سنن النبی آداب و سنن پیامبر صلی الله علیه و آله

1.

به جهت استفاده عموم از این کتاب، آوردن متن عربی روایات ضروری نمی‌نمود، لذا به ترجمه آنها اکتفا گردید.

2.

مؤلف گرامی نام منابع خود را ذکر نموده تا هم اعتبار کتاب محفوظ بماند و هم راه برای مراجعه محققان هموار باشد، اما در این ترجمه نام منابع حذف شد، زیرا اعتماد خوانندگان عزیز بر نوشتار مرحوم علامه است.

3.

یک مورد در اصل کتاب، و حدود ده-دوازده مورد در ملحقات یا عینا تکراری بود و یا مضمون آنها تکرار شده بود که آنها حذف شد، ولی شماره‌ها در متن به جای نهاده شد تا برای کسانی که بخواهند به اصل عربی کتاب مراجعه کنند اشکالی پدید نیاید.

4.

تعداد 23 روایت (377-399) از ملحقات آداب دعا حذف شد، زیرا اولا دعاهای آن حضرت منحصر به دعاهای مذکور نیست و اگر بنا بر تتبع باشد باید همه دعاها ذکر شود و گر نه همان اندازه که نقل شده کافی است و نقل این دعاها بر حجم کتاب می‌افزود و کتاب را به صورت کتاب دعا در می‌آورد. ثانیا خود گردآورنده محترم نیز ترجمه آنها را ضروری ندیده و در چاپ خود به آن اقدام ننموده است.

5.

بیشتر بیانات مؤلف رحمه اللّٰه به پاورقی برده شده و با امضای مؤلف از سایر پاورقیها مشخص گردیده است.

6.

در این ترجمه، ترجمه قبل مورد توجه قرار گرفته و در بسیاری موارد از الفاظ و تعابیر آنکه زیبا و رسا به نظر می‌رسید استفاده گردیده است.

1. رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله بسیار بزرگ و گرانقدر بود. در دیدگان عظیم و موقّر می‌نمود و در دلها عزیز و گرامی بود. چهره مبارکش مانند ماه شب چهارده می‌تابید و درخشان و نورانی بود. رنگ چهره‌اش سفید مایل به سرخی بود. نه از لاغری در دیده‌ها حقیر می‌نمود، و نه از فربهی انگشت‌نما بود. چهره‌ای سپید و نورانی، دیدگانی درشت و سیاه، ابروانی باریک و کمانی، جمجمه‌ای بزرگ و قامتی معتدل و میانه داشت.

2.

ابو هریره گوید: آن حضرت هنگامی که می‌خواست به سوی جلو یا پشت سر خود بنگرد با تمام بدن بر می‌گشت.

3.

جابر بن سمره گوید: ساقهای پای آن حضرت باریک و لطیف بود.

4.

ابو جحیفه گوید: موهای گونه آن حضرت جو گندمی و موی بالای زنخدانش سپید بود.

5.

امّ هانی گوید: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله را دیدم که چهار گیسوی بافته داشت.

6.

انس گوید: در سر و صورت رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله بیش از چهارده تار موی سفید نشمردم.

7.

و گویند: هفده تار موی سپید داشت.

8.

عبد اللّٰه بن عمر گوید: موی سپید آن حضرت نزدیک به بیست تار مو بود.

9.

براء بن عازب گوید: بلندی موی سر آن حضرت به قدری بود که به دوشها می‌رسید.

10.

انس گوید: موی سر آن حضرت به بنا گوش می‌رسید.

11.

عایشه گوید: بلندی موی سر آن حضرت از بنا گوش می‌گذشت ولی به دوشها نمی‌رسید ⁽¹⁾.

12.

پیامبر صلّی اللّٰه علیه و آله از راهی نمی‌گذشت مگر اینکه هر که از آنجا عبور می‌کرد از

13.

پیامبر صلّی اللّٰه علیه و آله فرمود: ما گروه پیامبران دیده‌هایمان می‌خوابد ولی دلهایمان نمی‌خوابد، و از پشت سر می‌بینیم چنان که از پیش رو می‌بینیم.

14.

یکی از معجزات پیامبر صلّی اللّٰه علیه و آله که اخبار متواتر بر آن دلالت دارد و کافر و مؤمن به آن اعتراف نموده‌اند مهر نبوت است که بر موهای متراکم میان دو کتف آن حضرت نمایان بود.

15.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله سایه‌اش بر زمین نمی‌افتاد (سایه نداشت) .

16.

نوفلی گوید: در نزد حضرت امام هادی علیه السّلام از صدا و آهنگ خوش گفتگو کردم، فرمود: امام سجاد علیه السّلام قرآن تلاوت می‌کرد و گاهی مردم از صدای زیبای او بیهوش می‌شدند، و اگر امام اندکی از صدای زیبای خود را ظاهر کند مردم طاقت شنیدن آن صوت زیبا را ندارند. گفتم: آیا پیامبر صلّی اللّٰه علیه و آله با مردم نماز نمی‌خواند و صدای خود را به تلاوت قرآن بلند نمی‌ساخت [پس چرا مردم بیهوش نمی‌شدند]؟ فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله به اندازه طاقت مردمی که پشت سر او بودند صدای خود را آشکار می‌ساخت.

17. امام حسن مجتبی علیه السّلام فرمود: از دایی خود هند بن ابی هاله که از وصف‌کنندگان رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله بود خواستم و دوست داشتم که مقداری از اوصاف آن حضرت را برایم بیان کند تا بدان در آویزم و به سهم خود از آن پیروی نمایم، گفت:

18.

أنس بن مالک گوید: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله چهره‌ای درخشان داشت و رنگش مانند مروارید سپید بود. هنگام راه رفتن اندکی به جلو متمایل می‌شد. من هرگز مشک و عنبری را نبوییدم که از عطر بدن آن حضرت خوشبوتر باشد و هیچ دیبا و ابریشمی را دست نکشیدم که از کف دست آن حضرت نرم‌تر باشد. . .

19.

کعب بن مالک گوید: هر گاه چیزی رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله را خوشحال می‌کرد چهره مبارکش چون قرص قمر روشن می‌شد.

20.

غزالی گوید: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله از همه شیوا گفتارتر و شیرین سخن‌تر بود و خود می‌فرمود: من شیواترین مردم عرب هستم و بهشتیان با لغت محمّد سخن می‌گویند. . . آن حضرت با کوتاه‌ترین و در عین حال پرمعنی‌ترین جملات سخن می‌گفت و زیاد و کم در سخنانش نبود. قطعات گفتارش به یک دیگر پیوسته بود و سخن را به طوری شمرده ادا می‌کرد که شنونده آن را به خوبی در می‌یافت و به حافظه می‌سپرد. جوهره صدایش بلند و آهنگ صدایش از همه مردم زیباتر بود.

21.

عایشه گوید: به پیامبر صلّی اللّٰه علیه و آله عرض کردم: یا رسول اللّٰه، شما که به بیت الخلاء می‌روید و بیرون می‌آیید من بی‌درنگ به آنجا می‌روم ولی چیزی جز بوی مشک نمی‌یابم؟ ! فرمود: ما گروه پیامبران بدنهای ما بر نسیم‌های بهشتی می‌روید و خوشبوست، از این رو چیزی از آن خارج نمی‌شود مگر آنکه زمین آن را در خود فرو می‌برد.

22.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله فرمود: خداوند عقل را آفرید و به او گفت: عقب برو، عقب رفت. سپس فرمود: پیش بیا، پیش آمد. آن‌گاه فرمود: مخلوقی را نیافریدم که نزد من محبوبتر از تو باشد. پس نود و نه جزء از آن را به [من]محمّد بخشید، و یک جزء دیگر را میان همه بندگان قسمت نمود.

23.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله می‌فرمود: من به اخلاق نیک و پسندیده برانگیخته شده‌ام.

24.

امام صادق علیه السّلام فرمود: خداوند رسول خویش را به اخلاق نیک و پسندیده مخصوص گردانید، شما هم خود را بیازمایید، اگر آن اخلاق نیک در شما بود خدای را سپاس گفته و از او بخواهید تا آن را در شما بیفزاید. سپس امام علیه السّلام آنها را بدین ترتیب ده خصلت شمرد: یقین، قناعت، صبر، شکر، بردباری، خوش‌خلقی، سخاوت، غیرت، شجاعت و جوانمردی.

25.

انس گوید: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله شجاع‌ترین، نیکوترین و سخی‌ترین مردم بود.

26.

علی علیه السّلام فرمود: چون تنور جنگ گرم می‌شد و دو لشکر به هم می‌رسیدند ما به رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله پناهنده می‌شدیم و هیچ کس به دشمن نزدیکتر از آن حضرت نبود.

27.

ابو سعید خدری گوید: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله از دختران پرده‌نشین باحیاتر بود.

28. امام صادق علیه السّلام به حفص بن غیاث فرمود: ای حفص، هر که صبر کند اندکی صبر کرده و هر که بی‌تابی کند اندکی بی‌تابی کرده است. سپس فرمود: در همه کارهایت صبر پیشه‌ساز، زیرا خدای بزرگ محمّد صلّی اللّٰه علیه و آله را به پیامبری برانگیخت و او را امر به صبر و مدارا نمود و فرمود: «بر آنچه می‌گویند صبر کن و به طوری شایسته از آنان دوری گزین، و مرا با تکذیب‌کنندگان توانگر و مرفّه واگذار ⁽¹⁾» ، و نیز فرمود: «بدی دیگران را با بهترین روش دور کن، تا آن که میان تو و او دشمنی است گویی دوست گرم و صمیمی است. و از این خصلت برنخورند جز کسانی که صبر پیشه کنند و کسی که دارای بهره‌ای بزرگ [از اندیشه و خرد]است» ⁽²⁾رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله هم صبر نمود تا او را به چیزهای بزرگ متهم کردند. از این رو دلتنگ شد و خداوند این آیه را نازل نمود: «و ما به خوبی می‌دانیم که تو سینه‌ات از آنچه می‌گویند تنگ می‌شود. پس به همراه ستایش پروردگارت تسبیح‌گوی و از سجده‌گزاران باش ⁽³⁾.» باز هم او را تکذیب کردند و متهم نمودند و حضرت غمگین شد و خداوند این آیه را فرستاد: «ما به خوبی می‌دانیم که آنچه می‌گویند تو را غمگین می‌کند. اما آنان تو را تکذیب نمی‌کنند بلکه این ستمگران آیات خدا را تکذیب می‌کنند.

29. پیامبر صلّی اللّٰه علیه و آله فرمود که جبرئیل نزد او آمد و گفت: یا رسول اللّٰه، خداوند مرا با هدیه‌ای به سوی تو فرستاده که چنین هدیه‌ای را پیش از شما به هیچ کس عطا

30.

امام باقر علیه السّلام می‌فرمود: فرشته‌ای نزد رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله آمد و گفت: ای محمّد، خدایت سلام می‌رساند و می‌فرماید: اگر بخواهی همه ریگهای مکه را برایت طلا سازم! آن حضرت سر به سوی آسمان برداشت و گفت: پروردگارا، می‌خواهم روزی سیر باشم و سپاس تو گویم، و روزی گرسنه باشم و از تو درخواست نمایم.

31.

امام باقر علیه السّلام می‌فرمود: فرشته‌ای نزد رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله آمد و گفت:

32. علی علیه السّلام در وصف پیامبر صلّی اللّٰه علیه و آله و تأسّی به آن حضرت فرمود: پیامبر پاک و پاکیزه خود را سرمشق گیر. . . که از دنیا نیم لقمه‌ای برگرفت و چشمی بدان ندوخت.

33. امام صادق علیه السّلام فرمود: چیزی از دنیا برای رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله خوشتر از آن نبود که در دنیا گرسنه و ترسناک [از خدا و نگران از اوضاع]باشد.

34.

حضرت حسین بن علی علیه السّلام ضمن خبری طولانی در شرح حال رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله فرمود: آن حضرت از ترس خدا چندان می‌گریست که جای نمازش تر می‌شد، با آنکه گناهی نداشت.

35.

روایت است که رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله چندان می‌گریست که بیهوش می‌گشت.

36.

روایت است که ابراهیم خلیل علیه السّلام هنگامی که به نماز می‌ایستاد از ترس خدا صدایی مانند صدای جوشش دیگ از او شنیده می‌شد، و رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله نیز چنین بود.

37.

ابو سعید خدری گوید: چون آیه شریفه اذکروا اللّه ذکرا کثیرا ⁽¹⁾(خدا را فراوان یاد کنید) نازل شد، رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله آن قدر به ذکر خدا مشغول شد که کفّار گفتند: او جن زده و دیوانه گشته است.

38.

امام صادق علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله روزی هفتاد بار به درگاه خدا توبه می‌کرد. راوی گوید: گفتم: آیا آن حضرت می‌گفت:

39.

امام صادق علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله از هیچ مجلسی-گرچه کوتاه- برنمی‌خاست مگر اینکه بیست و پنج بار استغفار می‌کرد.

40.

امیر مؤمنان علیه السّلام هر گاه به وصف رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله می‌پرداخت می‌فرمود:

41.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله فرمود: به اخلاق نیک آراسته گردید، که خداوند مرا به اخلاق نیک برانگیخته است. و از اخلاقهای نیک آن است که آدمی گذشت کند از کسی که به او ستم کرده، و بخشش کند به کسی که او را محروم ساخته، و بپیوندد با کسی که از او بریده، و عیادت کند از کسی که او را عیادت نمی‌کند.

42.

امیر مؤمنان علیه السّلام فرمود: از سوگندهای رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله این بود که می‌گفت:

43.

عبد اللّٰه بن عمر گوید: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله چنان بود که خشنودی و خشم از چهره‌اش شناخته می‌شد. به هنگامی که خشنود می‌شد چهره‌اش چون آینه می‌درخشید به حدّی که می‌توان گفت نقش دیوار در چهره‌اش می‌افتاد. و چون خشم می‌گرفت رنگ مبارکش گرفته و تیره می‌گشت.

44.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله فرمود: آیا به شما خبر ندهم که کدامتان بیشتر به من شباهت دارید؟ گفتند: چرا، ای رسول خدا. فرمود: کسی که خلقش نیکوتر، و برخوردش با مردم ملایم‌تر، و با خویشانش نیکوکارتر باشد، و برادران دینیش را بیش از همه دوست داشته، و بر حق صبورتر، و خشم خود را فروخورنده‌تر، و گذشتش از همه بهتر، و در حال خشنودی و خشم از همه باانصاف‌تر باشد.

45.

غزالی گوید: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله هنگامی که خیلی خوشحال می‌شد محاسن خویش را زیاد دست می‌کشید.

46. و نیز گوید: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله بخشنده‌ترین مردم بود، هرگز شبی نمی‌گذشت که درهم و دیناری نزد او بماند، و اگر چیزی زیاد می‌آمد و تا شب کسی را نمی‌یافت که به او ببخشد، به خانه نمی‌رفت تا آن را به مستحقش برساند. از آنچه خداوند روزیش کرده بود بیش از آذوقه همان سال برنمی‌داشت، آن هم از میسورترین چیزی که می‌یافت از خرما و جو، و بقیه را در راه خدا مصرف می‌کرد.

47.

و نیز گوید: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله از همه کس دیرتر به خشم می‌آمد و زودتر خشنود می‌شد. وی مهربانترین و خیرخواه‌ترین و سودمندترین کس برای مردم بود.

48.

و نیز گوید: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله هر گاه خوشحال و خشنود می‌شد خشنودیش از همه کس نیکوتر بود. در پند و موعظه جدی بود. هنگام خشم-که جز برای خدا

49. رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله فرمود: بدانید که هر عبادتی در آغاز افراطی دارد، سپس به فترت و سستی می‌گراید. هر که افراط در عبادتش به سنّت من بینجامد راه را یافته است، و هر که با سنّت من مخالفت ورزد گمراه گشته و عملش تباه خواهد شد. بدانید که من هم نماز می‌خوانم و هم می‌خوابم، هم روزه می‌گیرم و هم افطار می‌کنم، هم می‌خندم و هم می‌گریم. پس هر که از راه روشن و سنّت من روی گرداند از من نیست.

50.

امام صادق علیه السّلام به بحر سقّاء فرمود: ای بحر، خوش خلقی مایه آسانی امور و شادی‌زاست. . . سپس حدیثی نقل فرمود که می‌رساند رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله خوش خلق بود.

51.

امیر مؤمنان علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله چنان بود که از نیکی‌هایش قدردانی نمی‌شد، در صورتی که نیکی‌های آن حضرت بر قرشی و بر عرب و عجم جاری بود. کیست که بیش از رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله به این مردم نیکی کرده باشد؟ ! ما اهل بیت نیز از نیکی‌های ما قدردانی نمی‌شود، همچنین مؤمنان برگزیده نیز از نیکی‌هاشان قدردانی نمی‌گردد (بنا بر این نباید دلسرد شد و دست از نیکی به دیگران کشید) .

52.

به روایت دیلمی، رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله لباس خود را وصله می‌زد، کفش خود را می‌دوخت، گوسفندان خود را می‌دوشید، با بردگان غذا می‌خورد، بر زمین می‌نشست، بر درازگوش سوار می‌شد و دیگری را نیز ترک خود سوار می‌کرد. حیا

53.

به روایت طبرسی، رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله در آینه نگاه می‌کرد و موی سر را صاف می‌کرد و شانه می‌زد، و بسا به آب نگاه می‌کرد و موی سر را مرتب می‌ساخت. نه تنها برای خانواده خود که برای یارانش نیز خود را می‌آراست، و می‌فرمود: خداوند دوست دارد که بنده‌اش هنگامی که برای دیدن برادران از خانه بیرون می‌رود خود را آماده و آراسته نماید.

54.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله فرمود: پنج چیز است که تا دم مرگ از آنها دست بر نمی‌دارم: روی زمین با بردگان غذا خوردن، بر الاغ پالاندار سوار شدن، شیر بز را با دست خود دوشیدن، لباس پشمینه پوشیدن و به کودکان سلام کردن، تا آنکه پس از من سنّت شود.

55.

به روایت قطب راوندی، رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله بر کوچک و بزرگ سلام می‌کرد.

56.

امیر مؤمنان علیه السّلام به مردی از قبیله سعد فرمود: . . . صبح یکی از روزها رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله به سراغ من و فاطمه آمد و ما هنوز در بستر خواب بودیم، فرمود:

57.

امام صادق علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله به زنان سلام می‌کرد و آنان نیز پاسخ می‌گفتند. و امیر مؤمنان علیه السّلام به زنان سلام می‌کرد ولی کراهت داشت که به زنان جوان سلام کند و می‌فرمود: می‌ترسم از آهنگ صدای آنان خوشم آید، آن‌گاه زیان این کار بیش از اجری که در نظر دارم بر من وارد شود.

58.

به روایت عبد العظیم حسنی رحمه اللّٰه، رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله سه گونه می‌نشست: گاه [کف پاها را زمین نهاده]ساقهای پاها را بلند می‌کرد و دو دست خود را جلو آن قرار می‌داد و ساق دست را در کف دست دیگر می‌گرفت (چنبک می‌زد) ، و گاه دو زانو می‌نشست، و گاه یک پا را تا کرده زیر ران می‌نهاد و پای دیگر را روی آن می‌خواباند، و هرگز دیده نشد که آن حضرت [مانند متکبران]چهار زانو بنشیند.

59.

علی علیه السّلام فرمود: هرگز نشد که رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله با کسی دست دهد و زودتر از او دستش را بکشد، بلکه درنگ می‌کرد تا او دستش را بیرون کشد. و هرگز کسی با آن حضرت در کاری یا سخنی مشارکت نکرد که حضرت زودتر از او دست از کار کشد بلکه صبر می‌کرد تا وی دست از کار بکشد. و نشد کسی با آن حضرت گفتگو را آغاز کند و حضرت پیش از او سکوت کند. و هرگز دیده نشد که نزد کسی پای خود را دراز کند. و هرگز میان دو کار مخیّر نشد مگر اینکه دشوارترین آنها را اختیار می‌فرمود. و در ستمی که به او می‌شد در صدد انتقام بر نمی‌آمد مگر آنکه محارم خدا هتک شود، که در این صورت به خاطر خدا خشم می‌گرفت. و هرگز در حال تکیه دادن چیزی نخورد تا از دنیا رحلت فرمود.

60. امام صادق علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله نگاهش را میان یارانش تقسیم می‌کرد و به این و آن یک نواخت می‌نگریست. آن حضرت در میان یاران هرگز پای خود را دراز نکرد. و اگر مردی با آن حضرت دست می‌داد حضرت دست او را رها نمی‌کرد تا او دست خود را عقب بکشد، و چون مردم این نکته را فهمیدند چون با آن حضرت دست می‌دادند فورا دست خود را از دست حضرتش بیرون می‌کشیدند.

61.

امام صادق علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله هر گاه با کسی می‌نشست از جا بر نمی‌خاست تا همنشین او از جا برخیزد.

62.

به روایت طبرسی: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله به هنگام سخن گفتن لبخند می‌زد.

63.

یونس شیبانی گوید: امام صادق علیه السّلام به من فرمود: شما با یک دیگر چگونه شوخی می‌کنید؟ گفتم: خیلی کم! فرمود: چرا شوخی نمی‌کنید؟ ! شوخی از خوشخویی است. و با شوخی می‌توانی برادر دینی خود را شاد سازی. همانا رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله با مردم شوخی می‌کرد و می‌خواست بدین وسیله آنان را شاد سازد.

64.

امام صادق علیه السّلام فرمود: مؤمنی نیست مگر آنکه از شوخی بهره‌ای دارد.

65. معمّر بن خلاّد گوید: از حضرت رضا علیه السّلام پرسیدم و گفتم: قربانت گردم، آدمی در میان گروهی قرار دارد، سخنی به میان می‌آید که همه شوخی می‌کنند و می‌خندند، این چه صورت دارد؟ فرمود: مانعی نیست، اگر نباشد-و من یقین کردم منظور آن حضرت آن است که فحش و ناسزایی در میان نباشد-سپس فرمود: مردی از اعراب بادیه‌نشین نزد رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله می‌آمد و برای آن حضرت هدیه می‌آورد و همان جا می‌گفت: پول هدیه مرا مرحمت کن! و رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله از این سخن

66.

امام صادق علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله بیشتر اوقات رو به قبله می‌نشست.

67.

به روایت طبرسی: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله چنان بود که کودک را برای دعای برکت یا نامگذاری حضور انورش می‌آوردند و آن حضرت به احترام کسانش او را در دامن خود می‌نشانید، و گاه می‌شد که کودک در دامان آن حضرت ادرار می‌کرد، برخی از کسانی که ناظر بودند به روی کودک فریاد می‌زدند، پیامبر صلّی اللّٰه علیه و آله می‌فرمود: با تندی از ادرار کودک جلوگیری نکنید، او را رها کنید تا کاملا ادرار کند. آن‌گاه به دعا و نامگذاری وی می‌پرداخت و کسان کودک نیز خوشحال می‌شدند و آزردگی و ملالت خاطری از این حادثه در پیامبر صلّی اللّٰه علیه و آله نمی‌دیدند، و چون از نزد آن حضرت بازمی‌گشتند ایشان لباس خود را آب می‌کشید.

68.

و نیز گوید: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله هنگامی که سواره بود نمی‌گذاشت کسی پیاده همراه او حرکت کند، یا او را با خود سوار می‌کرد، و اگر وی نمی‌پذیرفت حضرت می‌فرمود: جلوتر برو و هر جا در نظر داری منتظر من بمان.

69.

در اخبار آمده: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله هیچ گاه برای خود از کسی انتقام نگرفت، بلکه آزار دهندگان را می‌بخشید و از آنان گذشت می‌فرمود.

70.

به روایت طبرسی: . . . (مانند روایت 61 است)

71.

و نیز گوید: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله اگر یکی از یارانش را سه روز پیاپی نمی‌دید از حال وی جویا می‌شد، اگر در سفر بود برایش دعا می‌کرد، اگر در شهر بود به دیدارش می‌رفت، و اگر بیمار بود از او عیادت می‌فرمود.

72.

انس گوید: نه سال خدمتگزاری پیامبر صلّی اللّٰه علیه و آله کردم، هرگز یاد ندارم که در این مدت به من فرموده باشد: چرا فلان کار را نکردی؟ ! و هرگز در کاری بر من ایراد نگرفت.

73.

انس گوید: به خدایی که پیامبر را به حق مبعوث کرد، هرگز نشد که آن حضرت در کاری که خوشایندش نبود به من فرموده باشد: چرا چنین کردی؟ ! و هیچ گاه همسرانش مرا ملامت نکردند جز آنکه می‌فرمود: کاری به او نداشته باشید، تقدیر و سرنوشت چنین بوده است.

74.

و نیز گوید: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله را کسی از یاران یا دیگران صدا نمی‌زد جز آنکه در جواب می‌فرمود: لبّیک.

75.

و نیز گوید: آن حضرت برای احترام و به دست آوردن دلهای یاران خود آنان را به کنیه صدا می‌زد ⁽¹⁾، و برای کسانی که کنیه نداشتند کنیه قرار می‌داد و مردم نیز او را به همان کنیه می‌خواندند. همچنین برای زنان فرزنددار و بی‌فرزند و حتی بچه‌ها کنیه قرار می‌داد و بدین وسیله دلهای آنان را به دست می‌آورد.

76.

هر گاه کسی بر آن حضرت وارد می‌شد حضرت تشکچه‌اش را به او می‌داد، و اگر شخص تازه وارد نمی‌خواست قبول کند او را سوگند می‌داد تا بپذیرد.

77.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله در ماه مبارک رمضان مانند باد تند و سریع بود که چیزی در دستش قرار نمی‌گرفت و هر چه داشت انفاق می‌کرد.

78.

عجلان گوید: خدمت امام صادق علیه السّلام بودم که سائلی آمد، امام برخاست و از سبدی که در آن خرما بود دست خود را پر کرد و به سائل داد. سائلی دیگر آمد، امام دوباره برخاست و مشتی خرما برداشت و به او داد. سائل سومی آمد، باز برخاست و مشتی خرما برداشت و به او داد. بار چهارم سائل دیگر آمد، امام فرمود:

79.

امام باقر علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله از هدیّه میل می‌کرد و از صدقه میل نمی‌فرمود.

80.

موسی بن عمران بن بزیع گوید: به امام رضا علیه السّلام عرض کردم: قربانت گردم، مردم روایت کنند که رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله هر گاه از راهی می‌رفت، در هنگام مراجعت از راهی دیگر بازمی‌گشت، آیا چنین است؟ فرمود: آری، من هم بسیاری از اوقات چنین می‌کنم، تو نیز چنین کن، و آگاه باش که این کار برایت روزی‌آورتر است.

81.

امام صادق علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله پس از طلوع آفتاب از خانه بیرون می‌رفت.

82.

امام صادق علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله هر گاه داخل منزلی (یا مجلسی) می‌شد در نزدیکترین جا به محل ورود خود می‌نشست.

83.

در کتاب «عوالی اللئالی» گوید: نقل است که رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله خوش نمی‌داشت کسی پیش پای وی برخیزد، و مردم نیز از این جهت پیش پای حضرتش بر نمی‌خاستند، ولی هنگامی که حضرت برای رفتن بر می‌خاست آنان نیز با او بر می‌خاستند و تا در منزل بدرقه‌اش می‌کردند.

84.

اسحاق بن عمّار گوید: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله هر گاه اراده جنگ می‌کرد زنان خود را فرا می‌خواند و با آنان مشورت می‌کرد، سپس خلاف نظر آنان عمل می‌نمود.

85. در «مناقب» گوید: پیامبر صلّی اللّٰه علیه و آله در وقت نیم روز در اتاق امّ سلمه می‌خوابید، و او عرق آن حضرت را جمع می‌کرد و داخل عطر می‌نمود.

1.

امام صادق علیه السّلام فرمود: هیچ گاه رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله با بندگان خدا به اندازه عقل خود سخن نگفت. خود آن حضرت فرموده است: ما گروه پیامبران مأموریم با مردم به اندازه عقل آنان سخن گوییم.

2.

و نیز فرمود: ما گروه پیامبران همان گونه که مأموریم واجبات را بر پا داریم مأموریم با مردم به مدارا رفتار کنیم.

3.

(تکرار روایت 2 است) .

4.

سعد بن هشام گوید: نزد عایشه رفتم و از وی در باره اخلاق رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله پرسیدم، گفت: آیا قرآن نمی‌خوانی؟ گفتم: چرا، گفت: اخلاق رسول خدا [همان دستورات اخلاقی]قرآن است.

5.

پیامبر صلّی اللّٰه علیه و آله فرمود: مردانگی و جوانمردی ما خاندان، در گذشتن از کسانی است که به ما ستم کرده‌اند و بخشش به کسانی است که ما را محروم ساخته‌اند.

6.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله فرمود: پروردگارم مرا دستور داده که مسلمانان فقیر را دوست بدارم.

7.

امام صادق علیه السّلام فرمود: صبر، راستگویی، بردباری و خوش‌خلقی از اخلاق پیامبران علیهم السّلام است.

8.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله بسیار به درگاه خدا تضرّع و زاری می‌نمود و همیشه از خداوند درخواست می‌کرد که او را به آداب پسندیده و اخلاق نیک زینت بخشد، از این رو در دعای خود می‌گفت: خدایا اخلاق مرا نیکو ساز. . . خدایا مرا از اخلاق

9.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله فرمود: فرشته روح الامین-جبرئیل-از سوی پروردگار جهانیان بر من نازل شد و گفت: «ای محمّد، بر تو باد به اخلاق خوش، زیرا-بدخلقی خیر دنیا و آخرت را از بین می‌برد.» آگاه باشید که شبیه‌ترین شما به من کسانی هستند که اخلاقشان از همه نیکوتر باشد.

10.

حسین بن زید گوید: به امام صادق علیه السّلام گفتم: فدایت شوم، آیا رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله هرگز با کسی شوخی می‌کرد؟ فرمود: خداوند او را به داشتن خلقی بزرگ ستوده است، در همه پیامبرانی که خداوند برانگیخت نوعی خشونت و گرفتگی وجود داشت، ولی محمّد صلّی اللّٰه علیه و آله را با مهر و رأفت آن حضرت به امتش این بود که با آنان شوخی می‌کرد تا مبادا عظمتش چندان در آنان تأثیر کند که نتوانند به او نگاه کنند! جدّم علی علیه السّلام فرمود: هر گاه رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله یکی از یارانش را غمگین می‌دید با شوخی کردن دل او را شاد می‌ساخت. آن حضرت می‌فرمود: خداوند کسی را که با ترشرویی با برادرانش دیدار کند دشمن می‌دارد.

11.

زید بن ثابت گوید: چون با رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله می‌نشستیم، اگر از آخرت شروع به سخن گفتن می‌کردیم او نیز با ما همسخن می‌شد، و اگر از دنیا سخن می‌گفتیم باز هم با ما همسخن می‌شد، و اگر از خوردنیها و آشامیدنیها سخن می‌گفتیم باز هم با ما در آن زمینه سخن می‌گفت.

12.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله با چشم و ابرو و دست اشاره نمی‌کرد.

13.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله به یکی از زنان خود فرمود: آیا تو را نهی نکردم که چیزی را برای فردا ذخیره نکنی؟ ! زیرا خداوند روزی هر فردایی را خواهد رساند.

14.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله فرمود: بهترین و گرامی‌ترین خوی پیامبران و راستان و شهدا و صالحان، به دیدار یک دیگر رفتن برای خداست.

15.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله فرمود: از اخلاق پیامبران و راستان خوشرویی به هنگام دیدار و دست دادن به هنگام ملاقات است.

16.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله هر گاه با مسلمانی دیدار می‌کرد نخست با او دست می‌داد.

17.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله می‌فرمود: هیچ یک از شما یارانم از دیگری نزد من بدگویی نکند، زیرا من دوست دارم که با دلی صاف و پاک نزد شما بیایم (و از کسی دلگیر نباشم) .

18.

پیامبر صلّی اللّٰه علیه و آله فرمود: ما گروه پیامبران و امینان و پرهیزگاران از تکلّف و زحمت بی‌جا به خود دادن بری هستیم.

19.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله فرمود: من برانگیخته شده‌ام تا مرکز حلم و معدن علم و مسکن صبر باشم.

20.

ابو ذر رحمه اللّٰه گوید: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله بدون امتیاز در میان اصحاب خود می‌نشست به گونه‌ای که هر گاه شخص غریبی وارد می‌شد نمی‌دانست پیامبر کدام است تا آنکه بپرسد. ما از پیامبر صلّی اللّٰه علیه و آله خواهش کردیم که برای خود جای خاصی قرار دهد تا شخص تازه وارد آن حضرت را بشناسد. پس برایش سکویی از گل ساختیم و حضرت بر آن می‌نشست و ما در دو طرف او می‌نشستیم.

21.

روایت شده که از سنن پیامبر صلّی اللّٰه علیه و آله آن است که چون با گروهی سخن می‌گویی در میان آنان فقط به یک فرد معین رو نکنی، بلکه همگان را مورد توجه قرار دهی.

22.

و نیز روایت است که رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله لباس خود را می‌دوخت و کفش خود را پینه می‌زد، و بیشتر کاری که در خانه انجام می‌داد خیاطی بود.

23.

و نیز روایت شده که رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله هرگز غلام و کنیز و غیر آنان را نزد مگر در راه خدا، و هرگز برای شخص خود از کسی انتقام نگرفت و انتقام او تنها

24.

امام صادق علیه السّلام فرمود: خدای متعال هیچ پیامبری را مبعوث نکرد مگر به راستگویی و ادای امانت به صاحبش، نیکوکار باشد یا بدکار.

25.

امام صادق علیه السّلام فرمود: امانت را به صاحبش بازگردانید، زیرا رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله حتی نخ و سوزنی را که به او سپرده بودند به صاحبش باز می‌گرداند.

26.

امام صادق علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله با مردی وعده نهاد که در کنار فلان صخره در انتظار او بماند تا بیاید. پیامبر در آنجا ماند و شدت گرمی آفتاب در آن مکان حضرت را رنج می‌داد، یارانش گفتند: یا رسول اللّٰه، خوب است زیر سایه بروید! فرمود: من در اینجا با او وعده نهاده‌ام، و اگر نیامد خلف وعده از او خواهد بود.

27.

امیر مؤمنان علیه السّلام می‌فرمود: ما خاندان پیامبر دستور داریم بینوایان را طعام دهیم، گرفتاران را در سختی‌ها پناه دهیم و آن‌گاه که مردم در خوابند به نماز برخیزیم.

28.

در روایت آمده: برای حضرت رضا علیه السّلام مهمانی رسید، امام مقداری از شب را با او نشسته و گفتگو می‌کرد، در این میان نور چراغ تغییر کرد و کم‌سو شد، مهمان دست دراز کرد تا چراغ را اصلاح کند، حضرت رضا علیه السّلام جلو دست او را گرفت و پیشدستی نموده، خود به اصلاح چراغ پرداخت، سپس فرمود: ما مردمی هستیم که مهمانان خود را به کار نمی‌گیریم.

29.

حریز بن عبد اللّٰه گوید: گروهی از قبیله جهینه بر امام صادق علیه السّلام وارد شدند و آن حضرت از آنان پذیرایی کرد. چون خواستند از حضورش مرخص شوند امام توشه راه برایشان فراهم ساخت و به آنان صله داد و بخشش نمود، سپس به غلامان خود فرمود: از آنان دور شوید و در بستن بارهاشان کمک نکنید. چون مهمانان از بستن بار و بنه فارغ شدند و برای خداحافظی خدمت آن حضرت آمدند

30.

موسی بن جعفر علیه السّلام فرمود: هنگامی که برای رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله مهمان می‌رسید حضرت با او هم غذا می‌شد، و تا مهمان از غذا خوردن دست نمی‌کشید آن حضرت نیز دست نمی‌کشید.

31.

غزالی گوید: از سنن پیامبر صلّی اللّٰه علیه و آله در باره مهمان آن است که او را تا دم درب خانه مشایعت کنند.

32.

یکی از یاران امام صادق علیه السّلام گوید: بسا اتفاق می‌افتاد که امام صادق علیه السّلام از ما با نان روغنی و حلوای روغن و خرما پذیرایی می‌کرد و سپس نان و زیتون به ما می‌خورانید. به آن حضرت عرض شد: بهتر است حساب‌شده‌تر کار کنید تا اعتدال رعایت شود! فرمود: ما به حساب و تدبیر خدا کار می‌کنیم؛ وقتی خدا به ما گشایش دهد ما نیز در زندگی گشایش می‌دهیم، و هر گاه تنگ گیرد ما نیز جمع و جورتر خرج می‌کنیم.

33.

امام صادق علیه السّلام به یارانش می‌فرمود: کسی که به شما اظهار دوستی می‌کند با ذکر عیبهایش به او طعنه نزنید و خوی زشتی را که گرفتار آن است به رخ او نکشید، زیرا این کار نه از اخلاق رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله و نه از اخلاق اولیای خداست.

34.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله فرمود: اگر مرا برای خوردن پاچه گوسفندی هم دعوت کنند می‌پذیرم، و چنانچه آن را به من هدیه دهند قبول می‌کنم.

35.

معمّر بن خلاّد گوید: یکی از غلامان حضرت رضا علیه السّلام به نام سعد از دنیا رفت، حضرت فرمود: مردی صاحب فضل و امانت را به من معرفی کن. عرض کردم: من به شما معرفی کنم؟ ! امام بسان مردی خشمگین فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله با یاران خود مشورت می‌کرد، سپس به آنچه تصمیم می‌گرفت عمل می‌کرد.

36.

امام عسکری علیه السّلام فرمود: به پدر بزرگوارم عرض کردم: هنگامی که یهود و مشرکان با رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله عناد و لجاجت می‌ورزیدند، آیا آن حضرت با آنان مناظره و احتجاج می‌کرد؟ فرمود: آری، بارها و بارها این اتفاق افتاد.

37.

پیامبر اکرم صلّی اللّٰه علیه و آله فرمود: از نخستین چیزهایی که خداوند مرا از آنها نهی کرد نزاع و کشمکش با مردم بود.

38.

امیر مؤمنان علیه السّلام فرمود: وقتی از رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله چیزی می‌خواستند، اگر می‌خواست آن را انجام دهد می‌فرمود: آری (به چشم) ، و اگر نمی‌خواست انجام دهد سکوت می‌کرد، و هرگز در باره چیزی «نه» نمی‌گفت.

39.

انس گوید: هر گاه خدمت پیامبر صلّی اللّٰه علیه و آله می‌رسیدیم حلقه‌وار دور هم می‌نشستیم.

40.

جابر گوید: هر گاه رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله بیرون می‌شد یارانش پیشاپیش آن حضرت راه می‌رفتند و پشت سر او را برای فرشتگان می‌گذاشتند.

41.

جابر بن عبد اللّٰه انصاری در حدیثی که برخی از آداب جنگ رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله را بر شمرده گوید: آن حضرت در جنگها آخر همه مردم حرکت می‌کرد، و اگر شخص ناتوانی از رفتن باز مانده بود او را به نرمی و آرامی ردیف خود سوار می‌کرد؛ و برای شرکت‌کنندگان دعا می‌نمود.

42.

روایت شده که رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله از کالای دنیا به آنچه در نظر دیگران نیکو و فریبنده بود نگاه نمی‌کرد.

43.

و نیز روایت شده که رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله چون از چیزی ناراحت و غمگین می‌شد به نماز و عبادت خدا پناه می‌برد.

44.

و نیز روایت شده که رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله با خوی خوش خود با مردم معاشرت می‌کرد ولی دلش از آنان جدا بود؛ ظاهرش با خلق خدا و باطنش با حق تعالی بود.

45.

و نیز روایت است که رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله تنهایی و خلوت با خدا را دوست داشت.

46.

امّ سلمه گوید: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله در اواخر عمر همواره در حال برخاستن و نشستن و رفتن و آمدن می‌گفت:

47.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله فرمود: پروردگارم مرا به هفت چیز دستور فرموده است: مرا سفارش کرده که در تمام کارهای پنهان و آشکارم اخلاص ورزم، و از کسی که بر من ستم نماید درگذرم، و به هر که مرا محروم سازد بخشش کنم، و با هر که با من قطع رابطه کرد رابطه برقرار سازم، و سکوتم برای تفکر، و نگاهم برای پند و عبرت باشد.

48.

در روایت آمده که رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله کفش خود را پینه می‌زد، و لباسش را وصله می‌کرد، و خود در خانه را باز می‌کرد، و شیر گوسفندان را می‌دوشید، و شتر را می‌بست سپس شیر آن را می‌دوشید، و چون خادمش از آسیاب کردن خسته می‌شد به او کمک می‌کرد و خود آسیاب می‌نمود.

49.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله در دعای خود می‌گفت: خدایا، مرا مسکین و تهیدست زنده بدار، و مسکین و تهیدست بمیران، و در زمره مسکینان و تهیدستان محشور فرما. . .

50.

عبد اللّٰه بن ابی اوفی گوید: هر گاه کسی زکاتی نزد رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله می‌آورد، آن حضرت قوم و قبیله او را دعا می‌کرد و می‌گفت: خداوندا، بر آل فلان درود فرست.

51.

در روایت آمده که رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله فال نیک را دوست داشت و از فال بد بدش می‌آمد (یعنی دوست نداشت کسی فال بد بزند) .

52.

علی علیه السّلام فرمود: هر گاه کسی نزد رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله سخن دروغی می‌گفت، آن حضرت لبخند می‌زد و می‌فرمود: او یک حرفی می‌زند!

53.

روایت است که هر گاه رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله سخنی می‌گفت یا چیزی از او می‌پرسیدند سه مرتبه تکرار می‌کرد تا هم حرف طرف کاملا روشن شود و هم دیگران فرمایش او را درست بفهمند.

54.

روایت است که چون یاران رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله خدمت ایشان می‌رسیدند [به جای سلام]می‌گفتند: «صبح به خیر و شب به خیر» و این سلام و تحیّت مردم زمان جاهلیت بود، پس خداوند این آیه را فرستاد: «و هنگامی که نزد تو می‌آیند تو را به

55. هر گاه یکی از مسلمانان به پیامبر صلّی اللّٰه علیه و آله سلام می‌کرد و می‌گفت: «سلام علیک» در پاسخ می‌فرمود:

56.

علی علیه السّلام فرمود: هر گاه تولد دختری را به رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله مژده می‌دادند می‌فرمود: شاخه گلی است و روزیش بر خداست.

57.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله فرمود: من مأمورم که زکات را از ثروتمندانتان بگیرم و به نیازمندانتان برسانم.

58.

امام صادق علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله زکات روستاییان را میان روستاییان، و زکات شهریان را میان شهریان تقسیم می‌کرد. . .

59.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله فرمود: من تربیت‌شده خدا هستم، و علی تربیت‌شده من است؛ پروردگارم مرا به بخشش و نیکی کردن دستور داده، و از بخل و جفا کردن نهی فرموده است.

60.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله فرمود: هر که از ما چیزی بخواهد، اگر آن را داشته باشیم از وی دریغ نمی‌کنیم.

61.

علی علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله هر گاه چیزی را فراموش می‌کرد پیشانی خود را در میان کف دستش می‌گذاشت و می‌گفت: «بار الها، سپاس و ستایش ویژه توست، ای به یادآورنده هر چیز و انجام دهنده آن، آنچه را فراموشم شده به یادم آر» .

62.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله فرمود: خدای تبارک و تعالی شش خصلت را برای من خوش نداشت و من نیز آنها را برای جانشینان پس از خود از فرزندانم و پیروانشان خوش نمی‌دارم: بازی کردن در نماز [با اعضای بدن یا لباس]، بدزبانی در حال روزه، منّت نهادن پس از صدقه دادن، با جنابت به مسجد رفتن، سرکشی در خانه‌های مردم، و خندیدن در گورستان.

63.

امام صادق علیه السّلام فرمود: چهار چیز از اخلاق پیامبران است: نیکی، بخشش، صبر بر پیشامد ناگوار، و اقدام به ادای حق مؤمن.

64.

علی علیه السّلام فرمود: بسیاری از اوقات، رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله نگین انگشتریش را در کف دست قرار می‌داد و به آن می‌نگریست.

65.

امام باقر علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله چیدن خرما و درو کردن زراعت را در شب کراهت داشت [زیرا نمی‌خواست فقرا و تهیدستان بی‌بهره بمانند].

66.

روایت است که پیامبر گرامی صلّی اللّٰه علیه و آله هنگامی که میوه‌ها می‌رسید دستور می‌داد در دیوار باغ شکافی ایجاد کنند [تا دیگران نیز بتوانند از میوه‌های آن استفاده کنند].

67.

علی علیه السّلام فرمود: کسانی خدمت پیامبر صلّی اللّٰه علیه و آله می‌رسیدند و گرد او جمع می‌شدند که چیزی نداشتند؛ انصار [که اهل مدینه بودند]گفتند: خوب است از هر نخلستانی یک خوشه از خرما به اینان اختصاص دهیم. و این سنّت جاری شد و تا امروز ادامه یافته است.

68.

نقل است که جبرئیل علیه السّلام گفت: در روی زمین خانواده‌ای نماند جز اینکه آنها را زیر و رو و بررسی نمودم و کسی را بخشنده‌تر از رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله نسبت به مال دنیا نیافتم.

69.

علی علیه السّلام فرمود: هر گاه سائلی نزد رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله می‌آمد [و درخواستی می‌کرد]آن حضرت می‌فرمود: مانعی نیست، مانعی نیست. . .

70.

جابر گوید: هرگز نشد که چیزی از رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله درخواست شود و آن حضرت «نه» بگوید. ابن عتیبه گوید: اگر چیزی حاضر نداشت وعده آن را می‌داد.

71.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله هر گاه می‌خواست لشکری به سویی بفرستد اول روز اعزام می‌کرد.

72.

امام صادق علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله چون لشکری را روانه می‌ساخت برای آنها دعا می‌کرد.

73.

حضرت رضا علیه السّلام فرمود: هر گاه رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله لشکری را به، سویی می‌فرستاد و فرماندهی بر آنان پیشوایی می‌کرد، آن حضرت یک نفر از معتمدین خود را با وی می‌فرستاد تا اخبار او را گزارش دهد.

74.

امام صادق علیه السّلام فرمود: هر گاه رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله فرماندهی را با لشکری گسیل می‌داشت، نخست او را به رعایت تقوای الهی در باره خود و عموم یارانش سفارش می‌کرد، سپس می‌فرمود: به نام خدا و در راه خدا پیکار کن، با منکران خدا بجنگید، مکر نکنید، خیانت نکنید، کشتگان را مثله نکنید (گوش و بینی و انگشتان آنان را نبرید) کودکان و کسانی را که در سر کوهی به عبادت مشغولند (راهبان را) نکشید، درختان خرما را آتش نزنید و در آب غرق نسازید، هیچ درخت میوه‌داری را نبرید و زراعتی را آتش نزنید، زیرا شما نمی‌دانید، شاید به آن نیازمند شوید. و از چهارپایان حلال گوشت غیر آن را که ناچار از خوردن آنید پی نکنید، و چون با دشمن مسلمانان روبرو شدید آنان را به یکی از سه چیز (مسلمان شدن، جزیه دادن، ترک جنگ) فراخوانید، پس اگر در مورد هر یک از آنها پاسخ مثبت دادند از آنان بپذیرید و دست از سر آنان بردارید.

75.

علی علیه السّلام فرمود: هر گاه رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله با دشمن روبرو می‌شد پیادگان و سوارگان و شتر سواران را آماده می‌کرد، آن‌گاه می‌گفت: خداوندا، تو پناه و یاور و حافظ من از خطرهایی؛ خداوندا، به یاری تو حمله می‌کنم و می‌جنگم.

76.

قتاده گوید: هر گاه رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله در میدان جنگ حضور می‌یافت می‌گفت: خداوندا، به حق حکم فرما!

77.

در یکی از نامه‌های علی علیه السّلام به معاویه آمده است: هر گاه تنور جنگ گرم می‌شد و مردم از ترس عقب‌نشینی می‌کردند، رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله اهل بیت خود را پیشاپیش لشکر قرار می‌داد و یارانش را به وسیله خویشان خود از سوز شمشیرها و نیزه‌ها نگاه می‌داشت. . .

78.

حضرت رضا علیه السّلام در هنگام بیعت با مردم بر ولایتعهدی خویش فرمود:

79.

علی علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله با زنان دست نمی‌داد و هر گاه می‌خواست از آنان بیعت بگیرد ظرف آبی را می‌آوردند، آن حضرت دست خود را در آب فرو می‌برد سپس بیرون می‌آورد، آن‌گاه می‌فرمود: شما هم دستهایتان را در آب فرو برید، که من با شما بیعت کردم.

80.

از جمله اموری که رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله در بیعت با زنان شرط می‌فرمود این بود که جز با مردان محرم با مردان دیگر سخن نگویند.

81.

ابن عبّاس گوید: هر گاه رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله به مردی می‌نگریست و از او خوشش می‌آمد، می‌پرسید: آیا او شغلی دارد؟ اگر می‌گفتند: نه، می‌فرمود: از چشمم افتاد! می‌گفتند: یا رسول اللّٰه، چرا از چشمتان افتاد؟ می‌فرمود: زیرا وقتی مؤمن بیکار بود دین خود را سرمایه زندگانیش قرار می‌دهد.

82.

امام صادق علیه السّلام فرمود: قرض و عاریه و پذیرایی مهمان از سنن رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله است.

83.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله در هنگام قرض اگر درهمهای فاسد می‌گرفت، در هنگام پرداخت درهمهای صحیح و سالم می‌داد.

84.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله فرمود: خداوند به من وحی کرد که چهار کس را دوست بدارم: علی، ابا ذر، سلمان و مقداد را. . .

85.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله فرمود: جبرئیل نزد من آمد و گفت: خداوند تو را امر می‌کند که علی را دوست بداری، و دیگران را نیز به دوستی و ولایت او امر نمایی.

86.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله فرمود: پروردگارم مرا به هفت خصلت دستور فرموده:

87. رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله فرمود: اگر توانستی که در تمام روز و شب خود حقد و کینه‌ای از کسی به دل نداشته باشی چنین کن، زیرا این از سنّت من است، و هر که سنّت مرا زنده کند مرا زنده کرده، و هر که مرا زنده کند در بهشت با من خواهد بود.

86.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله هر گاه می‌خواست موی سر و محاسن خود را بشوید با سدر می‌شست.

87.

علی علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله موی خود را شانه می‌زد و بیشتر اوقات آن را با آب صاف و مرتب می‌کرد، و می‌فرمود: آب برای خوشبو کردن مؤمن کافی است.

88.

امام صادق علیه السّلام در تفسیر این آیه: «نزد هر مسجدی زینت کنید ⁽¹⁾» فرمود:

89.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله فرمود: گرفتن از موی شارب به حدی که خط لب آشکار شود از سنّت است.

90.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله فرمود: مجوس (زرتشتیان) ریش خود را می‌تراشند و سبیل را پر پشت می‌گذارند، و ما سبیل خود را می‌زنیم و ریش خود را بلند می‌گذاریم.

91.

روایت است که دفن کردن مو و ناخن و خون از سنّت است.

92.

امام صادق علیه السّلام فرمود: گرفتن ناخن‌ها از سنّت است.

93.

محمّد بن مسلم از امام باقر علیه السّلام از خضاب کردن (رنگ کردن موی سر و صورت) پرسید، آن حضرت فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله خضاب می‌کرد، و اکنون موی خضاب‌شده آن حضرت نزد ماست.

94.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله و حسین بن علی و امام باقر علیهم السّلام با رنگ مخصوصی به نام «کتم» (برگ نیل، وسمه) خضاب می‌کردند، و امام سجاد علیه السّلام با حنا و کتم خضاب می‌نمود.

95.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله نوره می‌کشید، و تا حدی که لنگ به کمر بسته بود دیگری برای آن حضرت نوره می‌مالید و آن مقدار را که زیر لنگ پوشیده بود خود نوره می‌کشید.

96.

امام صادق علیه السّلام می‌فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله موهای زیر ناف و میان پاها را در هر جمعه نوره می‌کشید.

97.

امام صادق علیه السّلام فرمود: نوره کشیدن در هر پانزده روز یک بار سنّت است.

98.

علی علیه السّلام فرمود: زدن موی زیر بغل، بوی گند را از انسان دور می‌کند، و آن نظافت و سنّتی است که پیامبر پاک صلّی اللّٰه علیه و آله به آن دستور داده است.

99.

امام صادق علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله چون به بستر خواب می‌رفت با «سنگ سرمه» سرمه می‌کشید و عدد آن را طاق قرار می‌داد (سه یا پنج یا هفت بار) .

100.

امام صادق علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله پیش از خواب سرمه می‌کشید، چهار بار به چشم راست و سه بار به چشم چپ.

101.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله سه بار به چشم راست و دو بار به چشم چپ سرمه می‌کشید. . . و آن حضرت سرمه‌دانی داشت که هر شب با آن سرمه می‌کشید، و سرمه‌اش سنگ سرمه بود (که آن را نرم کنند و به چشم کشند) .

102.

امام صادق علیه السّلام فرمود: پیامبر گرامی صلّی اللّٰه علیه و آله سرمه‌دانی داشت که هر شب هنگام خواب سه میله از آن به هر یک از چشمهای خود می‌کشید. ⁽¹⁾

103.

امام صادق علیه السّلام فرمود: چهار چیز از اخلاق پیامبران است: عطر زدن، تراشیدن موی سر با تیغ، ازاله موی بدن با نوره، و کثرت آمیزش جنسی. ⁽²⁾

104.

امام صادق علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله مشکدانی داشت که بلافاصله پس از وضو با همان دست تر آن را می‌گرفت و خود را خوشبو می‌ساخت، و چون از خانه بیرون می‌شد مردم از بوی خوش آن می‌دانستند که آن حضرت آمده است.

105.

طبرسی گوید: هیچ گاه عطری به آن حضرت تعارف نمی‌شد مگر آنکه خود را به آن معطر می‌ساخت و می‌فرمود: بویش خوش و حمل کردنش آسان است.

106.

و نیز گوید: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله با «عود قماری» خود را بخور می‌داد.

107.

در ذخیرة المعاد گوید: محبوبترین عطرها نزد آن حضرت مشک بود.

108.

امام صادق علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله بیش از مقداری که خرج خوراک می‌کرد خرج عطر می‌نمود.

109.

امام صادق علیه السّلام فرمود: عطر زدن به شارب از اخلاق پیامبران و احترام به فرشتگان نویسنده اعمال است.

110.

امام صادق علیه السّلام فرمود: بر هر مکلّفی لازم است که در هر جمعه شارب و ناخنهای خود را بگیرد و مقداری عطر مصرف کند. رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله چون جمعه فرا می‌رسید و عطری نزد او نبود برخی از روسری‌های زنان خود را [که معطر بود] می‌گرفت و با آب نم می‌زد و به صورت خود می‌گذاشت.

111.

شیخ صدوق گوید: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله چون روز جمعه فرا می‌رسید و عطری پیدا نمی‌کرد، لباسی را که با زعفران رنگ شده بود می‌خواست و بر آن آب می‌پاشید، آن‌گاه آن را به دست و صورت خود می‌کشید.

112.

امام صادق علیه السّلام فرمود: چون در روز عید فطر برای رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله عطر می‌آوردند، اول به زنان خود می‌داد.

113.

علی علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله هدیّه عطر و حلوا را رد نمی‌کرد.

114.

غزالی در شمار اخلاق رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله گوید: آن حضرت عطریات را دوست داشت، و از بوی‌های ناخوش بدش می‌آمد ⁽¹⁾.

115.

طبرسی گوید: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله روغن زدن به مو را دوست می‌داشت، و از ژولیدگی بدش می‌آمد، و می‌فرمود: روغن زدن غم و پریشانی را بر طرف می‌کند.

116.

و نیز گوید: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله از انواع روغن‌ها استفاده می‌کرد و پیش از محاسن، سر را روغن می‌زد، و می‌فرمود: باید سر پیش از محاسن روغن زده شود.

117.

و نیز گوید: آن حضرت بیشتر با «روغن بنفشه» روغن می‌زد، و می‌فرمود: این روغن بهترین روغنهاست.

118.

و نیز گوید: آن حضرت اول ابروان خود را روغن می‌زد و بعد شارب را، آن‌گاه روغن را به داخل بینی می‌برد و می‌بویید، سپس موی سر را روغن می‌زد.

119.

و نیز گوید: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله برای رفع سر درد، ابروان خود را روغن می‌زد، و شارب خویش را با غیر روغنی که به محاسن مالیده بود روغن می‌مالید.

88.

حضرت رضا علیه السّلام فرمود: یکی از اخلاق پیامبران نظافت کردن است.

89.

امام صادق علیه السّلام فرمود: چهار چیز از سنن پیامبران است: عطر زدن، مسواک کردن، آمیزش با همسران و با حنا رنگ کردن.

90.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله فراوان عطر مصرف می‌نمود تا آنجا که عطر، رنگ محاسن و موی سر آن حضرت را به زردی تغییر می‌داد.

91.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله شانه می‌زد و سر خود را با شانه مرتب می‌کرد، . . . و بسا در روز دو بار محاسن خود را شانه می‌زد، و پس از شانه زدن شانه را زیر تشک خود می‌نهاد.

92.

عمرو بن ثابت گوید: به امام صادق علیه السّلام گفتم: مردم چنین روایت کنند که فرق باز کردن در موی سر از سنّت است. امام با تعجب فرمود: از سنّت است؟ ! گفتم:

93. ایوب بن هارون گوید: به امام صادق علیه السّلام گفتم: آیا رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله از

94.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله هنگام تراشیدن موی سر از جلو سر شروع می‌کرد، زیرا این از سنن پیامبران علیهم السّلام است.

95.

ابو بصیر گوید: به امام صادق علیه السّلام گفتم: فرق باز کردن در موی سر از سنّت است؟ فرمود: نه، گفتم: آیا رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله هرگز فرق سر را باز کرد؟ فرمود:

96. حفص اعور گوید: از امام صادق علیه السّلام پرسیدم: آیا خضاب کردن محاسن و سر از سنّت است؟ فرمود: بلی. . .

97.

عایشه گوید: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله دستور می‌داد هفت چیز از اجزاء بدن انسان را دفن کنند: مو، ناخن، خون، چیزی که ایام حیض از زن خارج می‌شود، بچه‌دان، دندان و خون بسته‌شده هنگام سقط جنین.

98.

عبد اللّٰه بن ابی یعفور گوید: ما در مدینه بودیم که زراره با من در باره کندن یا تراشیدن موی زیر بغل به بحث پرداخت. من گفتم: تراشیدن آن بهتر است و زراره گفت: کندن آن بهتر است. با هم به در خانه امام صادق علیه السّلام رفته، اجازه ورود خواستیم و حضرت به ما اجازه داد. پس از ورود دیدیم که حضرت در حمام است و زیر بغلهایش نوره کشیده است. به زراره گفتم: همین [عمل امام]تو را کافی است؟ گفت: نه، شاید این عمل مخصوص آن حضرت باشد و برای من جایز نباشد. حضرت فرمود: چه بحثی دارید؟ گفتم: زراره با من در باره کندن یا تراشیدن موی زیر بغل به بحث پرداخته است، من گویم: تراشیدن آن بهتر است و او گوید: کندن آن بهتر است.

99.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله فرمود: حبیبم جبرئیل به من گفت: یک روز در میان خود را معطّر ساز، و در روزهای جمعه هرگز آن را ترک مکن.

100.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله به علی علیه السّلام فرمود: ای علی، بر تو باد که هر جمعه خود را خوشبو کنی، زیرا که این از سنّت من است و تا زمانی که بوی آن از تو شنیده شود برایت حسنه می‌نویسند.

101.

انس گوید: هر گاه به رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله گیاه خوشبویی تقدیم می‌شد آن را می‌بویید و به صاحبش باز می‌گرداند، مگر مرزنجوش ⁽¹⁾را که پس از بوییدن باز نمی‌گرداند.

102.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله در روز جمعه پیش از خارج شدن برای نماز، ناخنهای خود را می‌گرفت و شاربش را کوتاه می‌کرد.

103.

مردی نصرانی گوید: از اصحاب رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله پرسیدم: کدام هدیّه نزد آن حضرت از همه محبوبتر است؟ گفتند: عطر نزد آن حضرت از همه چیز محبوبتر است و رغبت زیادی به آن دارد.

104.

امام کاظم علیه السّلام فرمود: پنج چیز در سر و پنج چیز در بدن از سنّت است.

105.

حضرت رضا علیه السّلام فرمود: بر شما باد به سنّتهای روز جمعه و آن هفت چیز است: آمیزش با همسران، شستن سر و محاسن با گل ختمی، گرفتن شارب، گرفتن ناخن‌ها، عطر زدن ⁽²⁾.

106.

تکرار روایت 102) است.

107.

تکرار روایت 99) است.

108.

امام صادق علیه السّلام فرمود: صلوات فرستادن بر محمّد و آل محمّد در روز جمعه هزار مرتبه، و در غیر روز جمعه صد مرتبه از سنّت است. . .

120.

امام باقر علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله روز پنجشنبه مسافرت می‌کرد ⁽¹⁾.

121.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله به هنگام سفر پنج چیز را با خود برمی‌داشت: آینه، سرمه‌دان، شانه، مسواک و قیچی.

122.

ابن عباس گوید: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله چنان راه می‌رفت که ناتوان و کسل به نظر نمی‌رسید ⁽²⁾.

123.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله سوار شدن بر درازگوشی را که فقط پالانی روی آن انداخته باشند دوست داشت.

124.

حضرت رضا علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله در سفر حج خود صبحگاهان که از منی حرکت فرمود از راه «ضبّ» آمد و هنگام بازگشت از راه میان مشعر و

125.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله هر گاه می‌خواست به جنگ رود، مقصد خود را طوری بیان می‌داشت که کسی به آن پی نبرد.

126.

امام صادق علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله در سفر هر گاه از بلندی سرازیر می‌شد

127.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله در سفر از منزلی به منزل دیگر کوچ نمی‌کرد جز آنکه در آن منزل دو رکعت نماز می‌گزارد و می‌فرمود: می‌خواهم این مکان برایم به نماز خواندن گواهی دهد.

128.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله هنگام وداع با مؤمنانی که عازم سفر بودند می‌فرمودند:

129.

امام صادق علیه السّلام با مردی خداحافظی کرد و در حق وی چنین دعا فرمود: «دین و امانتت را به خدا سپردم، خداوند تقوا را توشه تو کند، و هر جا رو کنی با خیرت مواجه سازد.» سپس رو به حاضران کرد و فرمود: این بود وداع رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله با علی علیه السّلام هر گاه که وی را به جایی روانه می‌ساخت ⁽¹⁾.

130.

علی علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله به کسانی که از سفر مکه بازمی‌گشتند می‌فرمود: «خداوند اعمال حجّ تو را قبول کند، گناهت را بیامرزد، و آنچه خرج کرده‌ای به تو باز گرداند.»

110.

امام صادق علیه السّلام به محمّد بن ابی الکرام فرمود: من دوست دارم که روز پنجشنبه برای سفر بیرون شوی، زیرا رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله هنگامی که می‌خواست به جنگ دشمن رود در این روز بیرون می‌شد.

111.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله هنگامی که می‌خواست سفر کند میان زنان خود قرعه می‌کشید [و به قید قرعه یکی از آنان را با خود همراه می‌برد].

112.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله دوست نداشت کسی بدون همسفر مسافرت کند.

113.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله فرمود: از سنّت است که چون گروهی به سفر روند زاد و توشه خویش را با خود بردارند، زیرا این کار سبب دلخوشی و دلگرمی و خوش خلقی آنان خواهد بود.

114.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله در مسافرتها چند چیز از او جدا نبود: شیشه روغن (که سر و موی خود را روغن زند) ، سرمه‌دان، قیچی، مسواک، شانه، نخ و سوزن خیاطی، درفش کفاشی، بند چرمی کفش. و آن حضرت در سفر لباسش را می‌دوخت و کفش خود را پینه می‌زد.

115.

انس بن مالک گوید: هیچ گاه رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله قصد سفر نمی‌کرد جز آنکه هنگام برخاستن از جا می‌گفت: «خدایا به یاری تو سفر می‌کنم، و به سوی تو روی می‌آورم، و به دامن رحمت تو چنگ می‌زنم، تو پشتیبان و نقطه امید منی.

116.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله در مسافرت‌ها سریع راه می‌پیمود و چون به راه پهناوری می‌رسید بر سرعت خود می‌افزود.

117.

امام باقر علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله چون می‌خواست با مسافری وداع کند دست او را می‌گرفت (سپس به آنچه در نظر داشت در حق او دعا می‌کرد) .

118.

علی علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله عصایی داشت که ته آن آهن نوک تیزی قرار داشت، بر آن تکیه می‌کرد و روزهای عید [فطر و قربان]و در سفرها آن را همراه می‌برد و در نماز جلو خود می‌نهاد [تا حریم نمازش باشد].

119.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله فرمود: عصا برداشتن نشانه مؤمن و سنّت پیامبران است ⁽¹⁾.

120.

بر عصا تکیه کردن از اخلاق پیامبران علیهم السّلام است.

121.

کعب بن مالک گوید: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله از سفر باز نمی‌گشت مگر هنگامی که روز بر آمده باشد.

122.

سنّت آن است که مسافر برای استراحت فرود نیاید مگر هنگامی که هوا مقداری گرم شده باشد؛ و باید بیشتر سیرش در شب باشد.

123.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله در سفرها هر گاه اول شب می‌خوابید دستش را دراز می‌کرد و ساق دست را زیر سر می‌نهاد. و هر گاه در آخر شب می‌خوابید دستش را بلند می‌کرد و سر مبارکش را روی کف دست می‌نهاد.

124.

سنّت آن است که از منازل صبح زود حرکت کنند و آغاز سفر روز پنجشنبه باشد.

125.

در سفرها همراه بردن مشک آب و امثال آن از سنّت است.

126. رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله چون از جنگ یا سفر حج بازمی‌گشت به هر بلندیی از زمین می‌رسید سه بار

127. رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله هنگامی که از سفر بازمی‌گشت نخست به مسجد می‌رفت و دو رکعت نماز می‌خواند سپس به خانه در می‌آمد.

131. رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله هر نوع لباسی که دسترسی داشت می‌پوشید از روپوش و عبا و پیراهن و جبّه و امثال آن. و از لباس سبز خوشش می‌آمد، و بیشتر لباسهایش سفید بود، و می‌فرمود: زندگان خود را سفید بپوشانید و مردگانتان را در آن کفن کنید. آن حضرت چه در جنگ و چه در غیر جنگ لباس لایه‌دار می‌پوشید. و قبایی از سندس ⁽¹⁾داشت که چون به تن می‌کرد رنگ سبز آن بر سپیدی روی حضرتش غلبه داشت و روی هم رفته زیبا جلوه می‌نمود.

132.

روایت شده که عمامه آن حضرت به اندازه‌ای بود که سه دور یا پنج دور به سرش می‌پیچید.

133.

روایت است که آن حضرت عمامه سیاهی داشت که به سر می‌بست و در آن نماز می‌خواند.

134.

علی علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله شب کلاه‌های راه راه به سر می‌نهاد. . . و زرهی داشت به نام ذات الفضول که دارای سه حلقه از نقره بود، یکی در جلو و دو تا در پشت. . .

135.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله شمله و نمره ⁽¹⁾به خود می‌پیچید، اما نمره از آن جهت که خطوط سیاه آن بر سفیدی ساقها و قدمهای نمایان آن حضرت قرار می‌گرفت بر اندام او زیبا می‌نمود.

136.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله در یک لباس گشاد نماز می‌خواند.

137.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله دو برد (جامه راه راه) (عبای پشمی سیاه) داشت که فقط در حال نماز می‌پوشید، و امتش را به نظافت ترغیب می‌نمود و به آن دستور می‌داد.

138.

امیر مؤمنان علیه السّلام فرمود: لباس پنبه بپوشید که لباس رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله از پنبه بود و لباس ما اهل بیت نیز از پنبه است.

139.

علی علیه السّلام فرمود: لباس پنبه بپوشید که آن لباس رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله بود. و آن حضرت لباس مویین و پشمین نمی‌پوشید مگر آنکه علت و ضرورتی پیدا می‌شد ⁽²⁾.

140.

آن حضرت کمربندی داشت از چرم دباغی شده که در سر آن قلاّب

141.

علی علیه السّلام فرمود: ته غلاف و قبضه شمشیر رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله از نقره بود و ما بین آن دو نیز با حلقه‌هایی از نقره مزیّن بود.

142.

امام باقر علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله عصایی داشت که در ته آن آهن نوک تیزی بود و بر آن تکیه می‌کرد و روزهای عید فطر و عید قربان آن را با خود می‌برد و در نماز جلوی خود می‌گذاشت.

143.

امام صادق علیه السّلام فرمود: انگشتر رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله از نقره بود.

144.

امام صادق علیه السّلام فرمود: نگین انگشتر باید گرد باشد و انگشتر رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله نیز همین گونه بود.

145.

امام صادق علیه السّلام فرمود: نقش نگین انگشتر رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله

146. امام صادق علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله دو انگشتر داشت که بر یکی

147. حضرت رضا علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله، امیر مؤمنان، امام حسن، امام حسین و سایر امامان علیهم السّلام انگشتر به دست راست می‌کردند.

148. علی علیه السّلام فرمود: پیامبران پیراهن را پیش از شلوار به تن می‌کنند.

128.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله در سفارشهای خود به ابو ذر فرمود: ای ابا ذر، من لباس زبر و خشن به تن می‌کنم، روی زمین می‌نشینم، انگشتان خود را پس از غذا خوردن می‌لیسم، و بر الاغ بی‌پالان سوار می‌شوم و دیگری را نیز در ردیف خود سوار می‌کنم، پس هر که از سنّت من روی گرداند از من نیست.

129.

امام صادق علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله شب کلاهی که سفید و راه راه بود به سر می‌نهاد، و در جنگ کلاهی که دو گوش مانند داشت.

130.

امام صادق علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله از پوشاک سیاه کراهت داشت مگر سه چیز: عمامه، کفش و عبا.

131.

امام باقر علیه السّلام فرمود: از سنّت است که هنگام کفش پوشیدن اول پای راست را در کفش کنند، و هنگام در آوردن اول پای چپ را در آورند.

132.

امام صادق علیه السّلام فرمود: هنگام غذا خوردن کفشهای خود را از پا در آورید، زیرا هم پاهای شما راحت‌تر می‌شود و هم سنّت نیکویی است.

133.

امام صادق علیه السّلام فرمود: پوشیدن کفش سیاه و نعلین زرد از سنّت است.

134.

امام صادق علیه السّلام فرمود: کتان از پوشاک پیامبران است.

135.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله از لباس سرخ رنگ کراهت داشت.

136.

امام باقر علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله خیمه‌ای داشت که آن را کنّ ⁽¹⁾می‌گفتند.

137.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله در روز جمعه برد سرخ رنگ خود را می‌پوشید و عمامه «سحاب» را بر سر می‌نهاد. در روز فتح مکه با عمامه سیاهی که بر سر بسته بود وارد مکه معظّمه شد. آن حضرت جعبه‌ای داشت که شانه عاج، سرمه‌دان، قیچی و مسواکش را در آن می‌نهاد. . . رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله هنگامی که از دنیا رفت یک روپوش زبر یمانی و عبایی که به آن «ملبده» می‌گفتند بر تن داشت. برای آن حضرت تختی بود که اسعد بن زراره آن را اهدا کرده بود. منبر آن حضرت سه پلّه و از چوب «طرفاء» بود که زنی توسط غلام نجّار خود به نام میمون ساخته بود. مسجدش مناره نداشت و بلال روی زمین اذان می‌گفت.

138.

امام صادق علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله روپوشی داشت که با گیاهی خوشبو رنگ شده بود و آن را در خانه می‌پوشید و رنگ آن بر بدن حضرت اثر می‌گذاشت.

139.

امام باقر علیه السّلام فرمود: ما در خانه لباس زرد رنگ می‌پوشیم.

149.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله از دنیا رفت در حالی که خشتی بر روی خشتی ننهاد.

150.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله فرمود: مسجدها مجالس پیامبران است.

151.

امام صادق علیه السّلام فرمود: پیامبر صلّی اللّٰه علیه و آله هر گاه می‌خواست در گرمای تابستان از خانه بیرون رود روز پنجشنبه می‌رفت، و هر گاه می‌خواست در سرمای زمستان به خانه باز گردد روز جمعه به خانه بازمی‌گشت.

152.

حضرت خدیجه علیها السّلام گوید: پیامبر صلّی اللّٰه علیه و آله هنگامی که وارد خانه می‌شد ظرف آب طلب می‌کرد و برای نماز وضو می‌گرفت، آن‌گاه بر می‌خاست و دو رکعت نماز کوتاه می‌گزاشت، سپس به بستر خواب می‌رفت.

153.

امام صادق علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله هرگز بر دشمن شبیخون نزد ⁽¹⁾.

140.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله فرمود: خروس سفید دوست من است و دشمن آن دشمن خداست؛ این حیوان صاحبش را و تا هفت خانه از همسایگان را پاسبانی می‌کند. (انس گوید) رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله آن را شبها در خانه خود نگاه می‌داشت.

141.

حضرت رضا علیه السّلام فرمود: در خروس سفید پنج صفت از صفات پیامبران وجود دارد: شناختن اوقات نماز، غیرت مردانه، سخاوت، شجاعت و کثرت آمیزش با همسر.

142.

امام صادق علیه السّلام فرمود: خانه هیچ پیامبری نبود مگر آنکه در آن کبوتری نگهداری می‌شد، زیرا سفیهان جنّ با بچه‌های خانه سر به سر می‌گذارند، اما وقتی کبوتر در خانه باشد با آنها بازی می‌کنند و به اهل خانه کاری ندارند.

143.

امام صادق علیه السّلام فرمود: در خانه رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله یک جفت کبوتر سرخ رنگ بود.

144.

امام صادق علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله کراهت داشت که بدون چراغ وارد خانه تاریک شود.

145.

امام صادق علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله دوست داشت که در زمستان دخول و خروجش از خانه در شب جمعه باشد.

146.

علی علیه السّلام فرمود: از سنّت است که چون وارد مسجد شدی رو به قبله بنشینی.

147.

امام صادق علیه السّلام فرمود: سقف خانه‌ها را [با عکس‌های حیوانات و صورت جانداران]نقاشی نکنید، زیرا رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله از این کار کراهت داشت.

154.

بستر رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله یک عبا بود و متکایش از پوست که با لیف خرما پر شده بود. شبی همان عبا را دو تا کرده، زیر آن حضرت انداختند. چون صبح بیدار شد فرمود: این بستر دیشب مرا از نماز [شب]باز داشت. از آن پس دستور داد تا زیرانداز او را یک لایه اندازند. و زیرانداز دیگری از پوست داشت که از لیف خرما پر شده بود. و نیز عبایی داشت که به هر جا نقل مکان می‌کرد آن را دو تا کرده زیر آن حضرت می‌انداختند.

155.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله گاهی روی حصیر می‌خوابید بدون آنکه زیرانداز دیگری زیر او باشد.

156.

امام باقر علیه السّلام فرمود: هیچ گاه رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله از خواب بیدار نشد مگر آنکه بر زمین می‌افتاد و در برابر خداوند سجده می‌کرد.

148.

علی علیه السّلام فرمود: پیامبران علیهم السّلام طاقباز بر پشت می‌خوابند.

149.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله نه زن داشت و همگی یک روانداز داشتند که با گیاه خوشبو و رنگین ورس یا زعفران رنگ شده بود؛ نوبت هر یک که می‌رسید آن را به خانه او می‌فرستادند و نم‌زده می‌شد تا بویش پخش شود.

150.

علی علیه السّلام فرمود: شب‌زنده‌داری سبب تندرستی و خشنودی پروردگار و در معرض رحمت حق قرار گرفتن است و تمسّک به اخلاق و شیوه پیامبران است.

151.

امام صادق علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله چون به بستر خواب می‌رفت می‌گفت:

152. محمّد بن مروان گوید: امام صادق علیه السّلام فرمود: آیا شما را خبر ندهم که رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله چون به بستر خواب می‌رفت چه می‌گفت؟ من گفتم: چرا، بفرمایید.

153.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله بیشتر اوقات بالشی را از پوست که از لیف خرما پر شده بود زیر سر می‌نهاد و هم روی آن می‌نشست.

154.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله هر گاه خواب هولناکی می‌دید می‌گفت:

155. امام هادی علیه السّلام فرمود: ما اهل بیت هنگام خوابیدن ده چیز را مراعات می‌کنیم: طهارت داشتن، صورت بر کف دست راست نهادن، سی و سه مرتبه

156.

تکرار روایت 152) است.

157.

امام صادق علیه السّلام فرمود: بر شما باد به نماز شب، که آن از سنّت پیامبر شماست.

157.

علی علیه السّلام فرمود: ازدواج کنید، که ازدواج سنّت رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله است، زیرا که آن حضرت می‌فرمود: هر که دوست دارد از سنّت من پیروی کند، از جمله سنّت من ازدواج است.

158.

حضرت رضا علیه السّلام فرمود: سه چیز از سنّت پیامبران است: عطر زدن، زدودن موهای زاید بدن و آمیزش زیاد با همسران.

159.

علی علیه السّلام فرمود: گروهی از اصحاب پیامبر صلّی اللّٰه علیه و آله آمیزش با زنان، غذا خوردن در روز و خوابیدن در شب را بر خود حرام کرده بودند. امّ سلمه این موضوع را به رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله خبر داد، آن حضرت به سوی اصحاب آمد و فرمود: آیا به زنان بی‌رغبت شده‌اید با آنکه من با زنان آمیزش می‌کنم، و روز غذا می‌خورم، و در شب می‌خوابم؟ ! پس هر که از سنّت روی گرداند از من نیست ⁽¹⁾.

160.

امام صادق علیه السّلام فرمود: از اخلاق پیامبران دوست داشتن زنان است.

161.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله فرمود: روشنی چشم من در نماز، و لذّتم در زنان قرار داده شده است.

162.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله هر گاه می‌خواست با زنی ازدواج کند کس می‌فرستاد تا او را ببیند.

163.

حضرت رضا علیه السّلام می‌فرمود: خداوند شب را و نیز زنان را مایه آرامش قرار داده. و از سنّت است در شب ازدواج کردن و طعام دادن.

164.

هارون بن مسلم گوید: به صاحب الدار (امام) عسکری علیه السّلام نوشتم:

165. علی علیه السّلام فرمود: برای فرزندانتان روز هفتم عقیقه کنید، و به وزن موی سرشان نقره به مسلمانی صدقه دهید؛ رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله در باره حسن و حسین و سایر فرزندانش این گونه عمل کرد.

158.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله فرمود: آگاه باشید که بهترین شما کسانی هستند که با زنان خود خوبتر باشند، و من از هر کس با زنان خود خوبترم.

159.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله فرمود: ابراهیم خلیل علیه السّلام مردی غیرتمند بود، و من از او غیرتمندترم.

160.

امام صادق علیه السّلام در بیان داستان موسی پیامبر علیه السّلام (که به دنبال دختر شعیب علیه السّلام روان شد تا خدمت شعیب برسد) فرمود که موسی به وی گفت: پشت سر من حرکت کن و راه را به من نشان ده، زیرا ما (پیامبران) مردمی هستیم که به پشت

161.

بکر بن محمّد گوید: از امام صادق علیه السّلام در باره ازدواج موقت پرسیدم، فرمود: من دوست ندارم که مسلمانی بمیرد در حالی که سنّتی از رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله مانده باشد و او بدان عمل نکرده باشد.

162.

ابو قلابه گوید: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله هر گاه با زن باکره ازدواج می‌کرد هفت روز نزد او می‌ماند، و هر گاه با زن بیوه ازدواج می‌کرد سه روز نزد او می‌ماند.

163.

حضرت رضا علیه السّلام فرمود: هنگامی که نجاشی «امّ حبیبه دختر ابو سفیان» را برای رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله خواستگاری کرد و به همسری آن حضرت در آورد سوری ترتیب داد و گفت: از سنّتهای پیامبران سور دادن در ازدواج است.

164.

ابو قلابه گوید: پیامبر صلّی اللّٰه علیه و آله اوقات خود را میان زنان خویش تقسیم می‌کرد و می‌گفت: «خداوندا، این قسمتی است که در اختیار من است، پس مرا در آنچه تنها در اختیار توست و در اختیار من نیست سرزنش مکن» .

165.

امّ سلمه همسر پیامبر صلّی اللّٰه علیه و آله گوید: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله در حجة الوداع زنان خود را همراه برد و در هر شبانه روز نزد یکی از زنانش به سر می‌برد، و بدین وسیله می‌خواست میان آنان عدالت را مراعات نماید.

166.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله چون نماز صبح را می‌خواند به یک یک زنان خود سر می‌زد [و از آنان احوالپرسی می‌نمود].

167.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله فرمود: هر بازی و سرگرمی باطل و نارواست مگر سه بازی: تیراندازی، تعلیم اسب و بازی و شوخی با همسر که از سنّت است.

168.

امام صادق علیه السّلام از پدران بزرگوارش روایت کرده که فرمودند:

169. امام باقر علیه السّلام فرمود: میمونه (همسر رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله) می‌گفت:

170.

امام باقر علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله برای هیچ یک از دختران و زنان خود بیش از دوازده اوقیه و یک نشّ مهریه قرار نداد. و اوقیه چهل درهم و نشّ بیست درهم است (که مجموعا پانصد درهم می‌شود) .

171.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله در دعای خود می‌گفت:

172.

حضرت رضا علیه السّلام فرمود: هیچ فرزندی برای ما خاندان به دنیا نمی‌آید جز آنکه او را محمّد می‌نامیم، و پس از هفت روز اگر بخواهیم نامش را تغییر می‌دهیم و اگر نه به همان نام صدا می‌زنیم.

173.

پیامبر صلّی اللّٰه علیه و آله چون صبح می‌کرد دست نوازش بر سر فرزندان و نوه‌های خود می‌کشید.

174.

امام صادق علیه السّلام فرمود: هنگامی که فاطمه علیها السّلام را به خانه همسرش علی علیه السّلام می‌بردند جبرئیل و میکائیل و اسرافیل فرود آمدند. . . پس آن سه فرشته تکبیر گفتند و فرشتگان دیگر نیز به پیروی آنها تکبیر گفتند؛ از این رو تا روز قیامت تکبیر گفتن در شب زفاف سنّت شد.

175.

علی علیه السّلام فرمود: کام فرزندان خود را با خرما بردارید، رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله نیز در باره حسن و حسین چنین کرد.

176.

امام صادق علیه السّلام فرمود: هفت چیز در باره نوزاد از سنّت است:

177.

نامگذاری،2) تراشیدن موی سر او،3) در صورت امکان به وزن موی سرش

177.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله فرمود: ختنه برای مردان سنّت است و برای زنان کرامت.

178.

امام صادق علیه السّلام فرمود: سوراخ کردن گوش پسر بچه از سنّت است، و ختنه کردن او نیز در روز هفتم از سنّت است.

179.

محمّد بن زیاد ازدی گوید: هنگامی که حضرت رضا علیه السّلام به دنیا آمد، از موسی بن جعفر علیه السّلام شنیدم که می‌فرمود: این فرزندم ختنه شده و پاک و پاکیزه به دنیا آمده است و هیچ یک از امامان متولد نشوند مگر آنکه ختنه شده و پاک و پاکیزه باشند، ولی ما برای عمل کردن به سنّت نبوی و پیروی کردن از آیین پاک و معتدل ابراهیمی، در جای ختنه کودک تیغ می‌کشیم.

180.

امام باقر علیه السّلام فرمود: ما اهل بیت برای فرزندان خود در کودکی آنها کنیه ⁽¹⁾نیکو می‌گذاریم، مبادا که نامها و القاب زشت روی آنان بگذارند.

181.

امام صادق علیه السّلام فرمود: از سنّت است که شخص را به نام پدرش (یا به نام پسرش) کنیه بگذارند.

182.

امام صادق علیه السّلام فرمود: ما خاندان کودکان خود را چون به سنّ پنج سالگی رسیدند به نماز خواندن دستور می‌دهیم، شما هم کودکان خود را از هفت سالگی امر به نماز خواندن کنید. و ما کودکان خود را در هفت سالگی امر می‌کنیم به هر اندازه که توانایی دارند نصف روز یا بیشتر و یا کمتر روزه بگیرند و هر گاه تشنگی و گرسنگی بر آنان غالب آمد افطار کنند. این دستور برای آن است که به روزه گرفتن عادت نمایند و طاقت پیدا کنند. شما نیز کودکان خود را در نه سالگی

183.

از رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله روایت است که هر گاه به خانواده‌شان سختی و تنگدستی می‌رسید می‌فرمود: به نماز برخیزید، زیرا پروردگارم مرا به این کار امر کرده است، چنان که فرموده: «خانواده خود را به نماز فرمان ده و بر آن شکیبا باش، ما روزیی از تو نمی‌خواهیم بلکه تو را هم ما روزی می‌دهیم، و فرجام نیکو از آن پرهیزگاری است» .

184.

از رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله روایت است که چون می‌خواست با بانویی ازدواج کند زنی را نزد او می‌فرستاد و به او می‌فرمود: صفحه گردن او را بو کن، زیرا اگر بوی گردنش پاکیزه بود عرق بدنش نیز پاکیزه خواهد بود. . .

166.

امام صادق علیه السّلام فرمود: نزد رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله چیزی محبوبتر از این نبود که پیوسته در راه خدا گرسنه و ترسان باشد.

167.

عیص بن قاسم گوید: به امام صادق علیه السّلام عرض کردم: حدیثی از پدر بزرگوارتان روایت می‌شود که فرموده: هرگز رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله از زنان گندم سیر نخورد؛ آیا این مطلب درست است؟ فرمود: نه، بلکه رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله هرگز نان گندم نخورد، و از نان جو نیز هرگز سیر نخورد.

168.

یکی از پرسشهایی که آن مرد یهودی شامی از امیر مؤمنان علیه السّلام کرد آن است که گفت: مردم پندارند که عیسی علیه السّلام مردی زاهد بود. علی علیه السّلام به او فرمود:

169.

علی علیه السّلام فرمود: پیامبر پاک و پاکیزه خود را سرمشق قرار ده. . . که پهلویش از همه اهل دنیا لاغرتر، و شکمش از همه آنان تهی‌تر بود. . . با شکم خالی از دنیا رخت بربست، و با سلامت به سرای آخرت در آمد.

170.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله در حال تکیه دادن غذا نخورد مگر یک بار، آن هم پس از یادآور شدن نشست و گفت: خدایا، من بنده و پیامبر تو هستم.

171.

امام صادق علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله از روزی که خداوند او را به پیامبری برانگیخت تا روزی که جان او را گرفت در حال تکیه دادن غذا نخورد.

172.

ابو خدیجه گوید: در مجلسی که من حاضر بودم بشیر دهان از امام صادق علیه السّلام پرسید: آیا رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله در حالی که بر دست راست یا چپ تکیه کرده باشد غذا میل می‌کرد؟ فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله هیچ گاه در حال تکیه دادن بر دست راست یا چپ غذا میل نمی‌کرد، بلکه مانند بردگان می‌نشست. من گفتم: چرا چنین بود؟ فرمود: برای فروتنی در برابر خدای بزرگ.

173.

امام باقر علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله مانند بردگان غذا می‌خورد و مانند آنان می‌نشست. و بر زمین پست غذا می‌خورد و می‌خوابید.

174.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله چون برای غذا خوردن می‌نشست، زانوها و قدمهای خود را جمع می‌کرد آن گونه که نمازگزار دو زانو می‌نشیند، با این فرق که یکی از زانوها و قدمها را روی زانو و قدم دیگر می‌نهاد، و می‌فرمود: همانا من بنده‌ام، مانند بندگان غذا می‌خورم و مانند آنان می‌نشینم.

175.

امیر مؤمنان علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله چون بر سر سفره می‌نشست مانند بندگان می‌نشست و بر ران چپ خود تکیه می‌کرد.

176.

ابن عباس گوید: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله روی زمین می‌نشست، و گوسفندان را به دست خود می‌بست، و دعوت غلامان را برای خوردن نان جو می‌پذیرفت.

177.

امام صادق علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله مانند بندگان می‌نشست و دست خود را بر زمین می‌نهاد (به آن تکیه می‌کرد ⁽¹⁾) ، و با سه انگشت غذا می‌خورد. و فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله این چنین غذا میل می‌کرد نه مانند جبّاران که با دو انگشت غذا می‌خورند.

178.

امام باقر علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله پس از غذا خوردن، انگشتان خود را می‌لیسید.

179.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله هر گاه انار می‌خورد کسی را در آن شرکت نمی‌داد.

180.

پیامبر صلّی اللّٰه علیه و آله از هر گونه غذا میل می‌کرد، و هر غذایی را که خداوند برای او حلال کرده بود با خانواده و پیشکاران خود می‌خورد، و نیز با کسانی که ایشان را دعوت می‌کردند بر روی زمین و یا هر چه فرش نموده بودند می‌نشست و از هر غذایی که داشتند با آنان میل می‌فرمود، مگر آنکه مهمانی برای آنان برسد که با مهمان غذا می‌خورد. و بهترین غذا نزد آن حضرت غذایی بود که شرکت‌کنندگان در آن بیشتر باشند.

181.

امام صادق علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله چون با مردم غذا می‌خورد نخستین کسی بود که دست به غذا دراز می‌کرد و آخرین کسی بود که دست بر می‌داشت تا مردم هم [شرم نکنند و]غذا بخورند.

182.

علی علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله هنگامی که نزد قومی افطار می‌کرد

183.

امیر مؤمنان علیه السّلام فرمود: شام پیامبران پس از نماز عشا بوده است، شما نیز شام خوردن را ترک نکنید، زیرا ترک آن باعث خرابی بدن است.

184.

امام صادق علیه السّلام فرمود: ظرف طعامی که در آن [علاوه بر سایر غذاها] خرما باشد نزد رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله نیاوردند مگر آنکه از خرما شروع می‌کرد.

185.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله میان هر دو لقمه حمد خدا می‌کرد.

186.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله هر گاه خرما می‌خورد هسته آن را پشت دست می‌نهاد سپس به سویی پرتاب می‌کرد.

187.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله هر گاه شیر می‌نوشید مضمضه می‌کرد و می‌فرمود: شیر چربی دارد.

188.

وهب بن عبد ربّه گوید: امام صادق علیه السّلام را دیدم خلال می‌کرد، چون به ایشان نگاه کردم فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله خلال می‌کرد؛ خلال دهان را پاکیزه می‌کند.

189.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله با هر چه به دستش می‌رسید خلال می‌کرد، مگر با برگ درخت خرما و چوب تو خالی گیاهان (زیرا اینها خرد شده، می‌شکند و لای دندان می‌ماند) .

190.

پیامبر صلّی اللّٰه علیه و آله هر گاه آب می‌نوشید اول

191. ابن مسعود گوید: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله در هنگام خوردن آب از ظرف آن را با سه نفس می‌نوشید و در هر نفس

192. ابن عباس گوید: دیدم رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله با دو نفس آب نوشید.

193. علی علیه السّلام فرمود: بارها پیامبر صلّی اللّٰه علیه و آله را زیر نظر گرفتم دیدم هنگام نوشیدن آب آن را با سه نفس می‌نوشید و در هر نفس

194.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله در هنگام آب خوردن در ظرف آب نفس نمی‌کشید، بلکه هر وقت می‌خواست نفس بکشد ظرف را از دهان دور می‌داشت.

195.

علی علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله چون برای «استشفا» در آبی دعا می‌خواند ظرف را نزدیک دهان می‌برد و تا آنجا که خدا می‌خواست به آن دعا می‌خواند ولی در آن آب دهان نمی‌انداخت.

196.

امام باقر علیه السّلام فرمود: امیر مؤمنان علیه السّلام ایستاده آب می‌خورد. روزی از بقیه آب وضوی خویش در حالی که ایستاده بود نوشید، سپس رو به امام حسن علیه السّلام کرد و فرمود: ای پسرکم، جدّت رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله را دیدم که چنین کرد.

197.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله خرمای نورس و پیه درخت خرما را با خرما می‌خورد، و می‌فرمود: شیطان-لعنه اللّٰه-سخت به خشم می‌آید و می‌گوید: آدمیزاده زنده ماند تا کهنه را با تازه خورد!

198.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله چون گوشت می‌خورد سر خود را به سوی آن پایین نمی‌برد، بلکه گوشت را به سوی دهان بالا می‌آورد و آن را به دندان پاره می‌کرد. . . و هر گاه گوشت می‌خورد به خصوص دستهای خویش را خوب می‌شست، آن‌گاه دست تر را به صورت می‌کشید.

199.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله هر گونه غذایی را میل می‌فرمود.

200.

پیامبر صلّی اللّٰه علیه و آله همه نوع غذا را می‌خورد. . . و خیار را با خرما می‌خورد، و محبوبترین میوه‌ها نزد آن حضرت هندوانه و انگور بود. هندوانه را با خربزه و گاه با شکر و بسیاری اوقات با خرما میل می‌کرد. . . و در فصل خرما روزه را با خرما افطار

201.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله خیار را با نمک می‌خورد.

202.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله از گوشت پرنده شکار شده می‌خورد ولی خود در پی شکار نمی‌رفت و به دست خود شکار نمی‌نمود و دوست داشت که دیگران برای آن حضرت شکار کنند و بیاورند تا میل کند.

203.

امیر مؤمنان علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله از گوشت، ماهیچه دست را دوست داشت.

204.

امام صادق علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله عسل را بسیار دوست داشت.

205.

سلیمان بن جعفر جعفری گوید: بر حضرت امام رضا علیه السّلام وارد شدم و در برابر آن حضرت خرمای برنی بود که با جدّ و اشتهای کامل از آن می‌خورد، و به من فرمود: ای سلیمان، نزدیک بیا و بخور. من هم با آن حضرت از آن خوردم و عرض می‌کردم: فدایت شوم، می‌بینم از این خرما با اشتهای کامل میل می‌کنید! فرمود: بلی، من آن را بسیار دوست دارم. گفتم: چرا؟ فرمود: زیرا رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله، امیر مؤمنان، امام حسن، امام حسین، امام زین العابدین، امام باقر، امام صادق و پدرم علیهم السّلام همه، خرما را بسیار دوست داشتند و من نیز بسیار خرما دوستم و شیعیان ما نیز بسیار خرما دوست‌اند، زیرا از سرشت ما آفریده شده‌اند، و دشمنان ما-ای سلیمان-شراب مست‌کننده را دوست دارند، زیرا آنان از شعله‌ای از آتش آفریده شده‌اند.

206.

امام صادق علیه السّلام فرمود: غذای رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله نان جو بود-اگر به آن دست می‌یافت-و حلوایش خرما، و هیزمش چوب درخت خرما بود.

207.

امام باقر و امام صادق علیهما السّلام می‌فرمودند: روی زمین میوه‌ای نزد رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله محبوبتر از انار نبود. به خدا سوگند چون آن حضرت انار میل می‌کرد دوست داشت کسی با او در آن شرکت نکند.

208.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله غذای داغ را نمی‌خورد تا اینکه سرد شود، و می‌فرمود:

209. امام صادق علیه السّلام فرمود: در این میان که امیر مؤمنان علیه السّلام در رحبه کوفه با چند تن از یاران قرار داشت طبق فالوده‌ای برای ایشان هدیه آوردند؛ حضرت به یاران خود فرمود: دست دراز کنید (و بخورید) آنان دست دراز کردند و آن حضرت نیز دست به سوی ظرف دراز نمود، سپس دست خود را عقب کشید و فرمود:

210. رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله هر گاه غذای چرب می‌خورد کمتر آب می‌نوشید.

211.

امام صادق علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله خوش می‌داشت که از قدح شامی آب بنوشد، و می‌فرمود: این پاکیزه‌ترین ظرفهای شماست.

212.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله از قدحهای شیشه‌ای که از شام می‌آوردند آب می‌نوشید، و از قدحهای چوبین و پوستی و سفالی هم آب می‌نوشید.

213.

پیامبر صلّی اللّٰه علیه و آله با کف دست هم آب می‌نوشید؛ آب را کف دست می‌ریخت و می‌فرمود: ظرفی پاکیزه‌تر از دست نیست.

214.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله از دهانه مشکهای بزرگ و کوچک آب می‌نوشید، ولی در حال آب خوردن دهانه آن را به بیرون بر نمی‌گردانید، و می‌فرمود: این کار

215.

از مطالبی که ابن طاوس رحمه اللّٰه در کتاب مهج الدعوات از کتاب زاد العابدین در باره کیفیت گرفتن آب نیسان نقل کرده معلوم می‌شود که رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله از آن آب استفاده می‌کرده است.

216.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله دو قوچ شاخدار ابلق (سیاه و سفید) در عید قربان ذبح می‌کرد.

217.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله در روز عید قربان دو قوچ ذبح می‌کرد، یکی از طرف خود و دیگری از طرف [نیازمندان]امت خود.

185.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله فرمود: ما قومی هستیم که تا گرسنه نشویم غذا نمی‌خوریم، و چون غذا خوردیم سیر نمی‌خوریم.

186.

ابن عباس گوید: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله بسا چند شب پیاپی گرسنه می‌ماند و شامی برای خود و خانواده‌اش نمی‌یافت، و عمده خوراکش نان جو بود.

187.

عایشه گوید: سوگند به خدایی که محمّد صلّی اللّٰه علیه و آله را به حق برانگیخت ما الک نداشتیم [که آرد را الک کنیم و نان الک کرده بخوریم]و آن حضرت از روزی که خداوند او را مبعوث فرمود تا روزی که از دنیا رفت هرگز نانی که آرد آن را الک کرده باشند میل نفرمود.

188.

انس گوید: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله از غذایی که بر طبق و مجمعه نهاده شده بود نخورد، و نیز از نان سبوس گرفته (که نان اشرافی آن روز بوده) نخورد. از او پرسیدند: آنان غذا را بر روی چه می‌خوردند؟ گفت: بر سر سفره.

189.

عایشه گوید: هرگز رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله شکم را از سیری پر نکرد.

190.

امام باقر علیه السّلام به محمّد بن مسلم فرمود: ای محمّد، شاید پنداری که رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله از روزی که خداوند او را مبعوث نمود تا روزی که او را قبض روح فرمود کسی آن حضرت را-اگر چه یک بار-دیده باشد که در حال تکیه دادن غذا خورده باشد؟ ای محمّد، شاید گمان کنی که رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله از روزی که خداوند او را مبعوث نمود تا روزی که او را قبض روح فرمود سه روز پیاپی از نان گندم سیر خورده باشد؟ آن‌گاه حضرت پاسخ خود را چنین داد: نه، به خدا سوگند تا روزی که خداوند جان او را قبض نمود سه روز پیاپی از نان گندم سیر نخورد. البته نمی‌گویم آن حضرت دسترسی به آن نداشت، بلکه گاهی به یک مرد صد شتر می‌بخشید؛ و اگر می‌خواست بخورد حتما می‌توانست. همانا جبرئیل سه بار کلید گنجهای زمین را نزد آن حضرت آورد و او را در انتخاب آن مخیّر ساخت بدون آنکه خداوند چیزی از پاداش اخرویی که برای او آماده ساخته بکاهد، ولی او در هر بار تواضع و فروتنی در برابر پروردگارش را [بر تمام گنجهای زمین]برمی‌گزید. هرگز چیزی از او درخواست نشد که در پاسخ «نه» بگوید. اگر داشت می‌بخشید، و اگر نداشت می‌فرمود: به خواست خدا انجام خواهد شد.

191.

علی علیه السّلام فرمود: پیامبر گرامی صلّی اللّٰه علیه و آله هرگز سه روز پیاپی از نان گندم سیر نخورد تا به رحمت الهی پیوست.

192.

ابو هریره گوید: هرگز رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله و خانواده او تا هنگام رحلت آن حضرت سه روز پیاپی از نان گندم سیر نخوردند.

193.

عایشه گوید: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله تا دم مرگ نشد که سه روز پیاپی از طعام سیر شده باشد، و اگر می‌خواست می‌توانست خود را سیر کند، ولی گرسنگان دیگر را بر خود مقدم می‌داشت.

194.

هیچ گاه دو رنگ غذا در یک لقمه رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله جمع نشد، اگر گوشت بود نان نداشت، و اگر نان بود گوشت نداشت.

195.

هیچ گاه دو نوع غذا نزد رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله جمع نشد مگر آنکه یکی را خود خورد و دیگری را صدقه داد.

196.

ابن خولی ظرفی برای رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله آورد که در آن شیر و عسل ریخته بود. آن حضرت از خوردن آن خودداری کرد و فرمود: دو نوع نوشیدنی در یک جا، و دو ظرف (دو نوع) غذا در یک ظرف؟ ! پس، از خوردن آن خودداری نمود، سپس فرمود: آن را حرام نمی‌کنم، ولی دوست ندارم در دنیا فخر و مباهات کنم و در فردای قیامت به خاطر بهره‌مندی بیش از حد از دنیا حساب پس بدهم. من فروتنی را دوست دارم، زیرا هر که برای خدا فروتنی کند خدایش سربلند گرداند.

197.

علی علیه السّلام در هنگام شهادت به دخترش امّ کلثوم علیها السّلام فرمود: من می‌خواهم از برادر و پسر عمویم رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله پیروی کنم که تا زنده بود هیچ گاه دو نوع غذا برای او در طبقی نیاوردند.

198.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله تا آنجا که ممکن بود به تنهایی غذا نمی‌خورد.

199.

علی علیه السّلام در سفارشاتش به کمیل بن زیاد فرمود: ای کمیل، در کیفیت غذای خود زیاد دقت مکن، زیرا رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله خیلی در کیفیت غذا دقت نمی‌کرد.

200.

از امام صادق علیه السّلام پرسیدند: آیا رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله به خانواده خود غذای باب میل و مطبوعشان را می‌داد؟ فرمود: آری، زیرا هر گاه نفس آدمی غذای مطبوع خود را بیابد به آن قانع شده، آن غذا موجب رشد گوشت و چاقی وی می‌گردد.

201.

امام صادق علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله کاسه غذا را [با انگشت] می‌لیسید.

202.

امام حسن مجتبی علیه السّلام فرمود: دوازده خصلت است که سزاوار است هر مسلمانی آنها را برای غذا خوردن فرا بگیرد، چهار تای آنها واجب، چهار تا سنّت و چهار تای دیگر آداب است. . . امّا آنچه سنّت است عبارت است از: بر پای چپ

203.

در حدیث سنّت طعام آمده است: شستن دستها پیش از غذا و بعد از غذا سنّت است.

204.

پیامبر گرامی صلّی اللّٰه علیه و آله هنگام غذا خوردن به کسی که پیش روی آن حضرت بود لقمه تعارف می‌کرد، و هنگام آب نوشیدن به کسی که در سمت راست او بود آب را تعارف می‌نمود.

205.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله در حال ایستاده و بسا در حال سواره آب می‌نوشید. و بسا ایستاده از مشک و کوزه یا هر ظرف دیگر و گاه با دستهای مبارکش آب می‌نوشید.

206.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله با سه نفس آب می‌نوشید، و هر بار در اول

207. رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله هر گاه آب می‌نوشید می‌گفت:

208. پیامبر گرامی صلّی اللّٰه علیه و آله چون قسمتی از لقمه‌اش را می‌خورد می‌گفت:

209. رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله فرمود: سرکه خوب خورشی است. خدایا، سرکه را بر

210.

امام صادق علیه السّلام فرمود: محبوبترین خورشها نزد رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله سرکه و زیتون بود، و می‌فرمود: اینها خوراک پیامبران علیهم السّلام است.

211.

علی علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله گوشت کلیه (قلوه) های حیوان را نمی‌خورد، بدون آنکه آن را بر دیگران حرام کند، و می‌فرمود: به خاطر اینکه کلیه‌ها به بول حیوانات نزدیک است.

212.

امام صادق علیه السّلام فرمود: از سوی انصار یک سینی بزرگ برنج خدمت رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله هدیه آوردند، آن حضرت سلمان و مقداد و ابو ذر (رضی اللّٰه عنهم) را هم دعوت کرد و آنان کمی خوردند و زود دست کشیدند، رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله فرمود:

213.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله فرمود: اگر مؤمنی مرا برای خوردن سردست و پاچه گوسفندی دعوت کند می‌پذیرم، و این خود از دین محسوب است. و اگر مشرک یا منافقی مرا برای خوردن شتری که نحر کرده دعوت کند نمی‌پذیرم، و این نیز از دین محسوب است. خداوند عطا و غذای مشرکان و منافقان را برای من نخواسته است.

214.

مانند روایت 208. است.

215.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله فرمود: هنگام غذا خوردن کفشهای خود را در آورید، زیرا که این کار سنّت خوبی است و پاها را راحتی می‌بخشد.

216.

امام صادق علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله گوشت ماهیچه و سردست را دوست داشت و گوشت ران را دوست نمی‌داشت، زیرا این قسمت به محل بول حیوان نزدیک است.

217.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله هرگز طعامی را نکوهش نکرد، اگر میل داشت می‌خورد و گر نه ترک می‌کرد.

218.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله غذا را فوت نمی‌کرد، و در ظرف آب هم نمی‌دمید.

219.

سرکه و سبزی بر سر سفره از سنّت است.

220.

امام صادق علیه السّلام فرمود: مقداری حلوای روغن و خرما خدمت رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله آوردند، آن حضرت میل نکرد، عرض شد: آیا خوردن آن را حرام می‌دانید؟ فرمود: نه، ولی خوش ندارم نفسم به اینها تمایل یابد، سپس این آیه را تلاوت فرمود: «شما از خوبیها و خوشیهای خود در زندگانی دنیاتان بهره‌مند شدید. . . ⁽¹⁾» .

221.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله ظرف غذا را برای گربه کج نگاه می‌داشت [تا حیوان بتواند راحت از آن بخورد].

222.

امام صادق علیه السّلام با پنج انگشت غذا می‌خورد و می‌فرمود:

223. علی علیه السّلام فرمود: ما کشمش و خرما را برای رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله در ظرف آب خیس می‌کردیم، در روزهای اول و دوم از آن میل می‌کرد، و چون رنگ آن بر می‌گشت دستور می‌داد آن را دور بریزند.

218.

هیچ گاه رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله در حال بول یا غائط دیده نشد.

219.

علی علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله چون می‌خواست آب بینی یا خلط سینه خود را بگیرد سر خود را می‌پوشانید و سپس آن را دفن می‌کرد. در هنگام آب دهان انداختن نیز چنین می‌کرد. و چون می‌خواست به بیت الخلاء رود نیز سر خود را می‌پوشانید.

220.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله در سفارشات خود به ابو ذر فرمود: ای ابا ذر، از خدا شرم بدار، که من-سوگند به خدایی که جانم به دست اوست-چون به بیت الخلاء می‌روم لباس خود را بر سر می‌کشم، زیرا از دو فرشته‌ای که با من هستند شرم می‌کنم.

221.

شیخ مفید رحمه اللّٰه گوید: پوشانیدن سر-در صورتی که برهنه باشد-در هنگام قضاء حاجت از سنن پیامبر صلّی اللّٰه علیه و آله است.

222.

علی علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله پس از بول کردن سه بار دست خود را به مجرای بول می‌کشید.

223. حسین بن خالد گوید: به حضرت رضا علیه السّلام عرض کردم: به ما حدیث رسیده است که رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله در حالی که انگشتر در دست داشت و نقش آن «محمّد رسول اللّٰه» بود طهارت می‌گرفت، و امیر مؤمنان علیه السّلام نیز چنین می‌کرد؟ ! فرمود: راویان راست گفته‌اند. گفتم: برای ما هم سزاوار است که چنین کنیم؟ فرمود:

224.

امام صادق علیه السّلام فرمود: سه سنّت از سنن رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله در باره براء بن معرور انصاری جاری شد ⁽¹⁾:1) مردم قبلا با سنگها خود را پاک می‌کردند؛ یک بار براء بن معرور کدو خورد و مزاجش نرم شد، پس با آب طهارت گرفت، خداوند در باره او این آیه را نازل کرد: «خداوند توبه‌کنندگان و پاکیزگی‌جویان را دوست دارد ⁽²⁾.» از آن وقت طهارت گرفتن با آب سنّت شد.2) هنگام وفات، او در مدینه بود [و رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله در مکّه]، ولی دستور داد تا او را به طرف قبله (یعنی کعبه که رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله در آنجا بود) دفن کنند. این بود که آیه توجه به قبله نازل شد [و توجیه میّت به قبله نیز از سنن پیامبر صلّی اللّٰه علیه و آله گردید].3) وصیت کرد ثلث مالش را [به رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله]بدهند، در نتیجه وصیت به ثلث سنّت گردید.

225.

امام صادق علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله بیش از هر کس از ترشح بول اجتناب داشت، از این رو هر گاه می‌خواست بول کند به زمین بلندی می‌رفت یا زمین نرم و پر خاکی را انتخاب می‌کرد تا مبادا بول به او ترشح کند.

226.

امام باقر علیه السّلام فرمود: پدرم علی بن الحسین علیه السّلام به من فرمود: فرزندم، برای من لباسی مخصوص قضاء حاجت آماده کن، زیرا دیدم مگس‌ها پس از نشستن روی مایعات نجس بر جامه من می‌نشینند. من هم لباس را آماده کرده،

224.

صدوق رحمة اللّٰه گوید: سنّت در بیت الخلاء آن است که هنگام ورود پای چپ را قبل از پای راست پیش گذارد، و سر را بپوشاند، و خدا را یاد کند (ذکر بگوید) .

225.

مردی از امام صادق علیه السّلام پرسید: آداب و سنن رفتن به بیت الخلاء چیست؟ فرمود: خدا را یاد می‌کنی، و از شیطان رانده شده به خداوند پناه می‌بری

226.

امام باقر علیه السّلام فرمود: نمازی نیست مگر با طهارت، و برای «طهارت گرفتن» سه عدد سنگ کافی است، و سنّت رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله نیز بر این جاری بوده است، اما بول را حتما باید آب کشید.

227.

امام صادق علیه السّلام فرمود: سنّت در «طهارت گرفتن» به سه عدد سنگ تمیز جاری شده، و پس از آن شستن با آب ⁽²⁾.

228.

علی علیه السّلام فرمود: سنّت در طهارت گرفتن با آب است، اول محل بول را بشوید، سپس به شستن مقعد بپردازد، و هر دو را با هم نشوید.

229.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله در سفر برای قضای حاجت، مقدار زیادی از مردم دور می‌شد و خود را پنهان می‌ساخت.

230.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله هر گاه به بیت الخلاء می‌رفت سرش را می‌پوشانید، و هیچ کس او را [در حال قضای حاجت]ندید.

227.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله هر گاه جوش کوچکی در بدن خود می‌دید به خداوند پناه می‌برد و اظهار مسکنت و زاری در برابر او می‌نمود. به او عرضه می‌داشتند: یا رسول اللّٰه، چیز مهمی نیست؛ می‌فرمود: خدا اگر بخواهد چیز کوچک را بزرگ، و چیز بزرگ را کوچک خواهد نمود.

228.

ابو سعید خدری در حالی که رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله تب داشت، از روی لحاف دست بر بدن آن حضرت گذاشت و حرارت بدن او را دریافت، گفت: یا رسول اللّٰه، چقدر تب شما شدید است! فرمود: ما چنین هستیم، بلاها بر ما سخت می‌شود و پاداش ما هم دو برابر است ⁽¹⁾.

229.

امام باقر علیه السّلام فرمود: سنّت در حمل تابوت آن است که حمل‌کننده چهار طرف آن را (به ترتیبی که در حدیث بعد ذکر شده) به دوش گیرد. پس از آن

230.

امام موسی بن جعفر علیه السّلام فرمود: حمل چهار گوشه تابوت که سنّت بر آن جاری شده چنان است که اول طرف دست راست میت را به دوش گیرد، سپس طرف پای راست، سپس پای چپ و در آخر طرف دست چپ را حمل نماید، تا به این ترتیب چهار گوشه آن را به دوش گرفته باشد.

231.

امام باقر علیه السّلام فرمود: امام حسن مجتبی علیه السّلام با گروهی از یاران خود نشسته بود که جنازه‌ای را از آنجا عبور دادند، برخی از یاران برخاستند و امام حسن علیه السّلام برنخاست. چون جنازه را بردند برخی از یاران گفتند: خدا شما را سلامتی دهد، چرا برنخاستید حال آنکه رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله اگر جنازه‌ای را حرکت می‌دادند از جا برمی‌خاست؟ ! امام فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله فقط یک بار برای جنازه از جا برخاست، آن هم به خاطر آن بود که جنازه یهودیی را عبور می‌دادند و جا هم تنگ بود، رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله برخاست، زیرا نمی‌خواست که جنازه بالاتر از سر آن حضرت حرکت داده شود.

232.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله هر گاه جنازه‌ای را تشییع می‌نمود اندوه بر او غالب می‌شد و بسیار در خود فرو می‌رفت و کمتر سخن می‌گفت.

233.

علی علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله پس از دفن میت سه مشت خاک بر روی قبر می‌ریخت.

234.

امام باقر علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله در خصوص اموات بنی هاشم کاری می‌کرد که با دیگر اموات مسلمانان نمی‌کرد. هر گاه بر مرده‌ای از بنی هاشم نماز می‌خواند و آب بر روی قبر او می‌پاشید دست خود را بر قبر می‌نهاد به طوری که اثر انگشتانش در گل دیده می‌شد، و چون شخص غریب یا مسافر به مدینه وارد می‌شد و قبر تازه را با اثر دست رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله بر آن می‌دید می‌گفت: تازگی چه کسی از

235. عبد الرحمن بن ابی عبد اللّٰه گوید: از امام صادق علیه السّلام پرسیدم: دست گذاردن آدمی بر روی قبر چه معنی دارد و چرا چنین می‌کنند؟ فرمود:

236. علی علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله هر گاه به کسی تسلیت می‌گفت می‌فرمود:

237. امام زین العابدین علیه السّلام فرمود: امیر مؤمنان علیه السّلام به مصیبتی دچار نشد جز آنکه در آن روز هزار رکعت نماز می‌گزاشت و بر شصت مسکین صدقه می‌داد و سه روز هم روزه می‌گرفت. و به فرزندان خود فرمود: هر گاه به مصیبتی دچار شدید همین گونه که من عمل کردم عمل کنید، زیرا رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله را دیدم که چنین می‌کرد.

231. انس بن مالک گوید: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله از بیمار عیادت می‌کرد و به تشییع جنازه می‌رفت.

232. علی علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله هر گاه به عیادت بیماری می‌رفت چنین دعا می‌کرد:

233. امام باقر علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله هر گاه خود یا یکی از خانواده یا اصحابش چشم درد می‌گرفتند این دعا را می‌خواند:

234. ابن عباس گوید: پیامبر گرامی صلّی اللّٰه علیه و آله برای رهایی از همه دردها و تب و سردرد این دعا را می‌آموخت:

235.

پیامبر صلّی اللّٰه علیه و آله هر گاه چیزی او را اندوهگین می‌ساخت با روزه گرفتن و نماز خواندن بر دفع آن یاری می‌جست.

236.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله هر گاه به مصیبتی دچار می‌شد برمی‌خاست، وضو می‌گرفت و دو رکعت نماز می‌خواند و چنین دعا می‌کرد:

237. علاء بن کامل گوید: نزد امام صادق علیه السّلام نشسته بودم که از درون خانه زنی صدا به شیون بلند کرد، امام صادق علیه السّلام (از ناراحتی) برخاست، سپس نشست و گفت: إنّا للّه و إنّا الیه راجعون ، و به سخن گذشته خود ادامه داد تا حرفش تمام شد،

238.

امام علیه السّلام فرمود: سنّت در کافور برای میت حد اکثر مقدار سیزده درهم و ثلث درهم است [زیرا]جبرئیل برای رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله حنوطی آورد که چهل درهم وزن داشت، آن حضرت آن را سه قسمت کرد، یک جزء برای خود، یک جزء برای علی علیه السّلام و جزء دیگر برای فاطمه علیها السّلام.

239.

زراره و محمّد بن مسلم گویند: به امام باقر علیه السّلام گفتیم: آیا عمامه برای میت از کفن محسوب است؟ فرمود: نه، کفن واجب سه پیراهن است (لنگ، جامه، سرتاسری) یا یک پوشش سرتاسری که تمام بدنش را بپوشاند نه کمتر از آن ⁽¹⁾. و بیش از اینها تا پنج جامه سنّت است، و زیادتر از آن بدعت خواهد بود، و عمامه سنّت است.

240.

در حدیثی وارد است که جریده (دو قطعه چوب تر خرما، که همراه میت دفن می‌کنند) از سنّت است.

241.

موسی بن جعفر علیه السّلام فرمود: ما خاندانی هستیم که مهریه زنان و مخارج حج واجب و کفن امواتمان از پاکیزه‌ترین اموال ما تهیه می‌شود، و من کفن خود را آماده دارم.

242.

علی علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله هر گاه بر جنازه‌ای نماز می‌خواند، اگر میت مرد بود مقابل سینه او، و اگر زن بود مقابل سر او می‌ایستاد.

243.

ابو سعید خدری گوید: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله در تشییع جنازه و یا بیرون رفتن برای نماز عید هرگز سواره نرفت.

244.

امیر مؤمنان علیه السّلام فرمود: سنّت رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله بر این جاری شده که زن

245. امام کاظم علیه السّلام می‌فرمود: با عمامه و شب کلاه و نعلین و طیلسان (جامه گشاد و بلندی که تمام بدن را می‌پوشاند) وارد قبر نشو، و به هنگام وارد شدن دکمه‌هایت را باز کن، زیرا سنّت رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله بر این جاری شده، و دفن‌کننده باید

246. عمر بن اذینه گوید: دیدم امام صادق علیه السّلام خاک بر قبر میّتی می‌ریخت و پیش از آن خاک را لحظاتی در دست نگاه می‌داشت سپس روی قبر می‌ریخت و بیش از سه مشت هم بیشتر نمی‌ریخت. علت آن را از ایشان پرسیدم، فرمود: ای عمر، داشتم این دعا را می‌خواندم:

247.

علی علیه السّلام فرمود: سنّت است که بر روی قبر آب بپاشند.

248.

امام صادق علیه السّلام فرمود: سنّت در پاشیدن آب بر روی قبر آن است که رو به قبله بایستد و از طرف سر میّت شروع کند به ریختن آب تا به طرف پایش برسد، سپس از همان جا دور زند و آب بریزد تا به طرف دیگر سر برد، و در آخر مقداری آب بر وسط قبر بپاشد، سنّت در این کار چنین است.

249.

حضرت رضا علیه السّلام فرمود: سنّت آن است که قبر به قدر چهار انگشت باز از زمین بلندتر ساخته شود و اگر بیشتر هم شد مانعی ندارد، و نیز باید قبر مسطح

250.

امام صادق علیه السّلام فرمود: هنگامی که جعفر بن ابی طالب علیه السّلام شهید شد، رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله فاطمه علیهما السّلام را امر کرد که سه روز برای اسماء بنت عمیس (همسر جعفر) غذا تهیه کند و خودش با زنان دیگر سه روز نزد او بمانند. از این رو سنّت بر این شد که برای مصیبت‌زدگان تا سه روز غذا ببرند.

251.

امام باقر علیه السّلام وصیت کرد که هشتصد درهم در مخارج ماتم او مصرف کنند، و این عمل را از سنّت می‌دانست، زیرا رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله فرموده بود: برای خانواده جعفر [بن ابی طالب]غذا تهیه کنید، که آنان گرفتار مصیبت‌اند.

252.

امام صادق علیه السّلام فرمود: نزد مصیبت‌زدگان غذا خوردن از عمل جاهلیت است، و سنّت آن است که غذا به خانه آنان بفرستند ⁽¹⁾.

238.

امام باقر علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله وسط سر خود را حجامت کرد، و ابو ظبیه با آلت مخصوص حجامت که از مس بود آن حضرت را حجامت نمود و رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله یک صاع خرما (که تقریبا سه کیلوگرم است) به او عطا فرمود. و رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله هر گاه سردرد می‌گرفت روغن کنجد داخل بینی می‌کرد (یا با تخم گشنیز بخور می‌داد) ⁽¹⁾.

239.

امام صادق علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله زکام خود را مداوا نمی‌کرد، و می‌فرمود: هیچ کس نیست جز اینکه رگی از جذام دارد، و هر گاه به زکام مبتلا شود زکام بیماری جذام را ریشه‌کن می‌کند.

240.

محمّد بن فیض گوید: به امام صادق علیه السّلام گفتم: وقتی کسی از ما بیمار می‌شود پزشکان او را از خوردنیها پرهیز می‌دهند. حضرت فرمود: ولی ما خاندان فقط از خرما پرهیز می‌کنیم، و با سیب و آب سرد خود را معالجه می‌کنیم. گفتم: چرا

253.

امام صادق علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله وسط سرش را حجامت می‌کرد و آن را «پناه دهنده» یا «نجات دهنده» می‌نامید.

254.

امام صادق علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله در روز دوشنبه بعد از عصر حجامت می‌کرد.

255.

امام کاظم علیه السّلام می‌فرمود: شستن سر با خطمی در روز جمعه از سنّت است، روزی را فراوان، فقر را دور و مو و پوست بدن را نیکو می‌سازد، و این کار امام از سردرد است.

256.

امام صادق علیه السّلام می‌فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله سر خود را با سدر می‌شست، و می‌فرمود: هر که سر خود را با سدر بشوید خداوند وسوسه شیطان را از دور می‌سازد، و هر که وسوسه شیطان از او دور شد گناه نمی‌کند، و هر که گناه نکند داخل بهشت می‌شود.

257.

امام صادق علیه السّلام فرمود: از دواهای پیامبران علیهم السّلام حجامت، نوره کشیدن و انفیّه کشیدن است ⁽¹⁾.

258.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله فرمود: آیا به شما نیاموزم دارویی را که جبرئیل به من آموخته، تا دیگر به پزشک و دارویی محتاج نشوید؟ گفتند: چرا، یا رسول اللّٰه.

259.

امام صادق علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله از درد کمر به خداوند شکایت کرد، خدای متعال آن حضرت را دستور داد به خوردن گندم با گوشت (یعنی حلیم) .

260.

علی علیه السّلام فرمود: هیچ گاه رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله بیمار نشد مگر آنکه به حجامت کردن پناه برد.

261.

امام صادق علیه السّلام می‌فرمود: جدّ ما (رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله) برای معالجه تب فقط ده درهم (حدود دو سیر) شکر را می‌گرفت و با آب سرد می‌آمیخت و ناشتا میل می‌کرد.

241.

امام صادق علیه السّلام فرمود: مسواک کردن از سنن پیامبران است.

242.

علی علیه السّلام فرمود: مسواک کردن موجب خشنودی خداوند، و سنّت پیامبر، و خوشبوکننده دهان است.

243.

پیامبر صلّی اللّٰه علیه و آله هر شب سه بار مسواک می‌کرد: یک بار پیش از خواب، یک بار وقتی از خواب برای نماز شب برمی‌خاست، و یک بار پیش از آنکه برای نماز صبح از خانه بیرون رود.

244.

امام صادق علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله چون نماز عشا را می‌خواند دستور می‌داد آب وضو و مسواکش را آماده کنند و روی آن را پوشانیده نزد سر او بگذارند. آن‌گاه می‌خوابید آنقدر که خدا بخواهد. سپس از خواب برمی‌خاست و مسواک می‌کرد و وضو می‌گرفت و چهار رکعت نماز می‌گزارد، دوباره می‌خوابید و باز از خواب برمی‌خاست و مسواک می‌کرد و وضو می‌گرفت و نماز می‌خواند.

245.

پیامبر صلّی اللّٰه علیه و آله برای هر نمازی مسواک می‌کرد.

246.

پیامبر صلّی اللّٰه علیه و آله در هنگام مسواک کردن مسواک را به عرض دندانها می‌کشید.

247.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله با چوب اراک مسواک می‌کرد، و جبرئیل او را چنین دستور داده بود.

262.

امام صادق علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله فراوان مسواک می‌کرد.

263.

مسواک کردن در سحر پیش از وضو، از سنّت است.

264.

مانند روایت 263) است.

265.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله فرمود: چوب درخت مبارک زیتون برای مسواک خوب است، دهان را خوشبو می‌کند، جرم دندان را می‌برد، و آن مسواک من و مسواک پیامبران پیش از من است.

266.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله فرمود: هر که روزی دو بار مسواک کند بر سنّت پیامبران علیهم السّلام مداومت نموده است.

248.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله برای هر نماز واجب و مستحبی تجدید وضو می‌کرد.

249.

بریده گوید: پیامبر گرامی صلّی اللّٰه علیه و آله برای هر نمازی جداگانه وضو می‌گرفت، اما در سال فتح مکه تمام نمازهای شبانه روز را با یک وضو خواند. عمر گفت: یا رسول اللّٰه، کاری کردید که تاکنون نکرده بودید! فرمود: عمدا چنین کردم (تا مردم نپندارند که برای هر نمازی وضوی جداگانه لازم است) .

250.

امام صادق علیه السّلام فرمود: امیر مؤمنان علیه السّلام برای هر نمازی وضوی جداگانه می‌گرفت و این آیه را تلاوت می‌کرد: «ای مؤمنان، هر گاه برای نماز برخاستید صورتها و دستها را تا آرنج بشویید. . . ⁽¹⁾» و با این روش می‌خواست به مستحب عمل کند و الاّ خود رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله و امیر مؤمنان علیه السّلام و اصحاب پیامبر صلّی اللّٰه علیه و آله نمازهای متعدد را با یک وضو هم می‌خواندند.

251.

زراره گوید: امام باقر علیه السّلام فرمود: آیا وضوی رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله را برایتان

252.

ابو هریره گوید: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله هنگام وضو گرفتن اول طرف‌های راست خود را می‌شست.

253.

ابو بصیر گوید: از امام صادق علیه السّلام از مقدار آب وضو پرسیدم، فرمود:

254. رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله فرمود: ما خاندانی هستیم که صدقه بر ما حلال نیست،

255. امام صادق علیه السّلام فرمود: مضمضه (آب در دهان گرداندن) و استنشاق (آب در بینی کشیدن) از چیزهایی است که رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله سنّت نهاده است.

267.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله فرمود: دو چیز است که دوست ندارم کسی در آن با من شرکت کند و در آنها مرا یاری دهد: یکی وضویم که جزء نماز من است. و دیگر صدقه‌ام (که دوست دارم با دست خود بدهم) زیرا صدقه در دست خدای رحمان قرار می‌گیرد.

268.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله شبها آب وضویش را با دست خود آماده می‌کرد و بالای سر می‌نهاد.

269.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله چون برای نماز وضو می‌گرفت سه بار انگشتر خود را در انگشت می‌گردانید.

270.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله در وضو بر ناصیه-یعنی جلو سر که تقریبا یک چهارم تمام مساحت سر است-مسح می‌کشید.

271.

علی علیه السّلام در سفارش به محمّد بن ابی بکر به هنگام اعزام وی به حکومت مصر فرمود: برای وضو سه بار آب در دهان بگردان، و سه بار آب در بینی بکش، و صورت سپس دست راست و بعد از آن دست چپ را بشوی، آن‌گاه [جلو] سر و روی پاها را مسح کن، زیرا من دیدم رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله چنین می‌کرد. . .

272.

(نسخه این روایت اختلاف دارد و مراد از آن روشن نیست.)

256.

امام صادق علیه السّلام می‌فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله با یک صاع (سه کیلوگرم) آب غسل می‌کرد، و اگر با یکی از زنانش غسل می‌کرد یک صاع و یک مدّ (سه کیلو و یک چارک) آب مصرف می‌نمود ⁽¹⁾.

257.

حسن بن محمّد از جابر بن عبد اللّٰه در باره غسل رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله پرسید، جابر گفت: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله سه بار آب بر سر می‌ریخت. حسن بن محمّد گفت: موی سر من چنان که می‌بینی بسیار است؛ جابر گفت: ای آزاده، این را مگو، همانا موی سر رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله بیشتر و خوشبوتر بود.

258.

علی علیه السّلام فرمود: غسل کردن در عیدها موجب پاکیزگی کسی است که در طلب حوائج خود می‌رود، و نیز پیروی از سنّت پیامبر صلّی اللّٰه علیه و آله است.

259.

امام صادق علیه السّلام فرمود: غسل جمعه سنّتی است که رعایت آن بر هر مرد

260.

امام صادق علیه السّلام فرمود: غسل در روز عید فطر سنّت است.

261.

علی علیه السّلام ضمن حدیثی فرمود: پیامبر صلّی اللّٰه علیه و آله چون دهه آخر ماه مبارک رمضان فرا می‌رسید برای عبادت آماده می‌شد و دامن همت به کمر زده، از خانه بیرون می‌آمد و در مسجد اعتکاف می‌نمود و شبها را تا صبح بیدار بود و هر شب بین نماز مغرب و عشا غسل می‌کرد ⁽²⁾.

273.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله فرمود: جبرئیل مرا دستور داد که در هنگام وضو و غسل جنابت انگشتر خود را در انگشت بگردانم (تا آب به زیر آن رود) .

274.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله فرمود: جبرئیل مرا دستور داد که هنگام غسل جنابت، با انگشت خود داخل ناف را بشویم.

262.

امام صادق علیه السّلام می‌فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله دو برابر نمازهای واجب شبانه‌روز نماز مستحبی می‌خواند. و دو برابر روزه واجب روزه می‌گرفت.

263.

حنان بن سدیر گوید: عمرو بن حریث در مجلسی که من هم نشسته بودم از امام صادق علیه السّلام پرسید و گفت: فدایت شوم، مرا از نماز رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله خبر ده. فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله هشت رکعت نماز نافله ظهر و چهار رکعت نماز واجب ظهر، و هشت رکعت نافله عصر و چهار رکعت نماز واجب عصر، و سه رکعت نماز واجب مغرب و چهار رکعت نافله آن، و چهار رکعت نماز عشا ⁽¹⁾، و هشت رکعت نماز شب و سه رکعت وتر (دو رکعت به نام شفع و یک رکعت به نام وتر) و دو رکعت نافله صبح و دو رکعت نماز واجب صبح می‌خواند.

264. امام صادق علیه السّلام در ضمن حدیثی فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله نماز عتمه (دو رکعت نماز نافله عشا که نشسته می‌خوانند) را می‌خواند سپس می‌خوابید ⁽¹⁾.

265.

امام باقر علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله در حضر و سفر [سحرگاه]هر شب سیزده رکعت نماز می‌خواند که از آن جمله نماز وتر و دو رکعت نافله صبح بود.

266.

حضرت رضا علیه السّلام فرمود: در خروس سفید پنج خصلت از خصلتهای پیامبران وجود دارد، که از جمله آنها شناختن اوقات نماز است.

267.

زراره گوید: از امام باقر علیه السّلام از وقت نماز ظهر پرسیدم، فرمود: وقتی سایه شاخص یک ذراع از زوال آفتاب گذشت وقت (فضیلت) نماز ظهر است. و وقت (فضیلت) نماز عصر بلند شدن سایه به مقدار دو ذراع از اول ظهر است و آن به اندازه چهار قدم از سایه زوال ظهر است. سپس فرمود: دیوار مسجد رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله به بلندی یک قامت بود، وقتی سایه آن به اندازه یک ذراع می‌شد آن حضرت نماز ظهر را می‌خواند، و چون به قدر دو ذراع می‌شد نماز عصر را می‌خواند. سپس فرمود: آیا می‌دانی چرا وقت نماز به اندازه یک ذراع و دو ذراع تأخیر افتاد؟ گفتم:

268. زراره گوید: از امام باقر علیه السّلام شنیدم می‌فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله در روز تا هنگام ظهر نمازی نمی‌خواند. چون ظهر می‌شد و سایه به اندازه نصف انگشت می‌رسید هشت رکعت (نافله ظهر) می‌خواند، و چون سایه به قدر یک ذراع می‌شد به نماز ظهر می‌پرداخت. آن‌گاه پس از نماز ظهر دو رکعت (از نافله عصر) می‌خواند و پیش از رسیدن وقت عصر نیز دو رکعت می‌خواند، تا آنکه سایه به قدر دو ذراع می‌شد، آن وقت نماز عصر را به جا می‌آورد. و وقتی آفتاب غروب می‌کرد نماز مغرب را می‌خواند، و بعد از پنهان شدن شفق (سرخی طرف مغرب) وقت نماز عشا

269. امام صادق علیه السّلام در بیان چگونگی نماز رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله می‌فرمود: شبها به هنگام خواب ظرف آبی را که روی آن را پوشانده بودند بالای سر آن حضرت و مسواک او را زیر بسترش می‌نهادند و آن حضرت می‌خوابید آن قدر که خدا بخواهد. چون از خواب بیدار می‌شد می‌نشست و دیده به آسمان می‌گرداند و آیات آخر سوره آل عمران: انّ فی خلق السموات و الارض. . . (آیات 190 تا 194) را تلاوت می‌نمود. سپس مسواک می‌کرد و وضو می‌گرفت و به محل نماز می‌رفت و چهار رکعت [از نماز شب]می‌خواند، و رکوع هر رکعتش به قدر حمد و سوره‌ای بود که می‌خواند، و سجودش به قدر رکوع آن طول می‌کشید به حدی که می‌گفتند:

270.

و نیز روایت شده که آن حضرت نافله صبح را در اول سپیده دم به طور اختصار می‌خواند، سپس برای ادای نماز صبح از منزل خارج می‌شد.

271.

شیخ طوسی گوید: نماز رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله دو رکعت است، در هر رکعت پس از «حمد» ایستاده پانزده مرتبه سوره انّا انزلناه را می‌خوانی، پانزده مرتبه دیگر در رکوع، پانزده مرتبه پس از آنکه از رکوع سر برداشتی، پانزده مرتبه در سجده اول، پانزده مرتبه پس از سر برداشتن از سجده، پانزده مرتبه در سجده دوم و پانزده مرتبه دیگر پس از آنکه سر از سجده دوم برداشتی. و به همین کیفیت رکعت دوم را می‌خوانی. چون سلام نماز دادی و آنچه دلت خواست تعقیب خواندی و از نماز بازگشتی، هیچ گناهی بین تو و خدای عز و جل نماند جز آنکه خداوند آن را بر تو خواهد بخشید.

272.

امام صادق علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله چون ماه رمضان فرا می‌رسید به نماز خود می‌افزود، من نیز به آن می‌افزایم، شما هم بیفزایید.

273.

محمد بن یحیی گوید: خدمت امام صادق علیه السّلام بودم که از آن جناب سؤال شد: آیا در ماه مبارک رمضان می‌توان به نمازهای نافله افزود؟ فرمود: آری، رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله [شبهای ماه رمضان]پس از خواندن نماز «وتیره» در مصلاّی خود مشغول خواندن نوافل [ماه رمضان]می‌شد و فراوان نماز می‌خواند، تا اینکه مردم کم‌کم پشت سر آن حضرت جمع می‌شدند و می‌خواستند با آن حضرت نوافل را به طور جماعت بخوانند، اما پس از جمع شدن مردم، حضرت آنان را رها کرده و به منزل می‌رفت. چون آنان متفرق می‌شدند، دوباره به مصلاّی خود بازمی‌گشت و

274. گروهی از اصحاب ائمّه علیهم السّلام گویند: ما از امام صادق و حضرت رضا علیه السّلام از نماز [رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله]در ماه رمضان پرسیدیم که چگونه بود و آن حضرت چگونه عمل می‌کرد؟ سپس همگی بالاتفاق حدیث نامبرده را چنین روایت کرده‌اند: چون شب اول ماه رمضان فرا رسید، رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله نماز مغرب و چهار رکعت نافله بعد از آن را که هر شب می‌خواند گزارد، سپس هشت رکعت دیگر بر آن افزود. و چون از نماز عشا فارغ شد، دو رکعت نماز نشسته نافله آن را خواند، و بعد از آن به پا ایستاد و دوازده رکعت دیگر نماز نافله به‌جا آورد، سپس داخل خانه شد. چون مردم دیدند که رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله با فرا رسیدن ماه رمضان بر نمازهایش افزود، از علت آن جویا شدند، فرمود: این نمازهایی که خواندم به خاطر فضیلت ماه رمضان بر ماه‌های دیگر است.

275.

حضرت رضا علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله در روز اول محرم دو رکعت نماز می‌خواند.

276.

یزید بن خلیفه گوید: به حضرت صادق علیه السّلام عرض کردم: عمر بن حنظله

277.

امام باقر علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله در شب‌های بارانی نماز مغرب را تأخیر می‌انداخت و در خواندن نماز عشاء عجله می‌فرمود و آن دو را با هم یک جا می‌خواند و می‌فرمود: هر که به دیگران رحم نکند به او رحم نخواهد شد.

278.

امام صادق علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله وقتی که در سفر بود و یا کار فوری داشت، نماز ظهر و عصر را با هم می‌خواند، و همچنین بین نماز مغرب و عشاء فاصله نمی‌انداخت.

279.

امام صادق علیه السّلام فرمود: در روزهای بسیار گرم چون مؤذن برای گفتن اذان نماز ظهر اجازه می‌خواست رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله می‌فرمود:

280. رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله هر گاه در نماز، کسی به خدمتش می‌آمد و در کنارش می‌نشست، به خاطر او نماز را کوتاه می‌کرد و متوجه او می‌شد و می‌فرمود: آیا

281.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله چون به نماز می‌ایستاد، از ترس خدا رنگش می‌پرید و صدایی سوزناک مانند صدای جوشش دیگ از سینه یا درونش به گوش می‌رسید.

282.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله وقتی به نماز می‌پرداخت مانند جامه‌ای بود که روی زمین افتاده باشد.

283.

عایشه گوید: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله با ما سخن می‌گفت و ما با او سخن می‌گفتیم، همین که وقت نماز می‌رسید او را حالتی دست می‌داد که گویی نه او ما را می‌شناسد و نه ما او را می‌شناسیم.

284.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله در نماز، گاهی [اندکی]به طرف راست و چپ خود نظر می‌افکند ولی به عقب گردن نمی‌کشید و روی خود را برنمی‌گرداند.

285.

علی علیه السّلام چون محمّد بن أبی بکر را والی مصر قرار داد، ضمن دستور العملی که برای او نوشت، فرمود: سپس مواظب رکوع و سجودت باش، زیرا رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله از همه مردم نمازش کامل‌تر و در عین حال از همه سبک‌تر بود.

286.

امام صادق علیه السّلام ضمن حدیثی فرمود: وقتی رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله گوشت میل می‌کرد، بدون آنکه دست‌های خود را بشوید به نماز مشغول می‌شد، ولی چون شیر میل می‌فرمود، پیش از آنکه دست خود را بشوید و آب در دهان بگرداند نماز نمی‌خواند.

287.

ابن سنان گوید: به حضرت صادق علیه السّلام عرض کردم: ما مؤذّنی داریم که صبح نشده اذان می‌گوید. فرمود: اگر چه صبح نشده اذان گفتن به نفع همسایگان است، زیرا برای نماز شب (یا آمادگی برای نماز صبح) بیدار می‌شوند، و لیکن سنّت این است که هنگام طلوع فجر اذان گفته شود و میان اذان و اقامه، تنها همان دو رکعت نافله فجر فاصله شود.

288.

امام صادق علیه السّلام ضمن حدیثی فرمود: چون وقت نماز داخل می‌شد،

289.

امام باقر علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله روزی برای نماز از خانه بیرون آمد در حالی که حسین علیه السّلام را به دوش خود گرفته و به مسجد آورد و در کنار خود ایستاند و مردم نیز پشت سر آن حضرت برای نماز جماعت صف کشیدند-و حسین علیه السّلام دیر به سخن آمده بود به طوری که می‌ترسیدند زبان باز نکند-چون رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله تکبیر نماز گفت حسین علیه السّلام با آن حضرت تکبیر گفت. رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله وقتی تکبیر فرزندش را شنید دوباره تکبیر گفت. حسین علیه السّلام نیز تکبیر گفت، تا آنکه رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله هفت بار تکبیر گفت و حسین علیه السّلام نیز تکبیر گفت. به این سبب هفت بار تکبیر گفتن در آغاز نماز سنّت گردید ⁽¹⁾.

290.

علی علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله موقع گفتن تکبیرة الاحرام و همچنین هنگام گفتن تکبیر برای رکوع و نیز هنگامی که سر از رکوع برمی‌داشت، دست‌ها را تا برابر گوشها بلند می‌کرد.

291.

امام باقر علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله در نماز

292. امام صادق علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله وقتی با مردم نماز می‌خواند

293.

علی علیه السّلام فرمود: هر گاه به رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله در نماز حالت «خمیازه» دست می‌داد، دست راستش را جلو دهان می‌گرفت.

294.

علی علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله گاهی در حال نماز دست خود را به محاسن شریف می‌کشید؛ به آن حضرت عرض کردیم: یا رسول اللّٰه، شما را می‌بینیم که گاهی در نماز به محاسن خود دست می‌کشید؟ ! فرمود: این وقتی است که غمم زیاد می‌شود و دلم می‌گیرد.

295. ابو سعید خدری گوید: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله در نماز قبل از اشتغال به قرائت

296. شیخ صدوق رحمه اللّٰه گوید: نماز رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله از همه مردم کامل‌تر و مختصرتر بود، وقتی داخل نماز می‌شد پس از گفتن

297. امام باقر علیه السّلام فرمود: دو نفر از اصحاب رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله در کیفیت قرائت نماز آن حضرت اختلاف کردند، برای روشن شدن آن به ابیّ بن کعب نامه نوشتند که رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله چند بار در نماز مکث می‌کرد؟ او پاسخ داد:

298.

سمره و ابیّ بن کعب روایت کرده‌اند که مکث اول رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله پس از تکبیرة الاحرام و دومی بعد از پایان یافتن سوره حمد بوده است.

299.

امام صادق علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله در نماز «صبح» سوره‌هایی مانند «عمّ یتسائلون» و «هل اتیک حدیث الغاشیة» [و « هل اتی علی الانسان »]و « لا اقسم بیوم القیامة» و مانند آن را می‌خواند. و در نماز «ظهر» مانند سوره‌های « سبّح اسم ربّک » و «و الشمس و ضحیها» و «هل اتیک حدیث الغاشیة» و مانند آن را قرائت می‌کرد. و در نماز «مغرب» سوره‌های کوتاهتری چون « قل هو اللّه احد » و « اذا جاء نصر اللّه و الفتح » و «اذا زلزلت» را می‌خواند. و در نماز «عشاء» آنچه در نماز «ظهر» و

300.

امام صادق علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله در رکعت آخر نماز شب سوره « هل أتی علی الانسان » را قرائت می‌کرد.

301.

روایت شده که رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله در سه رکعت آخر نماز شب (شفع و وتر) نه سوره را می‌خواند: در رکعت اول سوره «الهیکم التکاثر» و «انا انزلناه» و «اذا زلزلت» ، و در رکعت دوم: «الحمد ⁽¹⁾» و «و العصر» و « اذا جاء نصر اللّه » ، و در یک رکعت وتر « قل یا ایها الکافرون » و «تبّت» و « قل هو اللّه احد » .

302.

امام صادق علیه السّلام فرمود: قنوت در تمام نمازها، در رکعت دوم پیش از رفتن به رکوع و پس از قرائت، سنّت لازمی است.

303.

براء بن عازب گوید: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله هیچ نماز واجبی را بدون «قنوت» انجام نمی‌داد.

304.

هفتاد و چند تن از شیعیان از امام حسن عسکری علیه السّلام-در یک حدیث طولانی-روایت کرده‌اند که آن حضرت فرمود: خدای عزّ و جلّ به جدّم رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله وحی کرد که تو و علی و حجتهای دیگرم از نسل علی را تا روز قیامت به ده خصلت مخصوص کردم، که از جمله آنهاست: قنوت خواندن در رکعت دوم از هر نماز.

305.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله برای رکوع به قدری خم می‌شد که اگر مقداری آب بر پشت او ریخته می‌شد ثابت می‌ماند و از هیچ طرف فرو نمی‌ریخت.

306.

هشام بن حکم گوید: به امام کاظم علیه السّلام عرض کردم: به چه علت در رکوع «سبحان ربّی العظیم و بحمده» و در سجده «سبحان ربّی الاعلی و بحمده» گفته می‌شود؟ فرمود: ای هشام، هنگامی که رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله را به معراج بردند و در آنجا نماز گزارد و متذکر عظمت و بزرگی حق تعالی-که در آن شب دیده بود-شد، بدنش

307. عبایه گوید: امیر المؤمنین علیه السّلام به محمّد بن أبی بکر نوشت: مراقب رکوع و سجودت باش، زیرا رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله که نمازش را کامل‌تر از همه انجام می‌داد و بهتر از دیگران مراعات می‌کرد، چون به رکوع می‌رفت سه بار می‌گفت:

308. علی علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله چون به سجده می‌رفت، دو زانوی خود را قبل از دست‌ها به طرف زمین پیش می‌برد.

309.

علی علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله موقع سجده کردن بر کف‌های دست خود تکیه می‌کرد و بازوهای خود را باز نگه می‌داشت به طوری که زیر بغل‌هایش از پشت سر دیده می‌شد.

310.

روایت شده که رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله بر «خمره» -یعنی حصیر کوچکی که از برگ درخت خرما بافته می‌شود-سجده می‌کرد.

311.

امام باقر علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله به محل سجده خود آب می‌پاشید.

312.

امام باقر علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله عصای نوک تیزی داشت که بر آن تکیه می‌کرد و روزهای عید آن را به دست می‌گرفت و موقع نماز خواندن آن را جلوی خود می‌نهاد (یعنی به زمین فرو می‌کرد تا حریم نمازش باشد) .

313.

امام صادق علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله وقتی نماز می‌خواند چوبدستی مخصوص خود را جلو سجاده‌اش می‌نهاد.

314.

امام صادق علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله در نماز عید فطر و عید قربان و نماز استسقا (طلب باران) در رکعت اول هفت تکبیر (تکبیرة الاحرام به اضافه پنج تکبیر برای قنوت‌ها، و تکبیر هفتم برای رفتن به رکوع) و در، رکعت دوم پنج تکبیر (چهار تکبیر برای چهار قنوت و یکی هم برای رفتن به رکوع) می‌گفت.

315.

علی علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله در نماز عید فطر و قربان، سوره « سبّح اسم ربّک الاعلی » و «هل اتیک حدیث الغاشیة» را قرائت می‌کرد.

316.

امام باقر علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله اول برای استسقا و طلب باران دو رکعت نماز می‌خواند، و سپس همان طور که نشسته بود دعا می‌کرد و از خداوند طلب باران می‌نمود. و نیز فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله اول نماز استسقا را تمام می‌کرد و بعد از آن خطبه می‌خواند، و در نماز هم قرائت را بلند می‌خواند.

317.

امام باقر علیه السّلام فرمود: از سنّت است که اهل هر شهری برای نماز عید فطر و قربان به سوی صحرا بیرون روند، مگر اهل مکه که آنان در مسجد الحرام نماز عید می‌خوانند.

318.

علی علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله هنگامی که برای نماز از شهر خارج می‌شد و به مصلّی می‌رفت، در رفتن از طریق «شجره» می‌رفت و در مراجعت از طریق «معرّس» بازمی‌گشت. به طور کلی آن حضرت در رفتن به سوی مصلّی راه درازتر، و در هنگام مراجعت راه کوتاه‌تر را اختیار می‌فرمود.

319.

أمیر المؤمنین علیه السّلام فرمود: سنّت آن است که جز در صحراها نماز باران نخوانند، یعنی در آنجا که مردم بتوانند به آسمان نظر کنند. و هیچ جا نباید در مساجد نماز باران بخوانند و طلب باران کنند جز در مکّه معظمه (که در مسجد الحرام نماز استسقا می‌خوانند و طلب باران می‌نمایند) .

320.

نعمان گوید: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله صف‌های نماز ما را چنان مرتب و منظم می‌کرد که گویی چوب‌های تیر را جفت و جور می‌کند و فکر می‌کرد که ما از این کار او غافلیم. روزی به مسجد آمد و به نماز ایستاد، چون خواست تکبیرة الاحرام بگوید متوجه شد که مردی سینه‌اش جلوتر از سایرین است، فرمود: بندگان خدا، صفوف خود را منظم کنید و گر نه میان دلهایتان اختلاف خواهد افتاد.

321.

ابن مسعود گوید: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله هنگام نماز دست بر شانه‌های ما می‌گذاشت و می‌فرمود: منظم بایستید و کج و راست نایستید، که دلهایتان نیز کج و راست خواهد شد.

275.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله با اشتیاق تمام انتظار وقت نماز را می‌کشید و چشم به راه داخل شدن وقت بود و [چون وقت نماز می‌رسید]به مؤذنش می‌فرمود: ای بلال [با اذان گفتن]راحتمان کن.

276.

أمیر المؤمنین علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله هیچ چیز را-از شام و غیر آن-بر نماز مقدم نمی‌داشت، و چون وقت نماز فرا می‌رسید گویا هیچ یک از خانواده و دوست و رفیق خود را نمی‌شناخت.

277.

امام صادق علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله چون خورشید غروب می‌کرد هیچ کاری را بر نماز مغرب مقدم نمی‌داشت و در اول وقت، نماز مغربش را

278.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله می‌فرمود: نور چشم من در نماز و روزه قرار داده شده (یعنی آن دو را از هر چیز دوست‌تر می‌دارم) .

279.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله به ابو ذر فرمود: ای ابا ذر، خدای متعال روشنی چشم مرا در نماز قرار داده و آن را محبوب من گردانیده چنان که طعام را برای گرسنه و آب را برای تشنه محبوب ساخته است. آدم گرسنه با خوردن غذا سیر می‌شود، و تشنه با نوشیدن آب سیراب می‌گردد، ولی من از خواندن نماز سیر نمی‌شوم.

280.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله در حال نماز قلبش چون دیگ جوشان، از خوف خدای متعال می‌جوشید.

281.

گفته‌اند: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله هنگام نماز خواندن دیدگانش را به سوی آسمان برمی‌داشت، و چون آیه شریفه: الّذین هم فی صلوتهم خاشعون ⁽¹⁾نازل شد، سرش را پایین آورد و به سوی زمین نظر افکند.

282.

شیخ صدوق رحمه اللّٰه گوید: در شش نماز «توجه» (خواندن دعای

283. در ضمن پاسخهایی که از ناحیه مقدسه به مسائل محمّد بن عبد اللّٰه حمیری داده شده، چنین آمده: هیچ یک از دعاهای مذکوره در «توجه» واجب نیست، لیکن سنّت مؤکّد در آن، که مانند اجماع همگی بر آن اتفاق دارند آن است که [پس از تکبیرة الاحرام]چنین بگویی:

284.

ابو الحسن بن راشد گوید: از امام رضا علیه السّلام راجع به «تکبیرات افتتاحیه» سؤال کردم، فرمود: هفت تکبیر است. عرض کردم: از رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله روایت شده که در افتتاح نماز یک تکبیر بیشتر نمی‌گفته است. فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله یک تکبیر را بلند و شش تکبیر دیگر را آهسته می‌گفت.

285.

سید بن طاوس گوید: نمازگزار پس از تمام شدن سلام نماز، سه بار تکبیر بگوید، و در هر بار دستها را تا مقابل نرمه گوش بلند نماید، زیرا آن سنّت مؤکّدی است که رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله به شکرانه بعضی بشارتهایی که به او رسید، آن را سنّت قرار داد.

286.

امام صادق علیه السّلام می‌فرمود: از سنّت است که در نماز صبح و مغرب و عشا، بین اذان و اقامه بنشیند و نافله نخواند. و از سنّت است که در نماز ظهر و عصر بین اذان و اقامه دو رکعت نافله بخواند.

287.

امام باقر علیه السّلام در ضمن حدیثی فرمود: سنّت بر آن جاری شده که زنان در نماز جماعت، پس از مردان سر از سجده بردارند.

288.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله چون رکوع می‌کرد، سرش را نه پایین می‌انداخت و نه

289.

امام باقر علیه السّلام در ضمن حدیثی فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله چون در نماز می‌شنید که طفلی گریه می‌کند، نمازش را تخفیف می‌داد تا مادرش (که در جماعت به حضرت اقتدا کرده) به او رسیدگی کند.

290.

امام صادق علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله گاهی (ظاهرا در اوقات سفر بوده) خورجین (و یا پالان شتر) خود را که طولش یک ذراع بود (عوض چوبدستی که در روایات دیگر ذکر شده) جلوی خود قرار می‌داد و نماز می‌خواند تا حایلی میان او و عابرین باشد.

291.

ابان بن تغلب گوید: به امام صادق علیه السّلام عرضه داشتم: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله در چه ساعتی نماز «وتر» می‌خواند؟ حضرت اظهار داشت به اندازه فاصله‌ای که میان غروب خورشید و وقت نماز مغرب هست (یعنی قبل از طلوع فجر به طوری که تمام شدن نماز «وتر» با طلوع فجر متصل باشد) .

292.

امام صادق علیه السّلام ضمن حدیثی فرمود: سنّت بر آن جاری شده که آدمی روز عید فطر، قبل از رفتن به مصلّی، برای خواندن نماز عید افطار کند. ولی در عید قربان بعد از رفتن به مصلی، [و خواندن نماز]چیز بخورد.

293.

امام صادق علیه السّلام فرمود: در روز عید فطر برای پدرم حصیر کوچکی آوردند که زیر پا بیندازد، پدرم آن را رد کرد و فرمود: این روزی است که رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله دوست داشت در فضای باز باشد تا به آفاق آسمان بنگرد و جبهه شریفش را روی زمین بنهد.

294.

امام صادق علیه السّلام فرمود: در روز عید فطر یا قربان به رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله گفتند: کاش در مسجد خودتان نماز عید می‌خواندید! پاسخ داد: دوست دارم به فضای باز بروم تا آفاق آسمان را نظاره کنم.

295.

روایت شده که رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله در عید فطر و قربان-هر اندازه هوا

296.

روایت شده که رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله روز عید فطر و قربان چون برای نماز عید خارج می‌شد، صدایش را به تکبیر بلند می‌کرد.

297.

امام صادق علیه السّلام فرمود: تنها در مدینه نه در غیر آن، قبل از رفتن به مصلّی برای انجام نماز عید فطر و قربان، خواندن دو رکعت نافله در مسجد پیغمبر صلّی اللّٰه علیه و آله از سنّت است، زیرا رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله آن را انجام داده است.

298.

در حدیثی چنین ذکر شده: چون عید فرا رسید، مأمون از حضرت رضا علیه السّلام خواست تا سوار شده برای ادای نماز عید و خطبه خواندن به مصلّی برود. . .

299. رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله وقتی برای نماز عید از راهی می‌رفت، هنگام برگشتن

300. علی علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله در نماز عید فطر و قربان فقط یک تکبیر می‌گفت: حسین علیه السّلام دیر به سخن آمده بود. روزی مادرش (فاطمه) علیها السّلام لباس به تنش کرد و همراه جدش فرستاد. چون رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله تکبیر گفت حسین علیه السّلام هم با آن حضرت تا هفت بار موافقت کرد و تکبیر گفت. سپس رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله برای رکعت دوم بلند شد و تکبیر گفت، و حسین علیه السّلام نیز تا پنج مرتبه موافقت کرد و تکبیر گفت.

301.

علی علیه السّلام فرمود: در نماز استسقا سنّت چنان است که امام برخیزد و دو رکعت نماز بخواند، سپس دستها را بگشاید و دعا کند (و از خداوند طلب باران نماید) .

302.

امام باقر علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله چون برای استسقا و طلب باران به بیابان می‌رفت، به سوی آسمان نظر می‌کرد و عبای مبارکش را پشت و رو می‌پوشید.

303. رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله در دعای استسقا سه بار می‌گفت:

304. علی علیه السّلام فرمود: بارانی که روزی حیوانات از آن به وجود می‌آید از زیر عرش نازل می‌شود، و از این جهت بود که رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله هنگام بارندگی، زیر

305. علی علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله چون به باران نظر می‌کرد، می‌گفت:

306.

امام باقر علیه السّلام فرمود: چون رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله برای نماز جمعه بیرون می‌رفت بالای منبر می‌نشست تا آنکه مؤذّن‌ها از گفتن اذان فارغ شوند.

307.

علی علیه السّلام فرمود: از سنّت است که چون امام جمعه بالای منبر رفت هنگامی که روی به جمعیت کرد بر آنان سلام کند.

308.

حضرت سجاد علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله (در نماز جمعه) دو خطبه می‌خواند. پس از خطبه اول روی منبر می‌نشست، سپس بلند می‌شد و خطبه دوم را می‌خواند.

309.

امام باقر علیه السّلام فرمود: در نماز جمعه حمد و سوره را بلند بخوانید، زیرا که آن سنّت است.

310.

امام باقر علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله هنگامی که آفتاب از وسط آسمان رد می‌شد نماز جمعه را می‌خواند.

311.

امام زین العابدین علی بن الحسین علیهما السّلام فرمود: قنوت خواندن در نماز جمعه سنّت است.

312.

امام صادق علیه السّلام فرمود: در نماز جمعه سنّت بر این است که امام در رکعت اول سوره جمعه و در رکعت دوم سوره منافقون بخواند.

313.

علی علیه السّلام فرمود: چون رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله وارد مسجد می‌شد و بلال مشغول گفتن اقامه نماز بود، آن حضرت می‌نشست.

314.

سهل ساعدی گوید: میان جای نماز رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله و دیوار به اندازه عبور گوسفند فاصله بود.

315.

هشام بن سالم از امام صادق علیه السّلام از تسبیح (در رکوع و سجود) پرسید،

316.

امام صادق علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله در هر رکعتی از نماز پانزده آیه قرائت می‌کرد، و رکوعش به اندازه قیامش، و سجده‌اش به اندازه رکوعش طول می‌کشید، و سر برداشتن آن حضرت از رکوع و سجده مساوی بود.

317.

امام باقر علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله نماز واجب صبح را هنگامی که هوا خوب روشن شده بود می‌خواند.

318.

اسحاق بن فضل از امام صادق علیه السّلام از سجده کردن بر حصیر و بوریا پرسید، آن حضرت فرمود: اشکال ندارد، اما من بیشتر دوست دارم که بر زمین سجده شود، زیرا رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله دوست داشت که پیشانی خود را بر زمین نهد، و من دوست دارم برای تو آنچه را که رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله دوست داشت.

319.

در باره نماز نافله از امام صادق علیه السّلام روایت شده که فرمود: سنّت آن است که نوافل روز آهسته و نوافل شب بلند خوانده شود.

320.

از معصوم علیه السّلام روایت شده که فرمود: سوره « قل هو اللّه احد » یک سوم قرآن، و سوره « قل یا أیّها الکافرون » برابر یک چهارم قرآن است و رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله « قل هو اللّه أحد » را در نماز وتر (یک رکعتی آخر نماز شب) جمع می‌کرد تا آنکه همه قرآن را خوانده باشد ⁽¹⁾.

321.

امام باقر علیه السّلام می‌فرمود: دعا خواندن پس از نماز واجب بیشتر از خواندن نماز مستحبی ثواب دارد و سنّت نیز بر این جاری شده است.

322.

ابو هارون مکفوف، از امام صادق علیه السّلام روایت کرده است که فرمود: ای ابا هارون، ما (اهل بیت) فرزندان خویش را به گفتن تسبیح حضرت فاطمه علیها السّلام امر

323.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله به علی علیه السّلام فرمود: یا علی، بر تو باد در تعقیب نمازهای واجب به خواندن آیة الکرسی، زیرا بر این عمل غیر از پیامبر و یا صدّیق و شهید مواظبت نمی‌کند.

324.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله در نمازهای شفع و وتر، در رکعت اول « سبّح اسم ربّک الاعلی » و در رکعت دوم « قل یا أیّها الکافرون » و در رکعت سوم که (یک رکعتی است و) باید در آن قنوت خواند « قل هو اللّه أحد » را قرائت می‌کرد. و خواندن همه این سوره‌ها بعد از خواندن سوره حمد است.

325.

امیر المؤمنین علی علیه السّلام روایت نموده که رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله در سجده این دعا را می‌خواند:

326. امیر المؤمنین علیه السّلام به محمّد بن أبی بکر (هنگامی که او را والی مصر نمود) نوشت: مواظب رکوع نمازت باش-تا آنجا که می‌فرماید: -چون رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله از رکوع بلند می‌شد، می‌گفت:

327. رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله میان دو سجده نماز این دعا را می‌خواند:

328.

میمونه همسر رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله گوید: برای آن حضرت حصیر کوچکی که از برگ درخت خرما بافته شده بود در مسجد پهن می‌کردند تا بر آن نماز بخواند.

329.

امام حسن عسکری علیه السّلام فرمود: خدای بزرگ به جدّم رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله وحی کرد که تو و علی و حجت‌های دیگرم از نسل علی و شیعیان شما را تا روز قیامت به ده خصلت مخصوص گردانیده‌ام، که از جمله آنها پیشانی بر خاک نهادن است بعد از هر نماز (برای سجده شکر) .

330.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله چون نماز می‌خواند آن را به طور کامل انجام می‌داد.

331.

روایت شده: محبوب‌ترین نمازها نزد رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله نمازی بود که بر آن مداومت شود اگر چه نماز مختصری باشد. و آن حضرت چون شروع به خواندن نمازی می‌فرمود بر آن مداومت می‌کرد.

332.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله می‌فرمود: دو رکعت نماز در دل شب، نزد من محبوب‌تر است از دنیا و آنچه در آن است.

333.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله فرمود: سوگند به خدایی که مرا برانگیخت، جبرئیل از اسرافیل، از خدای تبارک و تعالی به من خبر داد که فرمود: هر کس در شب آخر ماه مبارک رمضان ده رکعت نماز بخواند، در هر رکعت سوره حمد یک مرتبه و سوره « قل هو اللّه أحد » را ده بار بخواند و در رکوع و سجده آن ده مرتبه

334. رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله چون وارد خانه می‌شد پیش از آنکه بنشیند اول کاری که انجام می‌داد این بود که چهار رکعت نماز (به دو سلام) می‌خواند، در رکعت اول سوره «لقمان» و در رکعت دوم سوره «یس» و در رکعت سوم سوره «حم دخان» و در رکعت چهارم سوره «تبارک الملک» را قرائت می‌فرمود.

322. امام صادق علیه السّلام می‌فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله آن قدر پی در پی روزه می‌گرفت که می‌گفتند: دیگر افطار نمی‌کند. سپس آن قدر پشت سر هم افطار می‌کرد که می‌گفتند: دیگر روزه نمی‌گیرد. پس از آن یک روز در میان روزه می‌گرفت.

323.

امام صادق علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله در آغاز بعثت آن قدر پی در پی روزه می‌گرفت که می‌گفتند دیگر افطار نمی‌کند. سپس آن قدر افطار می‌کرد که می‌گفتند دیگر روزه نمی‌گیرد. آن‌گاه از این روش دست برداشت و یک روز در میان روزه می‌گرفت که روزه حضرت داود علیه السّلام باشد. سپس آن را ترک کرد و سه روز ایام البیض (سیزده و چهارده و پانزدهم هر ماه) را روزه می‌گرفت. و سرانجام از آن هم صرف نظر کرد و سه روز را در دهه‌های ماه پخش کرد: پنجشنبه دهه اول، و چهارشنبه دهه دوم، و پنجشنبه دهه سوم. و تا زنده بود این روش را ادامه داد.

324.

علی علیه السّلام فرمود: روزه گرفتن سه روز از هر ماه که پنجشنبه اول و چهارشنبه وسط و پنجشنبه آخر باشد و روزه ماه شعبان، وسوسه را از دل، و غم و غصه را از قلب آدمی می‌زداید. . . ما اهل بیت پنجشنبه اول و آخر و چهارشنبه وسط هر ماه را روزه می‌داریم.

325.

عنبسه عابد گوید: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله رحلت فرمود در حالی که همیشه ماه شعبان و ماه رمضان و سه روز از هر ماه را روزه می‌گرفت.

326.

روزی رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله به یاران خود فرمود: کدام یک از شما تمام روزها را روزه می‌دارید؟ سلمان گفت: یا رسول اللّٰه، من. یکی از حاضران گفت: ای سلمان، اکثر روزها تو را دیده‌ام که غذا می‌خوری! سلمان گفت: چنان نیست که تو گمان کرده‌ای، من در هر ماه سه روز آن را روزه می‌گیرم، و خدا فرموده: «هر که یک عمل خوبی انجام دهد ده برابر آن ثواب داده می‌شود» . و از طرفی هم روزه ماه شعبان را به ماه رمضان وصل می‌کنم، و هر که چنین کند ثواب روزه تمام دهر را دارد. رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله به آن مرد فرمود: کجا دیگر با مثل لقمان حکیم برخورد خواهی کرد؟ آنچه خواهی از او بپرس که تو را پاسخ خواهد داد.

327.

سماعه گوید: از امام صادق علیه السّلام پرسیدم: آیا رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله ماه شعبان را روزه می‌گرفت؟ فرمود: آری، ولی تمام آن را روزه نبود. پرسیدم: چند روز از آن

328. امام باقر علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله ماه شعبان و ماه رمضان را روزه می‌گرفت و آن دو را به هم وصل می‌کرد، ولی دیگران را از این کار نهی می‌نمود، و می‌فرمود: این دو ماه، ماه خداست و روزه آن کفاره گناهان قبل و بعد آنها خواهد بود.

329.

انس بن مالک گوید: طعام رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله شربتی در افطار و شربتی در سحر بود، و بسا اتفاق می‌افتاد که شبانه‌روز جز یک بار خوردنی نداشت. و خیلی از اوقات این شربت شیر بود و گاهی غذای آن حضرت نان خیس خورده بود.

330.

امام صادق علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله زمانی که رطب (خرمای تازه) وجود داشت اول چیزی که با آن افطار می‌کرد رطب بود و در زمان تمر (خرمای خشک) با تمر افطار می‌فرمود.

331.

امام باقر علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله وقتی روزه می‌گرفت و برای افطار به چیز شیرینی دست نمی‌یافت با آب افطار می‌کرد.

332.

و در بعض روایات وارد است: آن حضرت گاهی با کشمش افطار می‌کرد.

333.

شیخ مفید رحمه اللّٰه گوید: از آل محمّد علیهم السّلام روایت شده که سحری خوردن مستحب است اگر چه با یک شربت آب باشد. و روایت شده که بهترین غذای سحر «خرما» و «قاووت» است، زیرا رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله در سحرها از آن میل می‌کرد.

334.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله بیشتر اوقات حلیم می‌خورد و گاهی نیز آن را غذای سحر قرار می‌داد.

335.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله چون ماه رمضان فرا می‌رسید تمامی اسیران را آزاد می‌کرد، و به هر سائلی چیزی می‌داد.

33.

علی علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله دهه آخر ماه مبارک رمضان بستر خود را جمع می‌کرد و کمر همّت برای عبادت محکم می‌بست. و در شب بیست و سوم اهل بیت خود را بیدار نگه می‌داشت و به صورت هر کدام که خواب بر او غلبه می‌کرد آب می‌پاشید تا خواب از چشمش برود. همچنین حضرت فاطمه علیها السّلام هیچ یک از اهل خانه خود را نمی‌گذاشت که در آن شب بخوابند و برای اینکه خوابشان نبرد غذای کمتری به آنان می‌داد و از روز، خود را برای شب‌زنده‌داری آماده می‌کرد، و می‌فرمود: محروم است کسی که از خیر این شب بی‌بهره ماند.

34.

علی علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله روز عید فطر هنگامی که می‌خواست برای نماز عید به سوی مصلّی بیرون رود قبلا با چند دانه خرما یا کشمش افطار می‌نمود.

35.

شیخ صدوق رحمة اللّٰه گوید: سنّت آن است که آدمی در عید قربان بعد از نماز، و در عید فطر قبل از نماز چیزی بخورد.

335.

از برخی زنان پیامبر صلّی اللّٰه علیه و آله روایت شده که آن حضرت روز نهم ماه ذی حجه و سه روز از هر ماه (پنجشنبه اول ماه و چهارشنبه وسط و پنجشنبه آخر ماه) را روزه می‌گرفت.

336.

چون ماه مبارک رمضان فرا می‌رسید رنگ رخسار رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله

337.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله هر گاه از امری غمگین می‌شد، با نماز خواندن و روزه گرفتن بر دفع آن غم یاری می‌جست.

338.

علی علیه السّلام فرمود: چون ماه شعبان فرا می‌رسید، رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله در اول آن، سه روز، و در وسط آن سه روز، و در آخر آن سه روز روزه می‌گرفت، و دو روز به ماه مبارک رمضان مانده روزه نمی‌گرفت، سپس ماه رمضان را روزه می‌داشت.

339.

امام صادق علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله چون می‌خواست افطار کند با حلوا آغاز می‌کرد، و اگر حلوا نبود با یک حبّه قند یا خرما افطار می‌فرمود، و اگر هیچ کدام نبود با آب نیم گرم افطار می‌نمود.

340.

جابر گوید: امام باقر علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله با دو چیز سیاه افطار می‌کرد. پرسیدم: دو چیز سیاه چیست؟ فرمود: یکی خرمای خشک و آب، و دیگری خرمای تازه و آب.

341.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله با خرما افطار می‌کرد، و هر گاه شکر می‌یافت با آن افطار می‌نمود.

342.

امام صادق علیه السّلام فرمود: چون دهه آخر ماه مبارک رمضان می‌رسید، رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله کمر همّت می‌بست و از نزدیکی کردن با زنانش احتراز می‌کرد و شب‌زنده‌داری می‌نمود و خود را برای عبادت فارغ می‌ساخت.

343. شیخ طوسی رحمه اللّٰه گوید: آنچه از سنّت رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله ثابت شده این است که آن حضرت خود متصدی رؤیت هلال ماه مبارک رمضان می‌شد و در جستجوی آن برمی‌آمد.

344.

علی علیه السّلام فرمود: جدا کردن زکات فطره پیش از [نماز]فطر از سنّت است.

345.

شیخ صدوق رحمه اللّٰه گوید: گفتن تکبیر [های مخصوص]پس از ده نماز، از شب عید فطر بعد از نماز مغرب و عشا تا بعد از نماز عصر روز دوم شوال، و پس از ده نماز، از روز عید قربان پس از نماز ظهر و عصر تا بعد از نماز صبح روز دوازدهم ذی حجّه [برای کسانی که در مکه نیستند]از سنّت است.

346.

سعید نقّاش گوید: امام صادق علیه السّلام به من فرمود: آگاه باش که در عید فطر تکبیر گفتن از سنّت است. گفتم: چه زمانی باید گفت؟ فرمود: بعد از نماز مغرب و عشاء شب عید فطر و بعد از نماز صبح عید و بعد از نماز عید فطر، سپس تکبیرات را قطع کند.

347.

علی علیه السّلام فرمود: تعجیل در افطار روزه و تأخیر در خوردن سحری و خواندن نماز مغرب پیش از افطار سنّت است. . .

348.

امام صادق علیه السّلام می‌فرمود: سنّت بر این است که زکات فطره یک صاع (که تقریبا سه کیلوگرم است از یک جنس، مثلا) از خرما یا کشمش و یا جو داده شود.

349.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله فرمود: خدای متعال شش خصلت را برای من نپسندید و من نیز آنها را برای جانشینان خود و پیروان آنان نمی‌پسندم، که از جمله آنها:

350.

مردی به امام رضا علیه السّلام در روز عید فطر عرض کرد: من امروز با خرما و با خاک قبر (تربت امام حسین علیه السّلام) افطار کردم. آن حضرت فرمود: سنّت و برکت را با هم جمع کرده‌ای.

351.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله با جرعه‌ای آب، یا کمی شیر و یا چند دانه خرما افطار می‌کرد.

339.

امام صادق علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله در ماه رمضان (سال اول هجرت) در دهه اول در مسجد اعتکاف کرد، و سال دوم در دهه دوم و در سال سوم در دهه آخر اعتکاف نمود، ولی پس از آن همیشه در دهه آخر ماه رمضان اعتکاف می‌نمود.

340.

امام صادق علیه السّلام فرمود: جنگ «بدر» در ماه رمضان (سال دوم هجرت) اتفاق افتاد، به این جهت رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله در آن سال در مسجد معتکف نشد. اما سال بعد، آن حضرت دو دهه اعتکاف کرد: یک دهه برای همان سال، و دهه دیگر برای قضاء اعتکاف سال قبل.

341.

امام صادق علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله چون دهه آخر ماه رمضان می‌شد در مسجد اعتکاف می‌کرد؛ برایش خیمه‌ای مویین می‌زدند و حضرت کمر همّت برای عبادت می‌بست و بستر خوابش را برمی‌چید. یکی گفت: از زنان نیز کناره می‌گرفت؟ فرمود: نه، از زنان کناره نمی‌گرفت.

342.

در وصیت رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله به علی علیه السّلام آمده است: ششم آنکه در نماز و روزه و صدقه از سنّت من پیروی کنی. . . و اما راجع به صدقه، به قدری در آن کوشا باشی که گمان کنی در صرف مال برای صدقه اسراف کرده‌ای.

343.

امام صادق علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله هیچ گاه سائلی را از خود نراند، اگر چیزی داشت به او می‌داد، و اگر نداشت می‌فرمود: خدا برساند.

344. امام صادق علیه السّلام ضمن حدیثی فرمود: ما اهل بیت آنچه در راه خدا داده‌ایم پس نمی‌گیریم.

352.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله فرمود: من چند چیز را ترک نمی‌کنم. سوار شدن بر الاغ پالان‌دار، با بردگان روی حصیر غذا خوردن، و با دست خود به سائل کمک کردن.

353.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله فرمود: جوانمردی ما اهل بیت در این است که از آن که به ما ستم کرده درمی‌گذریم، و به آن که ما را محروم ساخته بخشش می‌کنیم.

354.

روایت است که جود و بخشش رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله در خیر از همه مردم بیشتر و از تندباد سریع‌تر بود. بذل و عطایش ادامه داشت و بخلی از او نمودار نمی‌شد و ممانعتی سر نمی‌زد.

355.

علی علیه السّلام فرمود: ما اهل بیت، کسانی را که به نظر می‌رسد غیر مستحق هستند رد نمی‌کنیم از ترس اینکه مبادا مستحق واقعی را رد کرده باشیم.

356.

امیر المؤمنین علیه السّلام فرمود: چون چیزی از رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله می‌خواستند، اگر قصد انجام آن را داشت جواب مثبت می‌داد، و اگر قصد انجام آن را نداشت سکوت می‌کرد و کلمه «نه» بر زبان جاری نمی‌ساخت.

357.

حسن بن علی بن فضّال گوید: از حضرت رضا علیه السّلام پرسیدم: چرا وقتی امیر المؤمنین علیه السّلام در ظاهر به خلافت رسید «فدک» را [به بنی فاطمه علیهم السّلام] برنگردانید؟ ! فرمود: زیرا ما خاندانی هستیم که فقط خداوند حقوق غصب‌شده ما را از ستمگران می‌گیرد. ما سرپرست مؤمنان هستیم، به نفع آنان حکم کرده، حقوقشان را از ستمگران گرفته، به آنان باز می‌گردانیم، اما برای بازگرفتن حقوق خود اقدام نمی‌کنیم.

345.

امیر المؤمنین علیه السّلام فرمود: چیزی جز حالت جنابت، مانع رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله از تلاوت کردن قرآن نمی‌شد.

346.

امّ سلمه گوید: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله در قرائت قرآن هر آیه را از آیه دیگر جدا می‌نمود.

347.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله نمی‌خوابید تا «مسبّحات» را قرائت کند، و می‌فرمود:

348.

جابر گوید: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله نمی‌خوابید تا سوره «تبارک» و «الم، تنزیل» را قرائت کند.

349.

علی علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله این سوره « سبّح اسم ربّک الاعلی » را دوست می‌داشت. و اول کسی که گفت:

350. ابن عباس گوید: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله وقتی سوره « سبّح اسم ربّک الأعلی »

351. ابی امامه گوید: بعد از حجّة الوداع با رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله نماز می‌خواندم و آن حضرت زیاد سوره « لا اقسم بیوم القیامة » را قرائت می‌فرمود، و چون آیه:

352. ابو هریره گوید: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله چون آیه: و نفس و ما سوّاها، فألهمها فجورها و تقویها را تلاوت می‌فرمود، اندکی مکث می‌کرد، بعد می‌گفت:

358. ابو سعید خدری گوید: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله پیش از خواندن قرآن می‌گفت:

359.

امام باقر علیه السّلام ضمن حدیثی فرمود: صدای رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله در خواندن قرآن از همه مردم دلرباتر بود.

360.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله فرمود: جبرئیل به من دستور داد ایستاده قرآن بخوانم. . .

361.

انس بن مالک گوید: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله موقع قرآن خواندن، صدایش را می‌کشید.

362.

امام صادق علیه السّلام ضمن حدیثی فرمود: ما اهل بیت، قرآن را موافق قرائت «ابیّ» می‌خوانیم.

363. قتاده گوید: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله وقتی سوره «تین» را تمام می‌کرد (آن جا که فرموده: «آیا خداوند احکم الحاکمین نیست؟») می‌گفت:

364.

(تکرار 351. است)

365.

در ذیل تفسیر آیه 61 سوره یونس: «تو-ای رسول ما-در هیچ کاری نباشی و هیچ آیه‌ای از قرآن نخوانی و شما هیچ عملی را انجام ندهید مگر آنکه ما شاهد و گواه بر شماییم آن‌گاه که سرگرم آنید، و به قدر ذره کوچکی از آنچه در زمین و آسمان است از پروردگارت پنهان نیست. و چیزی کوچک‌تر و یا بزرگ‌تر از آن نیست جز آنکه در کتاب آشکار حق ثبت است» روایت شده که رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله چون این آیه شریفه را قرائت می‌کرد، گریه شدیدی به آن حضرت دست می‌داد.

366.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله وقتی سوره « قل هو اللّه أحد » را می‌خواند، بعد از هر آیه وقف می‌کرد (آن را به یک نفس نمی‌خواند) .

353.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله فرمود: جبرئیل به من دستور داد که قرآن را ایستاده بخوانم، و حمد خدا را در رکوع، و تسبیح او را در سجده انجام دهم، و او را نشسته دعا کنم و بخوانم.

354.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله در هنگام ابتهال و دعا دستها را بلند می‌نمود مانند فقیری که غذا طلب می‌کند.

355. علی علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله وقتی در آینه نظر می‌کرد می‌گفت:

356. امام صادق علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله وقتی به آینه نظر می‌کرد می‌گفت:

357. رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله هنگام سفر کردن چون بر مرکب سواری خود مستقر می‌شد، سه بار

358. رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله وقتی در سفر بود و شب فرا می‌رسید می‌فرمود:

359. رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله هنگامی که لباس نو می‌پوشید، می‌گفت:

360. رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله چون می‌خواست لباس خود را از تن درآورد، ابتدا آن را از طرف چپ بیرون می‌آورد. و از کارهایش هنگام پوشیدن لباس جدید این بود که حمد و ستایش خدا می‌نمود، سپس فقیری را طلب می‌کرد و لباس کهنه خود را به او می‌داد و می‌فرمود: هر مسلمانی که تنها برای خشنودی خدا، لباس کهنه خود را به تن مسلمان فقیری پوشاند، در ضمانت و پناه و خیر خدای متعال خواهد بود تا زمانی

361. رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله چون لباس می‌پوشید و به پا می‌خاست پیش از آنکه از منزل خارج شود، می‌گفت:

362. رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله هر وقت از مجلسی برمی‌خاست می‌گفت:

363. علی علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله چون می‌خواست وارد مسجد شود

364. حضرت فاطمه علیها السّلام فرمود: پیغمبر خدا صلّی اللّٰه علیه و آله چون داخل مسجد می‌شد می‌گفت:

365. رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله چون به بستر خواب می‌رفت به پهلوی راست می‌خوابید و کف دست راست را زیر صورت می‌نهاد، سپس می‌گفت:

366. رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله هنگامی که به بستر خواب می‌رفت دعاهایی داشت که می‌خواند، از جمله هنگام خواب می‌گفت:

367. رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله هنگام خواب «آیة الکرسی» را قرائت می‌کرد. و می‌فرمود: جبرئیل نزد من آمد و گفت: ای محمّد، عفریتی از طائفه جن به هنگام خوابت برای تو حیله می‌کند، پس بر تو باد که هنگام خواب «آیة الکرسی» بخوانی.

368. رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله وقتی سفره غذا را نزد او می‌نهادند، می‌گفت:

369. رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله وقتی سفره غذا را نزد او می‌نهادند، می‌گفت:

370. رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله وقتی به سوی غذا دست می‌برد، می‌گفت:

371. امام باقر علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله وقتی سفره غذا را برمی‌چیدند، می‌گفت:

372. امام باقر علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله هیچ گاه غذایی میل نمی‌کرد و یا چیزی نمی‌نوشید مگر آنکه می‌گفت:

373. رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله هنگامی که مقداری از غذا میل می‌کرد می‌گفت:

374. علی علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله چون میوه تازه‌ای می‌دید، آن را گرفته می‌بوسید و بر دیدگان و دهان خود می‌نهاد و می‌گفت:

375. رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله هر گاه می‌خواست به دستشویی (مستراح) وارد شود، می‌گفت:

376. امام باقر علیه السّلام می‌فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله چون به قبرستان اهل ایمان می‌گذشت می‌فرمود:

377. امام صادق علیه السّلام می‌فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله در عصر هر پنجشنبه‌ای با عده‌ای از اصحاب خود به قبرستان بقیع می‌رفت و سه بار می‌فرمود:

378. امام صادق علیه السّلام فرمود: وقتی به رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله موضوع

379. امیر المؤمنین علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله وقتی می‌دید آنچه را که دوست می‌داشت، می‌گفت:

380. امام زین العابدین علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله چون صدای مؤذّن را می‌شنید جملات او را عینا بازگو می‌کرد. و چون مؤذن جملات

381. علی علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله در رکعت سوم نماز مغرب می‌گفت:

382. رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله در نماز وتر هفتاد بار استغفار می‌کرد، و هفت مرتبه می‌گفت:

383. رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله در قنوت نماز وتر می‌گفت:

384. رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله به هنگام افطار می‌گفت:

385. امام باقر علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله چون از تشهد و سلام نماز فارغ می‌شد، چهارزانو می‌نشست و دست راستش را بر سر می‌نهاد و می‌گفت:

386. محمّد بن فرج گوید: امام جواد علیه السّلام به من نوشت. . . رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله چون از نمازش فارغ می‌شد، می‌گفت:

387. علی علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله چون دو رکعت نافله صبح را قبل از نماز واجب صبح می‌خواند به پهلوی راست می‌خوابید و دست راستش را زیر گونه راست می‌نهاد، سپس می‌گفت:

388. رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله چون از خواندن نماز صبح فارغ می‌شد، با صدای بلند به طوری که اصحابش می‌شنیدند، سه بار می‌گفت:

389. رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله چون نماز صبح را می‌خواند می‌گفت:

390. امام باقر علیه السّلام ضمن حدیثی فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله وقتی نماز صبح را

391. امیر المؤمنین علیه السّلام فرمود: از جمله دعاهای رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله پس از نماز ظهر این بود:

392. امام صادق علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله چون پیشانیش را برای سجده بر زمین می‌نهاد، می‌گفت:

393. علی علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله آن‌گاه که می‌خواست از نماز باز گردد با کف دست راست پیشانی خود را مسح می‌کرد، سپس می‌گفت:

394. انس بن مالک گوید: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله بعد از هر نماز می‌گفت:

395. رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله روز اول ماه محرم دو رکعت نماز می‌گزارد و چون از نماز فارغ می‌شد، دست‌هایش را بلند کرده و این دعا را سه بار می‌خواند:

396. رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله در شب نیمه شعبان چنین دعا می‌کرد:

397. علی علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله وقتی نظرش به هلال ماه می‌افتاد، دستها را بلند کرده، و می‌گفت:

398. علی علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله وقتی استهلال ماه رمضان می‌کرد، رو

399. امام صادق علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله هر روز سیصد و شصت بار، به تعداد رگهای بدن، حمد خدا می‌کرد و می‌گفت:

400. امام صادق علیه السّلام از قول رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله فرمود: در بدن آدمی‌زاده سیصد و شصت رگ وجود دارد، که یک صد و هشتاد رگ آن متحرّک و یک صد و هشتاد رگ دیگر ساکن است؛ اگر رگ‌های متحرک ساکن شوند، یا بالعکس رگ‌های ساکن متحرک گردند آدمی خوابش نمی‌برد. از این رو رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله چون صبح می‌کرد سیصد و شصت مرتبه می‌گفت:

401. علی علیه السّلام در ضمن حدیثی فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله هر روز صبح وقتی آفتاب طلوع می‌کرد، سیصد و شصت بار برای شکر خدا می‌گفت:

402. یکی از زنان پیامبر صلّی اللّٰه علیه و آله گوید: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله در شبی که نوبت من بود آهسته از رختخواب بیرون رفت به طوری که من نفهمیدم. پس از آنکه بیدار شدم غیرت زنانه مرا در گرفت و پنداشتم که در حجره یکی دیگر از زنانش رفته است، ناگاه چشمم به آن حضرت افتاد که مانند جامه‌ای که بر زمین افتاده باشد، روی انگشتان پا به سجده رفته و در حال سجده می‌گوید:

403. روایت شده که چون علی بن الحسین علیهما السّلام را نزد یزید بردند، یزید تصمیم گرفت گردن آن حضرت را بزند، از این رو امام را در مقابل خود نگاه داشته، با او سخن می‌گفت تا او را به حرف آورد و کلمه‌ای از آن حضرت بشنود که بدان بهانه او را بکشد، اما زین العابدین علیه السّلام به تمام سخنان یزید پاسخ می‌داد در حالی که تسبیح کوچکی را که در دست داشت با انگشتان می‌گردانید. یزید گفت: من دارم با تو سخن می‌گویم و تو در پاسخ من با بی‌اعتنایی تسبیح می‌گردانی؟ ! این چگونه رواست؟ ! حضرت فرمود: پدرم از جدّم نقل کرد که چون از نماز صبح و تعقیبات آن فارغ می‌شد، با کسی سخن نمی‌گفت تا اینکه تسبیح را در برابر خود می‌گرفت و می‌گفت:

404. امام صادق علیه السّلام فرمود: هر گاه کسالت یا سر دردی به رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله دست می‌داد، دستها را می‌گشود و سوره حمد و معوّذتین (الفلق و الناس) را می‌خواند و دستها را به صورت می‌کشید، پس ناراحتیش برطرف می‌شد.

405. رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله در هنگام تب و سایر دردها خود را به این دعا تعویذ می‌کرد:

406. امیر المؤمنین علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله به تب سختی دچار شد، جبرئیل آمد و او را با این دعا تعویذ کرد:

407. ابن عباس گوید: لبید بن اعصم برای رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله جادو کرد و آن را در چاه بنی زریق پنهان نمود. رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله مریض شد؛ موقعی که آن حضرت خوابیده بود دو ملک آمده، یکی بالای سر و دیگری پایین پای حضرت نشست و حضرت را به وضع جادو خبر داده گفتند: جادو در میان جلد شکوفه خرما قرار داده شده و در ته چاه «ذروان» زیر سنگی نهاده شده است. رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله از خواب بیدار شد و علی علیه السّلام را با زبیر و عمّار فرستاد تا آن را بیرون آورند. علی علیه السّلام با همراهان آب چاه را کشیده سنگ ته چاه را بلند کردند و جادو را در زیر آن پیدا کرده، خدمت رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله آوردند. در میان جلد شکوفه خرما مقداری از موی سر پیغمبر (که موقع شانه زدن ریخته بود) با چند دندانه از دندانه‌های شانه آن حضرت وجود داشت که به آنها یازده گره با سوزن دوخته شده بود. پس این دو سوره ( قل أعوذ برب الفلق ، و قل أعوذ برب الناس ) بر حضرت نازل شد. رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله هر آیه‌ای که

408. از امام حسن عسکری علیه السّلام نقل است که فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله دست خود را بر گوشت ذراع (دست گوسفند) که زنی یهودی آن را مسموم کرده بود کشید و گفت:

409. علی علیه السّلام فرمود: وقتی گرفتاری یا همّ و غمّی به رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله وارد می‌شد، این دعا را می‌خواند:

410. علی علیه السّلام فرمود: این دعا از دعاهای رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله است:

411. حجاب رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله (یعنی دعایی که برای محفوظ ماندن از شرّ دشمنان می‌خواند) این بود:

367.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله برنمی‌خاست و نمی‌نشست مگر به یاد خدا.

368.

حضرت امام رضا علیه السّلام به اصحاب خود می‌فرمود: بر شما باد به همراه داشتن اسلحه و سلاح پیامبران. عرض شد: اسلحه پیامبران چیست؟ فرمود: دعا

369.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله هنگام دعا کردن چنان تضرّع و زاری می‌کرد که نزدیک بود عبا از دوش او بیفتد.

370.

امام باقر علیه السّلام فرمود: ما اهل بیت دعا می‌کنیم و از خداوند آنچه را دوست داریم درخواست می‌کنیم، اما هنگامی که قضای الهی بر خلاف میل ما واقع شد همان را می‌پسندیم و با آنچه محبوب خداست مخالفت نمی‌ورزیم.

371. امام صادق علیه السّلام فرمود: سه جمله دعا هست که پیغمبران از آدم علیه السّلام به بعد، دست به دست گرفتند تا به رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله رسید و حضرت در صبح آن دعا را می‌خواند:

372. (مانند دعای 395. است)

373. امیر المؤمنین علی علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله حسن و حسین علیهما السّلام را با این کلمات تعویذ می‌کرد و دستور می‌داد اصحابش نیز [خود و اولادشان را]با آن تعویذ کنند:

374. جابر گوید: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله چون دچار غم و ناراحتی می‌شد و یا از جانب مشرکین به مشکلی برمی‌خورد دست مبارکش را می‌بست و فشار می‌داد و

375. امام صادق علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله چون از امری محزون می‌گشت این دعا را می‌خواند؛ و به آن دعای فرج گفته می‌شد:

376. علی علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله چون چشمش به هلال می‌افتاد می‌فرمود:

377. -399) (این دعاها به جهتی که در مقدمه ذکر شد، حذف گردید.)

400.

ابان از حضرت صادق علیه السّلام پرسید: آیا رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله شبانه‌روز تعداد معینی طواف انجام می‌داد؟ فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله شبانه‌روز ده مرتبه، و هر مرتبه هفت بار دور خانه کعبه طواف می‌نمود، سه مرتبه اول شب، سه مرتبه آخر شب، دو مرتبه صبح و دو مرتبه بعد از ظهر، و در فاصله آنها استراحت می‌کرد.

401.

امام صادق علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله در هر طواف واجب و مستحبی «حجر الاسود» را با کف دست مسح می‌کرد.

402.

امام باقر علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله جز دو رکن «حجر الاسود» و «رکن یمانی» را مسح نمی‌کرد، و پس از مسح آنها را می‌بوسید و صورت مبارکش را بر آنها می‌نهاد. پدرم را نیز دیدم که چنین می‌کرد.

403.

(مانند 402 است) .

404.

امام باقر علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله وقتی در مدینه بود، اظهار تمایل می‌کرد که برایش آب زمزم هدیه بیاورند.

405.

امام صادق علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله ذی المعارج (سوره معارج) را زیاد می‌خواند. و هر وقت سواره‌ای را می‌دید و یا از تلّی بالا می‌رفت و یا سرازیر

406. جابر بن عبد اللّٰه گوید: تلبیه رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله این بود:

407. از یکی از دو امام (امام صادق و امام باقر علیهما السّلام) روایت شده:

408.

امام صادق علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله روز قربانی سرش را می‌تراشید و ناخنهایش را می‌گرفت و شارب و اطراف محاسن خود را مقداری کوتاه می‌کرد.

409.

گرفتن ناخنها و کوتاه کردن شارب و تراشیدن موی زیر شکم در احرام سنّت است.

410.

از سنّت است مردمی که در شهرها (ی غیر مکه) هستند و امام و پیشوا ندارند، عصر روز عرفه دور هم جمع شوند و خدا را بخوانند و دعا کنند.

411.

امام صادق علیه السّلام فرمود: روش رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله آن بود که اگر بچه شتر دو ساله‌ای مقروض بود، به جای آن شتر هفت ساله می‌داد (یا اگر دو درهم مقروض بود چهار درهم می‌پرداخت) .

412.

امیر المؤمنین علی علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله چون فضیلتی از فضایل خود را به زبان می‌آورد می‌فرمود: با داشتن این فضیلت فخری نمی‌فروشم.

413.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله فرمود: یکی از سنن این است که شخص مؤمن در روز عید غدیر صد مرتبه این ذکر را بگوید:

414.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله فرمود: عیادت بنی هاشم (سادات) واجب، و زیارت آنان سنّت است.

415.

از امام صادق علیه السّلام در باره ذبح گوسفندی که ایستاده است سؤال شد، فرمود: سزاوار نیست چنین ذبح شود، سنّت بر این است که به طرف قبله بخوابانند.

416.

امام رضا علیه السّلام فرمود: ما اهل بیت وعده‌های خود را بر خویشتن دین

417. رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله چون صدای رعد را می‌شنید می‌گفت:

418. رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله چون صدای رعد و برق را می‌شنید می‌گفت:

419.

چون نزد رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله از «اصحاب اخدود» (که سخت شکنجه شدند) صحبت می‌شد از سختی بلا و آزمایش به خدای متعال پناه می‌برد.

420.

هنگامی که باد زرد و سرخ و سیاه می‌وزید رنگ چهره رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله می‌پرید و مانند کسی که بترسد زرد می‌گشت، و چون قطره بارانی از آسمان نازل می‌شد رنگش برمی‌گشت و می‌فرمود: این بادها رحمت خدا را برایتان آورد.

421.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله چون ابر را می‌دید هر کاری که داشت رها می‌کرد و می‌گفت:

422.

امام صادق علیه السّلام فرمود: هنگامی که آفتاب و یا ماه می‌گرفت رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله به مردم می‌فرمود: به سوی مسجد بشتابید.

423.

سنّت، خواندن نماز در مسجد و با جماعت است.

424.

علی علیه السّلام فرمود: دوستم رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله چیزی [از بیت المال]را برای فردا باقی نمی‌گذاشت، اما ابو بکر این کار را می‌کرد، و عمر بن خطّاب رأیش بر این شد که دفاتر حساب ترتیب داده و اموال را تا یک سال نگاه می‌داشت. و اما من مانند رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله عمل خواهم کرد.

425.

جابر بن عبد اللّٰه انصاری گوید: به رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله عرضه داشتم: اول چیزی که خداوند آفرید چه بود؟ فرمود: نور پیغمبر تو ای جابر. خداوند آن را آفرید و سپس هر خوبی و خیری را از آن آفرید.

426.

پیغمبر خدا صلّی اللّٰه علیه و آله فرمود: نخستین چیزی که خداوند آفرید نور من بود، که آن را از نور مقدس خودش ایجاد کرد، و از جلال عظمت خودش مشتق نمود.

427.

امام باقر و امام صادق علیهما السّلام فرمودند: خداوند، محمّد صلّی اللّٰه علیه و آله را از گوهری که در زیر عرش بود آفرید.

428.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله فرمود: خداوند من و اهل بیت مرا از سرشتی آفرید که احدی را از آن نیافریده بود، و ما نخستین پدیده از آفریده‌های او هستیم.

429.

امام صادق علیه السّلام در خطبه‌ای که در باره احوال و صفات رسول اکرم صلّی اللّٰه علیه و آله و ائمّه اطهار علیهم السّلام بیان کرده، فرمود: بزرگی گناه و اعمال زشت مردم مانع پروردگار ما-به خاطر بردباری و آرامش و مهربانی وی-نشد از اینکه محبوب‌ترین و گرامی‌ترین پیامبرانش «محمّد بن عبد اللّٰه صلّی اللّٰه علیه و آله» را برای آنان انتخاب کند، پیامبری که مولدش در حومه عزت بود و ریشه در دودمان کرم داشت، حسبش نقصی نداشت،

430.

علی علیه السلام ضمن حدیثی فرمود: محمّد صلّی اللّٰه علیه و آله از شکم مادرش به زمین آمد، دست چپ را بر زمین نهاد و دست راست را به سوی آسمان بلند کرد و لبها را به وحدانیت خدا حرکت می‌داد. . .

431.

آمنه مادر رسول اکرم صلّی اللّٰه علیه و آله فرمود: چون فرزندم بر زمین قرار گرفت به سمت کعبه به سجده افتاد و در حالی که دستها را به سوی آسمان بلند کرده، به پروردگارش زاری نمود. . .

432.

آمنه مادر رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله فرمود: به فرزندم «محمّد» باردار بودم ولی

433.

رشد و نمو یک روزه رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله به اندازه رشد و نمو یک هفته اطفال دیگر، و رشد یک هفته او به قدر رشد و نمو یک ماهه آنان بود.

434.

در کتاب مناقب گوید: در حال کودکی آن حضرت، ماه گهواره او را می‌جنبانید.

435.

در بحار روایت کرده: مردم از گهواره آن حضرت صدای تسبیح و حمد و ثنا بر خدای متعال می‌شنیدند.

436.

در مجمع البیان روایت کرده: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله ختنه شده از مادر متولد گردید.

437.

حلیمه سعدیه (دایه آن حضرت) گوید: هرگز رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله را در گرمی آفتاب بیرون نبردم مگر آنکه ابری بر آن حضرت سایه می‌افکند، و همچنین آن حضرت را ابر از هوای بارانی نگهداری می‌کرد.

438.

علی علیه السّلام در حدیثی فرمود: از روزی که رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله متولد شد تا روزی که از دنیا رفت، در حضر و سفر، پیوسته ابری بر آن حضرت سایه می‌افکند. . .

439.

ابو طالب (عموی پیغمبر) گوید: هرگز از رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله دروغی نشنیدم، و خلقی از اخلاق جاهلیت در او ندیدم، خنده بی‌جایی از او مشاهده نکردم. با کودکان بازی نمی‌کرد و به آنان علاقه نشان نمی‌داد، و تنهایی و تواضع بهترین چیزها نزد او بود.

440.

حلیمه سعدیه گوید: هر وقت رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله می‌خوابید چشمهایش چنان می‌نمود که باز و لبهایش در حال خنده است، و گرما و سرما آسیبی به او

441.

علی علیه السّلام فرمود: از هنگامی که رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله از شیر گرفته شد، خداوند بزرگترین فرشته از فرشتگان خویش را همراه آن حضرت قرار داد که شب و روز راه مکارم و بهترین اخلاق جهانیان را به آن حضرت نشان می‌داد. من همیشه مانند کودکی که دنبال مادر به راه افتد از آن حضرت پیروی کرده و سایه به سایه او می‌رفتم. هر روز از اخلاق خود چیزی برایم آشکار می‌ساخت و مرا امر می‌کرد تا از او پیروی کنم. در هر سال اوقاتی را در کوه «حراء» مجاور می‌شد و غیر از من کسی او را نمی‌دید. . . هنگامی که وحی بر آن حضرت نازل شد ناله شیطان را شنیدم، عرض کردم: یا رسول اللّٰه، این ناله چیست؟ فرمود: این شیطان است که از پرستش شدن ناامید گردید. [ای علی]آنچه من می‌شنوم تو می‌شنوی، و آنچه من می‌بینم تو می‌بینی جز آنکه پیامبر نیستی. . .

442.

امام باقر علیه السّلام در تفسیر این آیه شریفه «خداوند دانای غیب است و کسی را از غیب خود آگاه نمی‌سازد مگر آن کس را که بپسندد و او پیامبر است، که از پیش رو و پشت سرش نگاهبانانی روانه می‌سازد.» ⁽¹⁾فرمود: خدای متعال بر انبیاء خود فرشتگانی می‌گمارد تا کارهای آنان را (از خطا) محافظت کنند و آنان را در تبلیغ رسالت یاری دهند. و از روزی که رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله از شیر گرفته شد خداوند فرشته بزرگی را بر آن حضرت موکل ساخت که او را به خیرات راهنمایی می‌کرد و به اخلاق نیک وامی‌داشت و از شر و اخلاق بد نگاهداری می‌نمود.

443.

امام صادق علیه السّلام فرمود: زلیخا از حضرت یوسف علیه السّلام اجازه ملاقات خواست. . . یوسف به زلیخا فرمود: چه باعث شد که به آن کار ناروا اقدام کنی؟ گفت:

444.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله فرمود: یوسف علیه السّلام زیباتر از من بود، ولی من با نمک‌تر از اویم.

445.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله از جهت چاقی معتدل بود، ولی در اواخر عمرش اندکی چاق شده بود. گوشت بدنش چنان محکم و جمع بود که گویی پیری در وی اثر نکرده است.

446.

علی علیه السّلام در جواب پرسشهای رئیس و بزرگ یهود فرمود: مهر نبوت میان دو کتف رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله قرار داشت و بر آن دو سطر نوشته بود: سطر اول

447.

میان دو کتف آن حضرت مهر نبوت قرار داشت که نور آن بر نور آفتاب غلبه داشت و بر آن نوشته بود: «خدایی جز خدای یگانه نیست که شریکی ندارد. هر جا خواستی برو که تو منصور و یاری‌شده‌ای» ⁽¹⁾.

448.

در محجة البیضاء گوید: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله چهارشانه بود و مهر نبوت میان دو کتف آن حضرت نزدیک شانه راست او قرار داشت، در آن مهر خالی سیاه متمایل به زردی که اطراف آن را موهای متراکمی مانند یال اسب گرفته بود به چشم می‌خورد.

449.

جابر بن سمره گوید: مهر نبوتی که میان دو کتف رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله قرار داشت برآمدگی سرخ رنگی به اندازه تخم کبوتر بود.

450.

علی علیه السّلام فرمود: کسی را مانند رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله ندیدم که دو کتفش از هم فاصله زیاد داشته باشد (و این علامت شجاعت است) .

451.

گردن رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله از همه زیباتر بود، نه خیلی بلند بود و نه کوتاه.

452.

علی علیه السّلام فرمود: صورت رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله گرد بود.

453.

علی علیه السّلام فرمود: بر لب زیرین رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله خالی نقش بسته بود.

454.

علی علیه السّلام فرمود: حدقه چشم رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله سیاه بود.

455.

از جابر بن سمره پرسیدند: آیا در سر مبارک رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله موی سفیدی دیده می‌شد؟ گفت: در سر آن حضرت جز چند تار موی سفیدی که در فرق مبارک او بود و با روغن زدن پنهان می‌گشت موی سفید دیگری وجود نداشت.

456.

بر شکم رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله شکنهایی-چین‌خوردگی‌هایی-وجود داشت، یکی زیر لباس پنهان می‌گشت و دوتای دیگر نمایان بود.

457.

علی علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله جلالت و هیبتی خاص داشت.

458.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله در چشم هر بیننده با وقار و بزرگ می‌نمود.

459.

علی علیه السّلام در پاسخ سؤالهای یهودی فرمود: چون رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله در مجلسی می‌نشست از اطراف آن حضرت نوری می‌درخشید که همه آن را می‌دیدند.

460.

امام صادق علیه السّلام فرمود: از رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله در شبهای تاریک نوری دیده می‌شد گویی پاره ماه است.

461.

یکی از خواص رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله این بود که چون می‌خواست به دیدار قومی برود جلوتر نوری به خانه آنان سبقت می‌گرفت.

462.

پسر عمر خطّاب گوید: کسی را ندیدم که سخی‌تر و شجاع‌تر و سلحشورتر از رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله باشد.

463.

امام باقر علیه السّلام فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله سه خصلت داشت که دیگران نداشتند: آن حضرت سایه نداشت. از راهی عبور نمی‌کرد مگر اینکه پس از سه روز کسانی که از آنجا می‌گذشتند از عطر عرق آن جناب متوجه می‌شدند که ایشان از آن محل گذشته است. آن حضرت بر هیچ سنگ و درختی نمی‌گذشت جز آنکه به آن حضرت سجده می‌کرد.

464.

در شب تاریک پیش از آنکه مردم آن حضرت را ببینند از بوی عطر آن جناب را می‌شناختند و می‌گفتند: این رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله است.

465.

از اسحاق بن راهویه نقل شده که این بوی خوش، بوی عرق رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله بود بدون آنکه عطری استعمال کند.

466.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله در ظرف آب، آب دهان می‌افکند و مردم از آن بویی خوشتر از مشک می‌شنیدند.

467.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله فرمود: هر کس بخواهد عطر مرا استشمام کند گل سرخ (گل محمدی) را ببوید.

468.

سلیم (سلمه فرزند امّ سلمه) گوید: روزی رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله بر ما وارد شد و نزد ما به خواب نیم روزی فرو رفت. مادرم شیشه‌ای آورد و شروع کرد عرق رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله را در آن جمع کردن. آن حضرت از خواب بیدار شد و فرمود: ای امّ سلمه، چه می‌کنی؟ عرضه داشت: این عرق شماست که در عطریات خود داخل می‌کنیم و این از بهترین اقسام عطرهای ماست. آن حضرت فرمود: درست گفتی.

469.

چون رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله با کسی راه می‌رفت هر چند که آن کس بلند قد بود، آن حضرت یک سر و گردن از وی بلندتر به نظر می‌رسید.

470.

لباس کوتاه و یا بلند به اندام رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله اندازه بود، چون می‌پوشید اگر کوتاه بود بلند، و اگر بلند بود کوتاه‌تر می‌شد، گویا برای آن حضرت بریده شده است.

471.

هنگامی که رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله بر زمین نرم قدم می‌گذاشت اثر پایش در آن ظاهر نمی‌شد، و چون بر زمین سفت راه می‌رفت جای پایش معلوم می‌گشت.

472.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله دیدگانش به خواب می‌رفت ولی قلبش نمی‌خوابید.

473.

پرنده بالای سر رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله پرواز نمی‌کرد.

474.

مگس بر آن جناب نمی‌نشست و حشرات زهردار و بی‌زهر به

475.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله از پشت سر نگاه می‌کرد چنان که از پیش رو نگاه می‌کرد، و از پشت سر می‌دید چنان که از پیش رو می‌دید.

476.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله در خواب می‌شنید چنان که در بیداری می‌شنید.

477.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله از روزی که خدا او را آفرید بوی بد از وی به مشام نرسید.

478.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله هرگز محتلم نشد.

479.

هر حیوانی که رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله بر آن سوار شد هرگز پیر نگشت و بر آن حال باقی ماند.

480.

مردم به وجود مبارک رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله استشفاء می‌کردند.

481.

هیچ کس تاب مقاومت با رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله را نداشت.

482.

سلیمان بن خالد گوید: به امام صادق علیه السّلام عرضه داشتم: مردم می‌گویند:

483.

در روی زمین کسی داناتر از رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله نبود.

484.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله هنگام نزول وحی گرفته می‌شد و رنگ چهره‌اش تغییر می‌کرد و سر به زیر می‌انداخت.

485.

از امام صادق علیه السّلام سؤال شد: آن حالت غشوه و بی‌خودی که به رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله دست می‌داد آیا هنگامی بود که جبرئیل بر آن حضرت نازل می‌گردید؟ فرمود: نه، جبرئیل هنگامی که نزد رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله می‌آمد بدون اجازه داخل نمی‌شد و چون خدمت آن حضرت می‌رسید مانند بنده‌ای در حضور رسول خدا می‌نشست. بلکه آن حالت موقعی بود که خدای-عزّ و جلّ-بدون واسطه با آن جناب سخن می‌گفت.

486.

به امام صادق علیه السّلام عرض شد: آیا برای رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله دو حال بود که گاه می‌فرمود: جبرئیل گفت، و این جبرئیل است که چنین امر می‌کند؛ و گاه بیهوش می‌گردید؟ امام صادق علیه السّلام فرمود: هنگامی که وحی الهی بدون واسطه جبرئیل صورت می‌گرفت، به جهت سنگینی وحی مستقیم از خداوند حالت غشوه بر آن حضرت عارض می‌شد. اما هنگامی که به واسطه جبرئیل بود این سنگینی به او دست نمی‌داد، لذا می‌فرمود: جبرئیل گفت، و این جبرئیل است [که چنین دستور آورده است].

487.

هنگامی که وحی بر رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله نازل می‌شد صدایی همانند صدای زنبور عسل از مقابل صورتش شنیده می‌شد. و در روزهای خیلی سرد وقتی وحی بر آن حضرت نازل می‌شد و تمام می‌گشت، بر پیشانی مبارکش دانه‌های عرق نمایان می‌شد.

488.

جبرئیل شصت هزار مرتبه بر رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله نازل گردید.

489.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله ضمن حدیثی فرمود: جبرئیل هر سال همه قرآن را یک بار بر من می‌خواند، لیکن امسال (که سال آخر عمر من است) آن را دو بار بر من

490. مفضّل بن عمر گوید: از امام صادق علیه السّلام در باره علم امام سؤال کرده، گفتم: با اینکه امام در خانه خود نشسته و پرده‌ها انداخته شده چطور از آنچه در اطراف عالم اتفاق می‌افتد خبر دارد؟ حضرت فرمود: ای مفضّل، خداوند-تبارک و تعالی-در وجود رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله پنج روح قرار داده بود:1)

3.

491.

ابو بصیر گوید: از امام صادق علیه السّلام از معنای « روحا من امرنا » که در این آیه شریفه: و کذلک اوحینا الیک روحا من امرنا ما کنت تدری ما الکتاب و لا الایمان ⁽¹⁾آمده پرسیدم، حضرت فرمود: آن «روح» آفریده‌ای است از آفریده‌های خدای-عزّ و جلّ-که از جبرئیل و میکائیل بزرگتر است و همیشه با رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله همراه بود و آن حضرت را از وقایع آگاه و در کار خویش تقویت می‌کرد و این روح پس از رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله همواره با ائمه علیهم السّلام می‌باشد.

492.

امام صادق علیه السّلام فرمود: آن «روح» غیر از رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله با هیچ یک از پیامبران گذشته نبوده است.

493.

امام صادق علیه السّلام فرمود: در شب معراج هنگامی که رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله به

494.

سلمان فارسی رحمه اللّٰه گوید: جبرئیل به پیامبر گفت: سوگند به خدایی که تو را به نبوت مبعوث کرد، این جا مقامی است که هیچ پیامبر مرسل و فرشته مقربی به آن قدم ننهاده است.

495.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله فرمود: [در شب معراج]سوار «براق» شدم و رسیدم به آن حجابی که بعد از آن خدای رحمان بود (بین من و خدا تنها یک حجاب فاصله بود ⁽¹⁾) .

496.

محمّد بن فضیل گوید: از حضرت موسی بن جعفر علیهما السّلام پرسیدم: آیا هرگز رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله پروردگارش را دید؟ فرمود: آری، با قلب خود پروردگارش را دید؛ مگر سخن خدای متعال را نشنیده‌ای که می‌فرماید: «دل آنچه را دیده دروغ نگفته است» ⁽²⁾. او خدا را هرگز با دیدگان ظاهر ندید ولی با چشم دل دید.

497.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله فرمود: [در معراج]پروردگارم را [به چشم دل]دیدم و میان من و او فقط جلال وی حائل بود.

498.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله فرمود: مرا با خداوند وقتی هست که هیچ فرشته مقرب و پیامبر مرسل و بنده‌ای که خداوند دلش را به ایمان آزموده است قدرت تحمل آن حال را ندارد [چه رسد به دیگران].

499.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله در ضمن حدیث معراج فرمود: چون به آسمان هفتم رسیدم و تمام فرشتگان آسمانها که همراه من بودند و جبرئیل و فرشتگان مقرب از

500.

رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله فرمود: هیچ روز و شبی نیست مگر آنکه تحفه‌ای از جانب خدای متعال در آن به من می‌رسد.

501.

امام صادق علیه السّلام می‌فرمود: به حضرت عیسی علیه السّلام دو حرف [از علم الهی]داده شده بود و با آن دو حرف کار می‌کرد، و به حضرت موسی علیه السّلام چهار حرف، و به حضرت ابراهیم علیه السّلام هشت حرف، و به حضرت نوح علیه السّلام پانزده حرف، و به حضرت آدم علیه السّلام بیست و پنج حرف داده شده بود و خداوند متعال همه آنها را در وجود حضرت محمّد صلّی اللّٰه علیه و آله جمع کرده بود. و اسم أعظم خدا هفتاد و سه حرف است که هفتاد و دو حرف آن را به رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله عطا کرد و یک حرف دیگر از او پنهان داشته شد.