

عقل تا جويد شتر از بهر حج‌رفته باشد عشق بر كوه صفا

185*** 116

خورشيد را كسوفى، مه را بود خسوفى‌گر تو خليل وقتى اين هر دو را بگو لا

گويند جمله ياران باطل شدند و مردندباطل نگردد آن كو بر حق كند تولا

199*** 121

اى خان و مان بمانده و از شهر خود جداشاد آمديت از سفر خانه خدا

روز از سفر بفاقه و شبها قرار نى‌در عشق حج كعبه و ديدار مصطفا

ماليده رو و سينه در آن قبله گاه حق‌در خانه خدا شده قد كان آمناً

چونيد و چون بديت در اين راه با خطرايمن كند خداى در دين راه جمله را

در آسمان ز غلغل لبيك حاجيان‌تا عرش نعرها و غريوست از صدا

جان چشم تو ببوسد و بر پات سر نهداى مروه را بديده و بر رفته بر صفا

مهمان حق شديت و خدا وعده كرده است‌مهمان عزيز باشد، خاصه بپيش ما

جان خاك اشترى كه كشد بار حاجيان‌تا مشعرالحرام و تا منزل منا

باز آمده ز حج و دل آنجا شده مقيم‌جان حلقه را گرفته و تن گشته مبتلا

از شام ذات جحفه و از بصره ذات عرق‌با تيغ و با كفن شده اينجا كه ربنا

كوه صفا بر آبسر كوه رخ ببيت‌تكبير كن برادر و تهليل و هم دعا

اكنون كه هفت بار طوافت قبول شداندر مقام دو ركعت كن قدوم را

وانگه بر آيد بمروه و مانند اين بكن‌تا هفت بار و باز بخانه طوانها ⁽¹⁾15

تا روز ترويه بشنو خطبه بليغ‌وانگه بجانب عرفات آى در صلا

وانگه بموقف آى و بقرب جبل بايست‌پس بامداد بار دگر بيست هم بجا

و آنگاه روى سوى منى آر و بعد از آن‌تا هفت بار مى‌زن و مى‌گير سنگها

از ما سلام بادا بر ركن و بر حطيم‌اى شوق ما بزمزم و آن منزل وفا

صبحى بود ز خواب بخيزيم گرد ماازاذخر و خليل بما بو دهد صبا

200*** 122

دلرا رفيق ما كند آن كس كه عذر هست‌زيرا كه دل سبك بود و چست و تيزپا

دل مصر مى‌رود كه بكشتيش وهم نيست‌دل مكه مى‌رود كه نجويد مهاره را

202*** 123

هر روز با مداد سلام عليكماآنجا كه شه نشيند و آن وقت مرتضا

دل ايستاد پيشش، بسته دو دست‌خويش‌تا دست شاه بخشد پايان زر و عطا

جان مست كاس وتا ابدالدهر گه گهى‌بر خوان جسم كاسه نهد دل نصيب ما

تازان نصيب بخشد دست مسيح‌عشق‌مر مرده را سعادت و بيمار را دوا

برگ تمام يابد از او باغ عشرتى‌هم با نوا شود ز طرب چنگل دو تا

در رقص گشته تن ز نواهاى تن بتن‌جان خود خراب ومست درآن محوو آن فنا

زندان شده بهشت زناى و زنوش‌عشق‌قاضى عقل مست در آن مسند قضا

سوى مدرس خرد آيند در سؤال‌كين فتنه عظيم در اسلام شد چرا

مفتى عقل كل بفتوى دهد جواب‌كين دم قيامتست روا كو و ناروا

در عيدگاه وصل برآمد خطيب عشق‌با ذوالفقار و گفت مردان شاه را ثنا

از بحر لامكان همه جانهاى گوهرى‌كرده نثار گوهر و مرجان جانها

خاصان خاص وپردگيان سراى عشق‌صف صف نشسته در هوسش بر درسرا

چون از شكاف پرده بريشان نظر كندبس نعره‌هاى عشق برآيد كه مرحبا

مى‌خواست سينه‌اش‌كه سنائى دهدبچرخ‌سيناى سينه‌اش بنگنجيد در سما

هرچار عنصرند درين جوش همچو ديك‌نى نار برقرار و نه خاك و نم هوا

گه خاك در لباس گيا رفت از هوس‌گه آب خود هوا شد از بهر اين ولا

از راه رو غناس شده آب آتشى‌آتش شده ز عشق هوا هم درين فضا

اركان به خانه خانه بگشته چو بيذقى‌از بهر عشق شاه نه از لهو چون شما

اى بيخبر برو كه ترا آب رو شنيست‌تا وا رهد ز آب و گلت صفوت صفا

زيرا كه طالب صفت صفوتست آب‌وان نيست جز وصال تو با قلزم ضيا

ز آدم‌اگر بگردى او بى‌خداى نيست‌ابليس وار سنگ خورى از كف خدا

آرى خداى نيست وليكن خداى رااين سنتيست رفته در اسرار كبريا

چون پيش آدم‌از دل وجان و بدن‌كنى‌يك سجده‌اى بامر حق از صدق بى ريا

هر سو كه تو بگردى از قبله بعد از آن‌كعبه بگردد آن سو بهر دل ترا

مجموع چون نباشم در راه، پس زمن‌مجموع چون شوند رفيقان با وفا

ديوارهاى خانه چومجموع شد بنظم‌آنگاه اهل خانه درو جمع شد دلا

چون كيسه جمع نبود باشد دريده درزپس سيم جمع چون شود از وى يكى بيا

مجموع چون شوم چو به تبريز شد مقيم‌شمس الحقى كه او شد سر جمع هر علا

207*** 125

اى كه بهنگام درد راحت جانى مراوى كه بتلخى فقر گنج روانى مرا

آنچه نبردست و هم عقل نديدست و فهم‌از تو بجانم رسيد قبله از انى مرا

214*** 128

نگر بعيسى مريم كه از دوام سفرچو آب چشمه حيوانست يحيى الموتى

نگر با حمد مرسل كه مكه را بگذاشت‌كشيد لشكر و بر مكه گشت او والا

241*** 138

نرد كف تو بر دست مراشير غم تو خوردست مرا

گشتم چو خليل اندر غم توآتشكده‌ها سردست مرا

256*** 144

بشكند آن چشم تو صد عهد رامست كند زلف تو صد شانه را

يك نفسى بام برآ اى صنم‌رقص در آراستن حنانه را

259*** 145

در خرد طفل دو روزه نهدآنچ نباشد دل فرزانه را

طفل كى باشد تو مگر منكرى‌عربده استن حنانه را

260*** 146

گرد چنين كعبه كن اى جان طواف‌گرد چنين مايده گرد اى گدا

هر كه بگرد دل آرد طواف‌جان جهانى شود و دلربا

306*** 160

اى عقل باش حيران نى وصل جو نه هجران‌چون وصل گوش دارى زانكس كه نيست غايب

جان چيست فقر و حاجت جانبخش كيست جز تواى قبله حوايج معشوقه مطالب

332*** 168

اين خانه كه پيوسته در او بانگ چغانست‌از خواجه بپرسيد كه اين خانه چه خانه ست

اين صورت بت چيست اگر خانه كعبه‌ست‌وين نور خدا چيست اگر دير مغانه ست

گنجيست درين خانه كه در كون نگنجداين خانه و اين خواجه همه فعل و بهانه ست

بر خانه منه دست كه اين خانه طلسمست‌با خواجه مگوييد كه او مست شبانه ست

خاك و خس اين خانه همه عنبر و مشكست‌بانگ در اين خانه همه بيت و ترانه ست

فى‌الجمله هر آنكس كه درين خانه رهى يافت‌سلطان زمينست و سليمان زمانه ست

اى خواجه يكى سر تو ازين بام فرو كن‌كندر رخ خوب تو ز اقبال نشانه ست

سوگند به جان تو كه جز ديدن رويت‌گر ملك زمين است فسونست و فسانه ست

حيران شده بستان كه چه برگ وچه شكوفه ست‌واله شده مرغان كه چه دامست و چه دانه ست

اين خواجه چرخست كه چون زهره و ماهست‌وين خانه عشق است كه بى حد و كرانه ست

چون آينه جان نقش تو در دل بگرفتست‌دل در سر زلف تو فرو رفته چو شانه ست

در حضرت يوسف كه زنان دست بريدنداى جان تو بمن آى كه جان آن ميانه ست

مستند همه خانه كسى را خبرى نيست‌از هر كى در آيد كه فلانست و فلانه ست

شو مست بر آستانه مشين خانه در آ زودتاريك كند آنك ورا جاش ستانه ست

مستان خداگر چه هزاراند يكى اندمستان هوا جمله دوگانه ست و سه گانست

در بيشه شيران رو وز زخم مينديش‌كانديشه ترسيدن اشكال زنانه ست

كانجا نبود زخم همه رحمت و مهرست‌ليكن پس دو وهم تو ماننده فانه ست

در بيشه مزن آتش و خاموش كن اى دل‌در كش تو زبان را كه زبان تو زبانه ست

334*** 169

از اول امروز حريفان خرابات‌مهمان توند اى شه و سلطان خرابات

امروز چه روزست بگو روز سعادت‌اين قبله دل كيست بگو جان خرابات

339*** 170

كسانى را كه روشان سوى قبله ست‌سماع اين جهان و آن جهانست

خصوصاً حلقه كندر سماعندهمى گردند و كعبه در ميانست

372*** 181

ترشى نكنم نه سركه‌ام من‌پرنم نشوم نه بركه‌ام من

سركش نشوم نه عكه‌ام من‌قانع بزيم كه مكه‌ام من

407*** 192

چشم بر نور كه مست نظر جانانست‌ما ازو چشم گرفتست و فلك لرزانست

خاصه آن لحظه كه از حضرت حق نور كشدسجده گاه ملك و قبله هر انسانست

427*** 198

عشق را بيخويش بردى در حرم‌عقل را بيگانه كردى عاقبت

يا رسول اللَّه ستون صبر رااستن حنانه كردى عاقبت

458*** 210

اندر خليل لطف بد آتش نمود آب‌نمرود قهر بود برو آب آذريست

گرگى نمود يوسف در چشم حاسدان‌پنهان شد آنك خوب و شكر لب برادريست

468*** 214

اوست يكى كيميا كز تپش فعل اوزرگر عشق ورا بر رخ من زرگريست

پاى در آتش بنه همچو خليل اى پسركاتش از لطف او روضه نيلوفرست

503*** 226

كعبه چو از سنگ پرستان پرست‌روى بما آر كه قبله خداست

آنك ازين قبله گدايى كنددر نظرش سنجر و سلطان گداست

526*** 235

بازى مبين بازى مبين اينجا تو جانبازى گزين‌سرها ز عشق جعد او بس سرنگون چون شانه شد

غره مشو با عقل خود بس اوستاد معتمدكاستون عالم بود او نالانتر از حنانه شد

528*** 236

تاريك را روشن كند وان خار را گلشن كندخار از كفت بيرون كشد وز گل ترا بالين كند

بهر خليل خويشتن آتش دهد افروختن‌وان آتش نمرود را اشكوفه و نسرين كند

533*** 238

آن توبه سوزم را بگو، وان خرقه دوزم را بگووان نور روزم را بگو مستان سلامت مى‌كنند

آن عيد قربانرا بگو: وان شمع قرآن را بگووان فخر رضوان را بگو مستان سلامت مى‌كنند

611*** 262

اى خفته شب تيره، هنگام دعا آمدوى نفس جفا پيشه، هنگام وفا آمد

بنگر بسوى روزن، بگشاى در توبه‌پرداخته كن خانه، هين نوبت ما آمد

از جرم و جفا جويى چون دست نمى‌شويى‌بر روى بزن آبى، ميقات صلا آمد

زين قبله بياد آرى، چون رو بلحد آرى‌سودت نكند حسرت آنگه كه قضا آمد

زين قبله بجو نورى تا شمع لحد باشدآن نور شود گلشن چون نور خدا آمد

617*** 264

عاشق كه به صد تهمت بدنام شود اين سوچون نوبت وصل آيد صد نام و لقب بيند

ارزد كه براى حج در ريگ و بيابانهابا شير و شتر سازد يغماى عرب بيند

624*** 266

پا كوفت خليل اللَّه در آتش نمرودى‌تا حلق ذبيح اللَّه بر تيغ بلا كوبد

پا كوفته روح اللَّه در بحر چو مرغابى‌با طاير معراجى تا فوق هوا كوبد

645*** 273

بار دگر از قبله روان گشت رسالت‌در گوش محمد چو بمحراب در آمد

چون رفت محمد بدر خيبر ناسوت‌نقبى بزد از نصرت و نقاب در آمد

648*** 274

اى قوم به حج رفته كجاييد كجاييدمعشوق همينجاست بياييد بياييد

معشوق تو همسايه و ديوار بديواردر باديه سرگشته شما در چه هواييد

گر صورت بى صورت معشوق ببينيدهم خواجه و هم خانه و هم كعبه شماييد

ده بار از آن راه بدان خانه برفتيديكبار ازين خانه برين بام براييد

آن خانه لطيفست نشانهاش بگفتيداز خواجه آن خانه نشانى بنماييد

يك دسته گل كو اگر آن باغ بديديت‌يك گوهر جان كو اگر از بحر خداييد

با اين همه آن رنج شما گنج شما بادافسوس كه بر گنج شما پرده شماييد

704*** 294

هرگز نرمد خليل ز آتش‌گر بر نمرود نار باشد

يعقوب كجا رمد ز يوسف‌گر بر پسرانش بار باشد

709*** 296

سر را ز دريچه‌اى برون كن‌تا بيندكان طراز آمد

تا نعره عاشقان بر آيدكان قبله هر نماز آمد

728*** 303

دشمن خويشيم و يار آنك ما را مى‌كشدغرق درياييم و ما را موج دريا مى‌كشد

زان چنين خندان و خوش ما جان شيرين مى‌دهيم‌كان ملك ما را بشهد و قند و حلوا مى‌كشد

خويش فربه مى‌نماييم از پى قربان عيدكان قصاب عاشقان بس خوب و زيبا مى‌كشد

آن بليس بى تبش مهلت همى خواهد ازومهلتى دادش كه او را بعد فردا مى‌كشد

همچو اسماعيل گردن پيش خنجر خوش بنه‌در مدزد از وى گلو گر مى‌كشد تا مى‌كشد

نيست عزرائيل را دست و رهى بر عاشقان‌عاشقان عشق را هم عشق و سودا مى‌كشد

734*** 305

رخ بدو گويد كه منزلهات ما را منزلست‌خطوتين ماست اين جمله منازل تا معاد

تن بصد منزل رود دل مى‌رود يك تك به حج‌ره روى باشد چو جسم و ره روى همچون فؤاد

772*** 317

كه خليل حق كه دستش همه سال بت شكستى‌بخيال خانه تو شب و روز بتگر آمد

تو مپرس حال مجنون كه ز دست رفت ليلى‌تو مپرس حال آزر كه خليل آزر آمد

809*** 330

باده خمخانه گردد مرده مستانه گرددچوب حنانه گردد چونك بر منبر آيد

كم كند از لقاشان بفسرد نفسهاشان‌گم شود چشمهاشان گوشهاشان كر آيد

841*** 342

باز از رضاى رضوان درهاى خلد وا شدهر روح تا بگردن در حوض كوثر آمد

باز آن شهى در آمد كو قبله شهانست‌باز آن مهى برآمد كز ماه برتر آمد

865*** 350

چون كعبه كه رود بدر خانه ولى‌اين رحمت خداى بارحام مى‌رود

تا مست نيست از همه لنگان سپس ترست‌در بيخودى بكعبه به يك گام مى‌رود

847*** 353

بسيار ديده‌اى كه بجوشد ز سنگ آب‌از شهد شير بين كه چه جوشنده مى‌شود

امروز كعبه بين كه روان شد بسوى حاج‌كز وى هزار قافله فرخنده مى‌شود

910*** 367

بسوى عكه روى تا بمكه پيوندى‌برو محال مجو كت همين همان نرسد

پياز و سير ببينى برى و مى‌بويى‌از آن پياز دم ناف آهوان نرسد

914*** 368

ستاره گويد رو پرده تو افزون بادز من نماندى تنها ز حضرتى مردود

بسا سؤال و جوابى كه اندرين پرده ست‌بدين حجاب نديدى خليل را نمرود

923*** 372 ⁽¹⁾16

نبشته بر دف مطرب كه زهر بنده تونبشته بر كف ساقى كه طالعت مسعود

بخند موسى عمران بكورى فرعون‌بخور خليل خدانوش بكورى نمرود

926*** 373

حبيب كعبه جانست اگر نمى‌دانيدبهر طرف كه بگرديد رو بگردانيد

كه جان ويست بعالم اگر شما جسميدكه جان جمله جانهاست اگر شما جانيد

938*** 378

چو مرغكان ابابيل لشكرى شكنندبپيش لشكر پنهان چه كار زار بود

چو پشه سرشاهى برد كه نمرودست‌يقين شود كه نهان در سلاحدار بود

947*** 381

درون كعبه شب يك نماز صد باشدز بهر خواب ندارد كسى چنين معبد

شكست جمله بتانرا شب و بماند خداكه نيست در كرم او را قرين و كفو احد

970*** 390

باگل و خار ساختن مرديست‌مرد را ساز ساز بايد كرد

قبله روى او چو پيدا شدكعبها را نماز بايد كرد

984*** 395

وقت رحمست و وقت عاطفت است‌كه مرا زخم بس گران آمد

اى ابابيل هين كه بر كعبه‌لشكر و پيل بى كران آمد

994*** 398

عشق خليلست در آ در ميان‌غم مخور ار زير تو آتش بود

سرد شود آتش پيش خليل‌بيد و گل و سنبله كش بود

1136*** 449

تو لقمه‌اى بشكن زانك آن دهان تنگست‌سه پيل هم نخورد مر ترا مگر بسه بار

بپيش حرص تو خود پيل لقمه‌اى باشدتوئى چو مرغ ابابيل پيل كرده شكار

1157*** 457

شهوت و حرص مرد صاحب دل‌همچنين دان و همچنين پندار

صورت شهوتست ليكن هست‌همچو نار خليل پر انوار

1186*** 469

خليل آن روز با آتش همى گفت‌اگر مويى زمن باقيست در سوز

بدو ميگفت آن آتش كه اى شه‌بپيشت من بميرم تو برافروز

بهشت و دوزخ آمد دو غلامت‌تو از غير خدا محفوظ و محروز

1233*** 484

اگر رويش بقبله مى‌نبينى‌درون كعبه شد جاى صلاتش

شب قدرست او درياب او راامان يابى چو برخوانى بر آتش

1249*** 489

شده‌ام سپند حسنت وطنم ميان آتش‌چو ز تير تست بنده بكشد كمان آتش

چو بسوخت جان عاشق ز حبيب سر بر آردچه بسوخت اندر آتش كه نگشت جان آتش

بمسوز جز دلم را كه ز آتشت بداغم‌بنگر بسينه من اثر سنان آتش

كه ستارهاى آتش سوى سوخته گرايدكه ز سوخته بيابد شررش نشان آتش

غم عشق آتشينت چو درخت كرد خشكم‌چو درخت خشك گردد نبود جز آن آتش

خنك آنك ز آتش تو سمن و گلشن برويدكه خليل عشق داند بصفا زبان آتش

كه خليل او بر آتش چو دخان بود سواره‌كه خليل مالك آمد بكفش عنان آتش

سحرى صلاى عشقت بشنيد گوش جانم‌كه در آ در آتش ما بجه از جهان آتش

دل چون تنور پر شد كه ز سوز چند گويددهن پر آتش من سخن از دهان آتش

1305*** 508

كعبه جانها توى گرد تو آرم طواف‌جغد نيم بر خراب هيچ ندارم طواف

پيشه ندارم جزين كار ندارم جزين‌چون فلكم روز و شب پيشه و كارم طواف

بهتر ازين يار كيست خوشتر ازين كار چيست‌پيش بت من سجود گرد نگارم طواف

رخت كشيدم به حج تا كنم آنجا قراربرد عرب رخت من برد قرارم طواف

تشنه چو بيند بخواب چشمه و حوض و سبوتشنه وصل توام كى بگذارم طواف

چونك برآرم سجود باز رهم از وجودكعبه شفيعم شود چونك گزارم طواف

حاجى عاقل طواف چند كند هفت هفت‌حاجى ديوانه‌ام من نشمارم طواف

گفتم گل را كه خار كيست ز پيشش بران‌گفت بسى كرد او گرد عذارم طواف

گفت به آتش هوا دود نه در خورد تست‌گفت بهل تا كند گرد شرارم طواف

عشق مرا مى‌ستود كو همه شب همچو ماه‌بر سر و رو مى‌كند گرد غبارم طواف

همچو فلك مى‌كند بر سر خاكم سجودهمچو قدح مى‌كند گرد خمارم طواف

خواجه عجب نيست اينك من بدوم پيش صيدطرفه كه برگرد من كرد شكارم طواف

چار طبيعت چو چار گردن حمال دان‌همچو جنازه مبا بر سر چارم طواف

هست اثرهاى يار در دمن اين ديارورنه نبودى برين تيره ديارم طواف

عاشق مات و يم تا ببرد رخت من‌ورنه نبودى چنين گرد قمارم طواف

سرو بلندم كه من سبز و خوشم در خزان‌نى چو حشيشم بود گرد بهارم طواف

از سپه رشك ما تير قضا مى‌رسدتا نكنى بى سپر گرد حصارم طواف

خشت وجود مرا خرد كن اى غم چو گردتا كه كنم همچو گرد گرد سوارم طواف

بس كن و چون ماهيان باش خموش اندر آب‌تا نه چو تابه شود بر سر نارم طواف

1306*** 509

چو عاشقان به جهان جانها فدا كردندفدا بكردم جانى و جان جان بمصاف

اگر چه كعبه اقبال جان من باشدهزار كعبه جان را بگرد تست طواف

1348*** 523

مانند چار مرغ خليل از پى فنادر دعوت بهار ببين امتثال گل

خاموش باش و لب مگشا خواجه غنچه وارميخند زير لب تو به زير ظلال گل

1377*** 534

اى با من و پنهان چو دل از دل سلامت مى‌كنم‌تو كعبه‌اى هر جا روم قصد مقامت مى‌كنم

هر جا كه هستى حاضرى از دور در ما ناظرى‌شب خانه روشن مى‌شود چون ياد نامت مى‌كنم

1395*** 541

بر بر او برزنم گر چه برابر نزنم‌شيشه بران سنگ زنم بنده شيشه شكنم

پيل بخرطوم جفا قاصد كعبه شده است‌من چو ابابيل حقم ياور هر كرگدنم

1398*** 542

جمع تو ديدم پس ازين هيچ پريشان نشوم‌راه تو ديدم پس از اين همره ايشان نشوم

اى كه تو شاه چمنى سير كن صد چو منى‌چشم و دلم سير كنى سخره اين خوان نشوم

كعبه چو آمد سوى من جانب كعبه نروم‌ماه من آمد به زمين قاصد كيوان نشوم

فربه و پر باد توأم مست وخوش و شاد توام‌بنده وآزاد توام بنده شيطان نشوم

شاه زمينى و زمان همچو خرد فاش و نهان‌پيش تو اى جان جهان جمله چراجان نشوم

1414*** 547

منم استون آن مسجد كه مسند ساخت پيغامبرچو او مسند دگر سازد ز درد هجر نالانم

خداوند خداوندان و صورت ساز بى صورت‌چه صورت مى‌كشى بر من تو دانى من نمى‌دانم

1418*** 548

دلا مشتاق ديدارم غريب و عاشق و مستم‌كنون عزم لقا دارم من اينك رخت بربستم

توئى قبله همه عالم ز قبله رو نگردانم‌بدين قبله نماز آرم بهر وادى كه من هستم

1422*** 549

طواف حاجيان دارم بگرد يار مى‌گردم‌نه اخلاق سگان دارم نه بر مردار مى‌گردم

مثال باغبانانم نهاده بيل بر گردن‌براى خوشه خرما به گرد خار مى‌گردم

1440*** 556

شرابى نى كه در ريزى سحر مخمور برخيزى‌دروغين است آن باده از آن افتاده كوته دم

دهان بر بند و محرم شو بكعبه خامشان مى‌روپياپى اندرين مستى نى اشتر جوونى جمجم

1497*** 574

مبادم سر اگر جز تو سرم هست‌بسوزا هستيم گر بى تو هستم

توئى معبود در كعبه و كنشتم‌توئى مقصود از بالا و پستم

1512*** 579

اگر در خرقه زاهد در آيدشوم حاجى و راه شام گيرم

وگر خواهد كه من ديوانه باشم‌شوم خام و حريف خام گيرم

1531*** 585

اگر چه همچو اشتر كژ نهاديم‌چو اشتر سوى كعبه راهواريم

به اقبال دو روزه دل نبنديم‌كه در اقبال باقى كامكاريم

1534*** 586

اگر دريا شود آتش بنوشيم‌وگر زخمى رسد مرحم بسازيم

بپيش كعبه رويش بميريم‌بدان چاه و بدان زمزم بسازيم

1576*** 599

اين هيكل آدمست رو پوش‌ما قبله جمله سجدهاييم

آن دم بنگر مبين تو آدم‌تا جانت به لطف در رباييم

1649*** 624

گر مريدى كند او ما بمرادى برسيم‌ور كليدى كند او ما همه دندانه شويم

مصطفى در دل ما گر ره و مسند نكندشايد ار ناله كنيم استن حنانه شويم

1655*** 627

باد پويان و جويان آبها دست شويان‌ما مسيحانه گويان خاك خامش چو مريم

بحر با موجها بين گرد كشتى خاكين‌كعبه و مكه‌ها بين در تك چاه زمزم

1671*** 632

گر چه مردانيم اگر تنها رويم‌چون زبان بر نوحه و ماتم زنيم

گر بتنهايى براه حج رويم‌تو مكن باور كه بر زمزم زنيم

1696*** 641

مقصود نور آمد عالم تنور آمدوين عشق همچو آتش وين خلق همچو هيزم

همچون خليل يزدان پروانه وار شادان‌در آتشش نشستم تا حشر برنخيزم

1712*** 626

ما قصر و چار طاق برين عرصه فناچون عاد و چون ثمود مقرنس نمى‌كنيم

جز صدر قصر عشق در آن ساحت خلودچون نوح و چون خليل مؤسس نمى‌كنيم

1747*** 659

خليل وار نپيچم سر خود از كعبه‌مقيم كعبه شوم كعبه را ستون باشم

هزار رستم دستان بگرد ما نرسدبدست نفس مُخنث چرا زبون باشم

1773*** 667

بار دگر جانب يار آمديم‌خيره نگر سوى نگار آمديم

بى سرو رو سجده كنان جمله راه‌تا سر آن گنج چو مار آمديم

نافه آهو چو بزد بر دماغ‌دام گرفتيم و شكار آمديم

دام بشر لايق آن صيد نيست‌پس تو بگو مابه چه كار آمديم

پار دل پاره رفوى تو ديدبر طمع دولت پار آمديم

اى همه هستى مكن از ما كنارزانك ز هستى به كنار آمديم

همچو ستاره سوى شيطان كفرنقطه زنانيم و شرار آمديم

همچو ابابيل سوى پيل گيرسنگ زنانيم و دمار آمديم

باز چو ببينيم رخ عاشقان‌با طبق سيم نثار آمديم

1821*** 686

شش جهتست اين وطن قبله درو يكى مجوبى وطنيست قبله گه در عدم آشيانه كن

كهنه گرست اين زمان عمر ابد مجو در آن‌مرتع عمر خلد را خارج اين زمان كن

1839*** 693

هست بشهر ولوله اين كه شدست زلزله‌شهر مدينه را كنون نقل كژست يا يقين

رو ز مدينه در گذر زلزله جهان نگرجنبش آسمان نگر بر نمطى عجبترين

1889*** 711

توئى خليل اى جان همه جهان پرآتش‌كه بى خليل آتش نمى‌شود گلستان

تو نور مصطفايى و كعبه پر بتان شدهلا بيا برون كن بتان ز بيت رحمان

1904*** 716

بدان كاصحاب تن اصحاب فيلندبكعبه كى تواند بر رسيدن

كه كعبه ناف عالم پيل بينيست‌نتان بينى بر نافى كشيدن

ابابيلى شو و از پيل مگريزابابيلست دل در دانه چيدن

بچينند دشمنانرا همچو دانه‌پيام كعبه را داند شنيدن

2006*** 755

دامنت بر چنگل خارى زندچنگلش چنگى شود با تن تنن

هر بتى را كه شكستى اى خليل‌جان پذيرد عقل يابد زان شكن

2037*** 764

چون جان تو ميستانى چون شكرست مردن‌با تو ز جان شيرين شيرين ترست مردن

بردار اين طبق را زيرا خليل حق راباغست و آب حيوان گر آذرست مردن

2058*** 772

آتش نور را ببين زود در آ چون خليل‌گر چه بشكل آتش است باده صافيست آن

دشنه تيز ار خليل بنهد برگردنت‌رو بمگردان كه آن شيوه شاهيست آن

2109*** 790

شير دهد شير باطفال خويش‌شاه بگويد به گدا كيمسن

بلك شود آتش دايه خليل‌سرمه يعقوب شود پيرهن

2110*** 790

موسى جانم بكه طور رفت‌آمد هنگام ملاقات من

طور ندا كرد كه آن خسته كيست‌كامد سرمست بميقات من

2131*** 799

قفلى بود ميل و هوا بنهاده بر دلهاى مامفتاح شو مفتاح را دندانه شو دندانه شو

بنواخت نور مصطفى آن استن حنانه راكمتر ز چوبى نيستى حنانه شو حنانه شو

2190*** 822

ديدى كه چه كرد آن پرى روآن ماه لقاى مشترى رو

گشتند بتان همه نگونساردر حسن خليل آزرى رو

2205*** 827

دوش خوابى ديده‌ام خود عاشقان را خواب كوكندرون كعبه مى‌جستم كه آن محراب كو

كعبه جانها نه آن كعبه كچون آنجا رسى‌در شب تاريك گويى شمع يا مهتاب كو

بلك بنيادش ز نورى كز شعاع جان تونور گيرد جمله عالم ليك جانرا تاب كو

خانقاهش جمله از نورت فرشش علم و عقل‌صوفيانش بى سر و پا غلبه قبقاب كو

2207*** 827

هست احرامت در اين حج جامه هستيت رااز سر سرت بكندن شرط اين احرام كو

چونك هستى را فكندى روح اندر روح بين‌جوق جوق و جمله فرد آن جايگه اجرام كو

2285*** 856

يا رجلا حصيده مجبنة و مبخله‌ليس يلذك الهوى ليس لفيك حوصله

معتمد الهوى معى مستندى و سيدى‌لا كرجاك ضايع يطلبه بغربله

اى گله كرده بيش كرده تو سير نگشتى از گله‌چون بكريست اين دكان چاره نباشد از غله

حج پياده ميروى تا سر حاجيان شوى‌جامه چرا درى اگر شد كف پات آبله

از پى نيم آبله شرم نيايدت كه توهر قدمى در افكنى غلغله‌اى به قافله

كشتى نقش آدمى لنگريست و سست روزين دريا بنگرد پى زكشاكش و خله

گر نبدى چنين چرا جهد و جهاد آورى‌صوم و صلات وشب روى حج و مناسك و چله

صبر سوى نران رود نوحه سوى زنان رودگردن اسب شاه را ننگ بود ز زنگله

خوش بميان صف در آتنگ ميا و دلگشاهست ز تنگ آمدن بانگ گلوى بلبله

خاص احد چه غم مخور از بد و نيك عام خس‌كوه احد چه برطپد از سر سيل و زلزله

دل مطپان بخير و شر جانب غيب درنگركلكله ملايكه روح ميان كلكله

عزت زر بود اگر محنت او شود شررهيبت و بيم شير دان بستن او بسلسله

كم نشود انار اگر بهر شراب بفشرى‌بهر فضيلتى بود كوفتگى آمله

حامله است تن ز جان درد زه‌ست رنج تن‌آمدن جنين بود درد و عذاب حامله

تخلى باده را مبين عشرت مستيان نگرمحنت حامله مبين بنگر اميد قابله

هست بلا درين ستم پيش بلا و پس درى‌هست سر محاسبه جبر و پيش مقابله

زر بكسى بقرض ده كش بود آسيا و زربا خلجى و مفلسى هيچ مكن معامله

نه فلك چو آسيا ملك كيست غير حق‌باغ و چراگه زمين پر ز شبان و از گله

قرض بدو ده‌اى پسر نفس و نفس زر و درم‌گنج و گهر ستان ازو از پى فرض و نافله

لب بگشاد ناطقى تا كه بيان اين كندكان زر اوست و نقد او فكرت خلق ناقله

2309*** 864

سرمست چنان خوبى كى كم بود از چوبى‌برخاست فغان آخر از استن حنانه

شمس الحق تبريزى از خلق چه پرهيزى‌اكنون كه درافكندى صد فتنه فتانه

2410*** 896

بدانك خلوت شب بر مثال درياييست‌بقعر بحر بود درهاى ناسفته

رخ چو كعبه نما شاه شمس تبريزى‌كه با شدت عوض حجهاى پذيرفته

2467*** 917

كعبه طواف مى‌كند بر سر كوى يك بتى‌اين چه بتيست اى خدا اين چه بلا و آفتى

ماه درست پيش او قرص شكسته بسته‌اى‌بر شكرش نبات‌ها چون مگسيست زحمتى

2476*** 921

متقيان بباديه رفته عشا و فاديه‌كعبه روان شده بتو تا كه كند زيارتى

روح سجود مى‌كند شكر وجود مى‌كنديافت ز بندگى تو سرورى و سيادتى

بر كرم و كرامت خنده آفتاب توروى بكعبه كرم مشتغل عبادتى

پنج حس از مصاحف نور و حيات جامعت‌ياد گرفته ز اوستا ظاهر پنج آيتى

گاه چو جنگ ميكند پيش درت ركوع خوش‌گاه چو ناى مى‌كند بهر دم تو قامتى

بس كن اى خرد ازين ناله و قصه خزين‌بوى برد بخامشى هر دل با شهامتى

2508*** 932

يكى لحظه قلندر شو قلندر را مسخر شوسمندر شو سمندر شو در آتش روبآسانى

در آتش رو در آتش رو در آتشدان ما خوش روكه آتش با خليل ما كند رسم گلستانى

2583*** 961

اى برده نمازم را از وقت چه بى باكى‌گر رشك نبردى دل تن عشق پرستى

آن مست در آن مستى گر آمدى اندر صف‌هم قبله از و گشتى هم كعبه رخش خستى

2710*** 1005

زانواع گدائيهاى طاعات‌كه بر جوشد بدان بحر عطايى

ز صوم و از صلات و از مناسك‌ز نهى منكر و شير غزايى

2778*** 1031

در يكى كار آن يكى راغب و آن ديگر نفورتو مخالف كرده‌اى شان فتنه ايشان توئى

آن يكى محبوب اين و باز او مكروه آن‌چشم بندى چشم و دلرا قبله و سامان توئى

2840*** 1052

چو خليل رو در آتش كه تو خالصى و دلخوش‌چو خضر خور آب حيوان كه تو جوهر بقايى

بسكل ز بى اصولان مشنو فريب غولان‌كه تو از شريف اصلى كه تو از بلند جايى

2894*** 1072

همچو آبى اندرين گِل مانده‌اى‌پس بپاك از آب و از گل كى رسى

بگذر از خورشيد و ز مه چون خليل‌ور نه در خورشيد كامل كى رسى

2992*** 1106

در آتش خليل كجا آيد آن خسى‌كو خشك شد ز عشق دلارام آزرى

جان خليل عشق بشادى و خرمى‌در عشق آتشين دلارام ظاهرى

2997*** 1108

اى آسمان كه بر سرما چرخ مى‌زنى‌در عشق آفتاب تو همخرقه منى

واللَّه كه عاشقى و بگويم نشان عشق‌بيرون و اندرون همه سرسبز و روشنى

از بحر تر نگردى وز خاك فارغى‌از آتشش نسوزى وز باد ايمنى

اى چرخ آسيا ز چه آبست گردشت‌آخر يكى بگو كه چه دولاب آهنى

از گردشى كنار زمين چون ارم كنى‌وز گردشى دگر چه درختان كه بركنى

شمعيست آفتاب و تو پروانه‌اى به فعل‌پروانه وار گرد چنين شمعى مى‌تنى

پوشيده‌اى چو حاج تو احرام نيلگون‌چون حاج گرد كعبه طوافى همى كنى

حق گفت ايمنست هر آنكو به حج رسيداى چرخ حق گزار ز آفات ايمنى

جمله بهانه هاست كه عشقست هر چه هست‌خانه خداست عشق و تو در خانه ساكنى

زين بيش مى‌نگويم و امكان گفت نيست‌واللَّه چه نكته هاست درين سينه گفتنى

3011*** 1113

عابد و معبود من شاهد و مشهود من‌عشق شناس اى حريف در دل انسانيى

كعبه ما كوى او قبله ما روى اورهبر ما بوى او در ره سلطانيى

3101*** 1148

كسى كه باده خورد با مداد زين ساقى‌خمار چشم خوشش بين و فهم كن باقى

بنا شتاب سعادت مرا رسيد شتاب‌چنانكه كعبه بيايد بنزد آفاقى

3104*** 1149

طواف كعبه دل كن اگر دلى دارى‌دلست كعبه معنى تو گل چه پندارى

طواف كعبه صورت حقت بدان فرمودكه تا بواسطه آن دلى بدست آرى

هزار بار پياده طواف كعبه كنى‌قبول حق نشود گر دلى بيازارى

بده تو ملكت و مال و دلى بدست آوركه دل ضيا دهدت در لحد شب تارى

هزار بدره زرگر برى بحضرت حق‌حقت بگويد دل آر اگر بما آرى

كه سيم و زر بر ما لاشى است بى مقداردلست مطلب ما گر مرا طلب كارى

ز عرش و كرسى و لوح و قلم فزون باشددل خراب كه آنرا كهى بنشمارى

مدار خوار دلى را اگر چه خوار بودكه بس عزيز عزيزست دل در آن خوارى

دل خراب چو منظور گه اله بودزهى سعادت جانى كه كرد معمارى

عمارت دل بيچاره دو صد پاره‌ز حج و عمره به آيد بحضرت بارى

كنوز گنج الهى دل خراب بودكه در خرابه بود دفن گنج بسيارى

كمر بخدمت دلها ببند چاكر واركه بر گشايد در تو طريق اسرارى

گرت سعادت و اقبال گشت مطلوبت‌شوى تو طالب دلها و كبر بگذارى

چو همعنان تو گردد عنايت دلهاشود منابع حكمت زقلب تو جارى

روان شود ز لسانت چو سيل آب حيات‌دمت بود چو مسيحا دواى بيمارى

براى يك دل موجود گشت هر دو جهان‌شنو تو نكته لولاك از لب قارى

و گر نه كون و مكان را وجود كى بودى‌ز مهر و ماه وز ارض و سماى زنگارى

خموش وصف دل اندر بيان نمى‌گنجداگر بهر سر مويى دو صد زبان دارى

3124*** 1158

گر رنج بشد مشكل نوميد مشو اى دل‌كز غيب شود حاصل اندر عوض ابدالى

از ذوق چه عورى تو هر لحظه بشورى تواى كعبه چه دورى تو از خير كه خلخالى

3183*** 1178

در آن كعبه كه تو جان بخش حاجى‌زهى محتاج با اقبال راجى

هر آن سو كو فرو نايد بكيوان‌ز روى فخر بر فرقش تو تاجى

3201*** 1185

در راه وفا اگر چو مايى‌بايد پى هر خسى نيايى

در راه وفا وفات جويندبگذار طريق بى وفايى

بستند ميان براه حجاج‌اى صوفى با صفا كجايى

ترسم نرسى به كعبه وصل‌اى رفته به راه ماورايى

هنگام رحيل محمل آمدبربند اگر حريف مايى

رو در ره برنهاديم‌تا چيست ارادت خدايى

ماييم هواى راه عشقش‌زين راه بگو كه در چه رايى

در نه قدم از رهش مينديش‌كور است وظيفه رهنمايى

اى باد صفا ز ما بياران‌اخلاص قديم وانمايى

گر تيغ فراق در ميان شدآخر نبريد آشنايى

گر روز وصال را شب آمدهم روز شود شب جدايى

در سايه نور باش اى شمس‌گر طالب ياسه همايى

3202*** 1185

اندر قدح تو آفتابى‌زين خورشيد را غمامى

اى بر جانها زتست داغى‌بر گردن جمله از تو دامى

بويت الموت اگر درآيدآن گردد مشعرالحرامى

3232*** 1197

لخليلى دورانى لحبيبى سيرانى‌چو جهت نيست خدا را چه روم سوى بوادى

نه كه بر كعبه اعظم دورانست و طوافى‌دورانى و طوافى لك يا اهل ودادى

3234*** 1198

موسى عمران چو در طور مناجات آمدى‌بيشتر بودى و يا در وقت حاجات آمدى

پيش از اين عمرى براه حق بجان بستى كمرتابشى با حقتعالى در مناجات آمدى

بيمراد نفس حالات سكون و خورد و خواب‌با پلاس كهنه در احرام ميقات آمدى

از تجلى ربه چون نوش كردى جام عشق‌در سماع رب ارنى خوش بحالات آمدى

ور به فرمان دادن جانان نبردى جان خويش‌زمره كروبيان چون در مباهات آمدى

گر خليل اللَّه را با حق نبودى راز عشق‌آتش نمرود چون با او بروضات آمدى

3284*** 1215

براه كعبه وصلش به زير هربن خارى‌هزار كشته شود قند داده جان بجوانى

چه خوش بود كه بسويش برآستانه كويش‌براى ديدن رويش شبى بروز رسانى

3286*** 1215

لقا و جنت و طوبى همى ستان كه توئى‌يكى خليل و دوم احمد و سوم عيسى

خليل و احمد و عيسى نهاده نام ترايكى عزيز و دوم محيى و سوم يحيى

3304*** 1223

گشت خليل از پى آن چار مرغ‌كاش بقربانى آن چارمى

عشق طبيب است كه رنجور جوست‌ورنه چرا خسته و بيمار مى

رباعيات

183*** 1327

ايجان جهان جان و جهان باقى نيست‌جز عشق قديم شاهد و ساقى نيست

بر كعبه نيستى طوافى داردعاشق چو زكعبه است آفاقى نيست

242*** 1333

برخيز و طواف كن بر آن قطب نجات‌ماننده حاجيان بكعبه و به عرفات

چه چسبيدى تو بر زمين چون گل ترآخر حركات شد كليد بركات

1386*** 1438

احرام درش گيرد لافرمان كن‌واندر عرفات نيست جولان كن

خواهى كه ترا كعبه كند استقبال‌مائى و منى را بمنى قربان كن

1446*** 1443

تا روى تو قبله‌ام شد ايجان جهان‌نز كعبه خبر دارم و نز قبله نشان

با روى تو رو بقبله كردن نتوان‌كاين قبله قالبست و آن قبله جان

1665*** 1464

آنى تو كه در صومعه مستم دارى‌در كعبه نشسته بت پرستم دارى

بر نيك و بد تو مر مرا دستى نيست‌در دست توام تا بچه دستم دارى

*** 41

آتش ابراهيم را دندان نزدچون گزيده حق بُوَد چونش گزد

ز آتش شهوت نسوزد اهل دين‌باقيان را بُرده تا قعر زمين

*** 74

گفت پيغمبر كه اى مرد جِرى‌هان مكن با هيچ مطلوبى مِرى

در تو نمرودى است آتش در مَرورفت خواهى اول ابراهيم شو

ناليدن ستون حنانه

*** 95

استُنِ حنانه از هجر رسول‌ناله مى‌زد همچو ارباب عقول

گفت پيغمبر چه خواهى اى ستون‌گفت جانم از فراقت گشت خون

مسندت من بودم از من تاختى‌بر سر منبر تو مسند ساختى

گفت خواهى كه ترا نخلى كنندشرقى و غربى ز تو ميوه چِنند

يا در آن عالم حقت سروى كندتا ترو تازه بمانى تا ابد

گفت آن خواهم كه دايم شد بقاش‌بشنو اى غافل كم از چوبى مباش

آن ستون را دفن كرد اندر زمين‌تا چو مردُم حشر گردد يوم دين

تا بدانى هر كه را يزدان بخوانداز همه كار جهان بيكار ماند

هر كه باشد ز يزدان كار و باريافت بار آنجا و بيرون شد زكار

آنكه او را نبود از اسرار دادكى كند تصديق او ناله جماد

گويد آرى نه ز دل بهر وفاق‌تا نگويندش كه هست اهل نفاق

گر نِيَندى واقفانِ امرِ كُن‌در جهان رَد گشته بودى اين سخن

صد هزاران ز اهل تقليد و نشان‌افگندشان نيم و همى در گمان

كه به ظن تقليد و استدلالشان‌قايم است و جمله پَرّ و بالشان

شبهه‌اى انگيزد آن شيطان دون‌درفتند اين جمله كوران سرنگون

پاى استدلاليان چو بين بودپاى چوبين سخت بى تمكين بود

غير آن قطب زمان ديده وركز ثباتش كوه گردد خيره سر

پاى نا بينا عصا باشد عصاتانيفتد سرنگون او بر حصا

آن سوارى كاو سپه را شد ظفراهل دين را كيست سلطان بصر

با عصا كوران اگر ره ديده‌انددر پناه خلق روشن ديده‌اند

گرنه بينايان بُدندى و شهان‌جمله كوران مرده اندى در جهان

نى ز كوران كِشت آيد نه درودنه عمارت نه تجارتها و سود

گر نكردى رحمت و افضالتان‌در شكستى چوب استدلالتان

اين عصا چه بود قياسات و دليل‌آن عصا كى دادشان بينا جليل

چون عصا شد آلت جنگ و نفيرآن عصا را خُرد بشكن اى ضرير

او عصاتان داد تا پيش آمديدآن عصا از خشم هم بر وى زديد

حلقه كوران به چه كار اندريدديدبان را در ميانه آوريد

دامن او گير كاو دادت عصادرنگر كآدم چها ديد از عصى

معجزه موسى و احمد رانگرچون عصا شد مار و استُن باخبر

از عصا مارى و از استن حنين‌پنج نوبت مى‌زنند از بهر دين

گر نه نا معقول بودى اين مَزَه‌كى بدى حاجت به چندين معجزه

هر چه معقول است عقلش مى‌خوردبى بيان معجزه بى جَرَ و مد

اين طريق بِكرِ نامعقول بين‌در دل هر مُقبلى مقبول بين

همچنان كز بيم آدم ديو و دددر جزاير در رميدند از حسد

هم ز بيم معجزات انبياسر كشيده منكران زير گيا

تا به ناموس مسلمانى زِينَددر تسلّس تا ندانى كه كِيَند

همچو قلّابان بر آن نقد تباه‌نقره مى‌مالند و نام پادشاه

ظاهر الفاظ شان توحيد و شرع‌باطن آن همچو در نان تخم صَرع

فَلسَفى را زَهره نِى تا دم زنددم زند دين حَقَش بر هم زند

دست و پاى او جماد و جان اوهر چه گويد آن دو در فرمانِ او

با زبان گر چه كه تهمت مى‌نهنددست و پاهاشان گواهى مى‌دهند

فتح مكه

*** 175

جهدِ پيغمبر به فتح مكه هم‌كى بود در حب دينا مُتَّهم

آنكه او از مخزن هفت آسمان‌چشم و دل بربست روز امتحان

از پى نظاره او حور و جان‌پر شده آفاقِ هر هفت آسمان

خويشتن آراسته از بهر اوخود و را پرواى غير دوست كو

آنچنان پُر گشته از اجلال حق‌كه در او هم ره نيابد آل حق

لا يَسَع فينا نبىَّ مُرسَلَ‌وَالمَلَك والرُّوحُ ايضاً فَاعقِلوا

گفت ما زاغيم همچون زاغ نه‌مستِ صباغيم مست باغ نه

چونكه مخزنهاى افلاك و عقول‌چون خسى امد بر چشم رسول

پس چه شد مكه و شام و عراق‌كه نمايد او نَبَرد و اشتياق

آن گمان بر وى ضمير بد كندكه قياس از جهل و حرص خود كند

آبگينه زرد چون سازى نقاب‌زرد بينى جمله نور آفتاب

بشكن آن شيشه كبود و زرد راتاشناسى گَرد را و مَرد را

گِردِ فارس گَرد سر افراشته‌گَرد را تو مَرد حق پنداشته

گَرد ديد ابليس و گفت اين فرعِ طين‌چون فزايد بر من آتش جبين

تا تو مى‌بينى عزيزان را بشردان كه ميراث بليس است آن نظر

گر نه فرزند بليسى اى عنيدپس تو به ميراث آن سگ چون رسيد

من نِيَم سگ شير حقم حق پرست‌سير حق آن است كز صورت برست

شير دنيا جويد اشكارى و برگ‌شير مولى جويد آزادى و مرگ

چونكه اندر مرگ بيند صد وجودهمچو پروانه بسوزاند وجود

شد هواى مرگ طوق صادقان‌كه جهودان را بُد اين دم امتحان

در نُبى فرمود كاى قوم يهودصادقان را مرگ باشد گنج و سود

همچنانكه آرزوى سود هست‌آرزوى مرگ بردن ز آن بِه است

اى جهودان بهر ناموس كسان‌بگذرانيد اين تمنا بر زبان

يك جهودى اين قدر زَهره نداشت‌چون محمد اين عَلَم را برفراشت

گفت اگر رانيد اين را بر زبان‌يك يهودى خود نماند در جهان

پس يهودان مال بردند و خراج‌كه مكن رُسوا تو ما را اى سِراج

اين سخن را نيست پايانى پديددست با من ده چو چشمت دوست ديد

گفتن شيخى با يزيد را كه كعبه منم ...

*** 274

سوى مكه شيخ امت با يزيداز براى حج و عمره مى‌دويد

او به هر شهرى كه رفتى از نخست‌مر عزيزان را بكردى باز جست

گرد مى‌گشتى كه اندر شهر كيست‌كاو بر اركان بصيرت متّكى است

گفت حق اندر سفر هر جا روى‌بايد اول طالب مردى شوى

قصد گنجى كن كه اين سود و زيان‌در تبع آيد تو آنرا فرع دان

هر كه كارد قصد گندم باشدش‌كاه خود اندر تبع مى‌آيدش

كه بكارى بر نيآيد گندمى‌مردمى جو مردمى جو مردمى

قصد كعبه كن چو وقت حج بُودچونكه رفتى مكه هم ديده شود

قصد در معراج ديد دوست بوددر تبع عرش و ملايك هم نمود

حكايت

*** 274

خانه نو ساخت روزى نو مريدپير آمد خانه او را بديد

گفت شيخ آن نو مريد خويش راامتحان كرد آن نكو انديش را

روزن از بهر چه كردى اى رفيق‌گفت تا نور اندر آيد زين طريق

گفت آن فرع است اين بايد نيازتا از اين ره بشنوى بانگ نماز

با يزيد اندر سفر جستى بسى‌تا بيابد خضر وقت خود كسى

ديد پيرى با قدى همچون هلال‌ديد در وى فرّ و گفتار ر جال

ديده نابينا و دل چون آفتاب‌همچو پيلى ديده هندوستان به خواب

چشم بسته خفته بيند صد طرب‌چون گشايد آن نبيند اى عجب

بس عجب در خواب روشن مى‌شوددل درون خواب روزن مى‌شود

آنكه بيدار است و بيند خواب خوش‌عارف است او خاك او در ديده كَش

پيش او بنشست و مى‌پرسيد حال‌يافتش درويش و هم صاحب عيال

گفت عزم تو كجا اى با يزيدرخت غُربت را كجا خواهى كشيد

گفت قصد كعبه دارم از پگه‌گفت هين با خود چه دارى زاد زه

گفت دارم از درم نقره دويست‌نك ببسته سخت در گوشه ردى است

گفت طوفى كن به گردم هفت باروين نكوتر از طواف حج شمار

و آن دِرَمها پيش من نه‌اى جواددان كه حج كردى و حاصل شد مراد

عُمره كردى عمر باقى يافتى‌صاف گشتى بر صفا بشتافتى

حق آن حقى كه جانب ديده است‌كه مرا بر بيت خود بگزيده است

كعبه هر چندى كه خانه بِرّ اوست‌خِلقتِ من نيز خانه سِرّ اوست

تا بكرد آن كعبه را در وى نرفت‌واندر اين خانه بجز آن حى نرفت

چون مرا ديدى خدا را ديده‌اى‌گرد كعبه صدق بر گرديده‌اى

خدمتِ من طاعت و حمد خداست‌تا نپندارى كه حق از من جداست

چشم نيكو باز كن در من نگرتا ببينى نور حق اندر بشر

با يزيد آن نكته‌ها را هوش داشت‌همچو زرّين حلقه‌اش در گوش داشت

آمد از وى با يزيد اندر مزيدمنتهى در منتها آخر رسيد

قصّه منافقان و مسجد ضرار ساختن ايشان

*** 300

يك مثال ديگر اندر كژ رَوى‌شايد ار از نقل قرآن بشنوى

اين چنين كژ بازيى در جفت و طاق‌با نبى مى‌باختند اهل نفاق

كز براى عز دين احمدى‌مسجدى سازيم و بود آن مُرتَدى

اين چنين كژبازيى مى‌باختندمسجدى جز مسجد او ساختند

فرش و سقف و قبّه‌اش آراسته‌ليك تفريق جماعت خواسته

نزد پيغمبر به لابه آمدندهمچو اشتر پيش او زانو زدند

كاى رسول حق براى مُحسِنى‌سوى آن مسجد قدم رنجه كنى

تا مبارك گردد از اقدامِ توتا قيامت تازه باد ايام تو

مسجد روزِ گِل است و روز ابرمسجد روز ضرورت وقت فقر

تا غريبى يابد آنجا خير و جاتا فراوان گردد اين خدمت سرا

تا شعار دين شود بسيار و پُرزآنكه با ياران شود خوش كارِمُر

ساعتى آن جايگه تشريف ده‌تزكيه ما كن ز ما تعريف ده

مسجد و اصحاب مسجد را نوازتو مهى ما شب دمى با ما بساز

تا شود شب از جمالت همچو روزاى جمالت آفتاب جان فروز

اى دريغا كآن سخن از دل بُدى‌تا مراد آن نفر حاصل شدى

لطف كآيد بى دل و جان در زبان‌همچو سبزه تون بود اى دوستان

هم ز دورش بنگر و اندر گذرخوردن و بورا نشايد اى پسر

سوى لطف بى وفايان هين مروكآن پل ويران بُوَد نيكو شنو

گر قدم را جاهلى بر وى زندبشكند پل و آن قدم را بشكند

هر كجا لشكر شكسته مى‌شوداز دو سه سُسِت مخنَث مى‌بُوَد

در صف آيد با سلاح او مرد واردل بر او بنهند كاينك يار غار

رو بگرداند چو بيند زخمهارفتن او بشكند پشت ترا

اين دراز است و فراوان مى‌شودو آنچه مقصود است پنهان مى‌شود

فريفتن منافقان پيغامبر را تا به مسجد ضرارش برند

*** 301

بر رسول حق فسونها خواندندرخشِ دستان و حِيَل مى‌راندند

آن رسول مهربان رحم كيش‌جز تبسم جز بلى نآورد پيش

شكرهاى آن جماعت ياد كرددر اجابت قاصدان را شاد كرد

مى‌نمود آن مكر ايشان پيش اويك به يك زآن سان كه اندر شير مو

موى را ناديده مى‌كرد آن لطيف‌شير را شاباش مى‌گفت آن ظريف

صد هزاران موى مكر و دمدمه‌چشم خوابانيد آن دم زان همه

راست مى‌فرمود آن بحر كرم‌بر شما من از شما مشفق ترم

من نشسته بر كنار آتشى‌با فروغ و شعله بس ناخوشى

همچو پروانه شما آن سو دوان‌هر دو دست من شده پروانه ران

چون بر آن شد تا روان گردد رسول‌غيرت حق بانك زد مشنو زِغُول

كاين خبيثان مكر و حيلت كرده‌اندجمله مقلوب است آنچ آورده‌اند

قصد ايشان جز سيه رويى نبودخير دين كَى جست ترسا و جهود

مسجدى بر جسر دوزخ ساختندبا خدا نرد دغاها باختند

قصدشان تفريق اصحاب رسول‌فضل حق را كى شناسد هر فضول

تا جهودى را ز شام اينجا كَشندكه به وعظ او جهودان سَر خوشند

گفت پيغمبر كه آرى ليك مابر سر راهيم و بر عزم غزا

زين سفر چون بازگردم آنگهان‌سوى ان مسجد روان گردم روان

دفعشان كرد و بسوى غزو تاخت‌با دغايان از دغا نردى بباخت

چون بيآمد از غزا باز آمدندچنگ اندر وعده ماضى زدند

گفت حقش اى پيمبر فاش گوغدر را ور جنگ باشد باش گو

گفت اى قوم دغل خامُش كنيدتانگويم رازهاتان تن زنيد

چون نشانى چند از اسرارشان‌در بيان آورد بد شد كارشان

قاصدان زو بازگشتند آن زمان‌حاش للَّه‌حاش للَّه‌دم زنان

هر منافق مُصحَفى زير بغل‌سوى پيغمبر بيآورد از دغل

بهر سوگندان كه ايمان جُنتى است‌زآنكه سوگندان كژان را سُنتى است

چون ندارد مرد كژ در دين وفاهر زمانى بشكند سوگند را

راستان را حاجت سوگند نيست‌زآنكه ايشان را دو چشم روشنى است

نقضِ ميثاق و عهود از احمقى است‌حفظ ايمان و وفا كار تقى است

گفت پيغمبر كمه سوگند شماراست گيرم يا كه سوگند خدا

باز سوگند دگر خوردند قوم‌مصحف اندر دست و بر لب مُهر صَوم

كه به حق اين كلام پاك راست‌كآن بناى مسجد از بهر خداست

اندر آنجا هيچ مكر و حيله نيست‌اندر آنجا ذكر و صدق و ياربى است

گفت پيغمبر كه آواز خدامى‌رسد در گوش من همچون صدا

مهر در گوش شما بنهاد حق‌تا به آواز خدا نآرد سَبَق

نك صريح آواز حق مى‌آيدم‌همچو صاف از دُرد مى‌پالايدم

همچنانكه موسى از سوى درخت‌بانگ حق بشنيد كاى مسعود بخت

از درخت انّى انّااللَّه مى‌شنيدبا كلام انوار مى‌آمد پديد

چون ز نور وحى در مى‌ماندندباز نو سوگندها مى‌خواندند

چون خدا سوگند را خواند سپركى نهد اسپر ز كف پيكارگر

باز پيغمبر به تكذيب صريح‌قَد كَذبتُم گفت با ايشان فصيح

بيان آنكه در هر نفسى فتنه مسجد ضرار است

*** 308

چون پديد آمد كه آن مسجد نبودخانه حيلت بُد و دام جهود

پس نبى فرمود كآن را بر كنيدمُطرحه خاشاك و خاكستر كنيد

صاحب مسجد چو مسجد قلب بوددانه‌ها بر دام ريزى نيست جود

گوشت كاندر شست تو ماهى رُباست‌آن چنان لقمه نه بخشش نه سخاست

مسجد اهل قبا كآن بُد جَمادآنچه كفوِ او نبد راهش نداد

در جمادات اين چنين حيفى نرفت‌زد در آن ناكفوا امير داد تفت

پس حقايق را كه اصل اصلهاست‌دان كه آنجا فرقها و فصلهاست

نه حياتش چون حيات او بُودنه مماتش چون ممات او بُوَد

گور او هرگز چو گور او مدان‌خود چه گويم حال فرق آن جهان

بر محك زن كار خود اى مرد كارتا نسازى مسجد اهل ضرار

بس بر آن مسجد كنان تسخر زدى‌چون نظر كردى تو خود زيشان بدى

حيران شد حاجيان در كرامات آن زاهد كه در باديه تنهاش يافتند

*** 340

زاهدى بد در ميان باديه‌در عبادت غرق چون عَبّاديه

حاجيان آنجا رسيدند از بلادديده شان بر زاهد خشك اوفتاد

جاى زاهد خشك بود او تَر مزاج‌از سموم باديه بودش علاج

حاجيان حيران شدند از وحدتش‌و آن سلامت در ميان آفتش

در نماز استاده بد بر روى ريگ‌ريگ كز تفّش بجوشد آب ديگ

گفتيى سرمست در سبزه و گُل است‌يا سواره بر براق و دُلُدل است

يا كه پايش بر حرير و حُلّه هاست‌يا سموم او را به از باد صباست

پس بماندند آن جماعت بانيازتا شود درويش فارغ از نماز

چون ز استغراق باز آمد فقيرزآن جماعت زنده‌اى روشن ضمير

ديد كآبش مى‌چكيد از دست و روجامه‌اش تر بود ز آثار وضو

پس بپرسيدش كه آبت از كجاست‌دست را برداشت كز سوى سماست

گفت هر گاهى كه خواهى مى‌رسدبى زجاه و بى ز حبلِ مِن مسَد

مشكل ما حل كن اى سلطان دين‌تا ببخشد حال تو ما را يقين

وا نما سرى ز اسرارت به ماتا ببرّيم از ميان زنّارها

چشم را بگشود سوى آسمان‌كه اجابت كن دعاى حاجيان

رزق جويى را ز بالا خو گرم‌تو ز بالا برگشودستى دَرَم

اى نموده تو مكان از لامكان‌فى السَّماء رِزقُكُم كرده عيان

در ميان اين مناجات ابر خوش‌زود پيدا شد چو پيل آب كَش

همچو آب از مشك باريدن گرفت‌در گَو و در غارها مسكن گرفت

ابر مى‌باريد چون مَشك اشكهاحاجيان جمله گشاده مَشكها

يك جماعت زآن عجايب كارهامى‌بريدند از ميان زنّارها

قوم ديگر را يقين در ازديادزين عجب و اللَّه أَعلَم بالرِّشاد

قوم ديگر ناپذيرا تُرش و خام‌ناقصان سرمدى تَمَّ الكلام

*** 561

خوش بكَش اين كاروان را تا به حج‌اى امير صبر مِفتاحُ الفرَج

حج زيارت كردن خانه بُودحجّ ربّ البَيت مردانه بُوَد

خبر يافتن جد مصطفى عبدلمطلّب از گم كردن حليمه محمد را

*** 604

چون خبر يابيد جد مصطفى‌از حليمه وز فغانش بر ملا

وز چنان بانگ بلند و نعره‌هاكه به ميلى مى‌رسيد از وى صدا

زود عبدالمطلب دانست چيست‌دست بر سينه همى زد مى‌گريست

آمد از غم بر در كعبه به سوزكاى خبر از سِرّ شب وز راز روز

خويشتن را من نمى‌بينم فَنى‌تابُود هم راز تو همچون مَنى

خويشتن را من نمى‌بينم هنرتا شوم مقبول اين مسعود در

يا سر و سجده مرا قدرى بُوديا به اشكم دولتى خندان شود

ليك در سيماى آن دُرّ يتيم‌ديده‌ام آثار لطفت اى كريم

كه نمى‌ماند ز ما گرچه زماست‌ما همه مِسّيم و احمد كيمياست

آن عجايبها كه من ديدم بر اومن نديدم بر ولى و بر عدو

آنكه فضل تو در اين طفليش دادكس نشان ندهد به صد ساله جهاد

چون يقين ديدم عنايتهاى توبر وى او دُرّيست از درياى تو

من هم او را مى‌شفيع آرم به توحال او اى حال دان با من بگو

از درون كعبه آمد بانگ زودكه هم اكنون رخ به تو خواهم نمود

با دو صد اقبال او محفوظ ماست‌با دو صد طُلبِ ملك محفوظ ماست

ظاهرش را شُهره كيهان كنيم‌باطنش را از همه پنهان كنيم

زَرّ كان بود آب و گِل ما زرّ گريم‌كه گَهَش خلخال و گه خاتم بُريم

گه حمايلهاى شمشيرش كنيم‌گاه بند گردن شيرش كنيم

گه ترنج تخت بر سازيم از اوگاه تاج فرقهاى مُلك جو

عشقها داريم با اين خاك مازآنكه افتاده ست در قَعده رضا

گه چنين شاهى از او پيدا كنيم‌گه هم او را پيش شه شيدا كنيم

صد هزاران عاشق و معشوق از اودر فغان و در نفير و جست و جو

كار ما اين است بر كورىّ آن‌كه به كار ما ندارد ميل جان

اين فضيلت خاك را زآن رو دهيم‌كه نواله پيش بى برگان نهيم

زآنكه دارد خاك شكل اغبَرى‌وز درون دارد صفات انورى

ظاهرش با باطنش گشته به جنگ‌باطنش چون گوهر و ظاهر چو سنگ

ظاهرش گويد كه ما اينيم و بس‌باطنش گويد نگو بين پيش و پس

ظاهرش منكر كه باطن هيچ نيست‌باطنش گويد كه بنماييم بيست

ظاهرش با باطنش در چالش اندلاجرم زين صبر نصرت مى‌كشن

زين تُرش رو خاك صورتها كنيم‌خنده پنهانش را پيدا كنيم

ز آنكه ظاهر خاك اندوه و بُكاست‌در درونش صد هزاران خنده هاست

كاشِفُ السِّريم و كار ما همين‌كاين نهانها را برآريم ازكمين

گر چه دزد از مُنكرى تن مى‌زندشحنه آن از عصر پيدا مى‌كند

فضلها دزديده‌اند اين خاكهاتا مُقِرَ آريمشان از ابتلا

بس عجب فرزند كاو را بوده است‌ليك احمد بر همه افزوده است

شد زمين و آسمان خندان و شادكاين چنين شاهى ز ما دو جفت زاد

مى‌شكافد آسمان از شادى اش‌خاك چون سوسن شده ز آزادى اش

ظاهرت با باطنت اى خاك خوش‌چونكه در جنگند و اندر كَش مَكَش

هركه با خود بهر حق باشد به جنگ‌تا شود معنيش خصم بو و رنگ

ظلمتش با نور او شد در قتال‌آفتاب جانش را نبود زوال

هر كه كو شد بهر ما در امتحان‌پشت زير پايش آرد آسمان

ظاهرت از تيرگى افغان كنان‌باطن تو گلستان در گلستان

قاصد او چون صوفيان رو تُرُش‌تا نيآميزند با هر نور كُش

عارفان رو تُرش چون خارپشت‌عيش پنهان كرده در خار دُرشت

باغ پنهان گِردِ باغ آن خار فاش‌كاى عَدوُى دزد زين در درو باش

خارپشتا خار حارس كرده‌اى‌سر چو صوفى در گريبان برده‌اى

تا كسى در چاردانگ عيش توگم شود زين گلرخان خارخو

طفل تو گر چه كه كودك خو بُده ست‌هر دو عالم خود طُفيل او بُدست

ما جهانى را بدو زنده كنيم‌چرخ را در خدمتش بنده كنيم

گفت عبدالمطلب كاين دم كجاست‌اى عَليمُ‌السِّر نشان ده راه راست

نشان خواستن عبدلمطلّب از موضع محمد عليه الصلوة والسلام

*** 606

از درون كعبه آوازش رسيدگفت اى جوينده آن طفل رشيد

در فلان وادى است زير آن درخت‌پس روان شد زود پير نيكبخت

در ركاب او اميران قريش‌زآنكه جدش بود ز اعيان قريش

تا به پشت آدم آسلافش همه‌مهتران بزم و رزم و مَلحَمه

اين نسَب خود پوست او را بوده است‌كز شهنشاهان مِه پالوده است

مغز او خود از نسب دور است و پاك‌نيست جنسش از سَمك كس تا سِماك

نور حق را كس نجويد زاد وبودخلعت حق را چه حاجت تار و پود

كمترين خلعت كه بدهد در ثواب‌بر فزايد بر طراز آفتاب

لطف حق و قهر را همه كس داند و همه از قهر

حق گريزانند و به لطف حق در آويزان ...

*** 751

گفت درويشى به درويشى كه توچون بديدى حضرت حق را بگو

گفت بى چون ديدم اما بهر قال‌باز گويم مختصر آن را مثال

ديدمش سوى چپ او آذرى‌سوى دست راست جوى كوثَرى

سوى چپش بس جهان سوز آتشى‌سوى دست راستش جوىِ خوشى

سوى آن آتش گروهى برده دست‌بهر آن كوثر گروهى شاد و مست

ليك لِعبِ باژگونه بود سخت‌پيش پاى هر شَقى و نيكبخت

هر كه در آتش همى رفت و شرراز ميان آب بر مى‌كرد سر

هر كه سوى آب مى‌رفت از ميان‌او در آتش يافت مى‌شد در زمان

هر كه سوى راست شد و آب زلال‌سر ز آتش بر زد از سوى شمال

وآنكه شد سوى شمال آتشين‌سر برون مى‌كرد از سوى يمين

كم كسى بر سِرّ اين مُضمَر زدى‌لاجرم كم كس در آن آتش شدى

جز كسى كه بر سرش اقبال ريخت‌كاو رها كرد آب و در آتش گريخت

كرده ذوق نقد را معبود خلق‌لاجرم زين لِعب مغبون بود خلق

جَوق جَوق وصف‌وصف ازحرص وشتاب‌مُحتَرِز ز آتش گريزان سوى آب

لاجرم ز آتش برآوردند سراعتبار الاعتبار اى بى خبر

بانگ مى‌زد آتش اى گيجان گول‌من نى ام آتش منم چشمه قبول

چشم بندى كرده‌اند اى بى نظردر من آى و هيچ مگريز از شرر

اى خليل اينجا شرار و دود نيست‌جز كه سِحر و خُدعه نمرود نيست

چون خليل حق اگر فرزنه‌اى‌آتش آب تُست و تو پروانه‌اى

جان پروانه همى دارد نِدى‌كاى دريغا صد هزارم پَر بُدى

تا همى سوزيد ز آتش بى امان‌كورى چشم و دل نامحرمان

بر من آرد رحم جاهل از خرى‌من بر او رحم آرم از بينش وَرى

خاصّه اين آتش كه جان آبهاست‌كار پروانه بعكسِ كارِ ماست

او ببيند نور و در نارى روددل ببيند نار و در نورى شود

اين چنين لِعب آمد از ربّ جليل‌تا ببينى كيست از آل خليل

آتشى از شكل آبى داده‌اندواندر آتش چشمه‌اى بگشاده‌اند

ساحرى صَحنِ بِرِنجى را به فَن‌صحن پُر كِر مى‌كند در انجمن

خانه را او پر ز كژدمها نموداز دم سِحر و خود آن كژدم نبود

چونكه جادو مى‌نمايد صد چنين‌چون بُوَد دستان جادو آفرين

لاجرم از سِحر يزدان قَرن قَرن‌اندر افتادند چون زن زير پَهن

ساحرانشان بنده بودند و غلام‌اندر افتادند چون صَعوه به دام

هين بخوان قرآن ببين سحرِ حلال‌سرنگونى مكرهاى كَالجِبال

من نى ام فرعون كآيم سوى نيل‌سوى آتش مى‌روم من چون خليل

نيست آتش هست آن مآء مَعين‌و آن دگر از مَكر آب آتشين

بس نكو گفت آن رسول خوش جِوازذرّه‌اى عقلت به از صوم و نماز

زآنكه عقلت جوهر است اين دو عرض‌اين دو در تكميل آن شد مَفتَرض

تا جلا باشد مر آن آيينه راكه صفا آيد ز طاعت سينه را

ليك گر آيينه از بُن فاسد است‌صيقل او را دير باز آرد به دست

وآن گُزين آيينه كه خوش مَغرِس است‌اندكى صيقل گرى آن را بس است

رفتن با يزيد به طرف كعبه و ملاقات پيرمردى

و گفتن او كه گرد من طواف كن

*** 117

چون شوى دور از حضور اولياءدر حقيقت گشته‌اى دور از خدا

تا توانى زاوليا رو بر متاب‌جهد كن واللَّه اعلم بالصواب

سوى كعبه شيخ امت با يزيداز براى حج و عمره مى‌دويد

او به هر شهرى كه رفتى از نخست‌مر عزيزان را بكردى باز جست

گرد مى‌گشتى كه اندر شهر كيست‌كو، بر اركان بصيرت متّكيس

گفت حق اندر سفر هر جا روى‌بايد اول طالب مردى شوى

با يزيد اندر سفر جستى بسى‌تا بيابد خضر وقت خود كسى

ديد پيرى، با قدى همچون هلال‌ديد در وى فرّ و گفتار رجال

ديده نابينا و دل چون آفتاب‌همچو پيلى، ديده هندستان بخواب

با يزيد او را چو از اقطاب يافت‌مسكنت بنمود و در خدمت شتافت

پيش او بنشست و مى‌پرسيد حال‌يافتش درويش و هم صاحب عيال

گفت، عزم تو كجا اى با يزيدرخت غربت را كجا خواهى كشيد

گفت، قصد كعبه دارم از وله‌گفت، هين با خود چه دارى زاد ره

گفت، دارم از درم نقره، دويست‌نك به بستن، سخت بر گوشه رويست

گفت، طوفى كن بگردم هفت باروين نكوتر از طواف حج شمار

وان درمها پيش من نه، اى جوادوانكه حج كردى و حاصل شد مراد

عمره كردى، عمر باقى يافتى‌صاف گشتى، بر صفا بشتافتى

حق آن حقى كه جانت ديده است‌كه مرا بيت خود بگزيده است

كعبه را يك بار بيتى گفت يارگفت، يا عبدى، مرا هفتاد بار

با يزيد آن نكته‌ها را هوش داشت‌همچو زرين حلقه‌اش در گوش داشت

آمد از وى با يزيد اندر مزيدمنتهى در منتهى آخر رسيد

مسجد ضرار ساختن منافقان

*** 129

يك مثال ديگر اندر كژ روى‌شايد ار از نقل قرآن بشنوى

اين چنين كژ بازى در جفت و طاق‌با نبى مى‌باختند اهل نفاق

كز براى عز دين احمدى‌مسجدى سازيم و بود آن مرتدى

فرش و سقف و قبله‌اش آراستندليك تفريق جماعت خواستند

نزد پيغمبر به لابه آمدندهمچو اشتر پيش او زانو زدند

كاى رسول حق براى محسنى‌سوى آن مسجد قدم رنجه كنى

تا مبارك گردد از اقدام توتا قيامت تازه بادا نام تو

مسجد روز گل است و روز ابرمسجد روز ضرورت، وقت فقر

تا غريبى يابد آنجا خير وجاتا فراوان گردد اين خدمت سرا

اى دريغا كان سخن از دل بدى‌تا مراد آن نفر حاصل شدى

بر رسول حق، فسونها خواندندرخش دستان و جهل مى‌راندند

چاپلوسى و فسونها خواندندنزل خدمت سوى حضرت راندند

آن رسول مهربان رحم كيش‌جز تبسم، جز بلى، ناآورد پيش

شكرهاى آن جماعت ياد كرددر اجابت قاصدان را شاد كرد

مى‌نمود آن مكر ايشان پيش اويك به يك زانسان كه اندر شير، مو

موى را ناديده مى‌كرد آن لطيف‌شير را شاباش مى‌گفت آن ظريف

چون بران شد تا روان گردد رسول‌غيرت حق بانگ زد مشنو ز غول

كاين خبيثان مكر و حيلت كرده‌اندجمله مقلوب است آنچه آورده‌اند

قصد ايشان جز سيه روى نبودخير دين كى جست ترسا و يهود

مسجدى بر جسر دوزخ ساختندبا خدا نرد دغل مى‌باختند

قصدشان، تفريق اصحاب رسوفضل حق را كى شناسد هر فضول

تا جهودى را ز شام اينجا كشندكه به وعظ او جهودان سرخوشند

گفت پيغمبر كه آرى ليك مابر سر راهيم و بر عزم غزا

زين سفر چون بازگردم، ناگهان‌سوى آن مسجد روان گردم، روان

دفع شان كرد و به سوى غزو تاخت‌با دغايان از دغا نردى بباخت

چون بيامد از غزا، باز آمدندطالب آن وعده ماضى شدند

گفت حقش كاى پيمبر فاش گوغدر را، ور جنگ باشد، باش، بگو

گفت، اى قوم دغل خاموش كنيدتا نگويم رازهاتان، تن زيند

گفتتان بس بد درون و دشمنيدمن نخواهم آمد، از من بگذريد

چون نشانى چند از اسرارشان‌در بيان آورد، بد شد كارشان

قاصدان زو بازگشتند آن زمان‌حاش للَّه، حاش للَّه‌دم زنان

هر منافق، مصحفى زير بغل‌سوى پيغمبر بياورد از دغل

بهر سوگندان كه ايمان جنتيست‌زانكه سوگندان كژان را سنتيست

چون ندارد مرد كژ، در دين وفاهر زمانى، بشكند سوگند را

گفت پيغمبر كه، سوگند شماراست گيرم يا كه سوگند خدا

باز سوگند دگر، خوردند قوم‌مصحف اندر دست و بر لب مهر صوم

كه به حق اين كلام پاك و راست‌كين بناى مسجد از بهر خداست

اندرينجا، هيچ مكر و حيله نيست‌قصد ما زان صدق و ذكر يارب است

گفت پيغمبر كه آواز خدامى‌رسد در گوش من همچون صدا

مهر بر گوش شما بنهاد حق‌تا به آواز خدا نار و سب

نك صريح آواز حق مى‌آيدم‌همچو صاف از درد مى‌پالايدم

چو ز نور وحى در مى‌ماندندباز نو سوگندها مى‌خواندند

چون خدا سوگند را خوانده سپركهى نهد اسپر ز كف پيكارگر

باز پيغمبر، به تكذيب صريح‌قد كذبتم گفت يا ايشان فصيح

چون پديد آمد كه آن مسجد نبودخانه حيلت بُد و دام جهود

پس نبى فرمود كان را بركنيدمطرحه خاشاك و خاكستر كنيد

صاحب مسجد، چو مسجد قلب بوددآنها بر دام ريزى، نيست جود

گوشت كاندر شست تو ماهى رياست‌آن چنان لقمه، نه بخشش، نه سخاست

مسجد اهل قبا كان بد جمادآنچه كفو او بند، راهش نداد

پس حقايق را كه اصل اصلهاست‌وآنكه آنجا فرقها و فصلهاست

نه حياتش چون حيات او بودنه مماتش چون ممات او بود

برمحك زن كار خود، اى مرد كارتا نسازى مسجد اهل ضرار

بس، بران مسجد كنان تسخر زوى‌چون نظر كردى، تو خود زايشان بدى

اللَّه گفتن نيازمند عين لبّيك خداست

*** 159

آن يكى، اللَّه مى‌گفتى شبى‌تا كه شيرين گردد از ذكرش لبى

گفت شيطانش، خموش اى سخت روچند گوى آخر، اى بسيار گو

اين همه اللَّه گوى از عتوخود يكى اللَّه را لبّيك گو

مى‌نيايد يك جواب از پيش تخت‌چند اللَّه مى‌زنى با روى سخت

او شكسته دل شد و بنهاد سرديد در خواب او خضر را در حَضَر

گفت، همين از ذكر چون وامانده‌چون پشيمانى ازان كش خوانده

گفت، لبّيكم نمى‌آيد جواب‌زان همى ترسم كه باشم ردّ باب

گفت خضرش كه خدا گفت اين بمن‌كه برو با او بگو، اى ممتحن

گفت آن اللَّه تو لبيك ماست‌وان نياز و سوز و دردت پيك ماست

نى تو را در كار من آورده‌ام‌نى كه من مشغول ذكرت كرده‌ام

حيلها و چاره جوئيهاى توجذب ما بود و كشاد اين پاى تو

ترس و عشق تو كمند لطف ماست‌زير هر يارب تو لبّيكهاست

جان جاهل، زين دعا جز دور نيست‌زانكه يارب گفتنش دستور نيست

بر دهان و بر دلش قفل است و بندتا ننالد با خدا وقت گزند

*** 362

زانكه ترك تن بود اصل نمازترك خويش و ترك فرزند از نياز

از خليل‌آموز، قربان كن ولدتن بنه بر آتش نمرود رد

كعبه

*** 742

هر كه را خواهى تو در كعبه بجوتا برآيد در زمان پيش تو او

صورتى كو فاخر و عالى بوداو ز بيت اللَّه كى خالى بود

او بود حاضرمنزّه از رتاج‌باقى مردم براى احتياج

فضيلت اهل اللَّه

*** 743

كعبه هر چندان كه خانه برّ اوست‌خلقت من نيز خانه سِرّ اوست

كعبه را يكبار بيتى گفت يارگفت يا عبدى مرا هفتاد بار

كعبه هر شخص جداگانه

*** 743

كعبه جبرئيل و جانها سدره‌كعبه عبدالبطن شد سفره

قبله عارف بود نور وصال‌قبله عقل مفلسف شد خيال

قبله زاهد بود فيض نظرقبله طامع بود هميان زر

قبله عاشق حق آمد، اى پسرقبله باطل بليس است اى پدر

قبله فرعون دنيا سر به سرقبله خربنده چه بود، كون خر

قبله ظاهر پرستان روى زن‌قبله باطن نشينان ذوالمنن

موجب اغراز كعبه

*** 743

كعبه را كش هر زمان عزى فزودآن زاخلاصات ابراهيم بود

سلطان ولد

سلطان ولد (623 ه. ق.- 712 ه. ق.) بهاءالدين احمد سلطان ولد فرزند بزرگ مولانا جلال الدين رومى عارف بزرگ و سراينده مثنوى معنوى است كه در شهرلارنده در آسياى صغير متولد شد و علوم طريقت و عرفان را نزد پدر و شمس الدين تبريزى و شيخ صلاح الدين زركوب و حسام الدين چلپى آموخت و در اين راه به مقام عالى رسيد و جاى پدر را در ارشاد گرفت. سلطان ولد شعر نيز مى‌سرود و به زبان تركى نيز آشنايى داشت. مثنوى ولدنامه از اوست.

*** 41

هيچ غير حق نبيند در وجودبى سر و بى پا كند جانش سجود

سوى آن كعبه رَوَد كِش نيست جاقبله گاهش حق بود در التجا

در جهان محو، سَيرانش شودچون دهد يك جان دو صد جانش شود

*** 239

سير خشكى را بُود پايان وحَدّسَيرِ دريا را نه حَدّست و نه عَدّ

راه را تا حق بود حَدّ بى گمان‌راه را در حق نه حدّ دان نه كران

ره تويى و مر ترا آخر بُودچون رسى در حقّ، خودى آنگه رَود

خود حجاب حق تويى، بگذر ز خودتا رسى بعد از گذشتن در احد

ليك راه وصل را نَبود كران‌دايماً باشى در آن بى خود روان

راه بعد از وصل آمد معتبرغير آن راه ره نگويد باخبر

ور بگويد باشد از روى مَجاززآنكه نتوان طوف كردن بى حِجاز

هر كه بى كعبه كند جايى طواف‌بهر لاغى باشد آن يا از گَزاف

پس يقين دان راه بَعدِ وصلِ هوست‌اوليا را راه اندر عَين اوست

«سَير الى اللَّه» را بُود پايان و حدّ«سَير فى اللَّه» را نه حدّ باشد نه عَدّ

اينچنين سَيرى فَن آن بنده است‌كاو ز خود مرده ست و از حق زنده است

*** 264

جمله بى سويست آنجا سوى نيست‌شهر جان را خانه‌ها و كوى نيست

نقش اندر آب غير آب نيست‌خوابشان را يَقظَه دان كآن خواب نيست

بلكه هست از يَقظَه بهتر خوابشان‌مى‌رسد مقصود بى اسبانشان

صيدها گيرند بى اين دست و پاصيدهاى دلرباى جان فزا

بى دهان نوشند شربتهاى زجان‌بى قدم سوى قِدَم دايم روان

بى سِلاحى گردن خصمان زنندبى لَهَب صد نار در هر جان زنند

بى فَرس بر فارسان تازند سخت‌اشقيا را بى غرض بخشند بخت

بى پَر و بالند پرّان سوى قاف‌بى سر و بى پا همه اندر طواف

از خدا دارند نَهَ از خود طَوف رادر چنان امنى نيابى خَوف را

*** 292

چون خليلند آن نَفر، شد دود و ناربر همه ريحان و باغ و سبزه زار

عين آتش گلشن و ريحانشان‌قعر دوزخ حورى و رضوانشان

رَو خليلى شَو كه تا نار بلاسوى اين خوانت زَند دايم صَلا

انبيا را ز آن فزونست اين عَناكاين عَنا بختست و شاهى و كيا

*** 340

تا به سوى كعبه جانها خَفيرگردد اين نظم لطيف دل پذير

كعبه جانها ملاقات خداست‌آنچنان كعبه درون اولياست

پس ترا در جان سفر بايد كه تارو نمايد آنچنان كعبه ترا

بس درازست اين سفر كوتَه كُنم‌سوى منزل بى حجابى ره كُنم

حاجيان عشق را كعبه خداست‌آنكه اين ره را گشايد پيشواست

پيشوايى اين بود كز تو روان‌گردد از گرداب تن چون جو روان

نقدِ خود كُلّى بيابد زين طلب‌گرددش حاصل در آن ره وصل ربّ

هر كه گردد واسطه اين خير راسهل گرداند سوى حج سَير را

پس ثواب اين شود عايد بدوفهم اين سِرّ كُن ز جان و دل نكو

اين چنين خيرى نيامد در جهان‌از كسى اندر زمين و آسمان

چون جزا بر قَدر خيرست، اى پسرهر كه خَيّرتر جزايش بيشتر

چون زنانى مَى برد طالب ثواب‌بين زجانى چى بَرَد، آن را بياب

آنكه نانى مى‌دهد چون در جزامى‌رسد وى را ز يزدان خيرها

وآنكه او قوتى دهد از خوان جان‌تا شوند ارواحِ فانى جاودان

كُن قياس و نيك بنگر كه خداتا چها بخشد ورا اندر جزا

نان كجا و جان كجا، هين فرق كُن‌جان بود چون بحر و تن همچون سُفُن

زين عطا تا آن عطا فرقيست ژرف‌اجر جان نسبت به نان باشد شگرف

*** 464

از عَدَم جو، هين، مراد خويش راكاو توانگر مى‌كند درويش را

رو، عدم را قبله ساز، اى كعبه جوتا نمايد بى حجابى كعبه رو

خود عدم كعبه ست و قبله سوى اوست‌در چنان كعبه كسى كى قبله جوست

نى كه در كعبه نماز آسان بُودزآنكه در وى قبله‌ات يكسان بُود

خدّ و پيشانى و لبها و ذَقَن‌جمله جاى بوسه دان در مرد و زن

جان كعبه مرد حق باشد يقين‌كعبه جان را به چشم جان ببين

گر چه تن با قامت و قيمت شودكى روا خوبى و لطف جان بُود

بلكه از جانست تن را آن جمال‌وَرنه بى جان تن بُوَد كم از سُفال

از سفالى نَبوَدَت نفرت چنان‌كه زمُرده آيدت اندر جهان

پس بود آن حُسن از جانى نى ز تن‌مى‌رسد از جان نهان در مرد و زن

پس برو جان را بجو، جان را پرست‌زآنكه جان بر قصر آن منزل درست

چونكه از جان بگذرى، جانان بوددَردِ دل را بعد از آن درمان بُود

جان كعبه چون يقين مرد خداست‌كژ نيايد از وى الّا جمله راست

فعل و قول اوست از حق نى ازوآلت محضست اندر دست هو

سر بسر قبله ست و كعبه ذات اوبد مبين او را چو حق كردش نكو

كعبه از آن رو شد عزيز اندر جهان‌كه بنايش كرد مرد راه دان

ساخت ابراهيم آن را با صفااز براى امتان مصطفا

تا كه گردد مؤمنان را قبله آن‌سوى آن باشد نماز و سجده شان

چون از او شد كعبه در عالم عزيزهمچو جان اندر بنى آدم عزيز

او چسان باشد، عجب، ياربّ، چسان‌چون ازو شد كعبه قبله مومنان

باشد او باقى چو جان و كعبه جسم‌باشد او همچون مُسَمّى كعبه اسم

شرح حال او نگنجد در زبان‌غير حق نشناسد او را كس عيان

هر كس او را كى تواند قبله كرداين نصيب او بود كِش هست درد

درد عشق حق نه درد آب و نان‌كاو نخواهد غير حقّ را در جهان

پرده سوز راه حق دردست و بس‌اندرين ره درد در خوردست و بس

هر كه بى دردست او افسرده است‌گر چه زنده مى‌نمايد، مرده است

همچو دنيا پرده خالق بودپرده كى از حُسن حق آگه شود

آنكه او طالب بود ديدار اومى‌نخواهد غير آن دلدار را

جمله «لا» باشند و «الا» حق دروزو نمايد در جهان بى پرده رو

جز خدا در وى نباشد هيچ چيزاز بد و نيك و از خوار و عزيز

ما سِوَى اللَّه چون نماند، اللَّه بُودبنده چون از خود فنا شد، شه شود

چون مقام اينجا رسد جوينده رابيند اندر گفت او گوينده را

جمله اسما از مُسمّاها جداست‌گرچه در روى زمين و بر سماست

اسم هر چيزى نباشد عين آن‌نام نان باشد جدا از عين نان

كل اشيا همچنين از نيك و بددو بُوَند اسم و مسمّى در عدد

كيك اسمايى خدا نبود چنان‌يك بود اسم و مسمّى بى گمان

حق تعالى نيست از اسما جداهست اندر اسم پيدا، اى فتى

آنچنانكه مغز معنى در سخن‌پُر بود مانند كالا در سُفُن

معنى هر آيتى در لفظ آن‌هست پُر همچون كه اندر جسم، جان

پيش آنكس كاو در آن حاذق بودكى زآيت معنيش پنهان شود

خواند آيت را به معنى بى ملال‌چون بر او كشفست معنى با كمال

آنكه معنى را نداند او زحرف‌ماند از مظروف غافل حبس ظرف

شيخ محمود شبسترى

شبسترى (687 ه. ق.- 720 يا 74 ه. ق.) سعدالدين محمود بن عبدالكريم شبسترى از عارفان بزرگ قرن هفتم و اوايل قرن هشتم. وى در قريه شبستر نزديك تبريز متولد گشته و ظاهراً همه عمر را با آرامش در همان شهر يا نزديك آن به سر برده و همانجا وفات يافته است:

شهرتش در عهد الجايتو ابو سعيد بود و از جمله فاضلان و بزرگان متصوفه به شمار مى‌آمد. چنانكه از هر جا براى پرسيدن مسائل فلسفى و عرفانى به حضورش مى‌رسيدند. از آثار معروف او مثنوى «گلشن راز» است در تصوف.

ديگر رساله «حق اليقين» و رساله «شاهد» است. رساله «سعادتنامه» و «مرآة المحققين» در تصوف نيز به او منسوب است. رساله حق اليقين و مرآت المحققين در مجموعه عوارف المعارف در شيراز چاپ شده است.

*** 3

در سفرها به مصر و شام و حجازكردم اى دوست روز و شب تك و تاز

سال و مه همچو دهر مى‌گشتم‌دِه دِه و شهر شهر مى‌گشتم

*** 79

همه حكم شريعت از من تست‌كه اين برجسته جان و تن تست

من تو چون نماند در ميانه‌چه كعبه، چه كنشت، چه ديرخانه

*** 171

لفظ روح اللَّه است عين مجازهمچو بيت اللَّه است در اعزاز

حق تعالى كه مبدأ اشياست‌پيش هر كس ز نور او جانهاست

*** 212

وز سلام او شود مسلمان بازبه زكوة و به صوم و حج و نماز

به زبان و به دست و قلب سليم‌هيچكس را از او نه خوف و نه بيم

*** 225

همچو گوئى بُد آن زمين و بر اوبيت معمور و جاى كعبه در او

پس بگسترد باز جمله زمين‌از بر گوى تا كه گشت چنين

جامى

نورالدين عبدالرحمان بن نظام الدين احمدبن محمد، بزرگترين شاعر و اديب قرن نهم هجرى است كه به سبب مولد خويش- جام- و ارادت به «شيخ احمد جام» جامى تخلص مى‌كرده است. وى مدتى در هرات و سمرقند به كسب علم پرداخت و سپس راه سير و سلوك در پيش گرفت و در سلك بزرگان طريقه نقشبندى در آمد. بيش از 50 اثر از جامى برشمرده‌اند و از آن جمله است: ديوان، هفت اورنگ (شامل مثنوى است كه به تقليد از خمسه نظامى نوشته شده)، نَفَحات الانس، لوايح، اشعة اللمعات، بهارستان. جامى در سال 817 به دنيا آمده و در سال 898 ه. ق. دار فانى را وداع گفته است.

*** 32

بيابانيست هائل كعبه مقصود را در ره‌كه بى قطع اميد از خود بريدن نيست امكانش

گر آرى رو دران كعبه چو ريگ گرم زير پاسپردن بايدت صد گونه آتش و بيابانش

شود هر خار قلابى به قصد جذب جان در تن‌اگر دلخسته بالين نهد زير مغيلانش

نشايد بارگى اين راه را جز ناقه شوقى‌كه باشد باد حسرت پاى و كوه درد كوهانش

رسى از شير اين ناقه سوى مقصد ولى وقتى‌كه يابى ز اختصاص ناقة اللَّه داغ بررانش

خدنگ محنتى كز سست فقر آيد نهال آسامكن سينه به زخم ناخن اندوه و بنشانش

كه دانم عاقبت گردد درختى بارور زينسان‌كه پيرامون خود جاويد يابى ميوه افشانش

چو صوفى دامن همت كشد در طارم وحدت‌گريبانى كند دوش فلك از عطف دامانش

وگر در جستجوى قربت آرد در گريبان سرفتد زه بر كمان قاب قوسين از گريبانش

تنى كس نيست در جان جنبش دردى جمادى دان‌كه داده نقش پرواز طبيعت شكل انسانش

*** 67

به جان شو ساكن كعبه بيابان چند پيمايى‌چو نبرد قرب روحانى چه سود از قطع منزلها

بر آر اى بحر بى پايان ز جود بيكران موجى‌كه خلقى تشنه لب مردند بر اطراف ساحلها

*** 72

شرف كعبه بود كوى تو رازادها اللَّه تعالى شرفا

زائر كوى تو از كعبه گذشت‌سر كوى تو كجا كعبه كجا

ساخت همچون مه نو تا شده پيرميل ابروى توام پشت دوتا

سر من غرقه به خون افتادست‌تا فتادست ز تيغ تو جدا

بى تو با جان دگرم باقى نيست‌جان اگر رفت تو را باد بقا

هر كجا درد دوا نيز بودچو تو بى درد فتادى چه دوا

*** 83

ساقى به جدل حل نشود مسئله مامى‌ده كه ز حد مى‌گذرد مشغله ما

در راه طلب باديه كعبه چه باشدصد باديه كعبه و يك مرحله ما

در راه درآيند همه هرزه درايان‌گر بانگ ورائى رسد از قافله ما

پشمينه سياه از سبب زلف تو كرديم‌در خرقه به زلف تو رسد سلسله ما

زد از دل ما شعله بر اوج فلك آتش‌شد نورده شمع فلك مشعله ما

ما را گله از خوى تو اين است كه هر چندكرديم گله گوش نكردى گله ما

جامى مطلب دولت وصلش كه برونست‌تحصيل چنين منزلت از حوصله ما

*** 94

به كعبه گرانماى جمال خود ما راز خون ديده كنم لعل ريگ بطحا را

به دور حسن تو از مهرء وفا پرداخت‌شعبد فلك اين حقهاى مينا را

اى در هواى مهر تو ذرات كائنات‌واقف نه از كماهى ذات تو هيچ ذات

شد چشم عقل خيره چو در مبداء ازل‌حسنت نمود جلوه در آئينه صفات

هر خشتى از كنشت شود كعبه دگرگر پرتو جمال تو افتد بسومنات

هر جا كه تافت پرتو انوار عزتت‌عزّى نديد عزّى و قدرى نديد لات

در بحر كبرياى تو آن كس كه شد فناچون خضر برده راه به سرچشمه حيات

هر كس به كعبه طلبت رو هد نخست‌ازكل كائنات كند قطع التغات

جامى ببخش جامى لب تشنه را به لطف‌زان باده كز كدورت حبلش دهد نجات

*** 105

اى صفات تو نهان در تتق وحدت ذات‌جلوه گر ذات تو از پرده اسماء و صفات

ما گرفتار جهت از تو نشان چون يابيم‌اى سراپرده اجلال تو بيرون ز جهات

از نداى تو در افتاد صداى بحرم‌خواست صد نعره لبيك ز اهل عرفات

ما نداريم مشامى كه توانيم شنيدور نه هر دم وزد از گلشن وصلت نفحات

مذهب عشق كجا چاشنى عشق كجاآن يكى ملح اجاج آمد و اين عذب فرات

با وفائى تو درآميخت چنان آب و گلم‌كه دمد بعد وفات از گل من بوى وفات

مرد جامى به سر تربت او بنويسيدهذه روضة من حلّ به العشق فمات

*** 112

بهر كس دارد آن چشم التفاتى‌به حال ما چرا بى التفاتست

به راه كعبه وصلت دو چشمم‌يكى چون دجله و ديگر فُراتست

*** 120

تير تو آمد فرو سينه بسى تنگ بوددل بعدم رو نهاد جاى به پيكان گذاشت

كعبه رو را كشيد جذبه خاك درت‌راحله وز او را زير مغيلان گذاشت

*** 149

اى درت كعبه ارباب نجات‌قبلتى وجهك فى كل صلات

بر سر كوئى تو ناكرده وقوف‌حاجيان را چه وقوف از عرفات

رفته آوازه قند تو به مصركوزه خود زده بر سنگ نبات

غم عشاق تو آخر نشودانزل اللَّه عليهم بركات

گر عبارت كند از ميم دهانت‌آيد از چشمه ميم آب حيات

مى‌كشى هر طرف آن حلقه زلف‌بس كن اى باد صبا زين حركات

جامى از درد تو جان داد و نگفت‌فهو ممّن كتم العشق فمات

*** 154

مرا چو قبله نگردد بعيد گه رويت‌ز عيد گه كنم آهنگ كعبه كويت

تو عيد خلقى و قربانت آنكه مردم راكشد به غمزه خونريز چشم جادويت

اگر چه نيست درين عيد رسم مه ديدن‌نمى‌رود ز ضميرم خيال ابرويت

گذشتم از هوس كعبه و طواف حرم‌همين بسست مرا حج كه بگذرم سويت

ز تاب هجر تو مى‌سوختم بحمداللَّه‌كه سايه بر سرم انداخت سرو دلجويت

به ضبط مملكت دلبرى گشادى دست‌دعاى خسته دلان باد حرز بازويت

بردن خرام و مترس از گزند كنه هر سوهزار بنده چو جامى بود دعا گويت

*** 159

عشقت كه بود كعبه ارباب سلامت‌ريگ حرمش نيست به جز سنگ ملامت

شهرى كه نه جاى تو درو خانه نگيرم‌در باديه كس را نبود جاى اقامت

*** 159

از آتش دل سر به فلك بُرده علم بين‌بر خاك شهيد غمت اينست علامت

ذوقى رسد از نامه او روز فراقم‌گر نامه طاعت نرسد روز قيامت

ناجسته دهد پير مغان باده برندان‌با معتقدان مى‌كند اظهار كرامت

گر وقت نمازى گذرى سوى مؤذن‌قد قامت او پست شود زان قد و قامت

هر نقش كه جامى نه بسوداى خطت بست‌شست آنهمه چشم ترش از اشك ندامت

نقاش ازل كان خط مشكين رقم اوست‌يارب چه رقمهاى عجب در قلم اوست

خاك قدم دوست شدم نيست كسى رااين عيش كه امروز مرا در قدم اوست

بيرون بود از سلسله اهل ارادت‌هر دل كه نه در طُرّه پرپيچ و خم اوست

تن گر چه به صد مرحله دورست ز كعبه‌جان طوف كنان گرد حريم حرم اوست

آن از كرمش بود كه ميخانه بنا كردميخوارى ما نيز بنا كردم اوست

جامى دم توحيد زنى نى همه وقتى‌خوشوقت حريفى كه شناساى دم اوست

آواز خوشش بر صفت وحدت خويش است‌با كثرت اطوار كه در زير و بم اوست

*** 160

نيست مشتاق كعبه صوفى شهرسخن كعبه گر نه در ره گفت

دوش جامى حديث زلف درخت‌ز اول شام تا سحرگه گفت

*** 160

خضر سرچشمه او مى‌طلبى خير بجوى‌آن خط سبز و لب لعل كه گر مست آنست

جامى از خاك خراسان چه كنى قصد حجازچون تو را كعبه مقصود به تركستانست

*** 179

لبم از خاكپات مى‌گويدتشنه ز آب يات مى‌گويد

هر كه محراب ابروان تو ديدعجلوا با لصلات مى‌گويد

عقده زلف پيچ پيچ تو راخرد از مشكلات مى‌گويد

زائر كعبه را مقيم درت‌كافر سومنات مى‌گويد

زاهد از درد خويش مى‌نازدصوفى از واردات مى‌گويد

مست عشق تو درد و دارو راحيله و ترهات مى‌گويد

جامى از ترهات بسته دهان‌سخن از طرّه‌هات مى‌گويد

*** 230

خاك كه زير پاى خود ان سر بسپردصد جان بها ستاند اگر پاى بفشرد

مشتاق كعبه را ز بساط حرير به‌ريگ حرم كه در ته پهلو بگسترد

*** 235

گر چه پيش تو مرا هيچ ره و روى نماندروى من جز پى اقبال تو هر سوى نماند

خانه بود بكوى طرب از وصل توام‌شد خراب از غمت آن خانه و آن كوى نماند

بسكه از موى ميان تو جدا موئيدم‌تنم از مويه چو موئى شد و آن روى نماند

چونكه چشمم ز خيال رخت آبادان بودتا تو رفتى ز نظر آب در اين جوى نماند

به نماز در تو اى كعبه مقصود جمال‌كه درين ره دگرم تاب تك و پوى نماند

پير گشتم من بد روز و ولى در دل من‌جز تمناى جوانان نكو روى نماند

*** 242

آن مه به جانب سفر آهنگ مى‌كندصحرا و شهر بر دل ما تنگ مى‌كند

اى نامه بر به مجلس او نام من مبركز گفت و گوى نام منش ننگ مى‌كند

شرح كمال شوق همين بس كه چشممن‌عنوان اين صحيفه به خون رنگ مى‌كند

عاشق فشاند جان به ره كعبه مرادزاهد نشسته پرسش فرسنگ مى‌كند

صد جنگ مى‌كشيم باميد يك صفاچون مى‌بريم نام صفا جنگ مى‌كند

نشنيده به سمع قبول ارچه محتسب‌منع سماع و بانگ دف و چنگ مى‌كند

جامى كند به سخت دلى يار را عتاب‌جام تنگ مجادله با سنگ مى‌كند

*** 323

ناديده رخت عمرى سوداى تو ورزيدم‌فارغ ز تو چون باشم اكنون كه رخت ديدم

تا ساخت مرا در دل مهر رخ تو منزل‌دل از همه بركندم مهر از همه ببريدم

هر جا كه به بزم مى برخاست نواى نى‌دمساز شدم بادى از شوق تو ناليدم

هر خار غمى كز دل خواهم كشم اى گلرخ‌زان خار كنم سوزن كز خاك ورت چيدم

از ضعف شدم موى نگذشت دمى بر من‌كز آتش عشق تو بر خويش نپيچيدم

تو كعبه مقصودى عيبى نبود بر من‌گر رو به تو آوردم يا گرد تو گرديدم

ذوقى دگرست انبار اشعار تو را جامى‌هرگز ز نى كلكت اين زمزمه نشنيدم

*** 350

ريز خون ما به گرد كعبه كويت كه نيست‌جز به خون دردمندان تشنه ريگ اين حرم

روى اگر نپسنديم سودن به پشت پاى خويش‌فرش كن چشم مرا بهر خدا زير قدم

*** 365

كى بود يارب كه رو در يثرب و بطحا كنم‌گه به مكه منزل و گه در مدينه جا كنم

بر كنار زمزم از دل بركشم يك زمزمه‌گز دو چشم خونفشان آن چشمه را دريا كنم

صد هزاران وى درين سو دلبرا امروز شدنيست صبرم بعد ازين كامروز را فردا كنم

يا رسول اللَّه به سوى خود مرا راهى نماى‌تا زفرق سر قدم سازم ز ديده‌پا كنم

آرزوى جنت الماوا برون كردم ز دل‌جنتم اين بس كه بر خاك درت ماوا كنم

خواهم از سوداى پابوست نهم سر در جهان‌يا به پايت سر نهم يا سر درين سودا كنم

هر دم از شوق تو معذورم اگر هر لحظه‌جامى آسا نامه شوقى دگر انشا كنم

*** 414

اى پير گشته بهر جوانان ز ره مردموى سفيد در پى زلف سيه مرو

بنگر مه شباب خود اندر محاق شيب‌زين پيش در نظاره روى چو مه مرو

دنبال قد فراخته طفلان بى گناه‌با قامت خميده زبار گنه مرو

فكر حساب هر كجى و راستى بكن‌پيش بتان راست قد كج كله مرو

دل پر هوس مزاحمت اهل دل مكن‌بتخانه زير خرقه سوى خانقه مرو

خواهى به صورت كعبه تحقيق ره برى‌پى بر پى مقلد گم كرده ره مرو

دام حيات جز پى صيد كمال نيست‌صيدى نكرده جامى ازين دامگه مرو

*** 12

حبذا قصرى كه ايوانش ز كيوان برتر است‌قبه والاى او بالاى چرخ اخضر است

كعبه از سنگست و هر سنگى كه در بنياد اوست‌كعبه آسا مقبلان را قبله گاه ديگر است

*** 85

يارب مدينه است اين حرم كز خاكش آيد بوى جان‌يا ساحت باغ ارم يا عرصه روض الجنان

كعبه

*** 239

به كعبه رفتم وز آنجا هواى كوى تو كردم‌جمال كعبه تماشا به ياد روى تو كردم

شعار كعبه چو ديدم سياه دست تمنى‌دراز جانب شعر سياه موى تو كردم

چو حلقه در كعبه به صد نياز گرفتم‌دعاى حلقه گيسوى مشكبوى تو كردم

نهاده خلق حرم سوى كعبه روى عبادت‌من از ميان همه روى دل به سوى تو كردم

مرا به هيچ مقامى نبود غير تو كامى‌طواف و سعى كه كردم به جستجوى تو كردم

به مواقف عرفات ايستاده خلق دعاخوان‌من از دعا خود بسته گفتگوى تو كردم

فتاده اهل منى در پى منى و مقاصدچو جامى از همه فارغ من آرزوى تو كردم

مولانا ملاحسين كاشفى

مولانا ملاحسين كاشفى (سده نهم ف: 910 ه. ق.) مولانا كمال الدين حسين واعظ كاشفى از فاضلان نامى دوره آخر تيمورى و معاصر سلطان حسين بايقرا. كاشفى اهل سبزوار است كه در هرات به وعظ مى‌پرداخته و در علم كلام و حديث و تفسير و ساير فنون ادب استادى داشته و در نثر فارسى هنرمنده بوده است. از آثار معروف او كتاب انوار سهيلى، صحيفه شاهى يا مخزن الانشاء، لب لباب مثنوى مولوى، روضة الشهداء، تفسير مواهب عليه، اخلاق محسنى و اسرار قاسمى در سحر و طلسم است.

*** 51

مال در ايثار اگر گردد تلف‌در درون صد زندگى آيد خلف

خود كه يابد اين چنين بازار راكه به يك گل مى‌خرى گلزار را

*** 52

حج زيارت كردن خانه بودحج رب البيت مردانه بود

كعبه را گر هر دمى عزى فزودآن ز اخلاصات ابراهيم بود

فضل آن مسجد ز خاك و سنگ نيست‌ليك در بناش حرص و جنگ نيست

بر در اين خانه گستاخى ز چيست‌گر همى دانيد كاندر خانه كيست

جاهلان تعظيم مسجد مى‌كننددر جفاى اهل دل جد مى‌كنند

آن مجاز است اين حقيقت اى خران‌نيست مسجد جز درون سروران

مسجدى كان در درون اولياست‌سجده گاه جمله است آنجا خداست

كعبه مردان نه از آب و گل است‌طالب دل شو كه بيت اللَّه دلست

صورتى كان فاضل و عالى بوداو ز بيت اللَّه كى خالى بود

كعبه بنياد خليل آذر است‌دل نظرگاه خليل اكبر است

*** 52

سوى مكه شيخ امت با يزيداز براى حج و عمره مى‌دويد

او بهر شهرى كه رفتى از نخست‌مر عزيزى را بكردى باز جست

با يزيد اندر سفر جستى بسى‌تا بيابد خضر وقت خود كسى

ديد پيرى با قدى همچون هلال‌كه در او بدفر و گفتار رجال

پيش او بنشست و مى‌پرسيد حال‌يافتش درويش و هم صاحب عيال

گفت عزم تو كجا اى با يزيدرخت غربت را كجا خواهى كشيد

گفت قصد كعبه دارم از پكه‌گفت هين با خود چه دارى زادره

گفت دارم از درم نقره دويست‌تنگ بسته سخت بر گوشه رديست

گفت طوفى كن بگردم هفت باروان نكوتر از طواف حج شمار

وان درمها پيش من نه اى جواددانكه حج كردى و حاصل شد مراد

عمره كردى عمر باقى يافتى‌صاف گشتى بر صفا بشتافتى

حق آن جانى كه جانت ديده است‌كه مرا بر بيت خود بگزيده است

كعبه هر چندى كه خانه بر اوست‌اين دل من نيز خانه سر اوست

تا بكرد آن خانه را دروى نرفت‌اندر اين خانه بجز آن حى نرفت

چون مرا ديدى خدا را ديده‌اى‌گرد كعبه صدق برگرديده‌اى

خدمت من طاعت و حمد خداست‌تا نپندارى كه حق از من جداست

چشم نيكو باز كن بر من نگرتا ببينى نور حق اندر بشر

*** 53

كعبه جبريل جانها سدره‌اى‌كعبه عبدالبطون شد سفره‌اى

قبله عارف بود نور وصال‌قبله عقل مفلسف شد خيال

كعبه مردان حق اعمال نيك‌قبله نا اهل جهل مرده ريگ

قبله طالب بود حس و خيال‌قبله اهل هوا كفر و ضلال

قبله زاهد بود فيض نظرقبله طامع بود هميان زر

قبله صورت پرستان چوب و سنگ‌قبله معنى وران صبر و درنگ

قبله ظاهرپرستان روى زن‌قبله باطن نشينان ذوامنن

*** 219

استن حنانه از هجر رسول‌ناله مى‌زد همچو ارباب عقول

در ميان مجلس وعظ آن چنان‌كز وى آگه شد همه پير و جوان

ناله و فرياد مى‌زد آن ستون‌چون كسى كه دور ماند از رهنمون

در تحير مانده اصحاب رسول‌كز چه مى‌نالد ستون باعرض وطول

گفت پيغمبر چه نالى اى ستون؟گفت جانم از فراقت گشت خون

مسندت من بودم از من تاختى‌بر سر منبر تو مسند ساختى

گفت مى‌خواهى ز تو نخلى كنندشرقى و غربى ز تو ميوه چينند؟

يا در آن عالم حقت سروى كندتاتر و تازه بمانى تا ابد؟

گفت آن خواهم كه دايم شد بقاش‌بشنو اى غافل كم از چوبى مباش

تا بدانى هر كه را يزدان بخوانداز همه كار جهان بيكار ماند

هر كه را باشد ز يزدان كار و باريافت آنجا بار و بيرون شد ز كار

ملك دنيا تن پرستان را حلال‌ما غلام ملك عشق بيزوال

عامل عشق است معزولش مكن‌جز به‌عشق خويش مشغولش مكن

منصبى كانم ز رؤيت محجب است‌عين معزوليست نامش منصب است

بدرى كشميرى

بدرى كشميرى (991 ه. ق.- 1006 ه. ق.) بدرالدين بن عبدالسلام بن ابراهيم حسينى كشميرى از شاعران پركاريست كه در نيمه دوم سده دهم هجرى مى‌زيسته است. تخلص او بدرى است و پيشه او در شاعرى بيشتر قصيده سرايى بود چنانكه غزلش را نيز لحن قصيده است و معاصر بود با پادشاه مشهور ازبك عبداله بهادرخان ثانى (991- 1006 ه) از اعقاب محمد شيبانى خان ازبك.

بدرى بر طريقت نقشبندى بود و از «خواجگان» آن طريقت به خواجه محمد اسلام و پسرش خواجه سعيد الدين سعد ارادت مى‌ورزيد و آنان را در قصيده هايى مى‌ستود و در مقدمه قصه ذوالقرنين گويد كه همين خواجه محمد اسلام گاه او را به سرودن قصيده يا غزلى تشويق مى‌كرد و او اطاعت مى‌نمود و از اين راه شاعر آغاز كرده و به فراهم آوردن مثنويهاى متعددى توفيق يافته كه برخى از آنها عبارتند از:

مثنوى شمع دل افروز- معراج الكاملين- روضة الجمال- سراج الصالحين و بحرالاوزان و ...

*** 63

چون عيان سلطان حسنت برقع از رخ برگرفت‌آب و رنگ از عكس آن بتخانه آذر گرفت

شد برون از راه معنى سامرى بر ياد تواز غلط صورت پرستى در ره ديگر گرفت

قصد كويت كرد زاهد بهر طوف كعبه رفت‌در خيال زلف تو حلقه به دست از در گرفت

در حقيقت كافر و مؤمن كه جويان تواندآن يكى بتخانه ديگر مسجد و منبر گرفت

عاشق از بتخانه و از راه كعبه روى تافت‌درگذشت از كفر و از ايمان و ترك سر گرفت

يك تبسم كرد لعلت آتش عشق خليل‌آب شد گل خنده زد باز آب آتش در گرفت

بس كه بدرى چون هزاران بى گل روى تو سوخت‌عين آتش گشت و منزل زير خاكستر گرفت

*** 65

دل به دست آور كه حج اكبر است‌از هزاران كعبه يك دل بهتر است

قلب مؤمن هست عرش اللَّه در و ⁽¹⁾17

گم هزاران آفتاب خاور است

جهد كن تا بر مقام دل رسى‌كان نظرگاه خداى اكبر است

دل كه از يك قطره خون بيش نيست‌گوى اعظم ز آسمان اخضر است

يعنى از فرش‌ترى تا فرق عرش‌شد محيط و آدمى را در برست

دل مگو كايينه عالم نماست‌حسن وَجهُ اللَّه در و جلوه گرست

كرد بدرى گم دل و از بيدلى‌خاك راه نايب پيغمبر است

427*** 146

دل عرش اعظم ⁽¹⁾18 است و مقام خدا در اوست‌كنزالكمال معرفت كبريا در اوست

تو دل مخوان كه آيينه عارض حق است‌قلبش مگو كه سكه مهر و وفا در اوست

دل را به دست آر كه خود حج اكبرست‌از آفتاب لم يزلى جلوه‌ها در اوست

از بهر طوف كعبه چه پويى ره درازدرياب دل كه حاصل هر دو سرا در اوست

يك قطره بيش نيست دل آدمى چه سان‌طوبى و خلد و سدره و ارض و سما در اوست

گم كرد جام خود جم و اسكندر آينه‌دل جو كه جام و آيينه حق نما در اوست

بدرى كه كرد خانه دل را زغم خراب‌هر دم فروغ مشعل فقر و فنا در اوست

فياض لاهيجى

فياض لاهيجى (؟- م 1072 ه. ق.) ملاعبدالرزاق بن على لاهيجى قمى متخلص به فياض از حكيمان و متعلمان مشهور در سده يازدهم هجرى و از شاگردان معروف و مقرب ملاصدراى شيرازيست كه سمت دامادى آن حكيم را داشته است.

ديوانش را آذر بيگدلى «سه چهار هزار بيت» نوشته است.

ديوان وى از قصيده‌ها و تركيب‌ها و ترجيعهاى طولانى او پيرامون 2750 بيت در ستايش خالق و منقبت پيامبر و امامان خاصه على بن ابيطالب به تكرار و تركيب بندى در مرثيه شهيدان كربلا به شيوه محتشم. مجموعه دوم غزلهاى اوست در حدود 2200 بيت كه معمولا لحن عرفانى اشراقى دارند و بعضى از آنها م متضمن مدح امامان شيعه است.

*** 24

چرخ اگر كوى تو با كعبه شود مشتبهش‌بى تميزيست كه نشناخته دست چپ و راست

بر در كعبه كوى تو همان قبله خلق‌كه در و حلقه چشم بيناست

*** 107

در راه كعبه حكم قضايت بسر رسيدهجرت چو بوده سوى خدا، اجر بر خداست

در راه كعبه رفتنت اى من فداى تودل را به سوى نكته باريك رهنماست

اين خود مقررست كه ارباب هوش راقطع طريق كعبه نه تنها همين به پاست

تن چون به سوى كعبه تن‌ها شود روان‌جان را به سوى كعبه جانها شتابهاست

دانى كه چيست كعبه جان، جان كعبه اوست‌قطع طريق وادى او قطع ما سواست

تكليف تن به كعبه بنزديك هوشمندجان را به خوان نعمت قرب خدا صلاست

تا آنكه وصل كعبه شود جسم را نصيب‌جان را به ربّ كعبه همه كامها رواست

شهباز جان پاك تو همراز جبرئيل‌كش دست و لب به مايده قرب آشناست

زان پيشتر كه جسم ره كعبه طى كندشوقش به وصل كعبه جانها رساند راست

در راه كعبه مرده و آسوده در نجف‌اى من فداى خاك تو اين مرتبت كراست

از راه كعبه‌ات نجف آورد سوى خويش‌اين جذبه كار قوت بازوى مرتضاست

اين هم اشاره‌اى است مبرّا ز شك و ريب‌آن را كه دل به كعبه تحقيق آشناست

يعنى ميانه نجف و كعبه فرق نيست‌آسوده باش ما ز خدا و خدا زماست

10*** 136

رموز عشق دانى شد مسلم بر ادا فهمى‌كز ابروى معما گوى او دريابد ايما را

نشان كعبه مقصود در دل بود و ما هرزه‌بگام سعى پيموديم چندين دشت و صحرا را

مسلسل‌شد حديث زلف خوبان كاش يكچندى‌ز سر بيرون كنم از پختگى اين خام سودا را

بناكامى نهادم دل ز صد مقصود چون فياض‌در آب ديده شستم دفتر عرض تمنا را

16*** 138

اندر آن وادى كه مجنونست اين آوازه نيست‌مى‌فزايى اى جرس بار دل محمل چرا

كعبه مى‌خواهى در اين وادى بيابان مرگ شوتا توان فياض در ره مرد در منزل چرا

213*** 195

مستطيع كعبه اخلاص گشتن مشكل است‌مشكل است اين راه مى‌بايد تأمل كرد و رفت

همت آزادگان صيد كمند و دام نيست‌دل درين ره تكيه بر زاد توكل كرد و رفت

247*** 204

براى گريه از دل مشت خون جستم چه دانستم‌كه زير هر بن مو ديده دريا بارها دارد

ز طوف كعبه مى‌آيد دل كافر نهاد من‌نشان كعبه اينك بر ميان زنارها دارد

390*** 246

در قافله پيشرويها خطرى هست‌طى شد رهم از دولت پايى كه به پس بود

در وادى گمگشتگى كعبه مقصودبيم همه از رهزنى بانگ جرس بود

396*** 247

خرابى يافت راهى در دلم چون ملك بيصاحب‌خوشا عهدى كه در ملك دلم غم پادشاهى بود

چو از بتخانه سوى كعبه برگشتم يقينم شدكه تا سر منزل جانان از آنجا نيز راهى بود

540*** 292

گر چه سر بر نكرده‌ام ز زمين‌جلوه بالاى آسمان دارم

نرسيدم به وصل كعبه ولى‌تحفه گرد كاروان دارم

577*** 303

كى به فريب سبزه دل مايل گشت مى‌كنم‌در چمن خط تو من سير بهشت مى‌كنم

با سر كويت ار كنم ياد بهشت جاودان‌بر در كعبه مى‌روم سير كنشت مى‌كنم

آينه‌ام چه مى‌كنم ديدن زاهد آرزوصورت خوب خويش را بهر چه زشت مى‌كنم

ميل رخ نكو بود لازمه سرشت من‌كى به نصيحت تو من ترك سرشت مى‌كنم

چند چو فياض نهم دل به وفاى اين جهان‌ترك علاقه بعد ازين زين دو سه خشت مى‌كنم

591*** 307

ما فيض كعبه از در بتخانه برده‌ايم‌سرخط مشرب از خط پيمانه برده‌ايم

تا يك به كام سوختنى شد نصيب مابس شمعها به تربت پروانه برده‌ايم

595*** 308

راه بيرون شد درين دشت الم گم كرده‌ايم‌آهوييم و پيش اين صياد ره گم كرده‌ايم

غيرتش نگذاشت كآيم از در هستى درون‌خويشتن را در بيابان عدم گم كرده‌ايم

بعد وصل كعبه دورى باب مشتاقان نبودبسته‌ايم احرام و خود را در حرم گم كرده‌ايم

موسى وقتيم و افتاده ز چشم كوه طورعيسى عهديم و نقد فيض دم گم كرده‌ايم

زاده درديم اسباب طرب از ما مجووجه شادى در ره تحصيل غم گم كرده‌ايم

پادشاهانيم و گردون پايتخت ما ولى‌بى مبالاتى نگر طبل و علم گم كرده‌ايم

خدمت بتخانه گر كرديم عيب ما مگيرما كليد كعبه در بيت الصنم گم كرده‌ايم

در ره دل عقل و هوش اول قدم در باختيم‌بهر يك آيينه چندين جام جم گم كرده‌ايم

راه اگر پيدا شود معلوم خواهد شد كه مااندرين وادى رهى در هر قدم گم كرده‌ايم

آشيان بر بوته خارى نهاديم و خوشيم‌ما كه پرواز گلستان ارم گم كرده‌ايم

ره بسى گم شد درين وادى ز ما فياض ليك‌راه نزديكى چنين هموار كم گم كرده‌ايم

596*** 309

در شمار كوى جانان كعبه را كم ديده‌ايم‌خاك راهش را به چشم آب زمزم ديده‌ايم

ما سيه بختان غم آيينه آب حيات‌در سواد تيره روزيهاى ماتم ديده‌ايم

مشت اجزاى غبار ما بود ايمن ز باددر هواى چشم‌تر شيرازه نم ديده‌ايم

614*** 315

اى شمع ياد سوختگان حج اكبرست‌يك شب بيا به تربت پروانه بگذريم

از خانه بگذريم كه آيد چو سيل مرگ‌چندان امان كجاست كه از خانه بگذريم

غزليات ناقص

1*** 339

چه حاجتست به شمع و چراغ مستان راپياله چشم و چراغست مى‌پرستان را

نظر به روى بتان عذر بت پرستيهاست‌خبر كنيد ازان رو خداپرستان را

هزار حج كند ار باغبان به آن نرسدكه وقف مشهد بلبل كند گلستان را

چراغ بخت اگر تيرگى كند فياض‌توان به ناله برافروخت بزم مستان را

*** 348

كعبه را گر با نجف افتد تمثل نزد عقل‌عقل نشناسد كه آخر اين كدام و آن كدام

من زيارت كرده از كوى تو برگشتم ولى‌روح چون مرغ حرم گرد سرت گردد مدام

*** 375

حبذا هند كعبه حاجات‌خاصه ياران عافيت جو را

هر كه شد مستطيع فضل و هنررفتن هند واجبست او را

*** 403

يكى از دوستان راست مزه ⁽¹⁾19

كه ازو گرد فقر راست مزه

چاك دل دوخته به رشته فقرهمچو دلسوخته برشته فقر

دست در دامن فنا زده‌اى‌بر ره و رسم پشت پا زده‌اى

يافته خرقه رسم و راه ازوفقر را پشم در كلاه ازو

ترك و تجريد مايه عملش‌پوست پوشى ⁽¹⁾20 سفينه غزلش

سالها بوده خاك راه نجف‌از فلك جسته در پناه نجف

اندران بارگاه عزّ و سرى‌زده بازار خاك ⁽²⁾21 گرم درى

آگهى ترجمان اوصافش‌همچو دُرّ نجف دل صافش

روزى از روزهاى روزبهى‌دل ز شادى پر و ز غصه تهى

پيش جمعى ز دوستان سره‌همه نخل حيات را ثمره

كرد نقل حكايتى رنگين‌كه ازو تلخ عمر شد شيرين

گفت كاين هوش‌بخش گوش‌طلب ⁽³⁾22 هست مشهور در عراق عرب

طبعها زين بهار چون بشكفت‌خرمى دستها به هم زد و گفت

حيف كاين كهنه پوش ديرينى‌در خورستش لباس رنگينى

هر كسى در جواب چون تن زدهوس انگشت بر لب من زد

نيست طبع هوس چو عذر پذيريك زمان گوش شو بدين تقرير

نيكمردى ز تاجران عرب‌دامن او گرفته دست طلب

نام او در زمانه حاجى نجم‌كرده شيطان هر هوس را رجم

بست احرام طوف ركن و مقام‌از نجف كرد سوى كعبه خرام

من ندانم چرا به ديده ديدكعبه را در نجف به طوف نديد

كرد از راه مصر عزم حجازكه حقيقت طلب كند ز مجاز

گشت با كاروان حج همراه‌گه به پاره بريد و گه به نگاه

سفر پا به كار دل نايدنظر هوش در سفر بايد

شتران كف زنان در آن وادهمه را هوش رفته از شادى

از پى ناقه رهروان عرب‌گه حُدى گوى و گه خداى طلب

نظر افتاد نجم را ناگاه‌محملى ديد سركشيده به ماه

دامن پرده باد را در كف‌ديده را در نظاره حق الطَّرف ⁽¹⁾23

دخترى ديد اندر آن خرگاه‌محمل از حسن وى چو خرگه ماه

در كمال و جمال و فيروزى‌همه چيزش ز نيكويى روزى

پاى تا سر همه به كام نگاه‌ليك مويش سفيد چون شب ماه

بردميده سفيده از شب موآفتابى مه نوَش ابرو

گشت انديشه زين عجب درهم‌حيرتش مى‌فزود بر سر هم

ديد مه چون نظر فكند به نجم‌نسخه‌اى پر زمعنى كم حجم

گفت كاى ناشناس حرمت حج‌رفته در راه دين به ديده كج

محرمان حريم اين درگاه‌كى به نامحرمان كنند نگاه

ديده بر بنده از سياه و سفيدچشم معنى گشا و ديده ديد

مرد شد منفعل ز گفته زن‌گفت خامش كه انَّ بعض الظّن ⁽²⁾24

حيرتم كرد مضطرب احوال‌كه به هم ديدم آفتاب و هلال

موى ديدم سفيد بر سر ماه‌چشم كردم بر اين سفيد وسياه

مه چو دريافت بى دروغ و فنش‌بوى صدق نهفته در سخنش

گفت اين قصه هست دور و درازبا تو گويم چو مى‌رسى به حجاز

قصه من دراز و ره كوتاه‌تار اين نغمه نيست رشته راه

چون رسيدند كاروان به طواف‌چهره پر گرد راه و آينه صاف

بعد سعى و طواف ركن و مقام‌شد حلال آنچه گشته بود حرام

نجم مشتاق ديدن مه بوددل به پاى نگاه در ره بود

تا كه روزى دچار هم گشتندقصه كوتاه يار هم گشتند

نجم را برد مه به خانه خويش‌سفره گسترده و نان نهاد به پيش

ديد آنجا نشسته پيرزنى‌جسته از دست صد خزان چمنى

دست شستند از طعام و شراب‌يافت ره در ميان سؤال و جواب

قصه سر كرد ماه نوش لبان‌چهره همچو مه به نيمشبان

كاين سفيدى مو ز پيرى نيست‌كه هنوزم ز عمر باشد بيست

عجبم من حكايتم عجبست‌بوالعجب حال من ازين سببست

پدرم هست مهترى ز عرب‌در قبيله سرآمدى بنسب

پدر و مادرم ابا عن جدعمّ و خال و برادران بيحد

همه ممتاز در ميان عرب‌همه را مال و جاه و عزّ و نسبت

ليك در دين و مذهب و ملت‌همه اهل جماعت و سنت

دين سنّى ميانشان شايع‌مذهب بوحنيفه را تابع

بود ما را برادرى زين پيش‌در جوانى ز هر چه گويى بيش

مهر او در دلم چو نقش نگين‌روز و شب خدمت ويم آيين

نه ز هم يك نفس جدا بوديم‌نه بغير هم آشنا بوديم

جست ناگاه تند باد اجل‌كرد سروش به سايه جاى بدل

چون سپردند قامتش در خاك‌گشت يكباره جيب صبرم چاك

تن چون برف را لحد شد ظرف‌رفت چون حرف مدغم اندر حرف

من كه بى او نبود آرمم‌گشت لبريز بيخودى جامم

گفتم آن نازنين برادر من‌كه چو جان بود در برابر من

نازنين و عزيز و پرورده‌خو به ناز و به نازكى كرده

حجره گور تنگ و تيره و تارهمنيشنى نه خفته و نه بيدار

كه كند تا زخواب بيدارش‌كه گشايد قبا و دستارش

كرده خوابى كه نيست بس شدنش‌رفته راهى كه نيست آمدنش

سخن اينجا رسيد و شد باريك‌سفرى دور و ره بسى نزديك

من همان به كه همرهش باشم‌غمخور گاه و بيگهش باشم

همرهش با رخ چو باغ شدم‌خلوت گور را چراغ شدم

كردم اين عزم و دل زجان كندم‌تن به سردابه‌اش در افكندم

همه قوم و قبيله بر سر من‌خون دل ريختند در بر من

نه ملامت سرشت مشت گلم‌نه نصيحت شنيد گوش دلم

همه بگذاشتندم و رفتندمرده انگاشتندم و رفتند

من دران گور تنگ و تيره و تاردل زجان برگرفته دست از كار

داده با خود قرار مردن خويش‌خون خودكرده خود به‌گردن خويش

ناگهان گوشه‌اى شكافته شدپرتوى همچو مهر تافته شد

شخص نورانيى درون آمدكه ز وحشت دلم برون آمد

از فروغ جمال آن خورشيدشد شب تيره همچو روز سپيد

بر سر مرده‌ام بصد تمكين‌رفت و بنشست بر سر بالين

بعد يك دم زجانب ديگردو كس ديگر آمدند بدر

اين يكى سخت هولناك و مهيب‌وان يكى را ز اعتدال نصيب

آن يكى دست راست كرد طلب‌وين يكى راست رفت جانب چپ

در كف اين عمودى از آتش‌همه خوشها ز ديدنش ناخوش

پيش تابوت مرده مسكين‌زد عمودى چو آسمان به زمين

از نهيب صدا در آن شب تارمرده از خواب مرگ شد بيدار

من ز دهشت ز خويشتن رفتم‌ماند قالب به جاه و من رفتم

گشت از صوت آن نوازنده‌زنده‌ام مرده مرده‌ام زنده

چون ز بيهوشى آمدم باهوش‌موى ديدم سفيد بر سر دوش

تيره شد روز بر دل تنگم‌شد سفيد اين شب سيه رنگم

چون نظر بر برادر افكندم‌خبر از خود نماند يكچندم

ديدم از خواب مرگ برجسته‌به تنش جان رفته پيوسته

ديد خود را به حالت منكرنه پدر پيش چشم و نه مادر

كفنش جامه گشته حسرت قوت‌چار ديوار تخته تابوت

بسترش خاك و خشت بالينش‌بيكسى همنشين ديرينش

راه آمد شدن نه پيش و نه پس‌نفس بسته همزبانش و بس

سرزد از ديده اشك و از دل آه‌بانگ زد هر طرف كه وا ابَتاه

از پدر چون نديد روى جواب‌سوى مادر دواند پيك خطاب

يأس مادر چو حلقه بر در زدقرعه بانگ بر برادر زد

از برادر چو نيز اميد بريدبر زبان نام عمّ و خال دويد

چون دل از عمّ و خال هم شد سردبر زبان گرم نام من آورد

خواستم دم برآورم به جواب‌نفسم بر گلو فكند نقاب

چون نيامد جوابى از كس بازدست بر سر زدن گرفت آغاز

كرد بنياد گريه و شيون‌پود صد ناله تار تار كفن

دستگيرى نه در حضور و نه غيب‌گاه دامن دريد و گاهى جيب

سر ديوانگى زدل برزدچوب تابوت كند و بر سر زد

يافت آن دم كه اين شب گورست‌دامن زندگى ز كف دورست

چشمش آن دم ز خواب شد بيداركه فرو بسته ديد چاره كار

وه كه بيدارى ابد را سودنيست چون دست و پاى چاره‌غنود

داد مى‌كرد و دادرس كس نه‌راه را پيش و پاى را پس نه

نفس از ناله سينه گير افتادچشم بر منكر و نكير افتاد

رفت يكباره دست و دل از كارديدنى كم نديدنى بسيار

منكر آمد به پيش بهر سؤال‌كردش اول زبان ز دهشت لال

باز پرسيدنش از خداى نخست‌كس ندانسته را ازو مى‌جست

محو دهشت زبان خاموشش‌آنچه دانسته هم فراموشش

گفت تا مرده را كند آگاه‌خود بخود لااله الااللَّه

بعد از آن از نبى سوالش كردامتحان زبان لالش كرد

در جوابش زبان به بند افتادباز حلال مشكلات گشاد

گفت آنگه بگو امام تو كيست‌مايه فخر و احترام تو كيست

آنكه بى او نماز نيست درست‌عاشقان را نياز نيست درست

چون نبود از امامت آگاهيش‌كندتر شد زبان به همراهيش

چون امامت نبود در دينش‌زان مُلقِّن نكرد تلقينش

چون نبود از امام دين خبرش‌زد همان گرز آتشين به سرش

زد عمودى كه آتش از وى جست‌مو بمويش به شعله در پيوست

كفنش پنبه و عمود آتش‌شعله از تار تار آن سركش

گفتى از بس كه شعله گرم دويدكفنش بر تنست نفت سفيد

بار ديگر ز هوش رفتم بازنه به سر هوش و نه به لب آواز

چون به هوش آمدم ز بيهوشى‌گوشزد شد نواى خاموشى

ديدم از سينه خوف را رانده‌آن دو كس رفته اين يكى مانده

آن مجرد سرشت نورانى‌تن مجسم وليك روحانى

دست آويختم به دامن اومور گشتم به گرد خرمن او

آب شرم از دو ديده بگشادم‌خاك گشتم به پايش افتادم

گفتم اى عين نور و نور العين‌بر سرىّ و بزرگوارى و زَين

به حق آن بزرگوار اله‌كه ترا داد اين بزرگى و جاه

كه به من بازگو كيى چه كسى‌كه كس بيكسى و دادرسى

ملكى بس مقربى بعمل‌يا كه هستى پيمبر مرسل

من ندانم كيى به عزت و جاه‌كه به فرمان تست ماهى و ماه

چون شكرخند با لبش شد جفت‌نفس عنبرين گشاد و چه گفت

منم آن عارف خداى به حق‌خازن مخزن خدا مطلب

وارث شرع احمد مرسل‌عالم علم آخر و اول

منم آن كس كه بى محبت من‌نه قرايض قبول شد نه سنن

هر كه را با منش شناخت نبوداز شناسايى خداش چه سود

هست دانستنم خدا دانى‌مهر من مايه مسلمانى

بغض من موجب نكوهش زشت‌در كف مهر من كليد بهشت

بى شناساييم برادر توشد چنين خوار در برابر تو

داشتى گر ز مهر من مايه‌برگذشتى از انجمش پايه

سر عزت به آسمان سودى‌در نعيم ابد بياسودى

نام من چون نداشت ورد زبان‌آنچه هم داشت نامدش به زبان

مهر من چون نبود دربارش‌زان كسادى گرفت بازارش

گفتم اى نور پاك يزدانى‌وى ز تو عالمى بنادانى

نام خود بازگو به من كه كيى‌وز چه جنسى چه عالمى و چيى

كه ندانم كسى بدين اوصاف‌نشنيدم چنين كس از اسلاف

گفت نامم على ابى طالب‌در همه چيز بر همه غالب

منم آن آفتاب عالمتاب‌كه نديدست روى پوش سحاب

پرده سوزست پرتو چهرم‌نيست يك ذره خالى از مهرم

چون به گوشم رسيد نام على‌مهر او گشت در دلم ازلى

گفتم اى من فداى نام خوشت‌دين و دل عقل وهوش پيشكشت

گر چه هست اين سؤال ترك ادب‌حيرتم كرد پايمال عجب

كز چه وقت سؤال ازان مسكين‌نام خود داشتى دريغ چنين

از تو ديدش دو عقده روى گشاددر سيوم از چه رو دريغ افتاد

گفت چون در جواب آن دو سؤال‌بود معلوم او حقيقت حال

ليك از هول گور و بيم گزندبود افتاده بر زبانش بند

فرض شد بر مروتم ارشادكه ز من يافت آن دو عقده گشاد

چون به فضل من اعتقاد نداشت‌نام من جز به سهو ياد نداشت

اين گره بر زبانش محكم بودلاجرم لايق جهنم بود

نام من دادى ار كسيش به يادبر زبانش نيامدى ز عناد

گفتم آوخ كه خاك بر سر من‌بر پدر لعن باد و مادر من

جمله قوم و قبيله‌ام يكسرپى بوبكر رفته‌اند و عمر

باد در حشرشان زبان كج و مج‌كز ره راست رفته‌اند به كج

همه حق را نهفته‌اند بزورراه نزديك و رفته‌اند بدور

چاره چون بود ره نرفتم راست‌چه كنم چاره از ميان برخاست

كرده‌ام در حيات چون تقصيركى به گورم شوند عذر پذير

ره نرفتم چو راه روشن بودعذر تاريكيم ندارد سود

نيست چون چاره ديگرم چه كنم‌چه كنم خاك بر سرم چه كنم

گفت چون گوش كرد زارى من‌ديد فرياد و بيقرارى من

كه هنوزت ز عمر باقى هست‌بزم را باده هست و ساقى هست

خود به مرگ خود ار شتافته‌اى‌ليك عمر دوباره يافته‌اى

چون شوى زين مضيق تيره‌خلاص‌پى ما گير و باش بنده خاص

بعد ازين راه راست گير به پيش‌هر چه خواهى شنو زعمه خويش

كه درست اعتقاد و نيك زنست‌يكى از شيعيان خاص منست

در قبيله به دين و دانش فرديك چنين زن به از هزاران مرد

اين بگفت و ز ديده گشت نهان‌ماندم، از سينه رفته تاب وتوان

پدرم در كمين من بقراربود جمعى گذاشته بيدار

كه چو آواز زار من شنوندنغمه ريزى تار من شنوند

بر سرم بيدرنگ بشتابندنيمجانم ز مرگ دريابند

چون ازين مژده جان من بشكفت‌دل ز غم فرد شد به شادى جفت

ليك ره چون نيافتم بيرون‌دل ز بيم هلاك شد پرخون

گاه جان مى‌شد از الم خسته‌گه به الطاف شاه دلبسته

دل به نوميديم عنان چه سپردناله من خبر به ياران برد

ناگهان روزى پديد افتاددر سردابه چون دلم بگشاد

بر سرم ريختند خرد و بزرگ‌يوسفم برد جان زچنگل گرگ

حال خود را نهفتم از كم و بيش‌گفتم احوال خود به عمه خويش

عمه‌ام راه حق به من بنمودكرد تعليم آنچه لازم بود

گفتم احوال خويش بى كم و بيش‌قصه عمه‌ام شنو از خويش

*** 423

هر چند كه كعبه راست فضلى كامل‌در خاك نجف مرا به آيد منزل

در پيش من از كعبه نكوتر نجفست‌كان قبله تن باشد و اين قبله دل

*** 425

من داغ على به هيچ مرهم ندهم‌خاك در او به آب زمزم ندهم

خاك در او ذخيره دارم در چشم‌اين خاك به جاى هر دو عالم ندهم

فيض كاشانى

فيض كاشانى (1006 الى 1008 ه. ق.- 1091 ه. ق.) محمدبن مرتضى الكاشانى، ملامحسن متخلص به فيض از فقيهان و حكيمان معروف عصر صفوى.

اهل كاشان بود و در همان شهر به تحصيلات ابتدائى و علم شرع پرداخت. پس از آن تحصيلات خود را در شيراز نزد ملاصدرا تكميل كرد. تاليفات فراوانى به ملا محسن نسبت مى‌دهند. از جمله آثار او: اصول المعارف، الكلمات المكنونه، در حكمت و تفسير و الصافى و الوافى در حديث و تفسير قرآن.

از آثار فارسى او ابواب الجنان است كه در سال 1055 ه. ق. تاليف يافته و موضوعش نماز جمعه و آداب آن است. ملا محسن شعر نيز مى‌سرود و ديوانش در حدود هفت هزار بيت دارد.

*** 169

ز نور عشق شد معروف عارف‌ز شور عشق شد منصور حلاج

ز عشق كعبه ريحانست و سنبل‌مغيلان گرزند بر دامن حاج

*** 255

نور ازل ظهور كرد رحمت خاص عام شدحكم قضا نفاد يافت كار قدر تمام شد

دانه گندمى فكند آدم پاك را به خاك‌بهر شكار روح قدس مركز خاك دام شد

*** 697

هر نفس از جناب دوست ميرسدم‌بشارتى‌سوى وصال خويشتن مى‌كندم اشارتى

كعبه من جمال او مى‌كنمش بدل طواف‌اهل صفا كنند سعى بهر چنين زيارتى

در عرفات عشق او هست متاع جان بسى‌از عرب ملاحتش منتظرند غارتى

ذبح منى كنيم ما تا ببريم از او لقانيست براى عاشقان بهتر از اين تجارتى

سنگ بديو مى‌زنم حلق هواش مى‌برم‌در حرم مشاعرم تا نكند جسارتى

غسل كنم ز آب چشم پاك شوم ز آز و خشم‌چون به حرم نهم قدم تا نكنم طهارتى

سنگ سياه شد ز آه در غم حضرت اله‌برد بدرگهش پناه منتظر زيارتى

زمزم از اشك اولياست شورى او بدين گواست‌بر در حق بريز اشك تا ببرى نظارتى

اى كه گناه كرده‌اى نامه سياه كرده‌اى‌دامن زنده بگير تا كند استجارتى

كعبه دل طواف كن سينه به مهر صاف كن‌نيست دل خراب را خوشتر ازين عمارتى

كرد خليل حق مقام بر در كعبه منتظرتا رسد ار ولادتى شير خدا بشارتى