خلاصه عبقات الانوار حدیث تشبیه

مشخصات کتاب

عنوان و نام پدیدآور:خلاصه عبقات‌الانوار: حدیث تشبیه/ تالیف حامدحسین هندی ؛ تلخیص و تعریب از علی میلانی ؛ ترجمه مرتضی نادری.

مشخصات نشر:تهران: نبا، ۱۳۸۶.

مشخصات ظاهری:[۴۵۶] ص.

شابک:۵۶۰۰۰ ریال‌978-964-8323-58-0

یادداشت:کتاب حاضر به نفحات‌الازهار فی خلاصه عبقات‌الانوار... معروف می‌باشد که خلاصه‌ای از عبقات‌الانوار... نوشته حامدحسین الکهنوی است که خود ردیه‌ای است بر تحفه‌الاثنی عشریه عبدالعزیز دهلوی.

یادداشت:کتابنامه به صورت زیرنویس.

عنوان دیگر:التحفه الاثنی عشریه. شرح.

عنوان دیگر:عیفات الانوار فی اثبات الامامه الائمه اطهار. فارسی. برگزیده.

عنوان دیگر:نفحات الازهار فی خلاصه عبقات الانوار فی الرد علی التحفه الاثنی عشریه. فارسی. برگزیده.

موضوع:علی‌بن ابی‌طالب (ع)، امام اول، ۲۳ قبل از هجرت - ۴۰ق -- اثبات خلافت -- احادیث

موضوع:دهلوی، عبدالعزیز‌بن‌احمد، ۱۱۵۹ - ۱۲۲۹ق. التحفه الاثنی عشریه -- نقد و تفسیر.

موضوع:شیعه -- دفاعیه‌ها و ردیه‌ها

موضوع:احادیث خاص ( تشبیه)

رده بندی دیویی:۲۹۷/۴۱۷

رده بندی کنگره:BP۲۱۲/۵/د۹ت۳۰۲۱۳ ۱۳۸۶

شناسه افزوده:حسینی میلانی، سیدعلی، ۱۳۲۶ -

شناسه افزوده:نادری، مرتضی، ۱۳۵۳ -، مترجم

شناسه افزوده:میرحامدحسین کنتوری، ۱۸۳۰ - ۱۸۸۸م.

شناسه افزوده:دهلوی، عبدالعزیزبن احمد، ۱۱۵۹ - ۱۲۳۹ق. . التحفه‌الاثنی‌عشریه . شرح

وضعیت فهرست نویسی:فاپا

شماره کتابشناسی ملی:۱۰۲۶۷۹۱

اشاره

پیش در آمد

تقدیم به:

پرچمدار امامت بزرگ و خلافت سترگ،

ولیّ عصر، مهدی منتظر،

حجّة بن الحسن العسکری ارواحنا فداه.

یا أَیُّهَا الْعَزِیزُ مَسَّنا وَ أَهْلَنَا الضُّرُّ وَ جِئْنا بِبِضاعَةٍ مُزْجاةٍ فَأَوْفِ لَنَا الْکَیْلَ وَ تَصَدَّقْ عَلَیْنا إِنَّ اللّهَ یَجْزِی الْمُتَصَدِّقِینَ . ⁽¹⁾

ای عزیز، به ما و کسانمان سختی و تنگی رسیده است و سرمایه‌ای ناچیز آورده‌ایم؛ ما را پیمانه، تمام بخش و به ما صدقه بده که بی‌گمان، خدا صدقه‌دهندگان را پاداش می‌دهد.

علی

حدیث تشبیه ⁽¹⁾:

رسول خدا صلی الله علیه و آله :

مَنْ أرادَ أن یَنْظُرَ إلی آدَمَ فی عِلْمِهِ و إلی نوحٍ فی فَهْمِهِ و إلی یَحْیَی بْنِ زَکَریَّا فی‌زُهْدِهِ و إلی مُوسَی بْنِ عِمْرانَ فی بَطشِهِ، فَلْیَنْظُرْ إلی عَلیِّ بْنِ أبی‌طالِبٍ. ⁽²⁾

هر که می‌خواهد دانش آدم، فهم نوح، زهد زکریّا و توانمندی ⁽³⁾موسی را ببیند، علی بن ابی‌طالب را بنگرد.

ای پسر تو بی‌نشانی از علی

فهرست اجمالی مطالب

سخن مؤلّف11

سخن نویسنده عبقات، علّامه میر حامد حسین13

سخن دهلوی، نویسنده تحفه اثناعشریّه17

سند حدیث تشبیه25

نام مشهورترین راویان و ناقلان حدیث تشبیه25

پاسخ به سخنان دهلوی پیرامون سند حدیث تشبیه251

دلالت حدیث تشبیه303

شبهات دهلوی پیرامون دلالت حدیث به افضلیّت و دلالت افضلیّت به امامت365

ابطال پندارهای دهلوی در اثبات برابری خلفای سه‌گانه با پیامبران368

ملحق حدیث تشبیه433

فهرست تفصیلی مطالب447

سخن مؤلّف

بسم اللّه الرحمن الرحیم

الحمد للّه‌ربّ العالمین و الصلاة و السلام علی سیّدنا محمّد و آله الطیّبین الطاهرین و لعنه اللّه علی أعدائهم أجمعین.

مجلّد حاضر از کتاب «نفحات الأزهار فی خلاصة عبقات الأنوار» به حدیث «تشبیه» یا «اشباه» می‌پردازد؛ حدیثی که از نظر سند، در نهایت صحّت و از جهت دلالت به امامت، در غایت استواری است.

حدیث «تشبیه» در بردارنده این حقیقت است که ویژگیهای والا و خویهای کریمانه‌ای که در پیامبران الاهی پراکنده شده، در سرور ما امیرالمؤمنین علیه السلام یکجا فراهم آمده است؛ و این از حقایقی است که به برتری آن حضرت از سایر مردمان، بلکه به برتری و «افضلیّت» وی از همه پیامبران، جز پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله دلالت می‌کند. و چون امیرالمؤمنین علیه السلام برترین فرد امّت پس از رسول خداست، تنها اوست که شایسته «خلافت عامّ» و «امامت کبرا»ست؛ و بنابر قاعده عقلیِ قبح پیشی گرفتن کهتر بر مهتر (مفضول بر افضل)، پیشی گرفتن دیگری بر او در خلافت، باطل است.

و این کتاب به بسط سخن در اثبات امامت امیر مؤمنان علیه السلام در پرتو این حدیث و ابطال مجادلات مخالفان در سند یا دلالت آن می‌پردازد. و توفیق از خداست.

علی حسینی میلانی

سخن نویسنده عبقات، علّامه میر حامد حسین

⁽¹⁾ بسم اللّه الرحمن الرحیم

ستایش خدای را، همو که از مثل و مانند شدن به چیزی، برتر؛ از کاستی و فقدان صفات کمال، منزّه؛ از هماوردیِ همدوش و همتا، دور؛ از پلیدیهای ناداری و بیماری، پاک؛ و یگانه و یکتا و بی‌نیازی است که از ترکیب (شکل‌گرفتن از اجزا) و تحلیل (جزء جزء شدن) برتر است؛ از این رو، فهم همه خردمندان و زیرکان در رسیدن به کنه ذاتش، نارساست. خدایی که وجود ممکنات، نشان دهنده وجوب هستی و برتری او از نوپیدایی است؛ و هر که بخواهد کامل‌ترین آفرینش زیبا و برترین نوآوری شکوهمندش را ببیند، باید به برگزیدگان وی - که هر فضل عظیمی ویژه آنان است - و اولیای پاک او - که با رهنمودهای خود، شفابخش بیماری هر بیمار و با راهنمایی‌های زلالشان، سیراب‌کننده تشنگی هر تشنه‌ای‌اند - بنگرد. درود خدا بر پیامبر شریف و برگزیده ارجمندش و خاندان او، صاحبان هر بزرگی و عظمتی.

بنده قاصر خاکسار خطاکار ناچیز کوچک، حامد حسین، فرزند علّامه سیّد محمّد قلی نیشابوری - که خدا او را از شرّ فریب و باطل‌آرایی شیطان نگاه دارد - می‌گوید:

این مجلّد ششم از منهج دوم ⁽¹⁾کتاب «عبقات الأنوار فی إمامة الأئمّة الأطهار» است. کتابی که برای پاسخگویی و ردّ شبهات دانشمند بلندمرتبه پر افتخار سنّی و محدّث و تکیه‌گاه دانشی بزرگان ایشان، مولوی عبدالعزیز بن ولی‌اللّه، ساکن شهر دهلی - که فضلش در سرزمینها و کرانه‌های دور دست مشهور است و آوازه ذکاوت و فضیلتش به آبادیها و شهرهای دور نیز رسیده - سامان یافته است. شبهاتی که همچون درختی ریشه‌کن شده، ناپایدار؛ و وسوسه‌هایی که سقوط آنها [ از اعتبار] در نزد خردمندان و اندیشمندان، روشن و بدیهی؛ و شکّ و تردیدهایی که سرنگونی آنها در پیش صاحبان افهامِ درخشان و بینشهای نافذ، پیدا و آشکار است. وی این همه را در کتاب «تحفه» ⁽²⁾با سخنانی دور از اعتدال و میانه‌روی، در ردّ حدیث ششم از دوازده حدیثی که در موضوع امامت مورد استناد است، به کار گرفته است.

کتاب «تحفه» - که هدف تیرهای اندیشه واقع شده - بر اساس غارت مطالب کتاب «الصواقع» ساخته شده است. الصواقع کتابی است که مطالبش را خودپسند فخرفروش، فریبکار پرلغزش، خدعه‌گرِ دور از راستی و نور، شکننده خِرد، درمانده دربند، توانا به حمل بارهای سنگین گناه، پرچمدار معاصی کمرشکن، سرنگون در سختی هجران و دوری [ از حقیقت] ، هجوم برنده به بدعتهای نابخردانه و زشت، آشکارکننده عیوب کوچک و بزرگی که نهی الاهی را در پی دارد، واژگون کننده آموزه‌های دین، منحرف و در حجاب و بیزار از یقین و سزاوار دوری از آن، پر ولع و حریص به رویگردانی از آثار صحیح و اخبار راستین و انکار آنها، «مولوی نصراللّه کابلی» ⁽³⁾بی‌رنج و زحمت، به دست آورده و رنگین و آراسته کرده و آنها را به هم بافته و با آن همهمه به پا کرده است. این کتاب که در پوشش پرده‌های گمنامی بود، پس از

آنکه توسّط سخنور ظریف‌نمایِ جاه‌طلبِ چرب زبانِ پُرگو (نویسنده تحفه) مورد تاخت و تاز قرار گرفت و وی مطالب آن کتاب را به خود بست، به غایت، مشهور و پرآوازه شد و بدین ترتیب، پرده تلوّن کنار رفت و پوشش فریب و نیرنگ، شکاف برداشت و پوزش پذیری دشوار شد.

و تنها خدا برای دوری و بر کناری از خواری و آنچه فروافتادن از چشم [ حقیقت جویان] را در پی دارد، توفیق بخش است و اوست که با در دل افکندنِ [ راههای] رهایی و کناره‌گیری از آنچه موجب نشاندار شدن به عیب و ننگ است، استواری و پابرجایی می‌بخشد. و برای ثبات در تمسّک به ریسمان پیروی از معصومان پاک - که درود و سلام خدا تا آن گاه که شبْ تاریک و روزْ روشن می‌شود بر ایشان باد - تنها باید از او کمک خواست.

سخن دهلوی، نویسنده تحفه اثناعشریّه، در ردّاستدلال به حدیث «تشبیه» برای اثبات امامت امیرالمؤمنین علیه السلام

اشاره

حدیث ششم آن است که امامیّه به طور مرفوع، از رسول خدا صلی الله علیه و آله ⁽¹⁾نقل کرده‌اند:

مَنْ أرادَ أنْ یَنْظُرَ إلی آدَمَ فی عِلْمِهِ وَ إلی نوحٍ فی تَقْواهُ وَ إلی إبْراهیمَ فی حِلْمِهِ وَ إلی مُوسی فی بَطْشِهِ، فَلْیَنْظُرْ إلی عَلیِّ بْنِ أبی‌طالِبٍ.

هر که می‌خواهد دانش آدم و تقوای نوح و بردباری ابراهیم و توانمندی موسی را ببیند، علی بن ابی‌طالب را بنگرد.

نحوه استدلال به این حدیث در اثبات امامت

اشاره

ناراستی و نادرستی این استدلال و مقدّماتش، از آغاز تا انجام، بر هر فرد آگاهی روشن است.

1- ردّ استدلال - 1

این حدیث از احادیث اهل سنّت نیست و ابن مطهّر حلّی ⁽¹⁾آن را در کتابهایش نقل کرده و یک بار آن را به بیهقی و بار دیگر به بغوی نسبت داده است؛ در حالی که در آثار ایشان اثری از این حدیث نیست و نمی‌توان با نسبتی دروغین، اهل تسنّن را به پذیرش سخنی واداشت. همچنین قاعده پذیرفته در نزد اهل سنّت، آن است که:

احتجاج به هر حدیثی که پیشوایان حدیث در کتابی روایت کرده‌اند و تعهّدی به صحّتش نداده‌اند - بر خلاف بخاری و مسلم و صاحبان صحاح - یا اینکه صحّت آن حدیث، به صراحت و روشنی، به‌ویژه از جانب مؤلّف آن کتاب یا محدّثان مورد وثوق دیگر، بیان نشده است؛ روا نیست.

و این بدان سبب است که گروهی از محدّثان پسین اهل سنّت، همچون دیلمی، خطیب بغدادی و ابن عساکر، آن گاه که دیدند پیشینیان، احادیث «صحیح» و «حسن» را فراهم آورده‌اند، به گردآوری احادیث «ضعیف» و «ساختگی» و «به هم ریخته» در جایگاهی واحد، علاقه‌مند شدند تا بتوانند در آنها بنگرند و بیندیشند و احادیث ساختگی را از احادیثی که از آنها نیکوترند، جدا و شناسایی کنند؛ لیکن به سبب فرصت کم و کوتاهی عمر، به انجام این مهم دست نیافتند.

آن گاه پس از ایشان، کسانی آمدند و احادیث ساختگی را از دیگر احادیث جدا کردند؛ مانند: «ابن جوزی» در «الموضوعات» و «سخاوی» - که احادیث حسن را در «المقاصد الحسنة» گرد آورد - و «سیوطی» در تفسیر «الدرّ المنثور».

گردآورندگان این احادیث [ همچون دیلمی و خطیب و ابن عساکر] خود در مقدّمه کتابهایشان، به هدف پیش‌گفته تصریح کرده‌اند. بنابراین، با دانستن وضعیّت واقعی این کتابها - که مؤلّفانشان نیز به این واقعیّت تصریح کرده‌اند - چگونه احتجاج

به این احادیث جایز است؟

از این رو، صاحب «جامع الأصول» ⁽¹⁾خاطر نشان می‌کند که «خطیب» تنها برای نیل به همین هدف (نگرش و تأمّل در احادیث پس از گردآوری آنها و بررسی اینکه آیا اصلی دارند یا خیر) احادیث شیعه را از سیّد مرتضی ⁽²⁾(برادر سیّد رضی ⁽³⁾روایت کرده است.

در مجموع، این حدیث حتّی در شمار آن احادیث نیز نیست و بی‌گمان، اثری از آن در کتب اهل سنّت، هر چند به طریقی ضعیف، وجود ندارد.

2- ردّ استدلال - 2

آنچه در حدیث آمده است، تنها تشبیه برخی از ویژگیهای امیر به برخی از ویژگیهای آن پیامبران است و و همان طور که تشبیه با ادات شناخته‌شده‌اش - مانند:

ک و کأنّ و مثل - انجام می‌گیرد، با این اسلوب هم صورت می‌پذیرد؛ همان گونه که در علم بیان آمده است: مَنْ أرادَ أنْ یَنْظُرَ إلَی الْقَمَرِ لَیْلَةَ الْبَدْرِ، فَلْیَنْظُرْ إلی وَجْهِ فُلانٍ : هر که می‌خواهد به ماه شب چهاردهم بنگرد، روی فلانی را ببیند. از این رو، شعر مشهور زیر را نیز نوعی تشبیه بر شمرده‌اند: لاتَعْجَبُوا مِنْ بِلَی غِلالَتِهِ ⁽⁴⁾قَدْ زرَّ أزْرارَهُ عَلَی الْقَمَرِ ⁽⁵⁾

از کهنگی جامه او شگفت‌زده نشوید؛ چرا که تکمه‌های آن را بر ماه بسته است.

و همین گونه است ابیات زیر از «متنبّی» ⁽¹⁾: نَشَرَتْ ثَلاثَ ذَوائِبٍ مِنْ خَلْفِها ⁽²⁾

در شبی، سه رشته از گیسوان را از پشت سرش، گشود و چهار شب را به من نشان داد.

روی خود را به سوی ماه آسمان کرد و دو ماه را با هم به من نمایاند.

اگر از همه اینها درگذریم، [ مضمون حدیث] استعاره‌ای است که بنیادش بر تشبیه نهاده است و برابر انگاشتن مشبّه و مشبّهٌ به از کمال بی‌خردی است. و تشبیه خاک صحن پادشاهان به مشک و سنگریزه‌هایش به مروارید و یاقوت، در اشعار، رایج و مشهور است و هیچ کس از این تشبیه، این همانی و یکی بودن را در نمی‌یابد.

نیز شاعری سروده است: أرَی بارِقاً بِالْأبْرَقِ الْفَرْدِ یُومِضُ

آذرخشی را دیدم که بر کوهی بلند و تنها با سنگهای سیاه و سپید، درخشید و جامه تاریکی را کنار زد و سپس پنهان شد؛ گویا محبوبه‌ام، سلیمی، از بلندای آن کوه برآمد و دستی رنگین به سوی ما گشود و آن را بست.

در احادیث صحیح اهل سنّت، احادیثی در تشبیه ابوبکر به ابراهیم و عیسی و تشبیه عمر به نوح و تشبیه ابوذرّ به عیسی، روایت شده است؛ لیکن از آنجایی که اهل سنّت بهره‌ای از عقل خداداد دارند؛ هرگز، این تشبیهات را بر مساوی بودن [ صحابه با پیامبران الاهی] حمل نکرده، بلکه هر یک را در جایگاه خود نشانده‌اند؛ چرا که هدف پیکان تشبیه در این قسم سخنان، تنها اثبات وجود وصفی از اوصاف

ویژه آن پیامبر است در شخصی که به آن پیامبر شبیه شده است؛ هر چند که او در مرتبت آن پیامبر نباشد.

در داستان رایزنی پیامبر صلی الله علیه و آله با ابوبکر و عمر درباره اسیران جنگ بدر، به نقل عبداللّه بن مسعود - که حاکم نیشابوری آن را روایت کرده و صحیح دانسته - آمده است که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

درباره اینان چه می‌گویید؟ اینها همانند برادرانشان که پیش از ایشان می‌زیسته‌اند، هستند. نوح درباره‌شان گفت: «خداوندا، هیچ کس از کافران را بر روی زمین باقی مگذار.» ⁽¹⁾موسی درباره‌شان گفت: «خداوندا، اموالشان را نابود کن و بر دلهاشان سخت بند نِه.» ⁽²⁾ابراهیم درباره‌شان گفت: «به‌درستی، هر که مرا پیروی کند، از من است و هر که مرا نافرمانی کند، [ خدایا] بی‌گمان، تو آمرزنده و مهربانی.» ⁽³⁾عیسی درباره‌شان گفت: «اگر عذاب کنی‌شان، رواست؛ چرا که اینان بندگان تواند و اگر بیامرزی‌شان، سزاست؛ که تو خود پیروزمند و فرزانه‌ای.» ⁽⁴⁾

از ابوموسی اشعری - به روایت بخاری و مسلم - نقل شده است که رسول خدا صلی الله علیه و آله به او فرمود:

«ای ابوموسی، تو را مزماری از مزامیر آل داوود داده‌اند.»

و آن گونه که در «استیعاب» ⁽⁵⁾آمده، رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود است:

«هر که را دیدن فروتنی عیسی بن مریم شاد می‌کند، ابوذرّ را بنگرد.»

«هر که می‌خواهد فروتنی عیسی بن مریم را بنگرد، ابوذرّ را نظاره کند.»

و همین حدیث را «ترمذی» ⁽¹⁾با الفاظی دیگر روایت کرده است:

«آسمان بر کسی سایه نیفکنده و زمین احدی را در بر نگرفته است که از ابوذرّ، شبیه عیسی بن مریم، راستگوتر باشد.» (مقصود، شباهت در زهد است)

3- ردّ استدلال - 3

برابری با «افضل» در یک ویژگی، موجب «افضلیّت» فرد برابر نیست؛ زیرا فرد «افضل» ویژگیهای دیگری نیز دارد که به‌سبب آنها «افضل» شده است. همچنین - همان گونه که بارها گفته آمد - «افضلیّت» موجب زعامت کبرا (امامت) نیست.

4- ردّ استدلال - 4

بی‌گمان، آن گاه از این حدیث برتری امیر از خلفای سه‌گانه، اثبات می‌شود که آن خلفا در ویژگیهای مذکور یا مانند آنها، با پیامبران یاد شده مساوی نباشند؛ و بدون این، برتری مورد ادّعا اثبات نمی‌شود. و اگر احادیثی را که در بر دارنده تشبیه شیخین (ابوبکر و عمر) به پیامبران‌اند، جستجو کنیم، به حدّی خواهند رسید که مانندش برای معاصران آن دو وجود ندارد.

به همین سبب، محقّقان صوفیّه گفته‌اند: شیخین حامل کمالات نبوّت بوده‌اند و امیر حامل کمالات ولایت بوده است. از این رو، کارهایی همچون جهاد با کافران و نشر احکام شریعت و به سامان آوردن امور دین - که کار پیامبران باشد - از شیخین، بهتر و نیکوتر سرانجام یافت و آنچه بیشتر از حضرت امیر روایت شده، اموری است که مربوط به اولیاست؛ مانند: آموزش طریقت و راهنمایی به احوال رهروان و مقامات ایشان و هشدار به فریبهای نفس و تشویق به زهد در دنیا و مانند آن.

خرد حکم می‌کند از افعالی که ویژه ملکات نفسانی (صفات نهادینه شده در آدمی) خاصّی است، به وجود آن ملکات نفسانی در فاعل آن افعال، پی برده شود.

مثلاً از پایداری کسی در میدانهای گوناگون، در برابر هماوردان و فرود نیزه‌ها و شمشیرها، به دلیری او پی می‌بریم. حالِ سایر ویژگیهای درونی، همچون حبّ و بغض و خوف و رجا، همین گونه است. از این راه، به ویژگیهای درونی افراد پی می‌برند؛ تا بفهمند که ویژگیهای ایشان از گونه کمالات انبیاست یا کمالات اولیا.

بر این گوناگونی صفات شیخین و امیر، حدیثی که شیعیان در کتابهایشان روایت کرده‌اند، دلالت می‌کند. پیامبر صلی الله علیه و آله فرموده است:

یا علی، هر آینه، همان گونه که من بر اساس تنزیل قرآن با مردمان جنگیدم، تو بر اساس تأویل آن با ایشان خواهی جنگید.

این سخن به همین حقیقت اشاره می‌کند؛ زیرا همه جنگهای شیخین بر اساس تنزیل قرآن بوده است. پس گویا دوره آن دو باقی‌مانده زمان نبوّت، و عصر خلافت امیر سرآغاز دوره ولایت شده است. بدین روی، مشایخ طریقت و ارباب معرفت و حقیقت، وی را گشاینده باب ولایت محمّدی و پایان‌دهنده ولایت مطلق - که مختصّ پیامبران است - بر شمرده‌اند و به همین سبب است که تمامی سلسله‌های فرق اولیای خدا به او می‌انجامد و مانند سرچشمه گرفتن رودهای کوچک از دریای بزرگ، از وی سرچشمه می‌گیرد؛ همان گونه که سلسله‌های فقیهان و مجتهدان شریعت، همه، به شیخین و نایبان این دو، مانند عبداللّه بن مسعود، مُعاذ بن جبل، زید بن ثابت، عبداللّه بن عمر و مثل اینان - که خدا از همگی آنها خشنود باشد - می‌پیوندد و فقه آن فقیهان تراوشی از دریای دانش این دو تن است.

و معنای امامتی که در فرزندان امام باقی مانده است - امامتی که برخی از ایشان برخی دیگر را جانشین خود در آن می‌ساخت - تنها قطبیّت در امر ارشاد و منبعیّت در فیض ولایت است. از این رو، نقل نشده است که ائمّه اطهار تمام خلق را بر این امر وادار کنند؛ بلکه تنها برخی از یاران خاصّ و برگزیده خویش را به این فیضِ ویژه، مشرّف کرده‌اند و به هر یک از آنها به اندازه استعدادشان، این عطای بزرگ را بخشیده‌اند. لیکن این گروه نابخرد (شیعه) تمام این اشارات را به ریاست عمومی و شایستگی تصرّف در امور مربوط به فرمانروایی و اموال، فرو کاسته‌اند و در نتیجه،

به پرتگاه گمراهی سرنگون شده‌اند.

بر اساس آنچه گفتیم، همه امّت، امیر و فرزندان پاکش را بسان مشایخ و مرشدان طریقت، باور دارند و امور تکوینی را بدیشان مستند می‌دانند و به ایشان، درودها و صدقه‌ها و نذرها تقدیم می‌دارند و این در میان آنان، امری است رایج؛ لیکن هیچ کس نام شیخین را در این امور نمی‌برد و در هیچ یک از آنها، آن دو را شرکت نمی‌دهد و امور تکوینی را بدانها منتسب نمی‌کند؛ هرچند همگان، همان گونه که فضل و کمال پیامبرانی همچون ابراهیم و موسی و عیسی را باور دارند، فضل و کمال آن دو را باور دارند. این بدان سبب است که کمالات آن دو، بسان کمالات پیامبران، بر اساس کثرت و تفصیل و مغایرت است و کمالات اولیا ناشی از وحدت و جمع و عینیّت. بنابراین، اولیا آینه افعال و بلکه صفات الاهی‌اند و پیامبران و وارثان کمالات آنها، در نظر مردم، تنها دلبستگان عبودیّت و صاحبان رسالت‌اند. ⁽¹⁾

سند حدیث تشبیه

بی‌گمان، سزاوار بود که دهلوی در انکار این حدیث شریف، از کابلی تقلید نکند؛ بلکه ورع و انصافش(!!) اقتضا می‌کردند که در این گمان باطل، از این سلف صالح(!!) پیروی ننماید. آیا دهلوی گمان نمی‌بُرد که روزی در آینده نزدیک، به سبب آنچه گفته و نوشته است، حساب و کتاب و بازپرسی شود؟ چرا حقّ و راستی، وی را از ستیزه در برابر این حدیث شریف و بر زبان آوردن این سخنان تهی از حقیقت، باز نداشتند؟

به‌یقین، صحّت این حدیث با اندک جستجو و نگرشی در کتب حدیث، هویدا می‌شود و این حقیقت استوار با کمترین مراجعه به مآخذ اخبار و روایات، آشکار می‌گردد. این حدیث شریف را گروهی از حافظان و پیشوایان مورد اعتماد اهل تسنّن روایت کرده‌اند؛ مانند: صاحبان صحاح، مؤلّفان مسانید، دانشمندان نامی و...

که ما تنها به یادکرد نام شماری از راویان پر آوازه این حدیث، بسنده می‌کنیم:

نام مشهورترین راویان و ناقلان حدیث تشبیه

اشاره

5 . ابوعبداللّه، عبیداللّه بن محمّد بن احمد عُکبَری، معروف به ابن بُطّه (م 387 )؛

6 . ابوعبداللّه، محمّد بن عبداللّه بن حمدوَیْه ضبّی طهمانی، معروف به حاکم نیشابوری (م 405 )؛

8 . ابونُعَیْم، احمد بن عبداللّه بن احمد بن اسحاق بن موسی اصفهانی (م 430 )؛

اینان تنها، برخی از راویان حدیث تشبیه‌اند که به زودی و به ترتیب، نصّ روایات

ایشان را خواهیم آورد. نیز صحّت این حدیث از سخن پدر دهلوی (شیخ ولی‌اللّه دهلوی) و گروهی از استادان او روشن خواهد شد و خواهی دانست که تعدادی از راویان و ناقلان این حدیث، از دانشمندانی‌اند که دهلوی به ایشان اعتماد داشته و به روایاتشان استشهاد می‌کرده و آنان را در کتابهای خود، می‌ستوده است.

1- روایت عبدالرزّاق

اشاره

عبدالرزّاق بن همّام صنعانی حدیث تشبیه را با سند خود، از ابوهریره، از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت کرده است. یاقوت حموی در «معجم الأدباء» در شرح حال «محمّد بن احمد بن عبیداللّهِ» کاتب، معروف به «ابن المفجّع» می‌نویسد:

قصیده «ذات الأشباه» از آن اوست. این قصیده از آن رو به «ذات الأشباه» نامبردار شده که سراینده‌اش به حدیث تشبیه نظر داشته است؛ حدیثی که عبدالرزّاق از مَعمَر، و او از زُهری، و وی از سعید بن مسیّب، روایت نموده که ابوهریره نقل کرده است: رسول خدا صلی الله علیه و آله در حالی که در انجمنی از یاران خویش نشسته بود، فرمود:

إنْ تَنْظُرُوا إلی آدَمَ فی عِلْمِهِ وَ نوحٍ فی هَمِّهِ وَ إبراهیمَ فی خُلْقِهِ وَ مُوسَی فی مُناجاتِهِ وَ عیسی فی سُنَنِهِ وَ مُحَمَّدٍ فی هَدْیِهِ وَ حِلْمِهِ، فَانْظُرُوا إلی هذَا الْمُقْبِلِ.

اگر می‌خواهید دانش آدم، همّت (یا اندوه) نوح، خوی ابراهیم، نیایش موسی، روش و آیین عیسی و سیرت و بردباری محمّد را ببینید، به کسی بنگرید که به سویتان می‌آید.

پس مردمان همه، [ برای دیدن آن مرد] گردن فراز کردند. آن مرد علی بن ابی‌طالب بود.

مفجّع این حدیث را در قصیده‌اش - که در بردارنده مناقب فراوانی است - آورده است. و اینک آغاز قصیده: أ یُّهَا اللَّائِمی لِحُبیِّ عَلیّاً قُمْ ذَمیماً إلَی الْجَحیمِ خَزیّا

أ بِخَیْرِ الْأنامِ عَرَّضْتَ لا

وَ لَقَدْ عاوَنَ الْوَصیُّ حَبیبَ اللْ

ای که مرا برای محبّتم به علی سرزنش می‌کنی، برخیز و نکوهیده و رسوا به دوزخ در آی.

آیا از بهترین آفریدگان، به کنایه، خرده می‌گیری؟! همواره از هدایت دور و برکنار باشی!

همو که در میانسالی و جوانی و خردسالی و شیرخوارگی و جنینی، همانند پیامبران است؟

در دانشش چون آدم است، آن گاه که شرح نامها و کنیه‌ها (یا امور پوشیده) را بیاموخت.

و همچون نوح هر آن کس را که در کشتی بر نشست، از نابودی نجات داد؛ آن گاه که کشتی

بر بلندای کوه جودی جای گرفت.

و برای خشنودی خدا، از پدرش دوری جست ⁽¹⁾و کناره گرفت و او را بیگانه به شمار آورد.

مانند کناره‌گیری ابراهیم خلیل از آزر در راه خدا و دوری او از وی، به مدّتی طولانی.

ابراهیم قومش را [ به خدا] دعوت کرد و لوط که در خویشاوندی و همسایگی، نزدیک‌ترین مردمان به ابراهیم بود، او را پاسخ گفت.

و علی نیز آن هنگام که برادرش، رسول خدا صلی الله علیه و آله او را [ به اسلام] فرا خواند، از تمام شهرنشینان و بادیه‌نشینان پیشی گرفت.

و او شباهتی به پدرش اسماعیلِ قدرتمند دارد؛ شباهتی که از من پوشیده نیست.

اسماعیلْ خلیل را در بنای کعبه یاری کرد؛ آن گاه که ستون آن بنا را بالا می‌برد.

و وصیّ، حبیب خدا را یاری رساند؛ آن گاه که با یکدیگر، کعبه را از بتهای سنگی پاک می‌کردند.

او خواست پیامبر صلی الله علیه و آله را بر دوش خود نهد تا وی بتهای ایستاده متراکم را واژگون کند؛

ولی سنگینی نبوّت پشت او را تا کرد تا اینکه نزدیک بود زیر این سنگینی، خمیده شود.

پس علی، برادر راستین نبی، بر شانه او بالا رفت. چه پرشکوه است این بالارونده!

او بتها را از ظاهر کعبه دور کرد و پلیدیها را از آن، به بهترین شکل، زدود.

و اگر وصی می‌کوشید تا از بلندای شانه‌های نبی، به ستارگان دست بساید، آن را دور از دسترس نمی‌یافت.

پس آیا جز علی کسی را می‌شناسید که پسرش، پیامبر را مرکب خود قرار داده باشد؟ ⁽²⁾

شرح احوال راویان حدیث

اشاره

راویان حدیث، همگی، از راویان کتب صحاح‌اند و همین تو را برای [ تصدیق] عدالت و اعتبار و بزرگی و شکوه ایشان، بس است. با این وصف، برخی از سخنان دانشمندان اهل تسنّن را در حقّ هر یک از ایشان، به ترتیب، می‌آوریم:

شرح حال عبدالرزّاق

مردمان، پس از رسول خدا صلی الله علیه و آله آن‌سان که [ برای فراگیری دانش] به سوی عبدالرزّاق کوچیدند، به سوی هیچ کس کوچ نکردند. ⁽²⁾

در صنعا نزد عبدالرزّاق بودیم که به ما خبر رسید: یحیی بن معین، احمد بن حنبل و عدّه‌ای دیگر، حدیث عبدالرزّاق را فرو نهاده و ناپسندش داشته‌اند. به‌سبب این خبر، اندوه فراوانی ما را فراگرفت؛ پس گفتیم: مال بسیار صرف کردیم و خود را به رنج افکندیم؛ امّا فرجام کار، حدیث او از اعتبار فرو افتاد. من همواره از این موضوع، در اندوه فراوانی بودم تا اینکه زمان حجّ فرا رسید. از صنعا به سوی مکّه روانه شدم.

در مکّه، به یحیی بن معین برخوردم. به او گفتم: ای ابا زکریّا، حقیقتِ آنچه از شما درباره عبدالرزّاق به ما رسیده است، چیست؟ گفت: به شما چه رسیده است؟ گفتم: اینکه شما حدیث او را ترک گفته و از وی روی برتابیده‌اید. یحیی بن معین پاسخ داد: ای اباصالح، اگر عبدالرزّاق از اسلام هم بازگردد، حدیثش را ترک نخواهیم کرد.

نیز برای ما از عبدالرزّاق روایت کرده‌اند که او گفته است: به مکّه رفتم، سه روز درنگ کردم؛ امّا اصحاب حدیث به نزدم نیامدند. پس حجّ گزاردم و طواف کردم و به پرده‌های کعبه آویختم و گفتم: پروردگارا! مرا چه شده است؟! آیا من کذّابم؟ آیا مدلِّس هستم؟ سپس به خانه بازگشتم. پس از آن، اصحاب حدیث به نزدم آمدند.

احمد بن صالح می‌گوید: به احمد بن حنبل گفتم: آیا کسی را نیکو حدیث‌تر از عبدالرزّاق دیده‌ای؟ گفت: نه.

ابوزرعه نیز گفته است: عبدالرزّاق از کسانی است که حدیثشان پابرجا و استوار شده است.

بخاری می‌گوید: سال در گذشت عبدالرزّاق 211 هجری است. این را گروهی برای بخاری نقل کرده‌اند. ⁽²⁾

5 . ابن قیسرانی مقدسی : ابوبکر، عبدالرزّاق بن همّام بن نافع صنعانی، هم‌پیمان قبیله حمیر، به تنهایی، از مَعمَر، ابن جریج و ثوری، حدیث شنیده است. اسحاق بن ابراهیم حنظلی و اسحاق بن منصور از وی روایت کرده‌اند و محمود بن غیلان نزد آن دو بوده است. ابوالقاسم - در نیشابور - و ابوالحسن خفاف از ابوالعبّاس سرّاج، نقل کرده‌اند که وی گفت: از محمّد بن سهل بن عسکر شنیدم که می‌گفت: از احمد بن حنبل شنیدم که گفت: هرگاه مردم در حدیث معمر اختلاف کنند، قول حق آن است که عبدالرزّاق گفته است. ⁽¹⁾

بنابراین، عبدالرزّاق از رجال حدیث صحیحین است. ابن قیسرانی در خطبه کتابی که نام رجال صحیحین را در آن گرد آورده، تصریح کرده است: حافظان حدیث بر این باورند که روایت هر آن کس که شیخین ( بخاری و مسلم) حدیثی از او در کتابهایشان آورده‌اند، حجّت است. و اینک سخن ابن قیسرانی:

در نزد گروهی از حافظان حدیث، نظیر: ابواحمد (ابن عدی)، ابوالحسن دارقنطی، ابوعبداللّه (ابن منده)، ابوعبداللّه حاکم و دانشمندان پس از ایشان تا روزگار ما، ثابت شده که روایت هر آن کس که بخاری و مسلم، حدیثش را در صحیحین آورده‌اند - هرچند برخی درباره او سخنانی گفته باشند - حجّت است؛ چرا که بخاری و مسلم حدیث او را در صحیح خود روایت کرده‌اند.

با این سخن، شأن عبدالرزّاق در نزد ابن عدی، دارقنطی، ابن منده، حاکم و حافظان حدیث پس از آنان شناخته می‌شود.

6 . خوارزمی : بخاری در تاریخش، درباره عبدالرزّاق نوشته است: ابوبکر، عبدالرزّاق بن همّام بن نافع، هم‌پیمان قبیله حمیر و اهل یمن است. وی از معمر، ثوری و ابن جریج، حدیث شنیده و در سال 211 هجری در گذشته است.

بخاری گفته است: آنچه از کتابهایش نقل کرده، صحیح‌ترین است.

ضعیف‌ترین بندگان خدا (خوارزمی) می‌گوید: عبدالرزّاق از محدّثان نامی و از

مشایخ احمد و افرادی همچون او، مانند یحیی بن معین و دیگران است. امام ابوحنیفه در این مسانید، از او روایت می‌کند. ⁽¹⁾

شعرانی درباره کسانی که ابوحنیفه در مسانیدش از آنان روایت کرده، می‌نویسد:

خدا به‌سبب خواندن مسانید سه‌گانه امام ابوحنیفه، از نسخه‌ای که دست خطّ حافظان - که آخرین آنها حافظ دمیاطی است - در آن ثبت شده است، بر من منّت نهاد. پس دیدم که او جز از برگزیدگان تابعانِ عادل و موثّق - همانان که به شهادت رسول خدا صلی الله علیه و آله از بهترین انسانهای روزگاران‌اند - حدیثی روایت نمی‌کند. افرادی مانند: اسود، علقمه، عطا، عکرمه، مجاهد، مکحول، حسن بصری و مثل ایشان که خدا از همگی آنها خشنود باد. بنابراین، همه راویانی که میان او و پیامبر صلی الله علیه و آله هستند، عادل، ثقه، سرشناس و برگزیده‌اند و در بین آنها دروغگو و حتّی کسی که متّهم به دروغ باشد، وجود ندارد.

ای برادر! عدالت کسانی که امام ابوحنیفه - که خدا از او راضی باشد - با وجود شدّت پرهیزگاری، خودنگهداری و مهربانی‌اش به امّت محمّدی، آنان را برگزیده تا احکام دینش را از ایشان دریافت کند، تو را بسنده است. ⁽²⁾

تفسیر، در بردارنده منقولات قابل اعتماد است. ⁽¹⁾

8 . ذهبی : اخبار ابن مدینی در تاریخ بغداد، ژرف‌کاوی شده است. در آغاز، لغزشی از وی سرزد؛ لیکن پس از آن توبه کرد. و این ابوعبداللّه بخاری است - که مر تو را بس است - که صحیح خود را از حدیث ابن مدینی آکنده و گفته است: خود را در پیشگاه هیچ کس، جز در پیشگاه علی بن مدینی، خرد و کوچک نیافتم. و اگر حدیث علی و یار و همراه او محمّد و استادش عبدالرزّاق و عثمان بن ابی‌شیبه و ابراهیم بن سعد و... وانهاده شده بود، درِ [ احادیث] بر ما بسته شده و گفت و شنید [ حدیث] گسسته و آثار [ نبوّت] از میان رفته بود و زندیقان بر ما چیره شده و دجّالان قیام کرده و بر ما شوریده بودند. پس آیا تو را خردی نیست، ای عقیلی ⁽²⁾؟! آیا می‌فهمی که درباره چه کسانی به ناروایی سخن می‌گویی؟! و ما تنها برای دفاع از آنان و ابطال سخنان ناروایی که درباره‌شان گفته آمده است، تو را در این روش (بررسی وثاقت یا عدم وثاقت این راویان) پیروی کردیم. گویا درنیافته‌ای که یکایک ایشان به مراتب، از تو و از راویان ثقه پرشماری که نامی از آنها در کتاب خود نبرده‌ای، موثّق‌ترند. و این امری است که هیچ محدّثی در آن شکّ و تردید نمی‌کند. ⁽³⁾

اینکه اهل حدیث تنها به گردآوری احادیث رسول خدا صلی الله علیه و آله اهتمام ورزیده‌اند، گفته است: ...بلکه به طریق صحیح، از بخاری روایت شده که او احادیث کتاب صحیحش را از میان ششصد هزار حدیث برگزیده است. از ابوداوود نیز به طریق صحیحی، منقول است که روایات کتاب سنن خود را از میان پانصد هزار حدیث گزینش کرده است. احمد نیز مسند خود را ترازویی برای شناخت احادیث پیامبر صلی الله علیه و آله قرار داده است؛ به‌نحوی که هر چه در آن کتاب یافت شود - هر چند به طریقی واحد از میان طرق وی - اصلی دارد و گرنه، خیر.

سران اینان (راویان حدیث) عبارت‌اند از: عبدالرحمن بن مهدی، یحیای قطّان، یزید بن هارون، عبدالرزّاق ، ابوبکر بن ابی‌شیبه، مسدّد، هنّاد، احمد بن حنبل، اسحاق بن راهویه، فضل بن دکین، علی مدینی و نظایرشان.

این طبقه سطح نخست از طبقات محدّثان است. محقّقان ایشان پس از استوارسازی فنّ روایت و شناخت مراتب احادیث، به فقه روی آوردند. در میان آنان اندیشه گردآمدن بر تقلید از فردی از درگذشتگان نبود؛ چرا که احادیث و آثاری را روایت می‌کردند که ناقض و در هم شکننده هر مذهبی از آن مذاهب بود.

بنابراین، بر اساس قواعدی که در خود استوار ساخته بودند، پیروی از احادیث نبیّ اکرم صلی الله علیه و آله و آثار صحابه و تابعان و مجتهدان را آغاز کردند. ⁽¹⁾

یحیی بن اکثمِ قاضی را در خواب دیدم. از او پرسیدم: خدا با تو چه کرد؟ پاسخ داد:

مرا در پیشگاه خود نگاه داشت؛ سپس به من گفت: ای شیخ بد کردار، اگر پیری‌ات نبود، بی‌گمان تو را به آتش می‌سوزاندم. [ پس آنچه بنده را در پیش روی مولایش می‌گیرد، مرا گرفت. پس آن گاه که به هوش آمدم، مرا گفت: ای شیخ بد کردار! و سه

بار این رخداد تکرار شد. پس آن گاه که به هوش آمدم ] گفتم: پروردگارا، درباره‌ات چیز دیگری شنیده بودم. پس خدای متعال فرمود: درباره‌ام چه شنیده‌ای؟ و حال آنکه خود به آن، داناتر بود.

پاسخ دادم: عبدالرزّاق بن همّام مرا حدیث کرد و گفت: معمر بن راشد، از ابن شهاب زهری، از انس بن مالک، از پیامبرت، از جبرئیل، از تو ای عظیم، برای ما حدیث نقل کرده است که تو فرموده‌ای: از هر بنده‌ای که در مسلمانی، مویی را برای من سپید کرده است، شرم می‌کنم که با آتشش عذاب کنم. پس خدای - که بلند مرتبه است - فرمود: عبدالرزّاق راست گفته است؛ معمر راست گفته است؛ زهری راست گفته است؛ انس راست گفته است؛ پیامبرم راست گفته است؛ جبرئیل راست گفته است؛ من این را گفته‌ام. او را به بهشت ببرید. ⁽¹⁾

شرح حال مَعمَر بن راشد

معمر بن راشد بصری استاد شیخ عبدالرزّاق بن همّام صنعانی است. اینک شرح حال کوتاهی از وی همراه با ستایش او از کتب اهل تسنّن:

معمر از دانشمندان ثقه است. او از زهری، قتاده، یحیی بن ابی‌کثیر، ابواسحاق همدانی و اعمش روایت می‌کند. کسانی که از معمر روایت کرده‌اند، عبارت‌اند از:

ثوری، شعبه، ابن ابی‌عروبه، ابن عُیَیْنَه، ابن مبارک، اسماعیل بن عُلَیَّه، مروان فزاری، رباح صنعانی، هشام بن یوسف، محمّد بن ثور و عبدالرزّاق بن همّام.

ابن جریج گفته است: بر شما باد همراهی و چنگ زدن به دامان این مرد (مقصودش معمر بوده است)؛ چرا که بی‌گمان، در میان هم‌عصرانش، داناتر از وی، کسی باقی نمانده است.

رباح می‌گوید: از ابن جریج درباره تفسیر پرسشی کردم، پس مرا پاسخ گفت.

گفتمش: معمر این گونه پاسخ داده است؛ گفت: هر آینه، معمر از دانش به اندازه سیراب شدن، نوشیده است.

معمر گفته است: در چهارده سالگی، به مجلس قتاده می‌رفتم و در نزد وی می‌نشستم؛ حدیثی از وی نمی‌شنیدم، مگر آنکه، گویا آن حدیث، پیشتر در سینه‌ام جای گرفته بود. من همراه با کودکان، در حالی که نوجوانی بودم، به تشییع جنازه حسن بصری رفتم و طلب علم را از سال مرگ حسن، آغاز کردم.

علی بن مدینی گفته است: نیک اندیشیدم، دریافتم که اسناد احادیث بر محور شش نفر می‌گردد؛ بصریان آنها عبارت‌اند از: شعبه، سعید بن ابی‌عروبه، حمّاد بن سلمه و هم‌پیمان قبیله حدّان، ابوعروه معمر بن راشد.

معمر در سال 154 هجری در یمن در گذشته است.

ابوحاتم رازی می‌گوید: اسناد احادیث به شش نفر می‌انجامد که معمر همه ایشان را درک کرده و از آنان، روایاتی نوشته است. کسی جز معمر را نمی‌شناسم که دارای این ویژگی باشد. اینان عبارت‌اند از: از حجاز: زهری و عمرو بن دینار، از کوفه: ابو اسحاق و اعمش، از بصره: قتاده و از یمامه: یحیی بن ابی‌کثیر.

احمد بن حنبل گفته است: هیچ کس را با معمر نمی‌سنجی، مگر آنکه معمر را از او دانشجوتر می‌یابی. ⁽¹⁾

ابن معین گفته است: معمر در ثبت احادیث زهری، بر ابن عُیَیْنَه برتری دارد.

برترین مردمان در ثبت احادیث زهری، مالک و معمر و یونس‌اند.

احمد بن عبداللّه گفته است: معمر در صنعای یمن سکونت گزید و در آنجا ازدواج کرد. سفیان به سوی او کوچید و در آنجا از وی حدیث شنید. معمر نیز از

سفیان حدیث شنید. هنگامی که معمر به صنعا گام نهاد، مردم آن شهر خارج شدن وی را از نزد خود ناپسند داشتند. کسی گفت: او را نگاه می‌داریم؛ پس زنی را به همسری‌اش در آوردند.

همگان در وثاقت و جلالت معمر همداستان‌اند. بخاری و مسلم از وی روایت کرده‌اند. ⁽¹⁾

...عبدالرزّاق گفته است: از معمر ده‌ها هزار حدیث نوشته‌ام. و عبدالواحد بن زیاد گفته است: به معمر گفتم: چگونه از ابن شهاب حدیث شنیدی؟ گفت: «من برده قومی از طاحیه بودم. مرا برای خرید جامه فرستادند. پس به مدینه رفتم و در خانه‌ای سکنی گزیدم. شیخی را دیدم که مردمان دانش [ خویش را] بر او عرضه می‌کردند. من نیز به همراه ایشان، دانش خود را بر او عرضه کردم... .»

سفیان بن عُیَیْنَه گفته است: سعید بن ابی‌عروبه به من گفت: از معمرِ شما حدیث روایت کردیم (یا از او برایمان حدیث روایت شد) پس او را شریف و بزرگوار یافتیم.

عبدالرزّاق نیز گفته است: معن بن زائده مقداری طلا به نزد معمر فرستاد؛ لیکن او طلا را نپذیرفت و این امر را پوشیده داشت. ⁽²⁾

5 . خطیب تبریزی : ابوعروه، معمر بن راشد ازدی (هم‌پیمان ایشان) ، دانشمند یمن... . ⁽⁴⁾

شرح حال زُهری

ابن شهاب زهری، استاد معمر بن راشد یاد شده، نزد اهل تسنّن، از سرشناسان و مشاهیر است. اینک برخی از سخنان علما در حقّ وی:

ابن مدینی گفته است: نزدیک به دوهزار حدیث از زهری روایت شده است. و ابوداوود نوشته است: زهری بیش از هزار حدیث را اسناد داده است (با ذکر سند روایت کرده است). از وی دوهزار و صد حدیث نقل شده که نیمی از آن مسند است. او در رمضان سال 124 در گذشته است. ⁽³⁾

ابن مدینی می‌گوید: زهری را نزدیک به دوهزار حدیث است. وی دانش فقهای هفتگانه را فراگرفته و حفظ کرده است.

عمر بن عبدالعزیز گفته است: هیچ کس داناتر از زهری به سنّت گذشته، باقی نمانده است. مکحول نیز چنین گفتاری دارد.

لیث گفته است: ابن شهاب گفت: دانشی را در دلم به ودیعه نسپردم که فراموشش کنم.

دیگر دانشمندان گفته‌اند: وی در نزد هشام بن عبدالملک بزرگ و پر احترام بود.

یک بار، هشام هفت هزار دینار به او عطا کرد.

عمرو بن دینار درباره‌اش گفته است: در نزد هیچ کس جز زهری، خوارتر از درهم و دینار ندیدم؛ گویا درهم و دینار در نزد او بسان سرگین چارپایان بود. ⁽¹⁾

5 . خطیب تبریزی : زهری، منسوب به زهرة بن کلاب، از کسانی است که به نسبت داشتن به بنی‌زهره، شهرت یافته است. او ابوبکر، محمّد بن عبداللّه بن شهاب، از فقها و محدّثان و دانشمندان سرشناس تابعی در مدینه و مورد توجّه در علوم شریعت است. وی از گروهی از صحابه حدیث شنیده است و گروه پرشماری از وی روایت کرده‌اند که قتاده و مالک بن انس در شمار آنان‌اند. عمر بن عبدالعزیز گفته است: کسی را داناتر از او به سنّت گذشته، نمی‌شناسم. به مکحول گفتند:

داناترین کسی را که دیده‌ای، کیست؟ گفت: ابن شهاب. پرسیدند: پس از او؟ پاسخ داد: ابن شهاب. دوباره پرسیدند: پس از او؟ تکرار کرد: ابن شهاب... . ⁽²⁾

6 . ابن حجر : محمّد بن مسلم... فقیه، حافظ، کسی که بزرگی و اتقانش مورد قبول همگان است. وی از سران طبقه چهارم [ راویان حدیث] است... . ⁽¹⁾

شرح حال سعید بن مسیّب

اشاره

سعید بن مسیّب همان کسی است که زهری این حدیث شریف را از او روایت کرده است. وی فقیه مدینه منوّره و امام اهل تسنّن و از تابعان بزرگ است. و اینک برخی از سخنانی که دانشمندان اهل تسنّن در فضیلت و شرافت او گفته‌اند:

1. ابن حبّان

: ابومحمّد، سعید بن مسیّب بن حزن بن ابی‌وهب بن عمرو بن عایشة بن عبداللّه بن عمر بن مخزوم بن نفطه مخزومی قرشی، در سال دوم خلافت عمر، به دنیا آمد و مادرش دختر عثمان بن حکیم بود. وی در فقه و دینداری و پرهیزکاری و دانش و عبادت و فضل، از بزرگان تابعین بود. پدرش به تجارت روغن اشتغال داشت. سعید سرور تابعان و فقیه‌ترینِ اهل حجاز و داناترین مردم به تعبیر خواب بود. در طول چهل سال، منادی برای نماز ندا نداد، مگر آنکه سعید در مسجد حاضر بود و رسیدن زمان نماز را انتظار می‌کشید. گفته‌اند: سعید از کسانی است که میان عثمان و علی، آشتی و سازش برقرار کرد.

هنگامی که با عبدالملک بیعت شد و او پس از این بیعت، از مردمان برای ولید و سلیمان بیعت گرفت، سعید این امور را ناپسند داشت و با عبدالملک بیعت نکرد.

در پس این ماجرا، عبدالرحمن بن عبدالقاری به سعید گفت: تو در جایی نماز می‌گزاری که هشام بن اسماعیل (استاندار عبدالملک در مدینه) تو را می‌بیند؛ ای

کاش مکان نمازت را جابجا می‌کردی تا اینکه وی نتواند تو را ببیند. سعید پاسخش داد: جایی را که از چهل سال پیش تا کنون در آن به نماز ایستاده‌ام، تغییر نخواهم داد.

پس سعید به قصد عمره، از مدینه بیرون رفت و گفت: هرگز در کاری که هیچ نیّت خیری در آن نیست، تنم را به رنج نمی‌افکنم و مالم را خرج نمی‌کنم.

عبدالرحمن بن عبدالقاری به او گفت: در این صورت، با عبدالملک بیعت کن. سعید پاسخ داد: به من بگو اگر خدا همان گونه که چشمت را نابینا کرده است، دلت را کور گرداند، چه چیزی بر عهده من است؟! و همچنان از بیعت خودداری کرد.

هشام بن اسماعیل به عبدالملک نامه‌ای نوشت و ماجرا را گزارش کرد.

عبدالملک در پاسخ نامه او نوشت: چه چیزی تو را به سوی سعید می‌خواند؟! کاری که به زیان ما باشد و ناپسندش بداریم، از او سرنخواهد زد؛ امّا اگر به زیان ما کاری انجام داد و تو خواستی در برابرش، واکنشی نشان دهی، او را به بیعت فراخوان؛ اگر بیعت کرد که هیچ و گرنه سی ضربه تازیانه‌اش بزن و در پیش چشمان مردمان نگاهش دار.

هشام سعید را به بیعت فراخواند؛ لیکن او از بیعت خودداری کرد و گفت: با آن دو (ولید و سلیمان) بیعت نخواهم کرد. هشام سعید را سی تازیانه زد و جامه‌ای مویین پوشاندش و دستور داد تا او را در شهر بگردانند تا اینکه به محلّه خیّاطین رسیدند؛ سپس او را بازگرداند و فرمان داد تا زندانی‌اش کنند. سعید، پس از این رخدادها، گفت: اگر گمان نمی‌کردم که هشام مرا خواهد کشت، آن جامه را نمی‌پوشیدم؛ جامه را پوشیدم و با خود گفتم: عورت خود را در وقت مرگ، با آن خواهم پوشاند.

سعید در سال نود و سه یا نود و چهار هجری در گذشت. برخی گفته‌اند وی در سال صد و پنج در گذشته است. ⁽¹⁾

2. ذهبی

: ابومحمّد، سعید بن مسیّب مخزومی، امام، شیخ الاسلام، فقیه مدینه،

جلیل‌ترین تابعان، در دومین سال خلافت عمر زاده شد و از خطابه‌های عمر، اندکی را شنید و از عثمان و زید بن ثابت و عایشه و سعد و ابوهریره و گروهی دیگر، حدیث شنید. او گسترده دانش، پر حرمت، استوار دیانت، حق بر زبان و ژرف اندیش بود.

ابن عمر، به نقل اسامة بن زید از نافع، گفته: سعید بن مسیّب از مفتیان است.

احمد بن حنبل و دیگران گفته‌اند: احادیث مرسل سعید، صحیح‌اند.

از قتاده نقل شده است: کسی را داناتر از سعید بن مسیّب ندیدم. زهری و مکحول و دیگران نیز چنین گفته‌اند.

علی بن مدینی گفته است: در میان تابعان، کسی را دانشمندتر از سعید نمی‌شناسم. او در نزد من بزرگ‌ترین تابعی است.

عجلی و غیر او گفته‌اند: سعید جوایز سلطان را نمی‌پذیرفت. او را چهارصد دینار بود که با آن روغن و کالاهایی دیگر خرید و فروش می‌کرد.

سعد بن ابراهیم گفته است: شنیدم که سعید بن مسیّب می‌گفت: هیچ کس از من به قضاوتی که رسول خدا صلی الله علیه و آله و ابوبکر و عمر کرده‌اند، داناتر نیست.

واقدی می‌گوید: هشام بن سعد نقل می‌کند که زهری - در پاسخ به این پرسش که سعید بن مسیّب دانش خود را از چه کسی فرا گرفته است - گفت: از زید بن ثابت، سعد بن ابی‌وقّاص، ابن عبّاس و ابن عمر؛ نیز از عثمان و علی و صهیب، حدیث شنیده است و بخش اعظم روایات مسند او از ابوهریره است؛ چرا که او داماد ابوهریره بوده است. برخی می‌گویند: هیچ کس از سعید به قضاوت عمر و عثمان، داناتر نیست.

معمر از زهری روایت می‌کند: سعید داناترین مردم به قضاوت عمر و عثمان بود.

از قَتاده نقل شده که گفته است: هر گاه برای حسن [ بصری] مشکل علمی پیش می‌آمد، نامه‌ای به سعید مسیّب می‌نوشت [ و حلّ مشکلش را از وی می‌خواست] .

حمّاد بن زید از یزید بن حازم، نقل کرده است: مسیّب پی در پی روزه می‌گرفت.

عبدالرحمن بن حرمله می‌گوید: شنیدم که سعید می‌گفت: چهل بار حجّ گزاردم.

یوسف بن یعقوب ماجشون از مطلب بن سائب نقل می‌کند: همراه با سعید بن مسیّب در بازار نشسته بودم که پیکی از پیکهای بنی مروان، بر ما گذشت. سعید به او گفت: آیا تو از قاصدان بنی مروانی؟ پیک گفت: بله. سعید پرسید: آن گاه که ترکشان می‌گفتی، احوالشان چگونه بود؟ قاصد گفت: خوب بود. سعید گفت:

ایشان را ترک گفتی در حالی که آنان مردمان را گرسنه نگاه می‌دارند و سگان را سیر می‌کنند! پس سعید خواست که به قاصد حمله کند. من به سویش برخاستم و پیوسته او را از این کار بازمی‌داشتم تا اینکه قاصد از نزد ما گذشت و رفت. به سعید گفتم: پدر بیامرز! خون خود را حفظ کن! پاسخم گفت: خاموش! ای احمق! به خدا سوگند، خدای متعال مرا برای آنچه بر اساس حقوق او گرفتم، بازخواست نمی‌کند.

به طریق ضعیفی، از مکحول نقل شده است که هنگامی که خبر مرگ ابن مسیّب به او رسید، گفت: مردمان [ در دانش دین] یکسان شدند.

مالک می‌گوید: به من رسیده که سعید بن مسیّب گفته است: من در به دست آوردن تنها یک حدیث، اسیر روزها و شبها بودم.

مصعب از عبداللّه نقل می‌کند: مصعب بن عثمان مرا حدیث کرد و گفت: آن گاه که مسلم بن عُقبه خواست تا سعید بن مسیّب را بکشد، عمرو بن عثمان و مروان حکم گواهی دادند که او دیوانه است؛ بدین روی، مسلم او را رها کرد و واگذاشت.

ابویونس قوی می‌گوید: به مسجد درآمدم، دیدم که سعید بن مسیّب تنها نشسته است؛ پرسیدم: او را چه می‌شود؟ گفتند: او را از اینکه کسی همنشینش شود، بازداشته‌اند.

می‌گویم: سیره سعید، به تنهایی، در کتابی می‌گنجد. ⁽¹⁾

3. ذهبی

: امام ابومحمّد مخزومی، سعید بن مسیّب بن حزن، از بزرگان و سرشناسان و سرور تابعان است. وی از عمر و عثمان و سعد، روایت کرده است و

زهری و قتاده و یحیی بن سعید از او حدیث نقل کرده‌اند. وی ثقه، حجّت، رفیع الذکر و در علم و عمل، سرآمد است. او در سال نود و چهار هجری در گذشته است. ⁽¹⁾

4. خطیب تبریزی

: سعید سرور تابعان از طبقه نخست است. وی فقه و حدیث و زهد و عبادت و ورع را در خود گرد آورده بود. او در میان راویان حدیث، مورد توجّه بوده است و به وثاقتش تصریح کرده‌اند. وی داناترین مردم به حدیث ابوهریره و قضاوتهای عمر بود و گروه پرشماری از صحابه را دید و از ایشان حدیث روایت کرد. زهری و تابعان زیادی و نیز غیر تابعان، از او روایت کرده‌اند.

مکحول می‌گوید: سراسر زمین را در جستجوی دانش گشتم، کسی را داناتر از ابن مسیّب ندیدم.

ابن مسیّب گفته است: چهل بار حجّ گزاردم.

وی در سال نود و سه در گذشته است. رحمت خدا بر او باد. ⁽²⁾

5 . ابن حجر

: ابن عمر، به نقل نافع، گفته است: سوگند به خدا، او از مفتیان [ و یا: از آنان که دینداری را محکم و استوار ساخته‌اند] است.

از پدر عمرو بن میمون بن مهران، نقل شده است: به مدینه رفتم و داناترین مردم آن شهر را جستجو کردم؛ به سوی سعید بن مسیّب راهنمایی‌ام کردند.

ابن شهاب گفته است: عبداللّه بن ثعلبة بن ابی‌صغیر به من گفت: اگر فقه می‌خواهی، دامان این شیخ (سعید بن مسیّب) را بگیر.

قتاده گفته است: کسی را داناتر از او به حلال و حرام ندیدم.

محمّد بن اسحاق از مکحول نقل می‌کند: سراسر زمین را در طلب دانش گشتم، لیکن کسی را داناتر از او ندیدم.

سلیمان بن موسی گفته است: او فقیه‌ترین تابعان بود.

بخاری می‌گوید: علی از ابوداوود و او از شعبه و وی از ایاس بن معاویه، نقل می‌کند که وی گفت: سعید بن مسیّب به من گفت: از کدام قبیله‌ای؟ گفتم: از مزینه.

گفت: بی‌گمان، به یاد می‌آورم روزی را که عمر بن خطّاب بر فراز منبر بر سر نعمان بن مقرن فریاد کشید. نیز بخاری می‌گوید: سلیمان بن حرب به ما گفت:

سلام بن مسکین از عمران بن عبداللّه خزاعی، نقل کرد که ابن مسیّب گفته است: من میان علی و عثمان، سازش و آشتی برقرار کردم.

ابن معین، به نقل دوری، گفته است: اینجا مردمانی هستند که می‌گویند: سعید میان علی و عثمان، سازش و آشتی برقرار کرد؛ امّا این سخنی نادرست است. سعید گفته است: عمر مرا در خردسالی دید. می‌گویم: وی می‌گوید: در سال دوم خلافت عمر زاده شد. چگونه کودک هشت ساله چیزی را حفظ می‌کند؟!

دوری می‌گوید: شنیدم که ابن معین می‌گفت: در نزد من، مرسلات ابن مسیّب از مرسلات حسن، پسندیده‌تر است.

ابوطالب می‌گوید: نزد احمد نام سعید بن مسیّب را بردم؛ وی گفت: آن کیست که همچون سعید باشد؟! ثقه‌ای از نیکان. پس به او گفتم: آیا روایت سعید از عمر، حجّت است؟ پاسخ داد: در نزد ما حجّت است که سعید عمر را دیده و از او حدیث شنیده است. هرگاه که حدیث سعید از عمر پذیرفته نشود، پس احادیث چه کسی پذیرفته خواهد شد؟

میمونی و احمد بن حنبل گفته‌اند: مرسلات سعید صحیح‌اند؛ صحیح‌تر از مرسلات وی دیده نشده است.

عثمان حارثی از احمد نقل کرده است: برترین تابعان سعید بن مسیّب است.

ابن مدینی می‌گوید: در میان تابعان، کسی را دانشمندتر از سعید بن مسیّب نمی‌شناسم. هرگاه سعید بگوید که سنّت چنین است، تو را بس است. و او در نزد من، بزرگ‌ترین تابعان است.

شافعی، به نقل ربیع، گفته است: احادیث مرسل ابن مسیّب، نزد ما حسن است.

لیث از یحیی بن سعید نقل کرده است: ابن مسیّب راویه عمر (کسی که فراوان از

عمر حدیث روایت کرده است) نامیده می‌شد. او داناترین و آشناترین مردم به احکام و قضاوتهای عمر بود.

ابراهیم بن سعد از پدرش نقل کرده که سعید گفته است: کسی داناتر از من به هر قضاوتی که رسول خدا صلی الله علیه و آله و ابوبکر و عمر انجام داده‌اند، بر جای نمانده است. و ابراهیم از پدرش نقل می‌کند: و گمان می‌کنم که عثمان را نیز ذکر کرد.

مالک گفته است: به من رسیده است که عبداللّه بن عمر کسی را به نزد ابن مسیّب می‌فرستاد و از او درباره برخی از شئون و دستورات عمر می‌پرسید. نیز مالک گفته است: سعید عمر را درک نکرد؛ لیکن هنگامی که سنّش زیادتر شد، به پرسش از شئون و دستورات عمر پرداخت.

قتاده گفته است: هرگاه برای حسن مشکل علمی رخ می‌داد، برای سعید بن مسیّب نامه می‌نوشت [ و از او برای حلّ مشکلش کمک می‌گرفت] .

عجلی می‌گوید: سعید مردی نیکوکار و فقیه بود.

ابوزرعه درباره سعید گفته است: مدنی، قرشی، ثقه، امام.

و ابوحاتم می‌گوید: در میان تابعان، کسی برجسته‌تر از او نیست؛ و او در میان ایشان، احادیث ابوهریره را بهتر از دیگران ثبت و ضبط کرده است.

واقدی گفته است: سعید در سال نود و چهار، در عصر خلافت ولید، در هفتاد و پنج سالگی، در گذشت.

ابونعیم نیز گفته است: سعید در سال نود و چهار در گذشته است.

می‌گویم: بر اساس آنچه از سعید نقل کرده‌اند که سال تولّد او دومین سال خلافت عمر بوده و با توجّه به اینکه اسناد به او صحیح است، همان گونه که واقدی گفته است، طول عمر وی به هفتاد و نه سال می‌رسد. ⁽¹⁾

6 . ابن حجر

: سعید بن مسیّب... یکی از علمای هشتگانه است. دانشمندان بر اینکه مرسلات او صحیح‌ترین احادیث مرسل است، همداستان شده‌اند.

ابن مدینی گفته است: در میان تابعان، کسی را دانشمندتر از او نمی‌شناسم. وی پس از سال نود هجری، در حالی که به هشتاد سالگی نزدیک شده بود، از دنیا رفت. ⁽¹⁾

7. سیوطی

: سعید بن مسیّب... . قتاده می‌گوید: هیچ کس را داناتر از او به حلال و حرام ندیدم. و مکحول گفته است: کسی را داناتر از وی ندیدم. سلیمان بن موسی نیز می‌گوید: بی گمان، سعید فقیه‌ترین مردم است. و احمد گفته است: او برترین تابعان است. ⁽²⁾

8 . عبدالحقّ دهلوی

: امام ابومحمّد مخزومی مدنی، سعید بن مسیّب بن حزن قرشی، از فقهای هفتگانه‌ای است که در مدینه می‌زیستند... او از سرشناسان و سرور تابعان بود. وی فقه و حدیث و زهد و عبادت و ورع را در خود گردآورد.

سعید ثقه، حجّت، فقیه، رفیع الذکر و در علم و عمل، سرآمد بود. از امام زین العابدین روایت شده که ایشان فرموده است: سعید بن مسیّب داناترین مردم است. نیز گفته‌اند: در میان تابعان، کسی از او داناتر نبود. ⁽³⁾

شرح حال ابوهریره

اشاره

ابوهریره در نزد اهل تسنّن، از صحابه بزرگوار و امامان عالی‌قدر است و پس از آنکه به پندار ایشان، خدای متعال همه صحابه را در قرآن کریم ستوده و بعد از آنکه - بنابر روایت و نقل آنها - از رسول خدا صلی الله علیه و آله احادیثی به طور عمومی و خصوصی در فضیلت او وارد شده است؛ هیچ نیازی به تعدیل و توثیق وی نیست. با این همه، بخشهایی از زندگی‌نامه او از کتابهای معاجم صحابه و حفّاظ، یاد می‌شود:

1. ابن عبدالبرّ

: ابوهریره دوسی صحابی پیامبر خدا صلی الله علیه و آله است... او در سال فتح خیبر، مسلمان شد و در این فتح، حضرتش را همراهی کرد. وی - که تنها به سیر

شدن شکمش راضی بود (و افزون بر آن چیزی نمی‌خواست) - پس از آن، به انگیزه دانش‌آموزی، همواره ملازم و در رکاب رسول خدا صلی الله علیه و آله بود. دست وی در دست پیامبر صلی الله علیه و آله بود و به همراه آن حضرت، همه جا می‌رفت. او در زمره کسانی است که به بهترین شکل، احادیث نبوی را ثبت و ضبط کرده‌اند. ابوهریره در مجالسی حاضر می‌شد که دیگر مهاجران و انصار حاضر نمی‌شدند؛ زیرا مهاجران به بازرگانی و انصار به باغ و بستانهایشان سرگرم بودند.

رسول خدا صلی الله علیه و آله شهادت داده است که او به آموختن علم و حدیث، حریص است. روزی ابوهریره به پیامبر صلی الله علیه و آله عرض کرد:

ای رسول خدا، به یقین، من احادیث پرشماری از تو شنیده‌ام؛ لیکن بیم آن دارم که فراموششان کنم. نبیّ اکرم صلی الله علیه و آله فرمود: جامه‌ات را بگستران. ابوهریره می‌گوید: من جامه‌ام را پهن کردم؛ پس رسول خدا صلی الله علیه و آله مشتی برگرفت ⁽¹⁾و سپس فرمود: جامه‌ات را جمع کن. من چنان کردم که او فرمود و پس از آن، هرگز چیزی را فراموش نکردم.

بخاری می‌گوید: بیش از هشتصد نفر، از صحابی و تابعی، از ابوهریره حدیث روایت کرده‌اند. از جمله صحابه‌ای که از او روایت کرده‌اند، ابن عبّاس، ابن عمر، جابر، انس، واثلة بن اسقع و عایشه‌اند. عمر بن خطّاب وی را به استانداری بحرین گماشت؛ لیکن پس از مدّتی عزلش کرد. سپس، بار دیگر عمر خواست که استانداری شهری را به او بسپرد، امّا او نپذیرفت و در مدینه ماند تا اینکه در همان شهر از دنیا رفت. ⁽²⁾

2. ابن اثیر

: ابوهریره دوسی صحابی رسول خدا صلی الله علیه و آله و آن که در میان اصحاب

پیامبر صلی الله علیه و آله بیش از دیگران، از آن حضرت، حدیث روایت کرده است... در اینکه نامش چه بوده، اختلاف فراوانی رخ داده است؛ اختلافی که در نام کسی دیگر چون او و یا کسی که در فضیلت نزدیک او باشد، رخ ننموده است... بنابراین، وی تنها به کنیه‌اش مشهور است. ابوهریره در سال فتح خیبر، مسلمان شد و در این فتح، همراه پیامبر صلی الله علیه و آله بود. پس از آن، به انگیزه دانش‌اندوزی، همواره ملازم و همراه آن حضرت بود و رسول خدا صلی الله علیه و آله هم او را دعا فرمود.

ابوهریره می‌گوید به رسول خدا صلی الله علیه و آله عرض کردم ⁽¹⁾: ای پیامبر خدا، چیزهایی از تو شنیده‌ام؛ لیکن نمی‌توانم حفظشان کنم. پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: ردایت را بگستران. من ردایم را پهن کردم. پس پیامبر صلی الله علیه و آله مرا احادیث فراوانی گفت و من هرگز، چیزی از آنچه برایم فرمود، فراموش نکردم.

از ابن عمر نقل شده است که وی به ابوهریره گفت: تو بیش از همه ما همراه رسول خدا صلی الله علیه و آله بودی و احادیث او را ثبت و ضبط کردی.

زهری از اعرج نقل می‌کند: شنیدم که ابوهریره می‌گفت: هر آینه، شما می‌گویید که ابوهریره بسیار فراوان از رسول خدا صلی الله علیه و آله حدیث نقل می‌کند؛ در حالی که وعده‌گاه نزد خداست ⁽²⁾(اگر من عمداً دروغی را به پیامبر صلی الله علیه و آله نسبت دهم، خدا مرا کیفر خواهد داد). من مرد تنگدستی بودم که به اندازه پر کردن شکمم از رسول خدا صلی الله علیه و آله [ صدقه] می‌گرفتم؛ در حالی که مهاجران را داد و ستد در بازارها و انصار را نگاهبانی از اموالشان مشغول کرده بود. و پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: هر که جامه‌اش را بگستراند، هرگز آنچه را از من شنیده است، فراموش نخواهد کرد. پس من جامه‌ام را [ در نزد او] گستراندم تا اینکه حدیث گفتنش به پایان رسید؛ سپس جامه‌ام را بر خود پیچیدم و هرگز آنچه را از وی شنیده بودم، فراموش نکردم.

بخاری می‌گوید: بیش از هشتصد نفر، از صحابی و تابعی، از ابوهریره حدیث روایت کرده‌اند.

خلیفه ⁽¹⁾گفته است: ابوهریره در سال پنجاه و هفت، از دنیا رفت. و هیثم بن عدی تاریخ مرگ او را سال پنجاه و هشت هجری گزارش کرده است. ⁽²⁾

3. ذهبی

: ابوهریره دوسی یمانی، حافظ، فقیه، صحابی رسول خدا صلی الله علیه و آله ... از گنجینه‌های دانش و از بزرگ پیشوایان فتوا و دارای اوصاف نیکویی چون جلالت، عبادت و تواضع است. بخاری می‌گوید: بیش از هشتصد نفر از ابوهریره، حدیث روایت کرده‌اند.

او از اصحاب صفّه و مردی تنگدست بوده و مزه گرسنگی و ناداری را چشیده است. پس از رحلت پیامبر صلی الله علیه و آله وضعیّت زندگی او درست شد و دارایی‌اش فزونی گرفت. وی کثیر التعبّد و کثیر الذکر بوده است. چندی، فرمانروایی مدینه را بر عهده داشت و چندی دیگر نیز، جانشین مروان در حکمرانی مدینه بود. در بازار راه می‌رفت و پشته‌ای بر دوش خود می‌کشید و می‌گفت: راه را برای امیر باز کنید. وی مردی شوخ طبع بود.

احمد در مسندش از ابوکثیر خثعمی، نقل می‌کند که ابوهریره گفت: پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: خدایا، این بنده کوچکت (یعنی ابوهریره) را به همراه مادرش، محبوب بندگان مؤمنت فرما و بندگان مؤمنت را نیز محبوب آن دو قرار ده.

اعمش از ابوصالح سمّان نقل می‌کند: ابوهریره در شمار آن اصحاب رسول خدا صلی الله علیه و آله بود که از آن حضرت، احادیث بسیاری در یاد داشتند.

شافعی می‌گوید: ابوهریره حافظترینِ کسانی است که در روزگار وی حدیث روایت کرده‌اند (محفوظات حدیثی او از تمام راویان بیشتر بود).

کهمس از عبداللّه بن شفیق روایت کرده که ابوهریره گفته است: در میان اصحاب

رسول خدا صلی الله علیه و آله هیچ کس را داناتر و آشناتر از خود به حدیث او نمی‌شناسم.

ابوداوود طیالسی می‌گوید: عمران قطّان از بکر بن عبداللّه و او از ابورافع، نقل کرده که وی درباره ابوهریره گفته است: ابوهریره با کعب الاحبار دیدار کرد و روایت حدیث و پرسش از وی را آغاز نمود. پس کعب گفت: کسی را چون ابوهریره ندیدم که با اینکه تورات را نخوانده، به آنچه در آن است دانا باشد.

هشیم، از یعلی بن عطا، از ولید بن عبدالرحمن، از ابن عمر، نقل کرده که او گفته است: ای ابوهریره، تو بیش از همه ما همراه رسول خدا صلی الله علیه و آله بودی و داناترین ما به احادیث او هستی. ⁽¹⁾

پس از این همه، فرد منصف، در صحّت حدیث تشبیه، شک نمی‌کند و بی‌گمان، دروغین بودن ادّعای دهلوی را درمی‌یابد و می‌فهمد که هدف او پوشاندن حقیقت و کتمان واقعیّت بوده است آن هم به انگیزه‌ای ناروا و باطل.

شرح حال یاقوت حموی

اشاره

آنچه می‌ماند شرح حال یاقوت حموی، صاحب «معجم الأدباء» است؛ همو که این حدیث را ضمن شرح حال مفجّع آورده است. یادآوری می‌شود که اوّلاً: یاقوت از نویسندگان بزرگ اهل تسنّن و از ادیبان و محقّقان مشهور آنان است. ثانیاً: وی به تعصّب بر ضدّ سرور ما امیرالمؤمنین علیه السلام شهرت یافته است؛ تا آنجا که نویسندگان شرح حال او، مانند ابن خلّکان، به این امر تصریح کرده‌اند.

در این صورت، هیچ کس در صحّت و اعتبار حدیثی که یاقوت یاد کرده است، شکّ و تردید نخواهد کرد؛ چرا که [ پس از نقل او با آن همه تعصّب] مجالی برای انکار این حدیث یا قدح در سندش، باقی نمی‌ماند. اینک پاره‌ای از سخنان دانشمندان اهل تسنّن در شرح حال یاقوت حموی:

1. سمعانی

: ابوالدرّ، یاقوت بن عبداللّه رومی تاجر، آزادشده عبداللّه بن احمد

بخاری... از ابومحمّد، عبداللّه بن محمّد بن هزارمرد صریفینی، حدیث شنید و در بغداد، خلاصه امالی ابوطاهر به روایت ابن هزارمرد را بر او قرائت کرد. یاقوت شیخی نمکین چهره، لطیف [ نظیف] و ظاهر الصلاح بود. وی در سال 543 ⁽¹⁾در مصر، در گذشت. ⁽²⁾

2. ابن خلّکان

: یاقوت در دشمنی با علی بن ابی‌طالب رضی الله عنه متعصّب بود. وی برخی از کتب خوارج را خواند و مطالبی از آن کتب در ذهنش آمیخته شد و عمیقاً بر او اثر گذاشت. وی در سال 613 به دمشق رفت و در بازاری از بازارهای آن، منزل گرفت. در آنجا با برخی کسانی که در دوستی علی رضی الله عنه متعصّب بودند، مناظره کرد.

میان ایشان سخنانی ردّ و بدل شد و کار بدانجا انجامید که یاقوت درباره علی رضی الله عنه سخنان زشت و ناروا بر زبان آورد. پس مردم بر او شوریدند و نزدیک بود که جانش را بستانند؛ لیکن او از دست ایشان، جان به در برد و پس از آنکه داستان این رخداد به والی شهر رسید، شکست خورده و دست از پا درازتر، از دمشق بیرون رفت. والی شهر در مقام جستجوی او برآمد؛ ولی به او دست نیافت و یاقوت ترسان و نگران، وارد حلب شد... . یاقوت تاریخ را جستجو و کاوش می‌کرد و کتابی در چهار مجلّد نگاشت و آن را «إرشاد الألبّاء إلی معرفة الأدباء» نامید. ⁽³⁾

3. ذهبی

: شهاب الدین، یاقوت رومی حموی بغدادی تاجر، ادیب و آشنا به اخبار و تاریخ، صاحب نوشته‌های ادبی در تاریخ و انساب و شهرشناسی و غیر آنهاست. وی در ماه رمضان از دنیا رفت. ⁽⁴⁾

4. یافعی

: شهاب الدین، یاقوت رومی حموی بغدادی تاجر، ادیبِ آشنا به اخبار

و تاریخ و صاحب نوشته‌های ادبی در تاریخ و انساب و شهرشناسی و غیر آنهاست.

وی در خردسالی، در سرزمین خود اسیر شد. تاجری در بغداد، او را خرید. هنگامی که بالید و بزرگ شد، مقداری نحو و لغت خواند و صاحبش وی را در سفرهای تجاری به کار گرفت. سپس بین او و صاحبش ماجرایی رخ داد که به آزاد شدن او انجامید. پس صاحبش او را از خود دور کرد. پس از آزادی، یاقوت به آموختن فقه پرداخت و به سبب مطالعه، بهره‌هایی فرا چنگ آورد. وی کتابی در چهار مجلّد نگاشت و آن را «إرشاد الألبّاء إلی معرفة الأدباء» نامید. همچنین کتابی دیگر در سرگذشت شعرای پیشین و پسین نوشت و کتابهای پر شمار دیگری نیز تألیف کرد.

او را در به دست آوردن معارف، همّتی بلند بود. ⁽¹⁾

5 . ابن حجر

اشاره

: یاقوت رومی کاتبِ حموی: ابن نجّار می‌گوید: یاقوت باهوش و خوش فهم بود. وی برای یافتن نژاد و نسل بزرگان، به شهرهای شام و مصر و بحرین و خراسان سفر کرد و حدیث شنید. او فرهنگ‌نامه‌هایی در شهرشناسی (معجم البلدان) و احوال ادیبان (معجم الادباء) و نامهای کوهها و رودها و سرزمینها تألیف کرد. ابن نجّار ⁽²⁾نیز گفته است: یاقوت مردی بسیار با فضل، خوش صحبت،

نیکخو و در طلب علم، حریص بود. وی در سال 626 در شهر حلب، پیش از آنکه به شصت سالگی برسد، در گذشت. ⁽¹⁾

اعتماد دانشمندان به یاقوت

اعتماد دانشمندان و حافظان بزرگ اهل تسنّن به سخنان یاقوت و تحقیقاتش در شرح احوال علما، بسیار زیاد است. در اینجا تنها به یادکرد نمونه‌هایی از اعتماد حافظ جلال‌الدین سیوطی به یاقوت حموی، بسنده می‌کنیم.

سیوطی می‌گوید: «ابوالحسن، محمّد بن محمّدبن عمران بصریِ رقّام»: یاقوت درباره‌اش گفته است: او از یاران و همراهان ابن درید - که نگاهبان دانش و فهم بوده‌اند - است. ⁽²⁾

همچنین گفته است: «ابوعبداللّه، محمّد بن برکات بن هلال بن عبدالواحد سعیدی نحوی»: یاقوت درباره‌اش می‌نویسد: وی در نحو و لغت و ادب، بلند مرتبه و از فضلا و دانشمندان سرشناس و برجسته مصری است. او نحو و ادب را از ابن پاشا آموخته است. ⁽³⁾

همچنین: «ابوالندی، محمّد بن احمد غندجانی»: یاقوت در وصفش می‌گوید:

صاحب دانش وسیع و شناخت برتر در لغت و اخبار و اشعار عرب. ⁽⁴⁾

نیز: «ابوریحان، محمّد بن احمد خوارزمی»: یاقوت درباره وی گفته است: و امّا نوشته‌های او در نجوم و هیئت و حکمت، به شماره در نمی‌آید. ⁽⁵⁾

2- روایت احمد بن حنبل

اشاره

احمد بن حنبل حدیث تشبیه را با طریقی صحیح، روایت کرده است: ابوجعفر، محمّد بن علی بن شهرآشوب سروی مازندرانی - رحمة اللّه علیه - می‌گوید:

ابوهریره به نقل احمد بن حنبل، از عبدالرزّاق، از معمر، از زهری، از ابن مسیبّ؛ و ابن عبّاس به نقل ابن بطّة در کتاب «الإبانة» از پیامبر صلی الله علیه و آله نقل کرده‌اند:

مَنْ أرادَ أنْ یَنْظُرَ إلی آدَمَ فی عِلْمِهِ وَ إلی نُوحٍ فی فَهْمِهِ وَ إلی مُوسی فی مُناجاتِهِ وَ إلی عیسی فی سَمْتِهِ وَ إلی مُحَمَّدٍ فی تَمامِهِ وَ کَمالِهِ وَ جَمالِهِ، فَلْیَنْظُرْ إلی هذَا الرَّجُلِ الْمُقْبِلِ.

هر که می‌خواهد دانش آدم و فهم نوح و راز و نیاز موسی با خدا و وقار و سنگینی عیسی و بی‌نقصی و کمال و زیبایی محمّد را ببیند، به مردی که از پیش می‌آید، بنگرد.

پس مردمان گردن فراز کردند و همگی علی را دیدند که گویی از سراشیبی، پایین می‌خرامید و از کوه، فرود می‌آمد.

انس در نقل این حدیث، از احمد بن حنبل و ابن بطّه پیروی کرده، جز آنکه گفته است: « هر که می‌خواهد خدا دوستیِ نابِ ابراهیم و زهد یحیی و توانمندی موسی را ببیند، به علی بن ابی‌طالب بنگرد.» ⁽¹⁾

شرح حال ابن شهرآشوب

دانشمندان بزرگ سیره و تاریخ اهل تسنّن، ابوجعفر، محمّد بن علی بن شهرآشوب سروی را در کتابهایشان یاد کرده، با ویژگیهای نیکو وصفش نموده و وی را فراوان ستوده‌اند:

بیشتر قرآن را حفظ کرد و در اصول تشیّع، به غایت و نهایت رسید. از شهرهای گوناگون [ برای فراگیری دانش] به سوی او کوچ می‌کردند. او در دانش قرآن و غریب (واژه شناسی) و نحو از دیگران پیشی گرفت. در روزگار «المقتفِی» در بغداد، بر منبر وعظ نشست و او را به شگفتی آورد؛ از این روی، المقتفی بر وی خلعت پوشاند.

ابن شهرآشوب خوبروی، نیکو چهره و محاسن، راستگو، شیرین سخن، صاحب دانش فراوان و خاشع و عابد و شب‌زنده‌دار بود. وی همیشه با وضو بود. ابن ابوطِی در تاریخش او را بسیار ستوده است. وی در سال 558 از دنیا رفت. ⁽¹⁾

ابن ابوطِی می‌گوید: مردمان در حلب، فرق میان ابن بطّه حنبلی و ابن بطّه شیعی را نمی‌دانستند؛ تا اینکه رشید (ابن شهرآشوب) به حلب قدم نهاد و گفت: ابن بطّه حنبلی با فتحه و ابن بطّه شیعی با ضمّه است. ⁽¹⁾

اکنون که بزرگی مرتبت و بلندی جایگاه ابن شهرآشوب سروی را در فقه و حدیث و تفسیر و رجال و قرائات و نحو و... همراه با راستگویی و امانتداری‌اش در نقل، دریافتی، هیچ شکّ و تردیدی در نزد تو، در روایت حدیث تشبیه توسّط احمد بن حنبل با سندی که پیشتر گذشت و ابن شهرآشوب آن را یاد کرده بود، بر جای نخواهد ماند.

حدیث تشبیه به روایت صاحب الصحائف از احمد

اینها همه، علاوه بر آن است که روایت احمد بن حنبل از حدیث تشبیه، در کتب اهل سنّت ذکر شده است. مثلاً در کتاب «هدایة السعداء» اثر ملک العلماء،

شهاب‌الدین دولت آبادی هندی، نقل شده که مؤلّف کتاب الصحائف این حدیث شریف را به احمد و بیهقی نسبت داده؛ آنجا که گفته است:

احمد و بیهقی در فضائل صحابه از پیامبر صلی الله علیه و آله نقل کرده‌اند:

هر که می‌خواهد علم آدم و تقوای یوشع و بردباری ابراهیم و شکوه موسی و بندگی عیسی را ببیند، به چهره علی بنگرد.

نویسنده الصحائف نه تنها - در مقام پاسخ به دلالت این حدیث بر امامت امیرالمؤمنین علیه السلام - روایت این حدیث را توسّط احمد بن حنبل انکار نکرده، بلکه در صحّت آن تردیدی روا نداشته و گفته است: حقّ آن است که هر یک از خلفای چهارگانه، بلکه هر یک از صحابه پیامبر صلی الله علیه و آله در نزد خدا گرامی و به فضائل نیکو آراسته‌اند و طعن و نکوهشِ هیچ یک از ایشان روا نیست؛ چرا که طعن در حقّ تنها یکی از آنها موجب کفر است. ⁽¹⁾

نویسنده کتاب «الصحائف» شیخ شمس الدین، محمّد بن اشرف حسینی سمرقندی است. چلبی درباره‌اش می‌نویسد:

کتاب «آداب الفاضل» اثر شمس الدین محمّد بن اشرف حسینی سمرقندی، حکیم و محقّق و صاحب «الصحائف» و «القسطاس»، در گذشته در حدود سال 600 است. «الصحائف» از مشهورترین کتابهای فنّ است... و بر آن شرحهایی نگاشته شده است. ⁽²⁾

چلبی کتاب «الصحائف» را این گونه یاد کرده است: آغاز «الصحائف» در علم کلام است و با جمله الحَمْدُ للّهِ الَّذِی اسْتَحَقَّ الْوُجوُدَ وَ الْوَحْدَةَ شروع می‌شود. این کتاب در بردارنده یک مقدّمه، شش صحیفه، و خاتمه است. ⁽³⁾

همو درباره کتاب «القسطاس» گفته است: «قسطاس المیزان» یعنی منطق، اثر شمس الدین محمّد سمرقندی، صاحب الصحائف، مشتمل بر یک مقدّمه و دو مقاله است. مقاله نخست در تصوّرات و دومین مقاله درباره تصدیقات است. ⁽⁴⁾

شارح کتاب «الصحائف»، نویسنده «المعارف فی شرح الصحائف»، آن را این گونه وصف می‌کند: کتاب «الصحائف» تمام حجّتهای مخالفان را بر فلاسفه و دیگران - که با براهین قطعی و دلایل یقینی، بر اساس آنچه صریحِ عقل بر آن گواه است، اثبات شده - در بر دارد و مطالب آن بر بنیاد اصول و قواعد ایشان است تا پندار و گمان شکّاکان را باطل و ایمان درست باوران را تقویت کند؛ چرا که جز با روشن شدن دلیل و حجّت و از بین بردن شبهه، حقّ از باطل شناخته نمی‌شود و به ذهن نزدیک نمی‌گردد. از این روی، جماعتی از دانشمندان و گروهی از صاحبان فضل از من درخواست کردند که بر این کتاب، شرحی رسا و کافی همراه با سخنانی افزون - که استواری مطالب بر بنیاد آن سخنان و رسیدن به یقین در گرو آنهاست - بنویسم. من نیز پذیرفتم و کتاب خویش را «المعارف فی شرح الصحائف» نامیدم.

کاتب چلبی این شرح را نیز در «کشف الظنون» یاد کرده است. از سخنان وی روشن می‌شود که «الصحائف» شرحهای پرشماری دارد. الصحائف همراه با این شرح، در نزد اهل سنّت از کتابهای کلامی مورد اعتماد (همچون المقاصد، المواقف، الطوالع و شروح آنها) به شمار می‌رود.

با این وصف، برای اینکه خواننده به آنچه پیشتر یاد کردیم - که نویسنده الصحائف این حدیث شریف را از احمد بن حنبل روایت کرده و صاحب هدایة السعداء نیز این مطلب را در کتابش نقل کرده است - مطمئن شود، آنچه را در این دو کتاب آمده است، نقل می‌کنیم:

نصّ سخن نویسنده الصحائف

در «هدایة السعداء»، هدایت نخست، جلوه هفتم، در بازگویی آنچه به سبب آن آدمی رافضی می‌شود، آمده است:

در «التمهید» می‌خوانیم: هر که بگوید علی پیامبر یا از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله برتر و داناتر است و جانشینی شیخین را نپذیرد یا آنها را ناسزا گوید یا نفرینشان کند یا

بگوید که ابوبکر از صحابه نبود، رافضی و کافر است.

در تفسیر طیّبی ذیل آیه « إِذْ هُما فِی الْغارِ : هنگامی که آن دو در غار بودند...» ⁽¹⁾آمده است: [ مفسّران در تفسیر این آیه] گفته‌اند: هر که همراهی ابوبکر را با نبیّ اکرم صلی الله علیه و آله نپذیرد، کافر شده است.

ترمذی از ابن عمر نقل می‌کند: رسول خدا صلی الله علیه و آله به ابوبکر فرمود: تو در غار با من بودی و در کنار حوض، همراهم خواهی بود.

در «التشریح» آمده است: هر که بگوید دوستی علی کفر و رفض است، او خارجی و کافر است؛ چرا که خدای متعال علی را دوست می‌داشت و پیامبر صلی الله علیه و آله و صحابه و مؤمنان همگی او را دوست می‌داشتند؛ بنابراین، مخالف دوستی و محبّت علی، همه ایشان را ناسزا گفته است.

در «الشفاء» می‌خوانیم: هر که قائل شود یکی از خلفای چهارگانه گمراه یا کافر بوده، کشته می‌شود (قتلش واجب است) چرا که او با این سخن، کافر شده است؛ و اگر با سخنی جز این، آنان را دشنام گوید - مانند آنچه مردمان یکدیگر را دشنام می‌گویند - باید به شدّت، مجازات شود؛ و نیز هر که به دیگر اصحاب نسبت گمراهی دهد، باید شدیداً کیفر ببیند.

در فصل سوم «الصحائف» درباره برترین مردم پس از نبی صلی الله علیه و آله آمده است: مراد از برترین در اینجا، کسی است که پاداشش نزد خدا از همگان افزون باشد.

[ مسلمانان] در شخص او چند دسته شده‌اند. اهل سنّت و پیشینیان معتزله، ابوبکر را افضل بر می‌شمارند و شیعیان و بیشتر پسینیان معتزله، علی را افضل می‌دانند.

اهل سنّت به دو گونه بر باور خود استدلال می‌کنند:

نخست : سخنان خدای متعال:

وَ سَیُجَنَّبُهَا الْأتْقَی * الَّذی یُؤتی مالَهُ یَتَزَکَّی. ⁽²⁾

و پرهیزکارترین مردم، از آتش بر کنار داشته خواهد شد * همان که

دارایی‌اش را می‌دهد تا خود پاک شود.

در نزد بیشتر مفسّران، مراد از اتقی ابوبکر - رضی اللّه عنه - است و روشن است که اتقی ( پرهیزکارترین) به سبب آیه شریفه « إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِنْدَ اللّهِ أَتْقاکُمْ : گرامی‌ترین‌تان نزد خدا، پرهیرکارترین شماست.» ⁽¹⁾در نزد خدای حکیم، اکرم ( گرامی‌ترین) است و گرامی‌ترین فرد نزد خدا افضل ( برترین) خواهد بود.

دوم : سخن رسول خدا صلی الله علیه و آله :

وَ اللّهِ ما طَلَعَتْ شَمْسٌ وَ لا غَرَبَتْ علی أحَدٍ بَعْدَ النَّبیِّینَ وَ المُرسَلینَ أفْضلَ مِنْ أبی‌بَکْرٍ.

سوگند به خدای، خورشید پس از پیامبران و رسولان، بر هیچ کس برتر از ابوبکر، طلوع و غروب نکرده است.

شیعیان در پاسخ این استدلال گفته‌اند: این حدیث هیچ دلالتی به اینکه ابوبکر برترین باشد، ندارد؛ بلکه این حدیث تنها به اینکه فرد دیگری از ابوبکر برتر نیست، دلالت دارد (یعنی ممکن است کسی همرتبه ابوبکر و با او برابر باشد).

دلایل شیعه در موضوع افضلیّت

اشاره

شیعه دلیل می‌آورد که فضیلت یا بر پایه عقل است یا بر پایه نقل؛ و فضیلت عقلی یا به سبب نَسَب (خویشاوندی) است و یا به سبب حَسَب (شرافت و بزرگی)؛ و علی در تمامی اینها کامل‌ترین صحابه است؛ در نتیجه، علی افضل است.

فضائل عقلی

الف) فضائل نسبی: علی نزدیک‌ترین فرد به رسول خدا صلی الله علیه و آله بود؛ امّا عبّاس، گرچه عموی آن حضرت بود؛ لیکن تنها از جانب پدر، برادر عبداللّه (پدر پیامبراکرم صلی الله علیه و آله ) محسوب می‌شد؛ در حالی‌که ابوطالب از پدر و مادر، برادر عبداللّه بود. نیز علی از طرف پدر و مادر، هر دو، هاشمی است؛ زیرا او علی بن

ابی‌طالب بن عبدالمطّلب بن هاشم و علی بن فاطمة بنت اسد بن هاشم است و هاشمی [ از غیر هاشمی] افضل است؛ چرا که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرموده است: خدا از فرزندان اسماعیل، قریش را و از قریش، هاشم را برگزید.

ب) فضائل حسبی : بی‌گمان، شریف‌ترین صفات نیکو زهد و دانش و شجاعت‌اند و علی در این ویژگیها از تمام صحابه تمام‌تر و کامل‌تر است.

همچنین ابن عبّاس، رئیس مفسّران، شاگرد و درس‌آموخته علی است و تفسیر مواضع فراوانی را از قرآن - که به دانشهای دقیق مانند حکمت و حساب و شعر و نجوم و رمل و اسرار غیب مربوط است - از وی آموخته است.

علی در دانش فقه و فصاحت، در بالاترین مرتبت بود. دانش نحو نیز از او سرچشمه گرفت و اوست که ابوالاسود دئلی را به تدوین آن رهنمون شد. علی به علم سلوک و تصفیه درون - که جز انبیا و اولیا بدان عارف نیستند - دانا بود؛ تا آنجا که تمامی مشایخْ راه و رسم سلوک را از او یا فرزندانش و یا شاگردان ایشان، آموخته و فرا گرفته‌اند.

از آن حضرت روایت شده است: «اگر تخت داوری را مهیّا می‌کردم (یا اگر این مسند برای من فراهم می‌شد) و بر آن می‌نشستم، میان اهل تورات به توراتشان و میان اهل انجیل به انجیلشان و میان اهل زبور به زبورشان و میان اهل فرقان به فرقانشان داوری می‌کردم. سوگند به خدا، آیه‌ای نیست که در خشکی یا دریا، در دشت یا کوه، در آسمان یا زمین، در شب یا روز، فرو فرستاده شده باشد، جز آنکه

من می‌دانم آن آیه درباره چه کسی و درباره چه چیزی نازل شده است.»

نیز از حضرتش نقل کرده‌اند که فرمود: «اگر پرده‌ها [ ی دنیا] کنار می‌رفت [ و حقایق نمایان می‌شد] من از حیث یقین فزونی نمی‌گرفتم (بر یقین من افزون نمی‌شد).» و رسول خدا صلی الله علیه و آله فرموده است:

علی در داوری، داناترین و تواناترین شماست.

و داوری به همه دانشها نیاز دارد.

جوان‌مردی جز علی و شمشیری جز ذوالفقار نیست.

نیز حضرتش در روز جنگ احزاب (جنگ خندق) فرمود:

هر آینه، یک ضربت علی از عبادت جنّ و انس برتر و والاتر است.

5 . فرزندان : فرزندان علی، مانند حسن و حسین، برترین فرزندان صحابه بودند.

پیامبر صلی الله علیه و آله درباره آن دو فرمود:

حسن و حسین سرور جوانان اهل بهشت‌اند.

سپس فرزندان حسن، مانند: حسن مثنّی (حسن بن حسن) و حسن مثلّث (حسن بن حسن بن حسن) و عبداللّه بن [ حسن] مثنّی و نفس زکیّه؛ و فرزندان حسین، مانند: امامان مشهور که [ همراه با امیرالمؤمنین و امام حسن و امام حسین علیهم السلام ] دوازده تن هستند [ برترین نوادگان صحابه‌اند] .

ابوحنیفه و مالک - رحمهما اللّه - فقه را از جعفر صادق فرا گرفتند و دیگران از این دو آموختند. ابویزید بسطامی - که از مشایخ اسلام است - در خانه جعفر صادق سقّا بوده است و معروف کرخی به دستان علیّ رضا ایمان آورد و دربان خانه حضرتش بود. همچنین همداستانی بزرگان امّت و دانشمندان آنها بر شیعه بودن معروف کرخی، به برتری علی دلالت می‌کند و سخن عوام قابل اعتنا نیست.

فضائل نقلی

اشاره

آنچه از نبیّ اکرم صلی الله علیه و آله روایت شده است:

1. حدیث طیر

: هنگامی که پرنده بریانی نزد رسول خدا صلی الله علیه و آله بردند تا ایشان تناول کند، فرمود:

خدایا! محبوب‌ترین بندگانت را نزد من بفرست تا این پرنده را به همراه من بخورد.

پس علی آمد و آن پرنده را به همراه پیامبر صلی الله علیه و آله میل فرمود.

2. حدیث منزلت:

ای علی، جایگاه تو نسبت به من، همان جایگاه هارون است نسبت به موسی؛ جز آنکه پس از من، پیامبری نخواهد بود.

این سخن از سخن پیامبر صلی الله علیه و آله در حقّ ابوبکر (سوگند به خدای، خورشید پس از پیامبران و رسولان، بر کسی برتر از ابوبکر، طلوع و غروب نکرده است.) [ در دلالت به افضلیّت] رساتر و استوارتر است؛ چرا که سخن آن حضرت درباره ابوبکر، تنها به اینکه فرد دیگری از ابوبکر برتر نیست، دلالت دارد؛ نه اینکه ابوبکر از دیگران برتر است (یعنی ممکن است کسی همرتبه ابوبکر و با او برابر باشد). همچنین، این

حدیث تنها به اینکه در گذشته زمان، دیگران از او برتر نبوده‌اند، دلالت می‌کند؛ نه اینکه او همواره از دیگران برتر باشد. بنابراین، رواست که در هنگام صدور این سخن، کسی از ابوبکر برتر نبوده باشد؛ لیکن پس از زمان صدور حدیث، فردی از او برتر شده باشد.

همچنین، حدیث منزلت - به سبب سخن نبیّ اکرم صلی الله علیه و آله که فرمود: «جز آنکه پس از من پیامبری نخواهد بود» - بر اینکه علی را مرتبت انبیاست، دلالت دارد؛ و حدیث مربوط به ابوبکر - به سبب عبارت «پس از انبیا و فرستاده‌شدگان» - تنها بر این دلالت می‌کند که دیگرانی که از مرتبت پیامبران پایین‌ترند، از او برتر نیستند.

بنابراین، رواست که علی از ابوبکر برتر باشد.

3. حدیث رایَت

(پرچم): روایت شده است که پیامبر صلی الله علیه و آله ابوبکر را برای فتح خیبر فرستاد؛ امّا او شکست‌خورده بازگشت. سپس عمر را گسیل داشت، او هم شکست‌خورده برگشت. پس آن حضرت غمگین شد. فردای آن روز، صبحگاهان، حضرتش در حالی که پرچمی همراه داشت، به سوی مردمان آمد و فرمود:

هر آینه، پرچم را به مردی خواهم سپرد که خدای و رسولش را دوست می‌دارد و خدا و رسولش نیز دوستدار او هستند. او حمله‌کننده‌ای است که هیچ گاه فرار نمی‌کند.

در پی این سخن، مهاجران و انصار، همگی به سوی آن پرچم آمدند و آن را طلبیدند؛ امّا رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: علی کجاست؟ گفتند: او گرفتار چشم‌درد است.

پیامبر صلی الله علیه و آله آب دهان مبارک خود را بر چشمان علی مالید و سپس پرچم را بدو سپرد.

4. حدیث سیادت (سروری و آقایی)

: عایشه می‌گوید: در نزد پیامبر صلی الله علیه و آله نشسته بودم که ناگاه علی به سوی ما آمد. رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «او سرور عرب است.» گفتم: پدر و مادرم به فدایت، آیا تو سرور عرب نیستی؟ فرمود:

من سرور همه جهانیان هستم و علی سرور عرب است.

5 . حدیث مولا (صاحب اختیار و سرپرست)

: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرموده است:

هر که من مولای او هستم، علی مولای اوست.

نیز احمد و بیهقی در فضائل صحابه نقل کرده‌اند که پیامبر صلی الله علیه و آله فرموده است:

هر که می‌خواهد دانش آدم و تقوای یوشع و بردباری ابراهیم و شکوه موسی و بندگی عیسی را ببیند، در رخ علی بنگرد.

6 . از انس بن مالک - رضی اللّه عنه - روایت شده است که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

به یقین، برادر، پشتیبان و بهترین کسی که پس از خود بر جای می‌نهم، همو که بعد از من، دین مرا ادا می‌کند و وعده‌هایم را عملی می‌سازد، علی بن ابی‌طالب است.

علی بهترینِ انسانهاست؛ هر که نپذیرد، کافر شده است.

8 . روایت کرده‌اند که نبیّ اکرم صلی الله علیه و آله درباره ذو الثُّدَیَّه - که مردی منافق بود - فرمود:

«بهترین مردمان او را خواهد کشت» (در روایتی دیگر: بهترین این امّت). و این علی بن ابی‌طالب بود که او را به هلاکت رساند.

نیز پیامبر صلی الله علیه و آله به فاطمه فرمود:

هر آینه، خدای متعال به اهل دنیا نگریست و از میانشان پدرت را برگزید.

سپس نظری دوباره بر ایشان افکند و از آنان شوهرت را برگزیده ساخت.

اینها سخنانی است که شیعیان گفته‌اند؛ لیکن درست آن است که همه خلفای چهارگانه، بلکه تمامی صحابه، در نزد خدا گرامی و به فضائل نیکو آراسته‌اند.

بنابراین، طعن در حقّ ایشان روا نیست؛ چرا که موجب کفر است. و صواب آن است که امامت تمام خلفای چهارگانه حقّ است.

در «المشکاة» آمده است: [ صحّت] حدیث «ای علی، جایگاه تو نسبت به من، همان جایگاه هارون به موسی است» مورد پذیرش همگان است.

در «الدرر» می‌خوانیم: گفته‌اند که آیه « ...اَلْأَتْقَی * اَلَّذِی یُؤْتِی مالَهُ یَتَزَکّی » ⁽¹⁾درباره

ابوبکر - رضی اللّه عنه - است و دیگران آن را در شأن ابوالدحداح یاد کرده‌اند. در «دستور الحقائق» آمده است: شیعیان می‌گویند: هرگاه که دو دلیل متعارض باشند، هر دو از اعتبار می‌افتند ( إذا تعارضا تساقطا ).

اگر گفته شود: از حدیث «سوگند به خدای، خورشید پس از پیامبران و رسولان، بر هیچ کس برتر از ابوبکر، طلوع و غروب نکرده است.» تنها این به دست می‌آید که پس از نبی صلی الله علیه و آله هیچ کس از ابوبکر برتر نیست و از آن درنمی‌یابیم که ابوبکر از غیر خود برتر است، گفته می‌شود: بر اساس قواعد زبان، فهمیده می‌شود که هیچ کس از ابوبکر برتر نیست؛ لیکن فهم عرفی نشان دهنده آن است که ابوبکر پس از پیامبران از همه مردمان برتر است؛ و هر گاه قواعد زبان با فهم عرفی معارض افتد، فهم عرفی رجحان خواهد داشت.

اگر بگویند: این حدیث تنها بر اینکه دیگری از ابوبکر برتر نیست، دلالت دارد و از آن در نمی‌یابیم که غیر او با او برابر نیست؛ می‌گوییم: واژه افضل، همانندی و فضیلت دیگری را باطل می‌کند.

در شرح «عقائد النسفیّ» ذیل عنوان «برترین بشر پس از پیامبر ما» [ درباره این حدیث و دلالتش بر افضلیّت ابوبکر] آمده است: بهتر آن است که گفته شود: پس از پیامبران، لیکن در اینجا پسین بودن زمانی مراد است (نه پسین بودن رتبه‌ای)؛ چرا که پس از پیامبر ما پیامبری نیست. با این همه، ناگزیریم که عیسی علیه السلام را جدا کنیم؛ چرا که اگر همه انسانهایی که پس از پیامبر ما بر زمین گام خواهند نهاد در نظر گرفته شوند، [ برتری ابوبکر از تمامی آنها] به وسیله عیسی علیه السلام نقض می‌شود؛ و اگر هر انسانی که پس از پیامبر ما به دنیا می‌آید اراده شود، [ این حدیث] برتری از صحابه را نمی‌رساند؛ و اگر همه انسانهایی که در زمان صدور این حدیث بر روی زمین موجودند لحاظ شوند، این حدیث، برتری ابوبکر از تابعان و افراد پس از ایشان را نخواهد رساند؛ و اگر همه انسانهایی که بر روی زمین به وجود می‌آیند در نظر گرفته

شوند، [ حکم برتری ابوبکر از همگان] به وسیله عیسی علیه السلام نقض خواهد شد.

همچنین در همین کتاب می‌خوانیم: ما دلایل دو طرف را متعارض یافتیم و این مسئله را از اموری که چیزی از اعمال دینی بر آن متوقّف باشد، نیافتیم و توقّف در آن به هیچ واجبی از واجبات، خللی وارد نمی‌آورد.

شرح حال احمد بن حنبل

اشاره

احمد بن حنبل از پیشوایان چهارگانه مشهور اهل سنّت است و سنّیان همه، در حفظ (ثبت و ضبط دقیق روایات) و وثاقت و پاکدامنی و شکوه و بزرگی‌اش، همداستان‌اند. اینک بخشهایی از سخنان دانشمندان ایشان درباره او:

1. ابن حبّان

: احمد بن حنبل بن هلال بن اسد بن ادریس بن عبداللّه بن حیان بن عبداللّه بن انس بن عوف بن قاسط بن مازن بن شیبان بن ذهل بن ثعلبة بن عکابة بن صعب بن علی بن بکر بن وائل بن قاسط بن هنب بن افصی بن دعمی بن جدیلة بن اسد بن ربیعة بن نزار بن معد بن عدنان: کنیه وی ابوعبداللّه و اصل او از مرو و زادگاهش بغداد است. احمد بن حنبل از ابن عُیَیْنَه و هشیم و ابراهیم بن سعد روایت می‌کند و اهل عراق و غربا از او روایت می‌کنند. وی در سال 241 در گذشته است.

احمد بن حنبل حافظ، متقن، فقیه، ملازم پاکدامنی، دانشمندی که علوم را با دورکاوی می‌آموخت ⁽¹⁾، مشغول به عبادت دائمی و کسی است که خدایْ عزّ و جلّ امّت محمّد صلی الله علیه و آله را بدو یاری فرمود. زیرا در سختی شدیدی ⁽²⁾قرار گرفت و جان خود را برای خدای متعال داد. او را تا حدّ مرگ تازیانه‌اش زدند؛ لیکن خدا وی را از کافر شدن، نگاه داشت و او را نشانه‌ای که در پی‌اش راه می‌پویند و پناهی که بدان پناه

می‌برند، قرار داد.

از احمد بن محمّد بن احمد سندی شنیدم که می‌گفت: از محمّد بن نضرِ فرّاء شنیدم که گفت: از احمد بن حنبل شنیدم که می‌گفت: در سال 174 در حالی که شانزده ساله بودم، به طلب حدیث پرداختم. ⁽¹⁾

2. ابونعیم اصفهانی:

و از ایشان است پیشوای بزرگ و سرور برتر ابوعبداللّه احمد بن حنبل، همو که در پیروی [ از دین اسلام] ثابت قدم ماند و به هدایت دست یافت، پیشوا و رهبر زاهدان و ناقدان. وی با سختی شدیدی، آزمایش شد و شکیبایی ورزید؛ سپس برگزیده گشت و پاس نعمت را داشت. او نگاهدار علم و حکمت و نگاهبان دانش و اندیشه بود. ⁽²⁾

3. ابن ماکولا

: احمد در نقل روایت، پیشوا و در زهد و پاکدامنی، راهبر و نشانه است. وی داناترین مردم به مذهب صحابه و تابعان بود. اصل او از مرو است؛ لیکن مادرش در حالی که او را باردار بود، به بغداد گام نهاد و احمد در بغداد، چشم به جهان گشود. وی از ابن عُیَیْنَه و ابن عُلَیَّه و هشیم بن بشیر و مردمان بی‌شماری از اهل کوفه و بصره و مکّه و مدینه و یمن و شام و جزیره، حدیث شنیده است.

به طرق پرشمار، از ابراهیم حربی، برای ما روایت شده است که وی گفت: سه تن را دیدم که همانندشان هرگز دیده نخواهد شد: ابوعبید قاسم که او را جز به کوهی که در آن، روح دمیده‌اند، مانند نمی‌کنم؛ بشر بن حارث، وی را جز به مردی که سر تا پایش در خرد فرو رفته است، تشبیه نمی‌کنم؛ و احمد بن حنبل، گویا

خدای - عزّ و جلّ - انواع دانش همه پیشینیان را برایش فراهم کرده بود.

از ابومسهر نیز برای ما چنین نقل شده است: کسی را جز جوانی در مشرق، نمی‌شناسم که امر دین این امّت را پاسبانی کند (مقصودش احمد بن حنبل بود).

از علی بن مدینی نیز برایمان روایت کرده‌اند که گفت: آقایم، احمد بن حنبل، مرا گفت: جز از کتاب، حدیث نقل مکن. و از ابراهیم بن جابر برای ما چنین نقل شده است: نزد احمد می‌نشستیم و او حدیث می‌گفت و ما حفظ می‌کردیم و استوارش می‌داشتیم؛ پس هرگاه که می‌خواستیم حدیث را بنگاریم می‌گفت: نقل حدیث از کتاب، مطمئن‌تر است. پس بر می‌خواست و کتاب را می‌آورد.

هیثم بن جمیل می‌گوید: دوست می‌داشتم که از عمر من کاسته و به عمر احمد بن حنبل افزوده شود.

از ابوزرعه برای ما نقل شده است که گفت: هیچ یک از مشایخ را در ثبت و ضبط و نقل حدیث، از احمد بن حنبل، دقیق‌تر ندیدم. کتابهایش را دوازده لنگه بار شتر تخمین زدم که همه آنها را حفظ بود.

ابن ابی‌حاتم در کتاب «الجرح و التعدیل» ابوابی از مناقب احمد - رحمه اللّه - را آورده که در بر دارنده بخشی از احوال گرانمایه اوست. از جمله، از عبدالرحمن بن مهدی نقل کرده که گفته است: احمد داناترین مردم به حدیث سفیان ثوری بود. و از ابوعبید آورده است: دانش به چهار تن می‌انجامد: احمد بن حنبل که فقیه‌ترین ایشان است؛ علی بن مدینی که داناترین آنهاست؛ یحیی بن معین که بیش از دیگران آن را نگاشته است؛ و ابوبکر بن ابی‌شیبه که بیش از دیگران آن را حفظ کرد.

از ابوحاتم درباره احمد و علی بن مدینی پرسیدند، گفت: آنان در حفظ و نگهداری دانش، به یکدیگر نزدیک بودند؛ لیکن احمد فقیه‌تر بود. ابوزرعه می‌گوید: کسی را جامع‌تر و کامل‌تر از احمد بن حنبل ندیدم؛ زهد و فقه و فضل و کمالات فراوان دیگر، در او گرد آمده بود. قتیبه گوید: احمد پیشوای مردم دنیاست.

از هیثم بن جمیل نقل شده که گفته است: اگر این جوان - مقصودش احمد بن حنبل بود - زنده بماند، به زودی، حجّتی بر مردم زمانش خواهد شد. ابن مدینی نیز

گفته است: در میان یاران ما حافظتر از احمد بن حنبل نیست.

عمرو بن محمّد ناقد می‌گوید: هرگاه احمد در صحّت حدیثی موافق من باشد، اعتنا نمی‌کنم که چه کسی با من مخالف است. شافعی گفته است: کسی را خردمندتر از احمد بن حنبل و سلیمان بن داوود هاشمی ندیدم. و ابن ابی‌حاتم گفته است: احمد در شناخت حدیث صحیح و سقیم، فهم کامل داشت.

صالح بن احمد بن حنبل گفته است: پدرم گفت: «پنج بار حجّ گزاردم که سه بار آن پیاده بود و در یکی از آنها سی درهم انفاق کردم.» هیچ‌گاه ندیدم که پدرم انار و یا میوه دیگری بخرد. او جز هندوانه‌ای که با نان می‌خورد و انگور و خرما، هیچ نمی‌خرید و اوقات بسیاری، نان و سرکه می‌خورد. پدرم، آن گاه که اسحاق بن راهویه ⁽¹⁾نوشته وی را بر عبداللّه بن طاهر ⁽²⁾خواند، از نامه‌نگاری با او خودداری کرد و گفت: «در این صورت، این کتاب نزد من نبوده است.» بسا چیزی را که می‌خریدیم، از او پنهان می‌کردیم؛ مبادا که سرزنشمان کند.

میمونی می‌گوید: هیچ نمازگزاری را ندیدم که به نیکویی احمد، نماز گزارد و همچون او از سنّتها پیروی کند.

از حسین بن حسن رازی نقل شده که گفته است: در مصر نزد بقّالی رفتم. مرا از احمد بن حنبل پرسید، گفتمش: از او حدیث نوشته‌ام. پس بهای کالا را از من نستاند و گفت: از هر که احمد بن حنبل را بشناسد، بهایی دریافت نمی‌کنم.

قتیبة و ابوحاتم گفته‌اند: هر گاه دیدی کسی احمد را دوست می‌دارد، بدان که وی صاحب سنّتی است.

ابراهیم بن حارث، فرزند عبادة بن صامت می‌گوید: هنگامی که احمد بن حنبل

را در محنتی که دچار شده بود، تازیانه زدند، به بشر حافی گفتند: ای کاش برمی‌خاستی و همان گونه که احمد سخن گفت، سخن می‌گفتی. پس بشر پاسخ داد: من بر این کار قادر نیستم؛ بی‌گمان، احمد در مقام پیامبران ایستاده است.

ابن ابی‌حاتم می‌گوید: شنیدم ابوزرعه می‌گفت: مرا خبر رسید که متوکّل فرمان داده است: جایی را که مردم برای نماز بر احمد بن حنبل ایستاده بودند، مسح کنند.

پس شمار مردمان [ برای مسح آن زمین] به دو میلیون و پانصد هزار تن رسید.

ورکانی گفته است: در روز مرگ احمد، بیست هزار نفر از جهودان و ترسایان و مجوسان، مسلمان شدند و چهار گروه از مردم، عزادار گشتند: مسلمانان، جهودان، ترسایان و مجوسان.

باری، احوال احمد بن حنبل - رحمه اللّه - و مناقب او بیش از آن است که به حدّی محدود شود و در این باره، گروهی از دانشمندان کتابها نگاشته‌اند. هدف من در این نوشتار، تنها اشاراتی به جوانب مطلب بود. ⁽¹⁾

5 . ابن خلّکان : [ احمد] پیشوای محدّثان بود. وی کتاب مسند را نوشت و احادیثی را که به دست دیگران نیامد، در آن گرد آورد. گفته‌اند: او یک میلیون حدیث از حفظ داشت. وی از یاران امام شافعی - رضی اللّه عنه - و خواصّ او بود و تا وقتی که شافعی به مصر مهاجرت کرد، همواره همراه وی بود. شافعی درباره احمد گفته است: از بغداد بیرون شدم و کسی را در آن با تقواتر و فقیه‌تر از احمد بن حنبل بر جای ننهادم... .

گروهی از برترین محدّثان از احمد، حدیث فرا گرفته‌اند؛ مانند: محمّد بن اسماعیل بخاری و مسلم بن حجّاج نیشابوری. در پایان دورانش، هیچ کس در علم و ورع مانند او نبود.

ابوالفرج، ابن جوزی، در باب چهل و ششم کتابی که درباره بشر بن حارث حافی - رحمه اللّه - نگاشته، نوشته است: بشر بن حارث حافی را در خواب دیدم که گویی

از در مسجد «الرصافه» بیرون می‌آمد و در آستینش چیزی تکان می‌خورد. گفتمش:

خدا با تو چه کرد؟ گفت: مرا آمرزید و گرامی‌ام داشت. پرسیدم: در آستینت چیست؟ گفت: شب گذشته روح احمد بن حنبل بر ما وارد شد؛ پس بر سرش مروارید و یاقوت ریختند و آنچه در آستین دارم، چیزی است که من برگرفته‌ام. گفتم:

یحیی بن معین و احمد بن حنبل چه کردند؟ گفت: آنها را ترک کردم در حالی که خداوندگار جهانیان را زیارت کرده بودند و برایشان سفره‌های غذا گسترده شده بود.

گفتم: تو چرا همراه ایشان غذا نخوردی؟ گفت: خدا بی‌ارزشی غذا را نزد من دانست؛ پس برایم نگریستن به چهره زیبایش را روا داشت. ⁽¹⁾

6 . ذهبی : ابوعبداللّه، احمد بن حنبل، حافظ، حجّت، شیخ الاسلام و سرور مسلمانان در عصر خود بود.

علی بن مدینی می‌گوید: هر آینه، خدا این دین را در وقت ارتداد جمعی از مسلمانان (یوم الردّه) با ابوبکر و در روز سختی و گرفتاری (یوم المحنه) با احمد بن حنبل توانا گردانید.

ابوعبید گفته است: دانش به چهار نفر می‌انجامد که فقیه‌ترین ایشان احمد است.

ابن معین، بنابر نقل ابن عیّاش، گفته است: می‌خواستند که من مانند احمد بشوم؛ لیکن من هرگز مانند او نخواهم شد.

همام سکونی گوید: احمد بن حنبل [ کسی را در دانش و فضل] مانند خود ندید.

محمّد بن حمّاد ظهرانی می‌گوید: شنیدم که ابوثور می‌گفت: احمد از ثوری داناتر (یا اینکه گفت: فقیه‌تر) است.

باری، بیهقی و ابن جوزی، هر یک، در سیره ابوعبداللّه (احمد بن حنبل) کتابی در یک جلد پرداخته‌اند و شیخ الاسلام انصاری نیز کتاب نیکویی در این باره نگاشته است. ⁽²⁾

8 . سبکی : او پیشوای بزرگ، ابوعبداللّه شیبانی مروزی و سپس بغدادی، صاحب مذهب، شکیبا در گرفتاری و سختی، یاور سنّت، شیخ جماعت و پیشوای گروه مسلمانان بود... . مزنی گفته است: ابوبکر در یوم الردّه، عمر در یوم السقیفه، عثمان در یوم الدار ⁽²⁾، علی در روز صفّین و احمد بن حنبل در یوم المحنه [ اسلام را یاری کردند] ... .

عبداللّه بن احمد بن حنبل می‌گوید: پدرم مرا گفت: از کتابهای وکیع، هر کتابی را که می‌خواهی، برگیر؛ اگر می‌خواهی مرا از کلام بپرسی، [ بپرس] تا بر اساس اسناد (حدیث مسند) پاسخت گویم و اگر می‌خواهی بر پایه اسناد پرسش کنی، [ بگو] تا از کلام پاسخت گویم.

از اسحاق نقل شده است: احمد حجّت خدا در میان بندگانش است.

ابوثور در پاسخ به پرسشی گفت: ابوعبداللّه، احمد بن حنبل، شیخ و پیشوای ما درباره این مسئله این گونه گفته است.

و اینها همه، اندکی از ستایش پیشوایان مذهب نسبت به احمد است.

قطّان می‌گوید: کسی مانند احمد به نزد ما نیامد. همو بار دیگر، درباره احمد

گفت: دانشمندی از دانشمندان این امّت.

احمد بن سنان می‌گوید: ندیدم که یزید بن هارون کسی را مانند احمد بن حنبل، بزرگ بدارد.

عبدالرزّاق نیز گفته است: کسی را فقیه‌تر و پاکدامن‌تر از احمد ندیدم.

ابوعاصم می‌نویسد: احمد امام ماست.

عبداللّه حُزَیبی گفته است: احمد برترین فرد زمان خود بود.

عبّاس عنبری می‌گوید: احمد حجّت است.

یحیی بن معین گفته است: اگر در نشستی به ستایش او بپردازیم، نمی‌توانیم فضائل او را کاملاً یاد کنیم.

عجلی احمد را این گونه وصف کرده است: ثقه، دقیق در ثبت و ضبط و نقل حدیث، پاکدامن، حدیث شناسی ژرف، منبع آثار نبوّت، صاحب سنّت و خیر.

ابوثور: احمد شیخ و امام ماست.

حجّاج بن شاعر می‌گوید: دو دیده‌ام برتر از احمد ابن حنبل، روحی را در جسد ندیده است. احمد دورقی نیز گفته است: هر گاه شنیدید کسی احمد را به بدی یاد می‌کند، او را در مسلمانی، متّهم بدارید (در مسلمانی‌اش شک کنید). ابن ابی‌حاتم می‌نویسد: از پدرم درباره احمد پرسیدم، پاسخ داد: او امام و حجّت است.

نسائی احمد را این گونه وصف کرده است: ثقه، امین، یکی از پیشوایان.

ابن ماکولا گفته است: احمد داناترین مردم به مذاهب صحابه و تابعان بود. خلیلی می‌گوید: احمد فقیه‌ترین فرد مردم عصر خود و پاکدامن‌ترین آنها و جز در موارد ناچاری، خود دارترین ایشان از بدگویی در حقّ محدّثان بود. ابن حبّان در «الثقات» درباره احمد نوشته است: او حافظ، متقن و فقیه بود. سلیمان بن حرب در پاسخ مردی که مسئله‌ای را از احمد پرسیده بود، گفت: بی‌گمان، او پیشواست.

ابن سعد نیز درباره ابن حنبل گفته است: ثقه، ثَبَت (دقیق در ثبت و ضبط و نقل حدیث) ، صدوق، کثیر الحدیث. ⁽¹⁾

حدیث صحیح و غیر صحیح و راوی عادل و غیر عادل، بدو شناخته شده‌اند.

فضائل وی بسیار و مناقبش فراوان و آثار او در اسلام، مشهور و مقاماتش در جهان، مذکور است. آوازه او در آفاق پیچید و ثنایش به شهرها رسید. احمد از مجتهدانی است که سخن و رأی و مذهبش در سرزمینهای بسیاری، تکیه‌گاه مردمان است.

ابوداوود سجستانی گفته است: همنشینی با احمد بن حنبل همنشینیِ آخرتی بود و در مجلس او اندکی هم از دنیا یاد نمی‌شد و هرگز ندیدم که او دنیا را یاد کند. ⁽¹⁾

از ابوداوود سجستانی نقل شده است: با دویست تن از مشایخ علم دیدار کردم و کسی را همچون احمد بن حنبل ندیدم. در امور دنیا - که معمولاً مردم در آنها فرومی‌روند و همی از آنها سخن گویند - فرو نمی‌شد و هرگاه سخن از دانش به میان می‌آمد، سخن می‌گفت. ابوزرعه می‌گفت: دیدگانم مانند احمد بن حنبل را ندیده است. گفتمش: در دانش؟ گفت: در دانش و وارستگی و فقه و معرفت.

عبداللّه، فرزند احمد، گفته است: تمام احادیثی که شافعی در کتابش آورده و گفته است: حدّثنی الفقیه الثقة (حدیث کرد مرا فقیه مورد اطمینان) مقصودش از فقیه مورد اطمینان، پدر من است. همو گفته است: نیز از پدرم شنیدم که می‌گفت:

شافعی از ما بهره‌هایی برد که ما از او نبردیم (نیازی به بهره‌وری از او نداشتیم). در

حالی که احمد از شافعی، چهارده سال کوچک‌تر بود.

همچنین عبداللّه گفته است: پدرم پنج بار حجّ گزارد؛ سه بار پیاده و دوبار سواره.

زمانی جامه پدرم به سرقت رفت. چند روزی در خانه‌اش ماند. دینارها و جامه‌ای به وی عرضه شد؛ لیکن نپذیرفت. به وی پیشنهاد کردند که کتابی را رونویسی کند. وی کتاب را رونویسی کرد و یک درهم ستاند و با آن جامه‌ای خرید و آن را دو نیمه کرد؛ نیمی را شلوار و نیمی را ردای خود قرار داد.

از مزنی نقل شده که گفته است: شنیدم که شافعی می‌گفت: سه تن از دانشمندان از شگفتیهای جهان‌اند: عربی که سخنی به فصاحت نمی‌گوید و او ابوثور است؛ عجمی که سخنی به غلط نمی‌گوید و او حسن بن محمّد زعفرانی است؛ و کوچکی که هر چه می‌گوید، بزرگان تصدیقش می‌کنند و او احمد بن حنبل است.

آن گاه که در عصر مأمون، اعتقاد به مخلوق بودن قرآن آشکار شد و او مردمان را به پذیرش این اعتقاد، وادار کرد، احمد بن حنبل را دست و پا بسته به پیش وی بردند؛ لیکن مأمون قبل از رسیدن احمد به نزدش، از دنیا رفت. مأمون در هنگام مرگ، خلافت را به برادرش معتصم واگذارد و به او سفارش کرد که مردم را به پذیرش مخلوق بودن قرآن، مجبور کند.

احمد مدّتی را زندانی بود (روایت شده است که وی هجده ماه در زندان ماند).

هنگامی که ابراهیم، معتصم بن هارون الرشید، خلافت را به دست گرفت، احمد را - که آن زمان در زندان مأمون بود - طلبید. معتصم وی را در این مدّت، همواره به جماعات احضار می‌کرد و مجالس مناظره‌ای برای او ترتیب می‌داد که افرادی نظیر ابراهیم بن عبدالرحمن بن اسحاق و قاضی احمد بن ابی‌داوود، در آن حاضر می‌شدند. احمد سه روز با آنها مناظره کرد و همی با ایشان در جدال بود تا اینکه در چهارمین روز، معتصم دستور داد که وی را تازیانه زنند. او [ زیر ضربات تازیانه] شکیبایی ورزید تا اینکه از حال رفت. سپس او را برداشتند و به خانه‌اش بردند.

پس از مدّتی، معتصم خلافت را به واثق سپرد. وی آنچه را مأمون و معتصم

آشکارش کرده بودند، آشکار کرد (به همان راهی رفت که آن دو رفته بودند).

احمد بن حنبل در این مدّت، در نماز جماعت حاضر می‌شد و مردمان را فتوا می‌داد تا آنکه معتصم از دنیا رفت. احمد در زمان واثق، پنهان شد و در نماز جماعت و غیر آن حاضر نمی‌شد و فتوا نمی‌داد؛ چرا که واثق به او گفته بود و هشدارش داده بود: احدی نزد تو نیاید و هرگز در شهری که من هستم، سکونت مگزین. پس احمد در پنهانی ماند تا واثق نیز از دنیا رفت و متوکّل خلافت را در دست گرفت و رنج و محنت از میان برخاست.

متوکّل امام احمد بن حنبل را به حضور طلبید و گرامی‌اش داشت و مال بسیاری بدو بخشید؛ لیکن او این اموال را نپذیرفت و آنها را به فقیران و تهیدستان بخشید.

متوکّل برای خانواده و فرزندان احمد، ماهیانه چهارهزار درهم حقوق تعیین کرد؛ امّا امام احمد آن را هم نپذیرفت. ⁽¹⁾

امام احمد همان ابن محمّد بن حنبل است که یاور سنّت و شکیبا در محنت بود؛ همو که شافعی درباره‌اش گفته است: در بغداد، کسی فقیه‌تر و زاهدتر از او باقی

نمانده است. و امام الحرمین وی را این گونه ستوده است: احمد چهره سنّت را از غبار بدعت، شست و ابهام را از باور امّت، زدود. وی در سال 154 ⁽¹⁾در بغداد، چشم به جهان گشود. از شافعی و ابن مهدی و گروهی دیگر از دانشمندان، حدیث نقل کرد و بخاری و مسلم و دیگران از او روایت کرده‌اند. وی در سال 241 در گذشت و جهان به سبب مرگ او بر خود لرزید. ⁽²⁾

سخن استادش شافعی، در ستایش او بس است: از بغداد بیرون رفتم و کسی را فقیه‌تر و زاهدتر و پاکدامن‌تر و داناتر از او بر جای ننهادم.

ابوزرعه رازی گوید: احمد یک میلیون حدیث از حفظ داشت. [ به او] گفتند: چه چیز تو را بر این امر آگاه کرد؟ گفت: [ درباره این احادیث] با او گفتگو کرده‌ام.

وی در سال 164 زاده شد و در سال 241 در گذشت.

ابن خلّکان گفته است: حاضران در تشییع جنازه احمد، شمرده شدند که تعداد آنها هشتصد و پنجاه هزار مرد و شصت هزار زن بود. در روز مرگ او، بیست هزار یهودی و مسیحی و مجوسی، مسلمان شدند.

در تهذیب نووی آمده است: متوکّل فرمان داد جایی را که مردمان برای نماز بر احمد ایستاده بودند، اندازه‌گیری کنند؛ گنجایش آنجا به دو میلیون و پانصد هزار نفر رسید. چهار گروه در مرگ او عزادار شدند: مسلمانان، جهودان، ترسایان و گبران. ⁽³⁾

3- روایت ابوحاتم رازی

اشاره

ابومحمّد، احمد بن محمّد عاصمی می‌گوید: حسین بن محمّد، از عبداللّه بن ابی‌منصور، از محمّد بن بشر، برای ما روایت کرد و گفت: محمّد بن ادریس حنظلی برای ما روایت کرد و گفت: محمّد بن عبداللّه بن مثنّای انصاری برای ما حدیث کرد و گفت: حمید از انس نقل کرده که او گفته است: در یکی از حجره‌های مکّه، درباره علی گفتگو می‌کردیم که رسول خدا صلی الله علیه و آله نزد ما آمد و فرمود:

أ یُّهَا النَّاسُ، مَنْ أرادَ أنْ یَنْظُرَ إلی آدَمَ فی عِلْمِهِ وَ إلی نُوحٍ فی فَهْمِهِ وَ إلی إ بْراهیمَ فی حِلْمِهِ وَ إلی موُسی فی شِدَّتِهِ وَ إلی عیسی فی زَهادَتِهِ وَ إلی مُحَمَّدٍ وَ بهائِهِ وَ إلی جَبْرَئیلَ وَ أمانَتِهِ وَ إلَی الْکَوْکَبِ الدُّرِّیِّ وَ الشَّمْسِ الضَّحیِّ وَ الْقَمَرِ الْمُضیِّ، فَلْیَتَطاوَلْ وَ لْیَنْظُرْ إلی هذَا الرَّجُلِ.

ای مردم! هر که می‌خواهد دانش آدم و فهم نوح و بردباری ابراهیم و صلابت موسی و دنیاپرهیزی عیسی و جمال محمّد و امانتداری جبرئیل و ستاره درخشان و خورشید تابان و ماه نور افشان را ببیند، گردن فراز کند و به این مرد بنگرد.

و به علی بن ابی‌طالب اشاره کرد. ⁽²⁾

شرح حال ابوحاتم رازی

مردمان آنجاست. وی می‌گفت: «ما اهل روستای جزّ اصفهان هستیم. مردم آنجا در زمان حیات پدرم، نزد ما می‌آمدند؛ سپس از ما بریدند.» ابوحاتم پیشوا و حافظ و فهیم و از دانشمندان نامی بود. او [ برای دانش آموختن] به شام و مصر و عراق، سفر کرد. ابوعمرو بن حکیم و مردمان بسیاری که به شماره در نمی‌آیند، از وی حدیث نقل کرده‌اند. وی در سال 277 چشم از جهان فروبست. ⁽¹⁾

ابوحاتم، پیشوای زمانه‌اش و مرجع رفع مشکلات حدیث، از ساکنان آنجا بوده است. وی از دانشمندان مشهوری است که به فضل و حفظ حدیث و سفر برای کسب دانش و دیدار علما، نامبردار است. پیشوایان پر آوازه‌ای مانند: یونس بن عبدالاعلی و ربیع بن سلیمان - که هر دو مصری و بزرگ‌سال‌تر از او و در شنیدن حدیث، پیشتر بودند - و ابوزرعه رازی و دمشقی و محمّد بن عوف حمصی - که از اقران وی هستند - و مردمان بسیار دیگری که به شماره در نمی‌آیند، از او حدیث نقل کرده‌اند.

ابوحاتم خود چنین یاد می‌کند: نخستین سالی که در طلب حدیث بیرون شدم، تا چند سال، راهی را که پیاده می‌پیمودم، حساب می‌کردم تا اینکه به بیش از هزار فرسخ رسید. همواره راه پیموده شده را حساب می‌کردم تا آن گاه که به بیش از هزار فرسخ رسید، از شمردن باز ایستادم.

همچنین گفته است: بر درگاه ابو ولید طیالسی ایستادم و گفتم: هر کس حدیث غریب مسند صحیحی را بر من بخواند که آن را نشنیده باشم، بر من واجب است که او را درهمی صدقه دهم. هدف من از این کار، تنها این بود که حدیثی بر من بخوانند که من نشنیده باشم و بگویند که این حدیث پیش فلان است تا من نزد او روم و آن حدیث را از وی بشنوم و بدین ترتیب، احادیثی را که نزدم نیست، از ایشان به دست آرم. پس عدّه‌ای - که ابوزرعه و غیر او از ایشان بودند - بر درگاه ابو ولید گرد من

آمدند؛ لیکن هیچ یک از ایشان را میسّر نشد که حدیث ناشنیده‌ای را بر من بخواند.

احمد بن سلمه می‌گفت: پس از اسحاق بن راهویه و محمّد بن یحیی، کسی را ندیدم که از ابوحاتم، محمّد بن ادریس، به حدیث آگاه‌تر و به معانی آن داناتر باشد.

ابوحاتم خود می‌گوید: روزی هشام بن عمّار مرا گفت: کدام یک از اذواء ⁽¹⁾را در حفظ داری؟ گفتمش: ذو الاصابع و ذو الجوشن و ذو الزوائد و ذو الیدین و ذو اللّحیه کلابی و شش تا را برایش شمردم. وی خندید و گفت: ما سه تا از آنها را می‌دانستیم و تو سه تا بر آنها افزودی.

ابوحاتم در ماه شعبان سال 277 در شهر ری، از دنیا رفت. ⁽²⁾

وی از عبیداللّه بن موسی، محمّد بن عبداللّه انصاری و... حدیث شنیده است.

به دست آوردن نام سایر مشایخ حدیث ابوحاتم کاری بس دشوار است. خلیلی گفته است: ابوحاتم لبان حافظ مرا گفت: نام کسانی را که ابوحاتم رازی از ایشان

روایت کرده است، گرد آوردم؛ تعداد ایشان نزدیک به سه هزار نفر رسید. پسرش، حافظ، امام، ابومحمّد، عبدالرحمن بن ابی‌حاتم، و یونس بن عبدالاعلی و گروه کثیر دیگری از او حدیث نقل کرده‌اند.

خطیب می‌گوید: ابوحاتم در شمار پیشوایان و حافظان و کسانی است که احادیث را به دقّت، ثبت و ضبط کرده‌اند.

خلیلی می‌گوید: ابوحاتم به اختلاف صحابه، فقه تابعان و افراد پس از آنها دانا بود. از جدّم - نیز از گروهی که از علی بن ابراهیم قطّان حدیث شنیده بودند - شنیدم که می‌گفت: کسی را جامع‌تر و فاضل‌تر از ابوحاتم ندیدم.

علی بن ابراهیم رازی می‌گوید: شنیدم که حسن بن حسین گفت: شنیدم که ابوحاتم می‌گفت: ابوزرعه مرا گفت: کسی را حریص‌تر از تو به حدیث، ندیده‌ام.

گفتمش: پسرم عبدالرحمن نیز به حدیث حریص است. گفت: هر که به پدرش بماند، ستم نکرده است.

رقّام می‌گوید: از عبدالرحمن درباره بسیاری شنیدن حدیث و پرسشهای او از پدرش پرسیدم، پاسخ داد: گاه وی غذا می‌خورد و من بر او حدیث می‌خواندم؛ او راه می‌رفت و من بر او حدیث می‌خواندم؛ او به قضای حاجت می‌رفت و من بر او حدیث می‌خواندم و گاه برای یافتن چیزی، به خانه می‌رفت و من بر او حدیث می‌خواندم.

ابن ابی‌حاتم می‌نویسد: شنیدم یونس بن عبدالاعلی می‌گفت: ابوزرعه و ابوحاتم پیشوایان خراسان‌اند؛ سپس آنان را دعا کرد و گفت: بقای آنها صلاح مسلمانان را در پی دارد.

محمّد بن حسین بن مکرم می‌گوید: از حجّاج بن شاعر - در حالی که از ابوزرعه و ابن واره و ابوجعفر دارمی ذکری به میان آورد - شنیدم: در مشرق، کسی فاضل‌تر از ابوحاتم نیست.

حافظ عبدالرحمن بن خراش می‌گوید: ابوحاتم از اهل امانت و معرفت بود.

هبة اللّه لالکائی گفته است: ابوحاتم پیشوا، حافظ و متقن بود. همچنین لالکائی

او را در شمار مشایخ بخاری یاد کرده است.

نسائی درباره‌اش گفته است: او ثقه است.

(ذهبی پس از بازگو کردن پاره‌ای از داستانهای ابوحاتم در سفرهایش می‌نویسد:) هرگاه ابوحاتم کسی را توثیق کرد، به سخنش چنگ در زن؛ چرا که او جز کسی را که حدیثش صحیح باشد، توثیق نمی‌کند. و اگر از کسی به نرمی سخن راند یا درباره‌اش گفت: لایُحتَجُّ به (به وسیله او نمی‌توان حجّت آورد، سخنش حجّت نیست)، توقّف کن تا ببینی دیگران درباره او چه گفته‌اند. پس اگر کسی آن راوی را توثیق کرده بود، جرح ابوحاتم را نادیده بگیر؛ چرا که او در [ توثیق] رجال حدیث، سختگیر است و درباره گروهی از راویان کتب صحاح گفته است: او حجّت نیست؛ او راوی معتبری نیست؛ و سخنانی از این دست.

ابوحاتم در ماه شعبان سال 277 چشم از جهان فروبست. ⁽¹⁾

5 . ذهبی : امام، حافظ کبیر، ابوحاتم، محمّد بن ادریس بن منذر حنظلی رازی، از بزرگان و سرشناسان و... است. ⁽²⁾

6 . ذهبی (ضمن گزارش رخدادهای سال 277 ): در ماه شعبان این سال، حافظِ شرق، ابوحاتم، محمّد بن ادریس حنظلی، در حالی که در نهمین دهه عمرش بود، از دنیا رفت. او در حفظ احادیث، از اقران خود پیشی گرفت و دارای دانشی گسترده بود و در شمار گنجینه‌های علم قرار داشت. از محمّد بن عبداللّه انصاری و ابومسهر و مشایخی دیگر - که به شماره در نمی‌آیند - حدیث شنید. وی در ردیف بخاری و ابوزرعه رازی است. ⁽³⁾

8 . ذهبی : در ماه شعبان سال 277، ابوحاتم، محمّد بن ادریس حنظلی رازی، حافظ زمان خود، در حالی که در نهمین دهه عمرش بود، در گذشت. وی در ردیف بخاری و ابوزرعه رازی است. ⁽¹⁾

موسی بن اسحاق انصاری گفته است: کسی را حافظتر از او ندیدم.

احمد بن سلمه نیز گفته است: پس از ابن راهویه و ذهلی، کسی را چون ابوحاتم ندیدم که حدیث را حفظ و به معانی آن آگاه باشد.

وی در ماه شعبان سال 277 در گذشت. ⁽²⁾

از عبیداللّه بن موسی و ابونعیم و... حدیث شنید. از اساتیدش، صفّار و یونس بن عبدالاعلی و عبدة بن سلیمان مروزی و ربیع بن سلیمان مرادی؛ و از اقرانش، ابوزرعه رازی و دمشقی؛ و از صاحبان سنن، ابوداوود و نسائی، از وی حدیث نقل کرده‌اند. گفته‌اند: بخاری و ابن ماجه نیز از او روایت کرده‌اند؛ لیکن این امر ثابت نشده است. ⁽³⁾

ابن یونس نیز گفته است: ابوحاتم در زمانهای پیشین به مصر رفت و از دانشمندان آنجا احادیثی را فراگرفت و نوشت و مصریها نیز احادیثی را از او اخذ کردند و نگاشتند. وی در سال 275 یا 277 در شهر ری، از دنیا رفت. ⁽¹⁾

4- روایت ابن شاهین

اشاره

ابوحفص، عمر بن احمد بن عثمان، معروف به ابن شاهین نیز حدیث تشبیه را روایت کرده است. اینک نصّ سخن او:

محمّد بن حسین بن حمید بن ربیع، از محمّد بن عمران بن حجّاج، از عبیداللّه بن موسی، از ابوراشد (حبرانی)، از ابوهارون عبدی، برای ما روایت کرد که ابوسعید خدری گفته است: پیرامون پیامبر صلی الله علیه و آله بودیم که علی بن ابی‌طالب به سوی ما آمد.

رسول اکرم صلی الله علیه و آله نگاه خود را به او دوخت و سپس فرمود:

مَنْ أرادَ أنْ یَنْظُرَ إلی آدَمَ فی عِلْمِهِ وَ إلی نوُحٍ فی حُکْمِهِ وَ إلی إبْراهیمَ فی حِلْمِهِ، فَلْیَنْظُرْ إلی هذا. ⁽²⁾

هر که می‌خواهد دانش آدم و حکمت (یا داوری) نوح و بردباری ابراهیم را ببیند، به این مرد بنگرد.

شرح حال ابن شاهین

1. ابن اثیر

(ضمن گزارش رخدادهای سال 385 ): در ذی‌حجّه این سال، ابوحفص عمر بن احمد بن محمّد بن ایّوب، معروف به ابن شاهینِ واعظ، از دنیا رفت. زادروز وی در ماه صفر سال 297 بوده است. او احادیث بسیاری نقل کرده و

فردی ثقه است. ⁽¹⁾

2. یافعی

(در گزارش حوادث سال 385 ): در این سال، حافظ، مفسّر، واعظ، صاحب کتابهای پرشمار، ابوحفص، ابن شاهین، عمر بن احمد بغدادی، چشم از جهان فرو بست. حسین بن مهتدی می‌گوید: ابن شاهین گفته است: سیصد و سی کتاب نوشتم؛ از جمله: «التفسیر الکبیر» در هزار جزء؛ «المسند» در هزار و سیصد جزء؛ و «التاریخ» در یکصد و پنجاه جزء.

ابن ابی فوارس گفته است: ابن شاهین ثقه و امین بود و به گردآوری و نگارش کتبی پرداخت که دیگران پیش از او به نوشتن آنها نپرداخته بودند. ⁽²⁾

3. ابن جزری

: ابوحفص، عمر بن احمد بن عثمان بن شاهین بغدادی، واعظ، حافظ و مفسّر، در سال 277 چشم به جهان گشود و حروف را از ابوبکر بن ابی‌داوود و... روایت کرد... . وی پیشوایی سترگ و ثقه‌ای مشهور بود و در سنّت نبوی و موضوعاتی دیگر، تألیفات مفیدی دارد. او در دومین روز از روزهای قربانی (عید قربان) در سال 385 از دنیا رفت. ⁽³⁾

4. خوارزمی

: ابوحفص، عمر بن احمد بن عثمان بن احمدِ واعظ، معروف به ابن شاهین: خطیب در تاریخش می‌نویسد: ابن شاهین از شعیب بن محمّد ذارع و ابوجندب تزلی و محمّد بن محمّد مغلّس و... حدیث شنیده است؛ و عتیقی، تنوخی، جوهری و مردمان پرشماری از او روایت کرده‌اند.

از ابن ساجی قاضی شنیدم که می‌گفت: از ابن شاهین احادیث بسیاری شنیدم.

او می‌گفت: «آنچه تا این زمان به بهای مرکّب و قلم پرداخته‌ام، حساب کردم؛ به هفتصد درهم رسید. (دراوردی گفته است: من هر چهار پیمانه مرکّب را به درهمی می‌خریدم.» وی پس از این سخنش، زمانی را درنگ کرد که در آن، ما را حدیث

نگفت و تنها به نگارش آن پرداخت. او در سال 385 در گذشت. ⁽¹⁾

5 . سیوطی

(در کتاب منتهی العقول): پایان بخش امّتها امّت محمّدی است.

دانشمندان این امّت پیامبران بنی اسرائیل را می‌مانند و برای فخر ایشان، خلفای چهارگانه و پیشوایان چهارگانه بسنده‌اند. اینان دانشها را پدید آوردند؛ مانند پدید آوردن دانش نحو توسّط علی و علم عروض توسّط خلیل و علم اصول فقه توسّط شافعی و دانش معانی و بیان توسّط جرجانی.

ابن جریر طبری با روایت اخبار و احادیثِ تفسیری، فرجام امر حفظ احادیث و اخبار را از آن خود کرده است. وی کتابی را که به اندازه بار هشتاد شتر است، حفظ می‌کرد. ابن انباری، هر جمعه، هزار بخش از کتابها را حفظ می‌کرد و سیصد هزار بیت شعر برای استشهاد در قواعد نحوی، در حافظه داشت. شافعی با یک بار خواندن یا نگریستن در متنی آن را به ذهن می‌سپرد. ابن سینای حکیم قرآن را در یک شب حفظ کرد. ابوزرعه یک میلیون حدیث حفظ کرد؛ و تمام احادیث، بخشی از محفوظات احمد بن حنبل است؛ و بخاری صدهزار احادیث در حافظه داشت.

پایان امر نگارش کتاب از آن ابن شاهین است. همو که سیصد و سی کتاب به رشته نوشته درآورد؛ از جمله: «التفسیر» در هزار جزء؛ «المسند» در هزار و پانصد جزء؛ و «التاریخ» در پنجاه جلد. خامه این نوشته‌ها وزنی معادل هزار و بیست و هفت قنطار ⁽²⁾داشته است. اینها همه از کرامات پیچیدن زمان مانند پیچیدن مکان، در نزد مردمی است که وارث شب معراج و شب قدر هستند.

6 . دیار بکری

: حافظ ابوحفص، عمر بن احمد بن شاهین بغدادی، حافظ و مفسّر و صاحب تألیفات پر شمار، از جمله: «التفسیر» در هزار جزء و «المسند» در هزار و سیصد جزء. ⁽³⁾

7. زرقانی

: قسطلانی می‌نویسد: روایت کرده‌اند که آمنه (مادر گرامی پیامبر صلی الله علیه و آله ) پس از مرگش، به آن حضرت ایمان آورد. طبری مستنداً از عایشه نقل کرده است:

پیامبر صلی الله علیه و آله غمگین و محزون، در حَجون ⁽¹⁾فرود آمد و مدّتی که جز خدایْ عزّ و جّل اندازه‌اش را نمی‌داند، در آن درنگ کرد. سپس شادمان بازگشت و فرمود: «از خدایم خواستم که مادرم را زنده کند. او [ مرا اجابت کرد و] مادرم را برایم زنده کرد. پس مادرم به من ایمان آورد و آن گاه خدا او را [ به عالم مردگان] بازگرداند.» این حدیث را ابوحفص، ابن شاهین در کتاب ناسخ و منسوخ روایت کرده است.

زرقانی در شرح سخن قسطلانی می‌نویسد: این حدیث را ابوحفص، ابن شاهین، حافظ کبیر و پیشوای سودبخش، عمر بن احمد بن عثمان بغدادی - که ثقه و امین است - نقل کرده است. وی دارای سیصد و سی کتاب است؛ از جمله: «التفسیر الکبیر» در هزار جزء و «المسند» در هزار و سیصد جزء. وی در ذی‌حجّه سال 385 چشم از جهان فروبست. ⁽²⁾

8 . صدّیق حسنِ قنوجی

، در کتاب «الجنّة فی الأسوة الحسنة بالسنّة»:

اجتهاد مطلق به پیشوایان چهارگانه - که خدایشان رحمت کناد - پایان نپذیرفت؛ بلکه پس از ایشان نیز کسانی یافت می‌شوند که در نزد دانشمندانی چون: سیوطی، رازی، یافعی، ذهبی، نسائی، ابن حبّان، ابن مصعب، قتیبة بن سعید، قتاده، ابن خلّکان، ابن طرازی، خطیب، ابوزرعه، عراقی، سبکی، طبری، داوود ظاهری، ابوثور، لقانی، مالکی، شعرانی، علیِ خواص، شیخ گیلانی، ابن عربی، فقیه ابن زیاد شافعی، امام محمّد بن علی شوکانی و علمای دیگر - آن‌گونه که کتابهایشان نشان می‌دهد - به رتبه اجتهاد مطلق رسیده‌اند.

بی‌گمان، اگر آنچه را در دل داری، آشکار سازی و در راه خدا از سرزنش ملامتگران نهراسی، خواهی گفت: هر آینه، این دانشمندان که پیروان پیشوایانی هستند و با برهانها و اجتهادات گوناگون، مذاهب آنان را ثابت می‌کنند؛ همگی بسان امامان چهارگانه و مانند ایشان، مجتهدند. این نظر را سخن محمّد بن مالک (مطابق آنچه شعرانی از او آورده است) تأیید می‌کند. وی می‌گوید: بی‌تردید، از آنجا که علومْ عطایای الاهی و بخششهایی از سوی خدای متعال است، هیچ‌گونه تازگی ندارد که خدا برای برخی از پسینیان، علومی را ذخیره گرداند که هیچ یک از پیشینیان از آن علوم، اطّلاعی نداشته باشند.

شکّی نیست که علوم و فنون متداول در آن زمان (زمان پیشوایان چهارگانه) نسبت به کمالی که امروز به آن رسیده‌اند، در کاستی و نقص بوده‌اند؛ بدان سبب که امروزه، تألیفات نامحدود و تحقیقات بسیاری فراهم آمده که هیچ یک در زمان پیشوایان چهارگانه وجود نداشته است. ناگزیر دانشِ عالم امروز از علم دانشمند دیروز، گسترده‌تر است و اجتهاد در این زمان، نسبت به زمان گذشته، سهل‌تر شده است؛ همان گونه که گروهی از اهل دانش، به این حقیقت تصریح کرده‌اند.

حتّی یکی از بزرگان حنفی مذهب مدّعی است که تمام دانش شافعی تنها به اندازه یک سوم دانش اوست.

ابن امیر - رحمه اللّه - می‌گوید: پسینیان تنها بدان سبب مدّعی اجتهاد نشده‌اند که هدف رسیدن به مرتبت اجتهاد است نه بر زبان راندنِ دعوی اجتهاد که حاجتی بدان نیست؛ چرا که امروزه، ادّعای آن فساد بزرگی در پی خواهد داشت. زیرا برخی از متعصّبان او را رها نخواهند کرد، هر چند که وی پرتوان و نیرومند باشد. از این روی، گروه بسیاری از کسانی که به مرتبت اجتهاد رسیده‌اند، خود را در شمار مجتهدان نیاورده و خویش را به یکی از پیشوایان چهارگانه منسوب کرده و در عِداد مقلّدان در آمده‌اند؛ لیکن کسانی از اینکه روزگار مصائبش را بر سرشان ببارد و یا سنگینی‌هایش را بر دوش ایشان نهد، نهراسیده‌اند و آشکارا دعوی اجتهاد کرده‌اند.

از ایشان‌اند:

باری، این سخنان طولانی را - با اینکه برخی از مواضع غیر مورد نیازش، خلاصه گشت - از آن روی نقل کردیم تا منزلت ابن شاهین روشن شود و دانسته گردد که او بسان بخاری و ابوثور و طبری و مانند ایشان، از پیشوایان و مجتهدانی بوده که از هیچ یک از امامان مذاهب چهارگانه و غیر آنها، تقلید نمی‌کرده است.

9. سمعانی

: ابوحفص، عمر بن احمد... معروف به ابن شاهین... ثقه و صدوق است و احادیث زیادی روایت کرده است. وی سفرهایی به عراقَیْن (بصره و کوفه) و حجاز داشته و از ابوالقاسم بغوی، ابوحبیب برنی، ابوبکر ابن باغندی، ابوبکر بن ابی‌داوود، ابوعبداللّه بن عقر و طبقه آنها حدیث شنیده است. پسرش عبیداللّه، هلال بن محمّد حفار، ابوبکر برقانی، ابوالقاسم ازهری، ابومحمّد خلال، عبدالعزیز ازجی، ابوالقاسم تنوخی، ابومحمّد جوهری و... از وی حدیث نقل کرده‌اند.

ابن شاهین سیصد و سی کتاب نوشت. او در سخن گفتن، بسیار خطا می‌کرد و

اعراب واژه‌ها را رعایت نمی‌نمود. از فقه [ پیشوایان چهارگانه] هیچ نمی‌دانست.

وی در ذی‌حجّه سال 385 از دنیا رفت. ⁽¹⁾

10. ذهبی

: ابوحفص، ابن شاهین... واعظ، مفسّر، حافظ، صاحب کتب پر شمار و از گنجینه‌های دانش است. او یک ماه پس از مرگ دارقطنی در گذشت؛ در حالی که نه سال از او بزرگ‌تر بود. ابن ابی‌فوارس می‌گوید: ابن شاهین ثقه و امین بود. وی به گردآوری و نگارش کتبی که پیش از وی به نگارش درنیامده بود، دست یازید.

محمّد بن عمر دراوردی گفته است: وی مورد اطمینان بود؛ لیکن در ادای اعراب کلمات خطا می‌کرد. از فقه [ مذاهب چهارگانه] هیچ نمی‌دانست و می‌گفت: من محمّدی مذهب هستم. ⁽²⁾

11. سیوطی

: ابن شاهین، حافظ، پیشوای مفید و بزرگ، محدّث عراق و... بود.

ابن ماکولا و دیگران درباره‌اش گفته اند: او ثقه و امین بود؛ کتبی را نگاشت که دیگران ننوشته بودند؛ جز اینکه در ادای اعراب واژگان خطا می‌کرد و با فقه [ مذاهب چهارگانه] آشنا نبود. وی در ذی‌حجّه سال 385 از دنیا رفت. ⁽³⁾

12. داوودی

: ابوحفص، عمر بن احمد بن عثمان بن شاهین بغدادی، امام، حافظ، مفید، واعظ، محدّث عراق، صاحب «الترغیب» و «التفسیر الکبیر» و... :

ابن ماکولا و دیگران درباره‌اش گفته اند: او ثقه و امین بود و... . ⁽⁴⁾

تنبیه

آنچه دانشمندان سنّی درباره نا آشنایی ابن شاهین با فقه یاد کرده‌اند، تنها بدان معنی است که او با فقه ابوحنیفه و شافعی و سایر پیشوایان مذاهب آشنا نبوده، نه

اینکه فقه الحدیث نمی‌دانسته است؛ و این عدم آشنایی هیچ گردی را بر دامان او نمی‌نشاند. چگونه می‌توان پنداشت که ابن شاهین فقه الحدیث نمی‌دانسته، در حالی که او محدّثی است کبیر و کتابهایی نگاشته است که پیش از وی نوشته نشده بود؟! وی صاحب «المسند» در هزار و سیصد جزء و آن‌گونه که از سخن قنوجی به دست آمد، مجتهد مطلق بوده است.

امّا خطای ابن شاهین در ادای اعراب واژگان، به وثاقت و مورد اعتماد بودن و بزرگی مرتبت او آسیبی نمی‌رساند؛ چرا که خطای اعراب، در محاورات، فراوان رخ می‌دهد؛ بلکه دانشمندان، چه بسا، عمداً مرتکب این خطا می‌شوند و حتّی گاهی سخن گفتن بر اساس قواعد نحوی را - آن گاه که با آنچه در زبان عموم مردم رایج و مرسوم است، مخالف باشد - نمی‌پسندند.

یافعی در شرح حال فرّاء می‌نویسد: قطرب گفته است: فرّاء نزد هارون الرشید رفت و سخن گفت و چند بار، اعراب واژگان را رعایت نکرد. جعفر بن یحیی برمکی گفت: ای امیرمؤمنان، او در ادای اعراب کلمات خطا می‌کند. هارون الرشید از فرّاء پرسید: آیا در اعراب واژگان خطا می‌کنی؟! فرّاء پاسخ داد: ای امیر، سرشت بادیه‌نشینان رعایت اعراب و طبیعت شهرنشینان عدم رعایت آن است؛ هرگاه خوددار باشم از خطای اعراب، پرهیز می‌کنم و هرگاه به طبیعت خویش بازگردم، اعراب واژگان را پاس نمی‌دارم. پس هارون الرشید سخن وی را نیکو شمرد.

همچنین، عادت آنان که نحو را به غایت می‌دانند، آن نیست که نزد هر کسی برای تظاهر به فصاحت، دهان بجنبانند و اعراب هر واژه‌ای را حفظ کنند؛ بلکه گاهی، عمداً بدون رعایت قواعد اعراب و بر عادت عموم مردم، سخن می‌رانند.

آری، تنها مبتدیان‌اند که برای مصون ماندن از غلط اعرابی، به غایت می‌کوشند تا آشنایی خود را با نحو بنمایانند؛ و این گونه است که مبتدیان، در هر شاخه‌ای از شاخه‌های دانش - که آگاهی اندکی در آن دارند - بحث و گفتگو را فزون می‌کنند. در همین باره، مثلی درخور ایشان زده‌اند و گفته‌اند: هر گاه که ظرف پر باشد، در نزد حاملانش آرام و ساکن است و اگر ناقص و سرخالی باشد، به خروش و جنبش

می‌آید تا آنچه در خود دارد، برون ریزد. ⁽¹⁾

5- روایت ابن بَطّه عُکْبَری

اشاره

⁽²⁾ حافظ گنجی شافعی در «کفایة الطالب» می‌نویسد: باب بیست و سوم در تشبیه علی بن ابی‌طالب به آدم در دانشش و به نوح در حکمتش و به ابراهیم خلیل الرحمن در بردباری‌اش، توسّط پیامبر صلی الله علیه و آله :

ابوالحسن بن مقیّر بغدادی در سال 634 ، در دمشق، از مبارک بن حسن شهرزوری برای ما روایت کرد که ابوالقاسم، ابن بسری، از ابوعبداللّه عکبری و او از ابوذرّ، احمد بن باغندی، و او از پدرش و پدر او از مسعر بن یحیی نهدی و او از شریک، و او از ابن اسحاق و او از پدرش و پدرش از ابن عبّاس، نقل‌کرد: روزی رسول خدا صلی الله علیه و آله در میان گروهی از اصحابش نشسته بود که علی وارد شد. چون چشمان پیامبر صلی الله علیه و آله به علی افتاد، فرمود:

مَنْ أرادَ أنْ یَنْظُرَ إلی آدَمَ فی عِلْمِهِ وَ إلی نُوحٍ فی حِکْمَتِهِ وَ إلی إبْراهیمَ فی حِلْمِهِ، فَلْیَنْظُرْ إلی عَلیِّ بْنِ أبی‌طالِبٍ. ⁽³⁾

هر که می‌خواهد دانش آدم و حکمت نوح و بردباری ابراهیم را ببیند، علی بن ابی‌طالب را بنگرد.

شرح حال ابن بَطّه

ابومحمّد بن صاعد و ابوبکر، عبداللّه بن زیاد نیشابوری و ابوطالب احمد بن نصر حافظ و ابوذرّ، ابن باغندی، و گروه بسیاری از اهل عراق و غربا (مسافران) حدیث نقل کرده و بارها به شام و بصره و شهرهای دیگر سفر کرده است.

حافظ ابوالفتح، محمّد بن ابی‌فوارس و ابوعلی حسین بن شهاب عکبری و عبدالعزیز بن علی ازجی و ابراهیم بن عمر برمکی و گروهی دیگر از شهرنشینان و مسافران، از وی حدیث نقل کرده‌اند.

حکایت می‌کنند: زمانی که ابن بطّه از مسافرت بازگشت، چهل سال خانه‌نشین شد و هیچ روزی او را در بازار ندیدند و جز روزهای عید قربان و عید فطر، همه ایّام سال را روزه بود. وی بسیار به معروف، امر می‌کرد و هر گاه که خبر امر ناروایی به او می‌رسید، دگرگون می‌شد.

ابوالحسن دارقطنی به اینکه ابن بطّه کتاب سنن رجاء بن مرجا را شنیده باشد، اشکال کرده است؛ چرا که ابن بطّه این کتاب را از حفص بن عمر اردبیلی روایت می‌کند؛ در حالی که پسر حفص بر آن است که پدرش، به سبب خردسالی، در زمان حیات رجاء، هیچ کتابی را از او سماع نکرده است. به روایت معجم توسّط ابن بطّه، از ابوالقاسم بغوی نیز اشکال کرده اند.

وی در ماه محرّم سال 387 در عکبرا در گذشت و در روز عاشورا به خاک سپرده شد. من مدفن او را در عکبرا زیارت کرده‌ام. ⁽¹⁾

. سمعانی : گروهی به نسبت «حنبلی» مشهوراند؛ از جمله: ابوعبداللّه، عبیداللّه بن محمّد بن محمّد بن حمدان بن بطّه عکبری حنبلی، از مردمان عکبرا.

وی کتب پر شماری تألیف کرده و فاضل و زاهد بوده است. ⁽²⁾

حنابله بوده و کتب نیکو و سودمندی نگاشته است. ابن ناصرالدین او را در طبقات حفّاظ نام برده، لیکن ذهبی سخنی از وی نگفته است. ⁽¹⁾

ابن بطّه از مشایخ اجازه دهلوی است.

ابن بطّه از شیوخ اجازه دهلوی است؛ چرا که وی از اساتید اجازه جلال‌الدین سیوطی بوده و سند مشایخ اجازه ولی‌اللّه دهلوی (پدر عبدالعزیز دهلوی) به سیوطی می‌انجامد و دهلوی خود تصریح می‌کند که حدیث را از پدرش آموخته است.

سیوطی در «زاد المسیر فی فهرست الصغیر» می‌نویسد: «مختصر الخرَقی»:

قاضی حنابله، عزّالدین ابراهیم بن نصر کنانی و پسردایی‌اش، شهاب، احمد بن جمال عبداللّه حنبلی، و بدر، محمّد بن شیخ‌الاسلام، ابوالفضل بن حجر و ابوبکر بن علی بن موسی، حارث مکّی، و کمال، محمّد بن عبدالرحمن قلیوبی، این کتاب را برای من روایت کرده‌اند. ایشان همگی این کتاب را به طریق اجازه و بدین سند نقل می‌کردند: ابوبکر بن حسین مراغی، از ابوالعبّاس حجّار، از احمد بن یعقوب مارستانی، از ابوالمعالی محمّد بن نحّاس، از ابوالقاسم علی بن احمد بسری، از

ابوعبداللّه عبیداللّه بن محمّد بن حمدان، ابن بطّه

. و من کتب ابن بطّه را با این سند، سماعاً و اجازتاً نقل می‌کنم.

سند مشایخ هفتگانه ولی‌اللّه دهلوی به سیوطی می‌انجامد؛ زیرا وی در «الإرشاد فی مهمّات الإسناد» می‌نویسد: سند من [ در نقل حدیث] به هفت تن از مشایخ بزرگوار و گرامی و پیشوایان و رهبران مهمّ از کسانی که در مکّه مکرّمه و مدینه منوّره، پر آوازه بوده‌اند و همگان در خاور و باختر عالم، بر فضل آنها همداستان‌اند، می‌انجامد (خدای را بر این امر سپاس): شیخ محمّد بن علاء بابلی، شیخ عیسی مغربی جعفری، شیخ محمّد بن محمّد بن سلیمان ردّانی مغربی، شیخ ابراهیم بن حسن کردی مدنی، شیخ حسن بن علی عجیمی مکّی، شیخ احمد بن محمّد نخلی

مکّی و شیخ عبداللّه بن سالم بصری و سپس مکّی. سند این مشایخ هفتگانه به دو تن از پیشوایان و حافظان و رهبرانی که به عنوان «شیخ الاسلام» مشهورند، ختم می‌شود: زین‌الدین زکریّا و شیخ جلال‌الدین سیوطی.

و عبدالعزیز دهلوی در «أصول الحدیث» تصریح می‌کند که دانش حدیث و دیگر علوم را از پدرش، ولی‌اللّه دهلوی، آموخته و تعدادی از کتب روایی را در نزد پدر خوانده و از او شنیده، تا اینکه ملکه فهم معانی حدیث و درک حقایق اسنادها برایش پیدا شده است.

6- روایت حاکم نیشابوری

اشاره

بر اساس آنچه موفّق بن احمد خوارزمی مکّی یاد کرده، حاکم نیشابوری حدیث تشبیه را در «تاریخ نیشابور» نقل‌کرده است. خوارزمی می‌نویسد:

شیخ زاهد، حافظ ابوالحسن علی بن احمد عاصمی خوارزمی، این خبر را بر ما خواند و گفت: شیخ قضات، اسماعیل بن احمد واعظ، این خبر را بر ما خواند و گفت: احمد بن حسین بیهقی این خبر را بر ما بخواند... .

با همین سلسله سند، احمد بن حسین مذکور می‌گوید: حافظ ابوعبداللّه در کتاب تاریخ این خبر را بر ما خواند و گفت: ابوجعفر محمّد بن سعید، از محمّد بن مسلم بن واره، از عبیداللّه بن موسی عبسی، از ابوعمر ازدی، از ابوراشد حبرانی، از ابوالحمراء نقل می‌کنند که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

مَنْ أرادَ أنْ یَنْظُرَ إلی آدَمَ فی عِلْمِهِ وَ إلی نُوحٍ فی فَهْمِهِ وَ إلی یَحْیَی بْنِ زَکَریَّا فی زُهْدِهِ وَ إلی مُوسَی بْنِ عِمْرانَ فی بَطْشِهِ، فَلْیَنْظُرْ إلی عَلیِّ بْنِ أبی‌طالِبٍ.

هر که می‌خواهد دانش آدم و فهم نوح و دنیاپرهیزی یحیی بن زکریّا و سختی و صلابت موسی بن عمران را ببیند، علی بن ابی‌طالب را بنگرد.

احمد بن حسین بیهقی می‌گوید: این حدیث را جز با این زنجیره اسناد،

ننوشته‌ام. و خدا داناترین است. ⁽¹⁾

شرح حال حاکم نیشابوری

1. ابن خلّکان

: حافظ ابوعبداللّه، محمّد بن عبداللّه بن محمّد بن حمدویه بن نعیم ضَبّی طهمانی، معروف به حاکم نیشابوری و ابن بیّع، در عصر خویش، پیشوای اهل حدیث بود و کتابهایی به نگارش در آورد که پیش از وی، مانندش نوشته نشده بود.

حاکم مردی دانا و آگاه و دانشمند بود. وی فقه را از فقیه شافعی مذهب، ابوسهل محمّد بن سلیمان صعلوکی آموخت؛ سپس به عراق رفت و نزد ابوعلی بن ابی‌هریره فقیه، حدیث خواند. پس از آن به طلب حدیث پرداخت و در آن، سرآمد و پر آوازه شد و از افراد پرشماری که از بسیاری به شماره درنمی‌آیند، حدیث شنید.

فهرست نام مشایخ حدیث او حدود هزار نفر را در خود جای می‌دهد. حاکم حتّی از کسانی که پس از او نیز ادامه حیات داده‌اند، روایت کرده است و این به سبب گستردگی روایت و پرشماری مشایخ اوست. وی در علوم حدیث، نزدیک به هزار و پانصد کتاب نوشته است... .

امّا کتبی که حاکم در نگارش آنها یکتاست، عبارت‌اند از: «معرفة علوم الحدیث»، «تاریخ علماء نیسابور»، «المدخل إلی علم الصحیح»، «المستدرک علی الصحیحین»، «ما تفرّد به کلّ واحد من الإمامین» و «فضائل الإمام الشافعیّ».

حاکم نیشابوری یک بار به عراق و دوبار به حجاز، سفر کرده است. دومین مسافرت او در سال 360 بوده است. وی با حافظان متعدّد مناظره و با مشایخ گوناگون گفتگو کرده و احادیثی را از [ ایشان اخذ کرده و] نوشته و با دارقنطی بحث و

او را متقاعد کرده است. وی در سال 395 در نیشابور، عهده‌دار امر قضاوت شد.

حاکم در ماه ربیع الاوّل سال 321 در نیشابور، زاده شد و در روز سه شنبه، در ماه صفر سال 405 در همان شهر، در گذشت. خلیلی در کتاب «الإرشاد» سال مرگ وی را 403 نوشته است. خدایش رحمت کناد.

دارقنطی از ملازمان حاکم بوده است و ابوبکر قفال چاچی و دارقنطی و اقران آن دو از وی حدیث شنیده‌اند. ⁽¹⁾

2. ابوالفداء

(ضمن گزارش رخدادهای سال 405 ): در این سال، حافظ... و امام اهل حدیث در عصر خویش و نویسنده‌ای که کتابهای نو و تازه نگاشت، از دنیا رفت. او در طلب حدیث، به مسافرت پرداخت و مشایخ حدیثش به دوهزار نفر می‌رسند. وی کتب پرشماری به نگارش درآورد. ⁽²⁾

3. ابن وردی

(در گزارش حوادث سال 405 ): در این سال، حافظ... و امام اهل حدیث در عصر خویش و نویسنده‌ای که کتابهای نو و تازه نگاشت، در گذشت. او در طلب حدیث، به مسافرت پرداخت و مشایخ حدیثش به دوهزار نفر می‌رسند. ⁽³⁾

5 . عبدالغافر فارسی

: جانشینی برای او نیامده است. ⁽⁴⁾

6 . زرقانی

: حاکم، امام، حافظِ کبیر، ابوعبداللّه، محمّد بن عبداللّه ضبّی نیشابوری، ثقه و در ثبت و ضبط اخبار، دقیق است و همگان بر صدق و آشنایی کامل او با حدیث، همداستان‌اند. وی بسیار سفر کرده و از مشایخ، حدیث شنیده است؛ تا آنجا که مشایخ حدیث وی در نیشابور، نزدیک به هزار نفر هستند و در شهرهای دیگر، بیش از این.

وی در سال 321 زاده شد و در سال 405 در نیشابور، در گذشت. نوشته‌های او به گفته ذهبی، پانصد مجلّد و بر اساس سخن عبدالغافر فارسی، هزار مجلّد و به گفته دیگران، هزار و پانصد مجلّد است. از حاکم نقل شده است: آب زمزم را نوشیدم و

از خدا خواستم که نیکو نگاشتن را نصیبم گرداند. ⁽¹⁾

7. عبد الحقّ دهلوی

: حاکم در علوم گوناگون، از اهل فضل و دانش و معرفت بود و به ویژه در علم حدیث، یکتای عصر و یگانه زمان خود به شمار می‌رفت. وی در حدیث، کتابهایی سترگ و شگرف و شگفت دارد. ⁽²⁾

8 . ابن اثیر

: ... و این شرطی را که گفته آمد، ابوعبداللّه حاکم نیشابوری یاد کرده است. دیگری گفته است: بی‌گمان، این شرط در همه‌جای صحیح بخاری و صحیح مسلم، جاری نیست و آن دو احادیثی را ناسازگار با این شرط، نقل کرده‌اند.

لیکن گمان ما به حاکم این نیست؛ چرا که وی دانای این فن بوده، از پیچیدگیهایش آگاه و با رموز آن آشناست و سخن و داوری‌اش درباره این دو کتاب، پس از کاوش و یقین به این داوری است.

باری، نهایت آنچه این قائل (مخالف سخن حاکم) مدّعی است، آن است که احادیث این دو کتاب را کاویده و احادیثی را یافته که با شرطی که حاکم ذکر کرده است، سازگار نمی‌افتد. و این آخرین دعوی او در نقض سخن حاکم است؛ در حالی که این سخن، به هیچ روی، ناقض سخن حاکم و مبطل قول او نیست؛ زیرا حاکم اثبات کننده و او نفی کننده است و اثبات کننده بر نفی کننده مقدّم است.

راستی، چگونه رواست وی بدان سبب که این حکم را نیافته است، به انتفای آن نظر دهد؟! شاید دیگری یافته و رسیده باشد و او نرسیده باشد؟! آری، گمان نیکو درباره علما نیکوتر و تصدیق سخنانشان سزاوارتر است. ⁽³⁾

9. فخر رازی

: در میان محدّثان پسین، دانشمندترین و تواناترین و پژوهنده‌ترین آنان در دانش حدیث، اینها هستند: ابوالحسن دارقطنی، حافظ ابوعبداللّه حاکم‌نیشابوری ، شیخ ابونُعَیم اصفهانی، حافظ ابوبکر بیهقی، امام ابوبکر عبداللّه بن محمّد بن زکریّا جوزقی (صاحب کتاب المتّفق)، امام و خطیب صاحب تاریخ بغداد و امام ابوسلیمان خطابی که دریایی در حدیث و لغت بود و در وصفش گفته‌اند:

حدیث را برای ابوسلیمان قرار دادند، همان گونه که حدید (آهن) را برای ابوسلیمان؛ و مقصودشان از ابوسلیمان دومی، داوود نبی علیه السلام است. همو که خدای متعال درباره‌اش می‌فرماید: « وَ أَلَنّا لَهُ الْحَدِیدَ : و آهن را برای او نرم گردانیدیم.» ⁽¹⁾این دانشمندان - پس از بخاری و مسلم - صدرنشینان این علم‌اند و همگی‌شان بر بزرگداشت شافعی همداستان‌اند. ⁽²⁾

10. نووی

: نامها و شرح حال صاحبان آنها را از کتابهای پیشوایان و حافظان و چهره‌های سرشناسی که در این علم به پیشوایی مشهور و در نزد همگان، مورد اعتمادند، نقل کردم؛ مانند: تاریخ بخاری و ابن ابی‌خیثمه و خلیفة بن خیّاط (معروف به سنان) و طبقات صغیر و طبقات کبیر، اثر محمّد بن سعد و کاتبِ واقدی (ابن سعد ثقه است؛ هرچند استاد او واقدی ضعیف است) و جرح و تعدیلِ ابن ابی‌حاتم و ثقات ابی‌حاتم، ابن حِبّان، و تاریخ نیشابور، اثر ابوعبداللّه حاکم و تاریخ بغدادِ خطیب و تاریخ همدان و تاریخ دمشق اثر حافظ ابوالقاسم، ابن عساکر، و دیگر کتب بزرگ تاریخ و غیر آن. ⁽³⁾

11. نووی

(پس از نقل سخن حاکم و دیگران در وصف بخاری): اینها همه، اندکی از مناقب و ویژگیهای برجسته و خویهای نیکو و حالات گهربار اوست که به بدانها اشارتی کردم؛ چرا که اینها از امور شناخته شده و روشن است. مناقب بخاری را نمی‌توان تمام و کمال ذکر کرد؛ چرا که از حدّ شماره بیرون است. مناقب و کمالاتی چون: حفظ و درایت و اجتهاد در تحصیل، و روایت و پارسایی و فایده بخشی، و پاکدامنی و دنیاپرهیزی، و پژوهندگی و استوارسازی، و توان و

شناخت، و احوال و کرامات و جز آنها از انواع خویهای نیکو و پسندیده.

و اینها بر اساس سخنان چهره‌های سرشناس مسلمین و صاحبان فضل و پاکدامنی و آیین و حافظان نکته‌سنج و محکم کار - که سخنی به گزاف نمی‌گویند؛ بلکه در آن نیک می‌اندیشند و استوارش می‌سازند و در پاسبانی‌اش بسیار می‌کوشند - آشکار و روشن می‌گردد. ⁽¹⁾

12. نووی:

مسلم - رحمه اللّه تعالی - در آغاز مقدّمه صحیحش، یاد می‌کند که احادیث را به سه بخش تقسیم کرده است: نخست: آنچه حافظان متقن روایت کرده‌اند؛ دوم: احادیثی که افراد گمنام و متوسّط در حفظ و اتقان، نقل کرده‌اند؛ سوم:

آنچه راویان ضعیف و متروک روایت کرده‌اند. و نیز یادآور می‌شود که در کتابش، هرگاه نقل احادیث قسم اوّل را پایان داده، به قسم دوم پرداخته است؛ امّا در قسم سوم توقّف نکرده است (آنها را نقل نکرده است).

دانشمندان در مراد وی از این تقسیم‌بندی، اختلاف کرده‌اند. امام، حافظ ابوعبداللّه حاکم، و یار و همنشین او، امام، حافظ ابوبکر بیهقی - که خدا آن دو را رحمت کناد - گفته‌اند: مراد او [ از صحیح] قسم نخست است. قاضی عیاض می‌گوید: و این سخنی است که مشایخ و مردمان از حاکم، ابوعبداللّه، پذیرفته‌اند و وی را در آن پیروی کرده‌اند. ⁽²⁾

13. خطیب تبریزی

: ابوبکر، احمد بن حسین بیهقی در حدیث و نگارش کتب و شناخت فقه، یگانه عصر خویش بود. وی از اصحاب بزرگ ابوعبداللّه حاکم است.

گفته‌اند: هفت تن از حافظان، نیکو کتاب نگاشتند و مردمان از کتب آنها بهره عظیم بردند. [ نام آنها چنین است] : ابوالحسن علی بن عمر دارقطنی؛ سپس حاکم ابوعبداللّه نیشابوری و... . ⁽³⁾

14. سبکی

: مردم زمانه ما کجا و نگاهبانان این شریعت کجا؟ کسانی چون:

ابوبکر صدّیق، عمر فاروق، عثمان ذوالنورین و علی مرتضی و... .

و از طبقه تابعان: اویس قرنی و علقمة بن قیس و اسود، ابن یزید، و مسروق بن اجدع و ابن مسیّب و ابو عالیه و... .

و از طبقه دیگر: اوزاعی و ثوری و معمر بن راشد و شعبه و... .

و از طبقه دیگر: شافعی و عفان بن مسلم و آدم بن ابی‌اَیاس‌و... .

و از طبقه دیگر: احمد بن محمّد بن حنبل و احمد بن ابراهیم دورقی... .

و از طبقه دیگر: محمّد بن یحیی ذهلی و بخاری و ابوحاتم رازی... .

و از طبقه دیگر: ابوداوود سجستانی و صالح جزره و ترمذی و ابن ماجه... .

و از طبقه دیگر: عبدان و عبداللّه بن احمد اهوازی و حسن بن سفیان... .

و از طبقه دیگر: ابوبکر بن زیاد نیشابوری و ابوحامد، احمد بن محمّد بن شرقی و... .

و از طبقه دیگر: ابوالقاسم طبرانی و ابوحاتم محمّد بن حبّان و ابوعلی، ابن سکن، و... .

و از طبقه دیگر: ابوعبداللّه بن منده و ابوعبداللّه حسین بن احمد بن بکیر و ابوعبداللّه‌حاکم و عبدالغنی بن سعید ازدی و ابوبکر بن مردویه و ابوعبداللّه محمّد بن احمد غنجار و ابوبکر برقانی و ابوحاتم عبدوی و حمزه سهمی و ابونعیم اصفهانی.

و از طبقه دیگر: ابوعبداللّه صوری و خطیب و بیهقی و ابن حزم و ابن عبدالبرّ و ابوولید باجی و ابوصالح معزول.

و از طبقه دیگر: ابواسحاق حبّال و ابونصر بن ماکولا و ابوعبداللّه حمیدی و ابوعلی غسّانی و ابوالفضل، محمّد بن طاهر مقدسی، و ابوعلی بن سکره.

و از طبقه دیگر: ابوعامر محمّد بن سعدون عبدری و ابوالقاسم تیمی و ابوالفضل بن ناصر و ابوالعلاء همدانی و ابوطاهر سلفی و ابوالقاسم، ابن عساکر، و ابوسعد سمعانی و ابو موسی مدینی و... .

و از طبقه دیگر: ابوبکر بن نقطه و ابن مدینی و ابوعبداللّه محمّد بن عبدالواحد و... .

و از طبقه دیگر: عبدالعظیم منذری و رشیدالدین عطّار و ابن مسدی.

و از طبقه دیگر: نووی و دمیاطی و ابن طاهری و عبید اشعری و... .

و از طبقه دیگر: قاضی سعدالدین حارثی و حافظ ابوالحجّاج مزّی... .

و از طبقه دیگر: حافظ ابوالعبّاس بن مظفّر و حافظ صلاح‌الدین علایی.

اینان خبرگان این فن هستند. ما تعداد بسیاری از پیشوایان را یاد نکردیم و شمار قابل توجّهی از محدّثان را رها کردیم و تنها نام کسانی را که گذشت، آوردیم تا توجّهات به سوی آنان و نه دیگران، گردانیده شود. سپس کار به برچیده شدن اسانید انجامید و زیاده‌روی در آن، نادانی و وسواس به شمار آمد. ⁽¹⁾

15. اسنوی

: شافعی - خدا از او راضی باشد و خشنودش کند و به سبب او و همه پیشوایان مسلمین، ما را سود بخشد - به سبب سعادتی که در برخی امور، تنها نصیب اصحاب او و نه اصحاب سایرین شده، بر دیگران برتری پیدا کرده است. از جمله آنکه: پیشوایان بزرگ حدیث، یا در شمار شاگردان وی هستند - که حدیث را بی واسطه از او گرفته‌اند - یا در زمره کسانی‌اند که مرجع اخذ حدیث بوده‌اند. [ از این دو گروه، این نامها را یاد می‌کنیم] : امام احمد، ترمذی، نسائی، ابن ماجه، ابن منذر، ابن حبّان، ابن خزیمه، بیهقی، حاکم ، خطابی، خطیب و ابونعیم. ⁽²⁾

16. بدخشانی

اشاره

: حاکم: گروهی از اهل حدیث، این نام را گرفته‌اند؛ برخی‌شان به سبب ریاست دنیوی و... برخی دیگر به سبب سرآمدی در حدیث. از دسته دوم، دو تن هستند که در شناخت حدیث، سرآمد معاصران خود شدند. یکی از آنها - که بزرگ‌تر از دیگری است - حاکم، ابواحمد، محمّد بن محمّد بن احمد بن اسحاق نیشابوری است که نامی از وی در این کتاب نیامده است؛ و دیگری - که مشهورتر است - حاکم، ابوعبداللّه، محمّد بن عبداللّه بن محمّد بن حمدویه نیشابوری، صاحب «المستدرک علی الصحیحین»، «تاریخ نیشابور» و کتابهای دیگر است. ⁽³⁾

تمسّک دهلوی و پدرش به روایات حاکم

ولی‌اللّه دهلوی حاکم نیشابوری را در شمار مجدِّدان آیین حنیف اسلام در سده چهارم، یاد کرده و در مقدّمه کتاب «فتح الرحمن فی ترجمة القرآن» تصریح کرده که درست‌ترین تفسیرها تفسیر بخاری و تفسیر مسلم و تفسیر ترمذی و تفسیر حاکم است. همین امر در جلالت و وثاقت حاکم، بس است.

امّا عبدالعزیز دهلوی خود در جای‌جای کتاب تحفه به روایات حاکم تکیه کرده و در رویارویی با اهل حق، به احادیث وی استناد کرده است. و این امری است که بر خوانندگان کتاب او روشن است. از جمله در پاسخ به طعن چهارم و طعن پانزدهم از مطاعن ابوبکر و در جواب به کید نود و یکم و صد و دوم... . وی در پاسخ به کید نود و یکم می‌نویسد: چگونه ممکن است اهل سنّت دشمنان اهل بیت را دوست بدارند؛ در حالی که در کتابهایشان احادیث بسیار روشنی آمده است که: «هر کس در حال دشمنی با آل محمّد صلی الله علیه و آله بمیرد، به آتش درخواهد افتاد؛ هر چند که نماز خوانده باشد و روزه گرفته باشد.» و این روایت را طبرانی و حاکم در کتب خویش آورده‌اند.

بنابراین، حاکم از کسانی است که روایتشان مورد اعتماد بوده و در شمار آنهایی است که به مقامات بلند و درجات عالی رسیده‌اند. حال چگونه است که دهلوی درستی احادیثی را نمی‌پذیرد که حاکم از جمله راویان آنهاست؛ احادیثی مانند حدیث ولایت و حدیث طیر و حدیث «أنا مدینة العلم» !!

اعتبار تاریخ حاکم

[ خواننده گرامی!] دانستی که حاکم، حدیث تشبیه را در «تاریخ نیشابور» روایت کرده است؛ و نیز از سخنان دانشمندان سنّی در حقّ وی، دریافتی که خدای متعال به او توان نگارش نیکو عطا فرموده، نوشته‌هایش همگی مفید و معتبر و مشهور

است. به ویژه «سبکی» در وصف تاریخ نیشابور، می‌نویسد:

نیشابور از باشکوه‌ترین و بزرگ‌ترین شهرها بوده و پس از بغداد، مانندی نداشته است. حافظ ابوعبداللّه حاکم، درباره نیشابور تاریخی نگاشته است که کارشناسان و ناقدان بصیر در برابرش سر تعظیم فرود آورده‌اند. این کتاب در نزد من، سرور کتابهای تاریخی است. تاریخ خطیب، هر چند در شمار کتب نیکوی اسلامی است؛ لیکن فاصله زمانی نویسنده‌اش با رخدادهای که گزارش کرده، طولانی است.

زیرا با آنکه بغداد پس از نیشابور به وجود آمده است، دانشمندان آن از علمای نیشابور، قدیمی‌ترند؛ چرا که بغداد، پیش از آنکه دانشمندان نیشابور در آسمان علم بدرخشند، پایتخت کشورهای اسلامی بوده است. همچنین، حاکم روزگاری دراز پیش از خطیب به دنیا آمده و زیسته است. خطیب زمانی به بغداد رفت که علمای پر شماری پیش از او وارد بغداد شده بودند؛ از این روی، وی در نگارش شرح احوال آنها، به اختصارنویسی ناچار شده است. حاکم امّا، بیشتر کسانی را که در کتابش یاد می‌کند، مشایخ خودش یا اساتید مشایخش یا افرادی هستند که فاصله زمانی چندانی با او نداشته‌اند؛ چرا که حاکم نسبت به دانشمندان نیشابور، از علمای متقدّم محسوب می‌شود. بنابراین، چون شماره کسانی که حاکم شرح احوالشان را نگاشته، اندک بوده است، سخن را در شناساندنشان بسط داده و حقّش را ادا کرده است؛ لیکن خطیب، به همان دلیلی که آمد، عذرش روشن است. ⁽¹⁾

در «کشف الظنون» در وصف کتابهایی که درباره تاریخ نیشابور نوشته شده، آمده است: از جمله آنها، تاریخ امام ابوعبداللّه، محمّد بن عبداللّه حاکم نیشابوری، درگذشته به سال 405 است. تاریخ حاکم، کتاب بزرگی است که با جمله «ستایش خدایی را که محمّد را برگزید» آغاز می‌شود. «سبکی» در کتاب طبقاتش می‌نویسد:

تاریخ نیشابور حاکم، تاریخی است که دیدگانم بلندمرتبه‌تر از آن را ندیده است؛ این کتاب در نزد من، بهترین کتابی است که درباره شهرها نگاشته شده است. ⁽²⁾

7- روایت ابن مَرْدَوَیْه

اشاره

موفّق بن احمد خوارزمی می‌گوید: شهردار به طریق اجازه، برای ما روایت کرد:

ابوالفتح، عبدوس بن عبداللّه بن عبدوس همدانی به طریق اجازه، در شهر اصفهان، از شریف ابوطالب، مفضّل بن محمّد بن طاهر جعفری، از حافظ ابوبکر، احمد بن‌موسی بن مردویه بن فورک اصفهانی ، برای ما نقل کرد: محمّد بن احمد بن ابراهیم،از حسین بن علی بن حسین سکونی، از سوید بن مسعر بن یحیی بن حجّاج نهدی، از شریک، از ابواسحاق، از حارث اعوَر ⁽¹⁾، پرچمدار علی بن ابی‌طالب روایت کرد که وی گفت: به ما رسیده است که پیامبر صلی الله علیه و آله در میان گروهی از اصحابش فرمود:

أُریکُمْ آدَمَ فی عِلْمِهِ وَ نُوحاً فی فَهْمِهِ وَ إبْراهیمَ فی حِکْمَتِهِ.

دانش آدم و فهم نوح و حکمت ابراهیم را به شما خواهم نمایاند.

طولی نکشید که علی بر آن جمع وارد شد. پس ابوبکر گفت: یا رسول اللّه! آیا مردی را با سه تن از فرستادگان الاهی مقایسه کردی؟ آفرین به این مرد! ای پیامبر! این مرد کیست؟

پیامبر صلی الله علیه و آله پاسخ داد: ای ابوبکر! آیا او را نمی‌شناسی؟

ابوبکر گفت: خدا و فرستاده‌اش داناترند که او کیست.

پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: آن مرد ابوالحسن، علی بن ابی‌طالب است.

ابوبکر گفت: آفرین! آفرین، ای ابوالحسن! کجا همانندی برایت یافت می‌شود؟ ⁽²⁾

شرح حال ابن مردویه

1. ذهبی

: حافظ، دقیق در ثبت و ضبط اخبار، علّامه، ابوبکر، احمد بن موسی بن مردویه اصفهانی، صاحب تفسیر و تاریخ و غیر آنهاست. وی از ابوسهل بن زیاد قطّان و میمون بن اسحاق خراسانی و... روایت کرده است؛ و ابوالقاسم

عبدالرحمن بن منده و برادرش عبدالوهّاب و ابوالخیر محمّد بن احمد و ابومنصور محمّد بن سکرویه و ابوبکر محمّد بن حسن بن محمّد بن سلیم و ابوعبداللّه ثقفیِ رئیس و ابومطیع محمّد بن عبدالواحد مصری و گروه بی‌شمار دیگری از او روایت کرده‌اند. «المستخرج علی صحیح البخاری» از کارهای اوست. وی به این فن شناخت کامل داشت و با راویان حدیث، آشنا و بسیار پرتوان و نیکو نگارش بود. در سال 323 زاده شد و در بیست و سوم یا بیست و چهارم رمضان سال 410 در گذشت. عالی‌ترین اسنادها از او در «الثقفیّات» ⁽¹⁾و کتابهای دیگر، آمده است. ⁽²⁾

2. ابن قیّم

(پس از ذکر حدیثی می‌نویسد): این حدیثی بزرگ و باشکوه است.

شکوه و استواری و بزرگی آن فریاد می‌زنند که از مشکات نبوّت برآمده است.

آشنایی با این حدیث، جز از طریق روایت عبدالرحمن بن مغیرة بن عبدالرحمن مدنی - که آن را از ابراهیم بن ضمره زبیری نقل می‌کند - ممکن نیست. عبدالرحمن و ابراهیم از بزرگان مردم مدینه و از راویان ثقه‌ای هستند که در صحّت حدیث، به نقل ایشان احتجاج می‌شود. امام اهل حدیث، محمّد بن اسماعیل بخاری، به روایات این دو احتجاج کرده است. نیز پیشوایان اهل سنّت این حدیث را در کتابهایشان آورده و پذیرفته‌اند و در برابر آن تسیلم و خاضع شده‌اند و هیچ یک از آنها بر متن و زنجیره راویان آن، خرده‌ای نگرفته است. کسانی که این حدیث را روایت کرده‌اند، عبارت‌اند از:

و گروه دیگری از حافظان که یادکرد آنها به درازا می‌کشد. ⁽¹⁾

3. سبکی

: وی، آن‌گونه که در شرح حال حاکم گذشت، ابن مردویه را در طبقه حاکم یاد کرده است.

4. سیوطی

: ابن مردویه: حافظ بزرگ و علّامه و... . ⁽²⁾

5 . زرقانی

: حافظ، دقیق در ثبت اخبار، علّامه، ابوبکر، احمد بن موسی بن مردویه اصفهانی، در سال 323 چشم به جهان گشود و کتابهای «التاریخ» و «التفسیر» و «المسند» و «المستخرج علی البخاری» را نگاشت. وی به این فن شناخت کامل داشت و با راویان حدیث آشنا و بسیار پرتوان و نیکو نگارش بود. ابن مردویه در بیست و سوم یا بیست و چهارم رمضان سال 410 چشم از جهان فرو بست. حافظ ابن ناصر در «مشتبه النسبة» می‌نویسد: خوانش درست مردویه، مَرْدُویَه است.

ابن نقطه، از برخی از اصفهانیان، مِرْدُویَه نیز شنیده است. ⁽³⁾

معنای اصطلاحی حافظ

دانشمندان اهل تسنّن ابن مردویه را با وصف «حافظ» ستوده‌اند. این مطلب را

می‌توان در «الأنساب» ⁽¹⁾، «تاریخ ابن کثیر» ⁽²⁾، «کشف الظنون» ⁽³⁾و کتابهای دیگر یافت.

ارزش لقب حافظ در اصطلاح دانشمندان سنّی، بر اهل دانش پوشیده نیست.

نورالدین، علی بن سلطان قاری، در «شرح الشمائل» می‌نویسد:

بنابر آنچه «میرک» یاد کرده است، مراد از «حافظ» حافظ حدیث است نه حافظ قرآن. البتّه ممکن است مراد حافظ کتاب و سنّت باشد.

حافظ در اصطلاح محدّثان، کسی است که بر متن و اسناد صد هزار حدیث مسلّط باشد. «طالب» فرد مبتدی و خواهانِ مشتاق حدیث است. «محدّث»، «شیخ» و «امام»، استاد کامل [ این فنّ] است. «حجّت» فردی است که به متن و اسناد و احوال راویان سیصد هزار حدیث، از حیث جرح و تعدیل و تاریخ آنها، احاطه داشته باشد. «حاکم» آن است که به همین گونه، بر تمام احادیث مسلّط باشد.

ابن جوزی می‌گوید: راوی فرد ناقل حدیث با ذکر سند است؛ و محّدث کسی است که نحوه روایت هر حدیث را بداند و بر فهم آن اهتمام ورزد. حافظ آن است که هر حدیثی را که به وی رسیده، روایت کند و تمام آنچه را در نزد او بوده و مورد نیازش است، در بر گرفته باشد.

شعرانی گفته است: حافظ ابن حجر می‌گوید: شروطی که فراهم آمدنش در آدمی سبب می‌شود تا وی را حافظ بنامند، عبارت‌اند از: شهرت در طلب حدیث؛ دریافت بی‌واسطه حدیث از راویان؛ آشنایی با جرح و تعدیلِ طبقات راویان و مراتب آنها؛ و شناخت حدیث صحیح از غیرصحیح (به‌گونه‌ای که احادیثی که با این شروط در نزد اوست، بیش از آنی باشد که در نزدش نیست)؛ و به یاد داشتن متون بی‌شمار. هر که تمام این شرطها را در خود گردآورد، حافظ است. ⁽⁴⁾

بدخشانی می‌نویسد: نام حافظ را بر خلاف محدّث، بر کسی می‌نهند که در فنّ

حدیث، دارای مهارت باشد. ⁽¹⁾

ابن مردویه استاد کسی است که برترین اسنادها در اصفهان، بدو می انجامد.

از سخن صاحب «تذکرة الحفّاظ» دریافتی که گروهی از رهبران و پیشوایان سرشناس (مانند ابن منده) از ابن مردویه، حدیث روایت کرده‌اند. اعتقاد پژوهندگان سنّی این است که روایت یک راوی عادل از شخصی، برای دلالت بر وثاقت آن شخص بسنده است.

حافظ ابن مردویه اصفهانی، از مشایخ ابومطیع مدینی - که برترین اسنادها در میان اهل اصفهان، بدو پایان می‌پذیرد - است. این سخنی است که حافظ ذهبی در شرح حال ابومطیع بر زبان آورده است: ابومطیع، محمّد بن عبدالواحد مدینی (مصریّ الاصل) صحّاف و ناسخ بود و نود و چند سال زیست. برترین اسنادها در میان اهل اصفهان، بدو ختم می‌شود. او از ابوبکر، ابن مردویه، و نقّاش و ابن عقیلِ باوردی و گروهی دیگر روایت می‌کند. ⁽²⁾

این سخن، به تنهایی، نشانگر شأن و جایگاه و مرتبت بلند ابن مردویه است.

اعتماد حافظان اهل تسنّن به کتابهای ابن مردویه

از دیگر اموری که نشان دهنده عظمت و جلالت ابن مردویه است، اعتماد حافظان بزرگ به روایات و کتابهای اوست؛ مانند اعتماد آنان به مسلم و بخاری و همگنان آن دو.

ابن جزری گفته است:

کتابهایی که این احادیث را از آنها نقل کرده‌ام، با حروفی که نشانه آنهاست، رمز گذارده‌ام و در این کار، کوتاه‌ترین روش را برگزیده‌ام؛ بدین گونه که برای صحیح بخاری، نشانه «خ» و برای صحیح مسلم، نشانه «م» و برای سنن ابوداوود، نشانه «د»

و برای کتابهای ترمذی و نسائی و ابن ماجه قزوینی به ترتیب، حروف «ت» و «ن» و «ق» را قرار داده، برای چهار کتاب نخستین رمز «عة» و برای تمام این شش کتاب نشانه «ع» را انتخاب کرده‌ام. به همین ترتیب، صحیح ابن حبّان را به «حب» صحیح «المستدرک» را به «مس» و کتاب ابوعوانه را به «عو» و کتاب «ابن خزیمه» را به «مه» و الموطّأ را به «طا» و سنن دارقطنی را به «قط» و مصنّف ابن ابی‌شیبه را به «مص» و مسند امام احمد را به «آ» و کتاب بزّار را به «ر» و مسند ابویعلی موصلی را به «ص» و سنن دارمی را به «می» و معجم کبیر طبرانی را به «ط» و معجم اوسط را به «طس» و معجم صغیر را به «صط» و کتاب «الدعاء» وی را به «طب» و کتاب «ابن‌مردویه» را به «مر» و سنن بیهقی را به «قی» و سنن کبیرش را به «سنی» و «عمل الیوم و اللّیلة» ابن سنی را به «ی» رمز نهاده‌ام. باید دانست که من امیدوارم تمام آنچه را در کتاب خود گردآورده‌ام، صحیح باشد. ⁽¹⁾

8- روایت ابونُعَیم

اشاره

محمّد صدر العالم می‌نویسد: ابونعیم در فضائل صحابه، به طور مرفوع، نقل می‌کند که پیامبر صلی الله علیه و آله فرموده است:

مَنْ سَرَّهَ أنْ یَنْظُرَ إلی آدَمَ فی عِلْمِهِ وَ إلی نُوحٍ فی فَهْمِهِ وَ إلی إبراهیمَ فی خُلَّتِهِ، فَلْیَنْظُرْ إلی عَلیِّ بْنِ أبی‌طالِبٍ. ⁽²⁾

هر که را نگریستن به دانش آدم و فهم نوح و دوستی ناب ابراهیم با خدا، شادمان می‌کند، به علی بن ابی‌طالب بنگرد.

شرح حال ابونعیم

1. فخر رازی:

در میان محدّثان پسین، دانشمندترین و تواناترین و پژوهنده‌ترین

آنها در علم حدیث، اینها هستند: ابوالحسن دارقطنی، حافظ ابوعبداللّه حاکم نیشابوری، شیخ ابونعیم اصفهانی و... . اینها پس از بخاری و مسلم، صدرنشینان این علم‌اند و همگی بر بزرگداشت شافعی، همداستان‌اند. ⁽¹⁾

2. ابن خلّکان

: حافظ ابونعیم، احمد بن عبداللّه بن احمد بن اسحاق بن موسی بن مهران اصفهانی، حافظ مشهور، نویسنده کتاب «حلیة الاولیاء» و از محدّثان سرشناس و حافظان ثقه بزرگ است. او از اصحاب فضل، دانش آموخت و دیگران از وی آموختند و بهره بردند. کتاب «حلیة الاولیاء» او از نیکوترین کتابهاست. ابونعیم در ماه صفر یا در روز بیست و یکم ماه محرّم سال 430 در اصفهان، در گذشت. خدایش بیامرزاد. ⁽²⁾

3. ابن تیمیّه

: هر دانشی را شخصیّتهایی است که مایه شناخت آن دانش‌اند.

دانشمندان حدیث بزرگ‌ترین و ارجدارترین و راستگوترین و عالی‌مرتبت‌ترین و دیندارترین عالمان دین‌اند. بی‌گمان، محدّثان از صادق‌ترین و متدیّن‌ترین و امانتدارترین و داناترین و آگاه‌ترین مردمان به آنچه درباره جرح و تعدیل گفتنه‌اند، هستند. کسانی چون:

مالک و شعبه و سفیان ثوری و یحیی بن سعید قطّان و عبدالرحمن بن مهدی و عبداللّه بن مبارک و وکیع بن جرّاح و شافعی و احمد بن حنبل و اسحاق بن راهویه و ابوعبید و یحیی بن معین و علی بن مدینی و بخاری و مسلم و ابوداوود و ابوزرعه و ابوحاتم و نسائی و عجلی و ابواحمد، ابن عدی، و ابوحاتم بستی و ابوالحسن دارقطنی و مانند ایشان که افرادی پرتعداد هستند و به شماره در نمی‌آیند.

مردمان کتابهای خرد و کلانی درباره اخبار نگاشته‌اند؛ مانند طبقات ابن سعد و... . آنان کتب حدیث را گاهی بر پایه احادیث مسند و گاهی به گونه موضوعی، تألیف کرده‌اند. هدف برخی از نویسندگان، گردآوری احادیث صحیح بوده است؛

مانند: بخاری و مسلم و ابن خزیمه و ابوحاتم و دیگران. گروهی از ایشان در پی آن بوده‌اند که بر اساس ضوابط صحیحین، به نقل حدیث بپردازند؛ مانند: اسماعیلی و برقانی و ابونعیم و دیگران. دسته دیگر به نقل و گردآوری احادیث سنن پرداخته‌اند؛ که ابوداوود و نسائی و ابن ماجه و... در این دسته جای می‌گیرند. ⁽¹⁾

4. ابن قیّم

(در همان سخنی که در شرح حال ابن مردویه آمد): و از پیشوایان اهل سنّت، حافظ عصر خویش، ابونعیم، احمد بن عبداللّه بن اسحاق اصفهانی است. ⁽²⁾

5 . ابوالمؤیّد خوارزمی

: حافظ ابونعیم، احمد بن عبداللّه بن احمد بن اسحاق بن موسی بن مهران اصفهانی، صاحب «المسند الرابع» و نوه محمّد بن یوسف فریابی زاهد است. حافظ ابوعبداللّه نجّار در تاریخش درباره او می‌نویسد:

ابونعیم تاج المحدّثین و از دانشمندان سرشناس و در زمره کسانی است که علم و حفظ و فهم و درایت احادیث در آنان گردآمده است و افراد فراوانی برای فراگیری حدیث، به نزد وی می‌رفته‌اند. او کتابهایی در حدیث نوشت که در شهرها گشت و مردمان از آنها بهره بردند. وی زمانی دراز و به نیکویی، زیست تا آنکه بسیاری از نوادگان خود را دیدار کرد. پیشوایان سرشناس از او روایت کرده‌اند. ⁽³⁾

6 . ذهبی

(ضمن گزارش رخدادهای سال 430 ): در این سال، حافظ ابونعیم، احمد بن عبداللّه بن احمد اصفهانی، چشم از جهان فرو بست؛ همو که در برترین اسنادها و حفظ و گستردگی دانش حدیث و فنون آن، در دنیا یگانه بود. وی کتابهای بزرگی به نگارش درآورد که در سراسر آفاق مشهور است. ⁽⁴⁾

7. سبکی

اشاره

: حافظ ابونعیم اصفهانیِ صوفی، جامعِ فقه و تصوّف و غایتِ حفظ و ثبت و ضبط دقیق اخبار و از پیشوایان سرشناس است. خدای متعال برترین شکل

روایت حدیث و بالاترین درجه فهم آن را در او گردآورد. حافظان از سراسر جهان [ برای کسب دانش] به سوی او سفر می‌کردند.

ابونعیم در ماه رجب سال 336 در اصفهان، زاده شد. زاهد، محمّد بن یوسف بنّاء، از مشایخ صوفیّه، از نیاکان اوست. پدرش برای وی از گروهی از مشایخ، اجازه خواست که ابونعیم در کسب اجازه از ایشان، در تمام عالم یکتاست. از شامیان، خیثمة بن سلیمان و از بغدادیان، جعفر خلدی و از مشایخ واسط، عبداللّه بن عمر بن شوذب و از اهل نیشابور، اصمّ به ابونعیم اجازه داده‌اند.

ابونعیم در سال 344 از عبداللّه بن جعفر بن احمد بن فارس و قاضی ابومحمّد بن احمد عسّال و احمد بن سعید سمسار و احمد بن محمّد قصّار و احمد بن بندار سعّار و عبداللّه بن حسن بن بندار و طبرانی و ظهرانی و ابوالشیخ و جعابی، حدیث شنید. وی در سال 356 سفرهای خود را آغاز کرد و در بغداد، از ابوعلی بن صوّاف و ابوبکر بن هیثم انباری و ابوبحر برنهاری و عیسی بن محمّد طوماری و عبدالرحمن، پدر مخلص و ابن خ لّا د نصیبی و حبیب قزّاز و گروه پرشمار دیگری؛ و در مکّه، از ابوبکر آجری و احمد بن ابراهیم کندی؛ و در بصره، از فاروق بن عبدالکریم خطابی و محمّد بن علی بن مسلم عامری و گروهی دیگر؛ ودر کوفه، از ابوبکر، عبداللّه بن یحیی طلیحی و دیگران؛ و در نیشابور، از ابواحمدِ حاکم و حسنک تمیمی و اصحاب سراج و پسینیان او حدیث شنید.

کوسیار بن لبالبرود جبلی - که سی و چند سال، پیش از ابونعیم از دنیا رفت - و ابوسعد مالینی - که هجده سال قبل از او مرد - و ابوبکر بن علی ذکوانی - که سیزده سال زودتر از ابونعیم از جهان رفت - و حافظ ابوبکر خطیب - که از شاگردان ویژه ابونعیم بود و برای فراگیری دانش به سوی او کوچید و اخبار پرشماری را از او نقل کرد و با این همه، نامی از او در تاریخ بغداد نبرد (البتّه لزوم یادکرد ابونعیم در تاریخ بغداد، بر خطیب پوشیده نبود؛ لیکن فراموشی از خویهای آدمی است. نیز همین امر موجب غفلت حافظ ابوسعد بن سمعانی شد تا جایی که در «الذیل» نامی از ابونعیم به میان نیاورده است) - از وی حدیث روایت کرده‌اند.

از دیگر دانشمندانی که از ابونعیم روایت کرده‌اند، حافظ ابوصالحِ مؤذّن و قاضی ابوعلی وحشی و ابوبکر محمّد بن ابراهیم عطّار (که از او درخواست املای حدیث کرد) و حافظ سلیمان بن ابراهیم و هبةاللّه بن محمّد شیرازی و ابوالفضل احمد و ابوعلی حسن، فرزندان احمد حدّاد، و مردمان پرشماری دیگر هستند که ابوطاهر، عبدالواحد بن عبداللّه شیخ الذهبی آخرین کسی از آنهاست که از دنیا رفت.

ابوعبدالرحمن سلمی، با وجود تقدّمش، از واحد، از ابونعیم روایت کرده است.

وی در «طبقات الصوفیّه» می‌نویسد: عبدالواحد بن احمد هاشمی، از ابونعیم، احمد بن عبداللّه ، از محمّد بن علی بن حبیش مُقری در بغداد، از احمد بن محمّد بن سهل آدمی؛ و حدیثی را می‌آورد.

ابومحمّد بن سمرقندی می‌گوید: از ابوبکر خطیب شنیدم که می‌گفت: جز دو تن، هیچ کس را ندیدم که شایسته نام حافظ باشد: ابونعیم اصفهانی و ابوحازم عبدوی اعرج.

احمد بن محمّد بن مردویه می‌نویسد: ابونعیم در عصر خود، کسی بود که دیگران برای اخذ علم به نزد وی کوچ می‌کردند و در هیچ جایی از زمین، در اسناد حدیث، کسی از او مطمئن‌تر و حافظتر نبود. حافظان جهان به پیشش گرد آمده‌بودند و هر روز نوبت یکی از آنها بود. وی تا نزدیکی نیمروز به اندازه‌ای که می‌خواست بر طالبان حدیث می‌خواند و آن گاه که برای رفتن به خانه‌اش از جای برمی‌خاست، در طول راه، بر او جزءِ حدیثی می‌خواندند و او هرگز ملول نمی‌شد.

غذای وی تنها نگارش و خواندن حدیث برای دیگران بود.

حمزة بن عبّاس علوی می‌گوید: اصحاب حدیث می‌گفتند: ابونعیم چهارده سال تمام، یکّه‌تاز میدان حدیث بود و در خاور و باختر جهان، کسی در علوّ اسناد و حفظ حدیث با وی برابری نمی‌کرد. هنگامی که کتاب «حلیة الأولیاء» را نگاشت، در زمان حیاتش، آن را به نیشابور بردند. نیشابوریان آن کتاب را به چهارصد دینار خریدند.

حافظ ابن مفضل نیز می‌نویسد: استاد ما سلفی، اخبار ابونعیم را گردآورد و کسانی را که او از آنان حدیث نقل کرده بود، نام برد؛ شماره‌شان نزدیک به هشتاد تن

شد. کتابی مانند «حلیة الاولیاء» او نوشته نشده است. ما این کتاب را از ابوالمظفّر کاشانی - که تمامی‌اش را جز اندکی، بی‌واسطه از ابونعیم شنیده بود - شنیده‌ایم.

ابن نجّار می‌گوید: ابونعیم تاج محّدثان و از پیشوایان سرشناس است.

از کراماتی که برای ابونعیم یاد کرده‌اند، این است که وقتی سلطان محمود سبکتکین بر اصفهان چیره شد، فردی را از جانب خویش به ولایت آنجا گمارد و خود شهر را ترک کرد. مردم اصفهان بر والی شوریدند و او را کشتند. سلطان محمود به اصفهان بازگشت و مردمش را امان داد تا اینکه آنان از جانب او اطمینان یافتند.

سپس در روز جمعه، در مسجد جامع، به سراغ ایشان رفت و کشتاری بزرگ کرد.

پیش از این، کسانی حافظ ابونعیم را از جلوس در مسجد جامع، بازداشته بودند.

بدین ترتیب، دو کرامت برای او پدیدار گشت. یکی سلامت از کشتاری که بر مردمان رفت؛ چرا که اگر او نیز در مسجد حاضر بود، در شمار کشتگان قرار می‌گرفت؛ و دیگری، انتقام زودهنگام خدای متعال از کسانی که او را از جلوس در مسجد بازداشته بودند.

«حلیة الاولیاء» از آثار ابونعیم است که در شمار نیکوترین کتابهاست. شیخ و امام، پدر ما - رحمه اللّه - بسیار ما را بر خواندن آن برمی‌انگیخت و خواندنش را بر دیگران، دوست می‌داشت. از دیگر آثار ابونعیم این کتابهاست: «معرفة الصحابة»، «دلائل النبوّة»، «المستخرج علی البخاری»، «المستخرج علی مسلم»، «تاریخ اصفهان»، «صفة الجنّة»، «فضائل الصحابة؛ و کتابهای کوچک پرشمار دیگر.

ابونعیم در بیستم ماه محرّم سال 430 در نود و چهار سالگی، در گذشت.

بحث درباره جزء «محمّد بن عاصم»

⁽¹⁾ این جزء را ابونعیم روایت کرده است و کسانی که آن را از او نقل کرده‌اند، در ثبت و ضبط اخبار، راویانی دقیق‌اند. ابونعیم ثقه و مطمئن و پیشوایی صادق است؛ لذا هرگاه بگوید من این جزء را خود از رجال حدیث شنیده‌ام، اعتماد به او رواست.

برخی از نادانان خرده‌گیر بر پیشوایان دین گفته‌اند: «بی‌گمان، دلیلی بر شنیدن این جزء توسّط ابونعیم یافت نشده است.» این سخن ناسزایی است که دامن‌گیر گوینده آن می‌شود! چرا که نیافتن دلیلی بر سماع این جزء توسّط او، سبب نمی‌شود که چنین دلیلی وجود نداشته باشد؛ علاوه بر اینکه اخبار فرد ثقه به شنیدن خود، بسنده است. همچنین، حافظ ابوالحجّاج، یوسف بن خلیل، در دست‌نوشته‌ای، آورده که اصل سماع ابونعیم را از جزء محمّد بن عاصم، دیده است. حافظ ضیاءالدین مقدّسی دست‌نوشته حافظ ابوالحجّاج را یافته و این مطلب را در مکتوبی ذکر کرده است. شیخ ما ابوالحجّاج مزّی نیز دستخطّ حافظ مقدّسی را دیده و این حقیقت را برای استاد ما، حافظ ابوعبداللّه ذهبی یاد کرده و او این ماجرا را برای ما باز گفت. بنابراین، تردید آنها باطل می‌شود.

خرده‌گیران اشکال دومی مطرح کرده و گفته‌اند: خطیب بغدادی، دانشمندی که افراد دقیق در ثبت و ضبط اخبار، نزدش سر تسلیم فرود آورده‌اند و علاوه بر اینها، از ویژگی همراهی ابونعیم برخوردار است، سماع این جزء را توسّط ابونعیم، نیافته است. اشکال کننده می‌گوید: در نامه‌ای که احمد بن ابی‌طالب از دمشق برای من فرستاد، آمده است: حافظ ابوعبداللّه بن نجّار از بغداد برایم نوشت: ابوعبداللّه حافظ در اصفهان، این خبر را بر من بخواند و گفت: ابوالقاسم بن اسماعیل صیرفی، از یحیی بن عبدالوهّاب بن منده، نقل کرده که او گفته است: از ابوالفضل مقدّسی شنیدم که می‌گفت: از عبدالوهّاب انماطی شنیدم که یاد می‌کرد نوشته‌ای به خطّ خطیب و بدین گونه یافته است: از محمّد بن ابراهیم عطّار، مستملی ابونعیم (کسی که از وی درخواست املای حدیث کرده است) درباره جزء محمّد بن عاصم و چگونگی قرائت او بر ابونعیم و سماع ابونعیم پرسیدم، پاسخ داد: ابونعیم کتابی را برای من بیرون آورد و گفت آن را خود شنیده است. پس من آن را بر او قرائت کردم.

در پاسخ به فرد اشکال‌کننده می‌گوییم: در این حکایت، طعنی بر ابونعیم وجود ندارد؛ چرا که حاصل این داستان آن است که سماع این جزء توسّط ابونعیم بر خطیب، اثبات نشده است و به همین سبب، وی از مستملی ابونعیم اجازه استفاده

از آن را درخواست می‌کند و مستملی پاسخش می‌دهد که در خواندن این جزء، بر سخن استاد خود مبنی بر اینکه آن را سماع نموده، اعتماد کرده است؛ و این [ برای حصول اعتماد] کافی است.

و اینک اشکال سوم خرده‌گیران: همچنین خطیب گفته است: ابونعیم را دیدم که در برخی امور سهل‌انگاری می‌کرد؛ مثلاً در «اجازه» بدون آنکه [ نحوه اجازه را معیّن کند] می‌گفت: «أخبرنا».

در پاسخ می‌گویم: چنین سخنی از خطیب ثابت نشده است و به فرض ثبوت، قدح ابونعیم به شمار نمی‌آید. دیگر آنکه کاربرد «أخبرنا» در اجازه، مورد اختلاف است. پس هرگاه نظر چنین دانشمند ارجمندی (مقصودم ابونعیم است) آن باشد که «أخبرنا» نشان دهنده اجازه است، چگونه می‌توان آن را سهل‌انگاری بر شمرد؟ و اگر سهل‌انگاری به شمار آید، هرگز از گونه قبیح آن نیست. و اگر نحوه روایت علما را تنها به گونه‌ای روا بداریم که همگان بر آن همداستان‌اند، حجم بسیاری از سنّت را تباه خواهیم کرد.

حافظ ابوعبداللّه بن نجّار اشکالِ وارد به سماع جزء محمّد بن عاصم، توسّط ابونعیم را بدین گونه بر طرف ساخته است که حافظان دقیق و مطمئن آن را از ابونعیم نقل کرده‌اند. ما نیز یادآوردی کردیم که اصل سماع ابونعیم یافت شده است؛ بنابراین، این پندارها همگی از میان می‌رود.

باری، ما به یاد نداریم کسی در طعن ابونعیم، سخنی بر زبان رانده باشد و جز همین کلامی که به خطیب نسبت داده‌اند، سخنی در نکوهش وی، ذکر نشده است.

نیز یادآور شدیم، ثابت نشده است که خطیب چنین سخنی گفته باشد؛ از این رو، باید بر پایه پیشوایی و بزرگی ابونعیم عمل و به او اعتماد کرد و به گفتار بیهوده ستیزه‌جویان و دروغهای دروغ‌زنان وقعی ننهاد. حقیقت آن است که ما از هیچ کس سخن صریحی در جرح و خوارداشت ابونعیم، به یاد نداریم و اگر کلامی در قدح وی موجود باشد، ناسزایی است در حقّ گوینده آن و خدا ابونعیم را از دشنام او، دور داشته است.

حافظ ابن نجّار نیز گفته است: در اسناد سخنی که از خطیب حکایت شده، نام کسانی به چشم می‌خورد که به سبب مخالفت ابونعیم با مذهب و عقیده‌شان، با وی غرض می‌ورزیده‌اند؛ از این رو، این سخن پذیرفته نیست.

شیخ ما ذهبی می‌گوید: تساهلی که به آن اشاره شده، چیزی است که ابونعیم در مواردی اندک، در اجازه، روا داشته است؛ چرا که او در موارد بسیاری گفته است:

جعفر خلدی برایم نوشت؛ ابوالعبّاس اصمّ برایم نوشت؛ ابوالمیمون بن راشد در کتابش ما را خبر داده است؛ لیکن این گونه می‌اندیشم که مقصود وی آن است که بگوید: عبداللّه بن جعفر در آنچه بر او خوانده شده، ما را از حدیثی آگاه کرده و ظاهر این امر نشان دهنده وجود اجازه است.

اگر شیخ ما ذهبی، این سخن را در جایی می‌گوید که عدم سماع ابونعیم از عبداللّه بن جعفر، خاصّتاً، بر گمانش چیره شده، این سخن به خودش باز می‌گردد؛ چرا که وی دانشمندی است که در «حفظ» به پایه ابونعیم نمی‌رسد و بدون تردید، ابونعیم از عبداللّه بن جعفر، حدیث شنیده است. اگر این گونه نباشد، چگونه ممکن است که وی این عبارت را به کار گیرد؟ با این همه، اگر ابونعیم این عبارت را ناروا به کار بسته باشد، نهایت آن است که تدلیسی جایز است که شدیدتر از آن را بر بزرگ‌تر از وی، نادیده انگاشته‌اند.

خرده‌گیران اشکال چهارمی نیز دارند: حافظ یحیی بن منده می‌گوید: شنیدم که ابوالحسن قاضی می‌گفت: از عبدالعزیز نخشبی شنیدم که می‌گفت: ابونعیم تمام مسند «الحرث» ابن ابی‌اسامه را از ابن خلّاد نشنیده؛ امّا تمام آن را نقل کرده است!

در پاسخ می‌گوییم: حافظ ابن نجّار می‌گوید: عبدالعزیز در این موضوع، دچار پنداری ناروا شده است. زیرا من خود نسخه‌ای قدیمی از این کتاب دیدم که بر آن به خطّ ابونعیم نوشته شده بود: فلانی این کتاب را تا پایان بخشی که من این مسند را از ابن خلّاد شنیده بودم، از من شنید. بنابراین، شاید ابونعیم باقیمانده کتاب را به

طریق اجازه [ از دیگران] روایت کرده باشد. ⁽¹⁾

8 . یافعی

(در گزارش حوادث سال 430 ): در این سال، امام، حافظ، شیخِ عارف، ابونعیم در گذشت. وی از محدّثان سرشناس و حافظان بزرگ و مفید بود.

ابونعیم از اهل فضل، دانش آموخت و دیگران از او آموختند و بهره‌مند شدند. کتاب «حلیة الاولیاء» او از نیکوترین کتابهاست؛ و نکوهش ابن جوزی از این کتاب و کاهش او از ارزش آن، از باب این سروده من است همراه با ابیات دیگری در مدح امام ابوحامد غزّالی و آثار و سخنان بلند او: لَئِنْ ذَمَّها جاراتُها وَ ضَرائِرُ

سوگند می‌خورم، اگر هم‌شویان و هووهایش او را نکوهش کنند و زیبایی زینت و زیورش را عیب بنامند، [ جای شگفتی ندارد] ؛ چرا که هیچ نکورویی از نکوهش حسودی و هیچ صاحب حقّی از دشمنی به باطل‌رونده‌ای، در امان نمانده است.

کتاب تاریخ اصفهان نیز از آثار ابونعیم است. ابونعیم به داشتن برترین اسنادها و حفظ، یگانه جهان است. وی از مشایخ عراق و حجاز و خراسان روایت کرده و کتابهایی نگاشته که در سراسر عالم، مشهور است. ⁽²⁾

9. اسنوی

: ...ابونعیم جامع بین فقه و حدیث و تصوّف است. خطیب می‌گوید:

در میان مشایخم با کسی حافظتر از او و ابوحازم اعرج برخورد نکردم. ⁽³⁾

10. خطیب تبریزی

: ابونعیم از مشایخ ثقه‌ای است که به حدیثشان عمل

می‌شود و سخنشان مرجع است. ⁽¹⁾

11. سیوطی

: حافظ کبیر و محدّث عصر، ابونعیم... . مشایخ جهان به او اجازه دادند و او در این امر یکتاست. حافظان بسیاری به سبب دانش و حفظ و علوّ اسنادش، به درگاه او شتافتند. ⁽²⁾

ابونعیم شیخ امام الحرمین است.

از دیگر فضائل حافظ ابونعیم آن است که وی استاد ابوالمعالی، امام الحرمین است. ابن خلّکان در شرح حال امام الحرمین، پس از آنکه وی را با عبارت «داناترین پسینیان در میان اصحاب امام شافعی به‌طور مطلق، همو که همگان بر پیشوایی‌اش اجماع کرده‌اند و بر فزونی مایه علمی و مهارتش در دانشهای گوناگون، مانند اصول و فروع و ادبیّات و غیر اینها، همداستان‌اند» می‌ستاید، می‌گوید:

از شیخ ابواسحاق نقل کرده‌اند که وی به امام الحرمین گفته است: ای مفید اهل مشرق و مغرب، تو امروز پیشوای پیشوایانی. امام الحرمین از دانشمندان بسیاری حدیث شنید. وی از حافظ ابونعیم اصفهانی، صاحب حلیة الاولیاء، اجازه روایت دریافت کرده است. ⁽³⁾

9- روایت بیهقی

اشاره

حافظ احمد بن حسین بیهقی نیز از راویان حدیث تشبیه است. گروهی از دانشمندان، حدیث تشبیه را به روایت بیهقی [ در کتابهایشان] آورده‌اند. از جمله:

5 . حسین میبدی در کتاب «الفواتح بشرح دیوان أمیرالمؤمنین».

6 . بدخشانی.

روایت بیهقی دلیل ثبوت حدیث است.

صاحب «المشکاة» درباره گروهی از علما - که بیهقی نیز در شمار آنان است - می‌گوید: «هر آینه، هرگاه من حدیثی را به ایشان نسبت دهم، گویا آن را به پیامبر صلی الله علیه و آله نسبت داده‌ام.» بنابراین، روایت بیهقی دلیل ثبوت حدیث است. علی بن سلطان قاری، این عبارت را در «المرقاة» شرح داده است. اینک نصّ سخن او:

«هرگاه من حدیثی را به ایشان نسبت دهم»: منظور وی «هر حدیثی» است و مقصود او از «ایشان»، پیشوایان یاد شده‌ای است که آثارشان با زنجیره‌های به هم پیوسته نقل، در میان دانشمندانِ مشهور، شناخته شده است. «گویا آن را به پیامبر صلی الله علیه و آله نسبت داده‌ام»؛ یعنی: در جایی که حدیث [ نقل شده توسّط اینان] مرفوع باشد - که غالباً این گونه است - آن را با راویانش به نبیّ اکرم صلی الله علیه و آله و آن گاه که حدیث موقوف باشد (حدیث موقوف در حکم حدیث مرفوع است)، آن را به صحابه نسبت داده‌ام. ⁽¹⁾

دلیل دیگر آن است که حافظ سیوطی در نقد داوریهای ابن جوزی بر ساختگی بودن برخی از احادیث، برای خارج کردن حدیثی از حکم ابن جوزی، آن را به بیهقی استناد می‌دهد. و اینک نمونه‌ای از این دست:

ابن شاهین، از علی بن محمّد بصری، از مالک بن یحیی ابوغسّان، از علی بن عاصم، از فضل بن عیسی رقاشی، از محمّد بن منکدر، از جابر بن عبداللّه نقل می‌کند که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

خدای متعال در طور، با زبانی با موسی سخن گفت که در روزی که وی را

[ در آغاز پیامبری] ندا داده بود، با آن سخن نگفته بود. از این روی، موسی به خدا عرض کرد: خدایا، آیا این همان صدای توست که پیشتر با آن با من سخن گفته‌ای؟ خدای حکیم پاسخ داد: ای موسی، من با توان هزار زبان با تو سخن گفتم و مرا توان تمامی زبانهاست و من از این نیز تواناترم. هنگامی که موسی به نزد بنی‌اسرائیل بازگشت، به او گفتند: سخن گفتن خدای رحمان را برای ما وصف کن. موسی گفت: سبحان اللّه! هرگز نمی‌توانم.

گفتند: سخن گفتن او را به چیزی تشبیه کن. گفت: آیا صدای آذرخشهای کشنده را شنیده‌اید؟ سخن گفتنش به آن می‌ماند.

ابن جوزی درباره این حدیث می‌گوید: این حدیث صحیح نیست و «فضل» راوی متروکی است.

سیوطی پاسخ می‌دهد: داوری وی بر ساختگی بودن حدیث، محلّ تردید است؛ چرا که «فضل» به دروغگویی متّهم نیست و بالاترین خرده‌ای که بر او گرفته‌اند، قَدَری بودنش است. ضمناً، فضل از کسانی است که ابن ماجه از ایشان حدیث نقل کرده است. امّا این حدیث را بزّار هم در مسندش به نقل سلیمان بن موسی از علی بن عاصم، روایت کرده است. بیهقی - همو که عهد کرده در نوشته‌هایش حدیثی را که می‌داند ساختگی است، نقل نکند - نیز آن را در کتاب «الأسماء و الصفات» آورده است. ابوحاتم نیز در تفسیرش - که بر خود لازم دانسته صحیح‌ترین احادیث را در آن گردآورد - این حدیث را نقل کرده است؛ و بی‌گمان، وی هیچ حدیث ساختگی‌ای را در این کتاب، جای نداده است. ⁽¹⁾

شیخ رحمةاللّه سندی در «مختصر تنزیه الشریعة» درباره حدیثی که نسبت ساختگی بودن به آن داده‌اند (حدیث دربردارنده پرسش عثمان از کلیدهای آسمانها و زمین است) می‌نویسد: این حدیث را بیهقی در «الأسماء و الصفات» آورده و او کسی است که عهد بسته در نوشته‌هایش حدیثی را که می‌داند ساختگی

است، نقل نکند.

مآخذ شرح حال بیهقی

مناقب بیهقی جدّاً فراوان است. این مناقب در کتابهای تراجم و تاریخ، ذیل شرح حال او، یاد شده است. اینک برخی از آن مآخذ:

5 . المختصر فی أخبار البشر 2 / 185؛

6 . سِیَر أعلام النُّبَلاء 18 / 163؛

8 . العِبَر فی خبر من غَبَر 3 / 242؛

و... . در ادامه، بخشهایی از شرح حال او را از برخی از این مآخذ، خواهیم آورد.

إن شاء اللّه تعالی.

10- روایت ابن مغازلی

اشاره

حافظ ابوالحسن، ابن مغازلیِ جُلّابی، حدیث تشبیه را با زنجیره‌ای به هم پیوسته از راویان، از انس بن مالک روایت می‌کند. وی می‌نویسد:

احمد بن محمّد بن عبدالوهّاب، از حسین بن محمّد بن حسین عدل علوی واسطی، از محمّد بن محمود، از ابراهیم بن مهدی ابلی، از [ ابراهیم بن سلیمان بن رشید، از زید بن عطیّه،] از ابان بن فیروز، از انس بن مالک نقل کرده که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرموده است:

مَنْ أرادَ أنْ یَنْظُرَ إلی عِلْمِ آدَمَ وَ فِقْهِ نُوحٍ، فَلْیَنْظُرْ إلی عَلیِّ بْنِ أبی‌طالِبٍ. ⁽¹⁾

هر که می‌خواهد دانش آدم و فهم ژرف نوح را ببیند، علی بن ابی‌طالب را بنگرد.

شرح حال ابن مغازلی

سمعانی در «الأنساب» ابوالحسن، ابن مغازلی را می‌ستاید و با اوصاف نیکو، وصفش می‌کند و تصریح می‌نماید که به واسطه فرزند ابن مغازلی، ابوعبداللّه محمّد بن علی جلّابی، از وی روایت کرده است. اینک نصّ سخن سمعانی:

جُلّابی منسوب به جُلّاب ⁽²⁾است. از کسانی که بدین نسبت مشهورند، ابوالحسن، علی بن محمّد بن طیّب جلّابی، معروف به ابن مغازلی است. وی از مردم واسط عراق بوده است. او مردی فاضل و با راویان شهر واسط و احادیثشان آشنایی داشته و به شنیدن و طلب حدیث، بسیار مشتاق بوده است. از آثار او کتاب «ذیل تاریخ واسط» را دیدم و خواندم و بخشهایی را برگزیدم.

ابن مغازلی از ابوالحسن، علی بن عبدالهاشمی، و ابوبکر، احمد بن محمّد خطیب، و ابوالحسن، احمد بن مظفّر عطّار، و دیگران حدیث شنیده است؛ و پسرش در واسط، و ابوالقاسم، علی بن طرّاد، وزیر بغداد، برای ما از او روایت

کرده‌اند. وی در ماه صفر سال 438 در رود دجله، غرق شد. جنازه‌اش را به واسط بردند و در آنجا به خاک سپردند.

پسر او ابوعبداللّه، محمّد بن علی بن محمّد جلّابی، در واسط به نیابت از ابوالعبّاس، احمد بن بختیار مندایی، قاضی و حاکم بود. وی شیخی دانشمند و فاضل بود و از پدرش و ابوالحسن، محمّد بن محمّد بن مخلّد ازدی، و ابوعلی، اسماعیل بن احمد بن کماریِ قاضی و دیگران حدیث شنیده بود. من در واسط، تنها در دو نوبت، احادیث بسیاری از او شنیدم و در طول مدّت اقامتم در آن شهر، وی را همراهی می‌کردم و احادیث پرشماری، به اجازه او از ابوغالب، محمّد بن احمد بن بشران نحوی واسطی، بر وی خواندم. ⁽¹⁾

از آنچه گذشت، روشن می‌شود که ابن مغازلی به یک واسطه - که پسر او باشد - از مشایخ سمعانی، صاحب «الأنساب» بوده و پسرش بدون واسطه، استاد اوست (شرح حال سمعانی در ادامه کتاب خواهد آمد).

ابن مغازلی از مشایخ حافظ خمیس حوزی نیز هست. خمیس ستایش وی را در حقّ ابن سقّای واسطی و تعصّب اهل سنّت را نسبت به او، نقل کرده است.

حافظ ذهبی می‌نویسد:

سلفی می‌گوید: از خمیس حوزی درباره ابن سقّا پرسیدم، گفت: وی از طایفه مُزَیْنَه از قبیله مُضَر است. او سقّا نبود؛ بلکه لقبش این بود. وی از بزرگان و ثروتمندان و اهل فضل شهر واسط به شمار می‌رفت. پدرش او را به سفر برد و بر سر درس ابوخلیفه و ابویعلی و ابن زیدان بجلی و مفضّل بن جندی نشانید. خدا به عمر و دانش او برکت بخشیده بود. زمانی، ابن سقّا حدیث طیر را بر مردم خواند؛ لیکن ایشان آن را برنتابیدند و بر او شوریدند و از جای بلندش کردند و جایگاهش را به آب شستند. وی پس از این رخداد، خانه نشین شد و با احدی از مردم واسط سخن نگفت. به همین سبب، احادیث اهل واسط از او اندک است. ابن سقّا در سال 371

در گذشت. این داستان را استاد ما ابوالحسن مغازلی، برایم نقل کرده است. ⁽¹⁾

بنابر آنچه گذشت، حافظ خمیس حوزی - که شرح حالش در ادامه خواهد آمد - از شاگردان ابن مغازلی است.

باری، اینها که نقل شد، گوشه‌ای از مناقب ابن مغازلی و نشانه‌هایی از مرتبت بلند و جایگاه بزرگ و ارزش سترگ اوست. از دیگر اموری که نشان دهنده عظمت ابن مغازلی است، اعتماد حافظان بزرگ و دانشمندان سرشناس به روایات و احادیث اوست.

ذهبی می‌گوید: علی بن محمّد بن طیّب جلّابی (ابن مغازلی) در تاریخش می‌نویسد: ابن سقّا از پیشوایان اهل واسط و حافظان مورد اطمینان است. ⁽²⁾

سمهمودی نیز پس از ذکر اختلاف در وجوب صلوات بر آل پیامبر صلی الله علیه و آله می‌نویسد: حافظ ابوعبداللّه محمّد در کتاب «نظم درر السمطین» یاد می‌کند که از جعفر بن محمّد، از پدرش، از جدّش، از نبیّ اکرم صلی الله علیه و آله روایت کرده‌اند که آن حضرت به علی بن ابی‌طالب رضی الله عنه فرمود: «هرگاه کاری بر تو دشوار آمد، بگو:

اللّهُمَّ صَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ وَ علی آلِ مُحَمَّدٍ. اللّهُمَّ إنیّ أسْأ لُکَ بِحَقِّ مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ أنْ تَکْفیَنی ما أخافُ وَ أحْذَرُ.

بارخدایا! بر محمّد و خاندان او درود فرست. خدایا! به حقّ محمّد و خاندانش، از تو می‌خواهم مرا از آنچه بیم دارم و هراسناکم، حفظ فرمایی.

در این صورت، از آن امر دشوار، در امن و امان خواهی بود.»

امّا نویسنده «نظم درر السمطین» حدیث را به کسی که آن را در کتاب خود آورده باشد، نسبت نداده است. در «مسند الفردوس» بی ذکر سند و به‌گونه مرفوع، از علی - رضی اللّه عنه - روایت شده است:

مَنْ صَلَّی علی مُحَمَّدٍ وَ علی آلِ مُحَمَّدٍ مِائَةَ مَرَّةٍ، قَضَی اللّهُ لَهُ مِائَةَ حاجَةٍ.

هر که صد بار بر محمّد و خاندان او درود فرستد، خدا صد حاجت او را برآورده خواهد ساخت.

لیکن دانشمند فقیه، ابوالحسن، ابن مغازلی، همین حدیث را از طریق علی بن یونس عطّار، از محمّد بن علی کندی، از محمّد بن مسلم، از جعفر بن محمّد صادق، از پدرش، از جدّش، از علی بن ابی‌طالب نقل کرده است. ⁽¹⁾

سمهودی در جایی دیگر می‌نویسد: ابوالحسن، ابن مغازلی، از طریق موسی بن قاسم، از علی بن جعفر نقل می‌کند که وی گفت: از حسن درباره سخن خدای متعال: « کَمِشْکاةٍ فِیها مِصْباحٌ » ⁽²⁾پرسیدم، پاسخ داد:

مشکات فاطمه و « الشجرة المبارکة » ابراهیم است. مقصود از « لا شَرْقِیَّةٍ وَ لا غَرْبِیَّةٍ » آن است که یهودی و نصرانی نیست. و در « یَکادُ زَیْتُها یُضِیءُ وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نارٌ نُورٌ عَلی نُورٍ »؛ مراد از « نُورٌ عَلی نُورٍ » امامی است که از پی او امامی خواهد آمد. و تفسیر « یَهْدِی اللّهُ لِنُورِهِ مَنْ یَشاءُ » آن است که: خدا هر که را بخواهد، به ولایت ما راهنمایی می‌کند.

مقصود از امام در «امامی که در پی‌اش امامی خواهد آمد» پیشوایانی‌اند که در امور دینی، از آنان پیروی می‌کنند و به دامانشان چنگ در می‌زنند و بدیشان مراجعه می‌نمایند. ⁽³⁾

این حدیث را احمد بن فضل بن محمّد بن باکثیر مکّی شافعی نیز روایت کرده است. ⁽¹⁾

محمود شیخانی قادری، از ابن مغازلی، از طریق عبداللّه بن مثنّی، از عمویش، ثمامة بن عبداللّه بن انس، از پدرش نقل می‌کند که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

إذا کانَ یَوْمُ الْقیامَةِ وَ نُصِبَ الصِّراطُ علی شَفیرِ جَهَنَّمَ، لَمْ‌یَجُزْ عَلَیْهِ إلّا مَنْ مَعَهُ کِتابُ وِلایَةِ عَلیِّ بْنِ أبی‌طالِبٍ رضی الله عنه . ⁽²⁾

چون روز قیامت فرا رسد و صراط را بر دهانه دوزخ نهند، تنها کسانی از آن خواهند گذشت که همراهشان سندی بر ولایت علی بن ابی‌طالب باشد.

همچنین در «جواهر العقدین» از طریق سماک بن حرب، از حبیش، حدیثی آمده که ابویعلی نیز آن را از ابوطفیل، از ابوذرّ، از پیامبر صلی الله علیه و آله نقل کرده است:

إنَّ مَثَلَ أهْلِ بَیْتی فیکُمْ کَمَثَلِ سَفینَةِ نُوحٍ؛ مَنْ رَکِبَ فیها نَجا وَ مَنْ تَخَلَّفَ عَنْها غَرِقَ. وَ إنَّ مَثَلَ أهْلِ بَیْتی فیکُمْ مَثَلُ بابِ حِطَّةٍ.

بی‌گمان، مثل خاندان من در میان شما، همچون مثل کشتی نوح است که هر کس بر آن بر نشست، نجات یافت و هر که از آن روی گردانید، غرق شد. نیز مثل اهل بیت من در میان شما، مثل باب حطّه است.

بزّار نیز این حدیث را به همین شکل، از طریق سعید بن مسیّب، از ابوذرّ، روایت کرده است. دانشمند فقیه، ابوالحسن، ابن مغازلی هم این حدیث را به همین گونه، نقل کرده و در پایانش این عبارت را افزون آورده است: «هر که در آخرالزمان با ما بجنگد، گویا همراه دجّال نبرد کرده است.» ⁽³⁾

ابن حجر مکّی در «الصواعق» می‌نویسد: آیه ششم این سخن خداست:

أمْ یَحْسُدُونَ النَّاسَ عَلَی ما آتاهُمُ اللّهُ مِنْ فَضْلِهِ؟ ⁽¹⁾

آیا به مردم رشک برند، بدان سبب که خدا از فضل خود بدیشان بخشیده است؟

ابوالحسن، ابن مغازلی، درباره این آیه از [ امام] باقر رضی الله عنه چنین نقل می‌کند: به خدا سوگند، مردمی که بدانها رشک می‌برند، ما هستیم. ⁽²⁾

محمّد بن معتمدخان بدخشانی همان سخن سمعانی را - که پیشتر گذشت - در شرح حال ابن مغازلی در کتاب «تراجم الحفّاظ» - که آن را از «الأنساب» سمعانی برگرفته - ذکر کرده است.

امّا نام کتاب تاریخ ابن مغازلی در «کشف الظنون» - آنجا که فهرست تواریخ واسط آمده - یاد شده است: از کتابهای تاریخ واسط، تاریخ ابوعبداللّه، محمّد بن سعید بن دبیثی واسطی، درگذشته به سال 637 ، و ذیل آن اثر ابن جلّابی است. ⁽³⁾

علاوه بر اینها، آنچه به طور قطع و یقین آشکار می‌سازد که ابن مغازلی از دانشمندان سرشناس و مهمّ و مورد اطمینان اهل تسنّن است، سخن دهلوی است که نشان می‌دهد ابن مغازلی در زمره دانشمندان سنّی مذهبی است که در فضائل علی و اهل بیت طاهرین علیهم السلام کتاب نوشته‌اند. وی می‌گوید:

ابن یونس - که از مجتهدان بزرگ شیعه است - در «الصراط المستقیم» می‌نویسد:

ابن جریر «الغدیر» و ابن شاهین «المناقب» و ابن ابی‌شیبه «أخبار و فضائل علیّ» و ابونعیم اصفهانی «منقبة المطهّرین» و «ما أنزل من القرآن فی فضل أمیرالمؤمنین» و ابوالمحاسن رویانی شافعی «الجعفریّات» و موفّق مکّی «الأربعین فی فضائل أمیرالمؤمنین» و ابن مردویه «ردّ الشمس فی فضل علیّ» و شیرازی «نزول القرآن فی

شأن أمیرالمؤمنین» و امام احمد بن حنبل «مناقب أهل البیت» و نسائی «مناقب أمیرالمؤمنین» و نظنزی «الخصائص العلویّة» و ابن مغازلی شافعی «مناقب أمیرالمؤمنین» (کتاب «المراتب» را نیز نام می‌برد) و بصری «درجات أمیرالمؤمنین» و خطیب «الحدائق» را نگاشته‌اند.

سیّد مرتضی می‌گوید: شنیدم ابن شاهین می‌گفت: از فضائل علی هزار جزء گرد آورده‌ام. ⁽¹⁾

انصاف دهید! آیا شیعه در فضائل امیرالمؤمنین و اهل بیت، کتابی بسان یکی از این نوشته‌ها دارد؟! آنان که با کتب شیعیان آشنا هستند، می‌دانند که دانشمندانشان همگی، در نقل فضائل امیر و زهرا و حسنین، ریزه‌خوار و خوشه‌چین اهل سنّت‌اند.

آری، گاهی کتابی از ایشان در شرح حال دیگر امامان یافت می‌شود. گواه سخن ما کتابهای «کشف الغمّة» و «الفصول المهمّة» و کتابهایی دیگر در این موضوع است. ⁽²⁾

می‌بینید که دهلوی، سخن ابن یونس را در اینکه ابن مغازلی از دانشمندان سنّی است، پذیرفته و گردن نهاده است و این همان نکته‌ای است که ما در پی تأکید آن هستیم. امّا پندار او مبنی بر اینکه «الفصول المهمّة» از آثار شیعه است، خیالی است باطل؛ چرا که این کتاب از نوشته‌های نورالدین، ابن صبّاغ مالکی است و این حقیقت در ادامه همین کتاب، آشکار خواهد شد.

امّا نقل نویسنده «کشف الغمّة فی أحوال الأئمّة» از اهل سنّت، تنها و تنها از باب اسکات خصم و قطع حجّت آنهاست و کتبی که شیعیان امامی در فضائل امیرالمؤمنین و اهل بیت علیهم السلام به نگارش در آورده اند و احادیثی که دانشمندان ایشان به طرق خود، در این باره روایت کرده‌اند، از کثرت و فراوانی، به شماره در نمی‌آید و این حقیقتی است که هر کس به «غایة المرام» و «بحار الأنوار» و کتابهایی از این دست، مراجعه کند، تصدیق خواهدکرد. لیکن عذر دهلوی جهل اوست!

پس از اینها همه، آنچه بر جای مانده است، یادکرد کوتاهی از شرح احوال

سمعانی، نویسنده «الأنساب» و خمیس حوزی است؛ بدان سبب که این دو کسانی‌اند که از ابن مغازلی روایت می‌کنند.

شرح حال سمعانی، راوی ابن مغازلی

اشاره

اینک پاره‌ای از ستایشهای علمای سنّی در حقّ سمعانی، نویسنده «الأنساب»:

1. ابن خلّکان

: تاجِ اسلام و... حافظ و فقیه شافعی، سمعانی مروزی، ملقّب به قوام‌الدین: شیخ عزّالدین ابوالحسن، علی بن اثیر جَزَری در آغاز «مختصر»ش از وی نام می‌برد و می‌نویسد: ابوسعد حلقه میانی زنجیره خانواده سمعانی و چشم بینا و دست یاریگر آنهاست. سروری این خانواده با وی به انجام می‌رسد و بزرگی ایشان بدو کمال می‌یابد.

وی در جستجوی علم و حدیث به خاور و باختر و شمال و جنوب زمین کوچید و بارها به ماوراءالنهر و سایر شهرهای خراسان و سرزمینهایی دیگر - که یادکرد تمامی آنها به طول می‌انجامد و ممکن نیست - سفر کرد. دانشمندان بسیاری را دید و با آنان همنشین شد و از ایشان دانش آموخت و حدیث نقل کرد و کارهای نیک و خویهای ستوده‌شان را پیروی نمود و کتابهای نیکو و پرفایده‌ای نوشت. شماره مشایخ وی از چهارهزار می‌گذرد.

پدرش ابومحمّد، پیشوا و صاحب فضل و مردی اهل مناظره و حافظ و فقیهی شافعی مذهب بود. وی مجموعه‌ای از احادیث، املا کرده که مانندش سابقه نداشته است؛ اثری که بر پایه متون و اسانید سخن می‌گوید و مشکلات آنها را می‌زداید. او آثار دیگری نیز دارد.

نیای سمعانی منصور است. همو که بی تردید و به گواهی موافق و مخالف، پیشوای عصر خود بود. منصور در آغاز، حنفی مذهب و در میان پیشوایان حنفی، مردی شناخته شده به شمار می‌رفت؛ لیکن در سال 462 حجّ گزارد و در حجاز

رخدادی برایش پیش آمد که موجب گشت به مذهب امام شافعی درآید. ⁽¹⁾

2. ابن اثیر

(در گزارش حوادث سال 563 ): در این سال، فقیه شافعی، عبدالکریم بن محمّد بن منصور، ابوسعید بن ابی‌المظفّر سمعانی مروزی، چشم از جهان فروبست. وی بسیار حدیث شنید و در جستجوی آن سفرها کرد و احادیثی سماع نمود که کسی جز او آنها را نشنیده بود. بارها به ماوراءالنهر و خراسان کوچید و به شهرهای جبل و اصفهان و عراق و موصل و جزیره و شام و... گام نهاد. سمعانی آثار پر آوازه‌ای بر جای نهاده است؛ مانند: «ذیل تاریخ بغداد» و «تاریخ شهر مرو» و «کتاب النسب» و... . او نوشته‌هایش را تا جایی که خواسته، به زیبایی و حسن آراسته است. نام مشایخ او را گردآوردند و شماره کردند؛ از چهار هزار تن افزون شد.

ابوالفرج، ابن جوزی، سمعانی را یاد می‌نماید و از او بدگویی می‌کند. از جمله آنکه می‌گوید: «سمعانی شیخی را در بغداد پیدا می‌کرد و همراه او از بالای نهر عیسی می‌گذشت، آن گاه می‌گفت: فلانی در ماوراءالنهر، برایم حدیث نقل کرد.» این سخن جدّاً خنک است؛ چرا که سمعانی حقیقتاً، به ماوراءالنهر سفر کرده و به بیشتر شهرهای آن گام نهاده و از عموم مشایخ آن سرزمینها، حدیث شنیده است؛ بنابراین چه نیازی به این فریب خنک داشته است؟ بله! گناه او نزد ابن جوزی آن است که شافعی مذهب است. امّا ابن جوزی پیرو فرد دیگری است؛ از این رو، جز بیشتر حنبلیها، گریبان کسی را رها نکرده است! ⁽²⁾

3. ابن وردی

: او پیشوا و فرزند پیشوا و فرزندِ فرزند پیشوا و پدر پیشوا بود. ⁽³⁾

4. ذهبی

: حافظ، کسی که در فضل، بر اقران خود فائق آمد، علّامه، تاج الاسلام سمعانی، صاحب کتابهای بسیار و... . وی هوشیار و فهیم و در نویسندگی، سریع بود و کتابهای نیکویی نوشت. او تدریس کرد و فتوا داد و پند آموخت و حدیث املا کرد و از مردگان و زندگان، مطالبی نگاشت. وی ثقه و حافظ و حجّت بود و [ در راه فراگیری دانش] بسیار سفر کرد. سمعانی دادگر و دیندار و نیکو کردار و خوش رفتار بود و مطالب فراوانی در ذهن داشت. ابن نجّار می‌گوید: از کسی شنیدم که شماره مشایخ سمعانی را هفت هزار تن یاد می‌کرد و این عددی است که هیچ کس به آن دست نیافته است. سمعانی کتابهای نیکویی نگاشت و در نوشته‌هایش، سروده‌ها و زنجیره‌های راویان فراوانی آورد. وی حافظی لطیف و ظریف بود و بسیار سفر کرد.

او دانشمندی ثقه و راستگو و دیندار بود. مشایخ و اقرانش از او حدیث شنیدند و گروه پرشماری از وی حدیث نقل کردند... . ⁽¹⁾

5 . ذهبی

: محدّث شرق، صاحب نوشته‌های فراوان و سفرهای بسیار... .

سمعانی حافظ و ثقه بود و احادیث پرشماری نقل کرد. وی دانشی گسترده داشت و کتابهای زیادی نگاشت و ظریف و لطیف و بزرگ و پاکیزه و هوشیار و شریف بود. ⁽²⁾

6 . یافعی

(ضمن بازگویی رخدادهای سال 562 ): در این سال، فقیه شافعی مذهب، امام، تاج الاسلام، ابوسعد، عبدالکریم سمعانی مروزی در گذشت. وی حافظ و ثقه بود و احادیثی فراوان نقل کرد و دانشی گسترده داشت. فضائلش بسیار است. او ظریف و لطیف و بزرگ و هوشیار و شریف بود و آثار نیکوی پرفایده‌ای برجای گذاشت. ⁽³⁾

7. اسنوی

: سمعانی پیشوا و دانشمند و فقیه و محدّث ادیب و نیکو کردار بود. ⁽⁴⁾

8 . سبکی

: سمعانی محدّث مشرق و صاحب کتابهای مفید و پر بهره و ریاست و سروری و اصالت است. محمود خوارزمی می‌گوید: خانواده سمعانی در سرزمینهای اسلامی، در دانشهای شرعی و امور دینی، رفیع‌ترین و بزرگ‌ترین و

مقدّم‌ترین خانواده است. پیشینیان و پسینیان این خانواده، راهبر دانشمندان و الگوی اهل فضل بودند و پیشوایی و ریاست از آن ایشان بود؛ آن هم از روی فضل و دانش ژرف، نه به سبب بخشش اموال و بی‌شرمی.

وی در بیست و یکم ماه شعبان سال 506 در شهر مرو، زاده شد و به حدیث و آموختنش روی آورد و در طلب آن بسیار سفر کرد و به شهرهای خراسان و اصفهان و ماوراء النهر و عراق و حجاز و شام و طبرستان، گام نهاد و «معجم البلدان» را بر اساس شنیده‌هایش گردآورد. در سال 538 به زادگاهش، شهر مرو، بازگشت و همسری برگزید که ثمره این ازدواج، ابوالمظفّر عبدالرحیم بود.

سمعانی همراه با فرزند، به نیشابور و اطرافش و هرات و پیرامونش و بلخ و سمرقند و بخارا رفت و فرهنگ‌نامه‌ای برای او گردآورد. سپس به مرو بازگشت و پس از مسافرتهای بسیار، دست از سفر کشید و به نوشتن و املای حدیث و موعظه و تدریس پرداخت. او دانش را پراکند تا آنکه در کسوت پیشوایی از پیشوایان مسلمین، آن هم در دانشهای پر شمار، در گذشت. سال مرگ وی 562 است. ⁽¹⁾

9. ابن قاضی شهبه

: عبدالکریم بن محمّد... تاج الاسلام، حافظ کبیر و امام شهیر، از دانشمندان سرشناس و محدّثان شافعی مذهب است. ابن نجّار می‌گوید: از کسانی شنیدم که شماره مشایخ سمعانی را هفت هزار تن یاد می‌کردند و این عددی است که هیچ کس به آن دست نیافته است. وی ظریف، حافظ، پر مسافرت، ثقه، راستگو، دیندار، خوش کردار و صاحب آثار نیکو بود. ابن نجّار آثار سمعانی را دنبال کرده و گفته که آنها را به خطّ وی یافته است. ⁽²⁾

10. سیوطی

: حافظ ابوسعد، عبدالکریم سمعانی، کسی که در فضل، سرآمد همگنانش بود، علّامه، تاج‌الاسلام، فرزند حافظ معین‌الدین، ابوبکر محمّد بن علّامه مجتهد، ابوالمظفّر منصورِ مروزی است و در ماه شعبان سال 506 زاده

شده است. وی به حدیث روی آورد و به سرزمینهای بسیاری کوچید و از ابوعبداللّه فراوی و زاهر شحامی و طبقه آنها حدیث شنید و شماره مشایخش به هفت هزار تن رسید و به نگارش کتابهایی دست یازید. سمعانی در سال 562 ، در ماه جمادی الاولی، در گذشت. ⁽¹⁾

شرح حال خمیس، راوی ابن مغازلی

1. ذهبی

: وی حافظ، امام و محدّث واسط، ابوالکرم، خمیس بن علی بن احمد واسطی حوزی است. سلفی او را می‌ستود و می‌گفت: خمیس دانشمندی ثقه بود و هر که از وی پرسشی می‌کرد، در هر حالی که بود، از آنچه در حفظ داشت، پاسخش می‌داد. ⁽²⁾

2. ذهبی

(ضمن بازگویی حوادث سال 510 ): در این سال، حافظ ابوالکرم، خمیس بن علی واسطی حوزی، از دنیا رفت. وی در طلب علم، کوچید و در بغداد، از ابوالقاسم، ابن البسری و طبقه او حدیث شنید. حوزی دانشمند فاضلی بود. ⁽³⁾

3. یافعی

(در گزارش رخدادهای سال 510 ): در این سال حافظ ابوالکرم، خمیس بن علی واسطی حوزی، در گذشت. او عالم و فاضل و شاعر بود. ⁽⁴⁾

4. سیوطی

: حافظ و محدّث واسط، ابوالکرم، خمیس بن علی بن احمد واسطی جعدی، از ابن بسری و ابونصر زینبی و طبقه او حدیث شنید. وی عالمی ثقه بود که از حفظ، حدیث املا می‌کرد. حوزی به حدیث و ادب و جمع روایات و جرح و تعدیل آشنا بود. در ماه شعبان سال 442 زاده شد و در سال 510 در گذشت. ⁽⁵⁾

11- روایت شیرویه دیلمی

اشاره

شیرویه بن شهردار دیلمی، حدیث تشبیه را در کتابش «الفردوس» این گونه روایت کرده است: ابوالحمراء از پیامبر صلی الله علیه و آله نقل می‌کند که حضرتش فرمود:

مَنْ أرادَ أنْ یَنْظُرَ إلی آدَمَ فی وَقارِهِ وَ إلی نُوحٍ فی فَهْمِهِ وَ إلی مُوسی فی شِدَّةِ بَطْشِهِ وَ إلی عیسی فی زُهْدِهِ، فَلْیَنْظُرْ إلی عَلیِّ بْنِ أبی‌طالِبٍ. ⁽¹⁾

هر که می‌خواهد وقار آدم و فهم نوح و توان بسیار موسی و دنیاپرهیزی عیسی را ببیند، علی بن ابی‌طالب را بنگرد.

شرح حال دیلمی

1. رافعی

: حافظ ابوشجاع، شیرویه بن شهردار بن شیرویه بن فناخسرو دیلمی همدانی، از محدّثان پسین و به حفظ، مشهور است. وی بدانچه خداوند از درآمد املاکش روزی او ساخته بود، قناعت کرد و به شنیدن و گردآوری حدیث پرداخت و در طلب آن [ به شهرهای گوناگون] کوچید. ابوسعد سمعانی می‌گوید: شیرویه در جمع‌آوری احادیث، خود را به رنج افکند و کتاب «الفردوس» را نگاشت. ⁽²⁾

2. ذهبی

: وی محدّث، حافظ، مفید همدان و مصنفّ تاریخ آن و نویسنده کتاب «الفردوس» است. فرزندش شهردار و محمّد بن فضل اسفرائینی و محمّد بن قاسم بسری و حافظ ابوالعلاء، احمد بن محمّد بن فضل و حافظ ابوالعلاء، احمد بن الحسن عطّار و حافظ ابوموسی مدینی و دیگران از او روایت کرده‌اند. وی در نوزدهم ماه رجب سال 509 از دنیا رفت. ⁽³⁾

3. ذهبی

: محدّث و عالم و حافظ و مورّخ و... . یحیی بن منده می‌گوید: شیرویه

جوانی زیرک و نیکو و پاکدل و کم‌حرف و در سنّت، سخت و استوار بود. ⁽¹⁾

4. ذهبی

: حافظ و صاحب کتاب «الفردوس» و... . او در اعتقاد به سنّت، سخت و استوار بود. ⁽²⁾

5 . اسنوی

: ابن صلاح، دیلمی را یاد کرده و گفته است: او محدّث بود و در طلب دانش، بسیار سفر کرد. او صورتی زیبا و سیرتی نیکو داشت و هوشمند و کم‌حرف و در سنّت، سخت و استوار بود. وی کتابهایی نگاشت که [ در میان مردمان] منتشر شد؛ از جمله آنهاست: «الفردوس» و «تاریخ همدان». وی در سال 445 زاده شد و در ماه رجب سال 509 در گذشت. ⁽³⁾

6 . سیوطی

: حافظ و محدّث و مفید همدان و نگارنده تاریخ این شهر و نویسنده کتاب «الفردوس»، از عبدالوهّاب بن منده و ابن بسری و طبقه آنها حدیث شنید. وی شناخت نیکویی [ به حدیث] داشت؛ لیکن کسانی از وی متقن‌ترند. ⁽⁴⁾

اعتبار کتاب «فردوس الأخبار»

کتاب فردوس الاخبار در نزد اهل تسنّن، از کتابهای ارزشمند و معتبر است.

دانشمندان سنّی این کتاب را با ستایشهای نیکو، ستوده‌اند و اعتبار و شهرتش را روشن و آشکار ساخته‌اند.

علی بن شهاب‌الدین همدانی در «روضة الفردوس» می‌نویسد: چون کتاب فردوس الاخبار را از آثار شیخ و پیشوا و علّامه، پیشرو پژوهندگان و حجّت

محدّثان، شجاعِ دین و آیین و یاور سنّت، ابوالمحامد، شیرویه بن شهردار دیلمی همدانی - که خدا رحمتش را بر روح او فروریزد - خواندم، آن را دریایی از دریاهای فایده و گنجی از گنجهای نکات دقیق یافتم که از حقایق سخنان نبوی پُر شده و ریزه‌کاریهای آثار مصطفوی در بوستانهای فصولش، پراکنده بود. ⁽¹⁾

ثعالبی در «مقالید الأسانید» می‌گوید: فردوس دیلمی را شیخ نورالدین، علی بن محمّد بن عبدالرحمن اجهوری تا حرف لام و به شیوه قرائت شاگرد بر استاد، برایم روایت کرد و اجازه نقل باقیمانده‌اش را عطایم نمود. ⁽²⁾

فرزند دیلمی، شهردار بن شیرویه، در «مسند الفردوس» می‌نویسد: «فردوس الاخبار» اثری ارزشمند و گران‌ارج و مورد علاقه دانشمندان است. این کتاب گوهرهای نورانی سخنان نبوی را به همراه فوائد فراوان و محاسن پر شمار، در خود گردآورده است. کتابی که آوازه‌اش در سراسر زمین پیچید و برای حفظ آن رقابتها در گرفت. فردوس، از جهت تفصیل و بخش‌بندی، مانندی در جهان اسلام ندارد و در گذشته روزگار، کتابی به پیوستگی و نظم آن نوشته نشده است. ⁽³⁾

در «کشف الظنون» آمده است: «فردوس الأخبار بمأثور الخطاب، المخرّج علی کتاب الشهاب» کتابی است در موضوع حدیث، اثر ابوشجاع، شیرویه بن شهردار بن شیرویه بن فناخسرو همدانی دیلمی. سیوطی در «الجامع الصغیر» از روش دیلمی پیروی کرده است. ⁽⁴⁾

عبدالرئوف مناوی می‌گوید: مسند «الفردوس» که به «مأثور الخطاب، المخرّج علی کتاب الشهاب» نامیده می‌شود، نوشته امام، عماد الاسلام، ابوشجاع دیلمی است. نویسنده در این کتاب، اسناد را حذف و برای نشان دادن کتابهایی که مآخذ او در نقل حدیث بوده‌اند، از نشانه‌های اختصاری استفاده کرده است. وی احادیث را به ترتیب حروف الفبا آورده است تا حفظ آنها [ برای خواننده] آسان شود. مسند این کتاب اثر فرزند دیلمی، حافظ ابومنصور، شهردار بن شیرویه است. شهردار در

کتابش اسناد تمام احادیث کتاب پدر را آورده و نوشته خویش را «إبانة الشبهة فی معرفة کیفیّة الوقوف علی ما فی کتاب الفردوس من علامة الحروف» نامیده است (زدودن شبهه برای شناخت رمز گذاریهای کتاب فردوس). ⁽¹⁾

ادفوی در «الإمتاع» در استدلال به جایز بودن غنا و عدم دلالت آیه «وَ اسْتَفْزِزْ مَنِ اسْتَطَعْتَ مِنْهُمْ بِصَوْتِکَ : و با آواز خود هر که را از آنها توانی، برانگیز و از جای ببر.» ⁽²⁾بر حرمت آن می‌نویسد: استناد برخی به اینکه ابلیس نخستین کسی است که آواز غنایی خوانده (اگر سخن درستی باشد) پس غنا حرام است، روا نیست و این دلیل حرمت غنا نمی‌شود؛ چرا که همه کارهایی که ابلیس انجام داده است، حرام نیستند! حافظ شجاع‌الدین، شیرویه، در کتاب «الفردوس بمأثور الخطاب المرتّب علی کتاب الشهاب» نقل می‌کند: «نخستین کسی که حُدا ⁽³⁾کرد ابلیس بود»؛ و همگان بر عدم حرمت حدا همداستان‌اند. اگر کسانی ادّعا کنند که دلیلی بر روا بودن حدا دلالت می‌کند، پس حدا به سبب دلیل از حکم حرمت خارج شد؛ پاسخ می‌دهیم:

بر رَوایی غنا نیز دلیل دلالت می‌کند و بر حرمت آن دلیلی یافت نشده است.

این سخن ادفوی بود که اسنوی شافعی در شرح حال او، از وی نقل کرده است.

اسنوی می‌نویسد: کمال‌الدین ابوالفضل، جعفر بن وعداللّه ادفوی... مردی فاضل بود و در دانشهای گوناگون دست داشت. وی ادیب و شاعر و باهوش و بزرگوار و بسیار جوانمرد بود و از تکلّف دوری می‌کرد. ادفوی کتاب ارزشمندی در احکام سماع نوشت و آن را «الإمتاع» نامید و بدین گونه، دانش فراوان خود را نشان داد. او بسیار به سماع گرایش داشت و در مجالس آن حاضر می‌شد. ادفوی [ در طول زندگانی‌اش] به شنیدن و نقل حدیث و تدریس و... اشتغال داشت. ⁽⁴⁾

علاوه بر آنچه گذشت، دهلوی خود به برخی از احادیث ساختگی موجود در کتاب دیلمی، تمسّک می‌کند و وی را به عنوان یکی از محدّثان نامدار، می‌ستاید و حتّی او را مورد قبول شیعه معرّفی می‌نماید. وی پس از نقل رؤیایی می‌نویسد: در این سیاق، ابوشجاع، شیرویه دیلمی - که از محدّثان نامی است و شیعه نیز به وی اطمینان دارد - حدیثی در کتاب «المنتقی» از ابن عبّاس آورده است.

باز دهلوی می‌نویسد: رؤیای امام حسن نیز مشهور و طریق نقل آن درست است.

دیلمی در «المنتقی» از امام حسن نقل می‌کند که ایشان فرمود: «پس از رؤیایی که دیدم، هرگز جنگ نخواهم کرد. من پیامبر صلی الله علیه و آله را دیدم که دست خود را بر عرش نهاده بود و ابوبکر را دیدم که که دست بر شانه آن حضرت گذارده بود و عمر دست بر شانه ابوبکر داشت و دست عثمان بر شانه عمر بود. همچنین، خونی دیدم.

پرسیدم: این خون چیست؟ گفتند: خون عثمان است که خدا آن را می‌طلبد.»

ابن سمّان از قیس بن عباد نقل می‌کند: شنیدم علی در روز جنگ جمل می‌گفت:

«خدایا! من از خون عثمان به تو پناه می‌برم؛ چرا که من در روز کشته شدن او، سبک مغز شدم و خرد از دست بهشتم و خود را نیز نشناختم. آنان برای بیعت به نزد من آمدند؛ لیکن من گفتم: هان! من از خدا شرم می‌کنم که با کسانی که عثمان را کشتند، بیعت کنم؛ همو که رسول خدا صلی الله علیه و آله درباره‌اش فرمود: آگاه باشید! من از مردی که ملائکه از او شرم دارند، شرم می‌کنم. من از خدا حیا می‌کنم که با مردمان بیعت کنم و عثمان کشته شده و بر زمین افکنده شده و هنوز در گور نرفته باشد. مردمان [ چون این سخنان را از من شنیدند،] بازگشتند و چون عثمان در گور نهاده شد، به نزد من آمدند و خواستار بیعت شدند. من گفتم: خدایا! من از آنچه بر آن گام می‌نهم، بیمناکم. سپس اراده‌ای استوار در من پدید آمد و من بیعت کردم و چون مردمان مرا امیرالمؤمنین خواندند، گویی که دلم از هم شکافت!» ⁽¹⁾

اینها سخنانی است که دهلوی با اعتماد به دیلمی، از او نقل می‌کند تا فضیلت و منقبتی را برای عثمان اثبات نماید. دهلوی در نقل این داستان، انبازی برای دیلمی جز ابن سمّان - که شریک دیلمی در نقل رؤیای نخستین است - یاد نمی‌کند.

بنابراین، دیلمی در نزد دهلوی مورد وثوق و اطمینان است و این اطمینان و وثوق به پندار وی، در نزد شیعه هم وجود دارد.

با این همه و با اینکه حدیث تشبیه از احادیث کتاب فردوسِ دیلمی است و گروه بزرگی از حافظان نامدار و دانشمندان سرشناس اهل سنّت در نقل آن با دیلمی همداستان‌اند، چرا دهلوی حدیث تشبیه را از احادیث اهل تسنّن بر نمی‌شمارد و وجود آن را در کتابهایشان، هرچند به طریقی ضعیف، نمی‌پذیرد؟!

همچنین چرا دهلوی از حدیث ولایت رویگردان است در حالی که دیلمی از روات آن است؟! دیلمی حدیث ولایت را به دو طریق نقل کرده و پیشوایان حدیث اهل سنّت و صاحبان صحاح در نقل آن، با وی همراهی می‌کنند. [ شگفت‌تر آنکه] حتّی شخص دهلوی و پدرش ولی‌اللّه دهلوی نیز این حدیث را روایت کرده‌اند!!

خدای - عزّ و جلّ - می‌فرماید: «نشانه‌ای از نشانه‌های خدایشان به سوی آنان نیامد، مگر آنکه از آن رویگردان بودند.» ⁽¹⁾بله! دهلوی مدّعی بطلان این حدیث از ریشه است! «به کژی و ناراستی، ستیزه کردند تا بدان وسیله، حقّ و راستی را پایمال کنند» ⁽²⁾لیکن «چه کسی از خدا راستگوتر است؟» ⁽³⁾آری! «اگر هر آیتی ببینند، بدان ایمان نیاورند؛ و اگر راه رشد را ببینند آن را در پیش نگیرند؛ و اگر راه کژی و گمراهی را ببینند، آن را به عنوان راه برگزینند» ⁽⁴⁾.

از همین روی، سیف اللّه ملتانی، مروّج سخنان و پیرو اندیشه‌های دهلوی، ناگزیر شده است که در پاسخ به استدلال شیعه بر اساس حدیثی که دیلمی روایت می‌کند، بگوید: انصاف آن است که اعتراف کنیم احادیث کتاب فردوس دیلمی در

نزد اهل سنّت معتبر نیست، چه رسد به شیعه.

خواننده گرامی - که خدای رحمتت کناد - به این دوگانه‌گویی و اختلاف میان ریشه و شاخه و پیرو و پیشرو، بنگر [ و خود داوری کن] ! امّا ناراستی و نادرستی داستانهای بی‌ارزشی که دهلوی از دیلمی در شأن عثمان نقل می‌کند، برای هر که کتاب «تشیید المطاعن» را بخواند، روشن خواهد شد.

12- روایت عاصمی

عاصمی، نویسنده «زین الفتی بتفسیر سورة هل أتی» در خطبه کتابش می‌نویسد:

آن که دوستی خدایی، پاس داشتِ حقّش را بر من واجب کرده است و من نیز بزرگ و گرامی داشتِ او را بر خود لازم می‌دانم، پس از آنکه دید فوایدی را از سوره الرحمن گردآورده و اصولی را در علوم قرآن استخراج کرده‌ام، از من خواست نکاتی را در شرح سوره انسان بنگارم و به عنوان بهترین هدیه و احسان، تقدیم وی کنم.

سپس بارهای بار نزد من آمد تا مرا یادآوری کند. پس اندیشیدم که برای گزاردن حقوق او و پیشینیانش و شتاب به نیکی و احسان در حقّ وی و پشتیبانی اولیا و بازماندگانش، بهتر و شایسته‌تر آن است که به برآوردن خواسته او مشغول شوم.

بنابراین، پس از طلب خیر، به پناه خدای پاک رفتم و کار را آغاز کردم؛ چرا که او بهترین سرپرست و یار است و به سبب نیکیها و پاداشهایی که وعده داده، مردمان به او گرایش دارند؛ و پاداش‌دهی به نیکان و کمک‌رسانی در انجام کارهای خیر، برای وی آسان است و بر انجام آنچه بخواهد، تواناست.

بی‌گمان، از استوارترین اموری که مرا به این کار فرا خواند و برانگیخت - پس از آنچه پیشتر از آن یاد کردم و روشن ساختم - آن است که برخی از نادانهایی که جهل و علم را به هم آمیخته‌اند و بی‌خبرانی که در شهرها نسبت به ما چهارپا محسوب می‌شوند - و ما همان گروه بزرگ و بزرگوارِ اهل سنّت و جماعتیم که به سبب ادلّه استوار، این راه را بر گزیده‌ایم - پنداشته‌اند که ما ناسزاگویی به مرتضی - خدا از او خشنود باشد و بهترین نعمتهایی را که در نزد خود دارد، عطایش فرماید - و فرزندان

وی و نسل و نوادگانش را روا می‌شماریم؛ لیکن چگونه چنین باشد؟ در حالی که او کسی است که پیامبر صلی الله علیه و آله درباره‌اش فرمود: «هر که من مولای او هستم، علی مولای اوست.» و این حدیثی است که پیشوایان آن را پذیرفته‌اند و با اصول سازگار است.

...مژده داده‌بودیم که برخی از همانندیهای مرتضی را - که رضوان خدا بر او باد - با پیامبران یاد کنیم و در ابتدای سوره - که خدا آن را با داستان آدم علیه السلام آغاز می‌کند - بدان اشارتی کردیم؛ چرا که در مرتضی - که رضوان خدا بر او باد - شباهتی با پدرمان آدم علیه السلام و سپس شباهتهایی با پیامبران پس از او وجود دارد؛ پیامبرانی که نخستین ایشان آدم و سپس نوح و ابراهیم خلیل و یوسف صدّیق و موسای کلیم و داوود توانمند و سلیمان سپاسگزار و ایّوب شکیبا و یحیی بن زکریّا و عیسای روح اللّه و در پایان، محمّد مصطفی علیهم السلام است.

من برای هر یک از پیامبران و ذکر شباهتهای علی با او، فصل جداگانه‌ای برگزیدم تا فرد خردمند، نیک در آن بیندیشد و بدانچه در پس این شباهتها نهفته است، پی ببرد. و خدا برای انجام کارهای درست، توفیق می‌بخشد.

آنچه روش ما را در یادکرد شباهتهای علی با پیامبران، استوار می‌دارد، حدیثی است که نیایم، احمد بن مهاجر - رحمه اللّه - از ابوجعفر رازی (مستملیِ ابویحیی بزّاز) از مسلم، از عبیداللّه بن موسی عبسی، از ابوعمر ازْدی، از ابوراشد حبرانی، از ابوالحمراء برای من نقل کرد که پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود:

مَنْ أرادَ أنْ یَنْظُرَ إلی آدَمَ فی عِلْمِهِ وَ إلی نُوحٍ فی فَهْمِهِ وَ إلی إبْراهیمَ فی حِلْمِهِ وَ إلی مُوسی فی بَطْشِهِ، فَلْیَنْظُرْ إلی عَلیِّ بْنِ أبی‌طالِبٍ.

هر که می‌خواهد دانش آدم و فهم نوح و بردباری ابراهیم و توانمندی موسی را ببیند، علی بن ابی‌طالب را بنگرد.

نیز محمّد بن ابی‌زکریّای ثقه، از ابوالحسین محمّد بن احمد بن جعفر خوری، از ابوجعفر محمّد بن احمد بن سعید رازی؛ و نیز استادم، احمد بن محمّد - رحمه اللّه - از ابواحمد ابراهیم بن علی همدانی، از ابوجعفر رازی، از ابوعبداللّه محمّد بن

مسلم، از عبیداللّه بن موسی عبسی، از ابوعمر ازدی، از ابوراشد حبرانی برای من روایت کرد که پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود (متن حدیث در اینجا مطابق نقل ابوالحسین است):

مَنْ أرادَ أنْ یَنْظُرَ إلی آدَمَ فی عِلْمِهِ وَ إلی نُوحٍ فی فَهْمِهِ وَ إلی إبْراهیمَ فی حِلْمِهِ وَ إلی یَحْیَی بْنِ زَکَریَّا فی زُهْدِهِ وَ إلی مُوسَی بْنِ عِمْرانَ فی بَطْشِهِ، فَلْیَنْظُرْ إلی عَلیِّ بْنِ أبی‌طالِبٍ.

هر که می‌خواهد دانش آدم و فهم نوح و بردباری ابراهیم و دنیاپرهیزی یحیی بن زکریّا و توانمندی موسی بن عمران را بنگرد، علی بن ابی‌طالب را نظاره کند.

همچنین، محمّد بن یحیای ثقه، از ابوسهل عصامی، در شهر بلخ و به طریق قرائت، از ابوبکر، ابن طرخان، از محمّد بن مالک بن هانی مکتّب کندی، از احمد بن اسد، از عبیداللّه بن موسی، از ابوعمر ازدی، از ابوراشد، از ابوالحمراء نقل می‌کند که وی گفت: همراه با پیامبر صلی الله علیه و آله نشسته بودیم که علی به سوی ما آمد؛ پس آن حضرت فرمود:

مَنْ سَرَّهُ أنْ یَنْظُرَ إلی آدَمَ فی عِلْمِهِ وَ إلی نُوحٍ فی فَهْمِهِ وَ إلی إبْراهیمَ فی حِلْمِهِ، فَلْیَنْظُرْ إلی عَلیِّ بْنِ أبی‌طالِبٍ.

هر که را نگریستن به دانش آدم و فهم نوح و بردباری ابراهیم، شادمان می‌کند، به علی بن ابی‌طالب چشم بدوزد.

نیز نیایم احمد بن مهاجر رحمه اللّه - از ابوعلی هروی، از ابوعروه، از حسن بن عرفه عبدی، از عمر (یعنی ابوحفص ا بّار) از حکم بن عبدالملک، از حارث بن حصیره، از ابوطارق، از ابوربیعه بن ناجد، برای من روایت کرد که علی بن ابی‌طالب گفت: رسول خدا صلی الله علیه و آله به من فرمود:

فیکَ مَثَلُ عیسی بْنِ مَرْیَمَ؛ أبْغَضَتْهُ الْیَهُودُ حَتَّی بَهَتُوا أُمَّهُ وَ أحَبَّتْهُ النَّصارَی حَتَّیْ أ نْزَلُوهُ بِالْمَنْزِلِ الَّذی لَیْسَ بِهِ.

در تو مَثَل عیسی بن مریم است؛ یهودیان دشمنش داشتند تا آنجا که بر

مادرش دروغ بستند؛ و مسیحیان دوستش داشتند تا حدّی که وی را در جایگاهی که سزاوارش نبود، نشاندند.

سپس علی بن ابی‌طالب گفت: دو گروه در ارتباط با من، هلاک می‌شوند: دوستی که بیش از اندازه می‌ستایدم و بدانچه در من نیست، می‌شناساندم؛ و دشمن دروغ‌زنی که کینه‌اش از من، او را به دروغ بستن بر من وا می‌دارد.

این احادیث نشان دهنده نیکویی روش ما در یادکرد شباهتهاست و به پیروی ما از رسول خدا صلی الله علیه و آله در این امر، دلالت می‌کند و همین برای شرافت و پیروی ما از حضرتش بسنده است؛ چرا که خدای متعال وی را پشتیبان و الگوی مسلمانان قرار داده است. از این رو، هیچ نادان کودنی و هیچ ناصبی گمراهی نباید گمان برد که ما بر مرکب دشمنان برنشسته‌ایم و در این راهی که گزیده‌ایم، پس از روشنی، دچار انحراف شده‌ایم. و خدا در نجات از بدیهای زمان، یاریگر است و تکیه‌گاه ما در رخدادهای روز و شب اوست.

همچنین، حسین بن محمّد بستی، از عبداللّه بن ابی‌منصور، از محمّد بن بشر، از محمّد بن ادریس حنظلی، از محمّد بن عبداللّه بن مثنّای انصاری، از حمید، از انس چنین نقل می‌کند: در حجره‌ای از حجره‌های مکّه بودیم و از علی سخن می‌گفتیم که رسول خدا صلی الله علیه و آله نزد ما آمد و فرمود:

أ یُّهَا النَّاسُ، مَنْ أرادَ أنْ یَنْظُرَ إلی آدَمَ فی عِلْمِهِ وَ إلی نُوحٍ فی فَهْمِهِ وَ إلی إ بْراهیمَ فی حِلْمِهِ وَ إلی موُسی فی شِدَّتِهِ وَ إلی عیسی فی زَهادَتِهِ وَ إلی مُحَمَّدٍ وَ بهائِهِ وَ إلی جَبْرَئیلَ وَ أمانَتِهِ وَ إلَی الْکَوْکَبِ الدُّرِّیِّ وَ الشَّمْسِ الضَّحیِّ وَ الْقَمَرِ الْمُضیِّ، فَلْیَتَطاوَلْ وَ لْیَنْظُرْ إلی هذَا الرَّجُلِ.

ای مردم، هر که می‌خواهد دانش آدم و فهم نوح و بردباری ابراهیم و صلابت موسی و دنیاپرهیزی عیسی و جمال محمّد و امانتداری جبرئیل و ستاره درخشان و خورشید تابان و ماه نور افشان را ببیند، گردن فراز کند و به این مرد بنگرد.

و به علی بن ابی‌طالب اشاره کرد.

13- روایت نطنزی

اشاره

ابوالفتح نطنزی حدیث تشبیه را از ابوالحمراء، خادم رسول اللّه صلی الله علیه و آله روایت می‌کند. ابوالحمراء می‌گوید:

پیرامون پیامبر صلی الله علیه و آله گرد آمده بودیم که علی بن ابی‌طالب رضی الله عنه سر رسید. پس خاتم پیامبران فرمود:

مَنْ سَرَّهُ أنْ یَنْظُرَ إلی آدَمَ فی عِلْمِهِ وَ إلی نُوحٍ فی فَهْمِهِ وَ إلی إبراهیمَ فی خُلَّتِهِ، فَلْیَنْظُرْ إلی عَلیِّ بْنِ أبی‌طالِبٍ. ⁽¹⁾

هر که را دیدن دانش آدم و فهم نوح و دوستی ناب ابراهیم با خدا، شادمان می‌کند، به علی بن ابی‌طالب بنگرد.

شرح حال نطنزی

1. سمعانی

: ابوالفتح، محمّد بن علی بن ابراهیم نطنزی، در لغت و ادب و فنّ شعر، در خراسان و عراق، برترین بود. وی در سال [ پانصد و] بیست و یک به مرو گام نهاد و من از او بهره بردم و از دریای دانشش مشتِ آبی برگرفتم. در همدان نیز با او دیدار کردم. سپس در مدّت اقامت من در بغداد، چندین بار به این شهر آمد و من هر بار که او را می‌دیدم، احادیثی از او می‌نوشتم و علومی از وی فرامی‌گرفتم.

نطنزی در اصفهان، از ابوسعد مطرّز و ابوعلی حدّاد و عاصم بن نصر رخی و در بغداد، از ابوالقاسم بن بیان رزاز و ابوعلی بن نبهان کاتب و طبقه آنان حدیث شنید و من در گذشته نزدیک، در مرو، از او حدیث شنیدم. ⁽²⁾

2. صفدی

: نظنزی از شاعران و نویسندگان بلیغ بود. وی به شهرها سفر کرد و با

بزرگان دیدار نمود. او محفوظات فراوانی داشت و دوستدار دانش و سنّت بود و بسیار صدقه می‌داد و روزه می‌گرفت. نظنزی پشیمان‌کننده پادشاهان و سلاطین [ از ستم و بیدادشان] بود و نزد ایشان منزلتی بزرگ داشت و به آنان بزرگی می‌فروخت؛ لیکن برای دانشمندان فروتنی می‌کرد. وی در اصفهان و خراسان و بغداد، احادیث پرشماری شنید و از روایت حدیث، بهره مادّی نمی‌برد. ⁽¹⁾

3. ابن نجّار

: نظنزی یگانه دوران و نابغه روزگار بود و در برخی از فضائل، بر تمام معاصران خود برتری یافت. ⁽²⁾

14- روایت سنایی

اشاره

عارف نامی، ابوالمجدود بن آدم غزنوی، ملقّب به حکیم سنایی، مضمون این منقبت و مفاد این حدیث شریف را در «حدیقة الحقیقة» در ابیاتی در ستایش مولایمان امیرالمؤمنین علیه السلام به نظم در آورده است: عالِمی بود همچو نوح استاخ ⁽³⁾

دهلوی، سنایی را از اهل سنّت می داند.

حکیم سنایی از شاعران و عارفان نامدار است و اشعار حکمت آمیزش نزد اهل ادب و معرفت، رایج و محفوظ است. عبدالرحمن جامی در «نفحات الأنس فی حضرات القدس» - که شرح حال عارفان پر آوازه را در آن گرد آورده - وی را یاد کرده است. اکنون سخن ما با دهلوی این است که سنایی از شاعران بزرگ سنّی مذهب و در نزد دانشمندان ایشان فردی پذیرفته است. وی در مبحث «مکاید» - که در آن، نیرنگهایی را به شیعه نسبت داده است - می‌نویسد:

نیرنگ سی و ششم: آن است که شیعیان، یک دو بیتی را با رعایت وزن و قافیه، بر ساخته‌اند و در اشعار شاعران بزرگ اهل سنّت جای داده و به ایشان منسوب کرده‌اند؛ اشعاری که صریح در تشیّع و مخالف مذهب تسنّن است. سپس پنداشته‌اند که آنچه به اصل شعر افزوده‌اند، در اصل از ابیات شاعر بوده است و اهل سنّت آنها را از شعر شاعر انداخته‌اند تا شیعیان آنها را وسیله اثبات باورهایشان قرار ندهند. بیشتر این شعرسازیها در اشعار شاعران پذیرفته و ستوده اهل تسنّن، نظیر: شیخ فریدالدین عطّار و شیخ اوحدی و شمس‌الدین تبریزی و حکیم سنایی و ملّای رومی و حافظ شیرازی و خواجه قطب‌الدین دهلوی و امثال ایشان رخ داده است. همچنین، پیشینیان شیعه سه بیت به اشعار امام شافعی افزوده‌اند.

شافعی چنین سروده است: یا راکِباً قِفْ بِالْمُحَصَّبِ مِنْ مِنًی

ای سواره بر مرکب، سپیده‌دمان، آن گاه که حاجیان همچون سرازیر شدن امواج فراتِ خروشان، به منا سرازیر می‌شوند، در آنجا، در جایگاه سنگریزه انداختن، بایست و نشستگان و ایستادگان مسجد خیف را ندا در ده: اگر دوستی آل محمّد صلی الله علیه و آله رفض و بی‌دینی به شمار می‌آید، هان! ای جنّ و انس، گواه باشید که من رافضی هستم.

و هدف او از این اشعار، ردّ ناصبیان است؛ همانهایی که هر کس را که آل محمّد صلی الله علیه و آله را دوست بدارد، به رفض منسوب می‌کنند؛ لیکن در برخی از کتب شیعه، ابیاتی به اشعار شافعی افزوده‌اند که صریح در تشیّع است. اینک آن ابیات: قِفْ ثُمَّ نادِ فَإنَّنی لِمُحَمَّدٍ

بایست و ندا سر ده که من دشمن محمّد صلی الله علیه و آله و وصیّ او و فرزندانش نیستم. آنان را آگاه کن که من از آن مردمانی‌ام که وِلای اهل بیت را عهد نشکسته‌اند و بگو: ابن ادریس به اینکه

شما کسانی را بر علی مقدّم داشته‌اید، خشنود نیست.

آری، این فریبی از فریبهای آنان است؛ فریبی که جدّاً سرد و خنک است؛ چرا که این شاعران سنّی مذهب‌اند و دعوی شیعه بودن آنها با نسبت دادن یک یا دو بیت شعر به ایشان، از کودکان دبستانی هم سر نمی‌زند. ⁽¹⁾

15- روایت شهردار دیلمی

اشاره

شهردار بن شیرویه دیلمی نیز حدیث تشبیه را - که پدرش در کتاب فردوس نقل کرده - با ذکر سند، روایت می‌کند:

پدرم، از مکی بن دکین قاضی، از علی بن محمّد بن یوسف، از فضل کندی، از عبداللّه بن محمّد بن حسن (هم‌پیمان (یا غلام) بنی‌هاشم در کوفه) از علی بن حسین، از احمد بن ابی‌هاشم نوفلی، از عبداللّه بن عبیداللّه بن موسی، از کامل ابوالعلاء، از ابواسحاق سبیعی، از ابوداوود، از نفیع، از ابوالحمراء غلام پیامبر صلی الله علیه و آله نقل می‌کند که گفت: پیامبر فرمود:

مَنْ أرادَ أنْ یَنْظُرَ إلی آدَمَ فی عِلْمِهِ وَ إلی مُوسی فی شِدَّتِهِ وَ إلی عیسی فی زُهْدِهِ، فَلْیَنْظُرْ إلی هذَا الْمُقْبِلِ.

هر که می‌خواهد دانش آدم و صلابت موسی و دنیاپرهیزی عیسی را ببیند، به کسی که بدین سوی روی می‌آورد، بنگرد.

پس نگریستیم و دیدیم که علی به سوی ما می‌آید. ⁽²⁾

به زودی، روایت او را در عبارت خوارزمی نیز خواهی یافت.

شرح حال شهردار دیلمی

1. ذهبی

: ابومنصور، شهردار، پسر حافظ شیرویه بن شهردار دیلمی، محدّث

بود. ابن سمعانی درباره‌اش گفته است: وی حافظ و حدیث شناس و فهیم و آشنا به ادب و مردی ظریف بود. ⁽¹⁾

2. سبکی

: ابن سمعانی می‌گوید: شهردار دیلمی حافظ و حدیث شناس و فهیم و آشنا به ادب و مردی ظریف و نرم‌خو و مسجد نشین بود و مانند پدرش عمر را در کار نگارش و شنیدن و جستجوی حدیث سپری کرد. وی همراه پدرش به اصفهان و بغداد مسافرت کرد. ⁽²⁾

3. ابن قاضی شهبه و اسنوی

نیز وی را در«طبقات الشافعیّة» یاد کرده‌اند. ⁽³⁾

4. ثعالبی

نیز در «مقالید الأسانید» وی را نام برده و همان سخن ذهبی را درباره‌اش بازگو کرده است.

5 . دهلوی

نیز در «بستان المحدّثین» شهردار را با به کارگیری سخنان ثعالبی - بنابر روش و عادتش در این کتاب که بهره‌گیری از سخنان ثعالبی است - ستوده است.

16- روایت خوارزمی

اشاره

موفّق بن احمد مکّی خوارزمی، مشهور به خطیب خوارزمی، حدیث تشبیه را به سند زیر روایت کرده است:

شیخِ زاهد، حافظ ابوالحسین، علی بن احمد عاصمی خوارزمی، از شیخ القضات، اسماعیل بن احمد واعظ، از ابوبکر، احمد بن حسین بیهقی؛ و به همین اسناد: از احمد بن حسین بیهقی، از ابوعبداللّه حافظ، در کتاب تاریخ، از ابوجعفر، محمّد بن احمد بن سعید، از محمّد بن مسلم، از عبیداللّه بن موسی عبسی، از ابوعمر ازدی، از ابوراشد حبرانی، از ابوالحمراء نقل کرده است که

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

مَنْ أرادَ أنْ یَنْظُرَ إلی آدَمَ فی عِلْمِهِ وَ إلی نُوحٍ فی فَهْمِهِ وَ إلی یَحْیَی بْنِ زَکَریَّا فی زُهْدِهِ وَ إلی مُوسَی بْنِ عِمْرانَ فی بَطْشِهِ، فَلْیَنْظُرْ إلی عَلیِّ بْنِ أبی‌طالِبٍ.

هر که می‌خواهد دانش آدم و فهم نوح و زهد یحیی بن زکریّا و توانمندی موسی بن عمران را ببیند، علی بن ابی‌طالب را بنگرد.

احمد بن حسین بیهقی گفته است: این حدیث را جز با این سند، ننوشته‌ام. و خدا داناترین است. ⁽¹⁾

شرح حال خوارزمی

1. عماد اصفهانی

اشاره

: خطیب خوارزم، ابوالمؤیّد، موفّق بن احمد بن محمّد مکّی خوارزمی، در فقه و ادب، از برترینان و بزرگان و در خویشاوندی و نژاد، از برگزیدگان و بزرگواران است. ⁽²⁾

مآخذ شرح حال عماد کاتب اصفهانی

شرح حال عماد کاتب اصفهانی را در کتابهای زیر می‌توان یافت:

و دیگر کتب معتبر تاریخ و تراجم.

2. ابوالفتوح مطرزی

: مطرزی، در جای جای کتاب «الإیضاح فی شرح

المقامات» خوارزمی را در زمانی که حدیثی از او نقل می‌کند، به نیکوترین صفات، ستوده است. و اینک نمونه‌هایی از این دست:

وی در ضمن سخن از زهد اویس قرنی رضی الله عنه می‌نویسد:

از شواهدی که نشان دهنده زهد اوست، حدیثی است که پیشوای بزرگ، ابوالمؤیّد، موفّق بن احمد مکّی، بدین سند برایم نقل کرد: شیخ ابوالغنائم، محمّد بن علی نرسی معدّل، از شریف ابوعبداللّه، محمّد بن علی بن عبدالرحمن علوی حسینی، از احمد بن علی عطّار مقرئ، به طریقه قرائت، از علی بن احمد بن عمرو، از محمّد بن منصور مقرئ، از محمّد بن علی خلف، از حسین اشقر، از مخلّد بن حسین، از مردی، از اسید بن عمرو، نقل می‌کند:

اویس قرنی هر گاه که به شب می‌رسید، جامه‌ای بر می‌گرفت و سر و پاهایش را با آن می‌پوشاند و باقیمانده‌اش را صدقه می‌داد. نیز به خوراکش می‌نگریست و اندکی از آن جدا می‌کرد و زیادی‌اش را می‌بخشید و می‌گفت: «خدایا! نزد من برای آنان که شب را برهنه و گرسنه به سر آورده‌اند، چیز اضافه‌ای نیست.»

از اخبار دیگری که نشان‌دهنده عبادت فراوان اوست، خبری است که مولای من (خوارزمی) به همین اسناد تا محمّد بن منصور و او از عبداللّه بن ابی‌زیاد، از سیّار، از جعفر بن سلیمان، از ابراهیم بن عیسی سکری نقل کرده است که اویس قرنی می‌گفت: «هر آینه، به‌گونه‌ای خدای را در زمین عبادت خواهم کرد که فرشتگان در آسمان عبادتش می‌کنند.»

پس چون شب فرا می‌رسید می‌گفت: «ای نفس! امشب، شب ایستادن در پیشگاه خداست.» پس تمام شب را تا به صبح در قیام بود.

و هنگامی که شب دوم سر می‌رسید، می‌گفت: «ای نفس! امشب، شب رکوع است.» پس همی در رکوع بود تا به صبح می‌رسید.

در شب سوم هم می‌گفت: «ای نفس! امشب، شب سجده است.» و تا صبحگاهان سر برخاک می‌نهاد.

امّا گفته ابوهریره: «[ بصره] یکی از دو بال دنیاست»؛ آن را مولایم، صدرنشینِ

نیکبخت شهید، صدر الصدور، ابوالمؤیّد، موفّق بن احمد مکّی، اجازتاً، به سند:

شیخ ابوالغنائم، محمّد بن علی نرسی معدّل، از شریف ابوعبداللّه، محمّد بن علی بن عبداللّه علوی حسینی، از علی بن فضل دهقان، از محمّد بن زید رطّاب، نقل کرد که وی گفته است: ابراهیم بن محمّد ثقفی گفت: شنیدیم که مردم بصره به سخنی که از ابوهریره یاد می‌شود، افتخار می‌کنند. آن سخن این است: دنیا بسان پرنده‌ای برایم نمایان شد که بصره و مصر دو بال آن بودند؛ پس آن گاه که این دو شهر ویران شوند، آن رخداد پیش خواهد آمد... .

صدر الائمّه، اخطب خطبای خوارزم، موفّق بن احمد مکّی و سپس خوارزمی، برای ما این حدیث را نقل کرد و گفت: سیّد و پیشوا، مرتضی ابوالفضل حسینی - که خدای از جانب من پاداش نیکویش دهاد - این حدیث را از کتابش «أتی من مدینة الری» بر من بخواند و گفت: سیّد ابوالحسن، علی بن ابی‌طالب حسینی شیبانی، به شیوه قرائت من بر او، از شیخ عالم، ابوالنجم، محمّد بن عبدالوهّاب بن عیسی تمّار رازی، از شیخ عالم، ابوسعید، محمّد بن احمد بن حسین نیشابوری، از محمّد بن علی بن جعفر ادیب، به شیوه قرائت حدیث، از ابوالفرج، معافا بن زکریّا، از محمّد بن احمد بن ابی‌الثلج، از حسن بن محمّد بن بهرام، از یوسف بن موسی قطّان، از جریر، از لیث، از مجاهد، از ابن عبّاس نقل کرد که وی گفته است:

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

لَوْ أنَّ الرِّیاضَ أقْلامٌ وَ الْبَحْرَ مِدادٌ وَ الجِنَّ حُسَّابٌ وَ الإْنْسَ کُتَّابٌ، ما أحْصَوْا فَضائِلَ عَلیِّ بْنِ أبی‌طالِبٍ.

اگر درختان همه بوستانها، قلم و آب همه دریاها، جوهر و جنّیان شمارنده و آدمیان نویسنده می‌شدند، قادر به شمارش فضائل علی بن ابی‌طالب نبودند.

مولایم، صدرنشین دانشیان، علّامه خوارزمی، برایم نقل کرد که فخر خوارزم ⁽¹⁾

گفته است: نواختن نی در مثل، چون صدای زیبای داوود و حلاوت آواز اوست.

از مولایم، صدرنشین کبیر مسند دانش، علّامه خوارزمی، شنیدم که می‌گفت:

شنیدم که فخر خوارزم چنین می‌گفت: شبی که رسول خدا صلی الله علیه و آله چشم به گیتی گشود، ایوان کسرا لرزید و چهارده کنگره از آن فروریخت؛ آتش آتشکده فارس خاموش شد و آب دریاچه ساوه فروکش کرد.

شعر خوارزمی - که با مطلع « أضاعُونی وَ أیَّ فَتًی أضاعُوا » (مرا تباه کردند و چه جوانمردی را تباه کردند!) آغاز می‌شود - تضمین شعری از امیّة بن ابی‌صلت است.

این شعر با مصراع « لِیَوْمِ کَریهَةٍ وَ سِدادِ ثَغْرٍ » (برای روز دشواری و بستن راه آمدن دشمن) پایان می‌پذیرد.

روایت شده است که ابوحنیفه همسایه‌ای فاسق داشت که فراوان این بیت را به آواز می‌خواند. اتّفاقاً او شبی مست از خانه برون شد و پاسبانان وی را دستگیر و زندانی‌اش کردند. چون ابوحنیفه این خبر را شنید، فردای آن روز، برخاست و به شتاب، به سوی او رفت و آن قدر درباره‌اش با پاسبانان سخن گفت که از زندان آزاد شد. هنگامی که ابوحنیفه آن مرد را به خانه‌اش رسانید، به او گفت: آیا ما تو را تباه کردیم؟ پس آن مرد دست ابوحنیفه را گرفت و به برکت تلاش او توبه کرد.

این داستان را از مولای صدرنشینم، خوارزمی نیز در مناقب ابوحنیفه شنیده‌ام.

وی این حکایت را قریب به مضمون بالا و با اسنادش به ابویوسف، نقل می‌کرد.

3. ابن نجّار

: موفّق بن احمد مکّی، خطیب خوارزم و فقیه و فاضل و ادیب و شاعر و بلیغ و از شاگردان زمخشری بود. ⁽¹⁾

4. محمّد بن محمود خوارزمی

: وی نیز موفّق خوارزمی را در جای‌جای کتاب «جامع مسانید أبی‌حنیفة» یاد کرده و به سخنانش احتجاج نموده و او را با اوصاف

بلندی ستوده است. و اینک نمونه‌هایی از این دست:

محمود خوارزمی پس از نقل سخن منسوب به شافعی (مردمان همه نیازمند و ریزه‌خوار ابوحنیفه‌اند) می‌نویسد:

این معنا را زبردست‌ترین خطیب در خاور و باختر عالم، ابوالمؤیّد مکّی خوارزمی، بر پایه اشعاری که فرزند او، صدر کبیر، شرف‌الدین احمد بن موفّق مکّی خوارزمی، برایم خواند، در قالب ابیاتی به نظم کشیده است. شرف‌الدین خوارزمی می‌گوید: صدرِ علّامه، ماهرترین خطیب شرق و غرب، صدرنشین پیشوایان، ابوالمؤیّد، موفّق بن احمد مکّی خوارزمی برایم اشعاری خواند که آنها را در ستایش ابوحنیفه - رضی اللّه عنه - سروده بود: أئِمَّةُ هذِهِ الدُّنْیا جَمیعاً بِلا رَیْبٍ عِیالُ أبی‌حَنیفَهْ

بی‌گمان، پیشوایان این جهان، همگی، ریزه‌خوار ابوحنیفه‌اند.

همچنین، نوه خوارزمی، صدرِ بزرگ، شرف‌الدین، احمد بن مؤیّد بن موفّق مکّی خوارزمی، برایم اشعاری خواند و گفت: این اشعار سروده نیایم، ماه تابان آسمان دانش، علّامه، چیره‌دست‌ترین سخنوران خاور و باختر، ابوالمؤیّد، موفّق بن احمد مکّی خوارزمی - رحمه اللّه - است: أیا جَبَلیْ نُعْمانَ إنَّ حَصاکُما

ای کوههای نعمان، سنگریزه‌های شما دو کوه به شماره در می‌آید؛ لیکن فضائل نعمان (ابوحنیفه) قابل شمارش نیست. کتابهای شکوه‌مند فقه را بخوان تا در آنها نکات دقیق ابوحنیفه و سرخی شقایق را توأمان بیابی.

نیز همو از جدّ خویش این اشعار را در ستایش ابوحنیفه نقل کرده است: رَسُولُ اللّهِ قالَ سِراجُ دینی

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود: ابوحنیفه چراغ دین و امّتِ هدایتگر من است. وی پس از صحابه، در فتواها، جانشین احمد صلی الله علیه و آله در شریعت وی شد. تار ابریشم فتوای او اجتهاد و

پود آن ترس از خدای رحمان است.

و همچنین این اشعار را: غَدا مَذْهَبُ النُّعْمانِ خَیْرَ الْمَذاهِبِ

مذهب ابوحنیفه بهترین مذاهب گشت، همانند ماه تابان که بهترین ستارگان است. وی با رعایت تقوا در بهترین دوران، به تفقّه پرداخت؛ بنابراین، بی‌گمان، مذهب او بهترین مذاهب است.

خطیب خطیبان خوارزم، صدرالائمّه، أبوالمؤیّد، موفّق بن احمد مکّی، در مناقب ابوحنیفه - رضی اللّه عنه - از هفتصد و سی تن از مشایخ مسلمانان که در خاور و باختر سرزمینهای گوناگون، از وی حدیث روایت کرده‌اند، یاد می‌کند. خدا از او خشنود باد.

گونه ششم از مناقب و فضائل ابوحنیفه - که وی در آنها یکتاست - شاگردی در نزد چهارهزار تن از پیشوایان بزرگ تابعانِ پیش از خود است. دلیل این مدّعا، سخنی است که گروهی از مشایخ مورد اطمینان از صدرنشین دانشیان، علّامه، زبردست‌ترین سخنور خوارزم، صدر الائمّه، ابوالمؤیّد، موفّق بن احمد مکّی، از ابوحفص، عمر بن امام ابوالحسن علی زمخشری، از پدرش - رحمه اللّه - نقل کرده‌اند که وی گفته است: میان اصحاب پیشوای بزرگ ابوحنیفه و پیروان امام کبیر شافعی - رضی اللّه عنه - کشاکشی درگرفت و هر یک مقتدای خود را برتر می‌شمرد.

گونه هفتم از مناقب ابوحنیفه - که وی در آنها نیز یگانه است - گردآمدن پیروانی برای اوست که برای هیچ کس پس از وی، چنین پیروانی فراهم نیامد. دلیل این سخن، خبری است که مشایخ ثقه در کلامی بلیغ و فصیح از صدر الائمّه، ابوالمؤیّد، موفّق بن احمد مکّی، از امام، علّامه، رکن الاسلام، ابوالفضل عبدالرحمن بن امیرویه، از قاضی القضات ابوبکر، عتیق بن داوود یمانی، در برتری مذهب ابوحنیفه - رضی اللّه عنه - بر دیگر مذاهب نقل کرده‌اند: ابوحنیفه پیشوای پیشوایان، چراغ امّت، مردی پرتوان و پیشرو در گردآوری دانش شریعت است؛ کسی که

خدایْ تعالی با توفیق‌دهی و عصمت، او را نیرو بخشید. از این رو، برای نگاهداری این امّت توسّط پروردگار متعال، پیروان و پیشوایانی گرد او آمدند که در هیچ عصری از اعصار در هیچ سرزمینی از سرزمینها، فراهم نیامده بودند. ⁽¹⁾

[ همچنین، محمّد خوارزمی در جامع مسانید ابی‌حنیفه می‌نویسد:]

باب اوّل: در یادکرد پاره‌ای از فضائل ابوحنیفه - که وی در آنها به اجماع همگان، بی‌نظیر است - به توفیق الاهی می‌گوییم: مناقب و فضائل او همچون سنگریزه‌های بیابان به شمار و شماره در نمی‌آیند و رسیدن به غایت آن، ممکن نیست؛ لیکن از برتریهای ویژه او - که به گفته همگان همتایی در آنها ندارد - که می‌توان آنها را در ده گونه به شماره در آورد و ذکر کرد، اینهاست: نخست: اخبار و آثار روایت شده در ستایش او؛ دوم: آنکه او - و نه آنها که پس از وی آمدند - در عصر صحابه و کسانی که همراه پیامبر صلی الله علیه و آله بوده‌اند، چشم به جهان گشود؛ و... .

نخستین فضیلت، بر پایه خبری است که صدر کبیر، شرف‌الدین، احمد بن مؤیّد بن موفّق بن احمد مکّی برایم نقل کرد. همو از نیایش، صدرالائمّه، ابوالمؤیّد، موفّق بن احمد مکّی، از عبدالحمید بن احمد براتقینی، از امام محمّد بن اسحاق سراجی خوارزمی، از ابوجعفر، عمر بن احمد کرابیسی، از ابوالفتح، محمّد بن حسن ناصحی، از زاهد ابومحمّد، حسن بن علی بن محمّد، از ابوسهیل، عبدالحمید بن محمّد صوافی، از پدرش، از ابوالقاسم، یونس بن طاهر بصری، از ابوالنصر، احمد بن حسین ادیب، از ابوسعید، احمد بن محمّد بن بشر، از محمّد بن یزید، از سعید بن بشر، از حمّاد، از مردی، از نافع، نقل کرد:

ابن عمر - رضی اللّه عنه تبارک و تعالی و تقدّس - گفت: پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: پس از من، مردی که به نام ابوحنیفه می‌شناسندش، ظهور می‌کند که خدا سنّت مرا به دست او زنده می‌گرداند. ⁽²⁾

شرح حال خوارزمی، نویسنده جامع المسانید

اشاره

محمّد بن محمود خوارزمی، صاحب «جامع مسانید أبی‌حنیفة» در فقه و حدیث، از پیشوایان بزرگ حنفی مذهب است. اینک برخی از سخنان دانشمندان در ستایش او:

کفوی : شیخ و امام و خطیب، ابوالمؤیّد، محمّد بن محمود بن محمّد بن حسن خوارزمی، در سال 603 ⁽¹⁾زاده شد و نزد استاد صاحب نظر، نجم الملّة و الدین، طاهر بن محمّد حفصی، فقه بیاموخت و در خوارزم، حدیث شنید. سپس به بغداد گام نهاد و در آنجا نیز حدیث آموخت و در دمشق به روایت حدیث پرداخت. وی پس از چیرگی تاتار بر خوارزم، عهده‌دار منصب داوری و سخنوری شد؛ سپس آنجا را ترک گفت و به قصد حجّ، رهسپار بغداد گشت. خوارزمی پس از گزاردن حجّ و مدّتی مجاورت، از راه مصر به دمشق رفت و سپس راهی بغداد شد و تا دمِ مرگ در آن شهر بماند و به تدریس پرداخت. سال در گذشت او 655 است. ⁽²⁾

قرشی : امام و خطیب، ابوالمؤیّد، محمّد بن محمود بن حسن خوارزمی، در سال 593 پای به گیتی نهاد. وی نزد امام، طاهر بن محمّد حفصی، فقه بیاموخت و در خوارزم و بغداد، حدیث شنید و در دمشق، به روایت حدیث پرداخت. خوارزمی پس از چیرگی تاتار بر خوارزم، عهده‌دار منصب قضاوت و خطابه شد؛ سپس آنجا را ترک گفت و به قصد حجّ، رهسپار بغداد شد. او پس از گزاردن حجّ و مدّتی مجاورت، از راه مصر به دمشق رفت و سپس راهی بغداد شد و تا دمِ مرگ، در آن شهر بماند و به تدریس پرداخت. خوارزمی در سال 655 چشم از جهان فروبست. ⁽³⁾

چلبی : مسند امام اعظم، ابوحنیفه، نعمان بن ثابت کوفی، در گذشته به سال 150 ، توسّط حسن بن زیاد لؤلؤیی روایت شد و شیخ قاسم بن قطلوبغای حنفی، آن را بر پایه روایت حارثی، مطابق ابواب فقه، مرتّب ساخت و همراه با توضیحاتی در دو مجلّد، تنظیم کرد. جمال‌الدین، محمود بن احمد قونوی دمشقی، متوفّای سال 770 ، آن را مختصر کرد و «المعتمد» نامیدش و سپس آن را شرح داد و «المستند»ش خواند. ابوالمؤیّد، محمّد بن محمود خوارزمی، در گذشته به سال 665 نیز زوائد این مسند را گرد آورده است. آغاز این کتاب چنین است: ستایش مر خدایی است که به کرمش، ما را از زلال‌ترین نهرهای شریعت، سیراب فرمود. ⁽¹⁾

دهّان (در کتاب کفایة المتطلّع): کتاب جمع المسانیدِ امام اعظم ابوحنیفه، اثر علّامه، قاضی القضات، ابوالمؤیّد، محمّد بن محمود بن محمّد خوارزمی - رحمه اللّه - است که آن را از فقیهان حنفی روایت می‌کند.

5 . صفدی

اشاره

: موفّق خوارزمی در ادبیّات عرب، توانا بود و دانشی سرشار داشت.

وی فقیه و فاضل و ادیب و شاعر بود و نزد زمخشری درس خوانده بود. او صاحب خطبه‌ها و شعر و مناقب است. ⁽²⁾

برخی از مآخذ شرح حال صفدی

دانشمندان اهل سنّت صفدی را ستوده‌اند و شرح حالش را در کتابهای معتبر نگاشته‌اند. اینک برخی از آن کتب:

6 . عبدالقادر قرشی

: ابوالمؤیّد، موفّق بن احمد بن محمّد مکّی، خطیب خوارزم و استاد ناصر بن عبداللّه مغربی، در حدود سال 484 چشم به جهان گشود. وی دانش عربی را از زمخشری فرا گرفت. قفطی نامش را در «أخبار النحاة» یاد

کرده است. او مردی ادیب و فاضل و با فقه و ادب، آشنا بود. خوارزمی مصنّفات محمّد بن حسن را از عمر بن محمّد بن احمد نسفی روایت کرده است. وی در سال 568 در گذشت. خدایش بیامرزاد. ⁽¹⁾

شرح حال عبدالقادر قرشی

عبدالقادر قرشی در شمار دانشمندان بزرگ اهل تسنّن است. محمود بن سلیمان کفوی درباره‌اش می‌نویسد:

فاضل و دانشمند کامل، مولا عبدالقادر بن محمّد بن نصراللّه بن سالم، ابوالوفاء قرشی، دانا و صاحب فضل و جامع علوم بود. وی دارای کتابها و نوشته‌ها و تواریخ و سخنرانیها و تألیفات است. در سال 676 زاده شد و از کسان پر شماری، همچون علاءالدین ترکمانی و پدرش (قاضی‌القضات شمس‌الدین) و فخرالدین عثمان ماردینی ترکمانی (پدر علاءالدین) و هبة اللّه ترکمانی و دیگران، دانش آموخت.

قرشی حدیث شنید و حدیث روایت کرد و فتوا داد و درس آموخت و کتابهای «العنایة فی تحریر أحادیث الهدایة» و «الطرق و الوسائل فی تخریج أحادیث خلاصة الدلائل» - که به «المجموع» نیز نامبردار است - و شرح «معانی الآثار» (نوشته طحاوی) و «الدرر المنیفة فی الردّ علی ابن أبی‌شیبة عن الإمام أبی‌حنیفة» و «ترتیب تهذیب الأسماء و اللّغات» و «البستان» در فضائل ابوحنیفه و «الجواهر المضیّة فی طبقات الحنفیّة» و «مختصر فی علوم الحدیث» و «مسائل مجموع فی الفقه» و «قطعة من شرح الخلاصة» در دو جلد و «تفسیر آیات و فوائد» را نگاشت.

دانشمند فاضل، مولا قاسم بن قطلوبغا، نویسنده «تلخیص التراجم»، از وی حدیث شنیده و دانش آموخته است. او در سال 775 چشم از جهان فروبست. ⁽²⁾

سیوطی در شرح حال قرشی چنین می‌نگارد:

محیی‌الدین، عبدالقادر بن محمّد بن محمّد بن نصراللّه بن سلام، ابومحمّد بن

ابی‌الوفاء قرشی، تدریس کرد و فتوا داد و «شرح معانی الآثار» و «طبقات الحنفیّة» و «شرح الخلاصة» و «تخریج أحادیث الهدایة» و آثاری دیگر را به نگارش درآورد. وی در سال 676 به دنیا آمد و در ماه ربیع‌الاوّل سال 775 رخت از جهان برکشید. ⁽¹⁾

چلبی در ضمن یادکرد کتاب «الجواهر المضیّة» اثر قرشی، می‌گوید:

نخستین کسی که درباره طبقات پیروان ابوحنیفه کتابی نوشته، شیخ عبدالقادر بن محمّد قرشی، درگذشته به سال 775 و صاحب «الجواهر المضیّة فی طبقات الحنفیّة» است. وی خود در مقدّمه کتابش می‌نویسد: کسی را ندیده‌ام که طبقات ما پیروان ابوحنیفه را گرد آورده باشد؛ حال آنکه این پیروان گروههای بی‌شماری را تشکیل می‌دهند.

عبدالقادر قرشی «طبقات الحنفیّة» را با کمک شیخ قطب‌الدین عبدالکریم حلبی و ابوالعلاء بخاری و ابوالحسن سبکی و ابوالحسن علی ماردینی فراهم آورد. بدین گونه، این کتاب زندگی‌نامه‌های فراوان و فواید فقهی بسیاری را در خود جای داد. ⁽²⁾

شرح حال قفطی

اشاره

قفطی همان است که خطیب خوارزمی را در کتاب طبقاتش یاد کرده است.

سیوطی درباره وی می‌نویسد:

قفطیِ وزیر: وی جمال‌الدین علی بن یوسف بن ابراهیم شیبانی، وزیر حلب و نویسنده «تاریخ النحاة» و «تاریخ الیمن» و «تاریخ مصر» و «تاریخ بنی‌بویه» و «تاریخ بنی سلجوق» است. در سال 568 در شهر قفط، زاده شد و در سال 646 در شهر حلب، در گذشت. ⁽³⁾

سیوطی در جای دیگری، درباره قفطی می‌گوید:

ابوالحسن قفطی، علی بن یوسف بن ابراهیم بن عبدالواحد بن موسی بن

احمد بن محمّد بن اسحاق بن محمّد بن ربیعة بن حارث، معروف به قاضی اکرم و صاحب «تاریخ النحاة» است. یاقوت حموی گفته است: قفطی در ماه ربیعِ سال 568 در قفط، زاده شد. وی مردی بسیار فاضل و هوشیار و بزرگ منزلت بود و هرگاه در دانشی از دانشها مانند: نحو و لغت و قرائت و فقه و حدیث و اصول و منطق و ریاضی و نجوم و هندسه و تاریخ و جرح و تعدیل، سخن می‌گفت، به نیکوترین شکل به آن می‌پرداخت. او سخاوتمند و گشاده‌رو بود. قفطی «الإصلاح» را برای برطرف ساختن کاستیهای «صحاح جوهری» نوشت. دیگر آثار او عبارت‌اند از:

«الضاد و الظاء»، «تاریخ النحاة»، «تاریخ مصر»، «المحلّی فی استیعاب وجوه کلّا». ⁽¹⁾

7. تقی فاسی

: علّامه ابوالمؤیّد، موفّق بن احمد بن محمّد بن محمّد مکّی، خطیب خوارزم، ادیب و فصیح و زبان‌آور بود. روزگار بسیاری در خوارزم، سخنوری کرد و خطبه‌ها خواند و برای مردمان سخن گفت و گروههای پرشماری برای آموختن دانش به نزدش شتافتند. وی در ماه صفر سال 568 در شهر خوارزم، از دنیا رفت. ذهبی وی را بدین گونه در «تاریخ الإسلام» یاد کرده است و شیخ محیی‌الدین، عبدالقادر حنفی، او را در «طبقات الحنفیّة» نام برده و گفته است:

قفطی نام خطیب خوارزمی را در «أخبار النحاة» آورده است. وی ادیب و فاضل و با فقه و ادب، آشنا بود و نوشته‌های محمّد بن حسن را از عمر بن محمّد بن احمد نسفی روایت کرد. ⁽²⁾

شرح حال تقی فاسی

اشاره

حافظ سخاوی در شرح حال تقی فاسی می‌نویسد:

وی شیخ الحرم ابوعبداللّه، محمّد بن احمد بن علی بن ابی‌عبداللّه، محمّد بن محمّد بن عبدالرحمن بن محمّد بن احمد بن علی بن عبدالرحمن بن سعید بن

عبدالملک، مشهور به ابوالطیّب، فرزند شهاب، ابوالعبّاس بن ابوالحسن فاسی مکّی مالکی، نامبردار به تقی فاسی است.

تقی فاسی در ماه ربیع‌الاوّل سال 775 در مکّه، زاده شد و در این شهر شریف و در مدینه منوّره - به سبب هجرت به این شهر به همراه مادرش در سال 783 - بالید و پرورش یافت. وی با اهتمام تمام، به دانش حدیث پرداخت و کتابهای پرشماری نگاشت و مردمان را از دانش خود بهره بخشید و منتفع ساخت و مردمان نیز از او دانش آموختند. فاسی تدریس کرد و فتوا داد و در مکّه و مدینه و قاهره و دمشق و شهرهای یمن، احادیثی را که گرد آورده بود، روایت کرد؛ بدین ترتیب، پیشوایان عصر از وی حدیث شنیدند و [ به ویژه] در محلّه‌های شهر مکّه، گروههایی بودند که از او حدیث می‌آموختند.

شیخ ما در معجم خویش آورده است: فاسی با زبان خود مرا حدیث گفت و به فرزندانم اجازه نقل داد. در حجاز، همانندی برایش بر جای نماند.

شیخ ما کتابهایی چند بدو وام داد و او به شاگردی در نزد استاد ما و برتری او از دیگران، حتّی استاد مشترکشان که از مردم عراق بود (آن‌گونه که در «الجواهر» آمده است) اعتراف داشت. جمال بن موسی، معجمی برای او به سامان آورد که پیش از پایانش از دنیا رفت.

تقی فاسی در حدیث و تاریخ و سیره دست داشت. وی دارای دانشی گسترده بود و به اخبار شهر خود توجّه ویژه‌ای می‌کرد؛ از این رو، نشانه‌های آن را زنده کرد و فراموش‌شده‌هایش را بازشناساند و آثار آن را حیات نو بخشید و زندگی‌نامه سرشناسان آن سرزمین را به نگارش درآورد و بدین‌گونه، تاریخ جامعی را در دو جلد سامان بخشید و آن را «شفاء الغرام بأخبار البلد الحرام» نام نهاد. وی در این اثر، تمام آنچه را «ازرقی» [ درباره مکّه] یاد کرده بود، گردآورد و مطالبی بر آن افزود و وقایع پس از وی را در آن بیاورد و به وقایع گذشته نیز، نگاهی دوباره کرد و چندین بار آن را خلاصه نمود.

او همچنین «العقد الثمین فی تاریخ البلد الأمین» را در چهار مجلّد نگاشت و در

آن، زندگی‌نامه گروهی از فرمانروایان و والیان و قاضیان و خطیبان و پیشوایان و مؤذّنان و جماعتی از دانشمندان و راویان حدیث آن سامان را به همراه نام کسانی که در آن شهر زیسته‌اند و یا در آن زمین چشم از گیتی فروبسته‌اند یا اثری از خود در مکّه و سرزمینهایی که بعدها به آن افزوده‌شد، بر جای نهاده‌اند، نقل کرد. وی این کتاب را به ترتیب الفبایی، تنظیم و سپس مختصر کرد. نیز بر «سیر النبلاء» و «التقیید» (اثر ابن نقطه) مطالبی افزود و کتابهایی درباره «الآخریّات» - که پیش‌نویس بیشترش را آماده کرد - و اذکار و ادعیه و مناسک حجّ بر اساس فقه شافعی و مالکی، نوشت و « حیاة الحیوان» دمیری را خلاصه کرد و اسناد روایات چهل حدیثی را که پیشتر گردآورده بود، به همراه فهرستی استخراج نمود. فاسی برخی از کتابهای حدیث استاتیدش را نیز مستندسازی کرد. ⁽¹⁾

سیوطی درباره فاسی می‌نویسد:

حافظ ابوالطیّب، تقیّ‌الدین محمّد بن احمد بن علی بن عبدالرحمنِ شریف مکّی، در سال 775 زاده شد و ابوبکر بن احمدِ محبّ و ابراهیم بن سلار به وی اجازه روایت دادند. فاسی برای آموختن دانش، سفر کرد و از همگنان خود پیش افتاد و چند کتاب حدیث نگاشت و شیخ زین‌الدین عراقی به او اجازه داد تا بر دیگران حدیث بخواند. وی درس گفت و فتوا داد و کتابهایی به نگارش درآورد - که تاریخ مکّه در شمار آنهاست - و در مکّه، عهده‌دار قضاوت بر پایه فقه مالکی شد.

وی در ماه شوّال سال 832 در گذشت. ابن حجر درباره‌اش می‌گوید: در حجاز، مانند او بر جای نماند. ⁽²⁾

8 . سیّد شهاب‌الدین احمد

: اصحاب دانش و عرفان در گذشت قرون و اعصار، همواره در سایه دوستی علی بن ابی‌طالب بوده‌اند و صاحبان حقیقت و یقین در همه شهرها و سرزمینها به دوستی خالصانه با او، افتخار کرده‌اند و مدایح و مناقبش

را در قالب نظم و نثر، آشکار ساخته‌اند و اوصاف و مراتب فضل او را بر خلاف خواست حسودان و برای مغلوب‌کردن بدخواهان، بر زبان رانده‌اند. از جمله آنان، پیشوای بزرگ، دانشمند مهتر، دانای فاضل زیرک، حافظ خطیب و ناقد نجیب، ضیاءالدین موفّق بن احمد مکّی است که با سرودن اشعاری در رشته ستایندگان حضرتش در آمده و با ریسمان استوار اراده‌اش، در سپهر خیرخواهان او برآمده و از دهان خود درّ و گوهر بیرون ریخته و گفته است: أسَدُ الإْلهِ وَ سَیْفُهُ وَ قَناتُهُ

[ علی] شیر خدا و شمشیر و نیزه اوست که در روز حمله‌ورشدنش [ در برندگی و کوبندگی] همچون ناخن و دندان است. در حالی که شمشیرش به ریختن خون زره‌پوشان اصرار می‌ورزید، از آسمان ندا برخاست: شمشیری جز ذوالفقار و جوانمردی جز علی، شکست‌دهنده احزاب، نیست. ⁽¹⁾

ابوسعید رضی الله عنه نقل می‌کند که رسول خدا - صلّی اللّه علیه و آله و بارک و سلّم - برای علی - رضوان اللّه تعالی علیه - برخی از رخدادهایی را که وی پس از وفات آن حضرت با آنها روبرو می‌شود، نقل فرمود؛ پس علی گریست و گفت: ای پیامبر، به حقّ خویشی و همراهی‌ام با شما، درخواست می‌کنم تا از خدا مرگ مرا بخواهی.

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: ای علی! آیا از من می‌خواهی که خدا را برای تغییر آنچه حتمی است، بخوانم؟ علی گفت: ای پیامبر خدا، به کدام سبب با قوم بجنگم؟ فرمود: به سبب بدعتهایی که در دین پدید می‌آورند.

نیز ابوسعید رضی الله عنه از علی - کرّم اللّه تعالی وجهه ⁽²⁾- نقل می‌کند که فرمود: پیامبر صلی الله علیه و آله

با من عهد بست که من با پیمان شکنان و بیدادگران و از دین بیرون‌روندگان (ناکثین و قاسطین و مارقین) بجنگم. بدو گفتند: ای امیرمؤمنان، پیمان شکنان چه کسانی‌اند؟ فرمود: پیمان شکنان همانان‌اند که در جنگ جمل، در برابر من صف‌آرایی کردند و بیدادگران مردم شام‌اند و از دین بیرون‌روندگان خوارج‌اند.

دو حدیث بالا را صالحانی روایت کرده و گفته است: این دو حدیث را پیشوای مطلق در روایت و درایت، ابوبکر بن مردویه و خطیب خوارزم، موفّق، ابوالمؤیّد - که خدا زیبایی دانش را به سبب اسنادهای نقل شده ایشان و احادیث مسند آنان پایدار بدارد - نقل کرده‌اند.

9. سیوطی

: ابوالمؤیّد، موفّق بن احمد بن ابی‌سعید اسحاق، معروف به اخطب خوارزم: صفدی می‌گوید: خوارزمی در ادبیّات عرب، توانا بود و دانشی سرشار داشت. وی فقیه و فاضل و ادیب و شاعر بود و نزد زمخشری درس خوانده بود. او صاحب خطبه‌ها و شعر و مناقب است. قفطی گفته است: ناصر مطرزی بر خوارزمی حدیث خوانده است. وی در حدود سال 484 زاده شد و در سال 568 در گذشت. ⁽¹⁾

10. کفوی

: ابوالمؤیّد، موفّق بن احمد بن محمّد مکّی، خطیب خوارزم، استادِ امام ناصر بن عبدالسیّد مغربی، در حدود سال 484 چشم به جهان گشود. وی ادیب و فاضل بود و به فقه و ادب، شناخت کامل داشت. خوارزمی فقه حنفی را از طریق نجم‌الدین عمر نسفی، از صدر الاسلام ابوالیسر بزدوی، از یوسف سیاری، از حاکم نوقدی، از ابوبصیر هندوانی، از ابوبکر اعمش، از ابوبکر اسکاف، از ابوسلیمان جوزجانی، از محمّد، از ابوحنیفه، دریافت کرده است. وی دانش عربی را از زمخشری آموخت و ناصر بن عبدالسیّد مغربی فقه و ادبیّات عرب را از او فرا گرفت. خوارزمی در سال 568 چشم از گیتی فروبست. ⁽²⁾

کتاب «کتائب أعلام الأخیار»

نصّ سخن کفوی در خطبه کتابش چنین است:

«پس از ثنا و ستایش خدا؛ بی‌گمان، سنّت جلیل و جاری خداوند در میان آفریدگانش و نعمت لطیف و روان او بر مخلوقاتش، آن است که در هر عصر و نسلی، در شهرها و سرزمینها، گروهی از دانشمندان را پدید آورَد که در میدان دانش، همچون تاختن سوارانِ حمله‌بَر، بر یکدیگر بتازند و در رزمگاه نظر، بسان حمله‌ور شدن شیران پرتوان، بر هم یورش برند. خدای نیکی‌شان دهاد و تاخت و تازشان همیشگی باد!

پس خدا توفیق خود را همراه ایشان گردانْد و راهشان را برای به دست آوردن دانش، آسان فرمود؛ بدان گونه که در هر یک از آنان، علم و عمل فراهم آمد و شیرینی فهم و اصالت هویدا شد. بدین ترتیب، خدای متعال خدمت داوری و فتوا را بدیشان واگذارد و نعمت دنیا و عقبی را بر آنان فروبارید؛ چراکه با داوری و دانش آنهاست که حکم دین و امور مهمّ امّت به انجام می‌رسد و با رأی و قلم اینان است که مصحلت خاصّ و عامّ سامان می‌یابد. و خدای متعال را در قضای پیشینی و تقدیر پسینی‌اش، حوادثی است شگفت که در زمان خود رخ می‌دهند و قضایایی است طُرفه که به پایان خود روان‌اند؛ و اگر این گروه عالی مرتبت و آراسته به فضائل نیکو نبودند، چه کسانی پوشیدگیهای این رخدادها را می‌زدودند و مشکلات این پدیده‌ها را رفع می‌کردند؟ و این هدایتی است از جانب خدایْ تعالی. سپاس او را که ما را به این امر هدایت فرمود.

و ستایش خدای را بر فرو ریزش نعمتهای پی‌درپی و الطاف پرشمارش بر این بنده ناچیز و نیازمند به رحمت خدای بزرگ و توانا، خدمتکار دیوان شرع مصطفوی، محمود بن سلیمان، مشهور به کفوی - که خدا کاستیهای او را نمایانش سازد و فرجام کارش را به نیکی، پایان دهد و امروزش را بهتر از دیروزش گرداند - چرا که او را توفیق بخشید تا از میان عقاید گوناگون، راست‌ترین و استوارترین آنها را برگزیند و از بین مذاهب مختلف، درست‌ترین و وزین‌ترینشان را بپذیرد؛ همان

خدایی که شریف‌ترین دانشها را بدو بخشید و نیکوترین فنون را به وی عطا فرمود.

از نیکوترین این نعمتهای بزرگ و پرشکوه‌ترین این دو لطف سترگ، آن است که خدای متعال وی را به گردآوری اخبار فقیهان هر عصری - که صاحبان فتوا و قضاوت بودند - از زمان پیامبرمان محمّد صلی الله علیه و آله تا عصر مشایخمان در اکنون، بدان‌گونه که در دوره‌های گوناگون، داوری کردند و فتوا دادند و بهره‌مند ساختند و بهره‌مند شدند، رهنمون شد.»

نویسنده «کشف الظنون» درباره او می‌نویسد: «کتائب أعلام الأخیار من فقهاء مذهب النعمان المختار» اثر مولی محمود بن سلیمان کفوی، متوفّای سال 990. ⁽¹⁾

ابومهدی، عیسی ثعالبی، در کتاب «مقالید الأسانید» فراوان از کفوی نقل می‌کند؛ تا جایی که در نگارش شرح حال زین عراقی و تفتازانی و طحاوی و... بر وی تکیه می‌کند و به سخن او استناد می‌نماید. همچنین، غلام علی آزاد در «سبحة المرجان» و شاه ولی‌اللّه (پدر دهلوی) در «الانتباه فی سلاسل أولیاء اللّه» و «دهلوی» در کتاب «بستان المحدّثین» در شرح حال طحاوی، همگی این‌گونه‌اند.

اعتبار «مناقب خوارزمی»

اشاره

به یقین، کتاب «مناقب علیّ» اثر خطیب خوارزمی، در شمار کتب معتبری است که دانشمندان از آن کتابها نقل و بدانها استناد می‌کنند. و اینک برخی از مواردی که دانشمندان بزرگ اهل تسنّن به این کتاب اعتماد کرده و در مؤلَّفات مشهور خود از آن نقل کرده‌اند:

منذر بن محمّد بن منذر، از پدرش، از عمویش حسین بن سعید، از پدرش، از اسماعیل بن زیاد بزّاز، از ابراهیم بن مهاجر، از یزید بن شراحیل انصاری، کاتب علی علیه السلام نقل می‌کند: شنیدم که علی می‌گفت: رسول خدا صلی الله علیه و آله در حالی که من حضرتش را به سینه خود تکیه داده بودم، فرمود:

ای علی، آیا سخن خدا را که می‌فرماید: «هر آینه، آنان که ایمان آوردند و کارهای نیک انجام دادند، آنهایند که بهترین آفریدگان‌اند.» ⁽¹⁾نشنیده‌ای؟ بهترین آفریدگان تو و شیعیانت هستید و وعده‌گاه من و شما حوض است؛ آن گاه که امّتها برای حسابرسی بیایند و شما پیشانی سپیدان خوانده شوید.

این حدیث را بدین شکل، حافظ ابوالمؤیّد، موفّق بن احمد بن مکّی خوارزمی، در مناقب علی یاد کرده است. ⁽²⁾

و به همین زنجیره سند، از ابن شاذان نقل شده است که گفت: ابومحمّد، حسن بن احمد مخلّدی در کتابش، از حسین بن اسحاق، از محمّد بن زکریّا، از جعفر بن محمّد، از پدرش، از علی بن الحسین و او از پدرش و او از علی بن ابی‌طالب نقل می‌کند: پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

هر آینه، خدایْ تعالی برای برادرم علی فضائلی قرار داده است که از بسیاری، به شماره در نمی‌آید. از این رو، هر که فضیلتی از فضائل او را پذیرفته و نقل کند، خدا گناهان پیشین و پسینش را خواهد آمرزید؛ و هر که فضیلتی از فضائل وی را بنویسد، تا آن گاه که اثری از آن نوشته باقی است، فرشتگان همواره برایش آمرزش خواهند خواست؛ و هر که فضیلتی از فضائل او را بشنود، خدا گناهانی را که از راه گوش مرتکب شده است، خواهد بخشید؛ و هر آن که به فضیلتی از فضائل او بنگرد، پروردگار گناهان چشم او را عفو خواهد کرد.

و سپس فرمود:

نگریستن به رخسار علی عبادت است. یاد کردن علی عبادت است. و خدا ایمان هیچ بنده‌ای را جز به ولایت او و بیزاری از دشمنانش نمی‌پذیرد.

این روایت را تنها بر اساس حدیث ابن شاذان نوشتیم؛ حدیثی که حافظ همدانی نقل کرده و خوارزمی در نقل آن وی را پیروی کرده است. ⁽¹⁾

[ علی] شیر خدا و شمشیر و نیزه اوست که در روز حمله‌ورشدنش [ در برندگی و کوبندگی] همچون چنگال و دندان است. در حالی که شمشیرش به ریختن خون زره‌پوشان اصرار می‌ورزید، از آسمان ندا برخاست: شمشیری جز ذوالفقار و جوانمردی جز علی، شکست‌دهنده احزاب، نیست. ⁽²⁾

قَتَلْتُ خَیْرَ النَّاسِ أُمّاً وَ أبا

رکاب مرا از سیم و زر آکنده ساز؛ چرا که من پادشاهی را که [ قدرش از مردمان] در پرده بود، کشتم؛ همو که در میان مردم، بهترین پدر و مادر را داشت.

بی‌گمان، این گوینده فاسق در ستایش این سرور گلوبریده، راست گفت و خدای را با همین کار زشتش دیدار کرد. و عبیداللّه بن زیاد دستور داد که به شتاب، سر حسین علیه السلام را ببرند و بر سر نیزه کنند تا مردمان از آن دوری جویند. پس طارق بن

مبارک برخاست و ابن زیاد را اجابت کرد و این کار پست را به انجام رسانید. سپس در میان مردمان فریاد برآورد و آنان را در مسجد جامع، گرد آورد و به منبر فراز شد و خطبه‌ای برخواند که ذکرش حرام است.

پس از آن، عبیداللّه بن زیاد جریر بن قیس جعفی را فراخواند و سر مبارک حسین و خاندان و یارانش را بدو سپرد. جریر بن قیس آن سرهای مبارک را با خود به دمشق برد. جریر نیز خطبه‌ای خواند که سراسرش دروغ و ناسزا بود. سپس سر را بیاورد و در برابر یزید نهاد و سخن ناشایستی بر زبان راند.

این ماجرا را حاکم و بیهقی و بسیاری از مشایخ اهل نقل به طرق صحیح و ضعیف، نقل کرده‌اند. اخطب الخطباء، ضیاءالدین، ابوالمؤیّد، موفّق‌الدین بن احمد خوارزمی نیز در کتابی که درباره شهادت حسین در دو جلد گردآورده و هم‌اکنون نزد من است، این رخداد را یاد کرده است.

شرح حال ابن وزیر

اشاره

العزّ، ابوعبداللّه، محمّد بن ابراهیم بن علی مرتضی بن هادی بن یحیی بن حسین بن قاسم بن ابراهیم بن اسماعیل بن ابراهیم بن حسن بن علی بن ابی‌طالب حسنی یمانی صنعانی، برادر هادی‌ای که نامش در آینده می‌آید، در حدود سال 765 چشم به جهان گشود. وی به شعر پرداخت و از همگنان پیش افتاد و کتاب «العواصم و القواصم فی الذبّ عن سنّة أبی‌القاسم» را در ردّ زیدیّه نوشت و همان را در «الروض الباسم عن سنّة أبی‌القاسم» خلاصه کرد. تقی بن فهد هاشمی نام او را در معجمش آورده است. ⁽¹⁾

- ابن صبّاغ مالکی

: وی می‌نویسد: از کتاب «الآل» اثر ابن خالویه - که ابوبکر خوارزمی ⁽²⁾آن را در «المناقب» روایت کرده - از بلال بن حمامه نقل شده است:

روزی رسول خدا صلی الله علیه و آله شاد و خندان به سوی ما آمد و رخسارش چون قرص ماه می‌درخشید. عبدالرحمن بن عوف برخاست و گفت: ای پیامبر خدا، این نور چیست؟ حضرتش پاسخ فرمود:

مژده‌ای است از خداوندگارم درباره برادر و پسرعمویم و دخترم. هر آینه، خدا فاطمه را به همسری علی در آورد و رضوان (خازن بهشت) را دستور داد که درخت طوبی را تکان دهد و بدین‌گونه، بر آن درخت به شماره دوستداران اهل بیت، برگهایی (صحیفه‌هایی که پیمان‌نامه‌هایی بودند) رویید و در زیر آن درخت، فرشتگانی را از نور پدید آورد و به دست هر یک صحیفه‌ای سپرد. پس آن گاه که قیامت اهل خود را در برگیرد، فرشتگان در میان مردمان ندا دهند و به تمام دوستداران اهل بیت صحیفه‌ای داده می‌شود که نامه رهایی آنان از آتش است. بدین‌گونه، دوستی برادر و پسرعمویم، و دخترم سبب رهایی مردان و زنان از آتش خواهد شد. ⁽¹⁾

در مناقب ضیاءالدین خوارزمی، از ابن عبّاس نقل شده است: آن گاه که نبیّ اکرم صلی الله علیه و آله میان اصحابش، از مهاجر و انصار، پیوند برادری برقرار کرد، ابوبکر و عمر - رضی اللّه عنهما - عثمان و عبدالرحمن بن عوف، طلحه و زبیر، و ابوذرّ غفاری و مقداد - رضوان اللّه علیهم اجمعین - را برادر یکدیگر ساخت و میان علی بن ابی‌طالب و هیچ یک از یارانش، پیوند برادری برقرار نکرد. علی خشمگین، از آن جمع جدا شد و به زمین سختی رفت و سر بر بازوی خویش نهاد و بر آن زمین خوابید و باد بر بدن او خاک نشاند. پیامبر صلی الله علیه و آله علی را طلبید و او را بر آن زمین یافت و با پایش وی را از خواب بیدار کرد و فرمود:

برخیز، حقّاً سزاواری که ابوتراب باشی. آیا از اینکه مهاجران و انصار را برادران یکدیگر قرار دادم و تو را با هیچ یک از ایشان برادر نساختم،

خشمگین شدی؟ آیا نمی‌پسندی که جایگاهت نسبت به من، همان جایگاه هارون نسبت به موسی باشد؛ جز آنکه پس از من پیامبری نخواهد بود؟ آگاه باش! هر که تو را دوست بدارد، امن و ایمان او را در برخواهند گرفت؛ و هر که تو را دشمن بدارد، خدا به مرگ جاهلی‌اش خواهد میراند. ⁽¹⁾

و در کتاب مناقبِ ابوالمؤیّد از ابوبرزه نقل شده است: روزی ما گرد رسول خدا صلی الله علیه و آله نشسته بودیم که حضرتش فرمود:

سوگند به آن که جانم به دست اوست، آدمی در روز قیامت، قدمی بر نخواهد داشت تا اینکه خدا - تبارک و تعالی - درباره چهار چیز از وی پرسش کند:

عمر پرسید: نشانه دوستی شما چیست؟ پیامبر صلی الله علیه و آله دست بر سر علی - که در کنار حضرتش نشسته بود - نهاد و فرمود:

نشانه دوستی من، دوست‌داشتن این مرد پس از من است. ⁽²⁾

- حافظ سمهودی

: وی پس از نقل حدیث « مَنْ کُنْتُ مَوْلاهُ فَعَلیٌّ مَوْلاهُ : هر که من مولای اویم، علی مولای اوست.» می‌گوید: امام واحدی گفته است: این ولایتی که پیامبر صلی الله علیه و آله [ برای علی] استوار گردانید، روز قیامت مورد پرسش قرار خواهد گرفت؛ زیرا در تفسیر آیه « وَ قِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْؤُلُونَ : آنان را نگاه دارید که مسئول‌اند.» ⁽³⁾روایت

شده است که مردمان از ولایت علی و اهل بیت پرسیده خواهند شد؛ چرا که خدای متعال پیامبرش را دستور فرمود که برای رسالتش از مردمان اجری جز مودّت خویشاوندانش نطلبد. معنای این سخن چنین است که خدا از مردم می‌پرسد که آیا ولایت ایشان را بدان‌گونه که سزا بود و پیامبر صلی الله علیه و آله بدان سفارش کرده بود، پاس داشتند یا آنکه آن را تباه و رها کردند؟ بنابراین، رعایت ولایت از آنان مطالبه خواهد شد و در صورت عدم رعایت، تبعات آن به زیانشان خواهد بود.

گواه این سخن، حدیثی است که ابوالحسن علی سفاقسی و سپس مکّی در «الفصول المهمّة» از کتاب «المناقب» ابوالمؤیّد خوارزمی از ابوبرزه - رضی اللّه عنه - نقل کرده است. وی می‌گوید: روزی پیرامون رسول خدا صلی الله علیه و آله نشسته بودیم که حضرتش فرمود:

سوگند به کسی که جانم به دست اوست، آدمی در روز قیامت، قدمی بر نخواهد داشت تا اینکه خدا - تبارک و تعالی - درباره چهار چیز از وی پرسش کند:

عمر پرسید: نشانه دوستی شما چیست؟ پیامبر صلی الله علیه و آله دست بر سر علی - که در کنار حضرتش نشسته بود - نهاد و فرمود:

نشانه دوستی من، دوست‌داشتن این مرد پس از من است. ⁽¹⁾

نیز در کتاب «الآل» اثر ابن خالویه - که ابوبکر خوارزمی آن را در «المناقب» روایت کرده است - از بلال بن حمامه نقل شده است:

روزی رسول خدا صلی الله علیه و آله شاد و خندان در حالی که رخساره‌اش چون قرص ماه می‌درخشید، به سوی ما آمد. عبدالرحمن بن عوف برخاست و گفت: ای پیامبر خدا، این نور چیست؟ حضرتش پاسخ فرمود:

مژده‌ای است از خداوندگارم درباره برادر و پسرعمویم و دخترم. هر آینه، خدا فاطمه را به همسری علی درآورد و رضوان (خازن بهشت) را دستور داد که درخت طوبی را تکان دهد و بدین‌گونه، بر آن درخت به شماره دوستداران اهل بیت، برگهایی (صحیفه‌هایی که پیمان‌نامه‌هایی بودند) رویید و در زیر آن درخت، فرشتگانی را از نور پدید آورد و به دست هریک صحیفه‌ای سپرد. پس آن گاه که قیامت اهل خود را دربرگیرد، فرشتگان در میان مردمان ندا دهند و به تمام دوستداران اهل بیت صحیفه‌ای داده می‌شود که نامه رهایی آنان از آتش است. بدین‌گونه، دوستی برادر و پسرعمویم، و دخترم سبب رهایی مردان و زنان از آتش خواهد شد. ⁽¹⁾

- ابن حجر هیتمی مکّی

: وی نیز این حدیث را از ابوبکر خوارزمی نقل کرده است. ⁽²⁾

- ابن باکثیر

: ابوبکر خوارزمی از ابوالقاسم بن محمّد، نقل می‌کند: در مسجد الحرام بودم. مردمان را دیدم که گرد مقام ابراهیم خلیل - که بر پیامبر ما و بر او نیکوترین درودها و سلامهای خدا باد - فراهم آمده‌اند. پرسیدم: چه خبر است؟ گفتند: راهبی نصرانی مسلمان شده و به مکّه آمده است و داستانی شگفت باز می‌گوید. به سویش رفتم. او شیخی بزرگ و با اندامی درشت بود که جامه و کلاهی پشمین بر تن داشت و کنار مقام نشسته بود و سخن می‌گفت و مردم به او گوش می‌دادند. او می‌گفت:

روزی در صومعه خود نشسته بودم که ناگاه از بلندای آن بیرون را نگریستم.

پرنده‌ای بزرگ، بسان کرکس دیدم که بر صخره‌ای در کنار ساحل افتاده بود و از

دهانش چیزی خارج می‌شد. پرنده از دهانش پاره‌ای از بدن انسانی را بیرون ریخت و سپس پرکشید و اندکی پنهان شد و دوباره آمد و پاره‌ای دیگر از دهانش بیرون ریخت و پرواز کرد و رفت. پس پاره‌های بدن آن انسان به یکدیگر نزدیک شدند و به هم پیوستند و انسان کاملی از آنها پدید آمد و من از آنچه می‌دیدم، در شگفت بودم که ناگاه همان پرنده آمد و بدن او را تکّه تکّه کرد و لاشه‌اش را در ربود و پرواز کرد.

سپس آمد و پاره‌ای دیگر از لاشه بدن آن مرد را به دهان گرفت و رفت و همین گونه آمد و رفت تا تمام پاره‌های آن بدن را با خود برد. من ماندم و با خود می‌اندیشیدم و حسرت می‌خوردم که چرا آن مرد را از قصّه‌اش نپرسیدم.

چون روز دوم فرا رسید، همان پرنده را دیدم که آمد و مانند دیروز، کار خود را تکرار کرد. هنگامی که پاره‌های آن بدن به هم پیوستند و انسان کاملی پدیدار شد، از صومعه خود پایین آمدم و به سوی او شتافتم و او را به خدا سوگند دادم که تو کیستی؟ آن مرد سکوت کرد. گفتم: به حقّ کسی که تو را آفرید، باید به من بگویی که کیستی. وی گفت: من ابن ملجم هستم. پرسیدم: داستان تو با آن پرنده چیست؟ گفت: من علی بن ابی‌طالب را کشتم و خدا این پرنده را بر من گمارده است و او هر روز، با من همان می‌کند که دیدی.

از صومعه‌ام بیرون آمدم و از مردمان پرسیدم که علی بن ابی‌طالب کیست؟ مرا گفتند: او پسر عموی پیامبر خداست. پس من مسلمان شدم و بدین گونه، به خانه گرامی خدا آمدم تا حجّ گزارم و پیامبر صلی الله علیه و آله را زیارت کنم. ⁽¹⁾

ابوالحسن علی سفاقسی و سپس مکّی در «الفصول المهمّة» از کتاب «المناقب» ابوالمؤیّد خوارزمی از ابوبرزه - رضی اللّه عنه - نقل کرده که وی گفته است: روزی پیرامون رسول خدا صلی الله علیه و آله نشسته بودیم که حضرتش فرمود:

سوگند به آن که جانم به دست اوست، آدمی در روز قیامت، قدمی بر نخواهد داشت تا اینکه خدا - تبارک و تعالی - درباره چهار چیز از وی

پرسش کند:

عمر پرسید: نشانه دوستی شما چیست؟ پیامبر صلی الله علیه و آله دست بر سر علی - که در کنار حضرتش نشسته بود - نهاد و فرمود:

نشانه دوستی من، دوست‌داشتن این مرد پس از من است. ⁽¹⁾

- مطیری

: حدیث شصت و چهارم از کتاب «الآل» اثر ابن خالویه است که ابوبکر خوارزمی آن را در «المناقب» از بلال بن حمامه، نقل کرده است:

روزی رسول خدا صلی الله علیه و آله شاد و خندان در حالی که رخساره‌اش چون قرص ماه می‌درخشید، به سوی ما آمد. عبدالرحمن بن عوف برخاست و گفت: ای پیامبر خدا، این نور چیست؟ حضرتش پاسخ فرمود:

مژده‌ای است از خداوندگارم درباره برادر و پسرعمویم و دخترم. هر آینه، خدا فاطمه را به همسری علی درآورد و رضوان (خازن بهشت) را دستور داد که درخت طوبی را تکان دهد و بدین‌گونه، بر آن درخت به شماره دوستداران اهل بیت، برگهایی (صحیفه‌هایی که پیمان‌نامه‌هایی بودند) رویید و در زیر آن درخت، فرشتگانی را از نور پدید آورد و به دست هریک صحیفه‌ای سپرد. پس آن گاه که قیامت اهل خود را در برگیرد، فرشتگان در میان مردمان ندا دهند و به تمام دوستداران اهل بیت صحیفه‌ای داده می‌شود که نامه رهایی آنان از آتش است. بدین‌گونه، دوستی برادر و پسرعمویم، و دخترم سبب رهایی مردان و زنان از آتش خواهد شد. ⁽²⁾

- ولی‌اللّه لکهنوی

: وی نیز حدیث فوق را از ابوبکر خوارزمی نقل و از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت کرده است:

جز مؤمن با تقوا دوستدار ما اهل بیت نیست و جز منافق شقاوتمند ما را دشمن نمی‌دارد. ⁽¹⁾

بالاتر از اینها همه، آن است که دهلوی با آنکه بسیاری از حقایق نقل شده از طریق دانشمندان اهل تسنّن و موجود در کتابهایشان را نمی‌پذیرد، در کتاب خود بر نقل خطیب خوارزمی اعتماد می‌کند و او را در شمار پیشوایان مهمّ سنّی، همچون ابن منده وابن مردویه و مانند آن دو، یاد می‌کند. در این باره، مکیده شماره 84 از باب «المکائد» کتاب او را ببینید. ⁽²⁾

همچنین دهلوی در جایی دیگر، به کتاب خوارزمی استشهاد می‌کند و وی را در ردیف کسانی همچون ابن ابی‌شیبه و احمد بن حنبل و نسائی و ابونعیم اصفهانی و مانند اینان، یاد می‌کند و همان گونه که پیشتر آمد، مدّعی می‌شود که شیعه در اثبات فصائل امیرالمؤمنین و اهل بیت علیهم السلام به دانشمندان اهل سنّت، نظیر خوارزمی و دیگران، نیازمند است.

17- روایت حاکمی قزوینی

اشاره

حافظ محبّ‌الدین طبری می‌نویسد: همانندی علی به پنچ تن از پیامبران علیهم السلام در کمالاتشان، در حدیثی که حاکمی قزوینی آورده، آمده است:

ابوالحمراء از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل کرده است:

مَنْ أرادَ أنْ یَنْظُرَ إلی آدَمَ فی عِلْمِهِ وَ إلی نُوحٍ فی فَهْمِهِ وَ إلی إبْراهیمَ فی حِلْمِهِ وَ إلی یَحْیَی بْنِ زَکَریَّا فی زُهْدِهِ وَ إلی مُوسَی بْنِ عِمْرانَ فی بَطْشِهِ، فَلْیَنْظُرْ إلی

عَلیِّ بْنِ أبی‌طالِبٍ. ⁽¹⁾

هر که می‌خواهد دانش آدم و فهم نوح و بردباری ابراهیم و زهد یحیی بن زکریّا و صلابت موسی بن عمران را ببیند، علی بن ابی‌طالب را بنگرد.

محبّ طبری در دیگر آثارش نیز این حدیث را از حاکمی قزوینی نقل می‌کند. ⁽²⁾

شرح حال ابوالخیر حاکمی

اشاره

ابوالخیر حاکمی قزوینی پیشوایی بزرگ از پیشوایان اهل تسنّن است:

1. رافعی

: ابوالخیر، احمد بن اسماعیل بن یوسف بن محمّد بن عبّاس طالقانی قزوینی، پیشوایی پرخیر و برکت بود و در فرمانبرداری خدایْ تعالی پرورش یافت و بالید. آن گونه که به من رسیده است وی در هفت سالگی قرآن را از بر کرد و با طلبی فراوان، به تحصیل علوم دینی پرداخت تا آنکه در نقل و شناخت و آموختن و یاددهی و نگارش آنها از همگنان خود پیشی گرفت و فردی پر خیر و بهره شد.

حاکمی پیوسته، در آمدن و رفتن و برخاستن و نشستن و در هر حالی از احوالش، به ذکر خدا و تلاوت قرآن می‌پرداخت. من از چند تن از کسانی که در نزدش حاضر شده بودند، شنیدم که لبهایش پس از مرگ و پیش از آنکه او را نزد غسّال برند، همچون زمانی که زنده بود و لبانش را به ذکر خدای متعال تکان می‌داد، حرکت می‌کرد. شاگردان، در حالی که وی نماز می‌خواند، دانش خود را بر او می‌خواندند و عرضه می‌کردند. وی همچنین، در حال خواندن قرآن به قرآن خواندن دیگری گوش فرامی‌داد و در همین حال، لغزش قاری را بدو گوشزد می‌کرد.

حاکمی در تفسیر و حدیث و فقه و دانشهای دیگر، کتابهای بلند و کوتاه فراوانی

نگاشت و بدین روی، دانشمندان و عموم مردم از علم او بهره بردند. وی در قزوین و نیشابور و بغداد و سرزمینهای دیگر، احادیث بسیاری شنید و فهرست شنیده‌هایش متداول است. یکی از گزافه‌گویان، بر پایه پندارهای ناروایی که ویژه گزافه‌گویان است، در حدیث شنیدن حاکمی از ابوعبداللّه، محمّد فراوی، سخنانی بر زبان رانده است؛ لیکن من خود برخی از کتابهایی را که وی از فراوی سماع کرده است دیده‌ام؛ مانند:

این دو سماع از دستخطّ مذکور بن محمّد شیبانی بغدادی نقل شده است.

همچنین من در نوشته‌ای به خطّ تاج‌الاسلام، ابوسعد سمعانی، دیدم که وی کتابهای «دلائل النبوّة» و «البعث و النشور» و «الأسماء و الصفات» و «الاعتقاد» حافظ ابوبکر بیهقی را به روایت فراوی از نویسنده و به قرائت تاج الاسلام، در ماههای سال 530 شنیده است.

حاکمی همراه با دانش و عبادت فراوانش، در نزد خواصّ و عوامّ، مقبولیّت یافت و جایگاهش بالا رفت و آوازه‌اش در آفاق زمین پیچید و حدود پانزده سال در نظامیّه بغداد، تدریس کرد و در تمام این سالها در دستگاه خلافت گرامی بود و مرجع و فردی فاضل به شمار می‌آمد و فتواهایش در مواقع اختلاف، پذیرفته بود.

وی - که خدایش بیامرزاد - دایی مادرم و نیای مادر رضاعی من است. من در بامداد روز پنجشنبه، دوم ماه رجب سال 582 در شهر همدان، به دست او خرقه

پوشیدم. شیخ او در طریقت، امام ابوالاسعد، هبةالرحمن بن عبدالواحد قشیری بود که حاکمی در کاروانسرای جدّش، استاد ابوعلی دقّاق، در مشهد امام محمّد بن یحیی در شهر نیشابور، به دست او خرقه پوشیده بود. خدا همه‌شان را بیامرزد.

من از وی احادیث پر شماری شنیدم و قرائتم او را به شگفتی وا می‌داشت تا جایی که حاضران را به گوش‌سپردن به آن دستور می‌داد. حاکمی - رحمه اللّه - در تفسیر قرآن، زبر دست بود و اسباب نزول آیات و اقوال مفسّران را در ذهن داشت و در معانی قرآن و حدیث از اندیشه‌ای بی‌نقص برخوردار بود. ⁽¹⁾

2. ذهبی

(ضمن گزارش رخدادهای سال 590 ): در این سال، ع لّا مه و واعظ، فقیه شافعی، ابوالخیر، احمد بن اسماعیل بن یوسف طالقانی قزوینی در گذشت.

وی در سال 512 زاده شد و در [ زادگاهش] نزد فقیه ملکداد عمرکی و در نیشابور از محمّد بن یحیی، فقه بیاموخت تا جایی که سرآمد همگنان شد. او از فراوی و زاهر و دیگران حدیث شنید و سپس، پیش از سال 560 به بغداد گام نهاد و در آن شهر به تدریس و وعظ پرداخت و بار دیگر قبل از سال 570 به آن شهر رفت و موعظه کرد و به تدریس در نظامیّه مشغول شد.

حاکمی در مذاهب گوناگون و در مواضع اختلاف و در اصول و تفسیر و وعظ، پیشوا بود. وی کتابهای بزرگی را روایت کرده است. کلام او به سبب روش نیکو و شیرینی سخن و فراوانی محفوظاتش، در نزد مردم رونق گرفت. او در عبادت، گامی استوار داشت و فردی بی‌نظیر و بزرگ منزلت به شمار می‌رفت. وی در سال 580 به قزوین بازگشت و تا گاه مرگش در ماه محرّم سال 590 ، به عبادت پرداخت.

خدایش بیامرزاد. ⁽²⁾

3. یافعی

(در گزارش حوادث سال 590 ): در این سال، واعظ و فقیه و ع لّا مه شافعی مذهب، ابوالخیر، احمد بن اسماعیل طالقانی قزوینی، چشم از جهان

فروبست. وی به بغداد گام نهاد و در نظامیّه تدریس کرد و در مذهب و مسائل اختلافی و اصول و وعظ، پیشوای دیگران بود. او کتابهای بزرگی را روایت کرده است. کلام او به سبب روش نیکو و سخن شیرین و فراوانی محفوظاتش، در نزد مردم رونق یافت. وی در عبادت، قدمی استوار داشت و بی‌نظیر و بزرگ منزلت بود و سرانجام در سال 580 به قزوین بازگشت و تا گاه مرگش در ماه محرّم سال 590 ، به عبادت پرداخت. خدایش بیامرزاد. ⁽¹⁾

4. ابن جزری

: ابوالخیر، احمد بن اسماعیل بن یوسف بن محمّد بن عبّاس حاکمی طالقانی قزوینی، معلّم قرآن و صدرنشین دانشیان و نیکوکار و اهل خیر بود و با دانشهای بسیاری آشنا بود. وی نویسنده کتاب «التبیان فی مسائل القرآن» در ردّ حلولیّه و جهمیّه است. حاکمی «الغایة» اثر ابومهران را نزد زاهر بن طاهر شحامی خواند و در محضر علی ابراهیم بن عبدالملک قزوینی (از ملازمان ابن معشر) حدیث آموخت. پسرش محمّد و محمّد بن مسعود بن ابی‌الفوارس قزوینی و الیاس بن جامع و عبدان بن سعید قصری نزد او حدیث خواندند. وی در ماه محرّم سال 590 در حدود نود سالگی، در گذشت. ⁽²⁾

5 . اسنوی

: شیخ ابوالخیر، احمد بن اسماعیل بن یوسف قزوینی طالقانی، با علوم پرشماری آشنا بود. وی در سال 511 یا 512 در قزوین، زاده شد و نزد محمّد بن یحیی درس خواند و مُعید ⁽³⁾ملکداد بن علی قزوینی - که پیشتر نامش آمد - شد و حدیث شنید و برای دیگران حدیث نقل کرد.

رافعی در امالی او را یاد می‌کند و می‌نویسد: حاکمی پیشوایی پرخیر بود و در حفظ و گردآوری و نشر دانشهای دینی، به وسیله آموزش آن به دیگران و موعظه و نگارش، بهره فراوان داشت. زبان او پیوسته از ذکر خدایْ تعالی و تلاوت قرآن، تازه

بود. وی در سه روز هفته - که جمعه نیز از آنها بود - برای عموم مردم مجلس وعظ ترتیب می‌داد. روزی در یکی از مجالس وعظش - که روز دوازدهم محرّم سال 590 بود - طبق عادت به سخن گفتن پرداخت و سخن را به آیه « وَ اتَّقُوا یَوْماً تُرْجَعُونَ فیهِ إلَی اللّهِ : از روزی که در آن به سوی خدا بازگردانده می‌شوید، بترسید.» ⁽¹⁾کشانید و یاد کرد که رسول خدا صلی الله علیه و آله پس از نزول این آیه تنها هفت روز زیست. پس آن گاه که از منبر پایین آمد، تب کرد و پس از آن، تنها هفت روز زنده ماند و در روز جمعه، از دنیا رفت و در روز شنبه، به خاک سپرده شد. و این از رخدادهای شگفت است. گویا وی می‌دانست که زمان رفتن نزدیک شده است.

رافعی می‌افزاید: بامداد همان روز به قصد تعزیت، از خانه بیرون شدم. به حاکمی می‌اندیشیدم و از مرگ او شکسته دل بودم که ناگاه بدون قصد قبلی و بدون هیچ فکر و اندیشه‌ای یک بیت شعر در ذهنم افتاد: بَکَتِ الْعُلُومُ بِوَیْلِها وَ عَویلِها لِوَفاةِ أحْمَدِهَا ابْنِ إسْماعیلِها

دانشها همگی با ناله و فریاد، برای مرگ ابن اسماعیل، ستوده علوم، گریستند.

گویا این بیت را گوینده‌ای برایم خواند! سپس اندیشیدم و ابیاتی را بر آن افزودم. ⁽²⁾

6 . ابن قاضی شهبه

: ابوالخیر، رضی‌الدین، احمد بن اسماعیل بن یوسف بن محمّد بن عبّاس قزوینی طالقانی، در سال 511 یا 512 به دنیا آمد و نزد محمّد بن یحیی حدیث خواند و معید درس ملکداد قزوینی شد و از علی ابراهیم بن عبدالملک قزوینی حدیث آموخت و کتاب «البیان فی مسائل القرآن» را در ردّ حلولیّه و جهمیّه به نگارش درآورد و سرآمد دانشیان شد. وی به بغداد رفت و در آن شهر به وعظ پرداخت و مقبولیّت تمام یافت؛ به گونه‌ای که یک روز او و روز دیگر ابن جوزی به سخنرانی می‌پرداختند و خلیفه در پشت پرده می‌نشست و به سخنان

اینان گوش فرا می‌داد و مردمان نیز در این مجالس حاضر می‌شدند. حاکمی از سال 569 تا 580 در نظامیّه بغداد، تدریس کرد و سپس به شهر خویش بازگشت.

امام رافعی در امالی او را یاد می‌کند و می‌نویسد: حاکمی پیشوایی پرخیر بود و در حفظ و گردآوری و نشر علوم دین، به وسیله آموزش و موعظه و نگارش، بهره فراوان داشت.

حافظ عبدالعظیم منذری می‌گوید: افراد بسیاری نقل کرده‌اند که زبان وی همواره به ذکر خدای متعال و خواندن آیات قرآن، مشغول بود.

وی در ماه محرّم سال 590 یا 589 از دنیا رفت. سبکی در شرح منهاج می‌نویسد: ابوالخیر در کتاب «حظائر القدس» شصت و چهار نام برای ماه رمضان ذکر کرده است. ⁽¹⁾

7. سبکی

: شیخ ابوالخیر، احمد بن اسماعیل بن یوسف بن محمّد بن عبّاس قزوینی طالقانی، پیشوا و صوفی و واعظ و ملقّب به رضی‌الدین، از دانشمندان سرشناس است. وی در سال 511 یا 512 در قزوین، چشم به جهان گشود و نزد علی محمّد بن یحیی، فقه بیاموخت و از پدرش و از ابوعبداللّه، محمّد بن فضل فراوی و زاهر شحامی و عبدالمنعم بن قشیری و عبدالغافر فارسی و عبدالجبّار خوارزمی و هبةاللّه بن بسری و وجیه بن طاهر و ابوالفتح بن بطی و دیگران، در نیشابور و بغداد و شهرهای دیگر، احادیث بسیاری شنید.

ابن قرشی و محمّد بن علی بن ابی‌النهد واسطی و موفّق، عبداللّطیف بن یوسف، و امام رافعی و دیگران از وی حدیث شنیدند. مدّتی در شهر خود و زمانی در بغداد، به تدریس پرداخت و سپس به شهر خویش بازگشت. بار دیگر به بغداد رفت و به تدریس در نظامیّه مشغول شد و کتابهای بزرگی مانند: تاریخ حاکم و سنن ابی‌داوود و صحیح مسلم و مسند اسحاق و کتابهایی دیگر را روایت کرد و در مجالس متعدّد، به املای حدیث پرداخت.

ابن نجّار می‌گوید: حاکمی سرآمد پیروان شافعی بود و در مذهب و مسائل مورد اختلاف و اصول و تفسیر و وعظ و زهد، پیشوا به شمار می‌آمد. امام رافعی در امالی‌اش از وی حدیث نقل کرده و درباره‌اش گفته است: ابوالخیر پیشوایی پربرکت بود و در حفظ و گردآوری و نشر علوم دین، به وسیله آموزش و موعظه و نگارش، بهره فراوان داشت و پیوسته به ذکر خدا و تلاوت قرآن، زبان می‌چرخانید. گاهی در حالی که وی نماز می‌خواند، بر وی حدیث می‌خواندند. او بدانچه قاری می‌خواند گوش فرا می‌داد و آن گاه که خطا می‌کرد، آگاهش می‌ساخت.

ابن نجّار زندگی‌نامه حاکمی را به شرح، نوشته و دانش و دینداری او را بسیار ستوده است. وی با اسناد خود، حکایت مبسوطی را درباره حاکمی نقل می‌کند و می‌گوید که او طیّ این رخداد، از نا آشنایی به عربی به آشنایی با آن رسید. اینک خلاصه داستان:

طالقانی درباره خود می‌گوید: آن زمان که نزد امام محمّد بن یحیی در مدرسه به سر می‌برد، در حفظ، کند و ناتوان بود. عادت ابن یحیی آن بود که هر جمعه از فقیهان آزمون می‌گرفت و آنچه را در حفظ داشتند، پرسش می‌کرد و هر کس را که در حفظ، سست می‌یافت، از مدرسه بیرون می‌انداخت و بدین گونه، طالقانی را از مدرسه اخراج کرد. طالقانی شب هنگام، از مدرسه بیرون می‌آید و نمی‌داند که کجا برود؛ از این روی، به حمّام می‌رود و در تون آن می‌خوابد. وی پیامبر صلی الله علیه و آله را در خواب می‌بیند که دوبار آب دهان مبارکش را در دهان وی می‌ریزد و او را به بازگشت به مدرسه امر می‌کند. او به مدرسه بازمی‌گردد و می‌بیند که دروس گذشته را در حفظ دارد و ذهن او جدّاً تیز و توانا شده است. روز جمعه فرا می‌رسد. عادت امام محمّد بن یحیی این بود که همراه برخی از شاگردانش به نماز جمعه می‌رفت و به شیخ عبدالرحمن اسکاف زاهد اقتدا می‌کرد. طالقانی می‌گوید: من نیز همراه او رفتم. هنگامی که ابن یحیی نزد شیخ عبدالرحمن نشست، شیخ درباره برخی از مسائل اختلافی، شروع به سخن گفتن کرد و حاضران همگی، از سر ادب خاموش بودند. من به سبب کمی سن و تندی ذهنم، شروع کردم به اعتراض و کشاکش با او و

فقیهان همه، به من اشاره می‌کردند که دست بردار! لیکن من توجّهی نمی‌کردم. پس شیخ عبدالرحمن بدیشان گفت: او را وا نهید؛ زیرا آنچه می‌گوید از نزد خود نیست، بلکه اینها از آن کسی است که او را دانش آموخته است. جماعت درنیافتند که شیخ چه می‌گوید؛ لیکن من فهمیدم و دانستم که این سخن برخاسته از مکاشفه است.

ابن نجّار می‌گوید: گفته‌اند که حاکمی با وجود فراوانی اشتغالش، بر روزه مداومت می‌کرد و هر شب، تنها با قرصی نان افطار می‌نمود.

حکایت کرده‌اند: هنگامی که وی را برای تدریس به نظامیّه فرا خواندند، در حالی که فقیهان پیرامونش را گرفته و مدرّسان و صدرنشینان و سرشناسان در آنجا نشسته بودند، به حلقه درس در آمد. چون بر کرسی تدریس نشست و دعای «الختمة» را خواند، پیش از شروع درس، به حاضران روی کرد و گفت: دوست می‌دارید از کدامیک از کتابهای درس تفسیر، سخن بگویم؟ شاگردان کتابی را نام بردند. وی گفت: کدام سوره را می‌خواهید. آنان سوره‌ای را معیّن کردند و او هر چه خواستند، برایشان گفت و درس داد. حاکمی در فقه و مسائل اختلافی نیز همین گونه عمل می‌کرد و جز درباره آنچه مستمعان تعیین می‌کردند، سخن نمی‌گفت و آنها از کثرت آنچه وی در حفظ داشت، شگفت زده می‌شدند.

همچنین، ابن نجّار از استاد خود، ابوالقاسم صوفی، نقل می‌کند: شیخ ما قزوینی، در شبهای ماه رمضان با مردم نماز تراویح می‌خواند و خلق پرشماری نزد او حاضر می‌شدند. آن گاه که شب ختم [ قرآن] فرا رسید، دعا کرد و از آغاز قرآن به تفسیر پرداخت و پیوسته به تفسیر مشغول بود تا سپیده طلوع کرد. وی با وضوی نماز عشاء، نماز صبح را با مردم خواند و در همان روز، به مدرسه نظامیّه رفت. آن روز نوبت تدریس وی بود. چون طبق روش خود بر منبر نشست و سخن گفتن آغاز کرد، برای حاضران - که امیر قطب‌الدین قیماز و سرشناسان شهر نیز در شمار آنان بودند - یاد کرد که شب گذشته، تمام قرآن را در یک مجلس، تفسیر کرده است.

قطب‌الدین پس از شنیدن این سخن گفت: پرداخت تاوان بر شیخ واجب است (یعنی باید برای ما نیز به تفسیر قرآن بپردازی). پس شیخ روی گردانید و گفت: امیر

چیزی را بر ما واجب ساخت؛ اگر بر شما سخت و دشوار نمی‌آید، بدان وفا خواهیم کرد. ایشان گفتند: خیر! بر ما دشوار نیست؛ ما آن را برگزیدیم. پس وی شروع کرد و قرآن را از آغاز تا انجام - بدون آنکه سخنی را از آنچه شب گذشته بر زبان رانده بود، تکرار کند - تفسیر کرد و مردمان را از قوّت حفظ و فراوانی دانشش به شگفت آورد و متحیّر ساخت.

ابواحمد بن سکینه می‌گوید: زمانی که ابن صاحب، رفض را در بغداد آشکار ساخت، قزوینی، شب هنگام، نزد من آمد و با من وداع کرد و گفت که روی به سرزمین خود دارد. گفتمش: تو در اینجا مرد پاکی هستی که مردمان را [ از دانش خود] بهره‌مند می‌سازی. پاسخ داد: به خدا پناه می‌برم از اینکه در شهری بمانم که آشکارا اصحاب رسول خدا صلی الله علیه و آله را ناسزا می‌گویند. سپس از بغداد بیرون شد و به سوی قزوین رفت. و این آخرین باری بود که در بغداد حضور یافت. وی بزرگ و محترم، در قزوین بماند تا از دنیا رفت.

رافعی در امالی می‌نویسد: قزوینی سه روز در هفته، مجالسی را برای عامّه مردم برپا می‌کرد که یکی از آنها صبح روز جمعه بود. روزی در یکی از این مجالس - که روز دوازدهم محرّم سال 590 بود - طبق عادت، به سخن گفتن درباره آیه « فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُلْ حَسْبِیَ اللّهُ لا إِلهَ إِلاّ هُوَ : اگر روی گرداندند، بگو: خدا مرا بس است، جز او معبودی نیست.» ⁽¹⁾پرداخت و گفت که این آیه از فرجامین آیاتی است که فرو فرستاده شده و آیاتی را که پس از این آیه فرود آمده است، یاد کرد و در این باره به آیه « اَلْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتِی : امروز دین شما را برایتان کامل و نعمتم را بر شما تمام گردانیدم.» ⁽²⁾و سوره نصر و آیه « وَ اتَّقُوا یَوْماً تُرْجَعُونَ فِیهِ إِلَی اللّهِ : از روزی که در آن به سوی خدا بازگردانده می‌شوید، بترسید.» ⁽³⁾اشاره کرد و سپس افزود که رسول خدا صلی الله علیه و آله

پس از نزول این آیه، تنها هفت روز زیست. پس آن گاه که از منبر پایین آمد، تب کرد و تنها هفت روز پس از آن، زنده ماند و جمعه بعدی از دنیا رفت و روز شنبه، به خاک سپرده شد. این از رخدادهای شگفت است. گویا وی می‌دانست که زمان کوچیدن نزدیک شده است.

رافعی می‌افزاید: بامداد همان روز به قصد تعزیت، از خانه بیرون شدم. به حاکمی می‌اندیشیدم و از مرگ او شکسته دل بودم که ناگاه بدون قصد قبلی و بدون هیچ فکر و اندیشه‌ای، یک بیت شعر در ذهنم افتاد: بَکَتِ الْعُلُومُ بِوَیْلِها وَ عَویلِها لِوَفاةِ أحْمَدِهَا ابْنِ إسْماعیلِها

دانشها همگی با ناله و فریاد برای مرگ ابن اسماعیل، ستوده علوم، گریستند.

گویا این بیت را گوینده‌ای برایم خواند! پس از آن اندیشیدم و ابیاتی را بر آن افزودم. این پایان سخنان رافعی است و خدا به حقایق امور داناتر است. ⁽¹⁾

8 . داوودی

: رضی‌الدین، ابوالخیر، احمد بن اسماعیل بن یوسف طالقانی قزوینی شافعی، از دانشمندان مهمّ و سرشناس است.

ابن نجّار می‌نویسد: حاکمی مهتر شافعیان بود و در مذهب و مسائل مورد اختلاف و اصول و تفسیر و وعظ، پیشوا به شمار می‌آمد. وی محفوظات فراوانی داشت و حدیث املا می‌کرد و بر منبر وعظ می‌نشست. او از کسانی چون: ابوعبداللّه فراوی و زاهر شحامی و هبةاللّه سندی و ابوالفتح بن بطّی، احادیث بسیاری شنید و از ملکداد و محمّد بن مکّی، فقه بیاموخت و در سرزمین خود و در بغداد، به تدریس پرداخت و کتابهای بزرگی را روایت کرد و مدّتی در نظامیّه، عهده‌دار تدریس شد. حاکمی بسیار عبادت می‌کرد و نماز می‌گزارد. وی دائم‌الذکر بود و همیشه روزه داشت و هر روز، قرآن را ختم می‌کرد.

ابن مدینی می‌گوید: حاکمی در انواع علوم و شناخت حدیث، ید طولایی داشت و از اهل نظر و اطّلاع به شمار می‌آمد.

موفّق بن عبداللّطیف بغدادی نیز گفته است: وی در شبانه‌روز، به اندازه‌ای عبادت می‌کرد که فرد کوشا از انجام آن در یک ماه، ناتوان بود.

حاکمی در سال 512 زاده شد و در ماه محرّم سال 590 در گذشت. ⁽¹⁾

18- روایت ملّااِربلی

اشاره

وی از ابن عبّاس رضی الله عنه روایت می‌کند که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

مَنْ أرادَ أنْ یَنْظُرَ إلی إبْراهیمَ فی حِلْمِهِ وَ إلی نُوحٍ فی فَهْمِهِ وَ إلی یُوسُفَ فی جَمالِهِ، فَلْیَنْظُرْ إلی عَلیِّ بْنِ أبی‌طالِبٍ. ⁽²⁾

هر که می‌خواهد بردباری ابراهیم و فهم نوح و جمال یوسف را ببیند، علی بن ابی‌طالب را بنگرد.

در ادامه، سخن حافظ محبّ‌الدین طبری، دالّ بر نقل این حدیث توسّط ملّا اربلی، خواهد آمد.

شرح حال ملّا

ملّا عمر بن محمّد در میان دانشمندان و محدّثان اهل تسّنن، به ورع و نیکوکاری مشهور است تا آنجا که سلاطین و دانشمندان بزرگ و سرشناس سنّی بدو اقتدا کرده‌اند. محمّد بن یوسف شامی در «سیره»اش می‌نویسد:

باب سیزدهم: سخنان دانشمندان در اعمال زادروز شریف پیامبر صلی الله علیه و آله و همداستانی ایشان در این مورد و آنچه در این باره پسندیده و آنچه نکوهیده است:

حافظ ابوالخیر سخاوی در فتواهایش می‌گوید: اعمال این میلاد شریف از هیچ یک از گذشتگان نیک سه قرن نخست، نقل نشده و این چیزی است که بعدها پدید آمده است؛ لیکن پس از این سه قرن، همواره مسلمانان در سراسر سرزمینها و

شهرهای بزرگ، در ماه میلاد نبیّ اکرم صلی الله علیه و آله گرد هم می‌آیند و ضیافتهای بدیعی که دربردارنده کارهای شادی بخش و عالی است، ترتیب می‌دهند و در شبهای این ماه، صدقه‌های گوناگون می‌دهند و اظهار شادمانی می‌کنند و در انجام کارهای نیک، فزونی می‌بخشند و تاریخ تولّد گرامی حضرتش را بازخوانی می‌کنند و بدین‌گونه، از برکات این روز شریف، بهره بسیار می‌برند.

امام، حافظ ابومحمّد، عبدالرحمن بن اسماعیل، معروف به ابوشامه، در کتاب «الباحث علی إنکار البدع و الحوادث» می‌نویسد: ربیع نقل می‌کند که شافعی - رحمه اللّه تعالی - گفته است:

نوپدید آمده‌ها دو گونه‌اند: آنهایی که مخالف کتاب و سنّت و حدیث و اجماع‌اند که بدعت و گمراهی‌اند؛ و آنهایی که بر پایه امر نیکی پدید آمده‌اند و هیچ کس مخالف آنها نیست. اینها پدیده‌هایی پسندیده‌اند. عمر - رضی اللّه عنه - درباره نماز [ تراویح] در ماه رمضان گفته است: این بدعتی نیکوست. مقصود وی این بوده که این نماز چیزی است که پیشتر نبوده و بعداً پدید آمده است و چون به وجود آمد، تعالیم گذشته را نقض نکرد. بنابراین، همگان در رَوایی بدعتهای نیک و استحباب آنها و امید ثواب برای کسانی که با نیّت خیر بدانها می‌پردازند، همداستان‌اند. آری، بدعتهای نیک بدعتهایی هستند که با بنیادهای شرعی سازگار بوده و با هیچ‌یک از آنها مخالف نباشند و انجام آنها حرامی شرعی را پیش نیاورد؛ مانند: ساخت منبرها و مهمانسراها و مدرسه‌ها و کاروانسراها و... و کارهای نیک دیگری که در صدر اسلام، رایج نبوده است؛ چرا که اینها با آموزه‌های سنّت نظیر: انجام کارهای نیک و همکاری در نیکوکاری و پرهیزگاری، سازگار است.

از این رو، از نیکوترین بدعتها اموری است از این قبیل که در عصر ما پدید آمده اند؛ همانها که همه ساله در شهر اربل، در سالگرد میلاد پیامبر صلی الله علیه و آله انجام می‌شود؛ مانند: صدقه‌ها و اعمال نیک گوناگون و زینت بستن و شادمانی کردن. زیرا این کارها، علاوه بر آنکه در بردارنده نیکی به تهیدستان است، نشان دهنده دوستی و بزرگداشت و شکوهمندی رسول خدا صلی الله علیه و آله در دل انجام دهنده آنهاست و

سپاسگزاری از خدای متعال، به سبب منّتی که با آفرینش فرستاده‌اش - که برای جهانیان رحمت است - بر جهانیان نهاده است، به شمار می‌آید.

نخستین کسی که در شهر موصل بدین کار نیک دست زد، ملّا عمر بن محمّد یکی از نیکان نامی است و حاکم شهر اربل و دیگران وی را در این کار نیک، پیروی کردند. خدای همه ایشان را بیامرزاد. ⁽¹⁾

آری، این داستان به تنهایی، برای آگاهی از منزلت و بزرگی این مرد در نزد اهل تسنّن، بسنده است؛ چرا که کردار او پیش آنان حجّت و دلیل رَوایی و بلکه فضیلت فعلی است و اینها همه پس از گذشت سالیانی بس دراز است که دانشمندان و نیکان آمده‌اند و رفته‌اند و هیچ یک در سالگرد میلاد پیامبر صلی الله علیه و آله به این عمل دست نزده‌اند. بنابراین، پیروی از م لّا عمر در انجام این عمل، تنها به دلیل باور بسیار سنّیان به ورع وی و اطمینان فراوانشان به دینداری و صلاح اوست.

اعتبار کتاب «وسیلة المتعبّدین»

کتاب «وسیلة المتعبّدینِ» ملّا عمر، نزد اهل سنّت، از بهترین کتب فراهم آمده در سیره نبوی به شمار می‌رود. دهلوی این کتاب را در «أصول الحدیث» ضمن کتابهای سیره، نام برده و آن را در ردیف سیره ابن هشام و سیره ابن اسحاق یاد کرده است.

صدّیق حسن خان قنوجی در کتاب «الحطّة فی ذکر الصحاح الستّة» می‌نویسد:

احادیث تاریخ و سیره دو گونه‌اند: بخشی از آنها به آفرینش آسمان و زمین و حیوانات؛ و بخش دیگر به شخص رسول خدا صلی الله علیه و آله و یاران گرامی و خاندان بزرگ او از گاه زاده‌شدن تا دم رفتن، می‌پردازند که این را «سیره» می‌نامند؛ مانند: سیره ابن اسحاق و سیره ابن هشام و سیره ملاّ عمر؛ و کتابهای نوشته شده در این زمینه بسیار پر شمارند.

دیگر دانشمندان، فراوان، از «وسیلة المتعبّدین» نقل و بدان اعتماد کرده‌اند.

کابلی در «الصواقع» می‌گوید: بی‌گمان، نفی وجوب محبّت اصحاب پیامبر صلی الله علیه و آله جز

علی، برساخته‌ای دروغین است؛ چرا که حافظ ابوطاهر سلفی در مشیخه‌اش ⁽¹⁾از انس روایت کرده که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: دوستی ابوبکر و سپاسگزاری از وی بر امّت من واجب است. ابن عساکر نیز مانند این حدیث را از انس و به طریقی دیگر، از سعد بن سهل ساعدی نقل کرده است. نیز حافظ ملّا عمر بن محمّد بن خضر در سیره‌اش از آن حضرت روایت کرده است: هر آینه، خدای متعال همان گونه که نماز و زکات و روزه و حجّ را بر شما واجب گردانیده، دوستی ابوبکر و عمر و عثمان و علی را بر شما واجب ساخته است.

این نصّ سخن کابلی است که عیناً در تحفه دهلوی نیز (در پاسخ به استدلال به آیه مودّت) مشاهده می‌شود. پس تحفه را ببین تا دریابی که چگونه دهلوی سخنان کابلی را در بحثهای کتابش به خود بسته است. ⁽²⁾

حافظ محبّ طبری در کتاب «الریاض النضرة فی مناقب العشرة المبشّرة» فراوان از کتاب ملّا عمر نقل کرده است. حافظ سمهودی نیز همین گونه است. وی می‌نویسد: جابر رضی الله عنه از نبیّ اکرم صلی الله علیه و آله نقل کرده است:

جز مؤمن متّقی ما اهل بیت را دوست نمی‌دارد و جز منافق شقی ما را دشمن نمی‌شمارد.

بنا بر گفته محبّ طبری، ملّا این حدیث را در کتابش آورده است. ⁽³⁾

نیز سمهودی می‌نویسد: ابوسعد و ملّا در سیره‌اش، این احادیث را از پیامبر صلی الله علیه و آله نقل کرده‌اند:

نویسنده «کشف الظنون» نیز می‌گوید: «وسیلة المتعبّدین» اثر شیخ صالح، عمر بن محمّد بن خضر اربلی است. وی هموست که نورالدین شهید او را باور می‌داشت. ⁽²⁾

یادکردی از ملک نورالدین شهید

اشاره

سنّیان ملک نورالدین را به بهترین اوصاف ستوده‌اند:

- ابن اثیر

(ضمن گزارش رخدادهای سال 569 ): در این سال، نورالدین، محمود بن زنکی بن اقسنقر، حکمفرمای شام و سرزمینهای جزیره و مصر، در روز چهارشنبه یازدهم شوّال، به سبب بیماری خوانیق ⁽³⁾در گذشت و در قلعه دمشق به خاک سپرده شد و از آنجا به مدرسه‌ای که خود در دمشق، نزدیک بازار خواصین ساخته بود، منتقل گشت.

از شگفتیهای احوال او این است که وی در روز دوم ماه شوّال، به همراه برخی از

امیران نیکویش، بر اسب سوار بود که یکی از امیران گفت: پاک و منزّه است کسی که می‌داند آیا ما در سال بعد نیز در این مکان گرد هم می‌آییم یا خیر! نورالدین وی را گفت: این گونه مگو، بلکه بگو: پاک و منزّه است کسی که می‌داند آیا ما در یک ماه دیگر نیز در اینجا فراهم می‌آییم یا خیر! پس نورالدین - رحمه اللّه - پس از یازده روز، در گذشت و امیر پیش از سپری شدن یک سال، از دنیا رفت و این گونه، هر یک از آنان بدان چه بر زبان رانده بود، گرفته شد.

دامنه فرمانروایی نورالدین جدّاً گسترده بود؛ بدان گونه که در مکّه و مدینه و یمن - آن زمان که شمس الدولة بن ایّوب بر آن شهر پای نهاد و آن را در تصرّف خود درآورد - به نامش خطبه خواندند. وی در سال 511 زاده شد و به سبب سیرت نیکو و دادگری، آوازه‌اش در زمین پیچید.

من سرگذشت فرمانروایان گذشته را خوانده‌ام. پس از خلفای راشدین و عمر بن عبدالعزیز، کسی را نیک سیرت‌تر و دادگسترتر از او ندیده‌ام. بسیاری از این امور، به سبب کتاب «الباهر» - که درباره دولت او نوشته شده - به دست ما رسیده است. ما پاره‌ای از این اخبار را در اینجا یاد می‌کنیم تا خردمندان از آنها آگاه شوند و از او پیروی کنند.

از جمله اوصاف نیکوی ملک نورالدین، دنیا پرهیزی و عبادت و دانش اوست؛ چرا که وی خوراک و پوشاک و دیگر احتیاجاتش را تنها از درآمدهای مِلک شخصی‌اش - که از بهره خود از غنیمت خریده بود - و اموالی که برای مصالح مسلمانان آماده شده بود، تأمین می‌کرد. زمانی همسرش از تنگی معیشت از او گلایه کرد؛ او سه دکّانی را که در حِمص داشت و درآمد سالیانه‌اش به بیست دینار می‌رسید، به او بخشید و چون همسرش این پول را اندک شمرد، وی را گفت: چیزی جز این ندارم و تمام آنچه در دست من است، از آن مسلمانان است و من تنها پاسبان این اموال هستم و هرگز به آنها خیانت نخواهم کرد و به خاطر تو خود را در آتش دوزخ نخواهم افکند.

نورالدین شبها را به نماز می‌ایستاد و اوراد نیکویی در دل شب داشت. وی

این گونه بود که گفته‌اند: جَمَعَ الشَّجاعَةَ وَ الْخُشُوعَ لِرَبِّهِ ما أحْسَنَ الْمِحْرابَ فیِ الْمِحْرابِ

دلیری و دلاوری را با فروتنی برای خدایش، یکجا فراهم آورد. [ آری،] چه خوب در محراب، با نفس و شیطان جنگید. ⁽¹⁾

وی با فقه حنفی آشنا بود؛ لیکن تعصّبی در آن نمی‌ورزید. او حدیث شنید و برای پاداش اخروی، برای دیگران حدیث نقل می‌کرد.

امّا دادگری‌اش؛ هر آینه در تمام سرزمینهای تحت فرمانش، با وجود گستردگی آنها، هیچ خراج و مالیاتی را فروگذار نمی‌کرد؛ بلکه [ آنها را می‌گرفت] و همه را در مصر و شام و جزیره و موصل، به مصرف می‌رسانید. نورالدین شریعت را بزرگ می‌داشت و به دستورهای آن گردن می‌نهاد.

زمانی کسی وی را به دادگاه کشانید. او همراه مدّعی بدانجا شد و پیکی را به سوی قاضی کمال الدین بن شهرزوری گسیل داشت و بدو گفت: برای داوری نزد تو می‌آیم، با من همان گونه رفتار کن که با مدّعی رفتار می‌کنی. داوری پایان یافت و روشن شد که حق با نورالدین است. نورالدین مدّعی‌اش را - که به دادگاهش کشانده بود - بخشید و گفت: می‌خواستم آنچه را وی به زیان من دعوی کرده بود، به وی وا گذارم؛ لیکن ترسیدم که انگیزه این کارم، کبر و عار از حضور در دادگاه باشد؛ از این رو، در دادگاه حاضر شدم و سپس آنچه را وی دعوی کرده بود، بدو وا گذاردم.

نورالدین در شهرهای تحت حاکمیّتش، دادگاههایی بنا نهاده بود و به همراه قاضی، در آن دادگاهها می‌نشست و حقّ ستمدیده را - هر چند که فردی یهودی بود - از ستمگر - هر چند که فرزند یا بزرگ‌ترین امیرش بود - باز می‌ستاند.

وی دانشمندان و دینداران را گرامی و بزرگ می‌داشت و در پیش پایشان به احترام، برمی‌خاست و همنشین آنان می‌شد و با ایشان شادمانی می‌کرد و هیچ گاه سخن آنان را رد نمی‌کرد و با دست خود برایشان نامه می‌نگاشت. او با

وجود فروتنی، بسیار با وقار و با هیبت بود. باری، اوصاف نیکوی او پرشمار و مناقبش فراوان است و این کتاب، گنجایش ذکر همه آنها را ندارد. ⁽¹⁾

- ذهبی

: سلطان نورالدین، پادشاه دادگر، ابوالقاسم، محمود بن اتابک زنکی بن اقسنقر، پس از پدرش، حاکم حلب شد و سپس دمشق را به تصرّف درآورد و بیست سال، آنجا را تحت فرمانروایی خود داشت. وی در ماه شوّال 511 به دنیا آمد و بزرگ‌ترین و دادگسترترین و دیندارترین و جنگجوترین پادشاهان در راه خدا و سعادتمندترین آنان در دنیا و آخرتش به شمار می‌رفت. او بارها فرنگیان را در جنگ، مغلوب کرد و تلخی شکست را در کام آنان ریخت.

خلاصه آنکه، خوبیهایش از خورشید روشن‌تر و از ماه نیکوتر است. وی گندمگون و بلند قامت و نمکین بود و ریشی اندک ⁽²⁾داشت و بسیار با هیبت و فروتن و پاک زبان و خردمند و اندیشمند و خدا ترس و دور از تکبّر بود. مانندش در نیکانِ بزرگ کم است، چه رسد به پادشاهان. خدا فرجامش را با شهادت رقم زد و پاداش نیک و فزونی بخشیدش. وی در یازدهم ماه شوّال، به سبب بیماری خوانیق، در گذشت. ⁽³⁾

19- روایت ابوحامد صالحانی

اشاره

بنا بر آنچه در کتاب «توضیح الدلائل» آمده، ابوحامد، محمود صالحانی، نیز حدیث تشبیه را روایت کرده است (در سلسله ناقلان، نام حافظ ابوسلیمان هم به چشم می‌خورد):

حارثِ اعوَر، پرچمدار امیرالمؤمنین - کرّم اللّه وجهه - می‌گوید: این خبر به ما رسیده است که پیامبر - صلّی اللّه علیه و علی آله و بارک و سلّم - در میان گروهی از

اصحاب بود که فرمود:

أُریکُمْ آدَمَ فی عِلْمِهِ وَ نُوحاً فی فَهْمِهِ وَ إبْراهیمَ فی حِلْمِهِ.

دانش آدم و فهم نوح و بردباری ابراهیم را به شما خواهم نمایاند.

زمانی نگذشت که علی - کرّم اللّه تعالی و جهه - سر رسید. ابوبکر - رضی اللّه عنه - گفت: ای رسول خدا، مردی را به سه تن از پیامبران همانند کردی! درود و آفرین بر او! این مرد کیست؟

پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: ای ابوبکر، آیا او را نمی‌شناسی؟

ابوبکر عرض کرد: خدایْ تعالی و فرستاده‌اش داناترند.

پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: وی ابوالحسن، علی بن ابی‌طالب است.

ابوبکر گفت: ای ابوالحسن، آفرین برتو! آفرین بر تو! ⁽¹⁾

یادکردی از صالحانی

امامِ دانشمند و ادیب خردمند و صاحب خویهای نیکو که در میان پیشوایان بزرگ به القاب «محیی السنّه» و «ناصر الحدیث» و «مجدّد الاسلام» نامبردار است، عالم ربّانی و عارف سبحانی، سعدالدین ابوحامد، محمود بن محمّد بن حسین بن یحیی صالحانی، در عبارات برگزیده و اشارات ناب خود در کتاب... می‌نویسد... .

همو می‌گوید: بر اساس اسناد یاد شده، از سفیان ثوری، از زید بن مره - که راوی‌ای پذیرفته است - نقل شده است که ابن مسعود رضی الله عنه آیه « وَ کَفَی اللّهُ الْمُؤْمِنِینَ

الْقِتالَ : و خدا [ زحمت] جنگ را از مؤمنان برداشت.» ⁽¹⁾را این گونه می‌خواند: خدا [ زحمت] جنگ را به وسیله علی بن ابی‌طالب از دوش مؤمنان برداشت.

مطلب بالا در روایت اعمش از ابووائل نیز آمده است و راوی این دو حدیث امام صالحانی است.

از محمّد بن علی بن الحسین نقل کرده‌اند که ایشان به واسطه پدرش از نیای خود روایت کرده است که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

من و علی، چهارده هزار سال پیش از آنکه خدا آدم را بیافریند، نوری بودیم در پیشگاه وی. پس آن هنگام که خدا آدم را آفرید، این نور را در صلب او داخل کرد و همواره، آن را از صلبی به صلب دیگر منتقل می‌ساخت تا آنکه در صلب عبدالمطّلب مستقرّش ساخت. پس آن نور را دو بخش فرمود؛ بخشی در صلب عبداللّه و بخشی در صلب ابوطالب. بنابراین، علی از من است و من از او هستم. گوشت وی گوشت من و خون او خون من است و هر که او را دوست بدارد، به سبب محبّت من او را دوست می‌دارد و هر کس که با وی دشمنی کند، به سبب دشمنی با من، دشمن اوست.

از جابر رضی الله عنه نقل شده است: پیامبر صلی الله علیه و آله در عرفات بود و در حالی که علی - کرّم اللّه وجهه - روی در روی آن حضرت داشت، فرمود:

علی جان! نزدیک بیا و دستت را در دست من بگذار. ای علی، من و تو از درختی آفریده شده‌ایم که من ریشه و تو تنه و حسن و حسین شاخه‌هایش هستند؛ هر که به بخشی از آن در آویزد، خدای به بهشتش خواهد برد.

حدیث نخست را سعدالدین، ابوحامد، محمود بن محمّد، همو که در طلب

دانش، سفر کرد و کوچید و به حضور مشایخ رسید و حدیث شنید و نقل کرد و در هر علمی نوشته‌ای از خود بر جای نهاد و گروه پرشماری از وی روایت کرده‌اند و در عراق با امام ابوموسی مدینی و طبقه او همراه بود، به اسناد مسلسل خود - که به امام، حافظ ابوبکر بن مردویه، می‌انجامد - نقل و حدیث دوم را به اسنادی که به پیشوای پرهیزگار، حافظ ابونعیم اصفهانی، می‌رسد، روایت کرده است.

حدیث نخست را امام شمس‌الدین، محمّد بن حسن بن یوسف انصاری زرندی نیز - که در حرم شریف نبوی محدّث بود - از ابن عبّاس - رضی اللّه تعالی عنهما - نقل کرده است.

سیّد شهاب‌الدین درباره نامهای امیرالمؤمنین می‌نویسد:

از نامهای او مقیم الحجّة (برپای‌دارنده حجّت) است. از ابن مسعود رضی الله عنه نقل شده که وی از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت کرده است که حضرتش فرمود:

هر آینه، آن گاه که خدا آدم را بیافرید و از روح خویش در او دمید، آدم عطسه کرد؛ پس گفت: سپاس و ستایش خدای راست، پروردگار جهانیان.

از این روی، خدایْ تعالی به او وحی کرد و مژده آمرزش بدو داد و فرمود:

ای آدم، سر خویش بالا بگیر و بنگر. آدم سرش را بالا آورد و ناگاه دید که بر عرش نوشته شده است: معبودی جز خدا نیست؛ محمّد پیامبر رحمت است؛ علی برپای‌دارنده حجّت است و هر که حقّ او را بشناسد و گردن نهد، پاک و پاکیزه خواهد شد و هر که حقّ وی را نشناسد و نپذیرد، از رحمت به دور و نومید خواهد گشت. به بزرگی و شکوهم سوگند یاد می‌کنم، هر که علی را دوست بدارد - هرچند مرا نافرمانی کرده باشد - به بهشتش درآورم و هر که او را نافرمانی کند - اگر چه مرا فرمان برده باشد - به دوزخش در افکنم.

این حدیث را جناب محیی السنّه، یعنی صالحانی، نقل کرده است.

20- روایت ابن طلحه شافعی

اشاره

از دیگر راویان حدیث تشبیه، کمال‌الدین، ابوسالم، محمّد بن طلحه شافعی است. وی می‌گوید: از جمله مناقب علی بن ابی‌طالب، حدیثی است که امام بیهقی در کتابی که درباره فضائل صحابه نگاشته، به سلسله سندی که به رسول خدا صلی الله علیه و آله

می‌انجامد، نقل کرده است. حدیث چنین است:

مَنْ أرادَ أنْ یَنْظُرَ إلی آدَمَ فی عِلْمِهِ وَ إلی نوحٍ فی تَقْواهُ وَ الی إبْراهیمَ فی حِلْمِهِ وَ إلی مُوسی فی هَیْبَتِهِ وَ إلی عیسی فی عِبادَتِهِ، فَلْیَنْظُرْ إلی عَلیِّ بْنِ أبی‌طالِبٍ.

هر که می‌خواهد دانش آدم و تقوای نوح و بردباری ابراهیم و شکوه موسی و بندگی عیسی را ببیند، علی بن ابی‌طالب را بنگرد.

بدین گونه، پیامبر صلی الله علیه و آله با این سخن، برای علی رضی الله عنه دانشی مانند دانش آدم و تقوایی همچون تقوای نوح و بردباری‌ای بسان بردباری ابراهیم و هیبتی شبیه هیبت موسی و عبادتی همانند عبادت عیسی را اثبات فرموده است. در این حدیث، به روشنی، به دانش و تقوا و بردباری و هیبت و عبادت علی رضی الله عنه و به بلندی این ویژگیها در وی تا اوج همانندی با این پیامبران مرسل - صلوات اللّه علیهم أجمعین - در صفات یاد شده و مناقب بر شمرده شده، اشارت رفته است. ⁽¹⁾

شرح حال ابن طلحه شافعی

اشاره

ابن طلحه از دانشمندان بزرگ و سرشناس سنّیان است و اینک شرح حال او:

شاید این ابن طلحه هموست که سیّد بزرگ مرتبت، شیخ ستوده، عبدالغفّار، محدّث شهر قوص، درباره‌اش گفته است: رضیّ بن اصمع مرا گفت: در کوههای لبنان فقیری را دیدم که به من گفت: دوش در خواب کسی را دیدم که می‌گفت: لِلّهِ دَرُّکَ یَا بْنَ طَلْحَةَ ماجِدٍ تَرَکَ الْوِزارَةَ عامِداً فَتَسَلْطَنا

لاتَعْجَبُوا مِنْ زاهِدٍ فی زُهْدِهِ فی دِرْهَمٍ لَمَّا أصابَ الْمَعْدِنا

آفرین بر ابن طلحه بزرگ باد! همو که با اختیار خود، وزارت را رها کرد و به پادشاهی رسید. از زهد زاهدی که درهمی را فرونهاد و به کان دست یافت، در شگفت مشوید.

فردای آن روز، بامدادان به سوی شیخ ابن طلحه رفتم. دیدم که سلطان ملک اشرف بر درگاه او ایستاده است و اجازه ورود می‌طلبد. منتظر ماندم تا سلطان بیرون آمد. پس نزد شیخ شدم و آنچه را فقیر گفته بود، برایش بازگو کردم؛ پاسخ داد: اگر رؤیای او راستین باشد، من در طول یازده روز آینده خواهم مرد. و چنین شد.

تعبیر این خواب و شعر به مرگ و تعیین زمان آن به شکل فوق توسّط ابن طلحه، جدّاً شگفت انگیز است. ممکن است - و اللّه أعلم - که وی این تعبیر را از حروف برخی از کلمات ابیات یاد شده، گرفته باشد. من چنین می‌پندارم - و خدا داناتر است - که آن کلمات «أصاب المعدنا» باشد؛ چرا که یازده حرف است و از جهت معنا نیز با تعبیر او مناسب است. زیرا معدنی که غنای مطلق و پادشاهی راستین است، همان سعادت بزرگ و نعمت سترگی است که پس از مرگ آن را در می‌یابند. ⁽¹⁾

مآخذ شرح حال یافعی

شرح حال یافعی (در گذشته به سال 768 ) را در کتابهای زیر می‌توان پیدا کرد:

جانب پادشاهان، نامه می‌نوشت. وی در مدرسه امینیّه دمشق اقامت گزید و ملک ناصر، حاکم دمشق، او را به وزارت خود انتخاب کرد و وی را به پذیرش این منصب، دستور داد؛ لیکن ابن طلحه از دربار او بیرون رفت و عذرخواست و وزارت را از او نپذیرفت. پس تنها دو روز در لباس وزارت ماند و سپس اموال و دارایی‌اش را رها کرد و جامه خویش را تغییر داد و رفت و کسی از جایش آگاه نشد.

ابن طلحه در طول حیاتش، به شنیدن و نقل حدیث پرداخت و سرانجام در بیست و هفتم ماه رجب سال 652 در حالی که بیش از هفتاد سال داشت، در شهر حلب، چشم از جهان فروبست. صاحب «العبر» او را یاد کرده است. ⁽¹⁾

شرح حال اسنوی

ابن قاضی شهبه در شرح حال اسنوی می‌نویسد:

پیشوای علّامه، جمال‌الدین، ابومحمّد، عبدالرحیم بن حسن بن علی بن عمر بن علی بن ابراهیم، همو که الفاظ را پیراست و معانی را استوار ساخت، صاحب آثار مشهور و مفید، در ماه رجب سال 704 در اسنا زاده شد و در سال 721 به قاهره پای نهاد و به یادگیری حدیث و انواع دانش پرداخت. وی فقه را از زنکلونی و سنباطی و سبکی و جلال‌الدین قزوینی و وجیزی و دیگران آموخت و نحو را از ابوحیّان فراگرفت و «التسهیل» را نزد او خواند.

اسنوی خود در طبقات می‌نویسد: با شیخ فلان (نام کامل او را یاد می‌کند) بحث می‌کردم که سرانجام مرا گفت: هیچ کس را به سنّ و سال تو شیخ نخوانده بودم!

وی دانشهای عقلی را از قونوی و شوشتری و دیگران بیاموخت و از سال 727 بر کرسی تدریس و افاده نشست و در اقبغاویّه و ملکیّه و فارسیّه و فاضلیّه، درس داد و در مسجد جامع ابن طولون، تفسیر قرآن گفت. سپس عهده‌دار وکالت بیت‌المال و منصب حِسبه (محتسبی) شد؛ لیکن پس از چندی آن را رها کرد و از وکالت نیز برکنار گشت و بدین‌گونه، به دانش و نگارش پرداخت و در شمار مشایخ مهمّ قاهره

قرار گرفت و پس از سی سالگی، کار نوشتن کتاب را آغاز نمود.

شاگرد اسنوی، سراج الدین بن ملقّن، در «طبقات الفقهاء» استادش را این گونه می‌ستاید: شیخ و مفتی و نویسنده و مدرّس شافعیان و صاحب علومی چون: اصول و فقه و ادبیّات عرب و... .

حافظ ولی‌الدین، ابوزرعه، در «وفیات»ش درباره اسنوی می‌نویسد: وی به تمام دانشها پرداخت تا آنجا که یگانه عصر خویش و شیخ شافعیان زمان خود شد. او همچنین، کتابهای سودمند و مشهور فراوانی، همچون «المهمّات» را نگاشت. پدرم درباره این کتاب شعری سروده است: أبْدَتْ مُهِمَّاتُهُ إذْ ذاکَ رُتْبَتُهُ إنَّ الْمُهِمَّاتِ فیها یُعْرَفُ الرَّجُلُ

کتاب «المهمّات» او آشکار و مشهور شد و این، به سبب رتبت والای نویسنده آن بود.

آری! این کتاب مؤلّفش را به نیکی می‌شناساند.

مردمان فراوانی از او دانش آموختند و بیشتر دانشمندان سرزمینهای مصر از شاگردان وی هستند. اسنوی مردی نیکو چهره، نرم‌خو، نسبت به دانشجویان پرمهر، نویسنده‌ای توانا و همواره در حال نگارش کتاب و آموختن دانش به دیگران بود. پدرم کتابی جداگانه در زندگی‌نامه او فراهم آورده و در آن مکاشفه‌ای از او نقل کرده است. اسنوی در ماه جمادی الآخره سال 772 به مرگ ناگهانی، از دنیا رفت و در نزدیکی مقابر صوفیّه به خاک سپرده شد. کتابهای مشهور وی عبارت‌اند از:

از دیگر آثار اوست: اللّوامع و البوارق، الجوامع و الفوارق، نوشته‌ای در موضوع مثلها، شرح عروض ابن حاجب، بخشی از مختصر «الشرح الصغیر» که بنابر آنچه گفته‌اند تا مبحث بیع رسیده است، شرح التنبیه (که حدود یک مجلّد آن را نگاشت) و یک جلد از مجلّدات «البحر المحیط». ⁽¹⁾

زندگی‌نامه اسنوی را در کتابهای مهمّی، مانند: «الدرر الکامنة 2 / 354» اثر حافظ ابن حجر و «حسن المحاضرة 1 / 242» حافظ سیوطی می‌توان یافت.

وی از جانب پادشاهان، نامه می‌نگاشت و [ در میان معاصرانش] به بزرگی رسید و از همگان پیش افتاد.

ابن طلحه فراوان حدیث شنید و در سال 648 در شهرهای بسیاری، حدیث نقل کرد. حاکم وقت بدو وزارت را پیشنهاد کرد؛ لیکن وی عذرخواست و کناره‌گیری ورزید و نپذیرفت و بیش از دو روز، در این منصب نماند و سپس به پنهانی، گریخت و اموال و دارایی‌اش را رها کرد و جامه‌ای پنبه‌ای به تن کرد و به جایی نامعلوم رفت.

گفته‌اند که ابن طلحه مدّتی به دانش حروف و اوفاق اشتغال داشته و بدین وسیله، به برخی از امور غیبی دست یافته است. نیز گفته‌اند که وی از این علوم دست کشید. سیّد عزّالدین درباره‌اش می‌نویسد: وی نویسنده و صاحب فتوا و در شمار دانشمندان نامی و پیشوایان مشهور است. او نزد پادشاهان منزلت داشت و از جانب ایشان، نامه می‌نوشت؛ لیکن در پایان عمر، به زهد روی آورد و دنیا را فرو نهاد و بدانچه برایش سودمند بود، پرداخت و روزگارش را به راستی و نیکویی، سپری کرد و سرانجام در ماه رجب سال 652 در شهر حلب، در گذشت و در مقام، به خاک سپرده شد. ⁽¹⁾

مآخذ شرح حال ابن قاضی شهبه

شرح حال و زندگی‌نامه قاضی‌القضات، ابن قاضی شهبه اسدی، در گذشته به سال 851 و نویسنده «طبقات الشافعیّة» در کتابهای زیر یافت می‌شود:

اعتبار کتاب «مطالب السؤول»

دانشمندان اهل سنّت بسیار از کتاب «مطالب السؤول» نقل کرده و بدان اعتماد ورزیده و نویسنده آن را به بزرگی یاد نموده‌اند. حافظ گنجی شافعی، مطالبی را از این کتاب نقل کرده و در پی آن، ابن طلحه، نویسنده آن را با عبارت «شیخ ما، حجّة الاسلام، شافعی زمان» ستوده است. ⁽²⁾

بدخشانی درباره ابن طلحه می‌نویسد: شیخ عالم، محمّد بن طلحه شافعی. ⁽³⁾

همچنین صاحب «تفسیر شاهی» - که از جمله تفاسیر مشهور و متداول در میان دانشمندان هند است - از «مطالب السؤول» فراوان نقل کرده است.

21- روایت گنجی شافعی

اشاره

حافظ گنجی شافعی حدیث تشبیه را در کتاب «کفایة الطالب فی مناقب علیّ بن أبی‌طالب» در بابی که بدین حدیث اختصاص داده، نقل کرده است. وی می‌نویسد:

باب بیست و سوم در تشبیه پیامبر صلی الله علیه و آله علی بن ابی‌طالب را به آدم در دانشش و به نوح در حکمتش و به ابراهیم خلیل الرحمن در بردباری‌اش:

ابوالحسن بن مقیّر بغدادی، در سال 634 در دمشق، از مبارک بن حسن شهرزوری، از ابوالقاسم بن بسری، از ابوعبداللّه عکبری، از ابوذرّ، احمد بن محمّد باغندی، از پدرش، از مسعر بن یحیی نهدی، از شریک، از ابواسحاق، از پدرش، از ابن عبّاس برای ما نقل کرد: رسول خدا صلی الله علیه و آله در میان گروهی از اصحاب خود نشسته بود که علی سر رسید. چون دیدگان حضرتش بدو افتاد، فرمود:

مَنْ أرادَ أنْ یَنْظُرَ إلی آدَمَ فی عِلْمِهِ وَ إلی نُوحٍ فی حِکْمَتِهِ وَ إلی إبْراهیمَ فی حِلْمِهِ، فَلْیَنْظُرْ إلی عَلیِّ بْنِ أبی‌طالِبٍ.

هر که می‌خواهد دانش آدم و حکمت نوح و بردباری ابراهیم را نظاره کند، علی بن ابی‌طالب را بنگرد.

نبیّ اکرم صلی الله علیه و آله علی را در دانش به آدم تشبیه فرمود؛ چرا که خدای متعال ویژگیهای هر چیزی را به آدم آموخت؛ و هیچ رخداد و پدیده‌ای نبود مگر آنکه نزد علی، نسبت بدان علمی بود و برای دریافت حقیقت آن، دانشی داشت. همچنین آن حضرت وی را در حکمت (در حدیثی به جای حکمت، داوری و حُکم آمده که درست‌تر به نظر می‌رسد) به نوح همانند ساخته است؛ زیرا علی - همان گونه که خدای حکیم وی را با آیه « وَ الَّذِینَ مَعَهُ أَشِدّاءُ عَلَی الْکُفّارِ رُحَماءُ بَیْنَهُمْ .» ⁽¹⁾ستوده است -

بر کافران سختگیر و نسبت به مؤمنان مهربان بود؛ و خدا درباره دلیری نوح بر کافران می‌فرماید: « لا تَذَرْ عَلَی الْأَرْضِ مِنَ الْکافِرِینَ دَیّاراً .» ⁽¹⁾همچنین پیامبر صلی الله علیه و آله علی را در بردباری، به ابراهیم خلیل الرحمن مانند کرد؛ همان سان که خدا ابراهیم را به بردباری ستوده است: « إِنَّ إِبْراهِیمَ لَأَوّاهٌ حَلِیمٌ .» ⁽²⁾بنابراین، علی خلق و خوی پیامبران را داشت و به اوصاف برگزیدگان آراسته بود. ⁽³⁾

گنجی شافعی و کتابش

ابوعبداللّه، محمّد بن یوسف گنجی شافعی، پیشوا و حافظی بزرگ بوده، کتاب «کفایة الطالب» او در شمار کتابهای مشهور و مورد اعتماد است. در کتاب «الفصول المهمّة فی معرفة الأئمّة» اثر ابن صبّاغ مالکی چنین آمده است: [ از منابع من در تألیف این نوشتار] کتاب «کفایة الطالب فی مناقب علیّ بن أبی‌طالب» نوشته امام، حافظ ابوعبداللّه، محمّد بن یوسف گنجی شافعی است. ⁽⁴⁾

کاتب چلبی، نویسنده «کشف الظنون» نیز این کتاب را یاد کرده است: «کفایة الطالب فی مناقب علیّ بن أبی‌طالب»، نوشته حافظ ابوعبداللّه، محمّد بن یوسف بن محمّد گنجی شافعی، در گذشته به سال 658 است. ⁽⁵⁾

کاتب چلبی (م 1067 ) - که گنجی را چنین یاد کرده - از دانشمندان اهل سنّت است و عالمان سنّی به سخنان او در «کشف الظنون» اعتماد کرده‌اند؛ کسانی مانند:

علّامه غلام علی آزاد بلجرامی در «سبحة المرجان» و علّامه حیدر علی فیض آبادی

در «منتهی الکلام» و دیگران. اهمّیّت و بزرگی اوصاف حافظ، امام و شیخ - که در وصف گنجی به کار رفته است - بر خواننده پوشیده نیست.

22- روایت محبّ الدین طبری

اشاره

از دیگر راویان حدیث تشبیه، شیخ الحرم، حافظ محبّ‌الدین، احمد بن عبداللّه طبری است. وی درباره این حدیث می‌نویسد:

نبیّ خاتم صلی الله علیه و آله شباهت علی را به پنج تن از پیامبران علیهم السلام در فضائل و کمالات، یاد کرده و (بنابر نقل ابوالحمراء) فرموده است:

مَنْ أرادَ أنْ یَنْظُرَ إلی آدَمَ فی عِلْمِهِ وَ إلی نُوحٍ فی فَهْمِهِ وَ إلی إبْراهیمَ فی حُکْمِهِ وَ إلی یَحْیَی بْنِ زَکَریَّا فی زُهْدِهِ وَ إلی مُوسَی بْنِ عِمْرانَ فی بَطْشِهِ، فَلْیَنْظُرْ إلی عَلیِّ بْنِ أبی‌طالِبٍ.

هر که می‌خواهد دانش آدم و فهم نوح و حکمت ابراهیم و زهد یحیی بن زکریّا و صلابت موسی بن عمران را ببیند، علی بن ابی‌طالب را بنگرد.

این حدیث را حاکمی قزوینی روایت کرده است.

از ابن عبّاس - رضی اللّه عنهما - نیز نقل شده است که رسول خدا فرمود:

مَنْ أرادَ أنْ یَنْظُرَ إلی إبْراهیمَ فی حِلْمِهِ وَ إلی نوُحٍ فی حُکْمِهِ وَ إلی یُوسُفَ فی جَمالِهِ، فَلْیَنْظُرْ إلی عَلیِّ بْنِ أبی‌طالِبٍ.

هر که می‌خواهد بردباری ابراهیم و حکمت (یا داوری) نوح و جمال یوسف را نظاره کند، علی بن ابی‌طالب را بنگرد.

این حدیث را ملّای اربلی، در سیره‌اش (وسیلة المتعبّدین) آورده است. ⁽¹⁾

پیرامون کتاب «الریاض النضرة»

نویسنده کشف الظنون این کتاب را این گونه یاد می‌کند:

«الریاض النضرة فی فضائل العشرة»، نوشته محبّ‌الدین، احمد بن عبداللّه بن محمّد طبری شافعی مکّی، درگذشته به سال 694 است. آغاز کتاب چنین است:

«ستایش خدای را که هر که را خواهد، به رحمتش ویژه گرداند.» مؤلّف کتاب، خود

گفته است هر حدیثی را که در کتابهای گوناگون درباره عشره مبشَّره ⁽¹⁾روایت شده، با حذف اسناد آنها و ذکر مأخذ، یکجا در کتابی گرد آورده و الفاظ مشکل آنها را شرح داده است. نیز مقدمّه‌ای درباره نامها و کنیه‌ها نوشته است. وی در آغاز، احادیثی را می‌آورد که نام همه آنان را در بر دارد. سپس به نقل احادیث ویژه چهار خلیفه نخست می‌پردازد و پس از آن، به دیگران - به ترتیبی که نامشان در حدیث عشره مبشّره آمده است - می‌رسد و ویژگیهای هر یک را یاد می‌کند و تمام اینها را در دو گروه جای می‌دهد: نخست: مناقب چندگانه؛ دوم: مناقب یکتا. شیخ زین‌الدین، احمد شمّاع حلبی، درگذشته به سال 936 ، کتاب «الدرّ الملتقط» خویش را از «الریاض النظرة» گلچین کرده است. ⁽²⁾

این کتاب همچنین، از منابع دیاربکری در «تاریخ الخمیس فی أحوال النفس و النفیس» است.

دهلوی نیز کتاب مذکور را در شمار کتابهایی که اهل سنّت در موضوع مناقب و فضائل فراهم آورده‌اند، یاد می‌کند و به یکی از احادیثی که طبری در آن نقل کرده است، در می‌آویزد تا خشنودی حضرت زهرای صدّیقه علیها السلام را از ابوبکر بن ابی‌قحافه، نشان دهد؛ لیکن این بر خلاف حدیث صحیحی است که در صحیح بخاری و کتابهای دیگر آمده است و نشان می‌دهد که آن حضرت در حال خشم و نارضایتی از ابوبکر، چشم از جهان فروبست.

پدر دهلوی هم در کتاب «إزالة الخفاء فی سیرة الخلفاء» به احادیثی که طبری در مناقب ابوبکر و عمر در این کتاب نقل کرده، چنگ در زده است.

حافظ محبّ طبری در دیباچه کتابش می‌نویسد:

«امّا بعد؛ هر آینه، خدایْ عزّ و جلّ برای فرستاده‌اش یارانی را برگزید و آنان را بهترین مردمان قرار داد و از میان ایشان، ده تن گرامی را انتخاب کرد و برای زندگی با پیامبر صلی الله علیه و آله و دوستی و یاری وی گزین فرمود و به همراهی آن حضرت در تمام مدّت حیاتش با اینان، برتری‌شان بخشید و با دهشهای ویژه و گوناگونی که در حقّ آنان روا داشت، نعمت بزرگشان داد و با آنچه بر اساس دانش ازلی خویش برای آنان پیش فرستاد، سعادتمندشان ساخت؛ و گروهی را به سبب پیروی خواهشهای نفس در فرورفتن در امر آنها و گستاخی در فروکاستن از مرتبت ایشان و راندن سخنان ناروا در حقّ آنان (کاری که هیچ سودی برایشان نداشت) بدبخت کرد.

نادان کودن را با آنان چه کار، حال آنکه رسول خدا صلی الله علیه و آله فرموده است که همگی‌شان آمرزیده‌اند! و آن را که خود را به کوری زده، چه رسد که فضائلی را که در شأن ایشان روایت شده است، تحریف کند و به معنایی دیگر بر گرداند؛ آن هم پس از این سخن پیامبر صلی الله علیه و آله درباره آنها: «اگر یکی از شما به اندازه کوه احد طلا انفاق کند، به [ ثواب] یک مدّ یا نیمِ نیم [ انفاق] آنان نخواهد رسید»؟!

پس خدای را سپاس می‌گوییم و می‌ستاییم؛ چرا که ما را از فروافتادن در این درّه ژرف تباهی، بر کنار داشت و به سبب دوست داشتن همه آنها، به رهروی در راه راست، موفّقمان ساخت. باز هم خدای را می‌ستایم و سپاس می‌گویم؛ از آن روی که به من الهام فرمود تا کتابی در مناقب آنان فراهم کنم و حسنهای بزرگشان را بر پایه آنچه روایت شده، گرد آورم و برخی از شگفتیهای یاد شده پیرامون کارهای نیک و فراگیری را که برای خود پیش فرستادند، آشکار سازم و دیگران را بیاگاهانم که ستایش منزلت شریف و مرتبت والای آنان، واجب است.

این تدوین و تألیف را از کتابهای گوناگون و به صورت مختصر و با حذف زنجیره راویان، به انجام رساندم تا دستیابی بدانها برای خوانندگان آسان شود و آنچه را جوینده، به کوشش، در پی آن است، بدو نزدیک سازد. نیز مأخذ هر حدیث را با ذکر نام نویسنده‌اش (و یادکرد مأخذ او در نقل حدیث) آوردم تا هرگونه تردیدی را در مستند بودن آن، بزدایم و بر دانشمندان و اهل فضل پیشین، تکیه کنم.

در آغاز، مناقبی را یاد کردم که به دلالت تضمّن، عشره مبشّره را در برمی‌گیرد (یعنی مناقبی که تنها بعضی از این ده نفر نیز می‌شود) سپس بدانچه به دلالت مطابقی و بسیار روشن، ویژه ایشان است، پرداختم و آن گاه سراغ فضائلی رفتم که مربوط به برخی از این ده تن است؛ هر چند، افرادی خارج از آنان نیز واجد آن مناقب باشند. پس از اینها، نوبت به مناقب ویژه خلفای چهارگانه رسید و پس‌تر مناقبی را آوردم که علاوه بر خلفای چهارگانه، فرد دیگری از عشره مبشّره را هم دربرمی‌گرفت و در پایان، فضائلی را که هر کسی به گونه جداگانه، به خود اختصاص داده بود، آوردم و همه این فضائل و مناقب را در دو دسته جای دادم.»

حافظ محبّ طبری در کتاب دیگرش به نام «ذخائر العقبی فی مناقب ذوی القربی» نیز حدیث تشبیه را روایت کرده است. وی می‌نویسد: یادکردی از همانندی علی به پنج تن از پیامبران: ابوالحمراء از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل می‌کند:

مَنْ أرادَ أنْ یَنْظُرَ إلی آدَمَ فی عِلْمِهِ وَ إلی نُوحٍ فی فَهْمِهِ وَ إلی إبْراهیمَ فی حُکْمِهِ وَ إلی یَحْیَی بْنِ زَکَریَّا فی زُهْدِهِ وَ إلی مُوسَی بْنِ عِمْرانَ فی بَطْشِهِ، فَلْیَنْظُرْ إلی عَلیِّ بْنِ أبی‌طالِبٍ.

هر که می‌خواهد دانش آدم و فهم نوح و حکمت ابراهیم و بی‌رغبتی یحیی بن زکریّا به دنیا و استواری موسی بن عمران را ببیند، علی بن ابی‌طالب را بنگرد.

این حدیث را حاکمی قزوینی روایت کرده است.

از ابن عبّاس نیز نقل شده است که رسول خدا فرمود:

مَنْ أرادَ أنْ یَنْظُرَ إلی إبْراهیمَ فی حِلْمِهِ وَ إلی نوُحٍ فی حُکْمِهِ وَ إلی یُوسُفَ فی جَمالِهِ، فَلْیَنْظُرْ إلی عَلیِّ بْنِ أبی‌طالِبٍ.

هر که می‌خواهد بردباری ابراهیم و حکمت (یا داوری) نوح و جمال یوسف را نظاره کند، علی بن ابی‌طالب را بنگرد.

این حدیث را ملّای اربلی، در سیره‌اش (وسیلة المتعبّدین) آورده است. ⁽¹⁾

یادکردی از کتاب «ذخائر العقبی»

محبّ‌الدین طبری در خطبه این کتاب می‌نویسد:

«پس از ستایش خدای یکتا؛ هر آینه، خدای متعال محمّد را بر تمام آفریدگانش برتری بخشید و او را به سبب نعمتهایی که از فضل آشکار خود بهره‌مندش ساخت، ویژه گردانید و بالاترین جایگاهی را که کسی از حیث داشتن خویشاوندان نسبی و سببی، بدان پر کشیده است، بدو بخشید و مرتبت کسانی را که یار و همنشینش شدند، رفیع ساخت و دوستی با خویشاوندان وی را بر تمامی مردمان واجب گرداند و مهرورزی با همه اهل بیت بزرگ و دودمان او را بر همگان فرض ساخت.

از این روی، به خاطرم رسید احادیثی را که در مناقب ایشان نقل شده، گردآورم و آنچه را درباره جایگاه شریف و مرتبت والای آنان، روایت شده است، بنمایم و مفاخر گرانمایه‌شان را بجویم و فضائل درخشان و گسترده‌شان را تدوین کنم. چرا چنین نکنم؟! در حالی که ایشان هاله ماه هستی و دایره نورانی خورشید انسانها و اغصان درخت پر برگ و بار شرف و شاخه‌های ریشه انوار نبوی‌اند و خدا همان گونه که ما را از نادانی نسبت به مرتبت والایشان نجات بخشیده، از برکت رخشنده و نمایانشان بر ما ارزانی کرده است و بدانسان که به احسان خود، دلهای ما را غرق مهرشان ساخته، به حرمت آنان، گناهان ما را در دریای آمرزش خویش فروبرده است و همان طور که بر آورده شدن آرزوهایمان را به توسّل ما بدیشان به درگاه خود، آویخته، فرجام ما را به سبب آبرویشان نزد خویش، نیکو قرار داده است.

[ پس بدین کار دست یازیدم و کتابی نوشتم و] آن را «ذخائر العقبی فی مناقب

ذوی القربی» نامیدم. احادیث آن را به شکل مختصر و با حذف زنجیره راویان و با ذکر مأخذ هر یک و از کتابهای پرشماری، نقل کردم تا از شکّ و تردید در مستند بودن، رهایی یابند و دسترسی بدانها برای جویندگانشان آسان شود. نیز کتاب را دو بخش کردم؛ بخشی در بردارنده مناقبی که به شکل عمومی و اجمالی درباره آنان رسیده است و بخشی که این مناقب را به گونه مشخّص و مفصّل در بر دارد.»

کاتب چلبی درباره این کتاب می‌گوید: «ذخائر العقبی فی مناقب ذوی القربی» در یک جلد، اثر محبّ‌الدین، احمد بن عبداللّه طبری، در گذشته به سال 694 است. ⁽¹⁾

صدّیق حسن قنوجی نیز در «إتحاف النبلاء» از کتاب مورد سخن، یاد می‌کند:

«ذخائر العقبی فی مناقب ذوی القربی»، در یک جلد، اثر محبّ‌الدین، احمد بن عبداللّه طبری، متوفّای سال 694 بوده، موضوع آن از نامش هویداست.

همچنین، شوکانی آن را در شمار مرویّاتش در کتاب «إتحاف الأکابر» آورده است.

دیاربکری نیز «ذخائر العقبی» را از مصادر تاریخ خود «الخمیس فی أحوال النفس و النفیس» ذکر می‌کند.

محمّد امیر در معرّفی مآخذ کتابش «الروضة الندیّة» می‌گوید: بزرگ‌ترین کتاب مورد اعتماد من «ذخائر العقبی فی مناقب ذوی القربی» اثر امام و حافظ سنّت، محبّ‌الدین، احمد بن عبداللّه طبری - رحمه اللّه - است.

ابن باکثیر مکّی در «وسیلة المآل فی عدّ مناقب الآل» می‌نویسد:

«دانشمندان آثار فراوانی را در این باره (مناقب اهل بیت علیهم السلام ) از خود بر جای نهاده‌اند و گوهرهای شریف مناقب خاندان پیامبر صلی الله علیه و آله را از آنچه بر گردن زمان آویخته است، گرد آورده‌اند. از نیکوترین آثاری که در این زمینه نگارش یافته و سودمندترین کتابهایی که در این باره به رشته نوشته در آمده است، «جواهر العقدین فی فضل الشرفین» اثر علّامه مکّه و مدینه، سیّد علی سمهودی است. خدای او را غرق رحمت خود کناد! کتاب دیگر «ذخائر العقبی فی فضل ذوی القربی» - که می‌سزد با آب طلا بنگارندش - نوشته دانای شریف حجاز و پژوهشگر روزگار و حافظ زمانه‌اش،

محبّ طبری است که ستایش هماره‌اش نامش را زنده نگاه می‌دارد. مدفنش پاکیزه باد! کتاب دیگر «استجلاء ارتقاء الغرف بحبّ أقرباء الرسول ذوی الشرف» اثر حافظ عصر خود، سخاوی است. خدا مزارش را نورانی کند و روح او را در قصرهای بهشت جای دهد! کتاب دیگر، «حسن السریرة فی حسن السیرة»، نوشته استاد و تکیه‌گاهمان، سیبویه زمان خود، یکتای وقت خویش، محقّق عصر و یگانه روزگار، چکیده صاحبان فخر، همو که - بدان سبب که خداوند او را از کمالات ستوده و عطایای بزرگ بهره‌مند ساخته است - از ذکر طولانی القاب و صفات بی‌نیاز است، مولانا، امام، علّامه، عبدالقادر بن محمّد طبری حسینی، خطیب و پیش‌نماز مسجد الحرام است؛ کسی که همواره به وجودش، مشکلات برطرف می‌شد و همیشه دانشهای نیکو با گوهرهای گردن‌بند علم او، آراسته می‌شد.»

دهلوی نیز «ذخائر العقبی» را در شمار کتابهایی که اهل تسنّن درباره فضائل و مناقب اهل بیت علیهم السلام نوشته‌اند، آورده است.

شرح حال محبّ الدین طبری

1. ذهبی

: امام، محدّث، مفتی و فقیه حرم، فقه آموخت و تدریس کرد و در دانش به کمال رسید و کتابها نوشت. وی شیخ شافعیان و محدّث حجاز و پیشوایی صالح و زاهدی بزرگ مرتبت بود. ⁽¹⁾

2. ذهبی

: وی پیشوا، حافظ، مفتی، شیخ مکّه شریف، دانشمندی عامل و بلند قدر و با آثار نبوّت، آشنا بود. هر که در فتاوای او بنگرد، جایگاهش را در فقه و دانش در خواهد یافت. تاریخ درگذشتش ماه رمضان (و بنابر نظر برخی، جمادی الاخری) سال 694 است. ⁽²⁾

3. ذهبی

: (در گزارش وقایع سال 694 ): حافظ ابوالعبّاس، محبّ‌الدین، احمد بن

عبداللّه بن محمّد بن ابی‌بکر بن محمّد بن ابراهیم طبری مکّی شافعی، شیخ مکّه مکرّمه بود. وی از ابن مقیّر و گروهی دیگر، حدیث شنید و کتاب احکامی جامع و در چند مجلّد، به رشته نوشته در آورد و در ماه ذی قعده این سال، در گذشت. ⁽¹⁾

4. ذهبی

: محبّ‌الدین، احمد بن‌عبداللّه طبری، شیخ حرم و حافظِ فقیه و نویسنده کتابی در احکام بود و در هفتاد و نه سالگی از دنیا رفت. ⁽²⁾

5 . ابن الوردی

: طبری شیخ مکّه و حافظ و... بود. ⁽³⁾

6 . اسنوی

: محبّ‌الدین، ابوالعبّاس، احمد بن عبداللّه بن محمّد طبری و سپس مکّی، شیخ حجاز بود. او عالمی عامل و بزرگ منزلت و آشنا با آثار اسلامی و فقه به شمار می‌رفت. در شهر قوص (در سرزمین مصر) نزد شیخ مجدالدین قشیری به دانش اندوزی پرداخت و «التنبیه» را شرح کرد و کتابی درباره مناسک حجّ و کتاب دیگری در موضوع الغاز (جمع چیستان) گرد آورد و اثر ارزشمندی در احادیث احکام بر جای نهاد. وی در روز پنجشنبه، هفدهم ماه جمادی الآخره سال 615 زاده شد و در ماه ذی قعده یا ماهی دیگر از سال 694 در گذشت. ⁽⁴⁾

7. سبکی

: طبری شیخ حرم و حافظ بلامنازع حجاز بود. ⁽⁵⁾

8 . صفدی

: وی شیخ مکّه، فقیه، زاهد و محدّث بود و دیگران را درس آموخت و مردمان را فتوا داد. طبری بزرگ شافعیان و محدّث حجاز به شمار می‌رفت. ⁽⁶⁾

9. سیوطی

: محبّ طبری، امام، محدّث، فقیه حرم و شیخ شافعیان و

حدیث شناس حجاز و پیشوایی زاهد و نیکوکار و بزرگ مرتبت بود. ⁽¹⁾

راویان طبری

دانشمندان، بسیار و فراوان و با اعتماد بدو، احادیثش را نقل کرده‌اند. سیّد شهاب‌الدین احمد، نویسنده «توضیح الدلائل» پس از ذکر روایتی می‌نویسد:

این حدیث را شیخ حرم و امام محترم، حافظ و محدّث، مفتی و فقیه، سرآمد همگنان، دانای پرهیزگار و مدرّس نام‌آور، پیشوای شافعیان حجاز، همو که منزلتی بزرگ داشت و مردی عزّتمند بود، نویسنده کتابهای پرشمار و صاحب فضائل بسیار، محبّ‌الدین، ابوالعبّاس، احمد بن عبداللّه بن محمّد بن ابی‌بکر مکّی طبری، در کتاب خویش «ذخائر العقبی فی مناقب ذوی القربی» نقل کرده است.

عبدالغفّار بن ابراهیم عکّی شافعی در «عجالة الراکب» درباره طبری می‌گوید:

محبّ‌الدین، احمد بن عبداللّه طبری مکّی، شیخ حرم بود. وی تدریس کرد و فتوا داد و «الأحکام المبسوط» از آثار اوست. او همچنین «جامع الأسانید» را مرتّب ساخت و «التنبیه» را شرح داد و در مناسک حجّ و بحث الفاظ، کتابهایی گرد آورد.

دیگر مؤلَّفاتش عبارت‌اند از: «الریاض النضرة فی فضائل العشرة»، «السمط الثمین فی فضائل أمّهات المؤمنین» و «ذخائر العقبی فی فضائل ذوی القربی».

محمّد بن اسماعیل امیر در پایان «الروضة الندیّة» می‌نویسد:

شاید کسی بگوید: چه بسیار از طبری نقل کرده‌اید! طبری کیست؟ و مشتاق آشنایی با پاره‌ای از اوصاف وی شود تا آنچه را از وی روایت شده است، بهتر بپذیرد. از این روی، می‌گوییم: وی پیشوای محدّث و فقیه، محبّ‌الدین، ابوالعبّاس، احمد بن عبداللّه بن محمّد بن ابی‌بکر طبری و سپس مکّی شافعی، فقیه حرم

شریف و نویسنده «الأحکام الکبری» است. در سال 615 زاده شد و از ابوالحسن بن مقیّر و ابن حمیری و شعیب زعفرانی و عبدالرحمن بن ابی‌حرمی و گروه دیگری از دانشمندان، حدیث شنید. او فقه آموخت و تدریس کرد و فتوا داد و کتابها نگاشت و شیخ شافعیان و محدّث حجاز و پیشوایی نیکوکار و زاهدی بزرگ مرتبت بود.

دمیاطی از کتاب «النظم» وی و ابوالحسن بن عطّار و ابومحمّد برزالی و دیگران و همچنین پسرش، جمال‌الدین محمّد، قاضی مکّه، و نوه‌اش امام نجم‌الدین - که او هم قاضی مکّه بود و مرویّات خود را برای من نوشت و فرستاد - از او حدیث نقل کرده‌اند. طبری در ماه جمادی الآخره سال 694 در گذشت.

23- روایت سیّد علی همدانی

اشاره

عارف شهیر و محدّث کبیر، سیّد علی همدانی نیز حدیث تشبیه را روایت کرده است. وی از جابر رضی الله عنه نقل می‌کند که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

مَنْ أرادَ أنْ یَنْظُرَ إلی إسْرافیلَ فی هَیْبَتِهِ وَ إلی میکائیلَ فی رُتْبَتِهِ وَ إلی جَبرائیلَ فی جَلالَتِهِ وَ إلی آدَمَ فی سِلْمِهِ وَ إلی نُوحٍ فی حُسْنِهِ وَ إلی إبْراهیمَ فی خُلَّتِهِ وَ إلی یَعْقُوبَ فی حُزْنِهِ وَ إلی یُوسُفَ فی جَمالِهِ وَ إلی مُوسی فی مُناجاتِهِ وَ إلی أیُّوبَ فی صَبْرِهِ وَ إلی یَحْیی فی زُهْدِهِ وَ إلی عیسی فی سُنَنِهِ وَ إلی یُونُسَ فی وَرَعِهِ وَ إلی مُحَمَّدٍ فی جِسْمِهِ وَ خُلْقِهِ، فَلْیَنْظُرْ إلی علیّ؛ فإنَّ فیه تِسْعینَ خَصْلَةً مِنْ خِصالِ الْأنبیاءِ، جَمَعَهَا اللّهُ فیهِ وَ لَمْ‌تُجْمَعْ ⁽¹⁾فی أحَدٍ غَیْرِهِ.

هر که می‌خواهد هیبت اسرافیل و مرتبت میکائیل و جلالت جبرائیل و آشتی‌پذیری آدم و نیکویی نوح و خدا دوستیِ ناب ابراهیم و حزن یعقوب و جمال یوسف و راز و نیاز موسی و شکیبایی ایّوب و دنیاپرهیزی یحیی و آیین و روش عیسی و پرهیزکاری یونس و خلقت نیکو و خُلق نیک محمّد را ببیند، علی را بنگرد؛ چرا که در وی نود خوی از خویهای پیامبران نهفته است که خدا آنها را در او و نه در کسی دیگر، گرد آورده است.

سیّد علی همدانی تمام این نود خوی پسندیده را در کتاب «جواهر الأخبار»

آورده است. ⁽¹⁾

شرح حال همدانی

1. نورالدین جعفر بدخشانی

: در بیان پاره‌ای از فضائل عروه وثقی (دستاویز استوار)، برگزیده خدای رحمان و سپاسمند از آفریدگار چیره و نازنده بدو، نور دیده محمّد رسول خدا صلی الله علیه و آله ، میوه دل مرتضی و بتول، آگاه از حقایق احادیث و تفاسیر، همو که در رازها ژرف می‌اندیشید و چشم دیگران را نیز بدانها باز می‌کرد، راهنمای جویندگان در راه خدایی، کسی که روی‌آورندگان به زیبایی روحانی را به مقصد می‌رساند، عارفی که به نام سیّد علی همدانی - که خدای صاحبِ لطف وی را از الطاف خود بهره‌مند سازد و روشنایی‌جویی از نور حقّانی را روزی هماره ما گرداند - شناخته شده بود... . ⁽²⁾

2. جامی

: امیر، سیّد علی بن شهاب‌الدین بن محمّد همدانی - قدّس سره - جامع دانشهای آشکار و پنهان بود. او صاحب آثار مشهوری در علوم باطنی است؛ مانند:

«النقطة» و «شرح الأسماء الحسنی» و «شرح فصوص الحکم» و «شرح القصیدة الهمزیّة الفارضیّة». وی پیوسته شیخ شرف‌الدین، محمود بن عبداللّه مزدقانی را همراهی می‌کرد (و مرید او بود)؛ لیکن به وسیله تقی‌الدین علی دوستی - که در میان اقطاب، دانای اسرار به شمار می‌رفت - وارد طریقت شد و چون تقی‌الدین علی در گذشت، باز به شیخ شرف‌الدین محمود روی آورد و وظیفه‌اش را در طیّ طریقت از او پرسید. شیخ نیز روی سوی او کرد و پاسخش داد: وظیفه آن است که در دورترین شهرهای جهان بگردی. بدین گونه، سیّد علی سه بار، همه شهرهای جهان

را گشت و موفّق شد هزار و چهارصد تن از اولیا را ببیند؛ تا بدانجا که در یک مجلس با چهار صد نفر از آنان دیدار کرد. وی در ششم ماه ذی‌حجّه سال 786 از دنیا رفت. ⁽¹⁾

3. کفوی

: زبان گویای عصر، سرور زمان، همو که از کالبدهای ناسوتی بیرون آمده و به انوار لاهوتی در آویخته بود، شیخ و عارف ربّانی و عالم صَمَدانی، میر سیّد علی بن شهاب‌الدین بن محمّد بن محمّد همدانی - قدّس اللّه تعالی سرّه - دانشهای آشکار و پنهان را در خود گرد آورد و در تصوّف، نوشته‌های پر شماری از خود بر جای نهاد؛ نوشته‌هایی که پسینیان آنها را نقل کردند.

(وی پس از آوردن سخنان جامی از نفحات الانس، می‌نویسد:) سیّد علی همدانی اوراد بسیاری را از مشایخ معاصرش - که شرف دیدار آنها نصیبش شده و دستان مبارک آنان را بوسیده و از انوار قدسی‌شان پرتو برگرفته بود - آموخت و همه را فراهم آورد و از میان سخنان انسی آنان مجموعه‌ای برگزید و آن را «الأوراد الفتحیّة» نامید؛ همان که امروز اوراد برادران کیرویّه ⁽²⁾است.

شیخ جلیل، سیّد علی همدانی، طریقت را از تقی‌الدین علی دوستی و شیخ محمود مزدقانی گرفته است و آن دو از علاءالدوله سمنانی اخذ کرده‌اند.

از استاد و سرورمان، مولی، عارف ربّانی، شیخ محمّد بن یوسف عرکتی سمرقندی، شنیدم که از استادش عبداللّطیف الجامی، و او از استادش، مخدوم اعظم، حاجی محمّد حبوشانی، از استادش، شاه بیدواری، از استادش، محمّد - ملقّب به رشید - از استادش، سیّد امیر عبداللّه بردشابادی، از استادش، مرشد کامل و شیخ کمال بخش، اسحاق ختلانی، از پیشوای عارفان و راهنمای سالکان، چشمه جوشان معارف ربّانی و گنجینه اسرار الاهی، سیّد علی همدانی، حکایت می‌کرد:

هنگامی که او «الأوراد الفتحیّة» را از میان مجموعه سخنان قدسی مشایخش - که بر حسب خویهای پسندیده انسانی‌شان بر زبان رانده بودند - برگزید و گرد آورد؛ در خواب دید که فرشتگان آنها را در شعبه جارکاه می‌خوانند و گرد عرش می‌چرخند و

در دستانشان ظروفی نورانی و پر از مروارید و گوهر است که آنها را می‌پراکنند.

از همین روست که مشایخ ما این اوراد را در شعبه جارکاه می‌خوانند.

کتاب «ذخیرة الملوک» نیز از آثار اوست؛ اثری لطیف با نگارشی زیبا و استوار که در بردارنده پیش‌نیازها و ستونهای پادشاهی ظاهری و معنوی است که در ده باب تنظیم شده و به یادکرد دستورهای حکومت و فرمانروایی و چگونگی به دست آوردن سعادت دنیوی و اخروی پرداخته است.

4. مجدالدین بدخشانی

(در جامع السلاسل): یادکردی از فقیه همدانی، علی دوم: میر سیّد علی همدانی - قدّس اللّه سرّه - که وی را علی دوم نام داده‌اند و مشایخ زمان او بدین گونه‌اش ستوده‌اند: پادشاه اولیای خدا و حجّت برگزیدگان، پیشوای عارفان، چکیده به حق راه‌یافتگان، همو که اسما و صفات را در خود گردآورد و تجلّیها را در خویش فراهم آورد، زنده‌کننده شریعت و طریقت و حقیقت، پایان بخش پیشینیان و برگزیده پسینیان و وارث پیامبران و فرستادگان، او که با ابزار یقین، مرشد اولیا به طریقه حق بود، مرکز دایره وجود، راهنما به مقصود، قطب قطبها، کمال یافته و کمال بخش خدایی، امیر علی کبیر، سیّد علی همدانی.

به جز چهار تنی که نامشان گذشت، دیگران نیز همدانی را با اوصاف نیکو و پر شکوه ستوده‌اند؛ کسانی مانند: میبدی در «الفواتح» (که شرح دیوان امیرالمؤمنین علیه السلام است)، شیخ احمد قشاشی در «السمط المجید»، ولی‌اللّه دهلوی در «الانتباه فی سلاسل أولیاء اللّه» و سیّد شهاب‌الدین احمد، در «توضیح الدلائل فی تصحیح الفضائل».

24- روایت نورالدین جعفر

اشاره

وی نورالدین جعفر بن سالار، معروف به امیر ملّا و خلیفه سیّد علی همدانی یاد شده است. او حدیث تشبیه را در کتاب «خلاصة المناقب» ضمن نقل اشعار شیخ فریدالدین عطّار نیشابوری ⁽¹⁾- که در بردارنده حدیث تشبیه است - نقل کرده و

هدفش یادکرد پاره‌ای از فضائل امیر مؤمنان علیه السلام بوده است.

شرح حال امیر م€�

لّا

زندگی‌نامه نورالدین امیر ملّا را در کتابهای زیر می‌توان یافت:

در جلالت قدر و بزرگی مرتبت وی همان بس که او خلیفه سیّد علی همدانی مذکور است و بی‌گمان، این امری است که نشان دهنده برتری و برجستگی اوست در میان اصحاب و شاگردان سیّد.

25- روایت شهاب الدین احمد

اشاره

سیّد شهاب‌الدین احمد حدیث تشبیه را در کتابش «توضیح الدلائل علی تصحیح الفضائل» روایت کرده است. وی می‌نویسد:

باب هجدهم: در اینکه علی صاحب ویژگیهای پیامبران بزرگ و دارای کمالات برگزیدگان گرامی بود: از ابوالحمراء - رضی اللّه تعالی عنه - نقل شده است که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

مَنْ أرادَ أنْ یَنْظُرَ إلی آدَمَ فی عِلْمِهِ وَ إلی نُوحٍ فی فَهْمِهِ وَ إلی إبْراهیمَ فی حِلْمِهِ وَ

إلی یَحْیَی بْنِ زَکَریَّا فی زُهْدِهِ وَ إلی مُوسی فی بَطْشِهِ، فَلْیَنْظُرْ إلی عَلیِّ بْنِ أبی‌طالِبٍ.

هر که می‌خواهد دانش آدم و فهم نوح و بردباری ابراهیم و بی‌رغبتی یحیی بن زکریّا به دنیا و استواری و صلابت موسی را ببیند، علی بن ابی‌طالب را بنگرد.

این حدیث را طبری نقل کرده و افزوده که ابوالخیر حاکمی آن را روایت کرده است. نیز از ابن عبّاس رضی الله عنه روایت شده است که پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود:

مَنْ أرادَ أنْ یَنْظُرَ إلی إبْراهیمَ فی خُلَّتِهِ وَ إلی نُوحٍ فی حِکْمَتِهِ وَ إلی یُوسُفَ فی جَمالِهِ، فَلْیَنْظُرْ إلی عَلیِّ بْنِ أبی‌طالِبٍ.

هر که می‌خواهد دوستی ناب ابراهیم با خدا و حکمت نوح و زیبایی یوسف را بنگرد، علی بن ابی‌طالب را نظاره کند.

این روایت را طبری نقل کرده و گفته که ملّا آن را در سیره‌اش آورده است.

شرح حال سیّد شهاب الدین احمد

وی شهاب‌الدین احمد بن جلال‌الدین، عبداللّه بن قطب‌الدین، محمّد بن جلال‌الدین، عبداللّه بن قطب‌الدین، محمّد بن معین‌الدین، عبداللّه بن هادی بن محمّد، حسینی ایجی شافعی، از دانشمندان نامی قرن نهم و از خانواده فقه و حدیث و تصوّف است. پدرش در سال 840 و نیایش در سال 785 و پدر نیایش در سال 763 و نیای نیایش در سال 714 از دنیا رفته است. سخاوی زندگی‌نامه او را به نگارش در آورده است. ⁽¹⁾

اعتبار اخبار کتاب «توضیح الدلائل»

سیّد شهاب‌الدین احمد در این کتاب، سخنانی دارد که نشان می‌دهد وی اخبار معتبر را در آن نقل کرده است؛ مثلاً می‌گوید: در این کتاب، احادیثی را از آثار و کتب

اهل تسنّن که از آشفتگی به دور بوده‌اند، نقل کرده‌ام و به راه کسانی رفته‌ام که از قوانین نقل حدیث، منحرف نشده‌اند؛ احادیثی که خود نشان دهنده راستی آن اخبار است و روایات مسندی که پدیده ناراست جعل در آنها راه نیافته است.

وی در جایی دیگر می‌نویسد: هدف از این باب و زمینه سازی و یادکرد این قواعد آن است که کسی در مقام ردّ اخبار این کتاب برنیاید؛ چرا که بخش اعظم آنها در کتابهای صحیح و سنن آمده است و آنچه نقل شده بر گرفته از احادیثی است که نیکان در کتب سنن، به میراث نهاده‌اند.

همچنین می‌گوید: بدان که این کتابم - به خواست خدا - از احادیث ساختگی شیعه و سنّی، تهی بوده، با تکیه بر آثار هر دو گروه تشیّع و تسنّن، به زیور راستی پویی و حق جویی، آراسته است.

26- روایت ملک العلماء هندی

شهاب‌الدین بن عمر زاولی دولت آبادی، ملقّب به ملک العلماء نیز حدیث تشبیه را روایت کرده است. وی می‌گوید:

«بدان که احادیث مناقب علی - کرّم اللّه وجهه - از احادیث صحیح است؛ لیکن احتجاج شیعه بدانها [ در اثبات امامت او] نادرست است. مثلاً شیعیان به حدیث طیر - که تمامش را در جلوه یازدهم از هدایت نهم، یاد کرده‌ایم - احتجاج می‌کنند؛ به سخن رسول خدا صلی الله علیه و آله که فرموده است: «هر که می‌خواهد دانش آدم را و...» استناد می‌کنند؛ و همچنین آیاتی را دلیل باور خود قرار می‌دهند.

آنان می‌گویند: خدای متعال و پیامبرش صلی الله علیه و آله علی را همسنگ پیامبران قرار داده‌اند و همگان در برتری انبیا از اصحاب، همداستان‌اند و آن که با برترینها برابر است، از دیگران برتر است. امّا اهل سنّت پاسخ می‌دهند: سخن نبیّ اکرم صلی الله علیه و آله (در این حدیث) تشبیه محض است که همان برقراری پیوند میان ریشه و شاخه، به سبب اشتراکشان در حقیقت واحد است و هرگز به برابری، دلالت نمی‌کند.»

وی پس از این سخنان، این حدیث شریف را بدین عبارت یاد می‌کند: حضرت

رسول صلی الله علیه و آله فرموده است:

مَنْ أرادَ أنْ یَنْظُرَ إلی آدَمَ فی عِلْمِهِ وَ إلی إبْراهیمَ فی حِلْمِهِ وَ إلی مُوسی فی هَیْبَتِهِ وَ إلی عیسی فی عِبادَتِهِ، فَلْیَنْظُرْ إلی عَلیٍّ.

هر که می‌خواهد دانش آدم و بردباری ابراهیم و شکوه موسی و بندگی عیسی را ببیند، علی را بنگرد.

و بدین گونه، علی را به پیامبرانی تشبیه کرده است. ⁽¹⁾

27- روایت ابن صبّاغ مالکی

اشاره

ابوالحسن، علی، ابن صبّاغ مالکی نیز حدیث تشبیه را در جایی که به یادکرد مناقب امیرالمؤمنین علیه السلام پرداخته، نقل کرده است. وی می‌نویسد:

پانزدهم: نیکویی‌های زیبای او و آراستگی‌اش به هر فضیلتی: از جمله آنها حدیثی است که بیهقی در کتابی که پیرامون فضائل صحابه نگاشته، روایت کرده است. وی این حدیث را با سند خود، به رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌رساند و از حضرتش نقل می‌کند:

مَنْ أرادَ أنْ یَنْظُرَ إلی نوحٍ فی تَقْواهُ وَ إلی إبْراهیمَ فی حِلْمِهِ وَ إلی مُوسی فی هَیْبَتِهِ وَ إلی عیسی فی عِبادَتِهِ، فَلْیَنْظُرْ إلی عَلیِّ بْنِ أبی‌طالِبٍ.

هر که می‌خواهد تقوای نوح و بردباری ابراهیم و شکوه موسی و بندگی عیسی را ببیند، علی بن ابی‌طالب را بنگرد. ⁽²⁾

شرح حال ابن صبّاغ

1. عمر رضا کحّاله

: نورالدین، ابن صبّاغ، علی بن محمّد بن احمد، فقیهی مالکی است که اصل او از سَفاقس بوده؛ لیکن در مکّه زاده شده و در گذشته است.

«الفصول المهمّة» از آثار اوست که آن را پیرامون شناخت پیشوایان و برتری‌شان و آشنایی با فرزندان و دودمان آنان نگاشته است. ⁽¹⁾

2. خیرالدین زِرِکْلی

: نورالدین، ابن صبّاغ، علی بن محمّد بن احمد، فقیهی مالکی است. وی در شهر مکّه به دنیا آمده و در همان شهر از دنیا رفته است؛ امّا اصلاً از سرزمین سَفاقس است. او صاحب آثاری است؛ مانند: «الفصول المهمّة لمعرفة الأئمّة» - که به چاپ رسیده است - و «العبر فیمن شفه النظر». سخاوی گفته است: ابن صبّاغ به من اجازه روایت داد. ⁽²⁾

اعتبار کتاب «الفصول المهمّة»

«الفصول المهمّة فی معرفة الأئمّة» در شمار کتابهای معتبر و مورد اعتماد است.

ابن صبّاغ در دیباچه این کتاب می‌نویسد:

«مرا پیش آمد که در این نوشته، مطالب مهمّی را درباره شناخت امامان دوازده‌گانه - که نخستین ایشان علیّ مرتضی و فرجامین آنان مهدیّ منتظَر است - یاد کنم. این کتاب در بر دارنده بخشهایی از مناقب شریف و مراتب والا و بلند امامان، همراه با نام و ویژگیهای آنان و پدران و مادرانشان، تاریخ زاده‌شدن و در گذشت و مدّت عمر و یادکردی از پرده‌داران (خادمان) و شاعرانشان است و بدون زیاده‌گوییِ خسته‌کننده و کوتاه‌نویسیِ کاستی‌بخش، [ در راهی میانه] از بسیاریِ آزاردهنده سخن در می‌گذرد و به خلاصه‌ای از آن - که برای دریافت مقصود بس و برای شناخت آن بزرگان و شرافتشان واجب است - می‌رسد.

در این اثر، برای هر یک از امامان، بخشی را سامان دادم. هر بخشی، از فصلهای سه‌گانه تشکیل می‌شود که فصل نخست خود دارای فصولی است و... . کتاب را «الفصول المهمّة فی معرفة الأئمّة» نامیدم و بدین گونه، ضمن آنکه آن را برای

آمرزش گناهانی که پیش فرستاده و نافرمانیهای خُرد و کلانی که انجام داده بودم، پس‌انداز و مایه امیدی نزد خدای متعال قرار دادم، پرسش یکی از یاران عزیز و دوستان ناب را پاسخ گفتم.

این امید و آرزوی آمرزش بدان سبب است که این کتاب، مناقب مشهور اهل بیت و نیکویی‌های برگزیده آنان را در خود جای داده است؛ لیکن شاید فردی کوته‌بین و یا کسی که چشمانش از دیدن حقایق ناتوان است، در گردآورده من اندیشه کند و خواهان بازنگری در آنچه فراهم آورده و خلاصه کرده‌ام شود و دل و دیده بیمارش وی را بر آن وادارد که مرا در نگارش آن، به رفض منسوب کند... .»

احمد بن عبدالقادر عجیلی حفظی شافعی در «ذخیرة المآل» درباره مسئله خنثی ⁽¹⁾می‌نویسد:

«این مسئله، بنابر سخن سرورم، علّامه نورالدین خلف حیرتی، در زمان ما در شهرهای حیره رخ داد. وی برایم گفت: فردی خنثی از دنیا رفت و دو فرزند به همراه اموالی فراوان، بر جای نهاد: فرزندی که او در حکم مادرش بود و فرزندی دیگر که وی حکم پدرش را داشت. دانشمندان آن سرزمین درباره میراث او سرگردان شدند و احکامشان گوناگون شد. دسته‌ای می‌گفتند: تنها، فرزندی که خنثی پدرش بوده است، ارث می‌برد و دسته دیگر بر خلاف این حکم می‌کردند و رأی دسته سوم آن بود که باید اموال را بخش بخش کرد و دسته چهارم عقیده داشتند که باید در امر میراث درنگ شود تا آنکه فرزندان در نسبت ارث (برابری یا برتری یکی از دو طرف) با هم سازش کنند.

باری، نزاع باقی ماند و میراث از هر دو فرزند، باز داشته شد تا آنکه نورالدین از شهر بیرون رفت تا از دانشمندان مغرب، به ویژه عالمان مکّه و مدینه، پاسخ این مسئله را بخواهد. پس از گذشت دو سال از این ماجرا، حکم امیرالمؤمنین در کتاب «الفصول المهمّة فی فضل الأئمّة» اثر شیخ، امام علی بن محمّد، مشهور به

ابن صبّاغ، از دانشمندان مالکی مذهب، پیدا شد.»

همچنین شیخ عبداللّه مطیری مدنی شافعی در سرآغاز کتابش «الریاض الزاهرة فی فضل آل بیت النبیّ و عترته الطاهرة» می‌نویسد:

«ستایش خدای را، پروردگار جهانیان، و سپاس مر او را که الهام‌بخش راهیابی به راه پروا پیشگان است. درود و سلام بر سرور و پیامبرمان، محمّد، بنده و فرستاده او، کسی که عرب و عجم پس از در گذشتش، وی را درود می‌گویند و همو که آیه « قُلْ لا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبی : بگو: بر این پیام‌رسانی هیچ مزدی از شما نمی‌خواهم؛ مگر دوستی خویشاوندان.» ⁽¹⁾بر وی فرود آمد. و درود و سلام بر خاندان و دمسازان او که ستارگان پیشوایی و ماه درخشان راهیابی‌اند؛ درود و سلامی که تا آن گاه که خدا - که از آغاز و انجام منزّه است - هست، بپاید.

امّا بعد، بنده نیازمند به درگاه خدایْ تعالی، عبداللّه بن محمّد که شهرتش مطیری و ساکن شهر مدینه است، می‌گوید: این کتابی است که آن را «الریاض الزاهرة فی فضل آل بیت النبیّ و عترته الطاهرة» نامیدم و هر آنچه را در این باره روایت شده است و دانشمندان مشهور به نقل آن توجّه داشته‌اند، در آن گرد آوردم و [ در میان آثاری که در این موضوع به نگارش در آمده است،] بیشتر از «الفصول المهمّة» اثر ابن صبّاغ و «الجوهر الشفّافِ» خطیب، روایاتی را آوردم.»

سمهودی گفته است:

«پیشتر، سخن پیامبر صلی الله علیه و آله (فردای قیامت، شما را درباره چگونگی کردارتان با اهل بیتم، خواهم پرسید) همراه با شاهد آن، در یادکرد چهارم گذشت. در چهارمین یادآوری نیز سخن حافظ جمال‌الدین زرندی پس از حدیث « من کنت مولاه فعلیّ مولاه : هر که من مولای او هستم، علی مولای اوست.» یاد شد. امام واحدی می‌گوید:

روز قیامت، از این ولایتی که رسول خدا صلی الله علیه و آله برای علی استوار ساخت، خواهند پرسید. وی حدیثی درباره آیه « وَ قِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْؤُلُونَ : آنان را نگاه دارید که

مسئول‌اند.» ⁽¹⁾روایت کرده است که نشان می‌دهد مردمان را از ولایت علی و اهل بیت خواهند پرسید. زیرا خدا به پیامبرش فرمان داد تا مردم را آگاه سازد که او در برابر رساندن پیام خدا، هیچ پاداشی نمی‌خواهد؛ مگر دوستی خویشاوندان.

یعنی از آنها می‌پرسند آیا همان گونه که نبیّ اکرم صلی الله علیه و آله آنان را سفارش کرده بود، اهل بیتش را به ولایتی شایسته، دوست و یار و فرمانبردار بودند یا آنکه ایشان را تباه کردند و وانهادند و سزاوار بازخواست و پیامد [ بد عهدی] شدند؟

گواه این مدّعا حدیثی است که - بنا بر نقل ابوالحسن، علی سفاقسی و سپس مکّی در «الفصول المهمّة» - ابوالمؤیّد خوارزمی در «المناقب» از ابوهریره - رضی اللّه عنه - آورده است. او می‌گوید: روزی کنار پیامبر صلی الله علیه و آله نشسته بودیم که ایشان فرمود:

سوگند به آن که جانم به دست اوست، در روز قیامت، قدمی از قدم برداشته نخواهد شد تا اینکه خدای متعال درباره چهار چیز از آدمی پرسش کند:

پس عمر پرسید: نشانه دوستی شما چیست؟ پیامبر صلی الله علیه و آله دست بر سر علی - که در کنار حضرتش نشسته بود - نهاد و فرمود:

نشانه دوستی من، دوست‌داشتن این مرد پس از من است.»

حلبی در داستان هجرت می‌نویسد:

در «الفصول المهمّة» آمده است: «رسول خدا صلی الله علیه و آله در پیش چشمان مردمان، به علی - رضی اللّه تعالی عنه - سفارش کرد که پیمان او را با مشرکان نگاه دارد و امانت وی را بگزارد و بدو فرمان داد که برای فاطمه‌ها (فاطمه دخت پیامبر صلی الله علیه و آله و فاطمه

دختر زبیر بن عبدالمطّلب) و کسانی که با او هجرت می‌کنند (افرادی از بنی‌هاشم و از مؤمنان ناتوان) مرکبهایی خریداری کند.» لیکن خرید مرکب توسّط علی - رضی اللّه تعالی عنه - با آنچه در اصل آمده است که پیامبر صلی الله علیه و آله جامه‌ای برای علی فرستاد و بدو فرمود که آن را به عنوان روسری میان فاطمه‌ها (فاطمه دختر حمزه و فاطمه دختر عتبه و فاطمه مادر علی و فاطمه دختر نبیّ اکرم صلی الله علیه و آله ) تقسیم کند، مخالف است؛ چرا که فرستادن جامه توسّط رسول خدا صلی الله علیه و آله پس از رسیدن حضرتش به مدینه بوده است. پس نیک بیندیش!

نیز نویسنده «الفصول المهمّة» می‌گوید: «آن حضرت به علی فرمود: «آن گاه که فرمانم را به استواری، انجام دادی، آماده هجرت به سوی خدا و رسولش باش که نامه من به دستت خواهد رسید و چون ابوبکر به نزدت آمد، او را در پیِ من، روانه چاه امّ میمون ساز.» اینها همه در تاریکی شب و در کمین قریش - که خانه پیامبر صلی الله علیه و آله را محاصره کرده و چشم به راه نیمه شب و خوابیدن مردمان بودند - رخ داد. پس ابوبکر در حالی که می‌پنداشت کسی که در خانه پیامبر است، رسول خداست، به خانه آن حضرت داخل شد. علی بدو گفت: رسول خدا صلی الله علیه و آله به سوی چاه امّ میمون رفت و فرمود که تو به حضرتش بپیوندی. پس ابوبکر به پیامبر صلی الله علیه و آله پیوست و هر دو با هم به حرکت ادامه دادند تا به کوه ثور رسیدند و درون غار رفتند.»

اکنون در جمع بین این روایت و آنچه پیشتر آمد، اندیشه کن. ⁽¹⁾

حلبی در جایی دیگر، از «الفصول المهمّة» نقل می‌کند:

چون در روز دوم برون شدن از غار، خبر رفتن نبیّ اکرم صلی الله علیه و آله به سوی مدینه، به مشرکان رسید، ابوجهل مردمان را گرد آورد و گفت: مرا خبر رسیده که محمّد به همراه دوتن و از راه ساحل، به سوی یثرب رفته است. کیست که خبر دقیقی از او برایم بیاورد؟ سراقه برخاست و گفت: ای ابوالحکم، محمّد را به من واگذار.

سراقه اسبش را کنار زد و بر شترش سوار شد و برده‌ای سیه چرده را - که از

شجاعان نامدار بود - همراه خود ببرد. آن دو به سختی، ردّ پای پیامبر صلی الله علیه و آله را پی گرفتند تا آنکه بدو رسیدند. ابوبکر چون آنها را بدید، به پیغمبر صلی الله علیه و آله گفت: ای رسول خدا، گیر افتادیم! این سراقه است که برای گرفتن ما بدین سو می‌آید و غلام سیاه مشهورش نیز با اوست.

هنگامی که سراقه آنها را دید، از شترش پیاده و بر اسبش سوار شد و نیزه‌اش را به دست گرفت و به سوی آنان تاخت. چون به نزدیکی آنان رسید، پیامبر صلی الله علیه و آله گفت:

خدایا، ما را به هر وسیله و هر گونه و هر کجا که می‌خواهی، از شرّ سراقه مصون دار.

در پی این دعا، دست و پای اسب سراقه در زمین فرو رفت، به گونه‌ای که دیگر قادر به حرکت نبود. سراقه چون این وضعیّت را بدید، سخت هراسید و خود را از اسب به زمین افکند و نیزه‌اش را به سویی پرتاب کرد و گفت: ای محمّد! تو و یارانت از جانب من در امان هستید، پس خداوندت را بخوان تا اسب تندروی مرا رها کند و من پیمان می‌بندم که دست از تو بردارم و بازگردم.

پیغمبر صلی الله علیه و آله دستان خود را به سوی آسمان بلند کرد و گفت: خدایا! اگر سراقه در آنچه می‌گوید صادق است، اسبش را رها فرما. پس خدا دست و پای فرو شده در زمین اسب را آزاد فرمود تا جایی که اسب، به سلامت، برخاست و بر زمین ایستاد.

سراقه به مکّه بازگشت. مردمانْ پیرامون او گرد آمدند؛ لیکن او دیدن رسول خدا صلی الله علیه و آله را انکار کرد. پس ابوجهل پیوسته به سراغش می‌رفت تا اینکه وی اعتراف کرد که پیامبر صلی الله علیه و آله را دیده است و ماجرا را برای آنان بازگو کرد و خطاب به ابوجهل گفت: أباحَکَمٍ وَ اللّهِ لَوْ کُنْتَ شاهِداً لِأمرِ جَوادی إذْ تَسُوخُ قَوائِمُهْ

عَلِمْتَ وَ لَمْ تَشْکُکْ بِأنَّ مُحَمَّداً رَسُولٌ بِبُرْهانٍ فَمَنْ ذا یُقاوِمُهْ

ای اباحکم! سوگند به خدا، اگر آنچه را برای اسب من، آن گاه که دست و پایش در زمین فرو رفت، رخ داد، دیده بودی، یقین می‌کردی و تردید روا نمی‌داشتی که محمّد بر اساس حجّت آشکار، فرستاده خداست؛ پس کیست که بتواند در برابر او ایستادگی کند؟ ⁽¹⁾

صفوری گفته است:

در مکّه مکرّمه - که خدا شریفش گرداند - در کتاب «الفصول المهمّة فی معرفة الأئمّة» نوشته ابوالحسن مالکی، خواندم که مادر علی او را در دل کعبه - شرّفها اللّه تعالی - به دنیا آورد.

اکرام‌الدین دهلوی «الفصول المهمّة» را در شمار مصادر کتابش «سعادة الکونین فی فضائل الحسنین» نام برده و در این کتاب، بسیار فراوان از آن نقل کرده است. وی از دانشمندان کبیر هند و از بزرگانی است که با مخاطب ما دهلوی، معاصر است.

او در نزد علمای اهل سنّت بسیار بزرگ است؛ چرا که او را با شکوه و احترام زیادی یاد می‌کنند تا بدانجا که مولوی حیدر علی فیض آبادی در «إزالة الغین» او را از همگنان شیخ عبدالحقّ دهلوی و شاه ولی‌اللّه دهلوی و عبدالعزیز دهلوی و دیگر پیشوایان نامدار اهل تسنّن که به رَوایی لعن یزید بن معاویه - نفرین خدا بر او و بر پدرش باد - فتوا می‌دهند، یاد کرده است.

رشیدالدین خان دهلوی نیز - که برترین شاگردان دهلوی است - کتاب «الفصول المهمّة فی معرفة الأئمّة» را در شمار آثار سنّیان در فضائل اهل بیت علیهم السلام یاد می‌کند.

همچنین شیخ حسن عدوی حمزاوی در «مشارق الأنوار» خود - که در آن، به التزامش به نقل احادیث صحیح تصریح کرده - به «الفصول المهمّة» اعتماد کرده است.

28- روایت میبدی

اشاره

حسین میبدی یزدی در «الفواتح» (شرح دیوان علی علیه السلام ) حدیث تشبیه را روایت کرده است. وی می‌نویسد: بیهقی از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل کرده است:

مَنْ أرادَ أنْ یَنْظُرَ إلی آدَمَ فی عِلْمِهِ وَ إلی نوحٍ فی تَقْواهُ وَ إلی إبْراهیمَ فی حِلْمِهِ وَ إلی مُوسی فی هَیْبَتِهِ وَ إلی عیسی فی عِبادَتِهِ، فَلْیَنْظُرْ إلی عَلیِّ بْنِ أبی‌طالِبٍ.

هر که می‌خواهد دانش آدم و تقوای نوح و بردباری ابراهیم و شکوه موسی و بندگی عیسی را ببیند، علی بن ابی‌طالب را بنگرد.

شرح حال میبدی

قاضی کمال‌الدین، میر حسین یزدی، از برترین دانشمندان عراق، بلکه از بزرگ‌ترین عالمان سراسر گیتی است. وی با امانتداری، در یزد، عهده‌دار منصب قضاوت شد. نوشته‌هایش عبارت‌اند از: شرح دیوان امیرالمؤمنین، کتابی که سرشار از دانش بوده، مطلوب فضلاست؛ شرحهایی بر «الکافیة» و «الهدایة فی الحکمة» و «الطوالع» و «الشمسیّة» و... .

29- روایت صفوری

اشاره

صفوری شافعی نیز حدیث تشبیه را در «نزهة المجالس» نقل می‌کند. وی می‌نویسد: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

مَنْ أرادَ أنْ یَنْظُرَ إلی آدَمَ فی عِلْمِهِ وَ إلی نُوحٍ فی هِمَّته وَ إلی إبْراهیمَ فی حِلْمِهِ وَ إلی مُوسی فی زُهْدِهِ وَ إلی مُحَمَّدٍ فی بَهائِهِ، فَلْیَنْظُرْ إلی علیٍّ.

هر که می‌خواهد دانش آدم و همّت نوح و بردباری ابراهیم و زهد موسی و

زیبایی و نیکویی محمّد را ببیند، علی را بنگرد.

سپس می‌افزاید: ابن جوزی این حدیث را ذکر کرده است.

سخن صفوری در خطبه کتابش

وی در مقدّمه «نزهة المجالس» می‌نویسد:

«چنین پسندیدم که بنا بر سخن پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله (هنگام یادکرد صالحان، رحمت فرود می‌آید) تا جای ممکن، اخبار نیکان و شرح حال عباداتشان را در شب و روز، گرد آورم و آن را با سخنهای لطیف و فواید بلند و درخشان و پندهای استواری که دلهای گمراه را از نافرمانی باز می‌دارد، بیارایم و همراه اینها، پاره‌ای از مسائل فقهی و نکات سودبخش طبّی و قطره‌ای از مناقب بهترین آفریدگان - همو که در مدفنش به حیات حقیقی زنده و در ضریح پاکش در عرش، شاداب و سرزنده است - و شرح احوال همسران و اصحاب و امّت برگزیده‌اش را یاد کنم.

[ چنین کردم] و نوشته‌ام را در ابواب و فصولی در بردارنده معانی استوار، سامان دادم و آن را «نزهة المجالس و منتخب النفائس» نامیدم و با یادکردی از بهشت، پایان بخشیدم.»

علّامه محمّد حسین خشّاب بر این کتاب، تقریظی نوشته است.

30- روایت وصّابی یمانی

اشاره

ابراهیم بن عبداللّه وصّابی یمانی شافعی، حدیث تشبیه را در «أسنی المطالب فی مناقب علیّ بن أبی‌طالب» ⁽¹⁾- که نام چهارمین باب از کتاب «الاکتفاء فی فضل الأربعة الخلفاء» اوست و هر باب نامی ویژه دارد - از انس، از پیامبر صلی الله علیه و آله نقل کرده است:

مَنْ سَرَّهَ أنْ یَنْظُرَ إلی آدَمَ فی عِلْمِهِ وَ إلی نُوحٍ فی فَهْمِهِ وَ إلی إبْراهیمَ فی خُلْقِهِ، فَلْیَنْظُرْ إلی عَلیِّ بْنِ أبی‌طالِبٍ.

هر که را نگریستن به دانش آدم و فهم نوح و خوی ابراهیم، شادمان می‌کند، علی بن ابی‌طالب را نظاره کند.

ابونعیم این حدیث را در فضائل صحابه آورده است. ⁽¹⁾

کتاب وصّابی

محمّد محبوب عالم در «تفسیر شاهی» و شهاب‌الدین عجیلی در «ذخیرة المآل» به کتاب وصّابی اعتماد کرده‌اند و این نشان می‌دهد که کتاب او نزد اهل تسنّن، در شمار کتابهای سودبخش و معتمَد است.

31- روایت جمال المحدّث

اشاره

جمال‌الدین، عطاء اللّه بن فضل‌اللّه، معروف به محدّث، حدیث تشبیه را از ابوالحمراء، از پیامبر صلی الله علیه و آله روایت کرده است:

مَنْ أرادَ أنْ یَنْظُرَ إلی آدَمَ فی عِلْمِهِ وَ إلی نُوحٍ فی فَهْمِهِ (وَ فی رِوایَةٍ: إلی نوحٍ فی تَقْواهُ) وَ إلی یَحْیَی بْنِ زَکَریَّا فی زُهْدِهِ وَ إلی مُوسَی بْنِ عِمْرانَ فی بَطْشِهِ (وَ فی روایة: وَ إلی مُوسی فی هَیْبَتِهِ) وَ إلی عیسی فی عِبادَتِهِ، فَلْیَنْظُرْ إلی عَلیِّ بْنِ أبی‌طالِبٍ. ⁽²⁾

هر که می‌خواهد دانش آدم و فهم نوح (در روایتی دیگر آمده است: تقوای نوح) و زهد یحیی بن زکریّا و استواری موسی بن عمران (روایت دیگر:

شکوه موسی) و بندگی عیسی را ببیند، علی بن ابی‌طالب را بنگرد.

شرح حال جمال المحدّث

اشاره

سیّد جمال‌الدین محدّث شیرازی از مشایخ اجازه دهلوی است. وی در آغاز کتاب «الأربعین» گوشزد می‌کند که احادیث نوشته‌اش را از کتابهای معتبر نقل می‌کند. کتاب «روضة الأحباب فی سیرة النبیّ و الآل و الأصحاب» نیز از آثار اوست.

1. خواندمیر

: نویسنده «حبیب السیر» درباره جمال المحدّث شیرازی می‌نویسد: میر جمال‌الدین بن عطاءاللّه - خدا به او تندرستی دهاد و پایدارش کناد - همچون عموی بزرگوارش، میر سیّد اصیل‌الدین، در دانش حدیث و دیگر علوم دینی و فنون یقینی، یگانه عصر خویش گشت و از همه محدّثان زمانش پیشی گرفت. اثر وی «روضة الأحباب فی سیرة النبیّ و الآل والأصحاب» در سراسر گیتی مشهور است و بی‌گمان، نظیری برایش یافت نمی‌شود.

2. شیخ علی قاری

: نسخه‌های مصحَّحی را که نزد استاد خوانده و شنیده شده و شایسته اعتماد است و رواست که هنگام اختلاف بدانها استناد شود، گرد آوردم؛ مانند: نسخه‌ای که اصل محدّثان نامی، سیّد اصیل‌الدین و سیّد جمال‌الدین و فرزند سعادتمندش، میرک شاه بوده است. سپس برخی از احادیث «المشکاة» را بر سرچشمه دریای عرفان، مولانا عطاء اللّه شیرازی، مشهور به میر کلان، خواندم. وی نیز آن را نزد چکیده پژوهشیان و ستون ژرف‌بینان، میرک شاه خوانده بود و میرک شاه آن را از پدرش، سیّد ارجمند، مولانا جمال‌الدین محدّث، صاحب «روضة الأحباب» آموخته بود و جمال المحدّث، این نسخه را از عمویش، سیّد اصیل‌الدین، فرا گرفته بود. و برای اعتماد، اسنادی بالاتر از این پیدا نمی‌شود. ⁽¹⁾

شیخ علی قاری در «المرقاة» در شرح حدیث « لاتَدْخُلُوا الْجَنَّةَ حَتَّی تُؤْمِنُوا وَ لاتُؤْمِنُوا حَتَّی تُحابُّوا : پای به بهشت نخواهید گذاشت مگر اینکه ایمان آورید؛ و مؤمن نخواهید شد مگر آنکه با یکدیگر دوستی کنید.» می‌نویسد: این حدیث در نسخه‌های

مصحَّح و معتمَد «المشکاة» - که بر مشایخ بزرگی همچون جزری و سیّد اصیل‌الدین و جمال‌الدین محدّث، خوانده شده - و دیگر نسخه‌های موجود، همگی، بدون «ن» آمده است (یعنی به شکل: تدخلون، تؤمنون و تحابّون).

3. شنوانی

: وی سیّد جمال‌الدین را در سند روایت خود از کتاب «المشکاة»، در کتابش «الدرر السنیّة فی الأسانید الشنوانیّة» یاد کرده است.

4. دهلوی

: وی در «أصول الحدیث» درباره کتاب «مشکاة المصابیح» چنین می‌گوید: این کتاب را شیخ ابوطاهر، از شیخ ابراهیم کردی، از شیخ احمد قشاشی، از شیخ احمد بن عبدالقدّوس شناوی، از سیّد غضنفر، فرزند سیّد جعفر نهروانی، از شیخ محمّد سعید، معروف به میرکلان - که شیخ وقت خویش در شهر مکّه بود - از سیّد نسیم‌الدین میرک شاه، از پدر بزرگوارش، سیّد جمال‌الدین محدّث، روایت کرده است.

5 . ابوعلی صفوی

: در زنجیره راویانی که «المشکاة» خطیب تبریزی را برای شیخ ابوعلی، محمّد ارتضاء عمری صفوی، نقل کرده‌اند نیز نام جمال المحدّث آمده و این مطلبی است که از مراجعه به کتاب او «مدارج الإسناد» به دست می‌آید.

6 . شیخ عبدالحقّ دهلوی

: وی نیز به سیّد جمال‌الدین اعتماد کرده و در کتاب «أسماء رجال المشکاة» مطالبی را از او نقل کرده است.

7. صدّیق حسن خان قنوجی

: او در کتاب «الحطّة» می‌نویسد: «روضة الأحباب» نوشته سیّد جمال‌الدین محدّث، نیکوترین کتابهای سیره است.

32- روایت ابن باکثیر مکّی

اشاره

احمد بن فضل بن باکثیر شافعی مکّی، حدیث تشبیه را از حاکمی و از ملّا (نویسنده وسیلة المتعبّدین که این حدیث را در همین کتابش نقل کرده است) روایت می‌کند. وی می‌نویسد:

از ابوالحمراء - رضی اللّه عنه - نقل شده است که گفت: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

مَنْ أرادَ أنْ یَنْظُرَ إلی آدَمَ فی عِلْمِهِ وَ إلی نُوحٍ فی فَهْمِهِ وَ إلی إبْراهیمَ فی حِلْمِهِ وَ إلی یَحْیَی بْنِ زَکَریَّا فی زُهْدِهِ وَ إلی مُوسَی بْنِ عِمْرانَ فی بَطْشِهِ، فَلْیَنْظُرْ إلی عَلیِّ بْنِ أبی‌طالِبٍ.

هر که می‌خواهد دانش آدم و فهم نوح و بردباری ابراهیم و دنیاپرهیزی یحیی بن زکریّا و صلابت موسی بن عمران را ببیند، علی بن ابی‌طالب را بنگرد.

این حدیث را حاکمی قزوینی روایت کرده است.

از ابن عبّاس - رضی اللّه عنهما - نیز نقل شده است که رسول خدا فرمود:

مَنْ أرادَ أنْ یَنْظُرَ إلی إبْراهیمَ فی حِلْمِهِ وَ إلی نوُحٍ فی حُکْمِهِ وَ إلی یُوسُفَ فی جَمالِهِ، فَلْیَنْظُرْ إلی عَلیِّ بْنِ أبی‌طالِبٍ.

هر که می‌خواهد بردباری ابراهیم و حکمت (یا داوری) نوح و جمال یوسف را نظاره کند، علی بن ابی‌طالب را بنگرد.

این حدیث را ملّای اربلی، در سیره‌اش (وسیلة المتعبّدین) آورده است. ⁽¹⁾

شرح حال ابن باکثیر

محبّی در شرح حال او می‌نویسد: شیخ احمد بن فضل بن محمّد بن باکثیر مکّی شافعی، از ادیبان و فاضلان توانای حجاز بود. وی علاوه بر فضل و ادب، از مرتبتی بلند و برتری آشکاری برخوردار بود و در دانشهای فلکی و علم الآفاق و زایجه ⁽²⁾نیز دست داشت. ابن باکثیر نزد اشراف مکّه، دارای منزلت و شهرت بود و در موسم حجّ، به جای شریف مکّه، در حرم مبارک، در جایی که سکّه شاهی میان مردمان

پخش می‌شود، می‌نشست. «حسن المآل فی مناقب الآل» از آثار اوست. ⁽¹⁾

ابن باکثیر در سرآغاز کتاب یاد شده می‌نویسد:

«چنین اندیشیدم که در این کتاب، فواید گرانسنگ مرواریدسان و احادیث صحیح و حَسَن گوهرینی را که به عترت نبوی و نسل فاطمی اختصاص دارد، به شکل خلاصه، گرد آورم و سپس به مناقب ویژه اصحاب کساء - که چکیده خاندان پیامبر صلی الله علیه و آله هستند - بپردازم و نامهای ایشان را هویدا سازم و پس از آن، فضائل تک تک آنان را با ذکر نام شریفشان، یاد کنم.

بدین گونه، گزیده آنچه را دانشمندان در این باره تدوین کرده‌اند و بخش اعظم احادیثی را که صحیح دانسته و استوار داشته و در آثار خود نگاشته و فراهم آورده‌اند، به بهترین روش و شیوه و به قدری که مطلوب را برساند و در دسترس قرار دهد، در نوشته خود آوردم و در نگارش آن، راهی استوار را پیمودم و به نقل آنچه هدف را برآورد، بسنده کردم... و احادیث بسیار ضعیفی را که شاهدی بر تقویت آنها نیافتم، فروگذاردم و آنهایی را که در سندشان، حرف و سخنی بود و حافظان آنها را در شمار روایات ساختگی - که پرهیز از آنها واجب است - آورده‌اند، رها کردم و احادیث مشهور را از کتابهای تاریخ، نقل کردم... و روایاتی را جستجو کردم که دل مؤمنان را گشاده می‌سازد و چشم متّقیان را روشن می‌گرداند و سینه منافقان به سبب آنها تنگ می‌شود.»

33- روایت بدخشانی

اشاره

از دیگر راویان حدیث تشبیه، میرزا محمّد بن معتمد خان بدخشانی است. وی این حدیث شریف را از بیقهی نقل کرده، می‌نویسد: بیهقی در فضائل صحابه از انس روایت می‌کند که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

مَنْ أرادَ أنْ یَنْظُرَ إلی آدَمَ فی عِلْمِهِ وَ إلی نُوحٍ فی تَقْواهُ وَ إلی إبْراهیمَ فی حِلْمِهِ

وَ إلی مُوسی فی هَیْبَتِهِ وَ إلی عیسی فی عِبادَتِهِ، فَلْیَنْظُرْ إلی عَلیِّ بْنِ أبی‌طالِبٍ. ⁽¹⁾

هر که می‌خواهد دانش آدم و تقوای نوح و بردباری ابراهیم و شکوه موسی و بندگی عیسی را ببیند، علی بن ابی‌طالب را بنگرد.

شرح حال بدخشانی

1. محمّد رشید

: بدخشانی در شمار آن دانشمندان اهل سنّت است که محمّد رشید، شاگرد دهلوی، به گردآوری کتابهای ویژه‌ای به دست آنان در فضائل اهل بیت علیهم السلام فخر می‌کند و می‌گوید: عالمان سنّی نه کینه اهل بیت را در دل دارند و نه با ایشان دشمن‌اند.

2. مولوی حیدر علی فیض آبادی

: وی بدخشانی را در شمار دانشمندان بزرگ اهل تسنّن که به رَوایی لعن یزید بن معاویه فتوا داده‌اند، یاد می‌کند.

3. دهلوی

: او خود در پاسخ به پرسشی که درباره سبب نامگذاری پیامبر صلی الله علیه و آله به مصطفی و امیر مؤمنان علیه السلام به مرتضی، برایش رخ می‌دهد، به بدخشانی اعتماد می‌کند و می‌گوید: میرزا محمّد بن معتمد خان حارثی، تاریخ‌نگار نامدار این سرزمینها، در دو رساله‌ای که در فضائل خلفا و در برتریهای اهل بیت نگاشته و از بزرگ‌ترین آثارش به شمار می‌رود، علی را به مرتضی لقب داده است.

34- روایت محمّد صدر العالم

اشاره

شیخ محمّد صدر العالم نیز حدیث تشبیه را روایت کرده است. وی می‌گوید:

ابونعیم در فضائل صحابه، حدیثی نقل کرده است که به پیامبر صلی الله علیه و آله می‌رسد:

مَنْ سَرَّهَ أنْ یَنْظُرَ إلی آدَمَ فی عِلْمِهِ وَ إلی نُوحٍ فی فَهْمِهِ وَ إلی إبْراهیمَ فی خُلَّتِهِ،

فَلْیَنْظُرْ إلی عَلیِّ بْنِ أبی‌طالِبٍ. ⁽¹⁾

هر که را دیدن دانش آدم و فهم نوح و دوستی ناب ابراهیم با خدای متعال، شادمان می‌سازد، علی بن ابی‌طالب را بنگرد.

اشعار ولی اللّه دهلوی در ستایش محمّد صدر العالم

شیخ ولی‌اللّه، پدر مخاطب ما و پیشوا و مقتدای او، در «التفهیمات الإلهیّة» می‌نویسد: محمّد صدر العالم کتابی - که «معارج العلی» باشد - نگاشت و در آن، علی را به کلّی، بر سایر خلفا برتری داد و از جمله چیزهایی که در آن درباره علی - کرّم اللّه وجهه - آورد، داستان شقّ القمر بود. سپس کتابش را برای من فرستاد. من کتاب را خواندم و ابیات زیر را سرودم: رَعاکَ اللّهُ یا صَدْرَ الْعَوالی

وَ ما مِنْ مَنْهَلٍ إلّا وَ فیهِ

فَأثْبِتْ ذاکَ لِلشَّیْخَیْنِ وَ اخْتَرْ مِنَ الْأوْصافِ مَدْحاً ما تَشاءُ

ای صدرنشین والامرتبه‌گان، خدا نگهدارت باد و به بلندی روزگار، پایدار بمانی!

از جانب پدران، تو را فخر داده‌اند و مرتبتت به پسران، بلند می‌شود.

بی‌گمان، نیای تو آیتی بود و دریایی که دلوها [ یی که برای به دست آوردن گوهرهای معانی در آن فرو می‌شدند] از زلالی‌اش نمی‌کاستند.

وی در پرده‌برداشتن از معارف، یگانه بود و در میان مردمان، همتایی نداشت.

آنچه بر تو نمایان شد، به حقّ نمایان شد؛ و فضل خدای را پایان نیست.

آن گاه که آیت شکافته شدن ماه و آشکار شدن پرچم را دیدی، شادمانی و استواری به سویت آمدند.

و هنگامی که سرور ما علی، با کرم و دانشی که خود خواسته بود، نزدیک تو آمد،

در مناقبش کتابی فراهم آوردی؛ و پاداش این کار، نزد خداست.

و آن که مولایمان علی را بسیار بستاید نیز او را کم ستوده و حقّ ستایشش را نگزارده است.

چرا که هیچ صحنه‌ای نیست، مگر آنکه وی را در آن، بزرگی و فخری است.

و هیچ چشمه‌ای [ از چشمه‌های کمال] نیست، جز آنکه وی از آن بسیار نوشیده و سیراب شده است.

قرآن را تنزیل و ظاهری است که پیامبران بر پایه آن با مردمان نبرد می‌کنند.

نیز تأویل و باطنی دارد که جانشینان ایشان، بر اساس آن می‌جنگند.

پذیرش تنزیل از سوی مردمان، بر بنیاد سیاستهایی، چون فزونی مؤمنان است.

نیز سیاستهایی مانند تحریف‌زدایی و گستردگی اسباب دین که موجب افزایش شمار

مسلمانان می‌شود.

و همچنین، آشتی و دشمنی و گرد هم آمدن مردمانی که دلهایشان [ از ایمان] تهی بوده است.

این قسم را رازهای بزرگی است که شیخین (ابوبکر و عمر) در آن مرتبتی بلند دارند.

و در دانش نبوّت آمده بود و پنهان نبود که ملاک امر همین است.

و صحابه پیوسته آن را از سر یقین، می‌شناختند؛ بدان سان که خورشید بر می‌آید.

بنابراین، این امر را برای شیخین اثبات کن و آنها را با اوصافی که خود می‌خواهی، بستای.

35- روایت ولی اللّه دهلوی

ولی‌اللّه دهلوی، پدر مخاطب ما عبدالعزیز دهلوی، در «قرّة العینین» پس از پاسخ به سخن خواجه نصیرالدین طوسی در افضلیّت امیرالمؤمنین علیه السلام می‌نویسد:

«پس از همه اینها، تمام آنچه معتزلیان پسین - آن گونه که امام فخر رازی در «الأربعین» (کتابی که خواجه نصیر خلاصه‌اش کرده است) از آنان نقل می‌کند - در افضلیّت حضرت مرتضی یاد کرده‌اند، حجّتهای ماست به برتری وی نسبت به کسانی که در روزگار خلافت او می‌زیستند (و این سخنی است که ما به اصل آن معترف و در جای خود به ثبوت آن متمسّکیم) نه نسبت به شیخین.»

این سخن ولی‌اللّه دهلوی است و هر کس به «الأربعین» رازی و سخن خواجه نصیر مراجعه کند، حدیث تشبیه را خواهد یافت.

فخر رازی می‌نویسد: حجّت نوزدهم: احمد و بیهقی در فضائل صحابه، از [ پیامبر صلی الله علیه و آله ] چنین روایت کرده‌اند:

مَنْ أرادَ أنْ یَنْظُرَ إلی آدَمَ فی عِلْمِهِ وَ إلی نوحٍ فی تَقْواهُ وَ إلی إبْراهیمَ فی حِلْمِهِ وَ إلی مُوسی فی هَیْبَتِهِ وَ إلی عیسی فی عِبادَتِهِ، فَلْیَنْظُرْ إلی عَلیِّ بْنِ أبی‌طالِبٍ.

هر که می‌خواهد دانش آدم و تقوای نوح و بردباری ابراهیم و شکوه موسی و بندگی عیسی را ببیند، علی بن ابی‌طالب را بنگرد.

ظاهر حدیث به اینکه علی در این ویژگیها با این پیامبران برابر است، دلالت می‌کند و شکّی نیست که این پیامبران در این ویژگیها از ابوبکر و دیگر صحابه، برتر هستند و مساوی با افضل، افضل است؛ پس علی از همه صحابه افضل است. ⁽¹⁾

36- روایت محمّد امیر

اشاره

علّامه محمّد امیر صنعانی در «الروضة الندیّة» - که شرح «التحفة العلویّة» است - می‌نویسد: «فائده: آن گونه که محبّ طبری - رحمه اللّه - گفته، رسول خدا صلی الله علیه و آله علی را به پنج تن از پیامبران مانند ساخته است. وی می‌گوید: یادکرد تشبیه علی - رضی اللّه عنه - به پنج تن از انبیا: ابو الحمراء از پیامبر صلی الله علیه و آله نقل کرده است که حضرتش فرمود:

مَنْ أرادَ أنْ یَنْظُرَ إلی آدَمَ فی عِلْمِهِ وَ إلی نُوحٍ فی فَهْمِهِ وَ إلی إبْراهیمَ فی حِلْمِهِ وَ إلی یَحْیَی بْنِ زَکَریَّا فی زُهْدِهِ وَ إلی مُوسی فی بَطْشِهِ، فَلْیَنْظُرْ إلی عَلیِّ بْنِ أبی‌طالِبٍ.

هر که می‌خواهد دانش آدم و فهم نوح و بردباری ابراهیم و زهد یحیی بن زکریّا و صلابت موسی بن عمران را ببیند، علی بن ابی‌طالب را بنگرد.

این حدیث را حاکمی قزوینی روایت کرده است.

از ابن عبّاس - رضی اللّه عنهما - نیز نقل شده است که رسول خدا فرمود:

مَنْ أرادَ أنْ یَنْظُرَ إلی إبْراهیمَ فی حِلْمِهِ وَ إلی نوُحٍ فی حُکْمِهِ وَ إلی یُوسُفَ فی جَمالِهِ، فَلْیَنْظُرْ إلی عَلیِّ بْنِ أبی‌طالِبٍ.

هر که می‌خواهد بردباری ابراهیم و حکمت (یا داوری) نوح و جمال یوسف را بنگرد، علی بن ابی‌طالب را نظاره کند.

این حدیث را ملّای اربلی، در سیره‌اش (وسیلة المتعبّدین) آورده است.

نبیّ اکرم صلی الله علیه و آله علی را در به دست آوردن خویهای نیکو، بدین پنج فرستاده الاهی

همانند ساخته است.»

شرح حال امیر

1. حفظی شافعی

: فرزندان امام متوکّل دانشمندانی نقّاد و در شمار نیکان بودند.

بزرگ‌ترین آنان، پسرش، امام المؤیّد باللّه، محمّد بن اسماعیل است. وی کتب حدیث را بخواند و در دانش آن بر همگنان پیشی گرفت. او در زهد و ورع پیشوا بود و سنّی و شیعه باورش داشتند. از سرشناسان خاندان امام، مجتهد شهیر و محدّث کبیر و چراغ نورانی، امیر محمّد بن اسماعیل، تکیه‌گاه [ مردم] شهرها و زنده‌کننده دین در سرزمینهاست. وی بیش از صد کتاب نگاشت. امیر محمّد به هیچ مذهبی منسوب نبود؛ بلکه مذهبش حدیث بود. ⁽¹⁾

2. شوکانی

: پیشوای بزرگ، مجتهد مطلق، نویسنده کتابهای پرشمار، امیر محمّد صنعانی... در همه دانشها بر دیگران پیشی گرفت و سرآمد اقران شد و یگانه دانشمندان سرزمین یمن گشت. وی اجتهاد را آشکار ساخت و به ادلّه عمل کرد و از تقلید گریخت و آرای فقهی بی دلیل را ناروا شمرد. در مجموع، او در شمار دانشمندانی است که آموزه‌های دین را نو و زنده کردند. ⁽²⁾

3. قنوجی

: او امام کبیر و محدّث اصولی و متکّلم نامی، امیر محمّد صنعانی است. وی کتابهای حدیث را خواند و در دانش بدانها از همگان پیش افتاد. او سروری ارجمند و در بی‌رغبتی به دنیا و پرهیزگاری، پیشوای مردمان بود و دانشی بسیار داشت. امیر محمّد در سرودن شعر بسیار توانا بود. وی همچنین به مرتبه اجتهاد مطلق رسید بدانسان که از هیچ‌یک از صاحبان مذاهب، تقلید نمی‌کرد؛ چرا که خود پیشوایی بی‌نقص و کامل بود. ⁽³⁾

37- روایت حفظی شافعی

اشاره

شهاب‌الدین حفظی عجیلی شافعی نیز از راویان حدیث تشبیه است. وی می‌نویسد: بیهقی این حدیث را به رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌رساند و روایت می‌کند:

مَنْ أرادَ أنْ یَنْظُرَ إلی نُوحٍ فی تَقْواهُ وَ إلی إبْراهیمَ فی حِلْمِهِ وَ إلی مُوسی فی هَیْبَتِهِ وَ إلی عیسی فی زَهادَتِهِ، فَلْیَنْظُرْ إلی عَلیِّ بْنِ أبی‌طالِبٍ. ⁽¹⁾

هر که می‌خواهد تقوای نوح و بردباری ابراهیم و شکوه موسی و بی‌رغبتی عیسی به دنیا را ببیند، علی بن ابی‌طالب را بنگرد.

شرح حال حفظی شافعی

صدّیق حسن قنوجی در شرح حال حفظی می‌نویسد:

وی مناقب و فضائل مشهوری داشت و این گونه بود که نام هر کس را که در امری از امور فضیلتی داشت می‌شنید، درباره‌اش پژوهش می‌کرد و راستی فضیلت او را می‌کاوید. وی روزگاری دراز بر این روش بماند و سپس، خلوت و عزلت را برگزید تا آنکه به سوی رحمت خدای متعال، رخت برکشید. ⁽²⁾

38- روایت ولی اللّه لکهنوی

مولوی ولی‌اللّه لکهنوی حدیث تشبیه را این گونه نقل کرده است: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

مَنْ أرادَ أنْ یَنْظُرَ إلی آدَمَ فی عِلْمِهِ وَ إلی نُوحٍ فی تَقْواهُ وَ إلی إبْراهیمَ فی حِلْمِهِ وَ إلی مُوسی فی هَیْبَتِهِ وَ إلی عیسی فی زَهادَتِهِ، فَلْیَنْظُرْ إلی عَلیِّ بْنِ أبی‌طالِبٍ. ⁽³⁾

هر که می‌خواهد دانش آدم و تقوای نوح و بردباری ابراهیم و شکوه موسی و دنیاپرهیزی عیسی را ببیند، علی بن ابی‌طالب را بنگرد.

39- نتیجه

خواننده گرامی! از آنچه بر تو خواندیم و برایت از سخنان ارکان و پیشوایان و حافظان بزرگ اهل تسنّن و دانشمندان نامی ایشان در علوم گوناگون نقل کردیم، دریافتی که حدیث تشبیه، با الفاظ و عبارات گوناگون و با زنجیره‌های نقل و اسنادهای مختلف، حدیثی صحیح است و هیچ تردیدی در آن روا نیست و بی‌گمان، سخنی است که دانشمندان سنّی به گونه مستند، از شماری از صحابه، از پیامبر گرامی و فرستاده بزرگ الاهی صلی الله علیه و آله نقل کرده اند.

آری! ایشان حدیث تشبیه را در کتابهای خود روایت کرده و آورده‌اند و در سخنان خود بدان استشهاد نموده و در اشعار خود سروده‌اند؛ پس دهلوی چگونه درستی‌اش را برنمی‌تابد و وجود آن را در کتابهای اهل سنّت نمی‌پذیرد و می‌پندارد که آنها این حدیث را قبول نکرده‌اند؟! خدای بدانچه او بر زبان رانده، رسیدگی خواهد کرد؛ چرا که وی برای حسابرسی بس است؛ لیکن آنچه ما در پی آن هستیم و بدان امید داریم، این است که کسی بر جایی که او گام نهاده، گام ننهد و فریب سخنان و برساخته‌های وی را نخورد؛ زیرا: «هر کسی در گرو دستاورد خویش است» ⁽¹⁾و «خدا از همه سو ایشان را فراگرفته است.» ⁽²⁾

آنچه گذشت، درباره سند حدیث تشبیه بود و از همین جا، ناروایی سخنان دهلوی را درباره دلالت این حدیث نیز دریاب؛ حقیقتی که به زودی، بر تو نمایان خواهد شد. و خدا شایسته اعتماد و پشتگرمی است.

پاسخ به سخنان دهلوی پیرامون سند حدیث تشبیه

1- اشکال و پاسخ - 1

اشاره

یادآوری سخن دهلوی: «حدیث ششم آن است که امامیّه به طور مرفوع، از پیامبر صلی الله علیه و آله نقل کرده‌اند:

هر که می‌خواهد دانش آدم و تقوای نوح و بردباری ابراهیم و توانمندی موسی را ببیند، علی بن ابی‌طالب را بنگرد.»

در پاسخ می‌گوییم: امامیّه حدیث تشبیه را در کتابهای حدیث و مناقب خود، با اسناد و عبارات گوناگون، روایت می‌کنند و به نقل آن از دیگران نیازی ندارند؛ لیکن بنابر قوانین مناظره و از باب الزام، این حدیث را از کتب اهل سنّت نیز می‌آورند.

حدیث تشبیه در کتابهای امامیّه

فصلی پیرامون مناقب و دانش فراوان امیر مؤمنان علیه السلام و اینکه وی داناترین اصحاب به امر داوری بوده و آنچه خدای متعال برای دوستداران او آماده گردانیده است: در مناقب خوارزمی آمده که مجاهد از ابن عبّاس رضی الله عنه نقل کرده است که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

لَوْ أنَّ الرِّیاضَ أقْلامٌ وَ الْبَحْرَ مِدادٌ وَ الجِنَّ حُسَّابٌ وَ الإْنْسَ کُتَّابٌ، ما أحْصَوْا فَضائِلَ عَلیِّ بْنِ أبی‌طالِبٍ.

اگر درختان همه بوستانها، قلم و آب همه دریاها، جوهر و جنّیان شمارنده و آدمیان نویسنده می‌شدند، قادر به شمارش فضائل علی بن ابی‌طالب نبودند.

وی پس از نقل حدیث دیگری می‌گوید: از جمله این مناقب، حدیثی است که ابوالحمراء از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل کرده است:

مَنْ أرادَ أنْ یَنْظُرَ إلی آدَمَ فی عِلْمِهِ وَ إلی نُوحٍ فی فَهْمِهِ وَ إلی یَحْیَی بْنِ زَکَریَّا فی زُهْدِهِ وَ إلی مُوسَی بْنِ عِمْرانَ فی بَطْشِهِ، فَلْیَنْظُرْ إلی عَلیِّ بْنِ أبی‌طالِبٍ.

هر که می‌خواهد دانش آدم و فهم نوح و دنیاپرهیزی یحیی بن زکریّا و استواری موسی را ببیند، علی بن ابی‌طالب را بنگرد.

احمد بن حسین بیهقی گفته است: این حدیث را تنها با این اسناد [ ثبت و ضبط کرده و] نوشته‌ام. همو در کتابی که پیرامون فضائل صحابه نوشته است با سند خود - که به نبیّ اکرم صلی الله علیه و آله می‌انجامد - حدیث دیگری نیز نقل می‌کند:

مَنْ أرادَ أنْ یَنْظُرَ إلی آدَمَ فی عِلْمِهِ وَ إلی نوحٍ فی تَقْواهُ وَ إلی إبْراهیمَ فی حِلْمِهِ وَ إلی موسی فی هَیْبَتِهِ وَ إلی عیسی فی عِبادَتِهِ، فَلْیَنْظُرْ إلی عَلیِّ بْنِ أبی‌طالِبٍ.

هر که می‌خواهد دانش آدم و تقوای نوح و بردباری ابراهیم و شکوه موسی و بندگی عیسی را بنگرد، علی بن ابی‌طالب را نظاره کند.

آری! رسول خدا صلی الله علیه و آله خویهای نیکوی انبیا علیهم السلام را برای علی علیه السلام اثبات فرموده و هر آنچه را در دیگران به طور پراکنده وجود دارد، در او یکجا گرد آورده است. ⁽¹⁾

شرح حال اربلی

دانشمند سنّی، ابن شاکر کتبی در کتاب «فوات الوفیات» در شرح حال علی بن عیسی اربلی می‌نویسد:

صاحب، بهاءالدین، علی بن عیسی بن ابی‌الفتح، فرزند امیر فخر الدین اربلی

است. وی منشی و نویسنده دیوان و سرآمد همگنان و صاحب منصب بود و اشعار و رساله‌هایی از خود بر جای نهاد. او در آغاز، کاتب والی اربل بود و سپس در روزگار علاءالدین صاحب دیوان، به استخدام دیوان انشای بغداد درآمد و پس از آنکه بازار او در زمان چیرگی یهود کساد شد، از دولتیان روی گرداند و منصبش را واگذارد و تا وقت مرگش در سال 692 ، بدان بازنگشت. وی مردی آراسته و با شکوه و نکوخوی بود و رگه‌هایی از تشیّع داشت. پدر وی والی اربل بود. بهاءالدین صاحب آثاری ادبی مانند «المقامات الأربع»، «رسالة الطیف»، «المشهورة» و غیره است. وی به هنگام مرگ، میراث فراوانی، نزدیک به دو میلیون درهم، بر جای گذارد که پسرش ابوالفتح آن را دریافت کرد و همه را نابود کرد و در فقر و درویشی در گذشت. ⁽¹⁾

ابن شاکر نزد اهل سنّت مقام والایی دارد و ارزش و اعتبار کتب او روشن است. ⁽²⁾

ابن مغازلی با ذکر زنجیره راویان، نقل کرده است: احمد بن محمّد بن عبدالوهّاب، از حسین بن محمّد بن حسین عدل علوی واسطی، از محمّد بن محمود، از ابراهیم بن مهدی ابلی، از ابراهیم بن سلیمان بن رشید، از زید بن عطیّه، از ابان بن فیروز، از انس بن مالک برای ما روایت کرد که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

مَنْ أرادَ أنْ یَنْظُرَ إلی عِلْمِ آدَمَ وَ فِقْهِ نُوحٍ، فَلْیَنْظُرْ إلی عَلیِّ بْنِ أبی‌طالِبٍ. ⁽³⁾

هر که می‌خواهد دانش آدم و معرفت ژرف نوح را ببیند، علی بن ابی‌طالب را بنگرد.

5 . علّامه، شیخ محمّدباقر بن محمّدتقی مجلسی - طاب ثراه - : وی در «بحار الأنوار» عبارت ابن شهرآشوب را - که طیّ آن حدیث تشبیه را از احمد و ابن بطّه، نقل کرده - آورده است.

بنابراین، سخن دهلوی در انتساب روایت حدیث تشبیه، تنها به شیعه و نفی نقل آن توسّط اهل سنّت نارواست؛ چرا که شیعیان علاوه بر اینکه این حدیث را با سندهای شیعی روایت می‌کنند، برای بستن زبان سنّیان، آن را از کتابهای ایشان نیز نقل می‌کنند. همچنین، شایسته بود که دهلوی همه یا بیشتر طرق این حدیث را یاد می‌کرد یا دست کم، به پرشماری نقلها و راویان آن اشارتی می‌داشت و تنها به نقل یک طریق آن بسنده نمی‌نمود.

2- اشکال و پاسخ - 2

یادآوری سخن دهلوی: «ناراستی و نادرستی این استدلال و مقدّماتش، از آغاز تا انجام و از سر تا به پا، بر هر فرد آگاهی روشن است.»

پندار ناراستی و نادرستی این استدلال، تنها از کسی که بنیادهای خردش به سبب وسوسه‌های اهریمنی تباه شده است، سر می‌زند و دانشمند آگاهی که سرشت استوار و عقل سلیم دارد، به تشکیکات دهلوی و سخنان بیهوده وی گوش نمی‌دهد. از خدا می‌خواهیم که ما را به راه راست و درست رهنمون شود؛ زیرا اوست که آدمی را از اینکه از سر تا به پا از کینه و ستیزه با فضائل جانشین شفیع امّتها

پر شود و از راه میانه دور گردد، نگاهدار و نگاهبان است.

3- اشکال و پاسخ - 3

یادآوری سخن دهلوی: «این حدیث از احادیث اهل سنّت نیست.»

شگفت از این مرد! آیا عبدالرزّاق صنعانی، احمد بن حنبل، ابوحاتم رازی، ابن شاهین، ابن بطّه، حاکم نیشابوری، ابن مردویه، ابو نعیم، بیهقی، ابن مغازلی، شیرویه دیلمی، سنایی، عطّار، شهردار دیلمی، خوارزمی، ابوالخیر حاکمی، صالحانی، ابن طلحه، گنجی، محبّ طبری، سیّد علی همدانی، امیر ملّا، شهاب دولت آبادی هندی، ابن صبّاغ، حسین میبدی یزدی، عبدالرحمن صفوری، ابراهیم وصّابی، جمال‌الدین محدّث، احمد بن باکثیر مکّی، میرزا محمّد بدخشی، محمّد صدر العالم، محمّد بن اسماعیل امیر و امثال اینان از بزرگ‌ترین ارکان اهل سنّت و مفاخر آنها در هر عصر و زمانی نیستند؟!

اگر اینان از زمره سنّیان بیرون‌اند و در دسته گمراهان و بدعتگزاران جای دارند، آیا پدر دهلوی (ولی‌اللّه دهلوی) - همو که به باور فرزندش آیتی از آیات الاهی و معجزه‌ای از معجزات نبوی است - نیز از اهل سنّت نیست؟! اگر هیچ یک از اینان از اهل تسنّن نیستند و همه در شمار بدعتگزاران و تباه شدگان‌اند، هیچ مانعی ندارد که این سخن در حقّ معاصران دهلوی، مانند: احمد بن عبدالقادر عجیلی و مولوی ولی‌اللّه بن حبیب اللّه لکهنوی و... نیز بر زبان آورده شود.

هرگاه اینان همه، از دایره اهل سنّت بیرون باشند، شکّی نیست که ستایندگان و ثنا گویان و توثیقگرانشان نیز سنّی نیستند؛ زیرا علّت و سبب در هر دو گروه، مشترک است. بنابراین، تسنّن منحصر در شخص دهلوی است! امّا نه، دهلوی نیز در شمار کسانی است که گروهی از افراد یاد شده را ستایش کرده و آفرین گفته است؛ از این روی، او نیز از جماعت سنّیان بیرون می‌رود و سنّی‌ای در جهان نمی‌ماند! و این گونه، مذهب تسنّن از میان می‌رود و از سر تا پا نابود می‌شود! «و نیرنگ زشت تنها

دامن صاحبش را می‌گیرد.» ⁽¹⁾

4- اشکال و پاسخ - 4 (انکار روایت بیهقی و پاسخ بدان)

اشاره

دهلوی می‌گوید: «این حدیث از احادیث اهل سنّت نیست و ابن مطهّر حلّی آن را در کتابهایش نقل کرده و یک بار آن را به بیهقی و بار دیگر به بغوی نسبت داده است؛ در حالی که در آثار ایشان اثری از این حدیث نیست.»

همان گونه که گذشت، پیش از علّامه حلّی، گروهی از دانشمندان ما نظیر: اربلی، مؤلّف «کشف الغمّة»، ابن شهرآشوب سروی، نویسنده «مناقب آل أبی‌طالب» و ابن بطریق، صاحب «العمدة» حدیث تشبیه را روایت کرده‌اند؛ بنابراین، جز تقلید از کابلی، هیچ دلیلی وجود ندارد که نقل این حدیث، تنها به علّامه حلّی نسبت داده شود.

علّامه حلّی حدیث تشبیه را در «منهاج الکرامة فی الإمامة» در بحث اعلمیّت امیر مؤمنان علیه السلام از بیهقی نقل می‌کند. وی می‌نویسد: بیهقی در کتاب خود، با ذکر سند، از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل کرده است:

مَنْ أرادَ أنْ یَنْظُرَ إلی آدَمَ فی عِلْمِهِ وَ إلی نوحٍ فی تَقْواهُ وَ إلی إبْراهیمَ فی خُلَّتِهِ وَ إلی مُوسی فی هَیْبَتِهِ وَ إلی عیسی فی عِبادَتِهِ، فَلْیَنْظُرْ إلی عَلیِّ بْنِ أبی‌طالِبٍ.

هر که می‌خواهد دانش آدم و تقوای نوح و دوستی ناب ابراهیم با خدا و شکوه موسی و بندگی عیسی را بنگرد، علی بن ابی‌طالب را نظاره کند.

و بدین‌گونه، پیامبر صلی الله علیه و آله آنچه در دیگران پراکنده است، در او فراهم آورده است.

علّامه در «نهج الحق» نیز این حدیث را از بیهقی روایت کرده است. این حدیث،

قطعاً و یقیناً، در کتاب بیهقی آمده است. این را گروهی از بزرگان اهل تسنّن تصریح کرده‌اند؛ مانند:

میرزا محمّد بدخشانی نزد دهلوی، فرد مقبولی است و شاگرد دهلوی، محمّد رشیدخان دهلوی، وی را در شمار دانشمندان بزرگ اهل سنّت یاد کرده و ستوده است. بنابراین، اگر دهلوی و پیروانش به نقل دیگران از بیهقی اعتماد ندارند، چاره‌ای جز پذیرش نقل کسی چون بدخشانی را نخواهند داشت.

سپاس و ستایش خدای را که باطل را از ریشه نابود کرد و حقّ درخشان را آشکار ساخت و حجّت بسنده و بیّنه قاطع [ هویدا شد و پذیرشش بر مخالفان] لازم آمد.

پذیرش روایت بیهقی توسّط ابن تیمیّه

بر خلاف ادعّای دهلوی مبنی بر تسلّط و گستردگی شناختش از کتابهای شیعه و سنّی، وی کتب حدیثی را ندیده و بر آنها آگاهی کامل نداشته است؛ بلکه در انکار قاطع و جزم‌اندیشانه‌اش به وجود حدیث تشبیه در آثار بیهقی، تیری در تاریکی رها کرده و از کابلی تقلید نموده است. ای کاش می‌گفت: من این حدیث را در کتب بیهقی ندیده‌ام؛ یعنی: بدان سبب که من آثار بیهقی را ندیده‌ام، از وجود این حدیث در آنها آگاهی ندارم؛ لیکن نفی واقعی و اخبار حقیقی از نبود این حدیث در کتابهای بیهقی، دروغی است آشکار که بر زبان راندنش در امور دینی، از نادان‌ترین مردمان بعید است، چه رسد به اهل فضل. مگر آنکه طرفداران دهلوی عذر آورند که وی وجود «اثری» ⁽¹⁾از این حدیث را در آثار بیهقی نفی کرده است و نفی وجود اثر، با وجود «عین» آن منافاتی ندارد!

ما هیچ بعید نمی‌دانیم که جانبداران دهلوی به چنین عذری واهی پناه برند؛ چرا که می‌بینند ابن تیمیّه، پیشوای آنان در ستیزه‌جویی و دشمنی و انکار حقایق و فضائل استوار، وجود این حدیث را در آثار بیهقی انکار نمی‌کند؛ زیرا می‌داند که این حدیث در آثار وی آمده است و به همین سبب، ناچار می‌شود که به تضعیف بیهقی بپردازد. ابن تیمیّه در پاسخ به سخن علّامه حلّی در استناد به حدیث تشبیه برای اثبات افضلیّت امیرمؤمنان علیه السلام می‌نویسد:

پاسخ: اوّلاً: سند این حدیث کجاست؟ زیرا بیهقی - آن گونه که عادت وی و دیگر اهل حدیث است - در موضوع فضائل، احادیث ساختگی و ضعیفی را نقل می‌کند. ثانیاً: بی‌گمان، این حدیث نزد حدیث شناسان، دروغی است که به رسول خدا صلی الله علیه و آله بسته‌اند و از همین روست که آنان، با آنکه بر گردآوری فضائل علی حریص بوده‌اند، این حدیث را یاد نکرده‌اند. کسانی مانند: نسائی که فضائل علی را در کتاب جداگانه‌ای به نام «الخصائص» گرد آورد و ترمذی که احادیث پرشماری را در فضائل وی یاد کرده است - که در میان آنها احادیث ضعیف و ساختگی نیز وجود دارد - این حدیث و مانند آن را ذکر نکرده‌اند. ⁽¹⁾

می‌بینید که ابن تیمیّه با اتّهام ضعف و ساختگی بودن، حدیث تشبیه را می‌راند و بیهقی و همگنانش را به روایت احادیث ضعیف و ساختگی، متّهم می‌کند.

بنابراین، اگر علّامه حلّی در نسبت دادن این حدیث به بیهقی صادق نبود، ابن تیمیّه در ردّ سخن او بر همین امر تأکید می‌کرد و پای می‌فشرد؛ لیکن وی با تمام تعصّب و دشمنی، وجود این حدیث را در آثار بیهقی می‌پذیرد و نیز دلالت آن را به افضلیّت امیرمؤمنان علیه السلام نفی نمی‌کند و آن را در شمار تشبیهاتی که شاعران برای ستایش افراد به کار می‌برند، قرار نمی‌دهد. دهلوی امّا، وجود این حدیث را در کتابهای بیهقی و بلکه در دیگر آثار اهل سنّت، هر چند با سندی ضعیف، انکار می‌کند و آن را در ردیف زیاده‌گویی‌های شاعران و تشبیهات شاعرانه می‌نهد.

آری، واقعیّتی که هر فرد منصفی آشکارش می‌سازد و هر شخص آگاهی بدان اعتراف می‌کند، صحّت این حدیث و ثبوت صدور آن از رسول خدا صلی الله علیه و آله و وجودش در کتابهای معتبر و پرآوازه اهل تسنّن و کتب و آثار بیهقی است. بنابراین، ادّعای ابن تیمیّه بر ضعف و ساختگی بودن این حدیث، ادّعایی است بدون دلیل؛ زیرا بیهقی عهد کرده حدیثی را که می‌داند ساختگی است، نقل نکند و بدین سبب است که دانشمندان احادیثی را که وی روایت کرده است، ساختگی نخوانده‌اند.

سخنانی درباره بیهقی و آثارش

اشاره

از سخن ابن تیمیّه (حدیث شناسان این حدیث را ذکر نکرده‌اند) بوی تحقیر شدید بیهقی به مشام می‌رسد. به یقین، هیچ کس بیهقی را بدان گونه که ابن تیمیّه وی را توصیف کرده، وصف نکرده و این تنها به هدف ردّ احادیث فضائل اهل بیت علیهم السلام و طعن در آنهاست. اینک برخی از سخنان دانشمندان اهل تسنّن درباره بیهقی:

1. پیشتر یاد کردیم که صاحب «المشکاة»

درباره گروهی از عالمان سنّی که بیهقی نیز در شمار آنان است، گفته بود: به راستی، هر گاه حدیثی را به یکی از اینان نسبت می‌دهم، گویا آن را به پیامبر صلی الله علیه و آله نسبت داده‌ام.

2. یاقوت حموی

: از این سرزمین (بیهق) فاضلان، دانشمندان، فقیهان و ادیبانی که به شماره در نمی‌آیند، برخاسته‌اند؛ با این همه، بیشتر مردمانش از رافضیان و غالیان‌اند. از پر آوازه‌ترین پیشوایان مردم این مرز و بوم، امام ابوبکر، احمد بن حسین بن عبداللّه بن موسی بیهقی، اهل خسروجرد و صاحب آثار مشهور است.

وی پیشوا، حافظ، فقیه اصولی، دیندار پرهیزگار، یگانه عصر در حفظ و اتقان، و دینداری استوار بود. بیهقی در شمار بزرگ‌ترین اصحاب حاکم نیشابوری است. وی احادیث فراوانی از حاکم روایت کرد و حتّی در برخی از علوم بر وی پیشی گرفت و یگانه عصر خود در آنها شد. او به عراق کوچید و سراسر زمین را گشت و کتابهای

بی‌مانند بسیاری نوشت که شماره اجزای آنها به هزار می‌رسد. ⁽¹⁾

3. سمعانی

: بیهقی پیشوا و فقیه و حافظ بود و بین معرفة الحدیث و فقه را جمع کرد. وی نصوص شافعی را دنبال می‌کرد و کتابی در این باره فراهم آورد و آن را «المبسوط» نامید. استاد حدیث او حافظ، حاکم ابوعبداللّه، محمّد بن عبداللّه؛ و معلّم فقهش ابوالفتح، ناصر بن محمّد عمری مروزی بود. وی احادیث فراوانی شنید و در این فنّ، کتابهای پر شماری - که نظیرش پیش از او نوشته نشده بود - به نگارش در آورد؛ کتابهایی که اکنون در میان مردمان، مشهور و متداول است. من برخی از آنها را شنیده‌ام و با ده تن از شاگردان او - که از وی برایم حدیث نقل کردند - دیدار کرده‌ام. بیهقی در ماه شعبان سال 384 زاده شد و در سال 458 در گذشت. ⁽²⁾

4. ابن خلکّان

: بیهقی فقیهی شافعی، حافظی بزرگ و نامی، یگانه زمان خود و کسی است که در دانشهای گوناگون یکتای همگنانش بود. وی در شمار بزرگ‌ترین اصحاب حاکم نیشابوری در علم حدیث است و در علوم دیگر از حاکم نیز بالاتر قرار دارد. او نخستین کسی است که نصوص امام شافعی - رضی اللّه تعالی عنه - را در ده مجلّد گردآورد. بیهقی به اندکی از دارایی دنیا قانع بود. امام الحرمین درباره‌اش گفته است: «شافعی بر همه شافعیان منّت دارد مگر بیهقی؛ به‌راستی این بیهقی است که بر شافعی منّت دارد.» وی بر روش پیشینیان بود و گروهی از بزرگان از او حدیث آموختند. ⁽³⁾