زندگی برزخی و ارتباط با برزخ نشینان

مشخصات کتاب

‌سرشناسه : شفیعی مازندرانی محمد، ۱۳۲۸ -

عنوان و نام پدیدآور : زندگی برزخی و ارتباط با برزخ نشینان : شامل پاسخ بسیاری از شبهات و سوال‌های پیرامون برزخ و آخرت از دیدگاه قرآن و سنت/ محمد شفیعی‌مازندرانی

مشخصات نشر : قم: مسجد مقدس جمکران ۱۳۸۷.

مشخصات ظاهری : ۳۱۶ ص.

شابک : ۲۸۰۰۰ ریال : چاپ دوم : 978-964-973-147-6

یادداشت : چاپ دوم : ۱۳۸۹ (فیپا) .

یادداشت : کتابنامه : ص. ۳۱۰ - ۳۱۶ ؛ همچنین به صورت زیرنویس .

موضوع : برزخ-- اسلام.

موضوع : برزخ -- جنبه‌های قرآنی

شناسه افزوده : مسجد جمکران (قم)

رده بندی کنگره : BP۲۲۲/۲۴/ش۷۴ز۹ ۱۳۸۷

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۴۴

شماره کتابشناسی ملی : ۱۷۷۴۰۸۲

اشاره

زندگی برزخی و ارتباط با برزخ نشینان

شامل پاسخ بسیاری از شبهات و سوال‌های پیرامون برزخ و آخرت از دیدگاه قرآن و سنت

محمد شفیعی‌مازندرانی

فهرست مطالب

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

رفتن از این سرای عشق و اثر مرگ ، نبود که زندگی دگر زندگی در دیار برزخ وصل خاتمیت نیست بل میان سفر روز محشر چورخ بر افروزد زندگانی جاودان بنگر

بسم الله الرحمن الرحیم و به نستعین

مقدمه

قال اللَّه تبارک و تعالی: «وَمِنْ وَرَائِهِمْ بَرْزَخٌ إِلَی یَوْمِ یُبْعَثُونَ».⁽¹⁾

در روزگار ما این تفکر که «مرگ پایان زندگی است»، به فراموش خانه تاریخ سپرده شده است و کیست که به زندگی پس از مرگ اعتقاد قلبی نداشته باشد؟ - گرچه به ظاهر آن را انکار کند - و البتّه علوم مختلف در عرصه ارتباط با برزخ نشینان در جوامع بشری، گواه بر این حقیقت است.

ارتباط و مصاحبت بابرزخ‌نشینان،دارای‌زوایای‌مختلفی است‌که‌مهم‌ترین‌آنهاعبارتند از:

الف) ارتباط با اهل‌برزخ (مردگان) از طریق رؤیا.

ب) ارتباط با برزخ‌نشینان از راه قدم نهادن به عالم برزخ و به مهمانی آنها رفتن.

ج) ارتباط با آنها از راه آنچه به عنوان «عود ارواح» در میان اهالی آنان رایج است.

د) ارتباط با برزخ نشینان از طریق انجام کارهای خیر به نیّت آنان.

در این کتاب، جلوه‌های مختلف ارتباط با برزخ نشینان را ملاحظه می‌فرمایید.

مسائل مهّم در این بخش عبارت‌اند از:

آثار حیات بخش یاد مرگ‌

اشاره

تأثیر یاد مرگ در زندگی

انسان اگر از مرگ غافل نشود و همواره در زندگی روزمرّه خود به آن فکر کند، به مسائل زیر بیشتر اهمیت خواهد داد.

1- وَ عَنِ النَّبِیِ‌صلی الله علیه وآله، قَالَ: «مَنْ تَرَقَّبَ الْمَوْتَ لَهی عَنِ اللَّذَّاتِ وَ مَنْ زَهِدَ فِی الدُّنْیَا هَانَتْ عَلَیْهِ الْمُصِیبَاتُ».⁽¹⁾

2- وَ عَنْهُ‌صلی الله علیه وآله، قَالَ: «شَرُّ الْمَعْذِرَةِ حِینَ یَحْضُرُ الْمَوْتُ».⁽²⁾

3- وَ عَنْهُ‌صلی الله علیه وآله، قَالَ: «لَیْسَ بَعْدَ الْمَوْتِ مُسْتَعْتَبٌ، أَکْثِرُوا مِنْ ذِکْرِ هَادِمِ اللَّذَّاتِ وَ مُنَغِّصِ الشَّهَوَاتِ ».⁽³⁾

4- عَنِ النَّبِیِ‌صلی الله علیه وآله، قَالَ: «أَفْضَلُ الزُّهْدِ فِی الدُّنْیَا ذِکْرُ الْمَوْتِ وَ أَفْضَلُ الْعِبَادَةِ ذِکْرُ الْمَوْتِ⁽⁴⁾وَ أَفْضَلُ التَّفَکُّرِ ذِکْرُ الْمَوْتِ فَمَنْ أَثْقَلَهُ ذِکْرُ الْمَوْتِ وَجَدَ قَبْرَهُ رَوْضَةً مِنْ رِیَاضِ الْجَنَّةِ».⁽⁵⁾

5- عَنِ النَّبِیِ‌صلی الله علیه وآله، قَالَ: «إِنَّ الْقُلُوبَ تَصْدَأُ کَمَا یَصْدَأُ الْحَدِیدُ، قِیلَ یَا رَسُولَ اللَّهِ وَ مَا جَلَاؤُهَا ؟ قَالَ: قِرَاءَةُ الْقُرْآنِ وَذِکْرُ الْمَوْتِ».⁽⁶⁾

6- قَالَ: «أَکْثِرُوا مِنْ ذِکْرِ هَادِمِ اللَّذَّاتِ، فَمَا ذُکِرَ فِی قَلِیلٍ إِلاَّ وَ کَثَّرَهُ وَ لاَ کَثِیرٍ إِلاَّ وَ قَلَّلَهُ».⁽⁷⁾

7- قَالَ: «قِیلَ: یَا رَسُولَ‌اللَّهِ هَلْ یُحْشَرُ مَعَ الشُّهَدَاءِ أَحَدٌ ؟ قَالَ: نَعَمْ، مَنْ یَذْکُرُ الْمَوْتَ بَیْنَ الْیَوْمِ وَ اللَّیْلَةِ عِشْرِینَ مَرَّةً».⁽⁸⁾

8- رَأَی النَّبِیُ‌صلی الله علیه وآله قَوْماً یَکْنِزُونَ، فَقَالَ: «أَمَا إِنَّکُمْ لَوْ کُنْتُمْ أَکْنَزْتُمْ ذِکْرَ هَادِمِ اللَّذَّاتِ تَسُلُّکُمْ عَمَّا أَرَی، أَکْثِرُوا ذِکْرَ هَادِمِ اللَّذَّاتِ».⁽¹⁾

9- وَ سُئِلَ(ص) أَیُّ الْمُؤْمِنِینَ أَکْیَسُ ؟ قَالَ: «أَکْثَرُهُمْ لِلْمَوْتِ ذِکْراً وَأَشَدُّهُمْ لَهُ اسْتِعْدَاداً».⁽²⁾

10- قَالَ الصَّادِقُ‌علیه السلام: «ذِکْرُ الْمَوْتِ یُمِیتُ الشَّهَوَاتِ فِی النَّفْسِ وَ یَقْطَعُ مَنَابِتَ الْغَفْلَةِ وَیُقَوِّی النَّفْسَ بِمَوَاعِدِ اللَّهِ وَیُرِقُّ الطَّبْعَ وَیَکْسِرُ أَعْلَامَ الْهَوَی وَیُطْفِئُ نَارَ الْحِرْصِ وَیُحَقِّرُ الدُّنْیَا وَهُوَ مَعْنَی مَا قَالَ النَّبِیُ‌صلی الله علیه وآله: «فِکْرُ سَاعَةٍ خَیْرٌ مِنْ عِبَادَةِ سَنَةٍ وَذَلِکَ عِنْدَ مَا یَحُلُّ أَطْنَابَ خِیَامِ الدُّنْیَا وَ یَشُدُّهَا فِی الآخِرَةِ وَ لاَ تَسْکُنْ بِزَوَالِ الرَّحْمَةِ عِنْدَ ذِکْرِ الْمَوْتِ بِهَذِهِ الصِّفَةِ وَ مَنْ لاَ یَعْتَبِرْ بِالْمَوْتِ وَ قِلَّةِ حِیلَتِهِ وَ کَثْرَةِ عَجْزِهِ وَ طُولِ مُقَامِهِ فِی الْقَبْرِ وَ تَحَیُّرِهِ فِی الْقِیَامَةِ فَلاَ خَیْرَ فِیهِ».⁽³⁾

11- قَالَ النَّبِیُ‌صلی الله علیه وآله: «اُذْکُرُوا هَادِمَ اللَّذَّاتِ، قِیلَ: وَ مَا هُوَ یَا رَسُولَ اللَّهِ ؟ فَقَالَ: الْمَوْتُ، فَمَا ذَکَرَهُ عَبْدٌ عَلَی الْحَقِیقَةِ فِی سَعَةٍ إِلاَّ ضَاقَتْ عَلَیْهِ الدُّنْیَا، وَ لاَ فِی شِدَّةٍ إِلاَّ اتَّسَعَتْ عَلَیْهِ وَالْمَوْتُ أَوَّلُ مَنْزِلٍ مِنْ مَنَازِلِ الآخِرَةِ، وَ آخِرُ مَنْزِلٍ مِنْ مَنَازِلِ الدُّنْیَا».⁽⁴⁾

برخی از آثار مهم یاد مرگ‌

از بین رفتن گناهان‌

پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله همواره تأکید داشت تا امت او از مرگ غافل نباشند و همیشه به آن بیندیشند.

آن حضرت می‌فرمود: «اَکْثِرُوا مِن ذِکْرِ الْمَوْتِ فَاِنَّهُ یُمَحِّصُ الذُّنُوبَ وَ یُزَهِّدُ فِی الدّنیا»:

همواره به یاد مرگ باشید؛ زیرا یاد مرگ گناهان را پاک می‌کند و توفیق زهدورزی (کناره‌گیری از دنیاپرستی) را به آدمی عنایت می‌کند.⁽⁵⁾

زیرک‌ترین انسان‌

یاد مرگ، زیرکی آدمی را تقویت می‌کند؛ زیرا باعث می‌شود تا آدمی به فکر روزگار دیگر باشد؛ پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله می‌فرمود: زیرک‌ترین انسان کسی است که از این دنیای گذران، توشه

زندگی اخروی را فراهم آورد؛ چنانکه در رهنمودی از آن حضرت‌صلی الله علیه وآله آمده است: «أَتَدْرونَ مَنْ اَکْیَسُکُمْ؟ قالوا: لا یا رسول اللَّه، قال: أَکْثَرْکُمْ، وَ أَحْسَنُکُمْ اِسْتِعْداداً لَهُ، فَقالوا: وَ مَا عَلامَةُ ذلک یا رسول اللَّه؟ قال: اَلَّتجا فی عَنْ دارِ الغُرُورِ، إلی دارِ الخُلُود والتَّزَوّدُ لِسُکْنَی القُبور، وَالتَأَهُّبُ لِیَوْمِ النُشورِ»:

آیا مایلید بدانید زیرک‌ترین فرد از شما کیست؟ اصحاب عرض کردند: نه، ای پیامبر خدا ما نمی‌دانیم؛ پیامبر اعظم‌صلی الله علیه وآله فرمود: زیرک‌ترین انسان کسی است که:

بیشتر از همگان به یاد مرگ باشد.

بیشتر از همه آماده پذیرفتن مرگ باشد.

اصحاب عرض کرند نشانه‌های این گونه بودن چیست؟

پیامبر اعظم‌صلی الله علیه وآله فرمود: کسی که کاملاً آماده مرگ است؛

همواره از مظاهر دنیایی (دنیاپرستی) کناره می‌گیرد.

همواره در انتظار رفتن به خانه آخرت است.

همواره برای ساکنان قبرها (مردگان) زاد و توشه می‌فرستد (خیرات می‌کند).

همواره آماده حضور در صحرای محشر است.⁽¹⁾

یاد مرگ و یاد سفر به سوی دیار دیگر و همچنین اعتقاد به حیات جاویدان و زندگی پس از مرگ، در زندگی روزمرّه ما تأثیر بسزایی دارد، تأثیر یاد مرگ می‌تواند اثر خطرناک غفلت از خدا و عالم آخرت را از سرزمین جان آدمی بزداید.

یاد مرگ، در آیات بسیاری از قرآن و نیز در جلوه‌های مختلفی از رهنمودهای رهبران الهی مورد تأکید و تمجید قرار گرفته که موارد زیر از آن جمله است:

پاداش پرداخت صدقه‌

پیامبر اعظم‌صلی الله علیه وآله فرمود: «ذکر الانبیاء من العبادة و ذکر الصالحین کفارة و ذکر الموت صدقة و ذکر القبر یقرّبکم من الجنة...»⁽²⁾

یاد پیامبران عبادت است و یاد نیکان و صالحان کفاره گناهان است و یاد مرگ صدقه است و یاد قبر، شما را به بهشت خدا نزدیک می‌کند.⁽¹⁾

توجه به چند مسأله ضروری است:

الف) مرگ هراسناک نیست؛ باید توجه داشته باشیم که مرگ، ترسناک نیست و آنچه هراسناک می‌نماید عبارت است از احساس «فقر»، یعنی: با دست خالی از این دیار به سرای دیگر کوچ کردن دردناک می‌باشد؛ زیرا خود مرگ، به فرموده رسول خداصلی الله علیه وآله تحفه‌ای برای مؤمنان است که نه تنها ترسناک بلکه یک هدیه الهی است.

آن حضرت می‌فرمود: «تُحْفَةُ المؤمِنِ المَوْت»:

بهترین هدیه‌ای که می‌توان به مؤمن داد مرگ است (و اینکه به او بشارت داده شود اجلت فرا رسیده و به زودی از این دنیا خلاص و راحت می‌شوی).⁽²⁾

و نیز فرمود: «اَلْمَوْتُ رَیْحَانَةُ الْمُؤمِنِ»:

مرگ دسته گل خوشبوی مؤمن است.⁽³⁾

ب) توجه به مرگ: یاد مرگ و به فکر روزگار آینده بودن، به نوبه خود آدمی را وادار می‌کند تا خود را برای حرکت از این عالم به سوی عالم دیگر مهیّا سازد. وقتی که میان رختخواب خود رفتی بیندیش که:

چه چیزی در شکمت کردی؟ چه چیزی کسب کردی؟ فرض کن که مرگت فرا رسید....

پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله فرمود: «اِذَا آویتَ إِلی فِرَاشِکَ فَانْظُرْ مَا سَلَکْتَ فِی بَطْنِکَ وَ مَا کَسَبْتَ فِی یَوْمِکَ، وَاذْکُرْ أَنَّکَ مَیِّتُ وَ أَنَّ لَکَ مَعَاداً»:

آنگاه که برای استراحت به رختخواب رفتی با خود بیندیش که در طول روز چه غذایی خوردی و از چه راهی به کسب درآمد پرداخته‌ای و بیندیش که هم اکنون مرده‌ای و محشر به پا شده است.⁽⁴⁾

چنانکه در سخنی دیگر آمده است: «اِنَّ مِنَ الْیَقِینِ اَنْ لا تُرْضُوا النَّاسَ بِسَخَطِ اللَّهِ وَ لا تَحْمِدُوهُمْ عَلَی مَا رَزَقَکُمُ اللَّهُ وَ لا تَذُمُّوهُمْ عَلی مَا لَمْ یُؤْتِکُمُ اللَّهُ اِنَّ الرِّزْقَ لا یَجُرُّهُ حِرْصُ حریصٍ وَ لا یَرُدُّهُ کَرَاهَةُ کارِهٍ وَ لَوْ أَنَّ أَحَدَکُمْ فَرَّ مِنْ رِزْقِهِ کَمَا یَفِرُّ مِنَ الْمَوْتِ لَکَان رِزْقُهُ اَشَدَّ لَهُ طَلَباً وَ اَسرَعَ اِدراکاً مِنَ الْمَوْتِ اِنَّ اللَّهَ تَعَالی جَعَلَ الرُّوح وَالرَّاحَة فِی الْیَقِینِ والرِضا وَجَعَلَ الْهَمَّ وَالحُزْنَ فِی الشَّکِ وَالسَّخَطِ»:

یکی از آثار یقین به مبدأ هستی، آن است که برای به دست آوردن رضایت و خشنودی مردم، خدا را از خود خشمگین نکنی و به رزق و روزیی که خداوند به تو داده است (به خیال اینکه از مردم گرفته‌ای) مردم را ستایش نکنی و اگر زمانی چیزی را که می‌خواستی به تو نرسید (به خیال اینکه مردم روزی‌ات را نداده‌اند) مردم را مذمت و نکوهش نکنی؛ البته حرص و آز انسان آزمند هرگز باعث رسیدن روزی نمی‌شود و بی‌میلی عناصر بدخواه هرگز باعث بازگشت و قطع روزی نمی‌گرددد و چنانچه اگر کسی از شما همانگونه که از مرگ فراری است، از دریافت رزق روزی خود فراری باشد و نخواهد سهمیه روزی خود را دریافت کند، رزق و روزی او شدید و سریعتر از فرا رسیدن مرگ، در طلب او می‌رود و خود را به صاحب خویش می‌رساند. خداوند آرامش و آسایش را در یقین به مبدأ هستی و خشنودی خود قرار داده است و اندوه و غم و غصّه را در شک و تردید و خشم و غضب خود قرار داده است.⁽¹⁾

چند رهنمود مهم‌

مردی به محضر امام صادق‌علیه السلام رسید و گفت: پدر و مادرم فدایت! مرا موعظه کن؛ امام‌علیه السلام فرمود:

«ِانْ کانَ اللَّهّ تَبارَکَ و تَعالی قَدْ تَکَفَّلَ بِالْرِزْقِ، فَاهْتِمامُکَ لِماذا؟ وَ اِنْ کانَ الرِّزْقُ مَقْسُومَاً فالحِرْصُ لِماذا؟ وَ اِنْ کانَ الْحِسابُ حَقَّاً فَالْجَمْعُ لِماذا؟ وَ اِنْ کانَ الْخُلْفُ مِنَ اللَّهِ حَقّاً فَالْبُخْلُ لِماذا؟ وَ اِنْ کانَتِ الْعُقُوبَةُ مِنَ الْنّارِ حَقّاً فَالْمَعْصِیَةُ لِماذا؟ وَ اِنْ کانَ الْمَوْتُ حَقّاً فَالْفَرَحُ لِماذا؟ وَ اِنْ کانَ الْعَرْضُ عَلَی اللَّهِ حَقّاً فَالْمَکْرُ لِماذا؟ وَاِنْ کانَ کُلُّ شَی‌ءٍ بِقَضاءٍ وَ قَدَرٍ فَالْحُزْنُ لِماذَا؟

وَاِنْ کانَتِ الْدُنْیا فانِیَةً فَالْطُّمَأنِیْنَةُ اِلَیْها لِماذا؟»:

اگر واقعاً اعتقاد بر آن است که خدا رزاق است؛ پس این همه تلاش و عرق ریختن افراطی جهت افزودن روزی، برای چیست؟

اگر واقعاً اعتقاد بر آن است که رزق و روزی، تقسیم و معیّن شده است؛ پس این همه حرص‌ورزی برای چیست؟

اگر واقعاً اعتقاد بر آن است که حساب (در روز قیامت) در کار است؛ پس این همه ثروت‌اندوزی برای چیست؟

اگر واقعاً اعتقاد بر آن است هر انفاقی که انجام دهیم از سوی خدا جبرانی صورت می‌گیرد؛ پس بخل برای چیست؟

اگر واقعاً اعتقاد بر آن است که کیفر و عقوبت، حقّ است؛ پس گناه و معصیت چرا؟

اگر واقعاً اعتقاد بر آن است که مرگ، بدون تردید فرا می‌رسد؛ پس خوشحالی غفلت‌آمیز چرا؟

اگر حضور در پیشگاه خدا در قیامت تحقق می‌یابد؛ پس مکر و دغلکاری چرا؟

اگر در زندگی روزمرّه قضا و قدر حاکم است؛ پس حزن و اندوه چرا؟

اگر دنیا فناپذیر است؛ پس دلبستن به آن چرا؟.⁽¹⁾

مصاحبه‌ای با امیرمؤمنان‌علیه السلام‌

در حدیث آمده است: «روی ان رجلا جاء الی الامام المؤمنین علی بن ابی طالب‌علیه السلام فقال: اسئلک عن مسائل اربع، فقال: سل و ان کانت اربعین، فقال: ما الواجب و ما الأوجب؟ و ما القریب و ما الاقرب و ما العجیب و ما الاعجب؟ و ما الصعب و ما الاصعب؟

قال‌علیه السلام: اما الواجب فطاعة اللَّه تعالی، و اما الاوجب منها: فترک الذنوب. و اما القریب فالقیامة، والاقرب منها: الموت. و اما العجیب فالدنیا، والاعجب منها: حبُّ الدنیا. و اما الصعب فالقبر، و الاصعب منها: الذهاب بلا زاد».

مردی به محضر امیرمؤمنان‌علیه السلام رسید و گفت: چهار سؤال دارم؛ امام فرمود: بپرس، اگر چه چهل سؤال باشد:

او پرسید: واجب چیست و واجب‌تر کدام است؟

نزدیک چیست و نزدیک‌تر کدام است؟

عجیب چیست و عجیب‌تر کدام است؟

دشوار چیست و دشوارتر کدام است؟

امام‌علیه السلام پاسخ داد: واجب عبارت است از اطاعت خدا و واجب‌تر ترک گناه است.

نزدیک عبارت است از قیامت و نزدیک‌تر مرگ است.

عجیب عبارت است از دنیا و عجیب‌تر، حب به دنیاست.

دشوار عبارت است از قبر و دشوارتر، بدون توشه به قبررفتن است.⁽¹⁾

ج) نشانه‌های یقین: تقویت یقین نسبت به زندگی پس از مرگ، به نوبه خود تأثیر حیات‌بخشی در جان و روان آدمی دارد؛ گرچه به یاد مرگ بودن نشان از وجود «یقین» در آدمی است. در کلامی از رسول‌خداصلی الله علیه وآله در باب یقین و اهل یقین آمده است:

«وَ أَمَّا عَلامَةُ الْمُوقِنِ فَسِتَّةٌ: أَیْقَنَ بِاللّهِ حَقّاً فَآمَنَ بِهِ وَ أَیْقَنَ بِأَنَّ الْمَوْتَ حَقٌّ فَحَذَرَهُ وَ أَیْقَنَ بِأَنَّ الْبَعْثَ حَقٌّ فَخَافَ الْفَضِیحَةَ وَ أَیْقَنَ بِأَنَّ الْجَنَّةَ حَقٌّ فَاشْتَاقَ إِلَیْهَا وَ أَیْقَنَ بِأَنَّ النَّارَ حَقٌّ فَظَهَرَ سَعْیُهُ لِلنَّجَاةِ مِنْهَا وَ أَیْقَنَ بِأَنَّ الْحِسَابَ حَقٌّ فَحَاسَبَ نَفْسَهُ»:

نشانه انسان اهل یقین شش چیز است:

یقین و اطمینان دارد که خدایی وجود دارد و به آن ایمان آورد؛ یقین و اطمینان دارد که مرگ حقّ است و از مرگ پروا دارد مرگ را شوخی تلقی نکرده و برای مرگ خود را آماده کرده است؛ یقین و اطمینان دارد که رستاخیز و قیامت حقّ است و لذا از رسوایی محشر هراس دارد؛ یقین و اطمینان دارد که بهشت حق است (واقعاً وجود دارد) و لذا شیفته بهشت است؛ یقین و اطمینان دارد که جهنم و دوزخ حق است لذا همه تلاش و کوشش خود را به کار بسته است که از آتش جهنم نجات پیدا کند؛ یقین و اطمینان دارد که حسابرسی در روز قیامت حق است و انجام می‌شود، لذا همواره در دنیا کارهای خود را مورد محاسبه دقیق قرار می‌دهد.⁽²⁾*

مرگ، نه تنها دروازه ورود انسان‌ها به عالم دیگر است؛ بلکه تلخی آن موجب از بین رفتن گناه‌های انسان‌های با ایمان خواهد بود؛ بر این اساس رسول خداصلی الله علیه وآله فرمود: «اَلْمَوْتُ کَفّارةٌ لِذنوبِ المُؤمنین»:

مرگ و جان دادن کفاره گناهان مؤمنان است.⁽¹⁾

برزخ در آیات قرآن‌

برزخ، در آیات مختلف قرآن به چشم می‌خورد که در اینجا به معروف‌ترین آن‌ها مروری داریم:

زمانی که مرگ یکی از آنان فرا رسد، می‌گوید: پروردگار من! مرا بازگردان شاید در آنچه ترک کردم (و کوتاهی نمودم) عمل صالحی انجام دهم، (به او می‌گویند:) چنین نیست؛این سخنی است که او به زبان می‌گوید (و اگر بازگردد، برنامه‌اش هم‌چون سابق است) و پشت سر آنها برزخی است تا روزی که برانگیخته می‌شوند.⁽²⁾

(ای پیامبر!) هرگز گمان مبر آنها که در راه خدا کشته شده‌اند مردگانند؛ بلکه آنها زنده‌اند و نزد پروردگارشان روزی داده می‌شوند. آنها به خاطر نعمت‌های فراوانی که خدا از فضل خود به آنها بخشیده است، خوشحالند و به خاطر کسانی که (مجاهدانی که) بعد از این خواهند آمد و هنوز به آنان ملحق نشدند (نیز) خوشوقتند (زیرا مقامات برجسته آنها را در آن جهان می‌بینند و می‌دانند) که نه ترسی بر آنها است و نه غمی خواهند داشت.⁽³⁾

و به آنها که در راه خدا کشته می‌شوند، مرده مگویید؛ بلکه آنها زندگانند ولی شما نمی‌فهمید.⁽⁴⁾

عذاب آنها آتش است که هر صبح و شام بر آن عرضه می‌شوند و روزی که قیامت بر پا می‌شود خطاب آید، آل فرعون را در سخت‌ترین عذاب‌ها وارد کنید. به خاطر بیاور هنگامی را که در آتش دوزخ با هم محاجّه می‌کنند؛ ضعفا به مستکبران می‌گویند: ما پیرو شما بودیم آیا (امروز) سهمی از آتش به جای ما پذیرا می‌شوید؟!⁽¹⁾

(آری سرانجام) همگی به خاطر گناهانشان غرق شدند و در آتش دوزخ وارد شدند و جز خدا یاورانی برای خود نیافتند!⁽²⁾

(سرانجام او را شهید کردند و) به او گفته شد وارد بهشت شو گفت: ای کاش قوم من می‌دانستند که پروردگارم مرا آمرزیده و از گرامی داشتگان قرار داده است.⁽³⁾

و روزی که قیامت بر پا شود، گنهکاران سوگند یاد می‌کنند که جز ساعتی (در عالم برزخ) درنگ نکردند! اینچنین آنها از درک حقیقت محروم می‌شدند.⁽⁴⁾

آنها می‌گویند: پروردگارا! ما را دو بار میراندی و دوباره زنده کردی، اکنون به گناهان خود معترفیم، آیا راهی برای خارج شدن (از دوزخ) وجود دارد؟!⁽⁵⁾

و هرکس از یاد من روی گردان شود، زندگی (سخت و) تنگی خواهد داشت و روز قیامت، او را نابینا محشور می‌کنیم!⁽⁶⁾

خداوند کسانی را که ایمان آوردند، به علّت گفتار و اعتقاد ثابتشان، هم در این جهان و هم در سرای دیگر استوار می‌دارد و ستمگران را گمراه می‌سازد (و لطف خود را از آنها می‌گیرد)؛ خداوند هرکاری را بخواهد (و مصلحت بداند) انجام می‌دهد.⁽¹⁾

پرسش: راز وجود زندگی برزخی در عرصه برزخ چیست؟

دنیا و زندگی در آن دارای فلسفه مخصوص به خود است؛ زیرا دنیا عرصه امتحان، جایگاه آموزش و پرورش و تحصیل کمالات علمی و عملی و محل اندوختن برای عالم دیگر است و نیز دنیا مزرعه، تجارتخانه، دانشگاه و میدان تمرین است. به تعبیر دیگر به منزله «عالم جنین» برای زندگی جهان آخرت می‌باشد. بدیهی است که سرای آخرت، مرکز انوارالهی، دادگاه بزرگ حقّ و محل رسیدگی به حساب اعمال دنیوی و همچنین جوار قرب و تجلّی برتر رحمت خدا است.

در اینجا این سؤال مطرح می‌شود که فلسفه وجودی «برزخ» چیست؟

در پاسخ پرسش فوق می‌توان گفت: فلسفه وجود عالم برزخ که در میان دنیا و آخرت قرار دارد، فلسفه وجودی هر مرحله متوسّط است؛ زیرا انتقال از محیطی به محیط دیگر که از هر نظربا آن‌متفاوت‌است،درصورتی‌قابل‌تحمل خواهد بود که مرحله میانه‌ای وجود داشته باشد مرحله‌ای‌که بعضی از ویژگی‌های مرحله اوّل و پاره‌ای از ویژگی‌های مرحله دوم را دارا باشد.

روزگار قیامت که برای همه انسان‌ها در یک روز رخ می‌نماید، با دگرگون شدن این جهان و پیدایش جهانی جدید مقارن است و حیات نوین انسان‌ها در آن عالم نو صورت می‌گیرد، با این وضعیت، راهی جز این نیست که در میان دنیا و آخرت مرحله برزخی در کار باشد و ارواح بعد از جدا شدن از بدن‌های مادّیِ عنصری، به برزخ منتقل گردند و تا پایان دنیا بمانند و پس از پایان دنیا و آغاز شدن قیامت، همه با هم محشور شوند؛ زیرا ممکن نیست هر انسان برای خود مستقلاً قیامتی داشته باشد؛ چرا که قیامت بعد از فنای دنیا و تبدیل زمین و آسمان‌ها به زمین و آسمان‌های دیگری است.

از روایات بسیاری استفاده می‌شود که در برزخ، پاره‌ای از کمبودهای تعلیم و تربیت افراد مؤمن جبران می‌گردد؛ گرچه برزخ جای انجام عمل صالح نیست، ولی چه مانعی دارد که محل معرفت بیشتر و آگاهی افزون‌تر باشد.

در حدیثی از امام موسی بن جعفرعلیه السلام می‌خوانیم: «مَنْ ماتَ مِنْ اَولِیائِنا وَ شیعَتِنا وَ لَمْ یُحْسِنْ الْقُرآنَ عُلِّمَ فی قَبْرِهِ لِیَرْفَعَ اللَّهُ بِهِ مِنْ دَرَجَتِهِ، فَاِنَّ دَرَجاتِ الْجَنَّةِ عَلی قَدْرِ آیاتِ الْقُرْآنِ، یُقالُ لَهُ اِقْرَأْ وَارْقَ، فَیَقْرَأُ ثُمَّ یَرْقی :

هرکس از دوستان و پیروان ما بمیرد و هنوز قرآن را به طور کامل فرا نگرفته باشد، در قبرش به او تعلیم می‌دهند، تا خدا به این وسیله درجاتش را بالا برد؛ چرا که درجات بهشت به اندازه آیات قرآن است، به او گفته می‌شود: بخوان و بالا رو، او می‌خواند و (از درجات بهشت) بالا می‌رود.⁽¹⁾

آیا تمام کسانی که از دنیا می‌روند و به جهان برزخ منتقل می‌شوند، همه در آنجا حیات آگاهانه‌ای دارند؟ یا گروهی همانند کسانی که به خواب فرو می‌روند، حیات برزخی آنها ناآگاهانه است؟

از آیه 55 سوره روم: «وَیَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ یُقْسِمُ الْمُجْرِمُونَ مَا لَبِثُوا غَیْرَ سَاعَةٍ...»:

و روزی که قیامت بر پا می‌شود، گناهکاران سوگند یاد می‌کنند که جز ساعتی (در عالم برزخ) توقف نکرده‌اند.

به دست می‌آید که زندگی برزخی برخی از انسان‌ها به گونه ناآگاهانه می‌گذرد؛ گرچه آیه: «وَمِنْ وَرَائِهِمْ بَرْزَخٌ إِلَی یَوْمِ یُبْعَثُونَ»:

و در پیش روی آنها برزخی است تا روز رستاخیز، مطلق و عام است.

طرح یک سؤال‌

آیا دوران برزخ، برای برزخ‌نشینان ملالت‌آور است؟

در پاسخ به پرسش فوق باید بدین نکته توجه داشت که افراد حاضر در برزخ به طور کلی سه دسته‌اند:

بدیهی است که برای گروه اوّل بسیار سخت می‌گذرد و این دوران برای این گروه ملالت‌آور است و برای گروه دوم و سوم طولانی بودنش محسوس نیست، تا آنجا که امام باقرعلیه السلام فرمود: «ما بین الموت والبعث الا کنومة تمتها ثم استیقضتَ منها»:

بین مرگ و قیامت (از لحظه‌ای که آدمی از دنیا می‌رود تا لحظه‌ای که در صور دمیده شود و در قیامت حضور می‌یابد) بسانِ یک مرتبه خوابیدن و بیدار گشتن است. یعنی افرادی که قرن‌ها در برزخ می‌باشند چنین نیست که احساس کنند دوران بسیار طولانی را دربرزخ سپری کرده‌اند؛ بلکه برای هر یک از برزخ‌نشینان، دوران برزخ به قدر یک بار خواب رفتن و بیدار گشتن، وانمود می‌گردد و طولانی شدن مدت توقف در آن، برای آنان محسوس نیست.⁽¹⁾

البته در روایات اسلامی نیز به این حقیقت اشاره شده که سؤال قبر تنها برای دو گروه مقرر است: کسانی که دارای ایمان خالص‌اند و همچنین کسانی که دارای کفر خالص‌اند؛ امّا بقیه انسان‌ها به حال خود رها می‌شوند.⁽²⁾

تعبیر «یُلْهی عَنْهُمْ» که در حدیث مربوطه آمده است⁽³⁾(آنها را به حال خود رها می‌کنند، یا از آنها صرف‌نظر می‌شود) مفهومش این است که سؤال قبر درباره آنها مقرر نیست.

نتیجه

دقت در این مقدمه نشان می‌دهد که:

الف)یادمرگ‌تأثیرسرنوشت‌سازی‌درآدمی‌دارد؛آن‌کس‌که‌به‌زندگی‌پس‌ازمرگ‌می‌اندیشد، برای زندگی در عالمی دیگر مهیّا می‌گردد وتوشه آن سوی را در دنیا فراهم می‌آورد.

ب) نسبت به دیگران بسیار مهربان، خیرخواه و اهل دستگیری است.

ج) به عبادت و اخلاقیات خود اهتمام می‌ورزد.

د) زندگی در برزخ در آیات قرآن منعکس می‌باشد؛ این زندگی حائلی است بین زندگی دنیوی و اخروی.

ه) برزخ جایی است که آنان بعد از آنکه از دنیا رفتند در آن‌جا اسکان می‌یابند تا نوبت نفخ صور، فرا رسد.

نوشتار پیش روی شما خوانندگان گرامی، دارای شش بخش است:

بخش اوّل، شامل مسائلی مربوط به قبر زندگی پس از مرگ، حیات برزخی و نیز برخی مسائل دیگر می‌باشد.

بخش دوم، مربوط به جلوه‌های مختلف ارتباط با برزخ‌نشینان است.

بخش سوم، عبارت است از یادی از گذشتگان.

بخش چهارم، درباره اوّلین کسانی است که وارد بهشت و یا جهنم می‌گردند.

بخش پنجم، درباره کسانی است که مردن آنها در این دنیا شهادت محسوب می‌شود.

و سرانجام بخش ششم، مجموعه غزلهایی است که در مورد دل نبستن به دنیا،فراهم نمودن توشه آخرت، اعجاز حبّ علی‌علیه السلام و اهمیّت علم آورده شده است.

بخش اوّل: مرگ چیست؟

اشاره

یوم اللَّه‌

غزالی (ابوحامد) اندیشمند معروف جهان اسلام در ضمن خطابه‌ای به حاضران گفت: آنچه، مدت سی سال از معانی آیات و اخبار به سمع شما رساندم را فردوسی (شاعر نامدار و نامور ایرانی) در دو بیت گفته است؛

پرستیدن دادگر پیشه کن

به روز گذر کردن اندیشه کن

بترس از خدا و میازار کس

رَهِ رستگاری، همین است و بس

در فرهنگ اسلامی روزهای سرنوشت‌ساز آدمی را «ایام اللَّه» گویند و یکی از این روزهای سرنوشت‌ساز برای هرکسی که در این جهان زندگی می‌کند روز ارتحال و مرگ است؛ بنابراین مرگ، یکی از وقایع و رخدادهای بسیار مهم در زندگی آدمی است.

مفسّر معروف، علی بن ابراهیم، در تفسیر قمی می‌نویسد: «فی الحدیث انّ ایام اللَّه ثلاثة یوم القائم علیه افضل الصلاة و السلام و یوم الموت و یوم القیامة»:

ایام اللَّه سه روز می‌باشد: روز ظهور امام زمان(عجل‌اللَّه تعالی فرجه الشریف) که برترین درور و سلام بر ایشان باد، روز مرگ و روز قیامت.⁽¹⁾

البته روز مرگ را می‌توان به روز مرگ هریک از افراد انسان تعبیر کرد، چنانکه می‌توان آن را روز قیامت و مرگِ ویژه که هنگام «نفخ صور» است دانست. آری، مرگ، دارای اهمیّت ویژه‌ای است؛ زیرا با حصول آن هجرت آدمی به جهان دیگر (عالم برزخ) آغاز می‌گردد و سرنوشت دیگری رقم می‌خورد.

فصل اوّل: هجرت به جهان دیگر

کیست که از این سرای فانی، به سوی سرای باقی، نشتابد؟ کیست که از این دیار، هجرت نکند؟ و کیست که روزی حضرت عزرائیل، این ملک‌الموت را ملاقات ننماید.

یکی از تجلیات ظاهری آیه شریفه «کُلُّ مَنْ عَلَیْها فَانٍ وَ یَبْقی وَجْهُ رَبِّکَ ذُوالْجَلالِ وَالْإِکْرام»⁽¹⁾، این است که همه می‌میرند و از این عالم کوچ می‌کنند و تغییر و دگرگونی در زندگی همگان راه می‌یابد؛ چنانکه در آیه شریفه دیگر آمده است: «کُلُّ نَفْسٍ ذَائِقَةُ الْمَوْتِ».⁽²⁾با توجّه به دو آیه فوق باید گفت: کسی را از کمند مرگ رهایی نیست.

کس نیست که مرگ را نبیند

وز عرصه هِجْر، گل نچیند

کس نیست در این دیارِ فانی

در ساحلِ اَمن خود نشیند⁽³⁾

آیه مذکور، که در سه جای قرآن به چشم می‌خورد، در هر مورد نکته خاصی را به ما بازگو می‌کند:

با دقّت در سه آیه فوق که «موت» را برای هرکسی، اثبات می‌کند، دانسته می‌شود که چند مسئله مهمّ نیز از ویژگی‌های هر نفس انسانی است:

هرکه در این بزم مقرب‌تر است

جام بلا بیشترش می‌دهند

فنا و مرگ، نعمت الهی است؛ زیرا باعث رسیدن آدمی به زندگی جاودانه می‌گردد و نیز سبب بیداری، تذکر و عبرت است.⁽²⁾

این فنا چیزی است که گریبانگر همه می‌شود؛ در برخی از احادیث آمده است: هیچ کس از آدمیان، فرشتگان و جنیان بلکه هیچ مخلوق جانداری از عرصه شمول آن بدور نیست.

ابن سینا می‌گوید:

از قَعْرِ گِلِ سیاه، تا اوجِ زُحَل

کردم همه، مشکلاتِ عالَم را حل

بیرون جستم، ز چنگِ هر بند و حِیَل

هر بند گشوده شد، مگر بند اَجَل‌

فصل دوم: مرگ چیست؟[ماهیت مرگ

مرگ چیست؟

مرگ جز جدایی روح از بدن و انتقال آن به عالم برزخ (زندگی برزخی) نیست و می‌توان گفت هویت و حقیقت روح که حقیقت راستین انسان را تشکیل می‌دهد، یک امر مادی نیست تا زندگی برزخی را بتوان یک زندگی مادی دانست و در این باره باید گفت: روح انسان، هویتی غیر مادی دارد و حقیقتی است مجرد از ماده. آری؛ مرگ، به معنای نابودی و از دایره هستی خارج شدن نیست؛ بلکه عبارت است از تغییر حالت برای بدن و جدایی روح از آن.

در اینجا مناسب است دیدگاه برخی از اندیشمندان اسلامی را درباره معنا و مفهوم مرگ یادآور شویم:

الف) دیدگاه فیض کاشانی‌

علامّه فیض کاشانی‌رحمه الله در محجةالبیضاء، پس از نقل دیدگاه‌های مختلف در باب مرگ و موت، یادآور می‌شود: آنچه از اخبار و آیات به دست می‌آید آن است که: «ان الموت معناه تغیّر حال فقط و ان الروح باقیة بعد مفارقة الجسد إمّا معذّبة و إمّا منعّمة و معنی مفارقتها

للجسد انقطاع تصرّفها بخروج الجسد عن طاعتها فإنّ الأعضاء آلات للروح تستعملها... الی أن تعاد الروح الی الجسد و لا یبعد أن تعاد الی الجسد فی القبر و لا یبعد أن تؤخّر الی یوم البعث»:

معنای موت، عبارت است از تغییر حالت و روح آدمی پس از جدایی از جسد باقی است و دیگر نمی‌تواند از جسد خود به صورت ابزار استفاده کند، مگر دوباره به بدن، بازگشت کند و بعید نیست که در قبر به بدن خود بازگردد؛ چنانکه بعید نیست تا روز قیامت بدان بازگشت نکند.⁽¹⁾

آری، بازگشت روح به بدن در قبر، در روز پیش از قیامت همان است که از آن به نام «رجعت» یاد می‌شود و این مسئله در دوران حکومت مهدی آل محمدصلی الله علیه وآله تجلّی خاصی دارد و پیش از ظهور ایشان نیز کم و بیش در تاریخ بشری، اتّفاق افتاده است که قرآن کریم به برخی از آنها اشاراتی دارد.

بنابراین مرگ یک ضرورت در زندگی آدمی است و هر انسانی از راه موت به عالمی دیگر گام می‌نهد و حیات و زندگی ابدی همچنان جریان دارد.

ب) دیدگاه صدر المتألهین شیرازی‌رحمه الله‌

فیلسوف بلند آوازه اسلامی، معروف به ملاصدرا در «شرح اصول کافی» در باب تبیین حقیقت «موت» می‌نگارد: «... از نظر ما، حقّ بودن مرگ، از این جهت است که موت، یک مسئله طبیعی در زندگی آدمی است؛ زیرا هرکسی به‌طور فطری و غریزی به عالمی دیگر توجه دارد که غایت زندگی اوست و توجه همه را به خود معطوف می‌دارد و آنگاه انسان به درجه‌ای نایل می‌شود که باید قالب تهی کند (و به اصطلاح معروف جوجه وقتی که جوجه بودنش کامل شد، پوسته تخم مرغ را می‌شکند و از این راه به دنیای دیگری قدم می‌گذارد) و آدمی از راه مرگ از این عالم رها می‌شود و به عالم بهتر گام می‌نهد و تا این پوسته را نشکند، نمی‌تواند به عالمی برتر قدم نهد».⁽²⁾

فاذا انتقل من کل طور من اطوار هذه النشأة الی الذی فوقه فبالضرورة ینتهی الی آخر الاطوار الدنیویة، فاذا انتهی الی ذلک الحد فلا یمکن الوصول الی الذی فوقه الا بالموت عن هذه النشأة بالکلیة والارتحال الی اوائل النشأة الاخرة و ما فوقها من القبر والبرزخ والحشر والنشر والعرض والحساب و غیر ذلک؛ فهذا معنی کون الموت طبیعیا و الیه الاشارة فیما ورد من قوله علیه السلام: الموت حق».

ج) دیدگاه علّامه ملا صالح مازندرانی‌رحمه الله‌

علامّه ملا محمّد صالح مازندرانی (داماد علاّمه مجلسی) در شرح اصول کافی ذیل حدیث پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله که فرمود: «ما خلقتم للفناء بل خلقتم للبقاء و انما تنقلون من دار الی دار...»⁽¹⁾می‌نویسد: «در انسان، حقیقتی ویژه وجود دارد به نام روح که همه خردمندان از شناسایی آن درمانده‌اند و بسیاری از آنان به ناتوانی خود در این باره، اعتراف دارند؛ حتی افرادی همچون شیخ بهایی‌رحمه الله، حدیث معروف امیرمؤمنان‌علیه السلام که فرمود: «مَن عرف نفسه فقد عرف ربه»⁽²⁾را چنین معنی کرده‌اند که همان‌گونه شناختن ذات خدا برای کسی میّسر نیست، شناختن نفس آدمی نیز اینچنین است... این حقیقت ویژه یعنی روح، جزء اجزای بدن نیست و در آن نیز حلول ندارد؛ چون اینگونه مسائل، از ویژگی‌های ماده است و روح یک امر غیر مادی است. روح به بدن تعلق داشته و تدبیر امور آن و تصرف در آن را بر عهده دارد؛ البته روح‌دارای‌مرحله‌پیمایی‌است‌که‌از راه مرگ صورت می‌پذیرد؛ بنابراین روح موجود مستقلی است و مرگ فقط باعث گام نهادن به عالم دیگر می‌گردد، نه عامل نیستی و نابودی آن.⁽³⁾

روح آدمی پس از مرگ او می‌تواند همچنان با مردم دنیا ارتباط برقرار کند و دست آنان را بگیرد، اعم از ارواح پاک معصومین‌علیهم السلام یا ارواح آدم‌های متعارف.

د) دیدگاه شیخ‌بهایی و شرح کلام امیرمؤمنان‌علیه السلام‌

شیخ بهایی‌رحمه الله، فقیه، فیلسوف و ریاضی‌دان مشهور جهان اسلام، در شرح حدیث 39 از کتاب اربعین خود می‌نگارد: «قال امیرالمؤمنین علی‌علیه السلام: «ان ابن آدم اذا کان فی آخر یوم من الدنیا و اول یوم من الاخرة مثل له ماله و ولده و عمله فیلتفت الی ماله فیقول: واللَّه انی کنت علیک حریصاً شحیحاً فما لی عندک؟ فیقول: خذ منّی کفنک. قال: فیلتفت الی ولده فیقول: واللَّه انی‌کنت لکم محبّا وانی کنت‌علیکم محامیاًفماذا لی عندکم؟فیقولون:نؤدیک الی

حفرتک نواریک فیها. قال: فیلتفت الی عمله فیقول: واللَّه انی کنت فیک لزاهداً وان کنت علیَّ لثقیلاً فماعندک؟ فیقول: انا قرینک فی قبرک و یوم نشرک حتی اعرض أنا و انت علی ربک.

قال: فان کان للَّه ولیاً اتاه اطیب الناس ریحا و احسنهم منظراً و احسنهم ریاشاً. فقال: ابشر بروح و ریحان و جنة نعیم و مقدمک خیر مقدم. فیقول له: من انت؟ فیقول: انا عملک الصالح ارتحل من الدنیا الی الجنة و انه لیعرف غاسله و یناشد حامله ان یعجله فاذا دخل قبره اتاه ملکا القبر یجران اشعارهما و یخدان الارض باقدامهما و اصواتهما کالرّعد القاصف و ابصارهما کالبرق الخاطف فیقولان له: من ربک و ما دینک و من نبیک؟ فیقول: اللَّه ربی و دینی الاسلام و نبیی محمدصلی الله علیه وآله. فیقولان له: ثبتک اللَّه فیما تحب و ترضی و هو قول اللَّه عزوجل: «یُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِینَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ فِی الْحَیَاةِ الدُّنْیَا وَفِی الْآخِرَةِ»⁽¹⁾ثم یفسحان له فی قبره مدّ بصره ثم یفتحان له باباً الی الجنة ثم یقولان له: نم قریر العین نوم الشاب الناعم فان اللَّه عز و جل یقول: «أَصْحَابُ الْجَنَّةِ یَوْمَئِذٍ خَیْرٌ مُّسْتَقَرّاً وَأَحْسَنُ مَقِیلاً»⁽²⁾

قال: و اذا کان لربه عدوّاً فانه یأتیه اقبح من خلق اللَّه زیا و أننته ریحاً فیقول له: اَبْشِرْ بِنُزُلٍ مِّنْ حَمِیمٍ وَتَصْلِیَة جَحِیمٍ و انه لیعرف غاسله و یناشد حملته ان یحبسوه فاذا ادخل القبر اتاه ممتحنا القبر فالقیا عنه اکفانه ثم یقولان له: من ربک و ما دینک و من نبیک؟ فیقول: لا ادری. فیقولان: لا دریت و لا هدیت فیضربان یافوخه بمرزبة معهما ضربة ما خلق اللَّه عز وجلّ من دابة الا و تذعر لها ما خلا الثقلین ثم یفتح له بابا الی النار ثم یقولان له: نم بشر حال فیه من الضیق مثل ما فیه القنا من الزج حتی ان دماغه لیخرج من بین ظفره و لحمه و یسلط اللَّه علیه حیات الارض و عقاربها و هوامها فتنهشه حتی یبعثه اللَّه من قبره...».

امیرالمؤمنین علی‌علیه السلام فرمود: هنگامی که فرزند آدم در آخرین روزهای عمر خود در دنیا و نخستین روزهای خود از ایام آخرت قرار می‌گیرد، مال و فرزند و عمل او در برابر چشمش مجسم می‌شود. به مال خود روی می‌آورد و می‌گوید: به خدا قسم من در جمع کردن تو حریص و طمّاع بودم، اکنون چه خدمتی به من می‌کنی؟ مال می‌گوید: فقط کفن خود را از من می‌توانی بستانی. آنگاه متوجه فرزندان خود می‌شود و می‌گوید: به خدا قسم من دوستدار و حامی شما بودم، شما اکنون چه حمایتی از من می‌توانید داشته باشید؟ آنان

پاسخ می‌دهند: ما هم اکنون تو را به قبرت می‌رسانیم و در آن دفنت می‌کنیم. آنگاه متوجه عمل خود می‌شود و می‌گوید: به خدا قسم من به تو بی‌رغبت بودم و با آنکه بر من سنگین بودی، تو را به جای می‌آوردم، اکنون تو به من چه کمکی داری؟ عمل می‌گوید: من در قبر و روز قیامت همنشین تو هستم، تا من و تو به پروردگارت نشان داده شویم.

آن حضرت افزود: اگر او ولیّ و دوست خدا باشد، عملش به صورت انسانی معطر و با منظره زیبا و لباس فاخر و خوب می‌آید و می‌گوید: بر تو بشارت باد به روح و ریحان و باغ و نعمت‌ها و مقدم تو بهترین مقدم‌هاست. از او می‌پرسد: تو کیستی؟ در پاسخ می‌گوید: من عمل صالح تو هستم، از دنیا به سوی بهشت کوچ کن! آن دوست خدا غسل دهنده خود را می‌شناسد و به حاملین تابوت خود قسم می‌دهد تا او را سریع‌تر ببرند. سپس وقتی که داخل قبر شد، دو فرشته (نکیر و منکر) می‌آیند، در حالی که موها و زلف‌های خود را پشت سر می‌کشند، و زمین را با قدم‌های خود می‌شکافند و صداهایشان همانند رعد غرنده است، و چشمان آنان همانند برق درخشنده، به آن دوست خدا می‌گویند: پروردگار تو کیست؟ دین تو چیست؟ پیامبر تو کیست؟ [شیخ بهائی‌رحمه الله در توضیح این بخش از حدیث در اربعین یادآور می‌شود که امام‌علیه السلام بر اساس فروتنی نفرمود که آنان می‌پرسند امام تو کیست؟ و چون این مسئله خیلی مشهور بود امام‌علیه السلام به ذکر آن نپرداخت او در پاسخ می‌گوید: «اللَّه پروردگار من است، اسلام آیین من و محمّدصلی الله علیه وآله پیامبر من است.

سپس آنها می‌گویند: خداوند تو را در آنچه دوست داری و راضی هستی، ثابت نگه‌دارد و آن قول پروردگار است: «یُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِینَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ فِی الْحَیَاةِ الدُّنْیَا وَفِی الْآخِرَةِ»:

خداوند کسانی را که ایمان آوردند به خاطر گفتار و اعتقاد ثابت‌شان استوار می‌دارد هم در این جهان و هم در سرای دیگر.

پس قبر او را به اندازه‌ای که چشمش یارای دیدن دارد، توسعه می‌دهند و دری به سوی بهشت می‌گشایند و به او می‌گویند: بخواب ای عزیز و نور چشم من! همانند جوانی که در ناز و نعمت است؛ این است قول و وعده خدای عز و جلّ آنجا که می‌فرماید: «أَصْحَابُ الْجَنَّةِ یَوْمَئِذٍ خَیْرٌ مُّسْتَقَرّاً وَأَحْسَنُ مَقِیلاً»:

بهشتیان در آن روز قرارگاهشان از همه بهتر و استراحتگاهشان نیکوتر است.

امام‌علیه السلام فرمود: اگر میّت،دشمن خدا، احکام و دستوراتش باشد، او در بدترین صورت و در بدبوترین حال می‌آید، سپس به او می‌گویند: بشارت باد بر تو جهنم و عذاب‌های آن، «فَنُزُلٌ مِّنْ حَمِیمٍ * وَتَصْلِیَةُ جَحِیمٍ»:⁽¹⁾

با آب جوشان دوزخ از او پذیرایی می‌شود و سرنوشت او در آتش جهنم است.

وی حاملین جنازه خود را قسم می‌دهد که او را با شتاب نبرند و نگه دارند. وقتی وارد قبر شد، سؤال کنندگان قبر (نکیر و منکر) می‌آیند تا کفن‌های او را بیندازند و به او می‌گویند: آفریدگار تو کیست؟ دین تو چیست؟ پیامبر تو کدام است؟ در پاسخ می‌گوید: «نمی‌دانم!» به او می‌گویند: چرا نمی‌دانی؟ و یاد نگرفتی؟ و چرا هدایت نشدی؟ سپس با عصایی آهنین بر سر او می‌کوبند که (اگر) همه مخلوقات خدا (بشوند) از شنیدن صدای آن بی‌تاب و پریشان شوند. سپس دری به سوی آتش می‌گشایند و به او می‌گوید: بخواب در بدترین حالی که در آن تنگی (سختی) وجود دارد مثل آنچه که در آن نیزه‌ای تیز است حتّی مغز سر او از بین ناخن و گوشتش خارج می‌شود. و خداوند، مارها و عقرب‌ها و دیگر گزندگان زمین را بر او مسلط سازد و تا روزی که از قبر مبعوث گردد، او را می‌گزند.⁽²⁾

نتیجه

از دقت در این فصل به دست می‌آید:

الف) مرگ، جدایی روح از بدن است که به آن فناء نیز گفته می‌شود.

ب) مرگ سرآغاز نیستی و نابود گشتن نیست؛ بر عکس گام نهادن در عرصه زندگی برتر است.

ج) روح یا نفس، یک امر مادی نیست تا بتوان در باب هویت و ماهیت آن با نگاه مادّی به ارزیابی آن پرداخت؛ براین اساس آنگونه که اشیاء مورد تجزیه قرار می‌گیرند و از راه تجربه و غیره شناسایی می‌شوند، روح را اینگونه نمی‌توان شناخت زیرا روح ناشناختنی است.

فصل سوم راز تقدّم مرگ بر حیات در قرآن

راز تقدّم مرگ بر حیات در قرآن‌

ظاهر زندگی ما از تأخر وجود مرگ بر زندگی حکایت دارد، ولی در «سوره ملک» عکس آن به چشم می‌خورد! و خداوند می‌فرماید: «الَّذِی خَلَقَ الْمَوْتَ وَالْحَیَاةَ لِیَبْلُوَکُمْ أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً»:

آن کس که مرگ و حیات را آفرید تا شما را بیازماید که کدامیک از شما بهتر عمل می‌کنید.⁽¹⁾

«بل المراد منه التمثیل لیعلم أنّ فی ذلک الیوم قد انقضی أمر الموت، فظهر ممّا ذکرناه أنّ أیام الموت هی أیام الدنیا و هی منقضیِة و أما أیام الآخرة فهی أیام الحیاة و هی متأخرة فلمّا کانت أیام الموت متقدّمة علی أیام الحیاة لا جَرَم قدّم اللَّه ذکر الموت علی ذکر الحیاة».

فخر رازی درباره وجه تقدم مرگ بر حیات در آیه فوق به این نکته توجّه دارد که در باب راز تقدم کلمه موت بر کلمه حیات دیدگاه‌های مختلفی به چشم می‌خورد، از جمله:

الف) مقاتل، یکی از مفسران در روزگار پیشین می‌گوید: منظور از مرگ در آیه فوق همان مرحله‌نطفه، علقه و مضغه است که بی‌جانند و مقدم بر نفخ روح (پیدایش حیات) بر جسم‌اند.

ب) وی همچنین از قول ابن عباس، وجه تقدم را در نکته‌ای دیگر می‌جوید و می‌گوید: «عن ابن عباس قال: یرید الموت فی الدنیا والحیاة فی الآخرة»:

زندگی دنیوی در مقایسه زندگی اخروی دوران مرده‌ای به حساب می‌آید و حیات واقعی ما هنگامی است که از این دنیا کوچ کنیم.

ج) و نیز از قول پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله بدین نکته اشاره دارد که دنیا محل مرگ است، ولی در آخرت آن را به صورت «کبش املح» پدیدار می‌سازد و سپس آن را ذبح می‌کند و در این هنگام اهل بهشت واقعاً خوشحال می‌شوند و اهل جهنم جداً غمگین می‌گردند: «فیزداد أهل الجنة فرحاً الی فرح ویزداد أهل النار حزناً الی حزن». سپس فخر رازی می‌نویسد: منظور از ذبح و کشتن مرگ، در اینجا تمثیلی بیش نیست و از این طریق به اهل بهشت و جهنم می‌فهمانند که مرگ، از آنِ دنیا بود و در آخرت، وجود ندارد، به این جهت خدا در قرآن ذکر موت را مقدم داشت بر ذکر حیات.

ه) «و وجه دیگر تقدم موت بر حیات آن است که مرگ، موجب پرداختن به اعمال اخروی می‌گردد».⁽²⁾

وی همچنین درباره حیات می‌نویسد: «حیات، یک امر وجودی است که باعث می‌شود موصوف، یعنی کسی که دارای حیات است آگاه گردد و بسنجد که از مرده، چنین کاری ساخته نیست».⁽¹⁾

او سپس بدین حقیقت اشاره دارد که بعضی، موت را امری عدمی و برخی آن را امری وجودی دانسته‌اند.⁽²⁾

و) شاید بتوان گفت که نه تنها دنیا ظرف مرگ است؛ بلکه اساساً در مقابل حیات راستین که همان زندگی اخروی باشد، نوعی مرگ به‌حساب می‌آید.

ز) علّت دیگر تقدّم موت بر حیات در سوره ملک آن است که مراحل دنیوی، همواره با پایان یافتن مرحله قبلی و آغاز مرحله بعدی به پیش می‌روند؛ به این ترتیب که تا مرحله کودکی پایان نپذیرد، مرحله نوجوانی پدید نمی‌آید و تا این مرحله تمام نشود، مرحله جوانی به وجود نمی‌آید و تا این مرحله نیز نگذرد، مرحله پیری و کهنسالی فرا نمی‌رسد و خلاصه اینکه پیمودن مرحله‌ها از ویژگی‌های زندگی دنیوی است که در زندگی برزخی و نیز اخروی، این مرحله پیمایی‌ها مشاهده نمی‌شود.

امام خمینی‌رحمه الله در شرح چهل حدیث بدین نکته اشاره دارد که: در قیامت نامه‌ای از سوی خداوند متعال به‌دست انسان‌ها می‌رسد که در آن آمده است: «من الحیّ القیّوم إلی الحیّ القیّوم»:

از سوی قیوم مطلق به قیوم غیر ذاتی است.⁽³⁾

ح) به نظر من مهم‌ترین راز تقدّم مرگ، بر حیات را در این آیه می‌توان توجّه دادن مردم به این نکته دانست که آنان در هر لحظه زندگی، از مرگ غافل نگردند و بدانند که مرگ، بی خبر فرا می‌رسد و هرگز قابل پیش‌بینی نیست و تأخیر آن نیز قابل پیش بینی نیست و همین مسئله راز «وجوب توبه» و فوری بودن آن را نیز تشکیل می‌دهد. در تاریخ آمده است:

هرثمه، رئیس الوزراء هادی عباسی می‌گوید: هادی عباسی مرا به پیش خواند و گفت: سه کار را باید همین الآن انجام دهی و برای انجام آن دست به کار شوی:

گفتم: مرا از این کار معاف بدار، زیرااقدام به چنین کارهایی موجب تشنّج و درگیری در کشور می‌شود ولی او نپذیرفت.

گفتم استعفای مرا بپذیر؛ گفت: استعفای تو پذیرفته نیست یا مرگ، یا اقدام. ناگهان مردی از پشت پرده داخل شد، به پای او افتاد و اشک ریزان خواهش کرد تا دست از خواسته‌هایش بردارد. او لگدی سنگین به سینه مرد زد که نقش بر زمین شد و سپس هادی از جای برخاست و به داخل حرم خود شد، چیزی نگذشت که صدای همسرش برخاست و فریاد برآورد که خلیفه را دریابید، وقتی داخل حرمسرا شدیم دیدیم که از دنیا رفته است؛ ظاهراً آبی که می‌خورد در حلقوم او گیر کرده بود و او را کشته بود، آری؛

باد، با کشتی، گهی همسوی نیست

همچو بخت ما که گاهی، برخلاف

گاه باران، رخ نماید آفتاب

بخت دل، ناید دلت را در طواف‌

نتیجه

الف) مرگ، بهترین راه توجّه و بیداری غافلان است.

ب) مرگ، با زندگی روزمره عجین و هم‌آغوش است.

ج) کسی نیست که مرگ را نشناسد یا با آن سرو کار نداشته باشد، او فقط می‌داند که مرگ چیست؟ او فقط مرگ را به معنی ارتحال از این دنیا تفسیر می‌کند.

فصل چهارم خلق جدید یا روح انسان؟

خلق جدید یا روح انسان؟

خلق آخر یا آفرینش جدید آنگاه تحقق می‌یابد که تمایزی میان شی‌ء جدید و شی‌ء قبلی وجود داشته باشد و بر این اساس است که در قرآن می‌خوانیم: «وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنسَانَ مِنْ سُلَالَةٍ مِّنْ طِینٍ * ثُمَّ جَعَلْنَاهُ نُطْفَةً فِی قَرَارٍ مَّکِینٍ * ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظَاماً فَکَسَوْنَا الْعِظَامَ لَحْماً ثُمَّ أَنشَأْنَاهُ خَلْقاً آخَرَ فَتَبَارَکَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخَالِقِینَ»:

و البته ما بدن انسان را از گِل خالص (عصاره خاک) آفریدیم و سپس به صورت نطفه درآورده و در جایگاه استوار (صلب پدر و رحم مادر) قرار دادیم و آنگاه، آن نطفه را به علقه (خون بسته) تبدیل نموده و علقه را به مضغه (گوشت کوبیده و جویده شده) مبدّل ساختیم و سپس آن را به صورت استخوان درآوردیم و پس از آن، استخوان را با گوشت پوشاندیم (و پیکری کامل پدیدار ساختیم) و پس از طی این مراحل و اتمام پیکر انسان و رسیدن به «روح مجرّد» در آن⁽¹⁾آفرینش جدید پدیدار نمودیم (در پیکر انسان با دمیدن روح، چیز تازه‌ای نمودار شد)، بنابراین آفرین بر قدرت کامله بهترین آفریننده.⁽²⁾

در این آیه واژه «انشأناه» به صیغه «متکلم مع الغیر» از باب ثلاثی مزید به کار رفته که اگر به صورت ثلاثی مجرد ادا می‌شد چنین بود «نشأت فیه»؛ یعنی در آن موجود جدیدی پدید آوردم و هم اکنون که به صورت «ثلاثی مزید» عنوان شد، نکته دیگری را نیز افاده می‌کند و آن این است که پیکر انسان نیز با «دمیدن روح» هویّت جدیدی به خود گرفت؛ زیرا قبل از دمیدن روح، بدن و پیکری بیش نبود، ولی پس از «نفخ روح» مبدل به انسان شد؛ چون «انشاء» به معنی ایجاد توأم با تربیت آن است.⁽³⁾

آیات فوق درباره بیان خلقت انسان است و «خلق» در این آیه، به معنی «تقدیر» است، یعنی تقدیر و اندازه‌گیری خاصی در باب خلقت انسان از «نطفه»، «علقه»، «مضغه»، «عظام» و «لحم» صورت پذیرفته است؛ وقتی که پیکر انسان کامل گردید؛ سیاق آیه عوض شد و واژه «نشأ» تداوم آفرینش و تحقق آن بازگو گردید و مراحل قبل با واژه خلق بیان شد و از این تغییر سیاق به خوبی استفاده می‌شود که بر مواد قبلی منظور شده در «نطفه تا لحم» چیز دیگری

همراه گشته است که از مقوله آنها نیست و گرنه تغییر سیاق، مورد نداشت⁽¹⁾و آن چیز جدید همان است که در آیات با «دمیدن روح» (نفخت فیه من روحی) مورد تصریح قرار گرفته است. و نیز از این تغییر سیاق استفاده می‌شود که این «خلق جدید» امری پرورش یافته است.⁽²⁾

در آیات فوق، جمله: «ثُمَّ أَنشَأْنَاهُ خَلْقاً آخَرَ...» این مطلب را بیان می‌کند که اگر روح نوعی از وجود ماده بود، از آن با عنوان خلق آخر؛ یعنی موجود دیگر یاد نمی‌شد.

و دقت در این آیه نیز پیدایش چیزی دیگر غیر از بدن، یعنی روح در بدن، دوگانگی جسم و روح و ارتباط و هماهنگی میان روح و بدن را آشکار می‌سازد.

نگاهی به واژه تَوَفّی‌

جدا ساختن و برگرفتن حقیقت چیزی به گونه‌ای کامل را «توفی» گویند. راغب در مفردات می‌نویسد: «التوفی اخذ الشی‌ء بتمامه». در این باره آیاتی در قرآن آمده است که به چند آیه اشاره می‌شود:

«قُلْ یَتَوَفَّاکُمْ مَلَکُ الْمَوْتِ الَّذِی وُکِّلَ بِکُمْ ثُمَّ إِلَی رَبِّکُمْ تُرْجَعُونَ».⁽³⁾

«إِنَّ الَّذِینَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلَائِکَةُ ظَالِمِی أَنفُسِهِمْ قَالُوا فِیمَ کُنتُمْ قَالُوا کُنَّا مُسْتَضْعَفِینَ فِی الْأَرْضِ قَالُوا أَلَمْ تَکُنْ أَرْضُ اللَّهِ وَاسِعَةً فَتُهَاجِرُوا فِیهَا فَأُوْلَئِکَ مَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ وَسَاءَتْ مَصِیراً».⁽⁴⁾

آیات فوق، دلالت بر این حقیقت دارند که «انسان» به وسیله «ملک الموت»، «توفی» می‌شود و تردیدی نیست که مصداق آن (متوفی) در اینجا «روح انسان» است و این نوع بیان، گواه روشنی است که بدن انسان غیر از روح اوست. و این جدایی همان است که از آن به نام مرگ یاد می‌کنیم.

بنابراین، مرگ همان جدایی روح از بدن و انتقال به عالم برزخ است که در نگاه دین، مرگ به معنی فانی شدن نیست، بلکه انتقال از عالمی به عالم دیگر است؛ امام صادق‌علیه السلام فرمود که ما از راه مرگ، تنها از خانه‌ای به خانه‌ای دیگر گام می‌نهیم؛ پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله می‌فرماید: «ما خُلقْتم للفناءِ بل خُلِقتم للبقاءِ و انما تنقلون من دار الی دار»:

شما برای فانی شدن، آفریده نشده‌اید؛ بلکه برای بقا و ابدیت پدید آمدید و از راه مرگ،

فقط از خانه‌ای به خانه‌ای دیگر منتقل می‌شوید.⁽¹⁾

چنانکه شیخ صدوق‌رحمه الله در کتاب «عقاید» یادآور می‌شود: «اعتقادنا فی النفوس أنها هی الأرواح التی بها الحیاة و أنها الخلق الأول لقول النبیّ‌صلی الله علیه وآله إنّ أول ما أبدع اللَّه سبحانه و تعالی هی النفوس مقدّسة مطهّرة فأنطقها بتوحیده ثمّ خلق بعد ذلک سائر خلقه و اعتقادنا فیها أنّها خلقت للبقاء و لم تخلق للفناء؛ لقول النبیّ‌صلی الله علیه وآله: ما خلقتم للفناء بل خلقتم للبقاء و إنّما تنقلون من دار إلی دار و أنها فی الأرض غریبة و فی الأبدان مسجونة و اعتقادنا فیها أنّها إذا فارقت الأبدان فهی باقیة، منها منعمّة و منها معذّبة الی أن یردّها اللَّه عزّ و جلّ بقدرته الی أبدانها».

اعتقاد ما درباره نفس‌ها این است که نفوس همان ارواح هستند که حیات هرکسی را باعث می‌شوند و اینکه آنها اوّلین مخلوق می‌باشد به دلیل اینکه پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله فرمودند: اوّلین چیزی که خداوند سبحان و تعالی به وجود آورد نفوس مقدّسه مطهره است پس آنها را به (گفتن کلمه) توحیدش به زبان آورد و پس از آن سایر موجودات، آفرینش یافتند و اعتقاد ما بر آن است که روح، فناپذیر نیست و برای بقا، آفریده شده است؛ زیرا پیامبر اعظم‌صلی الله علیه وآله فرمود: برای فانی شدن آفریده نشده‌اید؛ بلکه برای جاودانگی خلق شده‌اید و فقط از خانه‌ای به خانه‌ای دیگر نقل مکان می‌کنید، و اینکه روح در زمین غریب است و در بدن خود زندانی است. و اعتقاد ما در مورد روح آن است که روح آدمی پس از مفارقت از بدن، باقی می‌ماند، برخی از آنها در حال عیش و تنعّم و برخی از آنها در عذاب و کیفر به سر می‌برند تا آنکه خدا با قدرت خود آن را دوباره به بدن خود بازگرداند.⁽²⁾

علامه مجلسی‌رحمه الله در «بحارالانوار»، خطبه‌ای را با عنوان خطبه غدیریه نقل می‌کند که رسول خداصلی الله علیه وآله در ضمن آن به این نکته تصریح داشته است: «...بل خلقتم لدار البقاء و لکنّکم تنتقلون من دار الی دار»:

شما برای خانه همیشگی آفریده شده‌اید و فقط (از طریق موت) از خانه‌ای به خانه‌ای دیگر نقل مکان می‌کنید.⁽³⁾

یکی از مهم‌ترین مسائل منکران معاد، حل نشدن چگونگی «موت» است و باید این حقیقت برای آنان روشن گردد که «موت» چیزی جز جدایی روح از تن نیست و واقعیتی جز خانه عاریت را ترک گفتن و به سوی سرای جاوید شتافتن، ندارد؛ حضرت علی‌علیه السلام می‌فرماید: «الموت مفارقة الفناء و ارتحال الی دار البقاء»:⁽¹⁾

مرگ، جدایی از حالت فناپذیری و کوچ کردن به سوی جاودانگی است بنابراین اگر برای منکران معاد، حقیقت موت روشن شود دیگر بر آن مخالفت نمی‌ورزند.

قرآن در تبیین اصل مرگ، خواب را مورد توجه قرار داده و تذکر می‌دهد که خواب مانند مرگ است و مرگ برادر خواب و ماهیت هر دو، یکی است، با این تفاوت که در خواب این فاصله و جدایی چندان به درازا نمی‌کشد ولی در مرگ، طولانی است و نیز بدن در خواب پراکندگی اجزا ندارد؛ چون ارتباط روح با آن به گونه‌ای کامل قطع نمی‌شود، لکن در مرگ شیرازه تن از هم گسیخته می‌شود و به فرموده قرآن: «اللَّهُ یَتَوَفَّی الْأَنْفُسَ حِینَ مَوْتِهَا وَالَّتِی لَمْ تَمُتْ فِی مَنَامِهَا فَیُمْسِکُ الَّتِی قَضَی عَلَیْهَا الْمَوْتَ وَیُرْسِلُ الْأُخْرَی إِلَی أَجَلٍ مُّسَمّیً إِنَّ فِی ذَلِکَ لَآیَاتٍ لِّقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ».⁽²⁾

راغب اصفهانی در مفردات ذیل کلمه «نوم» می‌نویسد: «النوم موت خفیف و الموت نوم ثقیل» و به فرموده پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله: «النوم اخو الموت»:

خواب، برادر مرگ است.⁽³⁾

و نیز می‌فرماید: «الناس نیام فإذا ماتوا انتبهوا»:

مردم در خواب‌اند، وقتی مردند بیدار می‌گردند.⁽⁴⁾

نتیجه

الف) چنانکه در فصل پیش (مرگ چیست؟) اشاره کردیم، مرگ همان جدایی روح از بدن است.

ب) دقّت در حقیقت و ماهیت توفی، اثبات می‌کند که حقیقت آدمی، به روح و جان

اوست نه به جسم او؛ بر این اساس با آنکه جسم آدمی در قبر جای دارد، گفته شده است که انسان وسیله ملک الموت، به طور کامل از این دنیا جدا می‌گردد.

فصل پنجم برزخ چیست؟

برزخ چیست؟

روزگار حائل بین دو عالم دنیا و آخرت را برزخ، یا عالم قبر گویند؛ بنابراین برزخ دوران و روزگار پس از مرگ و پیش از قیامت است.

زمخشری ذیل تفسیر آیه 100 سوره مؤمنون می‌نویسد: روزگار حائل بین دنیا و قیامت را برزخ گویند.⁽¹⁾

همچنین فخر رازی ذیل آیه فوق می‌نویسد: «... فالبرزخ هو الحاجز و المانع»:

برزخ همان فاصله بین دو عالم را گویند.⁽²⁾

چنانکه در احادیث اهل‌بیت‌علیهم السلام آمده است: «قال علیّ بن الحسین‌علیه السلام: إنّ القبر روضة من ریاض الجنة أو حفرة من حفر النیران»:

بدون تردید، قبر باغی از باغ‌های بهشت و یا گودالی از گودال‌های جهنم است.⁽³⁾

راوی می‌گوید: از امام صادق‌علیه السلام پرسیدم: «ما البرزخ؟ قال: القبر منذ حین موته الی یوم القیامة»:

برزخ چیست؟ فرمود: قبر، همان روزگار هنگام مرگ (هر کسی) تا روز قیامت را گویند.⁽⁴⁾

برزخ نشینان چند دسته‌اند: 1. دسته‌ای در زندگی بازداشتگاهی به سر می‌برند و زندگی آنان همراه با نوعی شکنجه و کیفر است. (گناهکاران بزرگ) 2. دسته‌ای در حال خوشی به سر می‌برند. (اطاعت کنندگان راستین) 3. دسته‌ای در حالتی شبیه به آدم خوابیده‌اند. آری! راز عدم ارتباط با بعضی از برزخ‌نشینان را در نوع حضور آنان در آن عالم باید جستجو کرد.

برزخ آدم و برزخ آدمیان‌

استاد بزرگوارم، حضرت علامه جوادی آملی زندگی آدم و حوا را در جنت برزخی تصویر می‌کند. او پس از نقل این احادیث: «جنة من جنان الدنیا یطلع علیها الشمس و القمر و لو کانت من جنان الخلد ما خرج منها ابداً.⁽¹⁾

عن أمیرالمؤمنین‌علیه السلام:... ثمّ اسکن اللَّه سبحانه آدم داراً أرغد فیها عیشه و امن فیها محلته....⁽²⁾

عن الصادق‌علیه السلام: انما کان لبث آدم و حواء فی الجنة حتی خرجا منها سبع ساعات من ایّام الدنیا حتی اهبطهما تعالی من یومهما ذلک»⁽³⁾می‌نویسد:

الف) دنیا در برابر آخرت است، از این رو شامل موجود آسمانی هم خواهد شد؛ زیرا دنیا مرادف زمین نیست، از این رو موجود آسمانی که در زمین نیست هرچند به زمین هبوط کند مصداق موجود دنیایی است.

ب) طلوع شمس و قمر که با پدید آمدن شب و روز همراه است، در غیر قیامت کبرا امکان دارد؛ یعنی موجودی که اخروی به معنای قیامت کبرا نیست می‌تواند دارای شب و روز باشد؛ چنانکه از آیات 107 و 108 سوره «هود» طبق برخی از وجوه چنین بر می‌آید که آسمان‌ها و زمین برای موجودی که در برزخ است و در قیامت کبرا نیست تحقق دارد.

ج) خروج از بهشت معهود آدم، دلالت دارد بر اینکه آن بهشت، جنت خلد که در قیامت کبرا است نبوده، ولی دلالت ندارد بر اینکه در دنیای مادّی بوده است. خلاصه آنکه، طلوع شمس و قمر در برزخ نیز حاصل است؛ چنانکه خروج از بهشت برزخی، معقول و ممکن بلکه محقّق است.

البته باید برای دنیا در قبال قیامت کبرا معنایی یاد کرد که شامل برزخ هم بشود و چنین معنایی قابل استنباط از قرآن کریم است و در موطن خاص خود به آن اشاره شده است!

د) موجودبرزخی به‌برزخ نزولی‌و برزخ صعودی‌و...قابل انقسام است و اگر جنّت آدم‌علیه السلام بهشت برزخی باشد منحصراًبرزخ بعد از مرگ که بین دنیا و قیامت کبرا است اراده نمی‌شود.

طرح یک سؤال‌

آیا دوران برزخ، برای برزخ‌نشینان ملالت‌آور است؟

در پاسخ به پرسش فوق باید بدین نکته توجه داشت که افراد حاضر در برزخ به طور کلی سه دسته‌اند:

بدیهی است که برای گروه اوّل بسیار سخت می‌گذرد و این دوران برای این گروه ملالت‌آور است و برای گروه دوم و سوم طولانی بودنش محسوس نیست، تا آنجا که امام باقرعلیه السلام فرمود: «... و ما بین الموت والبعث الا کنومة نمتها ثم استیقضتَ منها»:

«... و بین مرگ و قیامت (از لحظه‌ای که آدمی از دنیا می‌رود تا لحظه‌ای که در صور دمیده می‌شود و در قیامت حضور می‌یابد) بسانِ یک مرتبه خوابیدن و بیدار گشتن است»؛ یعنی افرادی که قرن‌ها در برزخ می‌باشند چنین نیست که احساس کنند دوران بسیار طولانی را دربرزخ سپری کرده‌اند؛ بلکه برای هر یک از برزخ‌نشینان، دوران برزخ به قدر یک بار خواب رفتن و بیدار گشتن، وانمود می‌گردد و طولانی شدن مدت توقف در آن، برای آنان محسوس نیست.

تفاوت‌های اساسی میان دنیا و عالم برزخ‌

الف) سرای تکلیف: دنیا سرای عبادت و محل تکالیف است؛ در «نهج‌البلاغه» می‌خوانیم: «الیوم، عمل ولا حساب و غداً حساب و لا عمل»⁽¹⁾و انجام تکالیف اختصاص به مرحله زندگی دارد و چنین نیست که بپنداریم پس از مرگ، فرصت فراوانی داریم و به اعمال فوت شده می‌پردازیم و یا آنکه آنها را تکمیل می‌کنیم.

آری: «فَمَنْ یَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ خَیْراً یَرَهُ * وَمَنْ یَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ شَرّاً یَرَهُ».⁽²⁾آنچه در عوالم آینده از برزخ و زندگی اخروی به‌چشم می‌خورد، چیزی است که از دنیا فرستادیم، نه اینکه آنها را آنجا انجام داده‌ایم. در آیات سوره مؤمنون ندای «رَبِّ ارْجِعُونِ» است.

زیرک کیست و عاجز چه کسی است؟

آدم زیرک کسی است که از موقعیت‌ها، و مناسبت‌ها و ایجاد شرایط، استفاده شایسته را می‌برد که در غیر این صورت، عاجز به حساب می‌آید؛ البته تجلّی اصلی این زیرکی، آنجاست که آدمی از مهلت ارزشمند و فرصت طلایی، یعنی دوران عمر خود، استفاده لازم را ببرد. توشه‌های سفر را فراهم کرده و آخرت خود را از راه بهره‌مندی صحیح از این موقعیت‌ها آباد سازد و اگر کسی با وجود همه امکانات نتواند برای آخرت خود گامی بردارد، او را باید عاجز لقب داد؛ چنانکه در حدیث نبوی آمده است: «الکیِّسُ مَنْ دَانَ نَفْسَهُ وَ عَمِلَ لِما بَعدَ الْمَوتِ وَالعاجِزُ مَنِ اتَّبَعَ نَفْسُه هَویها ثُمَّ، تَمَنّی عَلَی اللَّهِ الْمَغْفِرَةَ»:

انسان زیرک کسی است که بر هوای نفس خود مسلط شود و در فکر انجام عمل صالح برای بعد از مرگ خود باشد و انسان عاجز کسی است که پیرو هوای نفس خود باشد پس از خداوند طلب آمرزش کند.⁽¹⁾

ب) مستور بودن باطن آدمی: در زندگی دنیوی، هر کسی دارای صورت ظاهری و نیز صورت باطنی، یعنی سیمای درون است. صورت ظاهری را دست طبیعت و صورت باطنی یعنی سیرت را عقاید، افعال، اخلاق و نیّات ما صورتگری می‌کنند و همین صورت پنهان ما، در برزخ و نیز در زندگی اخروی آشکار می‌گردد و آیه: «وَإِذَا الْوُحُوشُ حُشِرَتْ»⁽²⁾، اشاره‌ای به همین مسئله دارد.

مولوی می‌گوید:

سیرتی کان، بر نهانت غالب است

هم بدان تصویر حشرت واجب است

ابوسعید ابوالخیر می‌گوید:

فردا که زوال شش جهت خواهد بود

قدر تو به قدر معرفت خواهد بود

در حسن صفت کوش که در روز جزا

حشر بود به صورت صفت خواهد بود

ج) آزادی: در زندگی دنیوی، آزادی، یک اصل شناخته شده، برای هر کسی است، ولی در زندگی برزخی، آزادی، وجود ندارد و نمادها و تجلیات آزادی نیز مشاهده نمی‌شود. هرگز

نمی‌توان پذیرفت که در برزخ یا در قیامت، کسی از آزادی سوء استفاده کرده و در حق دیگری ستم روا داشته و به عمل خلاف، دست زده، یا از جایگاه خود قدمی فراتر نهاده است.

د) عدم نیاز به جامعه مدنی و نظام سیاسی: تفاوت اساسی دیگر آن است که زندگی دنیوی، چون سرای آزادی است، استقرار زندگی اجتماعی همراه با آرامش، نیازمند به دولت، حکومت و قوانین مدنی است.

ه) زاد و ولد: یکی از ویژگی‌های زندگی دنیوی زاد و ولد است که مورد توجه اکید اسلام می باشد؛ پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله فرمود: «المرء یحفظ فی ولده»⁽¹⁾و نیز می‌فرماید: «تناکحوا تناسلوا فإنّی اُباهی بکم الامم»⁽²⁾چنانکه آن حضرت می‌فرمود: «قلّة العیال أحد الیسارین».⁽³⁾در نهج البلاغه نیز آمده است که همه مجردها همسردار شوند و هرکدام یکی دو سه فرزند داشته باشند، می‌توان گفت که «شکر خواهی» رسول خداصلی الله علیه وآله تحقق می‌یابد.

و)قوه و فعل: یکی از تفاوت‌های اساسی میان انسان در دنیا و انسان پس از مرگ آن است که وجود آدمی، در دنیا کانون قوه‌ها و فعلیت‌های خیرات و شرور است که هرگاه، قوه‌ها چه در ناحیه خیرات و چه در ناحیه شرور، شرایط فعلیت خویش را به دست آورند به فعلیت در می‌آیند. ولی پس از مرگ چیزی در حالت بالقوه و فعلیت ناگشته، در انسان سراغ نیست. بنابراین انسان‌ها پس از مرگ، دو دسته‌اند؛ خیر محض و شرّ محض.

هرچه هست فعلیت و تجلی است «و ان الأخرة لهی الحیوان» و چیزی به عنوان شکوفا نگشته که آدمی در انتظار تجلی آن بسر ببرد را در ذات انسان نمی‌توان یافت.

پس یکی از تفاوت‌های اساسی میان انسان دنیوی و انسان اخروی آن است که انسان دنیوی کانون قوه‌ها و فعلیت است ولی انسان اخروی کانون فعلیت‌هاست.

انسان در دنیا کانون قوه‌های تجلی نایافته در باب خیرات و نیز قوه‌های فعلیت نایافته در شرور است که وقتی زمینه ظهور و بروز هر کدام فراهم گردد، همان، خودنمایی می‌کند. آری استعدادهای ضد و نقیض در جان آدمی جای دارد ولی در آخرت، انسان یا شقی است و یا سعید و حامل استعدادهای ضد و نقیض نیست.

صدرالمتألهین شیرازی فیلسوف و اندیشمند بلند پایه اسلامی در کتاب تفسیر القرآن

ضمن تفسیر سوره حمد یادآور می‌شود: «و اذا خرج من الدنیا فقد بطلت قوّته و زال استعدادته فهو اما سعید بالفعل او شقی بالفعل»⁽¹⁾

و ذلک لسرّ الهی و فطرة ربّانیة مودع فی مهیته و مبدع فی فطرته الأصلیة و اما إذا مرّت علیه احوال و دهور و مضت علیه سنون و شهور، فإما أن یخرج بعض هذه الکلمات او کلّها من القوة إلی الفعل او یخرج مقابلاتها و اضدادها کلاّ او بعضاً من القوة الی الفعل اذ له قوةٌ علی کل شی‌ء و قوة ایضاً علی مقابله و ضدّه.

آیا در بهشت توالد و تناسل به چشم می‌خورد؟

اکنون نوبت پرداختن بدین نکته است که آیا در عوالم دیگر؛ عالم برزخ و عالم آخرت نیز مسئله زاد و ولد وجود دارد؟ باید گفت که نفی این مسئله را در عالم برزخ نمی‌توان نادیده انگاشت، لکن راجع به عالم آخرت، اختلاف عقیده‌ای میان اهل نظر به چشم می‌خورد.

درباره تولد فرزندان برای اهل بهشت دیدگاه‌های متفاوتی وجود دارد: محیی الدین عربی در کتاب مشهور خود (فتوحات المکیة)⁽²⁾می‌نویسد: در قیامت، همچون عالم دنیا توالد به چشم می‌خورد و ازدواج انسان با انسان و نیز انسان با حورالعین منشأ تولد انسان می‌گردد و همواره نوع انسان در زاد و ولد به‌سر می‌برد.

در سوره واقعه، آیه 17 «یَطُوفُ عَلَیْهِمْ وِلْدَانٌ مُخَلَّدُونَ» شیخ طوسی‌رحمه الله در «تبیان»⁽³⁾، ولدان رابه «طیبیان» تعبیر کرده، ولی توضیح نداد که اینان چگونه پدید آمده‌اند. فخر رازی در «تفسیر کبیر» ولدان را جمع ولید، یعنی کودکان صغیر معنی کرده، ولی گفته است فرزندان کفارند که به خدمت مؤمنان می‌پردازند. علامه فیض در «تفسیر الصافی» ذیل آیه 17 سوره واقعه می‌نویسد: «...مبقون ابداً علی هیئة الولدان و طروقهم»:

همیشه به شکل بچه‌ها و با طراوت باقی می‌مانند.

و با نقل روایتی می‌فهماند اطفال کفار دنیوی‌اند که به بهشت وارد شده و جزء خادمان‌اند. علامه طبرسی‌رحمه الله نیز در اینجا یاد آور می‌شود: «قیل انهم اولاد اهل الدنیا لم یکن لهم حسنات فیثابوا علیها و لا سیئات فیعاقبوا فانزلوا هذه المنزلة»:

گفته شده که ولدان در آیه، بچه‌های انسان‌های اهل دنیا می‌باشند که حسناتی ندارند تا به آنها ثواب داده شود و بدی‌ها و گناهانی هم ندارند تا عقاب شوند؛ پس به این منزله و مقام تنزّل کردند.

وی نظریه دیگری را یادآور می‌شود و آن این است که اینان از فرزندان کفار در دنیا می‌باشند و به دیدگاه سومی پرداخته و می‌گوید: اینان به صورت «ولدان» از خدمتکاران بهشت می‌باشند که برای همین منظور آفریده شده‌اند.

فیض در محجة البیضاء، ج 8، ص 374 نقل می‌کند:

در این باره که آیا در بهشت، زنان حالت فرزند آوری دارند یا خیر، ذیل تفسیر آیه: «أَزْوَاجٌ مُّطَهَّرَةٌ»⁽¹⁾آمده است: «قال یعنی من الحیض والغائط والبول والبزاق والنخامة والنجاسة والمنی‌والولد»:یعنی‌حیض،غائط،بول، آب دهن، آب بینی، خلت سینه، منی و زایمان، ندارند.

وی در ادامه همین بحث از ابو سعید خدری نقل می‌کند که: «قال رسول اللَّه‌صلی الله علیه وآله: ان الرجل من اهل الجنة لیولد له الولد کما یشتهی یکون حمله و فصاله و شبابه فی ساعة واحدة».⁽²⁾

دقت در دو حدیث فوق نشان می‌دهد که: بهشتیان دارای فرزندان هستند لکن نه از طریق زاد و ولد متعارف دنیا؛ چه بسا از طرق جدید که از ویژگی‌های بهشت است و در دنیا با آن آشنا نیستیم، فرزندانی برای اهل بهشت، آفرینش یابد.

و) یکی دیگر از ویژگی‌های دنیا و زندگی دنیوی، محدودیت اسباب و عوامل دستیابی به معارف و دانستنی‌هاست که در مرحله زندگی برزخی گسترش ویژه‌ای جای آن را می‌گیرد.

ز) آنچه از آگاهی‌ها، اطلاعات و معارف در اختیار ماست، غالباً از طریق به کارگیری حواس پنجگانه، عقل، شهود نفسانی و وحی الهی صورت می‌پذیرد؛ ولی پس از رهایی از «بند تن» و جدا گشتن روح از بدن، در مرحله دیگری از آگاهی‌ها، معارف، دیدن، تماشا کردن حقایق و اسرار نهفته در عرصه هستی قرار می‌گیریم که در مقایسه با آنچه در دنیا وجود دارد

همانند مرحله بیداری در برابر مرحله خواب است. بر این اساس پیامبر اعظم‌صلی الله علیه وآله فرمود: «الناس نیام فاذا ماتوا انتبهوا».

مردم در زندگی دنیوی در خوابند و هنگامی که از دنیا رفتند بیدار می‌گردند.⁽¹⁾

ح) پیدایش حالت ویژه ایقان: حالت ویژه ایقان غالباً پس از رهایی از چنگال عوامل تاریکی‌آور و مزاحم‌های دیدار، به دست خود انسان صورت می‌گیرد که این حالت را «یقین» خوانده‌اند؛ زیرا یکی از اسباب یقین رهایی آدمی از چنگال عوامل مزاحم است که در سوره حجر آیه 99 آمده است: «وَاعْبُدْ رَبَّکَ حَتَّی یَأْتِیَکَ الْیَقِینُ» و نیز در سوره مدثر آیه 46 و 47 آمده است: «وَکُنَّا نُکَذِّبُ بِیَوْمِ الدِّینِ حَتَّی أَتَانَا الْیَقِینُ» و این حالت ایقان ویژه و یقین کامل در روزگار برزخ برای آدمی به دست می‌آید.

علاوه طباطبایی‌رحمه الله در المیزان می‌نویسد: مراد از آمدن یقین، رسیدن اجل و مرگ است که با فرا رسیدن آن، حالت غیب به شهادت (شهود) و حالت خبر به عیان مبدّل می‌شود.⁽²⁾

فصل ششم آغاز هجرت و ویژگی‌های هنگام احتضار

آغاز هجرت و ویژگی‌های هنگام احتضار

حدّ فاصل بین مرگ و آخرین لحظات مهلت را حال احتضار گویند که بسیار دردناک و رنج‌آور، یا بسیار فرحناک و پرنشاط است و آدمیان در این عرصه، یکسان نیستند و البته ویژگی‌های مخصوص به خود را دارا می‌باشند از جمله:

الف) حضور اولیا

حضور اولیا

آیا حضور پیامبرصلی الله علیه وآله و ائمه معصومین‌علیهم السلام در وقت احتضار بعضی از مؤمنان در قبر نوعی شفاعت نیست و اگر این چنین باشد چرا مسئله شفاعت را در روزگار برزخ نفی می‌کنید؟ در پاسخ باید گفت: شفاعت، اختصاص به روزگار زندگی اخروی دارد و در دوران برزخ «رخ» نخواهد داد و حضور پیامبر و ائمه معصومین‌علیهم السلام در برزخ یک حضور ویژه است و از نوع «شفاعت» نیست بلکه یک عنایت و مرحمت خاصی است که در حقّ، مؤمنان انجام می‌پذیرد و به قول علّامه طباطبایی‌رحمه الله⁽³⁾این حضور، یک حضور «موهوب» است.

همه انسان‌ها در حال سفر به عالم برزخ و در آستانه آن، «خمسه طیبه» را دیدار می‌کنند، چه آدم‌های شایسته و چه آدم‌های ناباب. امام صادق‌علیه السلام فرمود: «حَرامٌ عَلی رُوحٍ اَنْ تُفارِقَ جَسَدَها حتَّی تَرَی الخَمسَة حتّی تری محمّداً و علیّاً و فاطمةَ و حسناً و حسیناًعلیهم السلام بحیثُ تَقِرُّ عینُها أو تسخَنُ عینُها»

حرام است بر روح آدمی که از بدن، جدا شود، جز آنکه پنج تن را دیدار می‌کند تا اینکه ببیند: پیامبر خاتم‌صلی الله علیه وآله، امیرمؤمنان‌علیه السلام، فاطمه زهراعلیها السلام و (دو پسر گرانسنگ‌اش) امام حسن و امام حسین‌علیهما السلام را، به گونه‌ای که چشم او خوشحال شود و یا اندوهگین گردد یعنی انسان‌های شایسته هنگام دیدن آنها خوشحال و آدم‌های ناشایسته، با دیدن آنها محزون می‌گردند.⁽¹⁾

«عَنِ الْحَارِثِ الهَمْدَانِیِّ قَالَ: دَخَلْتُ عَلَی أَمِیرالْمُؤْمِنِینَ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ‌علیه السلام فَقَالَ: مَا جَاءَ بِکَ؟ فَقُلْتُ: حُبِّی لَکَ یَا أَمِیرَالْمُؤْمِنِینَ، فَقَالَ: یَا حَارِثُ أَتُحِبُّنِی؟ قُلْتُ: نَعَمْ وَاللَّهِ یَا أمِیرَالْمُؤْمِنِینَ، قَالَ: اَمَا لَوْ بَلَغَتْ نَفْسُکَ الْحُلْقُومَ رَأَیْتَنِی حَیْثُ تُحِبُّ وَ لَوْ رَأَیْتَنِی وَ أَنَا أَذُودُ الرِّجَالَ عَنِ الْحَوْضِ ذَوْدَ غَرِیبَةِ الإِبِلِ لَرَأَیْتَنِی حَیْثُ تُحِبُّ وَ لَوْ رَأَیْتَنِی وَ أَنَا مَارٌّ عَلَی الصِّرَاطِ بِلِوَاءِ الْحَمْدِ بَیْنَ یَدَیْ رَسُولِ اللَّهِ‌صلی الله علیه وآله لَرَأَیْتَنِی حَیْثُ تُحِبُّ»:

حارث همدانی‌رحمه الله می‌گوید: روزی به محضر امیرمؤمنان‌علیه السلام رسیدم، آن حضرت به من فرمود: چه چیزی تو را به اینجا آورد؟! پاسخ دادم، دوستی من که شما ای امیر مؤمنان!، سپس امام‌علیه السلام فرمود: ای حارث آیا مرا دوست داری؟! پاسخ دادم: آری به خدا سوگند ای امیر مؤمنان!. امام‌علیه السلام فرمود: آگاه باش هنگامی که جان تو به حلقومت رسید، مرا خواهی دید به گونه‌ای که دوست داری؛ و اگر ببینی مرا در حالیکه می‌رانم مردم را به حوض مانند راندن شترهای دور، هر آینه می‌بینی مرا به گونه‌ای که دوست داری و اگر ببینی مرا در حالیکه از پل صراط عبور می‌کنم همراه با پرچم حمدی که بین دو دست رسول خداست، هر آینه می بینی مرا آن گونه که دوست داری.⁽²⁾

امام‌علیه السلام در بالین آدم‌های در حال احتضار

اشعار جالبی از امیرمؤمنان‌علیه السلام در دست است که اثبات می‌کند امام به بالین دوستان خود در حال سفر به عالم برزخ حاضر می‌شود. آن حضرت به حارث هَمْدانی فرمود:

یا حار همدان من یمت یرنی

من مؤمن أو منافق قبلا

ای حارث همدانی! هر کس بمیرد (در آغاز مرگ) چه مؤمن و چه کافر مرا می‌بیند.

یعرفنی طرفه و أعرفه

بعینه و اسمه و ما عملا

وقتی که مرا دید، می‌شناسد و من نیز او را، با همه خصوصیات ذاتی، نام و کردارش می‌شناسم.

اقول للنار و هی توقد للعرض

ذریه لا تقربی الرجلا

من به آتش (عذاب قبر) می‌گویم: به او نزدیک مشو که او به

ذریه لا تقریبه إن له

حبلا بحبل الوصی متصلا

حبل الهی - که همان دامن وصی رسول خاتم‌صلی الله علیه وآله می‌باشد - متصل است.

و أنت یا حار إن تمت ترنی

فلا تخف عثرة و لا زللا

و تو ای حارث همدانی! وقتی از دنیا رفتی، مرا بر بالین خود مشاهده می‌کنی

أسقیک من بارد علی ظمّاء

تخاله فی الحلاوة العسلا⁽¹⁾

خوف نداشته باش، من تو را سیراب می‌کنم از آبی که از عسل گواراتر است.

پیامبر، علی و جبرئیل‌

امام صادق‌علیه السلام فرمود: آنگاه که کسی در حال احتضار قرار گیرد؛ یعنی ملک الموت به سراغ او می‌رود، پیامبر اسلام‌صلی الله علیه وآله و علی‌علیه السلام و جبرئیل نیز در کنارش حضور می‌یابند. اگر میّت، از دشمنان اهل بیت‌علیهم السلام باشد، در این صورت، علی‌علیه السلام به پیامبرصلی الله علیه وآله می‌گوید: یا رسول اللَّه این شخص از دشمنان ما اهل بیت است؛ پس از آن رسول خداصلی الله علیه وآله به جبرئیل می‌گوید: این شخص از دشمنان اهل بیت من است و جبرئیل نیز این مطلب را به ملک الموت انتقال می‌دهد. ملک الموت به او می‌گوید: ای بنده خدا! در دنیا باید به امام تمسک می‌جستی، می‌پرسد امام، چیست؟ پاسخ می‌دهد: علی بن ابی طالب‌علیه السلام. او می‌گوید: من او را نمی‌شناسم

و به او اعتقادی ندارم. در این هنگام او را به دست صد شیطان می‌سپارند و او را تحقیر می‌کنند. وقتی بدن او را میان قبر جای دادند، دری از جهنم به روی او گشوده می‌گردد و همواره در کیفر به سر می‌برد تا امام زمان‌علیه السلام قیام کند.⁽¹⁾

در برخی از احادیث آمده است: کسانی که از دنیا می‌روند، روح آنان به صورت پرنده سبز رنگی در کیهان بیکران الهی در پرواز خواهد بود، تا صبح قیامت بدَمَد. هنگامی که این حدیث را با امام صادق‌علیه السلام در میان نهادند، آن حضرت با تعجب فرمود: روح انسان با ایمان، گرامی‌تر از اینهاست که به شکل پرنده‌ای نمودار گردد. و سپس فرمود: هنگام جان دادن (در حال احتضار) پیامبرصلی الله علیه وآله، علی‌علیه السلام، فاطمه‌علیها السلام، حسن و حسین‌علیهما السلام و فرشتگان مقرب الهی در کنار انسان حضور می‌یابند و پس از قبض روح، در قالبی همچون قالب بدن دنیوی ادامه حیات می‌دهد: «عن یونس بن ظبیان قال کنت عند ابی عبداللَّه‌علیه السلام جالساً فقال: ما یقول الناس فی أرواح المؤمنین؟ قلت: یقولون: تکون فی حواصل طیور خضر فی قنادیل تحت العرش. فقال ابوعبداللَّه‌علیه السلام: سبحان اللَّه، المؤمن أکرم علی اللَّه من ذلک أن یجعل روحه فی حوصلة طائر اخضر، یا یونس المؤمن إذا قبضه اللَّه تعالی صیّر روحه فی قالب کقالبه فی الدّنیا فیأکلون و یشربون فإذا قدم علیهم القادم عرفوه بتلک الصورة التی کانت فی الدنیا».⁽²⁾

حبّ راستین آل محمّدصلی الله علیه وآله در هر دلی که حضور دارد، سرنوشت وی را دگرگون می‌سازد، اعجاز می‌کند و مانع تحقق عذاب الهی می‌گردد.

«قال رسول اللَّه‌صلی الله علیه وآله: من مات علی حب آل محمد مات شهیداً، الا و من مات علی حب آل محمد مات مغفورا له، الا و من مات علی حب آل محمد مات تائبا، الا و من مات علی حبّ آل محمّد مات مؤمنا مستکمل الایمان، الا و من مات علی حب آل محمّد بشره ملک الموت بالجنة، ثم منکر و نکیر، الا و من مات علی حب آل محمّد یزف الی الجنة کما تزف العروس الی بیت زوجها، الا و من مات علی حب آل محمّد فتح له فی قبره بابان الی الجنة الا و من مات علی حبّ آل محمّد جعل اللَّه قبره مزار ملائکة الرحمة، الا و من مات علی حبّ آل محمّد مات علی السنة و الجماعة، الا و من مات علی بغض آل محمّد جآء یوم

القیامة مکتوب بین عینیه: آیس من رحمة اللَّه، الا و من مات علی بغض آل محمّد مات کافراً الا و من مات علی بغض آل محمد لم یشم رائحة الجنة»:

کسی که با دوستی آل محمّدصلی الله علیه وآله بمیرد شهید مرده است.

آگاه باشید! کسی که با حبّ آل محمّدعلیهم السلام بمیرد، آمرزیده مرده است.

آگاه باشید! کسی که با حبّ آل محمّدعلیهم السلام جان بسپارد با توبه از دنیا رفته است.

آگاه باشید! کسی که با دوستی آل محمّدعلیهم السلام بمیرد، با ایمان کامل از دنیا رفته است.

آگاه باشید! کسی که با دوستی آل محمّدعلیهم السلام بمیرد فرشته مرگ، سپس منکر و نکیر وی را به بهشت بشارت می‌دهند.

آگاه باشید! کسی که با دوستی آل محمّدعلیهم السلام از جهان رخت بربندد همچون عروسی که به خانه شوهر می‌برند، (با جلال و شکوه و احترام) وارد بهشت می‌گردد.

آگاه باشید! کسی که با حبّ آل محمدعلیهم السلام از دنیا برود دو در از قبرش به سوی بهشت گشوده می‌شود.

آگاه باشید! کسی که با محبّت و دوستی آل محمّدعلیهم السلام جهان را وداع گوید، خداوند قبرش را زیارتگاه فرشتگان رحمت قرار می‌دهد.

آگاه باشید! کسی که با دوستی آل محمّدعلیهم السلام جان دهد طبق سنّت و روش پیامبر و مسلمانان جان سپرده است.

آگاه باشید! کسی که با بغض آل محمّدعلیهم السلام بمیرد روز قیامت در حالی که بر پیشانیش نوشته شده: از رحمت خداوند محروم است، وارد محشر می‌شود.

آگاه باشید! کسی که با بغض و دشمنی آل محمّدعلیهم السلام بمیرد، کافر مرده است.

آگاه باشید! کسی که با دشمنی آل محمّدعلیهم السلام بمیرد، بوی بهشت را استشمام نمی‌کند.⁽¹⁾

در مجله حضور، نامه‌ای از فرزند حضرت امام‌قدس سره، به آیت اللَّه العظمی صافی گلپایگانی انتشار یافت. در آن نامه حاج سید احمد آقارحمه الله، می‌نویسد: پس از آنکه حضرت آیت اللَّه العظمی گلپایگانی ارتحال یافته بود، من ایشان را به خواب دیدم. از او پرسیدم، از لحظاتی که از این عالم کوچ کردید، با توجه به اعمال صالحات مختلفی که داشتید؛ از تحصیل، تدریس،

عبادات، بناهای تاریخی و... کدام یک از آنها بیشتر شما را در آن سوی زندگی به کار آمد؟ آن حضرت پس از استماع حرف‌های من گفت: «حب علی بن ابی‌طالب‌علیه السلام».

ب) نزول فرشتگان‌

علامه طبرسی‌رحمه الله در «مجمع‌البیان» از امام صادق‌علیه السلام نقل می‌کند که حضرت در تفسیر آیه «تَتَنَزَّلُ عَلَیْهِمُ الْمَلَائِکَةُ» فرمود: «نزول فرشتگان بر مؤمن، هنگام مرگ است».⁽¹⁾و نیز در «تفسیر البرهان» از امام باقرعلیه السلام نقل شده که فرمود: «نزول فرشتگان موقع مرگ و قیامت است».⁽²⁾

قرطبی‌رحمه الله در تفسیر خود می‌گوید: «و قال وکیع وابن زید البشری فی ثلاثه مواطن، عند الموت و فی القبر، عند البعث»:

نزول فرشتگان در سه وقت است: 1. وقت مرگ، 2. در قبر، 3. در قیامت.⁽³⁾

فخر رازی ایستگاه‌های سه گانه قیامت را به صورت مجهول نقل می‌کند.⁽⁴⁾محمّد جوادمغنیه‌رحمه الله در «تفیسر مبین» صفحه 634 می‌گوید: «نزول فرشته، عند الموت؛ یعنی موقع مرگ است.

در «تفسیر نمونه» آمده است: آیا نزول فرشتگان بر مؤمنانِ با استقامت، به هنگام مرگ و انتقال از این عالم، به جهان دیگر است؟⁽⁵⁾همانگونه که بعضی از مفسران احتمال داده‌اند، یا در سه ایستگاه است؟ یعنی هنگام مرگ، هنگام ورود در قبر و هنگام زنده شدن در رستاخیز به سراغ آنها می‌آیند؟ و یا اینکه این بشارت‌ها دائمی و مستمر است، که با الهام‌های معنوی، پیوسته این حقایق را در گوش جان مؤمنان می‌خوانند، هر چند به هنگام مرگ یا ورود در عرصه محشر صدای فرشتگان رساتر و روشن‌تر می‌شود، از آن‌جا که آیه قید و شرطی ندارد، با معنی اخیر سازگارتر است. به خصوص اینکه فرشتگان در چهارمین بشارت می‌گویند «ما دوستان شما در دنیا و آخرت هستیم» و این مطلب دلیل بر آن است که این مژده‌ها را به هنگامی که آنها در دنیا زنده‌اند، از فرشتگان می‌شنوند. اما نه بشارتی با زبان و الفاظ، بلکه

بشارت‌هایی که مؤمنان، با گوش جان می‌شنوند. به خصوص در مشکلات و گرفتاری‌ها، آن را در اعماق دل احساس می‌کنند و آرامش می‌یابند. درست است که در روایات متعددی، آیه «تَتَنَزَّلُ عَلَیْهِمُ الْمَلَائِکَةُ» به زمان فرا رسیدن مرگ، تفسیر شده است، ولی در روایات دیگری نیز به معنی گسترده‌تری آمده است، که زمان حیات را نیز شامل می‌شود.⁽¹⁾

و از مجموع این روایات، می‌توان نتیجه گرفت: اینکه نزول فرشته را ویژه زمان مرگ دانسته‌اند، به عنوان یک مصداق روشن از این مفهوم وسیع و گسترده است.

و در این مورد در احادیث آمده است حبّ اهل بیت پیامبر در این مرحله امنیّت خاطر آدمی [میّت - در حال احتضار ]می‌تواند تأمین نماید چنانکه پیامبر اعظم‌صلی الله علیه وآله فرمودند: «حبّی و حبّ أهل بیتی نافع فی سبعة مواطن أهوالهنّ عظیمة: عند الوفاة و فی القبر و عند النشور و عند الکتاب و عند الحساب و عند المیزان و عند الصراط».

دوست داشتن من و دوست داشتن اهل بیت من، در هفت جای بسیار وحشتناک سود می‌بخشد: 1 - هنگام مردن، 2 - در قبر، 3 - روز محشر، 4 - هنگام دادن نامه اعمال، 5 - هنگام حساب، 6 - نزد میزان 7 - در عبور از صراط.⁽²⁾

و در حدیثی دیگر آمده است که امام صادق‌علیه السلام فرمود:

«إنّ حبّنا أهل البیت لینتفع به فی سبعة مواطن: عنداللَّه و عند الموت و عند القبر و یوم الحشر و عند الحوض و عند المیزان و عند الصراط».

دوست داشتن ما اهل بیت، در هفت جا مفید واقع می‌شود: 1 - در پیشگاه خدا 2 - هنگام مردن، 3 - در قبر 4 - روز محشر 5 - در کنار حوض کوثر 6 - نزد میزان 7 - در عبور از صراط.⁽³⁾

ج) رنج احتضار

عذاب الهوُن چیست؟

هنگام احتضار، لحظاتی بسیار سرنوشت‌ساز پیش می‌آید که برای مؤمنان وضعیتی خوشایند و برای بیگانگان از درگاه حضرت حقّ حالتی بسیار سخت و طاقت‌فرسا است و منظور از «عذاب الهون»، حالت عطشان و عطشناک بر اثر وحشت و هراس و اضطراب این هنگام است.

مفسران در ذیل آیه 93 سوره انعام: «وَلَوْ تَرَی إِذِ الظَّالِمُونَ فِی غَمَراتِ الْمَوْتِ وَالْمَلَائِکَةُ باسِطُوا أَیْدِیهِمْ أَخْرِجُوا أَنفُسَکُمُ الْیَوْمَ تُجْزَوْنَ عَذَابَ الْهُونِ» می‌نویسند: منظور از عذاب الهون عبارت است از: حالت تشنگی آن چنانی و سختی جان کندن.⁽¹⁾

همه انسان‌ها هنگام آغاز سفر آخرت وحشت دارند، البته وحشت از حیث انگیزه‌ها یکسان نیستند. بعضی از اعمال و آینده خود در هراس‌اند و بعضی در مواجهه با عظمت بزرگ. در این باره امام راحل‌رحمه الله در «شرح چهل حدیث»، ص 360 می‌نویسند:

و اما حال انسان‌های کامل و مؤمنین مطمئنین، پس آنها کراهت از موت ندارند، گرچه وحشت و خوف دارند، زیرا که خوف آنها از عظمت حق تعالی و جلالت آن ذات مقدس است چنان‌چه رسول خداصلی الله علیه وآله می‌فرماید: «فَأَیْنَ هَوْلُ الْمُطَّلَعِ» و حضرت امیر المؤمنین‌علیه السلام در شب نوزدهم وحشت و دهشت عظیمی داشت، با آن‌که می‌فرمود: «وَاللَّه لَابْنُ أَبی طالِبٍ آنَسَ بِالْمَوْتِ مِنَ الطِّفْلِ بِثَدیِ اُمِّهِ».

به خدا قسم که پسر ابوطالب به مرگ مأنوس‌تر است از بچه به پستان مادرش.

بالجمله، خوف آنها از امور دیگر است و مثل خوف ما پای بستگان به آرزوها و دلدادگان به دنیای فانی نیست.

و قلوب اولیا نیز در کمال اختلاف است که در شمارش و رشته تحریر نیاید. ما اشاره اجمالی به بعضی از آنها می‌نماییم. پس گوییم که قلوب اولیا در قبول تجلیات اسماء مختلف است. چنانکه بعضی قلوب عشقی و شوقی است و حق تعالی در مثل آن به اسماء جمال تجلّی فرماید. و آن تجلی هیبت مشوب به شوق آورد و هیبتِ خوف از تجلی عظمت و ادراک آن است. دل عاشق در وقت ملاقات می‌تپد و مضطرب و خائف شود، ولی این خوف و وحشت غیر از خوف‌های معمولی است.

در سخنی از امام صادق‌علیه السلام آمده است: «من احبّ اَن یخفف اللَّه عزّوجلّ عنه سکرات

الموت فلیکن بوالدیه بارّ».

هرکس، دوست دارد که جان دادن او آسان گذرد، در حق پدر و مادر خود نیکی کند.

سخن خطیب توانا فلسفی‌رحمه الله‌

خطیب دانشمند، مرحوم آقای فلسفی‌رحمه الله در یکی از سخنرانی‌های خود می‌گفت: یکی از دوستان اندیشمند من، از دانشگاه آمریکا به من تلفن کرد و گفت: مطلب مهمی را در یکی از مجلات علمی این دانشگاه خواندم، خواستم به شما بگویم؛ و آن این است که با مدرن‌ترین وسایل علمی امروز، فردی را در حال شدّت احساس ناراحتی و درد، مورد آزمایش‌های گوناگون قرار داده‌اند تا تأثیر درد روحی و جسمی او را روی مغز او مطالعه کنند. آنان دریافتند که هنگام شدّت احساس درد، اثری روی برخی از قسمت‌های حساس مغز پدید می‌آید. این مسأله را در مورد اشخاص محتضر (افراد در آستانه مرگ) نیز آزمودند. با کمال تعجّب مشاهده کردند که آن اثر به مراتب قوی‌تر است و تناسب میان این دو اثر، تناسب میان «نخ نازک» با «ستون» خانه است. یعنی آدم محتضر، در حال چشیدن رنجی واقعاً بی‌نظیر است.

اینجا است که به فرمایش امام هشتم‌علیه السلام درباره نوشداروی زندگی پی می‌بریم، آن‌جا که فرمود: «کسی که به زیارت من بشتابد، در سه وقت بسیار هولناک و حساس به دیدار او خواهم شتافت و آن سه عبارتند از: 1 - هنگام حسابرسی 2 - وقت عبور از پل صراط 3 - زمان تحویل گرفتن پرونده اعمال».⁽¹⁾

آری! حضور شخصیتی چون امام هشتم‌علیه السلام، باعث زوال آلام روحی انسان در حالات سه گانه خواهد بود.

رؤیای شاگرد علّامه مجلسی‌رحمه الله‌

محدث جزایری می‌نویسد: نسبت به استادم، علامّه مجلسی، در مورد زیادی ثروت ایشان اعتراض داشتم، ولی به خود اجازه ابراز آن را نمی‌دادم. روزی در حضور او اظهار کردم: علاقه‌مندم با یکدیگر میثاق ببندیم که هرکدام از ما زودتر از دنیا رفتیم، هرچه زودتر از

موقعیّت ثروت دنیوی در آن جهان، به دیگری خبر دهیم. علّامه قبول کرد. او زودتر از من به دیار ابدی شتافت؛ هفته‌ای گذشت، شبی او را در عالم رؤیا دیدم. گفتم: میثاق ما چه بود؟ پاسخ داد: آن‌گاه که در حال احتضار بودم، بسیار رنج می‌بردم. شخص جلیل القدری را دیدم که در قسمت پایین پای من قرار گرفت و هنگامی که با دست خود پای من را لمس کرد، احساس سلامتی و عافیت عجیبی کردم. او به هر جای بدنم که دست می‌زد، آسایش و آرامش ویژه‌ای را احساس می‌کردم، تا آن‌که دست او به سینه‌ام رسید. پس از تغسیل و تکفین مرا به قبر سپردند. در کنار آن حاضر شدم. ناگهان ندایی شنیدم که می‌گفت: ملا محمد باقر مجلسی! برای ما چه آورده‌ای! پاسخ دادم: دوره بحارالانوار، سایر کتب فارسی، عربی، تدریس، ارشاد خلق. ندا رسید: که دیگر چه آوری؟ در این هنگام به یادم آمد که روزی از خیابانی در اصفهان عبور می‌کردم. مردی را دیدم که جمعی دور او را گرفته و شلاق می‌زدند. به پیش رفتم، از علّت این امر سؤال کردم، پاسخ دادند: این مرد مبلغی قرض دارد و نتوانسته آن را ادا کند، من فوراً ادای دین او را پذیرفتم و او را رها کردند... پس از یادآوری این خاطره، ندا رسید که راست گفتی، خوش آمدی! [به داستان رؤیای آیت اللَّه العظمی نجفی مرعشی‌رحمه الله پس از ارتحال آیت اللَّه العظمی حائری‌رحمه الله فرزند حائری‌رحمه الله مؤسس حوزه علمیه قم، مراجعه شود که پس از ورود به قبر امام هشتم‌علیه السلام به دیدارش شتافت و یک دست لباس و یک باغ با شکوه به او داده به فصل فشار قبر در همین کتاب مراجعه شود]

علّامه پس از بیان این خاطره، به محدّث جزایری‌رحمه الله گفت: اگر ثروت نداشتم، چگونه می‌توانستم چنین عمل خالصانه‌ای نیز داشته باشم؟ محدّث جزایری‌رحمه الله می‌گوید: پس از آن دانستم که علامه از بهره‌های معنوی و اخروی مال و ثروت خود نیز بهره‌مند شده است.⁽¹⁾در حدیث آمده است: حضرت ابراهیم به حضرت عزرائیل‌علیهما السلام گفت: دوست دارم صورت و هیبت تو را هنگام قبض مؤمنان ببینم. عزرائیل فرمود: صورت خود را لحظه‌ای بر گردان و پس از آن به من بنگر او وقتی صورت خود به سوی عزرائیل بازگرداند یک جوان زیبا روی جمیل، خوشبو که دیدن او آدمی را بشارت به بهشت الهی می‌دهد یافت در این هنگام فرمود: دیدن این جمال و زیبایی تو می‌تواند انگیزه باشد تا آدمی از خدا تقاضای مرگ نماید البته در

احادیث این مسأله نیز آمده است که: چهره ظاهری هنگام قبض روح آدم کافر، فاسق و عصیان پیشه و هراس‌انگیز است و شخص در حال احتضار از وحشت دیدار او بسیار اذیت می‌شود.

د) ضربت فرشتگان‌

در حدیث آمده است: هنگام ارتحال انسان به سوی عالم برزخ، فرشته موکّل، ضربتی سخت و محکم بر پشت او می‌زند و می‌گوید که چرا با دستی خالی از دنیا می‌روی. چنان‌که فرشته آخرت [فرشته مأمور تازه وارد ]ضربتی سخت بر سینه او می‌زند و می‌گوید: چرا با دستی خالی آمدی.

در «نهج‌البلاغه» آمده است: «قالت الملائکة: ما قدّم؟ و قال الناس: ما أخّر؟».

فرشتگان بانگ می‌زنند که این سفر کرده، چه به پیش فرستاده است، ولی بازماندگانش بانگ سر می‌دهند که چقدر ارثیه، بر جای نهاده است.⁽¹⁾

ه) مال، خانواده، عمل‌

هنگام ارتحال انسان، اموال، خانواده و اعمال او در برابر چشمانش به نمایش می‌آیند. مال و ثروتش به او می‌گوید: از من، یک کفن بیشتر حق نداری که به همراه ببری، خانواده‌اش می‌گویند: فقط تا لب گور تو را خواهیم نمود، اما عمل می‌گوید: همواره، همراه تو خواهم بود.

و) وحشت‌

هنگام ارتحال وحشت خاصی به میت دست می‌دهد و در اولین لحظات ورود به قبر خود، آدمی نیاز شدیدی به انیس و مونس دارد و بر این اساس در وصیت نامه فاطمه‌علیها السلام دختر پیامبرصلی الله علیه وآله، به امیرمؤمنان‌علیه السلام آمده است: «اجلس عند رأسی قبالة وَجهی فَاکثِرْ من تِلاوَةِ القرآن والدّعاء فإنّها ساعة یحتاج المیّت فیها الی اُنس الأحیاء».

پس از ارتحال من که جسدم را داخل قبر نهادی، بالای سرم و مقابل صورتم بنشین و بسیار قرآن بخوان و در حق من دعا کن، زیرا این دقایق از ساعاتی هستند که میت شدیداً

نیازمند به مونس از افراد زندگان است.⁽¹⁾(در این باره به رؤیای آیت اللَّه نجفی مرعشی‌رحمه الله در بحث ارتباط با برزخ‌نشینان مراجعه شود).

همچنانکه آن حضرت افزود: پدرم به من فرمود: «یا فاطمة! من صلّی علیکِ غفر اللَّه [تعالی له وألحقه بی حیث کنت».

ای فاطمه! هرکس برتو درود فرستد خدا وی را به من ملحق می‌سازد.⁽²⁾

هنگام ارتحال به امام مجتبی‌علیه السلام گفتند: شما که موقعیّت ویژه‌ای در پیشگاه خدا و رسول اوصلی الله علیه وآله دارید، چرا اینک پریشان و نالان هستید؟ پاسخ داد: «لِهَولِ المطلع و فراق الأحبّة»⁽³⁾به خاطر دو چیز پریشان هستم که عبارتند از: عازم دیاری هستم که قبلاً به آن‌جا گام ننهادم و نیز جدایی و فراق از دوستان. آری! لحظه احتضار، لحظه پر وحشت و اضطراب است.

ز) تقاضای مهلت و بازگشت به زندگی دنیوی‌

انسان‌ها هنگام ورود به برزخ دو دسته‌اند: دسته‌ای که انبساط خاطر و خوشحالی ویژه‌ای دارند و چنان است که گویا به «عروسی» خود گام می‌نهند، زیرا از جایگاه شایسته و نشاط آفرین خود در قیامت، با خبرند، چنانکه امام صادق‌علیه السلام می‌فرمود: «القیامة عُرْس المتقین».

قیامت جایگاه عروسی و برپایی جشن ولیمه عروسی تقوا پیشگان است.⁽⁴⁾

ولی دسته‌ای دیگر، تقاضای مهلت داشته، اصرار دارند تا ارتحال آنان به تأخیر افتد.

در سوره مؤمنون می‌خوانیم: «حَتَّی إِذَا جَاءَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قَالَ رَبِّ ارْجِعُونِ * لَعَلِّی أَعْمَلُ صَالِحاً فِیمَا تَرَکْتُ کَلاَّ إِنَّهَا کَلِمَةٌ هُوَ قَائِلُهَا وَمِنْ وَرَائِهِمْ بَرْزَخٌ إِلَی یَوْمِ یُبْعَثُونَ * فَإِذَا نُفِخَ فِی الصُّورِ فَلَا أَنسَابَ بَیْنَهُمْ یَوْمَئِذٍ وَلَا یَتَسَاءَلُونَ».⁽⁵⁾(ترجمه این آیه را در مقدمه کتاب بخوانید)

زمخشری‌رحمه الله می‌نویسد: وقتی که ارتحال انسان جدّی شد، «حسرت»، سراسر وجودش را فرا می‌گیرد و تقاضای بازگشت را سر می‌دهد.⁽⁶⁾

علامه طبرسی‌رحمه الله در «جوامع الجامع»⁽¹⁾می‌نویسد: آدم شقاوتمند تقاضای بازگشت به دنیا را دارد. و سپس نقل می‌کند: پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله فرمود: «إذا عاین المؤمن الملائکة قالوا: نرجعک الی الدنیا؟ فیقول: الی دارالهموم والأحزان! بل قدوماً الی اللَّه، وأمّا الکافر فیقول: ربّ ارجعون».

هنگامی که انسان با ایمان ملک‌الموت را مشاهده کرد، خوشحال می‌شود و می‌گوید: مرا به سوی خدا هجرت بده و به دنیای پر از غم‌ها باز مگردان، ولی آدم کافر تقاضای مهلت و بازگشت به دنیا را دارد.⁽²⁾

در یکی از رهنمودهای رسول‌خداصلی الله علیه وآله آمده است و آنان که در بهشت برزخی داخل گشتند هرگز آرزوی بازگشت به دنیا را ندارند مگر شهیدان راه خدا دوست دارند تا بارها برگشته و کشته شده تا بیشتر به فیض شهادت نایل آیند. «عن النبی قال: ما من احد یدخل الجنة فیحب ان یرجع الی الدنیا و ان له ما علی الارض الا الشهداء فانه یتمنی ان یرجع فیقتل عشر مرات لما یری من الکرامة».⁽³⁾

علّامه طیب‌رحمه الله در تفسیر «اطیب البیان» در همین مورد می‌نویسد: «تنها آدم کافر نیست که تقاضای بازگشت به دنیا را دارد بلکه همه گنه‌کاران و تقصیر کاران و خسران‌پیشه‌گان این تقاضا را دارند».

نتیجه

دقت در این فصل نشان می‌دهد که:

الف) حال احتضار یا لحظات ارتحال، برای آدمی، بسیار سرنوشت ساز است.

ب) همگان خلفای الهی را دیدار می‌کنند.

ج) برای بعضی از انسان‌ها لحظاتی بسیار پرنشاط و فرحناک و برعکس برای بعضی از انسان‌ها بسیار جان کاه و درد آور است.

فصل هفتم: منزل انسان در بهشت و جهنم

منزل انسان در بهشت و جهنم‌

در حدیث آمده است «عن الصادق‌علیه السلام قال: ما خلق اللَّه خلقاً إلّا جعل له فی الجنّة منزلاً و فی النار، فإذا سکن أهل الجنّة الجنّة و أهل النّار النار نادی منادٍ: یا أهل الجنة أشرفوا فیشرفون علی أهل النار و ترفع لهم منازٍ لهم فیها ثم یقال لهم: هذه منازلکم التی فی النار لو عصیتم اللَّه لدخلتموها، قال: فلو أنّ أحداً مات فرحاً لمات أهل الجنة فی ذلک الیوم فرحاً لما صرف عنهم من العذاب. ثم ینادی منادٍ: یا أهل النار ارفعوا رؤوسکم، فیرفعون رؤوسهم فینظرون الی منازلهم فی الجنة و ما فیها من النعیم فیقال لهم: هذه منازلکم التی لوأطعتم ربکم لدخلتموها، قال: فلو أن أحداً مات حزناً لمات أهل النار حزناً، فیورث هؤلاء منازل هولاء و یورث هؤلاء منازل هؤلاء و ذلک قول اللَّه عزّ وجل: «أُوْلَئِکَ هُمْ الْوَارِثُونَ * الَّذِینَ یَرِثُونَ الْفِرْدَوْسَ هُمْ فِیهَا خَالِدُونَ». و فی المجمع: عن النبیّ‌صلی الله علیه وآله قال: ما منکم من أحدٍ إلّا و له منزل فی الجنّة و منزل فی النار فإن مات و دخل النار ورث اهل الجنة منزله».⁽¹⁾

هر کسی که از مادر متولد می‌شود، از سوی پروردگار حکیم، دوخانه، برای او ساخته می‌شود، یکی در بهشت و دیگری در جهنم، هنگامی که وارد بهشت شد، خانه او در جهنم را اهل جهنم اسکان می‌یابند و آن‌گاه که وارد جهنم شد، خانه او در بهشت را بهشتیان وارث خواهند بود. و هرگاه که بهشتیان وارد بهشت و جهنمیان وارد جهنم شدند، منادی آسمانی ندا در می‌دهد که ای اهل بهشت به داخل جهنم بنگرید. آنان پس از این ندا، خانه‌های خود در جهنم را می‌نگرند و خدا را سپاس می‌گویند که در آن گرفتار نیامدند و همچنین منادی الهی جهنم، ندا در داده، می‌گوید: سرخود را بالا گیرید و بنگرید و آنان به خانه‌های بهشتی خود در بهشت می‌نگرند و حسرت می‌خورند که چرا با اعمال صالح خود موجب دستیابی به آن نشدند.⁽²⁾

متقی هندی‌رحمه الله در «کنز العمال»، حدیث 39404 نقل می‌کند: «لیس منکم احد الاوله منزلان: احدهما فی الجنة والاخر فی النار»... وی همچنین در حدیث شماره 39312 نقل می‌کند: «ما خلق اللَّه خلقاً الا جعل له فی الجنة منزلاً و فی النار منزلاً... فیورث هولاء منازل

هولاء فیورث هولاء منازل هولاء و ذلک قول اللَّه: «أُوْلَئِکَ یَرِثُونَ الْفِرْدَوْسَ»

در تفسیر ذیل آیه: «یا حَسْرَتَنا ما فَرَظْنا» آمده است: «الحسرة ان یری اهل النار منازلهم فی الجنة فتلک الحسرة».

حسرت این است که اهل جهنم جایگاه‌های خود را در بهشت می‌بینند (که اگر اهل خیر بودند به آن می‌رسیدند) و این است معنی حسرت است.⁽¹⁾

نتیجه

الف) آدمی در دنیا غالباً درباره مسکن خود می‌اندیشد، مسکن می‌سازد، تعمیر می‌کند، تعویض می‌نماید، نقل مکان می‌کند و....

ب) در روزگار آینده، منزل او پیشاپیش مهیا است یکی در بهشت و یکی در جهنم و نقل مکان او از دنیا به سوی هر یک از دو منزل او بستگی به پرونده اعمال او دارد.

ج) روزگار حسرت در پیش است و انسان‌ها چه بهشتیان و چه جهنمیان، هرکدام به نوعی با آن سر و کار دارند.

فصل هشتم راز نام گذاری جهنم

راز نام گذاری جهنم‌

حضرت امام خمینی‌رحمه الله در شرح چهل حدیث، ذیل حدیث بیست و دوم یادآور می‌شود: «...» و در روایت است که «زمین بهشت ساده است و مواد تعمیر آن اعمال بنی آدم⁽²⁾و این مطابق است با برهان و کشف اهل مکاشفه».

چنان‌چه بعضی از عرفای محققین گوید: «بدان، عصَمَنا اللَّه و ایاک، که جهنم از اعظم مخلوقات است؛ و آن زندان خداوند است در آخرت. و او را «جهنم» گویند برای بعید بودن قعر آن؛ چنانچه چاهی را که قعرش، بعید است بئْر «جَهنام» گویند. و آن شامل حرارت و زمهریر است. و در آن برودت است به آخر درجه آن و حرارت است به آخر درجه آن و فاصله بالای آن و قعر آن هفتصد و پنجاه سال راه است. و مردم اختلاف دارند که آن مخلوق است یا غیر مخلوق و خلاف در آن مشهور است و همین طور در بهشت نیز اختلاف کردند.

و امّا پیش ما و پیش اصحاب ما، اهل مکاشفه و معرفت، آنها مخلوق هستند و مخلوق نیستند.

اما اینکه گفتیم مخلوق‌اند، مثل آن است که مردی خانه‌ای را بنا کند و دیوارهای محیط به فضای آن را فقط برپا کند. در این صورت گفته شود که این خانه است؛ و وقتی که داخل آن شوی در آن دیده نشود مگر دیواری که بر فضا و ساحتی دایر است. پس از آن، انشاء خانه‌ها و بیوت آن را نمایند و به حسب اغراض ساکنان آن از غرفه‌ها و قصرها و مخزن‌ها و آنچه سزاوار است در آن باشد.

و در حدیث است که رسول خداصلی الله علیه وآله، وقتی به معراج تشریف بردند، در بهشت ملایکه‌ای چند دیدند که گاه اشتغال به بنای ابنیه دارند و گاه از کار باز می‌ایستند. فرمود به جبرئیل: سبب این چیست؟ عرض کرد: مواد و مصالح این بناها همان اذکار امت است، هر وقت ذکر گویند، مصالح و موادی برای آنها حاصل شود، پس ملایکه مشغول بنا شوند؛ و وقتی آنها از ذکر باز مانند، این‌ها از عمل نیز باز ایستند.

بالجمله، صورت بهشت و جهنم جسمانی، همان صور اعمال و افعال حسنه و سیّئه بنی آدم است که در آن عالم به آنها رجوع کنند. چنان‌چه در آیات شریفه نیز به آن اشاره و تلویح شده است. مثل قول خدای تعالی: «وَوَجَدُوا مَا عَمِلُوا حَاضِراً»، و قول رسول اللَّه‌صلی الله علیه وآله: «انّما هی اعمالکم ترد الیکم».⁽¹⁾

... عالم بهشت و جهنم، دو نشئه و دار مستقلی باشند که بنی آدم به حرکات جوهریه و سوق‌های ملکوتی و حرکات ارادیه عملیه و خلقیه به سوی آنها مسافرت می‌کنند، گرچه هر یک از آنها حفوظشان از صور اعمال خودشان باشد.⁽²⁾

نتیجه

الف) هرکسی، با کردار و اعمال دنیوی خود، آینده خود را رقم می‌زند.

ب) اعمال دنیای ما، مصالح تعمیرات و تزیینات منزل اخروی را فراهم می‌آورند چه در جهنم و چه در بهشت.

فصل نهم اعجاز مرگ‌

اعجاز مرگ‌

یکی از اعجازهای مرگ که می‌توان این اثر را از مهم‌ترین آثار مرگ دانست، تأثیر آن در زندگی انسان، پیش از تحقق مرگ است. (در مقدمه کتاب بدان پرداختیم)

اعجاز مرگ، پس از ظهور آن صورت می‌پذیرد و این مسأله یک امر طبیعی است، لکن یکی از اعجازهای مرگ آن است که پیش از تجلّی مرگ اثر آن در زندگی کسی که به مرگ و روز حساب یقین ویژه‌ای دارد، خودنمایی می‌کند. در نهج‌البلاغه می‌خوانیم: «و من ارتقب الموت سارع الی الخیرات».

کسی که مرگ را به انتظار نشسته است در انجام نیکی‌ها شتاب می‌کند.⁽¹⁾

صاحب‌نظری در ذیل شرح حدیث: «الناس نیام و إذا ماتوا انتبهوا» می‌نویسد: پس از آن‌که مرگ فرا رسید، آدمی می‌فهمد که کدام کار را باید انجام می‌داد و از کدام کار باید دوری می‌جست.

کسی که به مرگ اهمیت داده و به روزگار پس از آن می‌اندیشد:

الف) از هرگونه بدی‌ها و کفران‌پیشگی دوری می‌جوید.

ب) به هرگونه خیرات به عنوان توشه آن روزگار می‌پردازد.

ما در این کنگره، از عرصه و سوی دگریم

خاکزادیم، ولی صاحب خوی دگریم

طایر گلشن قدسیم و گل سرسبدیم

به گلستان صفا، طالب بوی دگریم

پس دیوار تن ای دوست، گران سیمایی است

که از این قافیه، جویای سبوی دگریم

گذر عمر، به دریاچه وَصل است روان

موج خوییم که سرگشته موی دگریم

حیف در پیله خود سخت قفس بر دوشیم

ورنه ما وارث اسرار مگوی دگریم

با خبر باش در این میکده زیر نظریم

همه در منظر چشمان نکوی دگریم

اندر این مزرعه، جز بندگی عشق مکار

که در این سو، همه مدْعُوِّ گلوی دگریم

مرگ، دروازه آفاق حضور است، حضور

که از این در، پی سر منزل و کوی دگریم

توشه جز گوهر ایمان و عمل، هیچ میار

ورنه آن روز، شفیعی صف و سوی دگریم⁽²⁾

با تحقق مرگ، برای انسان مسایلی رخ می‌دهد که پیش از آن کم‌تر رخ می‌نمایاند و مهم‌ترین آنها عبارت‌اند از:

الف) مرگ، عامل بیداری‌

مرگ، عامل بیداری

مرگ که از منظر مادیون یک خاتمه است یعنی تمام شدن و خاموش گشتن چراغ زندگی و قدم نهادن به دیار نیستی است. از منظر الهیون، یک بیداری، یک سرآغاز، و یک مرحله نوین از زندگی می‌باشد. بر این اساس، پیام‌آور بزرگ جهان فرمود: «الناس نیام فإذا ماتوا انتبهوا».

مردم دنیا گویا در خوابند، وقتی که مردند از خواب بیدار گشتند.⁽¹⁾

علامه فیض کاشانی‌رحمه الله در «محجةالبیضاء» ذیل این حدیث می‌نویسد: اوّلین مسأله‌ای که برای میّت روشن می‌گردد، می‌فهمد که کدام یک از حسنات برایش سودمند و سودمندتر و کدام یک از سیئات برای وی خطرناک و خطرناک‌ترند. این مسأله در کتاب سرّ، در طبیعت او مسطور بود، ولی او از آن غفلت کرده و به کناری رفت. وقتی نگاه به سیئات خود می‌کند، از شدت حسرت می‌خواهد آب شود و به او گفته می‌شود: «کَفی بِنَفْسِکَ الیَوْمَ عَلَیْکَ حسیباً».

امروز خودت به حساب رسی و حساب‌گری بپرداز.⁽¹⁾

«أول مَا ینکشف له ما یضرّه و ینفعه من حسناته و سیّئاته و قد کان ذلک مسطوراً فی کتاب مطویّ فی سرّ قلبه و کان یشغله عن الاطلاع علیه شواغل الدنیا فإذا انقطعت الشواغل انکشف له جمیع أعماله، فلا ینظر الی سیّئة إلّا و یتحسّر علیها تحسّراً یؤثر أن یخوض غمرة النار للاخلاص من ألم تلک الحسرة، و عند ذلک یقال له: «کَفی بِنَفْسِکَ الیَوْمَ عَلَیْکَ حسیباً»».⁽²⁾

در کلامی از امیرالمؤمنین‌علیه السلام آمده است: «حرام علی کلّ نفس أن تخرج من الدنیا حتّی تعلم من أهل الجنّة هی أم من أهل النار».

هیچ کسی از دنیا نمی‌رود مگر اینکه قبل از رفتن می‌فهمد که آیا اهل بهشت است یا اهل جهنم.

امیرمؤمنان علی‌علیه السلام می‌فرماید:

«فَانِّکُمْ لَوْ قَدْ عایَنْتُمْ ما قَدْ عایَنَ مَنْ مالتَ مِنْکُمْ لَجَزِعْتُمْ وَ وَهِلْتُمْ وَ هِلْتُمْ وَ سَمِعْتُمْ وَاطَعْتُمْ وَلکِنْ مَحْجُوبٌ عَنْکُمْ ما قَدْ عایَنُوا وَ قَرِیبٌ ما یَطرَحُ الْحِجابُ»⁽³⁾

اگر آنچه مردگان پس از مرگ، مشاهده کرده‌اند، همه می‌دیدید، وحشت می‌کردند و می‌ترسیدند و (سخنان حقّ را) می‌شنیدید و اطاعت می‌کردید، ولی آنچه آنها دیدند، از شما پوشیده است، امّا به زودی پرده‌ها کنار می‌رود (و شما نیز مشاهده خواهید کرد.)

جمله «لو قد عاینتم» بیانگر آن است که هنگام مرگ، پرده از پیش چشم انسان به کنار می‌رود و او حقایق را به روشنی می‌نگرد.

همچنین امام باقرعلیه السلام می‌فرمود:

«ما من مؤمن یموت ولاکافر فیوضع فی قبره حتی یعرض عمله علی رسول اللَّه و علی علی‌علیه السلام فهلم جراً...⁽⁴⁾

هیچ مؤمنی و هیچ کافری نیست، مگر اینکه هنگامی که او را در قبرش می‌نهند، اعمال او بر رسول خداصلی الله علیه وآله و امام علی‌علیه السلام و امامان دیگر، ارائه می‌شود.

سخن برادر آیت اللَّه لیموندهی‌

مردی ملا محمّد حسن [اخوی آیت اللَّه لیموندهی، عالم بزرگ خطه شمال و پدر برادر دانشمندم حاج شیخ احمد روحانی مازندرانی را در عالم رؤیا دیدار کرد. به او گفت: می‌خواهم بروم به دیدن حضرت آیت اللَّه لیموندهی، آیا پیامی نداری؟! گفت:

مردم در خوابند، هنگامی که مردند، بیدار می‌شوند.⁽¹⁾

راوی می‌گوید: امیرمؤمنان‌علیه السلام در دوران خلافت خود، در نماز جماعت، پس از نماز عشا، بانگ بر می‌آورد و می‌فرمود: «تَجَهَّزوا یَرْحَمُکمُ اللَّه».

مجهّز و آماده شوید، خدا رحمتتان کند.⁽²⁾

باید دید این مجهز گشتن، برای تداوم زندگی دنیوی است، یا برای گام نهادن در مرحله دیگر حیات است؟ مسلماً باید آخرت‌گرایی و توجّه به زندگی پس از مرگ را مدّ نظر داشت. این سخن در راستای کلام پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله است که یکی از همسران آن حضرت می‌گوید: گاهی پیامبرصلی الله علیه وآله را در رختخواب نمی‌یافتم، در پی او به‌حرکت در می‌آمدم، می‌دیدم با تضرع و زاری رو به آسمان کرده و می‌فرماید: «اللّهم لا تکلنی الی نفسی طرفة عینٍ أبداً».

خدایا! مرا به یک چشم برهم زدن به خودم وامگذار.⁽³⁾

و به «نفس» موکول نگشتن؛ یعنی غافل نشدن از خدا و زندگی پس از مرگ.

یکی پرسید از سقراط از مردن چه خواندنی

بگفت ای بی‌خبر مرگ از چه نامی، زندگانی را

اگر زین خاکدان پست، روزی، بر پَری، بینی

که گردون‌ها و گیتی هاست، ملکِ آن جهانی را

مَخسب آسوده، ای برنا که اندر نوبت پیری

به حسرت، یاد خواهی کرد ایّام جوانی را

آیت الحقّ قاضی‌رحمه الله در وادی السلام‌

رفتن به زیارت اهل قبور و انس با برزخ‌نشینان، باعث بیداری آدمی و مایه هشیاری باطن انسان است. بر این اساس، عارفان و انسان‌های بیداردل، به زیارت اهل قبور اهمیت خاصی می‌دهند.

افراد بسیاری از شاگردان مرحوم آیت الحق آیت اللَّه العظمی حاج میرزا علی آقا قاضی‌قدس سره نقل کردند که ایشان (همراه با شاگردانش) بسیار به وادی السلام نجف برای زیارت اهل قبور می‌رفت و زیارتش گاهی سه، چهار ساعت به طول می‌انجامید و در گوشه‌ای به حال سکوت می‌نشست، شاگردها خسته می‌شده و باز می‌گشتند و با خود می‌گفتند: استاد، چه علّتی دارد که استاد این طور به حال سکوت می‌ماند و خسته نمی‌شود.

آیت اللَّه حاج شیخ محمد تقی آملی‌رحمه الله می‌گفت: مدت‌ها می‌دیدم که مرحوم قاضی‌رحمه الله، دو سه ساعت در وادی السلام می‌نشینند. با خود می‌گفتم: انسان باید زیارت کند و برگردد و به قرائت فاتحه‌ای روح مردگان را شاد کند، کارهای لازم‌تر هم هست که باید به آنها پرداخت. این اشکال در دل من بود، اما به هیچ کس ابراز نکردم، حتّی به صمیمی‌ترین رفیق خود از شاگردان استاد نگفتم.

مدت‌ها گذشت و من هر روز برای استفاده از محضر استاد به خدمتش می‌رفتم، تا آن‌که از نجف اشرف عازم ایران شدم، لیکن در مصلحت این سفر تردید داشتم، همچنین در اطاقی که می‌خواستم بخوابم، در طاقچه پایین پایِ من کتاب‌های علمی و دینی بود و در وقت خواب طبعاً پای من به سوی کتاب‌ها دراز می‌شد. با خود گفتم: برخیزم و جای خواب خود را تغییر دهم، یا نه لازم نیست، چون کتاب‌ها درست مقابل پای من نیست و بالاتر قرار گرفته و این هتک احترام به کتاب نیست؟

در این تردید و گفتگوی با خود بالاخره بنا بر آن گذاشتم که هتک احترام نیست

و خوابیدم. صبح که به محضر استاد مرحوم قاضی‌رحمه الله رفتم و سلام کردم، فرمود: علیکم السلام، صلاح نیست شما به ایران بروید، و پا دراز کردن به سوی کتاب‌ها هم هتک احترام است. بی اختیار گفتم: آقا! شما از کجا فهمیده‌اید؟ فرمود: از وادی السلام فهمیده‌ام.⁽¹⁾

عارف از پرتوِ می‌راز نهانی دانست

گوهرِ هر کس از این لعل توانی دانست

شرحِ مجموعه گل، مرغِ سحر داند و بس

که نه هرکو ورقی خواند، معانی دانست⁽²⁾

ب) توجّه به ارزش دنیا

توجه به عظمت و ارزش دنیا هنگامی بیشتر به اوج خود می‌رسد که ارتحال و سفر آخرت آدمی قطعیت یابد.

هنگامی که امیرمؤمنان‌علیه السلام شنید که مردی از دنیا نکوهش می‌کند، به او فرمود: ای مذمت کننده به دنیا آگاه باش که دنیا محل تجارت بندگاه خداست: «...متجر أولیاء اللَّه» و به فرموده پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله دنیا مزرعه آخرت است «الدنیا مزرعة الآخرة».⁽³⁾بنابراین کسی که از دنیا رفت بهتر در می‌یابد که چگونه دست او از عمل و انجام عبادت و فراهم آوردن توشه‌ها کوتاه گشته است.⁽⁴⁾

ج) تصفیه انسان‌

مرگ، به نوبه خود، در زندگی هر انسانی تأثیرگذار است و این تأثر را در پاکسازی جان آدم میّت، از گناهان و برخی از خطاها می‌توان به تماشا نشست. مرگ، برای برخی آدم‌ها کفاره گناهان است که به نوبه خود بار گناهان را از دوش صاحب خود کم‌تر می‌کند.

امام کاظم‌علیه السلام فرمود: «إن الموت هو المصفاة، یصفّی المؤمنین من ذنوبهم».

بدون تردید، مرگ، تصفیه کننده است و جانِ مؤمنین را از گناهان پاک سازی می‌نماید.

آن حضرت، در ادامه سخنان فوق افزود: «فیکون آخراً لم یصبهم و کفّارة آخر وَزْرٍ علیهم».

بعضی از انسان‌ها به خاطر اصابت برخی از دشواری‌های زندگی، جان‌شان پاک سازی می‌شود و کسانی که چیزی به آنان اصابت نکرد، مرگ در این باره، کارگشاست.

و نیز افزود: «و یصفی الکافرین من حسناتهم فیکون آخر لذة او نعمة او رحمة تلحقهم».

مرگ، کفار را از حسنات تصفیه می‌نماید و آخرین لذت، یا نعمت یا رحمت الهی است که در دنیا برای آنان منظور گشته است.⁽¹⁾

حافظ می‌گوید:

حجاب چهره جان می‌شود غبار تنم

خوشا دمی که از این چهره، پرده بر فکنم

چنین قفس نه سزای چو من خوش الحان است

روم به گلشنِ رضوان و مرغ آن چمنم‌

د) راحت و استراحت‌

هنگامی که انسان با ایمان از دنیا می‌رود، زمان استراحت او فرا می‌رسد که راحت می‌شود، ولی آن‌گاه که مرگ آدم گناه‌کار فرا می‌رسد، روز گرفتار خاصی برای او آغاز گشته، در حالی که مردم از دست او راحت می‌شوند.

به پیامبر اعظم‌صلی الله علیه وآله گفته شد: فلانی از دنیا رفت. پیامبرصلی الله علیه وآله پرسید: «مستریح او مستراح منه».

راحت شد یا دیگران از دست او راحت شدند.⁽²⁾

این فرموده اشاره به این نکته است که مؤمن با مرگ، راحت می‌شود، ولی مرگ آدم فاجر و گناهکار مایه راحتی دیگران است.⁽³⁾

ه) درک واقعی عشق به خدا و دست به ایقان کامل‌

درک واقعی عشق به خدا و دست به ایقان کامل

یکی از اعجاز مرگ رفع موانع باب توجه به خدا است، مرگ نه تنها پرده‌های فراوانی را در پیش چشم آدمی بر می‌دارد و عرصه دید آدمی بسی وسعت می‌یابد موانع تظاهر و تجلی عشق به خدا را نیز از سر راه عاشق بر می‌دارد و در این مقام است که عشق خدا در دل خداجویان تجلّی لازم خود را باز می‌یابد. در سخنی از امام صادق‌علیه السلام آمده است: «اذا تخلّی المؤمن من الدنیا سما و وَجَد حلاوة حبّ اللَّه».⁽⁴⁾

هنگامی که آدمی از دنیا دل بر کند یا از دنیا برود حلاوت و مزه عشق به خدا را در خود می‌یابد.

آیاتی مثل: «إِلَی رَبِّهَا نَاظِرَةٌ» مورد توجه بعضی از علمای اهل سنت گشته، می‌گویند: آدمی پس از مرگ در قیامت ذات خدا را مشاهده می‌کند. در حالی که باید این دانشمندان بدانند که پس از مرگ ما، وجود مطلق الهی که تبدیل به وجود مقید و محدود نمی‌شود تا بتوان او را مشاهده کنیم، پس دیدن روی خدا، معنای دیگری دارد که دیدن نشانه‌های عظمت الهی با چشمی رها از بند اغلال غفلت‌ها می‌تواند منظور آن باشد که مایه ایقان ویژه‌ای است، همچنین دیدن جمال خلفای الهی نیز می‌تواند منظور از محتوای آیه فوق باشد.

دیدن وجه اللَّه‌

در حدیث آمده است: عبداللَّه بن صالح می‌گوید به امام هشتم‌علیه السلام گفتم: «یابن رسول اللَّه، فما معنی الخبر الذی رووه: ان ثواب لا اله الا اللَّه النظر الی وجه اللَّه تعالی؟ فقال‌علیه السلام: یا ابا الصلت، من وصف اللَّه تعالی بوجهٍ کالوجوه فقد کفر، و لکن وجه اللَّه تعالی انبیاؤه و رسله و حججه صلوات اللَّه علیهم، هم الذین بهم یتوجه الی اللَّه عز و جل و الی دینه و معرفته، و قال اللَّه تعالی: «کُلُّ مَنْ عَلَیْهَا فَانٍ وَیَبْقَی وَجْهُ رَبِّکَ ذُو الْجَلَالِ وَالْإِکْرَامِ» و قال عز و جل: «کُلُّ شَیْ‌ءٍ هَالِکٌ إِلَّا وَجْهَهُ»فالنظر الی انبیاء اللَّه تعالی و رسله و حججه‌علیهم السلام فی درجاتهم ثواب عظیم للمؤمنین یوم القیامة، و قد قال النبی‌صلی الله علیه وآله: من ابغض اهل بیتی و عترتی لم یرنی و لم اره یوم القیامة؛ یابن رسول اللَّه! این خبری که روایت کرده‌اند: «ثوابِ گفتن لا اله الا اللَّه، نگاه کردن به وجه خدای متعال است» به چه معناست؟ حضرت فرمود: «هرکه برای خدای متعال، چهره‌ای مانند این چهره‌ها قائل باشد، کافر است، بلکه چهره خدای متعال، همان پیامبران و فرستادگان و حجت‌های اویندعلیهم السلام به واسطه اینان است که به جانب خدا و به دین او و معرفت او روی آورده می‌شود. خدای متعال فرموده است: «هرچه بر روی زمین است، فانی شونده است و وجه [ذاتِ با شکوه و ارجمند پروردگارت باقی خواهد ماند» و نیز فرموده است: «جز وجه او همه چیز نابود است». پس، نظر کردن به پیامبران خدای متعال و فرستادگان و حجّت‌های او - با درجاتی که دارند - در روز قیامت ثواب بزرگی برای مؤمنان

در بردارد. پیامبرصلی الله علیه وآله فرموده است: «هرکه اهل بیت و عترت مرا دشمن دارد، در روز قیامت نه او مرا ببیند و نه من او را می‌بینم».

نتیجه

الف) پس از ارتحال از این عالم، وقایع و حقایقی رخ می‌نمایند که از چنان که اهمیتی برخوردارند که چه بجاست از آنها به عنوان اعجاز مرگ، یاد کنیم.

ب) اعجاز که در اینجا بدین معنا است که مرگ، سرآغاز تحقق وقایع مهم و بعضی از مسائل عجیب است.

فصل دهم تشییع جنازه و نماز

تشییع جنازه و نماز

تردیدی نیست که با حصول مرگ تحول بزرگی در سرنوشت آدمی رخ می‌دهد. بر این اساس مسأله تشییع جنازه، سؤال قبر و بسیاری از مسائل دیگر در پی آن، یکی پس از دیگری، پیش می‌آید و قابل ذکر است که یکی از حقوق الهی مؤمنان نسبت به یکدیگر حضور در تشییع جنازه است که در احادیث و سیره اهل‌بیت مورد تأکید فراوان می‌باشد.

پاداش تشییع کنندگان‌

انسان با ایمان آن‌چنان بلند مقام است که پس از مرگ او تشییع‌کنندگان او مورد رحمت و کرامت الهی قرار می‌گیرند.

رسول خداصلی الله علیه وآله فرمود: «إِنَّ أَوَّلَ کَرَامَةِ الْمُؤمِنِ عَلَی اللَّهِ تَعالی أَنْ یَغْفِرَ لِمُشَیِّعِهِ».

اولین مرحله از تکریم و احترام خداوند نسبت به مؤمن این است که تشییع‌کنندگان جنازه او را می‌آمرزد (هرکس در تشییع جنازه مؤمنی شرکت کند گناهانش آمرزیده می‌شود).⁽¹⁾

سیره پیامبر

در حدیث آمده است «وعن علیّ علیه السلام أنّه کان یمشی فی خمس مواطن حافیاً. ویُعَلّق نَعْلَیه بیده الیسری وکان یقول: إنّها مَواطِن للَّه فأُحِبّ أن أکونَ فیها حافیاً: یوم الفطر ویوم

النّحر ویوم الجمعة وإذا عادَ مریضاً وإذا شَهِدَ جَنازة».

از امام علی‌علیه السلام روایت شده که پیامبر در پنج جا پا برهنه راه می‌رفت و کفش‌هایش را در دست چپ می‌گرفت و می‌فرمود این‌ها جایگاه خداوند هستند و دوست دارم که در آنها پا برهنه باشم. 1- روز عید فطر 2- روز عید قربان 3- روز جمعه 4- هنگام عیادت بیمار 5 - هنگام مشاهده جنازه.⁽¹⁾

درس‌هایی از تشییع جنازه

احترام به میت، احترام به سفری است که او عازم آن است، یعنی سفر آخرت و این مسأله در چهره تشییع جنازه صورت می‌گیرد و در اسلام بسیار سفارش شده است. تشییع جنازه نکات فراوانی را در بر دارد که مهمترین آنها عبارت‌اند از:

در دستور العمل زیر، تشییع جنازه یکی از وظایف انسان‌ها مقرر گشته است.⁽²⁾

عن... «أبلغ موالینا السلام وأوصهم بتقوی اللَّه و لیَعُدْ غنیُّهم علی فقیرَهم و قَوِیُّهم علی ضَعیِفهم وَ اَن یُشَیِّعَ حَیُّهم مَیِّتَهم و أن یتذاکروا أمرنا».

به دوستان، ابلاغ کن که: اهل تقوا باشند و مالدارانشان دست فقیرانشان را بگیرند و توان‌مندانشان دست ضعیفان‌شان را بگیرند و نیز اهل تشییع جنازه باشند و زندگان‌شان از مردگانشان تشییع کنند و فرهنگ ما را میانِ خود ترویج نمایند.

فقط به ذکر نیکی‌های او بپردازند و از بدی‌های او چشم بپوشند.

پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله فرمود: «اذکروا موتاکم بالخیر».

از مردگان خود به نیکی یاد کنید.⁽¹⁾

این نیز درسی دیگر از تشییع جنازه است.

راز تشویق اسلام به شرکت در تشییع جنازه مؤمنین آن است که:

اولاً: نوعی احترام به آنها می‌باشد.

ثانیاً: درس چگونه زیستن را به آدمیان می‌دهد تا به گونه‌ای زندگی نمایند که همه خیرخواه و دوستدار یکدیگر باشند.

ثالثاً: هشداری به بازماندگان است که میثاق میان خود و خدا را مستحکم کنند که بانگ رحیل نزدیک در پیش است. «عَنْ عَجْلاَنَ اَبِی صَالِحٍ قَالَ: قَالَ لِی أَبُو عَبْدِاللَّهِ‌علیه السلام: یَا أَبَا صَالِحِ اِذَا اَنْتَ حَمَلْتَ جَنَازَةً فَکُنْ کَاَنَّکَ اَنْتَ الْمَحْمُولُ وَ کَأَنَّکَ سَأَلْتَ رَبَّکَ الرُّجُوعَ إِلَی الدُّنْیَا فَفَعَلَ فَانْظُرْ مَاذَا تَسْتَأْنِفُ، قَالَ: ثُمَّ قَالَ: عَجَبٌ لِقَوْمٍ حُبِسَ أَوَّلُهُمْ عَنْ آخِرِهِمْ ثُمَّ نُودِی فِیهِمُ الرَّحِیلُ وَ هُمْ یَلْعَبُونَ».

ابوصالح عجلان گفته: امام صادق‌علیه السلام به من فرمود: ای ابا صالح! هنگامی که جنازه‌ای را حمل می‌کنی (چنین فکر کن که) گویا تو در بین تابوت هستی، مثل اینکه تو از خدا خواستی که تو را به دنیا برگرداند و خدا هم تو را برگرداند پس ملاحظه کن که چگونه از ابتدا شروع می‌کنی. سپس امام‌علیه السلام فرمودند: شگفت و تعجب از قومی که اوّل آنها (به واسطه مردن) از آخرشان حبس و پنهان شدند، سپس در بین آنها ندا داده شد که کوچ کنید ولی آن قوم و مردم در حال بازی کردن می‌باشند.

امام صادق‌علیه السلام به ابی صالح فرمود: وقتی در تشییع جنازه‌ای شرکت جستی، فرض کن که خودت داری تشییع می‌شوی، لکن از خدا مهلتی برای تو صادر شده و به دنیا بازگشتی. پس دقت کن که کدام عمل را مقدم بداری و کدام عمل را باید دوباره بجا آوری.⁽²⁾

رابعاً: درسی جدید برای بازماندگان است که با پدیده مرگ، ارتباطات میان انسان‌ها قطع نگشته است، زیرا روح آدمی یک امر فناپذیر نیست. روح می‌تواند دست انسان‌های باز مانده در دنیا را بگیرد و حاجات آنان را برآورده سازد. در این باره به دو داستان زیر توجه فرمایید.

امام هفتم‌علیه السلام در تشییع جنازه شطیطه‌

پس از امام ششم‌علیه السلام وضعیت خاصی در جامعه تشیع ایجاد شده بود، بعضی پیرو مذهب اسماعیلیه و بعضی پیرو مذهب واقفیه شدند و برخی پیرو (عبداللَّه افطح فرزند امام ششم) و بعضی نیز به سوی امام هفتم‌علیه السلام هدایت شدند و در این رابطه از نیشابور هیئتی از سوی مردم آن سامان محمد بن علی نیشابوری را همراه سی هزار دینار و پنجاه هزار درهم و پرسش‌هایی در نامه‌هایی مهر و موم شده، به سوی مدینه گسیل داشتند و به او گفتند: از میان فرزندان امام ششم، هرکدام بدون باز کردن نامه‌ها پاسخ آن را داد، پول‌ها را به او بده و گرنه آن را به نیشابور بازگردان، محمد بن علی هنگامی که حرکت کرد، پیر زنی به نام شطیطه یک درهم پول و یک کلاف نخ، به عنوان خمس شرعی محصول کار خود را پیش آورد و گفت: این را هم به امام من تحویل بده. محمد بن علی نیشابوری با نامه‌ها (حدود هفتاد نامه) و پول‌ها و آنچه از شطیطه دریافت داشته بود، به سوی مدینه و فرزندان امام ششم حرکت کرد.

او در آغاز به دیدن عبداللَّه افطح رفت، عبداللَّه ادعای جانشینی از امام ششم و ادعای امامت داشت، ولی در همان برخورد اوّل، مرد نیشابوری فهمید که او امام نیست، زیرا نمی‌دانست در نامه‌ها چه خبر است، ولی وقتی به محضر امام هفتم رسید امام به او فرمود: پاسخ نامه‌ها را ذیل آنها نوشتم. او وقتی چند نامه را گشود، با کمال تعجب مشاهده کرد که پاسخ نامه‌ها در ذیل سؤال‌های آنها آمده و امام بدون گشودن نامه‌ها پاسخ آنها را در آنها نوشته است. امام فرمود: آنچه از شطیطه آورده‌ای به ما تحویل بده! [جئنی بدرهم شطیطه وازارها ]من بسیار تعجب کردم، امام فرمود: سلام مرا به شطیطه برسان.

امام فرمود: این کیسه دراهم و این پارچه را که بخشی پارچه‌هائی است که به عنوان کفن خود ما از آن استفاده می‌کنیم، [ابلغ شطیطه سلامی و اعطها هذه الصرّة... و اعطیت له (لها) شقة من الکفانی من قطن قریتنا صیدا قریة فاطمة و غزل اختی حلیمة بنت الامام جعفر بن محمد بن الصادق به شطیطه بده، سلام مرا به او برسان و بگو از هنگامی که ابو جعفر (محمد بن علی نیشابوری) از سفر برگشت، شما نوزده روز دیگر زندگی می‌کنی و من خودم برای خواندن نماز تو حاضر می‌شوم. [و انا اتولی الصلاة علیک امام به ابو جعفر فرمود: [و اردد

الاموال الی اصحابها] پول هائی که آورده‌ای را به صاحبانشان رد کن، و هنگامی که مرا در نماز این زن دیدی، مسأله را کتمان کن و کسی را خبر دار مساز. امام سپس فرمود: نامه‌ها را بگشای تا پاسخ‌ها را تماشا کنی. او می‌گفت: از قسمت میانی بسته‌ها چند نامه را بیرون کشیدم.

نامه سوم را باز کردم در آن آمده بود، آن (عالم) امام‌علیه السلام چه می‌فرمایند درباره کسی که نبش قبر کرده، سر میتی را از تنش جدا کرده و کفن او را سرقت نموده است. امام پاسخ داد: دست دزد را برای دزدی در حِرز صورت گرفته باید برید و صد دینار به خاطر جدا کردن سر میت، باید جزای نقدی بدهد که (به منزله جنین است).

هنگامی که من به نیشابور رسیدم، دیدم مردم همه «فطحی» شدند، جز شطیطه و معلوم شد مبلغان «عبداللَّه افطح» تأثیر گذار بوده‌اند. پس از ارتحال شطیطه، امام‌علیه السلام حاضر گشت و بر جنازه او نماز خواند، ولی مردم آن حضرت را نشناختند آن حضرت هنگام رفتن به من فرمود: هم کیشان خود را شناسایی کن و به آنها سلام مرا ابلاغ کن و بگو که من و هرکس که به جای من از ائمه باشد، در کنار جنازه شما حاضر می‌شویم و شما را از یاد نمی‌بریم.

[عرف اصحابک و اقرأهم منّی السلام و قل لهم انی و من یجری مجرای من الائمة لابد لنا من حضور جنائزکم فی ای بلد کنتم فاتقوا اللَّه فی انفسکم .⁽³⁾

لازم به تذّکر است که تشییع جنازه اختصاص به مسلمانان ندارد و در میان مردم جاهلیت نیز رایج بوده است. علامه طباطبایی‌رحمه الله در تفسیر المیزان ذیل سوره کوثر می‌نویسد: در تشییع جنازه قاسم پسر رسول خداصلی الله علیه وآله هنگامی که چشم عاص بن وائل به رسول خداصلی الله علیه وآله افتاد گفت: «لا جَرَم لقد اصبح ابتر» او ابتر است. سپس از سوی خدا آیه «إِنَّ شَانِئَکَ هُوَ الْأَبْتَرُ». نازل شد.⁽¹⁾

تشییع جنازه سعد معاذ

امام باقرعلیه السلام از پدرش نقل کرد که پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله فرمود: «لقد وافی من الملائکة تسعون الف ملک و فیهم جبرئیل یصلون علیه».

در تشییع جنازه سعد معاذ نود هزار ملائکه از آسمان به احترام او نازل گشتند که جبرئیل نیز در میان آنان بود و همگان بر سعد، درود می‌فرستادند....

پیامبرصلی الله علیه وآله فرمود: «ای جبرئیل او چه عملی را انجام می‌داد که مستحق درود تو شد». جبرئیل پاسخ داد: «بقرائة قل هو اللَّه احد».

به خاطر قرائت فراوان سوره قل هو اللَّه احد.⁽²⁾

بدخلقی در منزل‌

فشار قبر سعد معاذ

سعد ابن معاذ بن نعمان بن امرؤالقیس اوسی، از صحابه و انصار رسول‌صلی الله علیه وآله و از شجاعان عهد (5 ه.ق، 626م) وی از مردم مدینه بود و سیادت اوس را داشت و لوای اسلام را در واقعه بدر او حمل می‌کرد. در احد هم حاضر شد. هم اوست که به یاری سعد بن عباده پس ازاین واقعه جراحت پیامبرصلی الله علیه وآله را ضماد نهاد. وی حکمی مبنی بر اسارت یهود خیبر گرفت و به قتل مردان و اسارت زنان و تقسیم اموال ایشان فرمان داد. او در خندق جراحت برداشت و بر اثر آن درگذشت و در بقیع دفن شد. عمر او 37 سال بود.

محدّث خبیر شیخ عباس قمی‌رحمه الله در تحفة الاحباب ذیل کلمه سعد معاذ می‌نویسد: از بزرگان اصحاب رسول‌صلی الله علیه وآله و سید اوس و کبیر القدر است، و در بدر و اُحد حاضر گشته و در جنگ خندق به دست حبان العرقه زخم تیر برداشت، و از خدای خواست کیفر یهود بنی

قریظه را ببیند آنگاه بمیرد، دعای او مستجاب شد خون از آن جراحت بایستاد تا آنگاه که یهود بنی قریظه به تصدیق او عرضه تیغ شدند پس خون گشوده گشت و سعد بدان زخم درگذشت. وی همچنین یادآور می‌شود که او سوره قل هو اللَّه احد بسیار می‌خوانده و در همه حالات‌خودبرخواندن‌آن‌مواظبت‌داشت‌و باین‌جهت‌وقتی‌که‌رسول‌خداصلی الله علیه وآله‌براونمازمی‌خواند نود هزار فرشته که از جمله آنها جبرئیل باشد به جنازه او حاضر شدند و بر او نماز خواندند.⁽¹⁾

بدخلقی در خانه نسبت به اهل خانه، یکی از اسباب فشار قبر است و در این باره توجه به سرانجام‌زندگی و فشار قبر سعد معاذ صحابی معروف ما را از هرگونه تفصیل مسأله بی‌نیاز می‌کند.

ویژگی‌های سعد معاذ

فلما حنط و کفن و حمل علی سریره تبعه رسول الله‌صلی الله علیه وآله بلا حذاء و لا رداء ثم کان یأخذ یمنة السریر مرة و یسرة السریر مرة حتی انتهی به إلی القبر فنزل رسول الله‌صلی الله علیه وآله حتی لحده و سوی علیه اللبن و جعل یقول ناولونی حجرا ناولونی ترابا فیسد به ما بین اللبن فلما أن فرغ و حثا علیه التراب و سوی قبره قال رسول الله‌صلی الله علیه وآله إنی لأعلم أنه سیبلی و یصل البلاء إلیه و لکن الله عز و جل یحب عبدا إذا عمل عملا أحکمه فلما أن سوی التربة علیه قالت أم سعد من جانب یا سعد هنیئا لک الجنة فقال رسول الله‌صلی الله علیه وآله یا أم سعد مه لا تجزمی علی ربک فإن سعدا قد أصابته ضمة قال فرجع رسول الله‌صلی الله علیه وآله و رجع الناس فقالوا یا رسول الله لقد رأیناک صنعت علی سعد ما لم تصنعه علی أحد أنک تبعت جنازته بلا حذاء و لا رداء فقال‌صلی الله علیه وآله إن الملائکة کانت بلا رداء و لا حذاء فتأسیت بها قالوا و کنت تأخذ یمنة السریر و یسرته قال کانت یدی فی ید جبرئیل‌علیه السلام آخذ حیث یأخذ فقال أمرت بغسله و صلیت علی جنازته و لحدته فی قبره ثم قلت إن سعدا قد أصابته ضمة قال فقال‌صلی الله علیه وآله نعم إنه کان فی خلقه مع أهله.

نماز لیلة الدفن‌

هنگامی که میت را به خاک سپردند، سزاوار است که همه بازماندگان یا لااقل جمعی از آنان، نماز لیلة الدفن، برای میت بخوانند و می‌توانند دیگران را در خواندن چنین نمازی اجیر نمایند. این نماز دو رکعت است که در رکعت اوّل پس از حمد، آیت الکرسی و در رکعت دوم پس از حمد ده بار سوره قدر خوانده می‌شود.⁽²⁾

نتیجه

الف) با مرگ ظاهری، ارتباط انسان با دیگران قطع نمی‌شود لذا در تشییع جنازه، به عنوان «حق المؤمن» یاد می‌شود.

ب) پاداشی که پروردگار حکیم برای شرکت‌کنندگان در تشییع جنازه منظور می‌دارد نشان از گران سنگی این عمل دارد.

ج) تشییع جنازه هزاران درس مهم و حیات بخش را برای بازماندگان در بر دارد، به شرط آن که به آن بیندیشند.

فصل یازدهم: نکیر و منکر

نکیر و منکر

در اوّلین لحظاتی که بدن انسان را داخل قبرش نهادند، دو فرشته در بالین او حضور می‌یابند و بازجویی کوتاهی از او به عمل می‌آورند که این دو فرشته، یکی «مبشّر» و دیگری «بشیر» نام دارند.⁽¹⁾همچنین «نکیر» و «منکر»⁽²⁾نیز نامیده شده‌اند و برخی از اهل نظر می‌گویند: هرگاه آن دو ملک در بالین انسان با ایمان حاضر شوند، مبشّر و بشیر خوانده می‌شوند و هرگاه در بالین آدم کافر حاضر گردند، نکیر و منکر نامیده می‌شوند. ولی دقّت در لسان احادیث نشان می‌دهد که آن دو فرشته در بالین انسان مؤمن نیز نکیر و منکر نام گرفته‌اند. پس به طور کلی نکیر و منکر نام دو ملک بازجو کننده است. هنگامی که از رسول خداصلی الله علیه وآله پرسیدند: و ما منکر و نکیر؟ (منکر و نکیر چه کاره‌اند؟) پاسخ داد: «هما قعیدا القبر».

آن دو در کمین قبراند.

و هنگامی که سؤال شد: «املکان یعذبان الناس فی قبورهم».

آیا این دو ملک‌اند که مأمور عذاب آدم‌هایند؟.

پاسخ داد: آری.⁽³⁾

حضور آن دو در بالین کفار و بازجویی از آنان، قابل انکار نیست، اما حضور آن دو در بالین مؤمنان و انجام بازجویی، طبق برخی از احادیث، به‌واسطه اعمال حسنه آنان پیشگیری⁽⁴⁾به عمل می‌آید، شاید بدان جهت باشد که گاهی ضرورتی برای بازجویی احساس نمی‌شود، یا آن‌که خود اعمال حسنه پاسخ منکر و نکیر را می‌دهند.⁽⁵⁾

در بعضی از احادیث آمده است که دو فرشته بازجو کننده، در کنار انسان مؤمن در چهره‌ای بسیار فرحناک و سرورآفرین، ولی در کنار آدم کافر در چهره‌ای بسیار ترسناک و سهمگین حضور می‌یابند.⁽⁶⁾

در بازجویی دو ملک سؤال‌ها بیشتر در باب اعتقادات کلی صورت می‌گیرد، یعنی درباره خدا، پیامبر، امام و کتاب آسمانی او سؤال می‌شود.

از چه کسی بازجویی انجام می‌گیرد؟

چنان‌که اشاره شد، میّت، هنگامی که در قبر خود جای می‌گیرد، دو فرشته منکر و نکیر به عنوان بازجویی، در کنار او حاضر می‌شوند، گرچه همه اموات، این مسأله را ندارند و فقط کسانی که مؤمن خالص یا کافر خالص‌اند مورد سؤال واقع می‌شوند و غیر از این دو گروه، به حال خود رها می‌شوند و مورد بازجویی قرار نمی‌گیرند. چنان‌که در حدیث آمده است: «لا یسأل فی القبر إلّا من محض الإیمان محضاً أو محض الکفر محضاً والآخرون یلهون عنهم».

در قبر سؤال نمی‌شود مگر از کسی که ایمان خالص داشته باشد یا کافر خالص باشد و ما بقی رها می‌شوند.⁽¹⁾

علامه دوانی‌رحمه الله در کتاب شرح عقاید عضدیه یادآور می‌شود: «عذاب القبر للمؤمن والفاسق والکافر».⁽²⁾

بنابراین غیر از این دو گروه مورد سؤال نخواهند بود. علامه مجلسی‌رحمه الله یادآور می‌شود: دو ملک بر کسی نازل و وارد می‌شوند که مؤمن یا کافر خالص باشند و غیر از این دو گروه رها می‌شوند. «و قد قلنا فیما سلف انما ینزل الملکان علی من محض الکفر محضاً و سِوی هذَین فَیُلْحی عنه». وی در ادامه همین سخن می‌گوید: «فالملکان اللذان ینزلان علی العبد احدهما من ملائکة النعیم والاخرة من ملائکة العذاب».

دو فرشته‌ای که بر بنده وارد می‌شوند یک فرشته بهشت است و دیگری فرشته عذاب.⁽³⁾

منکر و نکیر از جنس ملایک‌اند و مأموریت دارند تا به مؤمنان مژده بهشت دهند و کافر را به وحشت در انداخته، بخشی از کیفر جرم‌های او را به وی بچشانند.

آری! منکر و نکیر دو فرشته مهربان‌اند و به تناسب وضعیت ما با ما رفتار می‌کنند.آنان برای مؤمنان، مهربان و برای کفار، ترس آور و خوف‌ناک اند.⁽⁴⁾

در حدیثی دیگر از پیامبر اعظم‌صلی الله علیه وآله آمده است: «و عن النبی‌صلی الله علیه وآله ان اللَّه تعالی ملکین یقال لهما: ناکر و نکیر ینزلان علی المیت فیسألانه عن ربه و نبیه و دینه و امامه، فان اجاب

بالحق سلموه الی ملائکة النعیم، و انا ارتج علیه سلموه الی ملائکة العذاب».⁽¹⁾

پیامبر اعظم‌صلی الله علیه وآله فرمود: آن دو ملک (ناکر و نکیر) وقتی در کنار میت رسیدند: راجع به عقائد (و از توحید، نبوت، دین و امام او سؤال می‌کنند اگر خوب پاسخ داد، او را به فرشته نعیم) (جهت پذیرائی لازم) می‌سپارند و گرنه او را به فرشته کیفر و عذاب (جهت کیفر بیشتر) تحویل می‌دهند.

«علامه محقق الدوانی‌رحمه الله در کتاب شرح العقائد العضدیة می‌نویسد: «عذاب القبر للمؤمن والفاسق والکافر حق لقوله تعالی: «النَّارُ یُعْرَضُونَ عَلَیْهَا غُدُوّاً وَعَشِیّاً»».⁽²⁾

عذاب قبر برای آدم مؤمن، کافر و فاسق ثابت است لذا در قرآن می‌خوانیم: آنان (مردگان) صبح و شام مورد کیفر واقع می‌شوند.

زمان بازجویی‌

در اولین لحظات ورود میت به قبر، روح وی به بدنش نزول می‌کند، به گونه‌ای که بتواند پاسخ منکر و نکیر را بدهد و در این بازجویی، سخن از خدا، رسول، دین و امام پیش می‌آید، اگر صحیح پاسخ داد، قبر برای او بهشت گونه خواهد بود و گرنه گودالی از گودال‌های جهنم خواهد شد.⁽³⁾

کسانی که نیاز به بازجویی ندارند

اشاره‌شدکه‌یکی‌ازمسائل‌اساسی‌پس‌ازمرگ،مسأله‌صورت‌گرفتن‌بازجویی‌اولیه،ازسوی‌نکیر و منکراست و این‌مسأله برای‌همه‌انسان‌هاست،جزبرای‌گروهی‌که‌دوویژگی دارند و عبارتند از: 1. کسی که دارای حب و عشق به آل محمد باشد، 2. کسی که از دشمنان آل محمد باشد.

زمخشری‌رحمه الله مفسر معروف اسلامی در «تفسیر کشاف» این حدیث را نقل می‌کند:

«و قال رسول اللَّه‌صلی الله علیه وآله من مات علی حبّ آل محمّد فقد مات شهیداً إلّا و من مات علی حبّ آل محمّد مات مغفوراً له، ألا و من مات علی حبّ آل محمّد مات تائباً، ألا و من مات علی حبّ آل محمّد مات مؤمناً مستکمل الایمان، ألا و من مات علی حبّ آل محمّد بشّره ملک الموت بالجنّة ثمّ منکر و نکیر، ألا و من مات علی حبّ آل محمّد یزفّ الی الجنّة کما

تزفّ العروس الی بیت زوجها، ألا و من مات علی حبّ آل محمّد فتح اللَّه فی قبره بابین إلی الجنّة، ألا و من مات علی حبّ آل محمّد جعل اللَّه قبره مزار ملائکة الرحمة، ألا و من مات علی حبّ آل محمّد مات علی السنّة و الجماعة، ألا و من مات علی بغض آل محمّد جاء یوم القیامة مکتوب بین عینیه: آیس من رحمة اللَّه، ألا و من مات علی بغض آل محمّد مات کافراً، ألا و من مات علی بغض آل محمّد لم یشمّ رائحة الجنة».

کسی که با دوستی آل محمّدصلی الله علیه وآله بمیرد شهید مرده است

آگاه باشید! کسی که با حبّ آل محمّدصلی الله علیه وآله بمیرد، آمرزیده مرده است.

آگاه باشید! کسی که با حبّ آل محمّدصلی الله علیه وآله جان بسپارد با توبه از دنیا رفته است.

آگاه باشید! کسی که با دوستی آل محمّدصلی الله علیه وآله بمیرد، با ایمان کامل از دنیا رفته است.

آگاه باشید! کسی که با دوستی آل محمّدصلی الله علیه وآله بمیرد فرشته مرگ، سپس منکر و نکیر وی را به بهشت بشارت می‌دهند.

آگاه باشید! کسی که با دوستی آل محمّدصلی الله علیه وآله از جهان رخت بربندد هم‌چون عروسی که به خانه شوهر برند، با جلال و شکوه و احترام وارد بهشت می‌گردد.

آگاه باشید! کسی که با حبّ آل محمدصلی الله علیه وآله از دنیا برود دو در از قبرش به سوی بهشت گشوده می‌شود.

آگاه باشید! کسی که با محبّت و دوستی آل محمّدصلی الله علیه وآله جهان را وداع گوید، خداوند قبرش را از زیارتگاه فرشتگان رحمت قرار می‌دهد.

آگاه باشید! کسی که با محبّت و دوستی آل محمّدصلی الله علیه وآله جان دهد طبق سنّت و روش پیامبر و مسلمانان جان سپرده است.

آگاه باشید! کسی که با بغض آل محمّدصلی الله علیه وآله بمیرد روز قیامت در حالی که بر پیشانیش نوشته شده: از رحمت خداوند محروم است، وارد محشر می‌شود.

آگاه باشید! کسی که با بغض و دشمنی آل محمّدصلی الله علیه وآله بمیرد، کافر مرده است.

آگاه باشید! کسی که با بغض و دشمنی آل محمّدصلی الله علیه وآله بمیرد، بوی بهشت را استشمام نمی‌کند.⁽¹⁾

موانع حضور منکر و نکیر

امام صادق‌علیه السلام می‌فرماید: آنگاه که انسان مؤمن از دنیا رفت، شش زیباروی به کنار او حاضر شده و آن‌که از همه زیباتر و بهاورتر است، بالای سر او جایی می‌گیرد، هنگامی که منکر و نکیر خواستند از ناحیه دست‌های میت به کنار او درآیند، ملکی که در این سمت قرار دارد، از ورود او ممانعت به عمل می‌آورد و اگر خواست از ناحیه پشت سر و نیز از طرف سر میت و یا از سمت پشتش وارد شود، مانع خواهند بود. آن زیباروی بهاورتر از همه و از اینان می‌پرسد: شما چه کسانی هستید؟ و از آن‌که در مقابل دست‌های میت قرار دارد سؤال می‌کند: تو کیستی؟ جواب می‌دهد: «من نماز هستم». و نیز از آن‌که پشت سر است می‌پرسد: شما کیستی؟ پاسخ می‌دهد: «من زکات هستم». از آن‌که طرف دست راست می‌باشد می‌پرسد: تو کیستی؟ پاسخ می‌دهد: «من حج هستم». از کسی که در قسمت پای میت قرار دارد می‌پرسد: تو کیستی؟ جواب می‌دهد: «من نیکی به برادران مؤمن هستم». سپس آنان از دیگری می‌پرسند که تو کیستی؟ پاسخ می‌دهد: «من ولایت محمد و آل او هستم».

«عن درست الواسطی قال: سمعت أبا عبداللَّه‌علیه السلام یقول: إن المؤمن إذا مات ادخل معه فی قبره ستّ مثال فأبهاهنّ صورة و أحسنهنّ وجهاً و أطیبهنّ ریحاً و أهیأهن هیئة عند رأسه فإن أتی منکر و نکیر من قبل یدیه منعت التی بین یدیه و إن أتی من خلفه منعت التی من خلفه و إن أتی عن یمینه منعت التی عن یمینه و إن أتی من یساره منعت التی عن یساره و إن أتی من عند رجلیه منعت التی عند رجلیه و إن أتی من عند رأسه منعت التی عند رأسه قال: فتقول لهنّ التی هی أحسنهنّ صورة و أطیبهن ریحاً و أهیأهنّ هیئة: من أنتنّ جزاکن اللَّه عنّی خیراً؟ قال: فتقول التی بین یدیه: أنا الصلاة و تقول التی من خلفه: أنا الزکاة و تقول التی عن یمینه: أنا الصیام و تقول التی عن یساره: أنا الحجّ و تقول التی عند رجلیه: أنا برّه باخوانه المؤمنین فیقلن لها: من أنت؟ فأنت أحسننا صورة و أطیبنا ریحاً و أهیانا هیئة؟ فتقول: أنا الولایة لمحمّد و آل محمد».⁽¹⁾

در احادیث آمده است که «نماز» یکی از عوامل بازدارنده منکر و نکیر از انجام سختی و شدت عمل است و در بعضی از احادیث آمده است که نماز پاسخ منکر و نکیر را بر عهده می‌گیرد.⁽²⁾

توجه به این نکته لازم است که عذاب قبر مربوط می‌شود به اولین لحظه‌های ورود میّت به قبر و در این باره دیدگاه‌های دیگری نیز به چشم می‌خورد که در پاورقی به آنها اشاره شده است.

دیدگاه‌ها درباره منکر و نکیر

برخی از علما می‌گویند: منکر و نکیر در قبر همه انسان‌ها، اعم از مؤمن و کافر، حاضر می‌گردند، ولی برخی دیگر معتقدند که در کنار آدم مؤمن به عنوان مبشر و بشیر (بشارت دهنده) حضور می‌یابند. گرچه بعضی را عقیده بر آن است که منکر و نکیر فقط در کنار آدم کافر و اهل معاصی حاضر می‌شوند.⁽¹⁾

سؤال‌های نکیر و منکر

در قبر از مسائل اعتقادی مهم سؤال می‌شود، مانند: توحید، کتاب آسمانی، نبوت و امامت. (به مبحث تلقین ما در توسط پیامبرصلی الله علیه وآله رجوع شود).

حضرت آیت اللَّه العظمی مکارم شیرازی در تفسیر نمونه، ج 29، ص 10 ذیل «عَمَّ یَتَسَاءَلُونَ * عَنْ النَّبَإِ الْعَظِیمِ» از حافظ محمد بن مؤمن شیرازی از علماء بزرگ اهل سنت در «رسالة الاعتقادات» نقل می‌کند که او می‌گوید: در حدیث نبوی آمده است که پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله فرمود: منظور از «نبأ عظیم» ولایت علی‌علیه السلام است و هیچ کس در هیچ جای جهان از دنیا نمی‌رود، جز آن‌که از او در اوّل قبر راجع به این، پیامبر و امامت سؤال می‌کنند و محدث نامدار حضرت علامه مجلسی‌رحمه الله نیز همین حدیث را از این عالم بزرگ اهل سنت در بحارالانوار، ج 6، ص 10، حدیث اول نقل کرده است. مفسر نامدار زمخشری‌رحمه الله در کشّاف در ذیل «یتساءلون» می‌نویسد: «...الضمیر للمسلمین والکافرین جمیعاً».⁽²⁾

از دقت در احادیث باب تلقین و نیز احادیثی که از موارد سؤال نکیر و منکر سخن می‌گویند، به دست می‌آید که از موارد فوق (توحید، نبوت، کتاب آسمانی و نیز از امامت) سؤال می‌شود. در احادیث آمده است پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله فرمود: «...فلا یبقی میت فی شرق

ولا غرب ولا فی بر ولا فی بحر الا ومنکر ونکیر یسئلانه عن ولایة امیرالمؤمنین‌علیه السلام بعد الموت».⁽¹⁾

هیچ میّتی باقی نمی‌ماند نه در شرق و نه در غرب و نه در خشکی و نه در دریا مگر اینکه منکر و نکیر از آنها در مورد ولایت امیرالمؤمنین‌علیه السلام بعد از مردن سؤال می‌نمایند.

علامه مجلسی‌رحمه الله در بحارالانوار یادآور می‌شود: «عن النبی‌صلی الله علیه وآله: اِنّ للَّه تعالی ملکین یقال لهما ناکر و نکیر، ینزلان علی المیت فیسألانه عن ربه و نبیه و دینه و امامه».⁽²⁾

در حدیثی که قبلاً نقل کردیم، آمده است که امیرمؤمنان‌علیه السلام فرمود: وقتی منکر و نکیر آمدند، سؤال می‌کنند: «من ربک و ما دینک و من نبیک».⁽³⁾

شیخ بهایی‌رحمه الله در شرح چهل حدیث ذیل حدیث فوق یادآور می‌شود: [در باب دیدگاه شیخ بهایی‌رحمه الله در اوایل همین کتاب، متن حدیث را بخوانید] علت اینکه امیرمؤمنان‌علیه السلام نگفت که نکیر و منکر از امامت من نیز می‌پرسند، به این جهت بود که آن حضرت اکتفا کرد به شهرت آن و به منظور «شکست نفسی» آن را بر زبان نیاورد. (من کثیر من احادیثنا المرویة فی الکافی و فی غیره انه یسئل عن امامه ایضاً و لعل مولانا امیرالمؤمنین لم یذکر ذلک اکتفاءً بشهرته و حضماً لنفسه المقدسه سلام اللَّه علیه و روی اصحابنا ان النبی لما دفن فاطمة بنت اسد لقنها و قال لها ابنک ابنک).⁽⁴⁾

[مراجعه شود به بخش دوم این کتاب فصل ششم داستان علامه نراقی و حکایت عجیب دیگر]

اسباب دفع خطر منکر و نکیر

اسباب دفع خطر منکر و نکیر

اسباب فراوانی جهت رهایی از خطرات در قبر و رهیدن از حالت هراس‌آوری منکر و نکیر وجود دارد که مهم‌ترین آنها عبارت‌اند از:

الف) تلقین

تلقین چه به وسیله بشر و چه به وسیله فرشتگان صورت گیرد، تأثیرپذیر است.

آیا تلقین به میت سابقه‌دار است؟ و آیا برای میت، سودمند است؟ در پاسخ به پرسش اوّل باید گفت: مسأله تلقین به میت، ریشه در سیره رسول خداصلی الله علیه وآله دارد و به امر آن حضرت صورت می‌گرفت و میت می‌شنود. و در پاسخ به پرسش دوم نیز می‌توان گفت: آری تلقین به حال میت سودمند است و بسیاری از علمای اهل نظر آن را «مستحب» می‌دانند.

ابو سعید می‌گوید: «پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله به ما دستور داده بود که پس از ریختن خاک روی میت، یکی از ما بالای قبر میت بگوید: ای فلانی پسر فلانی - او می‌شنود، ولی پاسخ نمی‌دهد - سپس بگوید: فلانی پسر فلانی و نام مادر او را نیز بر زبان آورد. در این هنگام او می‌نشیند، اگر اسم مادرش را نمی‌داند، نام حضرت «حوّا» همسر حضرت آدم را بر زبان آورد و بار سوم نیز وی را صدا بزند. او پاسخ خواهد داد: «أرشدنا رحمک اللَّه».

خداوند را رحمت کند، ما را راهنمایی کن.

ولی شما صدای او را نمی‌شنوید. در این هنگام به او بگویید: با میثاق و عهدی که از دنیا رفته‌ای به یاد داشته باش که خدایی جز خدای واحد یعنی اللَّه نیست. و محمدصلی الله علیه وآله، رسول اوست و قرآن پیشوای ماست، در این صورت هر یک از منکر و نکیر عقب می‌روند».⁽¹⁾

یکی از مستحبات در باب دفن میّت آن است که هنگامی که میت را در میان قبر نهادند،

برخی از مسائل اساسی در عرصه عقیدتی را به وی تذکر دهند تا در پاسخ به بازجویی کننده الهی بگوید.

تلقین مادر توسط پیامبرصلی الله علیه وآله‌

وساطت و شفاعت رسول اکرم‌صلی الله علیه وآله از مادر امیرالمؤمنین‌علیه السلام، هنگام ورود این مادر به قبر صورت گرفت و در نتیجه او به احسن وجه از عهده پاسخ آن دو فرشته برآمد.⁽¹⁾

و روی باسناد صحیح عن الصادق‌علیه السلام قال: اذا مات المؤمن شیّعه سبعون الف ملک الی قبره فإذا أدخل قبره أتاه منکر و نکیر و یقعدانه و یقولان له: من ربک و ما دینک و من نبیّک؟ فیقول: اللَّه ربی و محمد نبیی والأسلام دینی و علیّ إمامی فیفسحان له فی قبره مدّ بصره و یأتیانه بالطعام من الجنة و یدخلان علیه الروح و الریحان و ذلک قوله عز و جل: «فَأَمَّا إِنْ کَانَ مِنَ الْمُقَرَّبِینَ * فَرَوْحٌ وَرَیْحَانٌ» یعنی فی قبره «وَجَنَّتُ نَعِیمٍ» یعنی فی الآخرة ثم قال‌صلی الله علیه وآله: اذا مات الکافر شیّعه سبعون الف ملک من الزبانیة الی قبره و إنّه لیناشد حاملیه بصوتٍ یسمعه کل شی‌ء إلا الثقلان و یقول: یا لیت لی کرّة فأکون من المؤمنین و یقول: ارجعونی لعلی أعمل صالحاً فیما ترکت فتجیبه الزبانیة: کلّا أنها کلمة أنت قائلها و ینادیهم ملک: لو ردوا لعادوا لما نهوا عنه فاذا دخل قبره و فارقه الناس أتاه منکر و نکیر فی أهول صورة فیقیمانه ثم یقولان له: من ربّک و ما دینک و من نبیک؟ فیتلجلج لسانه فلا یقدر علی الجواب فیضربانه ضربة من عذاب اللَّه یذعر لها کل شی‌ء ثم یقولانٍ له: من ربک و من نبیک و ما دینک؟ فیقول: لا أدری فیقولان له: لادریت و لا هدیت و لا افلحت ثم یفتحان له باباً الی النار و ینزلان الیه الحمیم من جهنّم و ذلک قول اللَّه تعالی: «وَأَمَّا إِنْ کَانَ مِنَ الْمُکَذِّبِینَ الضَّالِّینَ * فَنُزُلٌ مِّنْ حَمِیمٍ * وَتَصْلِیَةُ جَحِیمٍ» یعنی الاخرة. (جامع الاخبار، ج 1، ص 166)

هنگامی که مادر امیرالمؤمنین‌علیه السلام بدرود حیات گفت: امیرمؤمنان‌علیه السلام با چشمان گریان در محضر رسول خداصلی الله علیه وآله حاضر شد و فرمود: «مادرم فاطمه وفات کرد»، پیامبرصلی الله علیه وآله فرمود: «به خدا سوگند او مادر من هم بود».⁽²⁾

در برخی از اسناد آمده است: پیامبرصلی الله علیه وآله فرمود: «یا علی بلکه او مادر من بود».⁽³⁾

پس از تغسیل پیکر او توسط زنان، رسول خداصلی الله علیه وآله یکی از پیراهن‌های خود را همراه کفن او قرار داد.⁽¹⁾سپس شخصاً در تشییع جنازه او با پای برهنه شرکت جست.⁽²⁾جنازه را بردوش کشید، بسیار آرام و کوتاه گام بر می‌داشت، در نمازش هفتاد بار تکبیر گفت، شخصاً در میان قبر او جای گرفت و دمی درنگ کرد و با دست خود لحدها را چید و مرتب نمود، پس از اتمام ریختن خاک قبر، سه بار فرمود: «ابنک ابنک لا جعفر و لا عقیل، ابنک ابنک علیّ بن أبی طالب».

پس از فراغت از خاکسپاری این مادر، یاران پرسیدند: ای رسول خداصلی الله علیه وآله در مورد این بانو اعمالی را انجام دادی که سابقه نداشت. پیامبرصلی الله علیه وآله در پاسخ آنها این چنین توضیح داد: به خاطر کثرت حضور ملایکه، گام‌های خود را کوچک بر می‌داشتم و به خاطر شرکت هفتاد صف از ملائکه در نماز او، هفتاد بار تکبیر گفتم. در برخی از احادیث آمده است چهل تکبیر به مناسبت چهل صف از فرشتگان⁽³⁾من روزی از فشار قبر و حضور عریان افراد در صحنه قیامت سخن گفتم، او هراسان شد، به او قول داده بودم که لحد قبر تو را من تنظیم می‌کنم، خود در میان قبر تو جای می‌گیرم، پیراهنی از خود را کفن تو می‌کنم. در پاسخ به منکر و نکیر وقتی از خدا و رسول، سؤال کردند، پاسخ داد، ولی هنگامی که سؤال کردند: امام و ولی تو کیست؟ حیا کرد که بگوید پسرم، به او گفتم: بگو امام من پسرم علی علیه السلام است نه عقیل و جعفر.⁽⁴⁾

تشییع جنازه مادر امیرمؤمنان تشییع ویژه‌ای بود که پیامبر اعظم فرمود: «و بعث الیها بریحان من ریاحین الجنة»؛ یعنی فرشتگان الهی با گل‌های بهشتی در تشییع جنازه او (فاطمه بنت اسد) شرکت جستند⁽¹⁾⁽²⁾و هچنین آن حضرت هفتاد بار تکبیر گفت و آن حضرت قدردانی و قدرشناسی خود را نسبت به مادر امیرمؤمنان نشان داد.

ب) نماز شب

یکی از علل اسباب پیشگیری از ورود منکر و نکیر و رهایی از کیفر توسط آنان، اهل نماز شب بودن است.⁽³⁾

پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله فرمود: نماز شب که به خاطر خدا انجام پذیرد، محبوب ملایکه، سنّت انبیا، نور معرفت، اساس ایمان، مایه راحتی بدن، ناراحتی ابلیس، اسلحه دشمن برانداز، علت اجابت دعا، عامل قبول حسنات، عامل برکت در رزق، پاسخ منکر و نکیر و... می‌باشد.

«و روی عن الصادق عن آبائه عن أمیرالمؤمنین‌علیه السلام قال: قال رسول اللَّه‌صلی الله علیه وآله: صلاة اللیل للربّ و حبّ الملائکة و سنّة الأنبیاء و نور المعرفة و أصل الایمان و راحة الأبدان و کراهیة للشیطان و سلاح علی الأعداء و إجابة للدعاء و قبول للأعمال و برکة فی الرزق و شفیع بین صاحبها و بین ملک الموت و سراج فی قبره و فراش من تحت جنبیةٍ و جواب منکرٍ و نکیر و مؤنس و زائر فی قبره، فإذا کان یوم القیامة کانت الصلاة ظلّاً علیه و تاجاً علیٍ رأسه و لباساً علی بدنه و نوراً یسعی بین یدیه و ستراً بینه و بین النار و حجّة للمؤمن بین یدی اللَّه تعالی و ثقلاً فی الموازین و جوازاً علی الصراط و مفتاحاً للجنّة لأنّ الصلاة تکبیر و تحمید و تسبیح و تمجید و تقدیس و تعظیم و قراءة و دعاء و أن اصل الاعمال کلها الصلاة لوقتها».⁽⁴⁾

ج) تلاوت قرآن

خواندن قرآن یکی از اسباب دفع عذاب منکر و نکیر در قبر می‌باشد. «و قال النبی‌صلی الله علیه وآله من قرأ ألهاکم التکاثر عند النوم وقی فتنة القبر و کفاه اللَّه شر منکر و نکیر».

پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله فرمود: کسی که در هنگام خوابیدن، سوره تکاثر را قرائت کند، از عذاب قبر در امان می‌ماند و از کیفری که توسط منکر و نکیر صورت می‌گیرد مصون می‌شود.⁽¹⁾

نتیجه

الف) بازجویی مختصری در آغاز ورود به برزخ، از میّت صورت می‌گیرد.

ب) بعضی از انسان‌ها از این بازجویی معاف می‌شوند.

ج) راجع به توحید، نبوت، معاد، امامت و کتاب آسمانی، سؤال هایی به میان می‌آید.

د) برخی از اعمال صالح موجب در امان ماندن از بازجویی می‌شوند.

فصل دوازدهم فشار قبر

فشار قبر

از فشار قبر در فرهنگ به عنوان «ضغطة القبر» و نیز به عنوان «عذاب القبر» یاد می‌شود.

در باب فشار (عذاب) قبر مسائل فراوانی مورد توجه می‌باشد که مهم‌ترین آنها عبارتند از:

دعای پیامبر

پیامبر همیشه از عذاب قبر به خدا پناه می‌برد و همچنین به دیگران نیز توصیه می‌کرد تا راجع به آن به خدا پناهنده شوند. در احادیث آمده است:

«و اذا ثبت عذاب القبر وجب القول بثواب القبر ایضا لان العذاب حق اللَّه تعالی علی العبد، والثواب حق العبد علی اللَّه تعالی، فاسقاط العذاب أحسن من اسقاط الثواب، فحیث ما اسقط العقاب الی القیامة بل حقفه فی القبر کان ذلک فی الثواب اولی».⁽²⁾

پیامبرصلی الله علیه وآله همواره می‌فرمود: خدایا پناه می‌برم به تو از عذاب قبر.

«قوله‌صلی الله علیه وآله: القبر روضة من ریاض الجنة أو حفرة من حفر النیران والاخبار فی ثواب القبر و عذابه کالمثواترة، و کان‌صلی الله علیه وآله یقول فی آخر صلاته: و اعوذ بک من عذاب القبر».

«فقال: من یعرف اصحاب هذه القبر؟ قال رجل: أنا فقال صلی الله علیه وآله: متی مات هؤلاء؟ قال: ماتوا علی الاشراک، فقال صلی الله علیه وآله: ان هذه الامة تبتلی فی قبورها، فلو لا أن لا تدافنوا لدعوت اللَّه أن یسمعکم من العذاب القبر الذی اسمع منه، ثم اقبل‌صلی الله علیه وآله بوجهه الکریم الینا فقال: تعوذوا باللَّه من عذاب القبر، فقالوا، نعوذ باللَّه من عذاب القبر، فقال‌صلی الله علیه وآله: تعوذو باللَّه من الفتن ما ظهر منها و ما بطن، فقالوا: نعوذ باللَّه من الفتن ما ظهر منها و ما بطن».

همچنین نوبت اشاره به این نکته است که در بسیاری از احادیث در کنار عذاب قبر، سخن از حضور منکر و نکیر و کیفر الهی توسط اینان به میان آمده است که بیانگر آن است که آدمی توسط منکر و نکیر مشاهده می‌کند گرچه می‌توان این دو را یک چیز دانست لکن آنچه بیشتر از احادیث این باب به دست می‌آید تفاوت میان آنها است، عذاب قبر یا فشار قبر چیزی است که میت توسط خود قبر کیفر می‌بیند لکن کیفر دیگری نیز چه بسا توسط منکر و نکیر بر او تحمیل گردد.

فریاد قبر

امام صادق‌علیه السلام فرمود: قبر همواره، بانگ بر می‌دارد و به انسان می‌گوید:

من یا باغی از باغ‌های بهشت یا گودالی از جهنم هستم.⁽¹⁾

رؤیای آیت اللَّه مرعشی‌

در زندگینامه آیت اللَّه مرعشی‌رحمه الله به قلم فرزند ایشان دکتر سید محمود مرعشی آمده است: حضرت آیت اللَّه العظمی نجفی مرعشی‌رحمه الله فرمود: هنگامی که آیت اللَّه مرتضی حایری

یزدی‌رحمه الله - فرزند آیت اللَّه العظمی حایری یزدی‌رحمه الله بزرگ و مؤسس حوزه علمیه قم - از دنیا رفت، متأثر شدم. «سوره یس» برایش خواندم. پس از چندی وی را در عالم رؤیا دیدار کردم. در حالی که می‌دانستم که از دنیا رفته و در برزخ زندگی می‌کند. او را در باغی بسیار دلربا و سرسبز در حالی که در وضعیت بشّاش و جوان‌سالی بود دیدم، پرسیدم روزگارت پس ازمرگ، چگونه می‌گذرد؟ پاسخ داد: روزگار من بسیار شیرین می‌گذرد [وی سپس افزود ]وقتی که بدن مرا در میان قبر نهادند، روح من بالای بدنم زانوی غم بغل گرفته بود. شاگردانم یکی یکی رفتند. خانواده‌ام نیز مرا ترک گفتند. احساس غربت عجیبی مرا فرا گرفته بود. ناگهان صدای پای کسی را احساس کردم که از طرف پایم به من نزدیک می‌شود. به نظر می‌رسید مردی آتشین به طرف من می‌آید. تمام بدنم می‌لرزید. ناگهان صدای پایی را از طرف سرم احساس کردم که با شنیدن آن از غربت من کاسته شد. هرچه این صدا نزدیک‌تر می‌گشت، صدای پای کسی که از قسمت پایم به گوش می‌رسید، از من دور می‌شد و احساس آرامش بسیار خوبی برایم حاصل شد. ناگهان مردی در هاله‌ای از نور را در کنار خود احساس کردم که بسیار مهربان بود. پرسیدم: تو کیستی؟ پاسخ داد: من امام هشتم شما هستم، تو سی و هشت بار به زیارت و به دیدنم آمدی و من باید به همین مقدار تو را دیدن کنم. او سپس این باغ و لباس را که در تن دارم به من بخشید.

نتیجه

الف) فشار قبر غیر از کیفری است که توسط منکر و نکیر، تحقق می‌یابد.

ب) چه بسا که عذاب قبر همان کیفری آدمی در زندگی برزخی او باشد و با فشار قبر یکی نباشد و فشار قبر تنها در آغاز ورود آدمی به قبر خود، رخ می‌دهد و ظاهراً هرکس با میت دنیوی خود آن را احساس می‌کند به قالب مثالی خود.

ج) برخی از اسباب رهایی از فشار قبر را خاطرنشان ساختیم که به آنها توجه کنیم.

د) برخی از عوامل فشار قبر را نیز مورد اشاره قرار دادیم تا به آنها بیندیشیم.

عذاب قبر

عذاب قبر، دارای تجلیات مختلفی است و آنچه از سوی دو ملک منکر و نکیر صورت می‌گیرد نیز می‌تواند از این مقوله باشد. عذاب قبر، اعم از عذابی است که میّت گناه‌کار در آغاز

ورود به قبر خود می‌بیند و آنچه که بعضی از اموات در عالم برزخ در طول روزگار زندگی برزخی خود متحمل می‌گردند؛ زیرا قبر دارای دو مصداق است: قبر خاکی و قبر عالم برزخی.

علامه طباطبایی‌رحمه الله در المیزان ذیل آیه: «وَمَنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِکْرِی فَإِنَّ لَهُ مَعِیشَةً ضَنکاً» می‌نویسد: «و قیل المراد بالمعیشة الضنک عذاب القبر و شقاء الحیاة البرزخیة... نعم عذاب القبر من مصادیق المعیشة الضنک».

مراد از زندگی سخت و تنگ، عذاب قبر و شقاوت‌های زندگی برزخی است. بلی! عذاب قبر هم خود یکی از مصادیق زندگی سخت است.⁽¹⁾

نکته قابل ذکر آن است که عذاب از اولین لحظه حضور جناب عزرائیل آغاز گشته و به دوران عالم برزخ تداوم می‌یابد و چه بسا که دارای حالت شدت و ضعف گردد، گرچه در برخی از احادیث به‌جای نام عزرائیل کلمه موت آمده است.

مرگ، دارای سه موقعیت و حالت است که عبارتند از: 1. بشارت دهنده (برای مؤمنان راستین)

علل و اسباب رهایی از عذاب قبر

الف) حب اهل بیت

یکی از اسباب رهایی از عذاب قبر، دارا بودن سرمایه گران‌سنگ عشق و محبت به آل محمدصلی الله علیه وآله است و به عبارت دیگر یکی از عوامل دفع عذاب قبر، دوستی اهل‌بیت پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله می‌باشد که در احادیث فراوانی به این نکته اشاره رفته است. از جمله: «عن ابن عمر قال: قال رسول اللَّه‌صلی الله علیه وآله: من أراد التوکّل علی اللَّه فلیحبّ أهل بیتی و من أراد أن ینجو من عذاب القبر فلیحبّ أهل بیتی و من أراد الحکمة فلیحبّ أهل بیتی و من أراد دخول الجنّة بغیر حساب فلیحبّ أهل بیتی فو اللَّه ما أحبّهم أحد إلّا ربح فی الدنیا والآخرة».

ابن عمر از رسول خداصلی الله علیه وآله روایت می‌کند که آن حضرت فرمود: کسی که توکّل به خدا را می‌خواهد اهل بیت مرا دوست بدارد و کسی که می‌خواهد از عذاب قبر نجات پیدا کند

اهل بیت مرا دوست بدارد و کسی که حکمت می‌خواهد اهل بیت مرا دوست بدارد و کسی که می‌خواهد وارد بهشت شود اهل بیت مرا دوست داشته باشد پس به خدا قسم که هیچ کس اهل بیتم را دوست ندارد مگر اینکه در دنیا و آخرت برنده می‌شود.⁽¹⁾

ب) نماز ویژه

خواندن نماز خاص که در برخی از منابع اسلامی آمده است، یکی از عوامل دفع عذاب قبر می‌باشد. پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله فرمود: «من صلّی لیلة الجمعة رکعتین بالحمد مرة والزلزلة خمس عشرة مرة آمنه اللَّه من عذاب القبر و من أهوال یوم القیامة».

کسی که در شب جمعه دو رکعت نماز بخواند که در هر رکعت یک بار حمد و پانزده بار سوره زلزال را بخواند خداوند او را از عذاب قبر و ترس‌های روز قیامت ایمن می‌کند.⁽²⁾

ج) قرائت و تعلیم قرآن

قرائت قرآن و نیز تعلیم آن، موجب دفع عذاب قبر می‌باشد. پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله فرمود: «من قرأها و علّمها أهله و ما ملکت یمینه اُعطی الأمان من عذاب القبر».

کسی که آن را قرائت نماید و به اهل و زیر دستان خود تعلیم دهد، ایمن شدن از عذاب قبر به او اعطا شود.⁽³⁾

«عنه‌صلی الله علیه وآله من قرأها [تبارک فکأنّما أحیا لیلة القدر و هی الواقیة جج‌والمنجیة من عذاب القبر لصاحبها».

از رسول خداصلی الله علیه وآله نقل شده که فرمود: کسی که سوره تبارک را بخواند مثل این است که شب قدر را احیا نمود و این سوره صاحب و خواننده خود را از عذاب قبر نگه می‌دارد و نجات می‌دهد.⁽⁴⁾

د) فوت شدن در شب یا روز جمعه

کسی که در روز یا شب جمعه از دنیا رود، از عذاب قبر مصون خواهد بود.

«عن أبی جعفرعلیه السلام قال: من مات لیلة الجمعة کتب له براءة من عذاب النار و من مات یوم الجمعة اعتق من النار، و قال أبو جعفرعلیه السلام: بلغنی أنّ النبیّ‌صلی الله علیه وآله قال: من مات یوم الجمعة أو لیلة الجمعة رفع عنه عذاب القبر».

امام باقرعلیه السلام فرمود: کسی که شب جمعه بمیرد برائت و دوری از عذاب جهنّم برای او

نوشته می‌شود و کسی که روز جمعه بمیرد از آتش جهنّم آزاد می‌شود و امام باقرعلیه السلام فرمود: به من خبر رسید که رسول خداصلی الله علیه وآله فرمودند: کسی که روز جمعه یا شب جمعه بمیرد عذاب قبر از او برطرف می‌شود.⁽¹⁾

در کلامی از امام هشتم‌علیه السلام می‌خوانیم: «عن جابر، عن أبی جعفرعلیه السلام قال: سئل عن یوم الجمعة ولیلتها، فقال: لیلتها غراء و یومها یوم زاهر، و لیس علی وجه الارض یوم تغرب فیه الشمس أکثر معافی من النار منه، من مات یوم الجمعة عارفا بحق أهل هذا البیت کتب اللَّه له براءة من النار، و براءة من عذاب القبر، و من مات لیلة الجمعة اعتق من النار».⁽²⁾

«عن الصادق‌علیه السلام قال: من مات ما بین زوال الشمس یوم الخمیس الی زوال الشمس من یوم الجمعة اعاذه اللَّه من ضغطة القبر».

ه) نماز شب

نماز شب نیز یکی از اسباب دفع عذاب قبر است. امام هشتم‌علیه السلام فرمود: «علیکم بصلاة اللیل فما من عبد مؤمن یقوم آخر اللیل فیصلّی ثمان رکعات و رکعتی الشفع و رکعة الوتر و استغفر اللَّه فی قنوته سبعین مرّة إلّا اُجیرَ من عذاب القبر و من عذاب النار و مدّله فی عمره و وسّع علیه فی معیشته ثمّ قال‌علیه السلام: إنّ البیوت التی یصلّی فیها باللیل یزهر نورها لأهل السماء کما یزهر نور الکواکب لأهل الأرض».

بر شما باد به خواندن نماز شب. هر بنده‌ای هشت رکعت به عنوان نماز شب و دو رکعت نماز شفع و یک رکعت نماز وَتر را انجام دهد و در قنوت آن هفتاد بار استغفار کند، از عذاب قبر مصون می‌ماند و بر عمر او افزوده می‌گردد و در رزق و روزیش وسعت پدید می‌آید (و سپس افزود:) خانه‌ای که در آن این نماز خوانده می‌شود در نظر اهل آسمان نورانی است، هم‌چنان‌که ستارگان در نظر اهل زمین منور هستند.⁽³⁾

و) زنانی که صبور باشند

در حدیث آمده است: «ثلاث من النساء یرفع اللَّه عنهنّ عذاب القبر و یکون محشرهنّ مع فاطمة بنت محمّدصلی الله علیه وآله إمرأة صبرت علی غیرة زوجها، و امرأة صبرت علی سوء خلق زوجها، و امرأة وهبت صداقها لزوجها یعطی اللَّه تعالی لکلّ واحدة منهنّ ثواب ألف شهید و یکتب لکلّ واحد منهنّ عبادة سنة».

سه گروه از زنان، عذاب قبر ندارند و با فاطمه زهراعلیها السلام محشور می‌شوند: 1. زنی که بر غیرت‌ورزی شوهرش تسلیم بوده و صبر کند.

ز) تربت حضرت سید الشهداء

یکی از علل و اسباب مصونیت از عذاب قبر، حضور تربت کربلا یعنی قبر حضرت سیدالشهدا در قبر آدمی است.

در کتاب «ارشاد القلوب» آمده است: «و من خواصّ تربته إسقاط عذاب القبر و ترک محاسبة منکر و نکیر للمدفون هناک، کما وردت الأخبار الصحیحة عن أهل البیت‌علیهم السلام».

از ویژگی‌های تربت حضرت سیدالشهدا آن است که اگر کسی در آن دفن گردد عذاب قبر ندارد، محاسبه و بازجویی توسط منکر و نکیر انجام نمی‌گیرد. چنان‌که در احادیث صحیح این مسأله منعکس می‌باشد.⁽²⁾

ح) قرائت اذکار خاص از جمله آیة الکرسی

یکی از اسباب دفع عذاب قبر، قرائت آیة الکرسی است. در حدیث آمده است: «عن الباقرعلیه السلام أنّه قال: من قرأ آیة الکرسیّ مرّة صرف اللَّه عنه ألف مکروه من مکروه الدنیا و ألف مکروه من مکروه الآخرة أیسره من مکروه الدنیا الفقر و أیسره من مکروه الآخرة عذاب القبر».

از امام باقرعلیه السلام نقل شده که آن حضرت فرمودند: کسی که یک مرتبه آیةالکرسی را بخواند خداوند هزار چیز ناخوشایند دنیا و هزار امر ناخوشایند آخرت را از او دور می‌کند که آسان‌ترین و پایین‌ترین امر ناخوشایند دنیا فقر است و پایین‌ترین و آسان‌ترین امر ناخوشایند آخرت عذاب قبر است.⁽³⁾

و) عبادات‌

ز) اخلاق شایسته [اعمال نیک - صبر]

باید به عوامل فوق افزود که یکی‌دیگر از علل رهایی از عذاب قبر عبادات است، چنان‌که از جمله علل و اسباب رهایی از عذاب قبر اخلاق انسانی و شایسته است.

«عن أبی عبداللَّه‌علیه السلام قال: إذا دخل المؤمن قبره کانت الصلاة عن یمینه والزکاة عن یساره؛ والبرّ مُطلّ علیه، و یتنحّی الصبر ناحیة؛ قال: فإذا دخل علیه الملکان اللذان یلیان مساءلته قال الصبر للصلاة والزکاة والبرّ: دونکم صاحبکم، فإن عجزتم عنه فأنا دونه».

امام صادق‌علیه السلام فرمود: هنگامی که آدمی داخل قبر شد: نماز او در طرف راست و زکات او در طرف چپ او جای می‌گیرد. در این هنگام کارهای خیری که انجام می‌داد بر وی سایه افکن می‌گردد و البته خصلت صبر و پایداری او از آن سوی ندا درمی‌دهد که صاحب خود را در یابید. اگر ناتوان گشتید من به یاری او خواهم شتافت.⁽¹⁾

ک) کثرت و تعدد انجام حج

انجام حج به گونه‌ای متعدد، یکی از اسباب دفع عذاب قبر است. امام صادق‌علیه السلام به منصور یکی از صحابه خود فرمود: «عن ابی حازم قال: سألت ابا عبداللَّه‌صلی الله علیه وآله عمن حج أربع حجج ماله فی الثواب؟ قال: یا منصور من حج أربع حجج لم تصبه ضغطة القبر أبدا، و اذا مات صور اللَّه الحج الذی حج فی صورة حسنة من أحسن ما یکون من الصور بین عینیه تصلی فی جوف قبره حتی یبعثه اللَّه من قبره و یکون ثواب تلک الصلوات له و اعلم أن الصلاة من تلک الصلوات تعدل ألف رکعة من صلاة الادمیین».⁽²⁾

ابی حازم می‌گوید: از امام صادق‌علیه السلام راجع به ثواب کسی که چهار بار حج به جای آورده باشد سؤال کردم، آن حضرت، پاسخ داد: ای منصور، کسی که چهار بار حج به جای آورد «فشار قبر» نخواهد داشت و خدا حج او را به صورت یک زیباروئی در کنار او حاضر گرداند و در کنار او حضور دارد تا قیامت به پا شود این زیباروی همواره به نماز می‌پردازد و پاداش نماز او از آن صاحب قبر خواهد بود - ای منصور بن ابی حازم توجه داشته باش که یکی از نمازهای او برابر است با هزار رکعت از نمازهای آدمیان.

ل) گرامی داشتن عید غدیر امام رضاعلیه السلام

درباره اهمیت دیدار از مؤمنان در روز غدیر

فرمود: «من دار فیه مؤمناً أدخل اللَّه قبره سبعین نوراً و وسّع فی قبره و یزور قبره کل یوم سبعین الف ملک و یبشّرونه بالجنة».⁽¹⁾

هرکس‌درروز غدیرخم،به دیدارمؤمنان‌بپردازد خداوند بزرگ هفتاد نور در قبر او داخل گرداند(ظلمت قبرندارد) وهفتادهزارفرشته، به زیارت قبر او آیند و وی را مژده بهشت دهند.

مهم‌ترین اسباب عذاب قبر

اشاره

علل و اسباب عذاب قبر فراوانند، که مهم‌ترین آنها عبارتند از:

الف) سبک شمردن نماز

در باب اسباب فشار قبر باید توجه داشت که یکی از این گونه اسباب سبک شمردن نماز است. در احادیث آمده است: فاطمه زهراعلیها السلام از رسول‌خداصلی الله علیه وآله پرسید: کیفر کسی که به نماز اهمیت ندهد [یعنی آن را سبک بشمارد چیست؟ ]پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله پاسخ داد:

«یَا فَاطِمَةُ مَنْ تَهَاوَنَ بِصَلَاتِهِ مِنَ الرِّجَالِ وَ النِّسَاءِ ابْتَلَاهُ اللَّهُ بِخَمْسَةَ عَشَرَ خَصْلَةً سِتٌّ مِنْهَا فِی دَارِ الدُّنْیَا وَ ثَلَاثٌ عِنْدَ مَوْتِهِ وَ ثَلَاثٌ فِی قَبْرِهِ وَ ثَلَاثٌ فِی الْقِیَامَةِ إِذَا خَرَجَ مِنْ قَبْرِهِ فَأَمَّا اللَّوَاتِی تُصِیبُهُ فِی دَارِ الدُّنْیَا فَالْأُولَی یَرْفَعُ اللَّهُ الْبَرَکَةَ مِنْ عُمُرِهِ وَ یَرْفَعُ اللَّهُ الْبَرَکَةَ مِنْ رِزْقِهِ وَ یَمْحُو اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ سِیَماءَ الصَّالِحِینَ مِنْ وَجْهِهِ وَ کُلُّ عَمَلٍ یَعْمَلُهُ لَا یُؤْجَرُ عَلَیْهِ وَ لَا یَرْتَفِعُ دُعَاؤُهُ إِلَی السَّمَاءِ وَ السَّادِسَةُ لَیْسَ لَهُ حَظٌّ فِی دُعَاءِ الصَّالِحِینَ وَ أَمَّا اللَّوَاتِی تُصِیبُهُ عِنْدَ مَوْتِهِ فَأُولَاهُنَّ أَنَّهُ یَمُوتُ ذَلِیلًا وَ الثَّانِیَةُ یَمُوتُ جَائِعاً وَ الثَّالِثَةُ یَمُوتُ عَطْشَاناً [عَطْشَانَ فَلَوْ سُقِیَ مِنْ أَنْهَارِ الدُّنْیَا لَمْ یَرْوَ عَطَشُهُ وَ أَمَّا اللَّوَاتِی تُصِیبُهُ فِی قَبْرِهِ فَأُولَاهُنَّ یُوَکِّلُ اللَّهُ بِهِ مَلَکاً یُزْعِجُهُ فِی قَبْرِهِ وَ الثَّانِیَةُ یُضَیَّقُ عَلَیْهِ قَبْرُهُ وَ الثَّالِثَةُ تَکُونَ الظُّلْمَةُ فِی قَبْرِهِ وَ أَمَّا اللَّوَاتِی تُصِیبُهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ إِذَا خَرَجَ مِنْ قَبْرِهِ فَأُولَاهُنَّ أَنْ یُوَکِّلَ اللَّهُ بِهِ مَلَکاً یَسْحَبُهُ عَلَی وَجْهِهِ وَ الْخَلَائِقُ یَنْظُرُونَ إِلَیْهِ وَ الثَّانِیَةُ یُحَاسِبُهُ حِسَاباً شَدِیداً وَ الثَّالِثَةُ لَا یَنْظُرُ اللَّهُ إِلَیْهِ وَ لَا یُزَکِّیهِ وَ لَهُ عَذَابٌ أَلِیمٌ».

فاطمه جان! هر یک از زنان یا مردان، اگر نماز را سبک بشمارد. خداوند متعال او را به پانزده نوع کیفر گرفتار می‌کند، که شش کیفر و بلا مربوط به دنیا، سه نوع کیفر مربوط به هنگام مرگ، سه نوع کیفر مربوط به هنگام ورود در قبر، و سه نوع کیفر مربوط به زمانی

است که از قبر خارج می‌گردد و قیامت برپا می‌شود.

اما آن شش کیفر و بلایی که سبک شمارنده نماز گرفتارش می‌شود:

این است که دعایی که صالحان برای مردم می‌کنند برای او هیچ بهره و نصیبی نیست.

اما آن سه کیفری که سبک شمارنده نماز هنگام مرگ گرفتارش می‌شود:

امّا آن سه کیفری که سبک شمارنده نماز در قبر گرفتارش می‌شود:

اما آن سه کیفری که سبک شمارنده نماز در قیامت گرفتار می‌شود:

از جایی به جایی منتقل می‌کند.

ب) شراب خواری‌

یکی از موجبات عذاب قبر شراب‌خواری است که در فرهنگ اسلامی مورد توجه اکید می‌باشد.

پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله فرمود: «وَالَّذِی بَعَثَنِی بِالْحَقِّ، إِنَّ شَارِبَ الْخَمْرِ یَمُوتُ عَطْشَاناً، وَ فِی الْقَبْرَ عَطْشَانَ، وَ یُبْعَثُ یوم القیامة وَ هُوَ عَطْشَانُ، وَ یُنَادِی وَا عَطَشَاهُ أَلْفَ سَنَةٍ، فَیُؤْتَی بِمَاءٍ کَالْمُهْلِ یَشْوِی الْوُجُوهَ فَیَنْضَجُ وَجْهُهُ، وَ تَتَنَاثَرُ أَسْنَانُهُ وَ عَیْنَاهُ فِی ذَلِکَ الاناءِ، فَلَیْسَ لَهُ بُدُّ مِنْ أَنْ یَشْرِبُ، فَیُصْهَرُ مَا فی بَطْنِه».

قسم به خدایی که مرا به حق به رسالت مبعوث کرد، انسان شراب‌خوار تشنه می‌میرد و در قبر تشنه می‌ماند و در روز قیامت در حالی که تشنه است محشور می‌شد و تا هزار سال همواره فریاد می‌زند امان از تشنگی. بعد از هزار سال طلب آب کردن، آبی همانند زرداب مردار، برایش می‌آورند که صورت را داغ می‌کند و نوشیدنی بسیار بدی است و با نوشیدن صورتش کباب می‌شود و دو چشمش از حدقه بیرون می‌آید و در طرف آب می‌افتد و همه دندان‌هایش نیز در ظرف آب می‌ریزند و چاره‌ای ندارد جز اینکه همان زرداب را بنوشد، و با نوشیدن آن همه دل و روده‌اش ذوب می‌شود».⁽²⁾

ج) کوتاهی در تأمین خواسته مشروع از ارباب رجوع‌

امام هفتم‌علیه السلام فرمود: «من اتاه اخوه المؤمن فی حاجة فانما هی رحمة من اللَّه تبارک و تعالی ساقها الیه فان قبل ذلک فقد وصله بولایتنا و هو موصول بولایة اللَّه تبارک و تعالی و ان ردّه عن حاجته و هو یقدر علی قضائها سلط اللَّه تبارک و تعالی علیه «شجّاعاً» من نار ینهشه فی قبره الی یوم القیامة مغفوراً له او معذّباً».⁽¹⁾

کسی که برادر مؤمنش، جهت رفع مشکلی به او رجوع کند، او باید بداند که این رجوع یک رحمت الهی به سوی اوست که خدا به سویش فرستاده است او اگر جهت برآورده ساختن آن حاجت، اقدام کند به ولایت ما اتصال یافته که ازین کانال به ولایت الهی توسل یافته است ولی اگر رد نماید در حالی که می‌تواند آن را برآورده سازد، خدا در قبر او یک بار آتشین را بر او مسلط می‌سازد که تا قیامت وی را می‌ترساند.⁽²⁾

مابقی علل و اسباب

د) سخن چینی و آتش افروزی

ه) عدم رعایت نظافت و اجتناب از بول

و) عدم رسیدگی به اهل منزل

ز) بدخلقی نسبت به خانواده

صدوق‌رحمه الله در علل الشرایع، باب 262 را اختصاص به عذاب قبر داده است که اینک به ذکر چند حدیث از آن باب می‌پردازیم.

1 - زید بن علی، عن أبیه، جدّه، عن علی‌علیه السلام قال: عذاب القبر یکون من النمیمة و البول و عزب الرجل عن أهله؛ امیرالمؤمنین‌علیه السلام فرمودند: عذاب قبر ناشی می‌شود از سه چیز:

2 - قال رسول اللَّه‌صلی الله علیه وآله: ضغطة القبر للمؤمن کفّارة لمن کان منه من تضییع النعم؛ مسلم سکونی از حضرت صادق جعفر بن محمّد از پدر بزرگوارش از آبا گرامیش‌علیهم السلام: فرمود: رسول خدا فرمودند: عذاب قبر برای مؤمن کفاره است برا تضییع نعمت الهی نمودنش.

فصل سیزدهم سرنوشت بدن در میان قبر

انسان در برزخ‌

بدن میت، در میان قبر غالباً تابع طبیعت است، چنانکه هر شیئی در دل طبیعت پس از چندی دیر یا زود، منفجر گشته، هویت اصلی خود را از دست می‌دهد و سر و کاری با بدن خود ندارد زیرا ادامه زندگی برزخی با بدن مثالی که قالبی شبیه به بدن مادی است، انجام می‌گیرد و بدن آدمی در دل قبر می‌آرمد که چه بسا جذب خاک گردد و چه بسا که به اراده الهی سالم باقی بماند جذب خاک نخواهد شد بدن انسان نیز مشمول این قانون می‌باشد جز بدن بعضی از چند انسان‌ها که به اراده الهی از شمول این قانون مستثنی می‌باشند و هنوز بشر راز این جاودانگی را کشف نکرده است گرچه بعضی هنوز بدان اذعان قلبی ندارند لکن آنچه گاه گاهی به چشم می‌خورد را نمی‌توان انکار نمود.

راز جاودانگی نعش‌های ماندگار

محدث نوری‌رحمه الله در کتاب مستدرک وسایل الشیعة این حدیث را نقل می‌کند که (قطب راوندی‌رحمه الله در لب‌اللباب از پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله احادیثی را نقل کرد از جمله:) جسد ده تن از انسانها در قبر، متلاشی نمی‌شود که عبارتند از:

«لاتبلی عشرة: الغازی، و المؤذن و العالم و حامل القرآن و الشهید و النبی و المرئة التی اذا ماتت فی نفاسها و من قتل مظلوماً و من مات یوم الجمعه او لیلتها».

در حدیثی دیگر آمده است: «عبداللَّه بن جعفر: عشرةٌ لا یُترکون فی قبورهم ولکنهم یُصلّون بین یدی اللَّه عزّوجّل حتی ینفح فی الصور: الأنبیاء، و الشهداء، و المؤذنون، و الملبیون، و المتوفی فی طریق مکة، و المرأة تموت فی نِفاسها، و التائبون من الذنوب، و خادم المسلمین فی طاعة الله، و المصلون باللیل و الناس نیام، و المترحمون علی فقراء أُمتی».⁽¹⁾

نعش‌های جاویدان‌

خوشا آنان‌که عشق رو سپیدند

چو نخل بارور، قامت کشیدند

نسیم روح بخشای بهاران

شمیم دولت و نای نویدند

پس از مردن میان قبر، جاوید

تن ده تن که زین سامان پریدند

نبی و عالم و رزمنده راد

مؤذن، اهل قرآن مجیدند

شهید و پیکر مظلوم و نفساء

به جمعه، روز یا شب بر دویدند

چنین عُبّاد، در معراج نورند

که زین سامان ویران دل بریدند

نتیجه

الف) بدن آدمی در قبر متلاشی گشته همه اجزاء آن پراکنده می‌گردد.

ب) این مسأله (پراکنده شدن اجزاء بدن در قبر) در پرتو برخی از اعمال مورد عنایت الهی رخ نمی‌دهد و بدن آدمی به خاطر بعضی از اعمال شایسته، سالم، در قبر، باقی می‌ماند که در این فصل به برخی از این گونه اعمال و صاحبان آنان اشاره‌ای شده است.

فصل چهاردهم قالب مثالی

قالب مثالی‌

آن‌گاه که روح انسان از بدنش جدا شد، در قالبی به شکل جسم مادی او ادامه حیات می‌دهد و از این قالب با تعابیری مختلفی یاد می‌شود، از جمله: جسد المثالی⁽¹⁾، بدن المثالی⁽²⁾و عالم المثالی.⁽³⁾

البته باید توجّه داشت که نفس انسانی غیر از روح حیوانی⁽⁴⁾است و آنچه در قالب مثالی

ادامه حیات می‌دهد، همان روح انسان است که از آن به نفس انسانی یاد می‌شود. و احادیثی⁽¹⁾که دلالت دارند، ارواح مردگان به صورت پرنده‌ای و در قالب پرندگان ادامه حیات می‌دهند گرچه و دلالت بر زنده بودن ارواح پس از مرگ در روزگار حیات برزخی دارند از استحکام لازم برخوردار نیستند بلکه ارواح در قالب مثالی به شمایل دنیوی خود ادامه حیات می‌دهند.

با توجه به کلمات صاحب نظران و نیز با توجه به احادیث این باب، تعبیری تحت عنوان «قالب مثالی» در زبان اهل‌بیت به چشم نمی‌خورد، ولی در میان سخنان اهل نظر تعابیر فوق به‌چشم می‌خورد.

از دقّت در احادیث و دیدگاه‌های صاحب نظران به‌دست می‌آید هنگامی که میّت را در میان قبر نهادند، روح او به‌طور موقّت و به‌گونه‌ای خاص به بدنش باز می‌گردد. لذا شاید بتوان گفت که او سؤال منکر و نکیر را با زبان بدن خود جواب می‌گوید، نه با زبان قالب مثالی.⁽²⁾

طرح یک سؤال

آیا روزگار زندگی برزخی برای اهل آن طولانی و خسته کننده جلوه می‌کنند؟

در پاسخ به پرسش فوق باید گفت: به درازا کشیده شده و ملامت‌آوری از ویژگی‌های زندگی دنیوی و در روزگار برزخ و یک در روزگار اخروی جایی ندارند. چنان‌که در حدیثی از امام باقرعلیه السلام می‌خوانیم: «ما بین الموت والبعث الّا کنومة نمتها ثم استیقضت منها».

بین‌روزگارموت(برزخ)وقیامت،به‌قدریک‌خوابیدن‌وبیدارشدن‌برای‌اهل آن جلوه می‌کند.⁽³⁾

فصل پانزدهم خیر الممات‌

خیر الممات

مرگ، همان کوچ کردن از دنیا و انتقال به عالم برزخ را گویند که در اصلِ وجود آن تردیدی نیست و کسی از این مرحله مستثنی نمی‌باشد. آنچه مهم‌ترین نکته را در این باره تشکیل می‌دهد، مسأله چگونگی مرگ آدمی از حیث عاقبت صاحب آن. آدمیان از جهت چگونگی موت چهار دسته‌اند:

با توجه به گروه‌های چهار گانه فوق، آنچه در فرهنگ اسلامی درباره مرگ ترویج شده، مسأله خاصی است که با تعبیر «خیرالممات»، از آن یاد می‌شود و در دعای پیامبرصلی الله علیه وآله و امیرمؤمنان‌علیه السلام و دیگران منعکس می‌باشد. خیرالممات آن مرگی است که صاحب آن با قلبی آرام و خیالی آسوده و با اندوخته‌ها و توشه‌های لازم، برای سفر و زندگی آینده، سفر می‌کند و از آینده خود خشنود است، نه ترسان و نه شرمسار.⁽¹⁾

دعای رسول خداصلی الله علیه وآله: «و کان‌صلی الله علیه وآله یقول فی دعائه اللهم انی اعوذ بک من دنیا تمنع خیر الآخرة و من حیاة تمنع خیر الممات و أعوذ بک من أمل یمنع خیر العمل».⁽²⁾

دعای امام امیرالمؤمنین‌علیه السلام: «اللّهم لا تجعل الدنیا لی سجناً و لا فراقها علیّ حزناً أعوذ بک من دنیا تحرمنی الآخرة و من أمل یحرمنی العمل و من حیاة تحرمنی خیر الممات».⁽³⁾

فصل شانزدهم انگیزه‌های گرایش به سفر آخرت

توضیح

ارتحال به عالم برزخ و ادامه زندگی در آن، خواسته اولیای خداست و همین مسأله می‌تواند اولیای صادق را از اولیای کاذب جدا کند.

قرآن در سوره جمعه در خطاب به یهودیان می‌فرماید: «قُلْ یَا أَیُّهَا

الَّذِینَ هَادُوا إِنْ زَعَمْتُمْ أَنَّکُمْ أَوْلِیَاءُ للَّهِ‌ِ مِنْ دُونِ النَّاسِ فَتَمَنَّوْا الْمَوْتَ إِنْ کُنتُمْ صَادِقِینَ * وَلَا یَتَمَنَّوْنَهُ أَبَداً بِمَا قَدَّمَتْ أَیْدِیهِمْ».

ای یهودیان! شما که ادعا دارید فقط شما اولیای خدا هستید، اگر در این ادعا، صادق می‌باشید، تقاضای مرگ کنید، ولی هرگز چنین آرزویی نمی‌کنید، به سبب آنچه که پیش فرستادید. (به خاطر ترس از اعمال بد، از مرگ گریزان هستید)⁽¹⁾

توجه: در کنار ادعای آنان، به سخن ولی اللَّه الأعظم گوش فرا دهید که می‌فرماید: «واللَّهِ لابنُ أبی‌طالب آنَسُ بالمَوتِ من الطفل بثَدْی اُمِّه».

به خدا سوگند، بدون تردید، پسر ابوطالب‌علیهما السلام نسبت به مرگ، از کودک، به پستان مادرش، مأنوس‌تر و علاقه‌مندتر است.⁽²⁾

بدون تردید دنیا محل اندوختن توشه برای سفر آخرت است و ذخیره‌ها و سرمایه‌های آخرت، در دنیا فراهم می‌آید. براین اساس کسی دوست ندارد بدون جهت، دست وی از چنین موقعیّتی مهم کوتاه گردد.

روزی امیرالمؤمنین‌علیه السلام کسی را دید که دنیا را نکوهش می‌کند، فرمود: «ای مذمت کننده به دنیا، دنیا محل تجارت مؤمنان و خانه وحی الهی برای مردان است».⁽³⁾

بنابراین، اولیای خدا که شیفته دنیای دیگر بودند، هرگز از دنیا بدگویی نکردند، بلکه از اخلاق پست دنیا زده نکوهش می‌کردند و پرداختن به کار و عبادت را تکلیف خود می‌دانستند. آری دست کشیدن از چنین فضایی نیازمند به انگیزه‌هاست. البته حساب آنان که مرگ آنان‌راغافل کرده است، جداست و مهم‌ترین انگیزه‌ها عبارتند از:

الف) شهادت

دسترسی به فوز و رستگاری عظیم شهادت، انگیزه گرانسنگی جهت استقبال مرگ است، زیرا توجّه به روز قیامت و دیدن ویژگی‌های حیات بخش و مسرت‌آمیز سرای آخرت و همچنین دیدن آن سوی منازل دنیوی، خود بسیاری از افراد را به رضایت و خشنودی و تسلیم اختیاری پیش ملک الموت فراهم می‌آورد و همین مسأله است که حماسه آفرینی‌های تاریخ‌ساز و نهضت‌های بزرگ و طوفان سواری‌های الهی را در تاریخ

بشری‌پدیدآورده‌است‌که‌رخدادبی‌نظیرو گران‌سنگ‌و جاودانه‌کربلا،یکی‌ازبرترین آنهاست.

ب) شدّت اشتیاق به ملاقات

شدت اشتیاق به لقای الهی که همان تشدید شوق وصال و دیدار با خداست، آدمی را (عاشق) را بر می‌انگیزد تا راه‌های رسیدن به وصال را دنبال کند و در این رابطه اگر عاشق به سوی سرزمین معشوق خویش سفر کرد، تلاش می‌کند تا بدان اکتفا نکرده، خود را به خدا و معشوق خود برساند و اگر در خانه او باشد تلاش می‌کند تا به حضور او بار یابد.

امیرالمؤمنین‌علیه السلام فرمود: «آن‌گاه که خداوند متعال اراده کرد تا ابراهیم خلیل الرحمن‌علیه السلام را قبض روح کند، ملک الموت را به سوی او گسیل داشت. ملک الموت به نزد او رفت و سلام کرد. ابراهیم گفت: برای دیدار من آمدی یا جهت مرگ من؟ ملک الموت پاسخ داد: برای قبض روح شما آمدم، ابراهیم گفت: «فهل رأیت خلیلاً یمیت خلیله».

آیا دوستی را دیده‌ای که مرگ دوست خود را خواهان باشد؟

ملک الموت سخن وی را به پیشگاه خداوند متعال، عرضه داشت. ندا رسید که به او بگو: «هل رأیت حبیباً یکره لقاء حبیبه ان الحبیب یحب لقاء حبیبه».

آیا دوستی را دیده‌ای که از دیدار و ملاقات با دوست خود سرباز زند؟ و دوست، بدون شک همیشه دیدار دوست خود را خواستار است.⁽¹⁾

ج) توجّه به زندگی برتر

آری! مرگ پایان دادن به مفارقت آدمی از حیات جاوید و شتافتن به سوی زندگانی ابدی است و از این رو است که امام صادق‌علیه السلام فرمود: «القیامة عرس المتقین؛ قیامت روز عروسی پرهیزگاران است».⁽²⁾

توجّه به زندگی مسرت‌آمیز و بدور از هرگونه دغدغه خاطر که در آن سوی مرگ نهفته و رخ می‌نماید، عشاق را بدان فرا می‌خواند. هنگامی که عشاق حسینی، در شب عاشورا، با چشم باطن جایگاه و منزل خود را در جوار رحمت الهی دیدند، به جان‌فشانی آن‌چنانی در روز عاشورا تشویق شدند.⁽³⁾

در سفینة البحار، این حدیث به چشم می‌خورد: امام صادق‌علیه السلام فرمود: ملک الموت به

دیدار موسای کلیم‌علیه السلام شتافت. حضرت موسی‌علیه السلام به او گفت: تو کیستی؟ پاسخ داد: من ملک الموت هستم. حضرت موسی‌علیه السلام پرسید: چه کار داری؟ گفت: آمدم تا روح تو را قبض کنم؟

خدایا مرا قبض روح کن تا به سویت بشتابم.

در این هنگام حضرت عزرائیل به قبض روح او دست زد. امام صادق‌علیه السلام می‌فرماید: آن مردی که مشغول کندن قبر بود، همان حضرت عزرائیل بود.

نتیجه

الف) آن که از آینده خود بیم دارد از سفر آخرت و حرکت به سوی آن استقبال نمی‌کند.

ب) آن کس که می‌داند که زندگی شیرینی در پیش است همواره، جهت دستیابی بدان روز شماری می‌کند.

فصل هفدهم آیا در برزخ تکامل علمی وجود دارد؟

آیا در برزخ تکامل علمی وجود دارد؟

تردیدی نیست که تکامل و خودسازی متعارفی که در عرصه زندگی دنیوی وجود دارد، در برزخ نیست و سخن آسمانی امیرمؤمنان‌علیه السلام: «الیوم عمل و لا حساب و غداً حساب ولا عمل»⁽¹⁾مؤیّد همین حقیقت می‌باشد تکامل و انحطاط روحی آدمی در پرتو عبادت و معصیت انجام می‌پذیرد که این هر دو در روزگار پس از مرگ وجود ندارد بر این اساس آنچه در روزگار پس از مرگ رخ می‌دهد، را باید چیزی غیر از آنچه که به عنوان تکامل یا انحطاط مورد توجه ما قرار دارند دانست.

امام کاظم‌علیه السلام فرمود: «مَنْ ماتَ مِنْ اَولِیائِنا وَ شیعَتِنا وَ لَمْ یُحْسِنْ الْقُرآنَ عُلِّمَ فی قَبْرِهِ لِیَرْفَعَ اللَّهُ بِهِ مِنْ دَرَجَتِهِ، فَاِنَّ دَرَجاتِ الْجَنَّةِ عَلی قَدْرِ آیاتِ الْقُرْآنِ، یُقالُ لَهُ اِقْرَأْ وَارْقَ، فَیَقْرَأُ ثُمَّ یَرْقی .

هرکس از دوستان و پیروان ما بمیرد و هنوز قرآن را به طور کامل فرا نگرفته باشد، در قبر (برزخ) به او تعلیم می‌دهند، تا خدا به این وسیله، درجاتش را بالا برد. چرا که درجات بهشت به اندازه آیات قرآن است. به او گفته می‌شود: بخوان و بالا رو، او می‌خواند (از درجات بهشت) بالا می‌رود.⁽²⁾

از این روایات و امثال آن، استفاده می‌شود که یکی از فلسفه‌های وجود عالم برزخ این است که در آن‌جا پاره‌ای از کمبودهای تعلیم و تربیت مؤمنان، جبران می‌گردد. درست است که آن‌جا جای عمل صالح نیست، ولی چه مانعی دارد که در این محل معرفت و آگاهی آنان افزون‌تر گردد.

درباره تکامل نفوس در عالم برزخ، روایات متعدد، وارد شده، از جمله:

پیامبرصلی الله علیه وآله فرمود: «اِنَّ اَطْفالَ شِیعَتِنا مِنَ الْمُؤْمِنینَ تُرَبِّیهِمْ فاطِمَةُ عَلَیْهَا السَّلامُ».

همانا کودکان پیروان مؤمن ما را حضرت زهراعلیها السلام تربیت می‌کند.⁽³⁾

و در ضمن روایتی از امام در مورد معراج پیامبر اسلام‌صلی الله علیه وآله آمده:

رسول خداصلی الله علیه وآله در شب معراج، پیرمردی را دید که زیر درختی نشسته و کودکانی در اطراف او هستند. از جبرئیل پرسید: این پیرمرد کیست؟ جبرئیل گفت: پدر تو ابراهیم خلیل‌علیه السلام است. پیامبرصلی الله علیه وآله فرمود: این کودکان کیانند؟ جبرئیل پاسخ داد: این‌ها اطفال مؤمنان هستند که حضرت ابراهیم‌علیه السلام به آنها غذا می‌دهد.⁽¹⁾

امام صادق‌علیه السلام فرمود: «واللَّه ان ارواحنا و ارواح النبیّین لتوافی العرش کل لیلة جمعة فما ترد فی ابداننا الّا نجم الغفیر من العلم».⁽²⁾

به خدا سوگند روح‌های ما و پیامبران در شب جمعه به بدن‌های مربوط به خود ملحق نمی‌شوند جز آن که دانش فراوانی را در به دست می‌آورند. از این حدیث به دست می‌آید هر شب جمعه، علوم و دانش‌های آنان افزایش می‌یابد.

آیت اللَّه بروجردی‌رحمه الله در درس خارج فقه خود در قم فرمود: در نجف شاگردی داشتم بسیار اهل درس و اهل وَرَع و تقوا بود و در جوانی از دنیا رفت و آرزو داشتم او را در رؤیا ببینم و از وضعیت او در عالم برزخ سؤال کنم. امّا این رؤیا محقق نگشت تا آن‌که شبی او را به خواب دیدم و گفتم: چرا دیر به سراغ من آمدی؟ پاسخ داد: فرصت نداشتم. او کتابی به زیر بغل داشت. پرسیدم: آیا به جلسه درسی در برزخ شرکت می‌کردید؟ پاسخ داد: آری و افزود: درس می‌خوانیم تا بتوانیم به مقام سلمان فارسی نایل آییم. آیت اللَّه بروجردی در این هنگام گفت: من پس از این رؤیا دانستم که در عالم برزخ نوعی تکامل وجود دارد و این تکامل از طریق افزایش «علم» حاصل می‌گردد. [در فصل بیست و یکم به دیدگاه صدرالمتألهین شیرازی مراجعه شود.]

فصل هجدهم دو موت و دو حیات

اشاره

در باب تصویر از دوبار مردن و دوبار احیا و زنده شدن آدمیان، دیدگاه‌های مختلفی به‌چشم می‌خورد. در قرآن کریم می‌خوانیم: «قَالُوا رَبَّنَا أَمَتَّنَا اثْنَتَیْنِ وَأَحْیَیْتَنَا اثْنَتَیْنِ فَاعْتَرَفْنَا بِذُنُوبِنَا فَهَلْ إِلَی خُرُوجٍ مِّنْ سَبِیلٍ».

آنها می‌گویند: پروردگارا! ما را دوباره میراندی و دوباره زنده کردی اکنون به گناهان

خود معترفیم. آیا راهی برای خارج شدن وجود دارد؟

اکنون به چند دیدگاه دیگر اشاره می‌شود:

و تنها ذات ذوالجلال و گرامی پروردگارت باقی می‌ماند.

و در کنار آن سخن از دو احیا آمده است که عبارتند از: احیای اوّل در آغاز ورود به قبر جهت بازجویی اولیه صورت می‌گیرد. احیای دوم همان احیا جهت حضور در محشر است.

دیدگاه شیخ بهایی در باب عذاب قبر

شیخ بهائی در ذیل تفسیر آیه «رَبَّنَا أَمَتَّنَا اثْنَتَیْنِ» می‌نویسد: یکی از دو احیاء، همان احیاء در قبر است جهت سؤال‌های ویژه و احیاء دومی همان احیاء در قبر است ولی باید توجه داشت که یکی از دو مرگ همان مرگ در پایان زندگی هرکسی است در دنیا و دیگری همان مرگ پس از احیاء در قبر است.

«اشتهر الاحتجاج فی الکتب الکلامیة فی إثبات عذاب القبر بقوله تعالی حکایة عن الکفار رَبَّنا أَمَتَّنَا اثْنَتَیْنِ الآیة و تقریره أنه سبحانه حکی عنهم علی وجه یشعر بتصدیق الاعتراف بإماتتین و إحیاءین فإحدی الإماتتین فی الدنیا و الأخری فی القبر بعد السؤال و أحدالإحیاءین‌فیه‌للسؤال والآخر فی القیامة و أما الإحیاء فی الدنیا فإنما سکتوا لأن غرضهم الإحیاء الذی عرفوا فیه قدرة الله سبحانه علی البعث و لهذا قالوا فَاعْتَرَفْنا بِذُنُوبِنا أی

بالذنوب‌التی‌حصلت‌بسبب إنکارالحشر والإحیاء فی الدنیا لم یکونوا فیه معترفین بذنوبهم».

فصل نوزدهم تفاوت برزخ و قیامت‌

الف) مسأله شفاعت‌

چنان که قبلاً اشاره کردیم، شفاعت، در روزگار برزخ صورت نمی‌گیرد و مسأله حضور اولیاء در حال احتضار یا در کنار میت در قبر بعضی از مؤمنان نوعی عنایت اختصاصی است و مرحمتی است که در حق بعضی از افراد انجام می‌یابد و به قول علامه طباطبایی⁽¹⁾یک حضور موهوب است، و ربطی به مسأله شفاعت ندارد.

یکی از تفاوت‌های اساسی میان عالم قبر (برزخ) و عالم آخرت (قیامت) آن است که در عالم برزخ، شفاعت وجود ندارد. اما در قیامت شفاعت جایگاه ویژه‌ای دارد.

در روزگار زندگی برزخی آدمیان، هرکسی از پاداش اعمال خود برخودار گشته و نیز گناه‌کاران بر اثر کیفر کردار زشت دنیوی خود، در عذاب خواهند بود و شفاعتی صورت نمی‌پذیرد، اما شفاعت به‌گونه‌ای کامل در قیامت تحقق خواهد یافت.

درباره جایگاه تحقق شفاعت، میان گروه‌های اسلامی، اختلاف آراء به‌چشم می‌خورد:

در برابر دو دسته فوق باید گفت: احادیث باب شفاعت چند قسم می‌باشند.

در احادیث آمده است: امام صادق‌علیه السلام فرمود: «واللَّه ما اخاف علیکم الا البرزخ فاما اذا صار الامر الینا فنحن اولی بکم».

به خدا سوگند از برای شما هراسی ندارم، جز در برزخ و پس از سپری شدن دوران برزخ که کار به ما موکول گشت، ما سزاوار از آن هستیم که دست شما را بگیریم.⁽¹⁾

و در حدیثی دیگر آمده است: «واللَّه ما یخاف علیکم الا البرزخ».⁽²⁾همچنین در حدیثی دیگر می‌خوانیم: «عن ابی شبل قال قلت لابی عبداللَّه‌علیه السلام رجل مسلم ابتلی ففجر بجاریة اخیه فما توبته قال یأتیه فیخبره و یسأله ان یجعل من ذلک فی حلّ و لا یعود قال قلت فان لم یجعله من ذلک فی حل قال قد لقی اللَّه عز و جل و هو زان خائن قال قلت فالنار مصیرة قال شفاعة محمدصلی الله علیه وآله و شفاعتنا تحبط بذنوبکم یا معشر الشیعة فلا تعودون و تتکلون علی شفاعتنا فو اللَّه ما ینال شفاعتنا اذا رکب هذا حتی یصیبه الم العذاب و یری هول الجهنم».

ابی شبل گفت: به امام صادق‌علیه السلام عرض کردم که: مردی است مبتلی (به مرضی) پس با کنیز برادرش کار خلافی انجام داد، توبه او چیست؟ حضرت فرمود: باید برود پیش برادرش و به او خبر دهد و از او بخواهد که او را حلال کند و دیگر به دنبال آن کار نرود. به امام عرض کردم که اگر او را حلال نکند؟ (چه کار نماید). امام فرمود: در این صورت خدا را ملاقات می‌کند در حالی که زانی و خائن است. عرض کردم پس مسیر و سرانجامش آتش است؟ حضرت فرمودند: شفاعت محمّدصلی الله علیه وآله و شفاعت ما گناهان شما را از بین می‌برد. ای گروه شیعه! به طرف گناه بر نگردید و به شفاعت ما اتکا و تکیه کنید. پس به خدا قسم وقتی کار خلاف انجام دهد به شفاعت ما نمی‌رسد مگر اینکه اوّل عذاب دردناک به او می‌رسد و وحشت جهنّم را می‌بیند بعد به شفاعت ما می‌رسد. به خدا سوگند شفاعت ما به کسی نمی‌رسد جز آن‌که او عذاب را بخشد و مشکلات جهنم را بنگرد.⁽³⁾

شرط تحقق شفاعت‌

بدیهی است یکی از شروط تحقق شفاعت در برخی از موارد، چشیدن عقوبت الهی است. آری! شفاعت را نمی‌توان انکار کرد، لکن عقوبت الهی به عنوان جزای عمل را نیز نمی‌توان دست‌کم گرفت. بر این اساس مؤمنین در زندگی روزمره خود نباید به امید شفاعت به هر کاری دست بزنند.

«علی بن الحسین عن أبیه الحسین‌علیه السلام قال قیل لامیر المؤمنین‌علیه السلام صف لنا الموت فقال علی الخبیر سقطتم هو احد ثلاثه امور یرد علیه اما بشارة بنعیم الابد و اما بشارة بعذاب الابد و اما تحزین و تهویل و امره مبهم لا یدری من ای الفرق هو فاما ولینا المطیع لامرنا فهو المبشر بنعیم الابد و اما عدونا المخالف علینا فهو المبشر بعذاب الابد و اما المبهم امره الذی لا یدری ما حاله یأتیه الخبر مبهما مخوفا ثم لن یسویه اللَّه عز و جل بأعدائنا لکن یخرجه من النار بشفاعتنا فاعملوا لا تتکلوا و لا تستصغروا عقوبة اللَّه عز و جل فان من المسرفین من لا تلحقه شفاعتنا الا بعد عذاب ثلاثمائة الف سنة».

امام سجادعلیه السلام از پدر بزرگوار خویش نقل کرد که آن حضرت فرمود: به امیر مؤمنان گفته شده است که مرگ چیست؟ امام فرمود: از شخص دانا و خبره‌ای جویای حقیقت مرگ شده‌ای و سپس افزود: موت برای آدمی از سه حالت خارج نیست یا بشارت به وصول نعمت ابدی است و یا دخول به عذاب همیشگی است و یا یکی از عوامل بسیار هراسناک که آدمی نمی‌داند سرنوشت متوفی چگونه خواهد شد. [در این هنگام آن حضرت فرمود:] مرگ برای دشمنان ما عذاب آور و برای دوستان ما بشارت دهنده به جنّت الهی است. ولی گروه سوم که سرنوشت نامعلومی دارند، دچار جهنم گشته و به عذاب الهی گرفتار می‌آیند و در نهایت از طریق شفاعت ما نجات می‌یابند. سپس امام افزود: کیفر الهی را دست‌کم نگیرید که بعضی از اسراف‌گران و گناه‌کاران پس از سیصد هزار سال از سپری شدن حضور آنان در جهنم، مشمول شفاعت ما می‌گردند.⁽¹⁾

مقام محمود چیست؟

در باب تعیین مصداق مقام محمود، احتمالات مختلفی به چشم می‌خورد، از جمله: 1. کنار درب ورودی باب الرحمن بهشت.

«عن ابن محبوب عن زرعه عن سماعة عن ابی عبداللَّه‌علیه السلام قال سألته عن شفاعة النبی یوم القیامة قال یلجم الناس یوم القیامة العرق فیقولون انطلقوا بنا الی آدم یشفع لنا [عند ربه فیأتون آدم فیقولون اشفع لنا عند ربک فیقول ان لی ذنباً و خطیئة فعلیکم بنوح فیأتون نوحاً فیردهم الی من یلیه و یردهم کل نبی الی من یلیه حتی ینتهون الی عیسی فیقول علیک

بمحمّد رسول اللَّه‌صلی الله علیه وآله و علی جمیع الانبیاء فیعرضون انفسهم علیه و یسألونه فیقول انطلقوا فینطلق بهم الی باب الجنة و یستقبل باب الرحمن و یخر ساجداً فیکمث ما شاء اللَّه عزّوجلّ ارفع رأسک واشفع تشفع وسل تعط و ذلک قوله عسی ان یبعثک ربک مقاماً محمودا».⁽¹⁾

بعضی از گناه‌کاران جهت استفاده از شفاعت به آدم‌علیه السلام رجوع می‌کنند، ولی او آنها را به سوی نوح‌علیه السلام راهنمایی می‌کند و او نیز آنها را به ابراهیم‌علیه السلام و هر یک از انبیا آنها را به دیگری ارجاع می‌دهد. سرانجام به عیسی مسیح‌علیه السلام مراجعه می‌کنند و مسیح ندا در می‌دهد که: «علیکم بمحمّد» آنان به محضر پیامبر اکرم اسلام‌صلی الله علیه وآله می‌شتابند. او در کنار باب الرحمن به سجده می‌رود و این سجده به قدری طولانی است که ندا می‌رسد: سر از سجده بردار و شفاعت کن و این است معنای مقام محمود.⁽²⁾

در تفسیر «الصافی» آمده است: کسی که از پرداخت مالیات اسلامی (خمس و زکات) سرباز می‌زند، در آغاز مرگ تقاضا می‌کند تا بازگردد و به دستورات خدا عمل کند. در لسان این گونه افراد، شفاعت مطرح نیست. بلکه بازگشت به زندگی دنیوی مطرح است. از این سخن به‌دست می‌آید که بازگشتن برزخیان به زندگی دنیوی میسر است وگرنه آنان چنین تقاضایی نمی‌کردند و یا در پاسخ آنان گفته می‌شد که این امر انجام شدنی نیست و این چنین گفته نشده است.

«عن الصادق‌علیه السلام: من منع الزکاة سأل الرجعة عند الموت و هو قوله تعالی: «رَبِّ ارْجِعُونِ لَعَلِّی أَعْمَلُ صَالِحاً فِیمَا تَرَکْتُ کَلاَّ إنّها کَلِمَةٌ هُوَ قائِلُها»».⁽³⁾

مشکلات در برزخ را نمی‌توان دست‌کم گرفت. بر این اساس ائمه معصومین‌علیهم السلام فرمودند: در قیامت، شفاعت ما دست شما را می‌گیرد و ما فقط در عالم برزخ شما را در گرفتاری می‌بینیم.⁽⁴⁾

و فی الکافی عن الصادق‌علیه السلام انه قیل له: إنّی سمعتک و أنت تقول: «کل شیعتنا فی الجنة علی ما کان منهم، قال: صدقتک کلّهم واللَّه فی الجنة، قیل: إن الذنوب کثیرة کبار، فقال أما فی القیامة فکلّکم فی الجنة بشفاعة النبی المطاع أو وصیّ النبیّ صلی اللَّه علیه و آله و لکنّی واللَّه أتخوّف علیکم فی البرزخ، قیل: و ما البرزخ؟ فقال: القبر منذ حین موته الی یوم القیامة». (همان، ج 3، ص 410).

«و فی الخصال عن السجادعلیه السلام أنّه تلا هذه الآیة و قال: هو القبر، و إنَّ لهم فیها معیشة ضنکاً، واللَّه إنّ القبر لروضة من ریاض الجنة أو حفرة من حفر النار».

محرومان از شفاعت‌

1. شرابخوار

شراب خواران، از شفاعت شافعان، برخوردار نمی‌گردند.

«عن ابی بصیر عن ابی الحسن‌علیه السلام قال انه لما احتضر ابی قال لی یا بنی لا ینال شفاعتنا من استخفف بالصلاة و لا یرد علینا الحوض من ادمن هذه الاشربة فقلت یا ابة و ای الاشربة قال کل مسکر».

امام هفتم فرمود: پدرم در حال احتضار بود. به من فرمود: شفاعت ما به کسی که به نماز اهمیت ندهد نمی‌رسد و همچنین به کسی که اهل می‌گساری است. گفتم: پدر جان! منظور شما کدام نوع از شراب است؟ پاسخ داد: هر چیزی که مستی آورد.⁽¹⁾

2. بی توجهان به نماز

«عن ابن مسکان عن ابی بصیر قال قال ابوالحسن الاول‌علیه السلام لما حضر ابی الوفاة قال لی یا بنی انه لما احتضر ابی قال لی یا بنی لا ینال شفاعتنا من استخف بالصلاة».⁽²⁾«قال الصادق‌علیه السلام ان شفاعتنا لا تنال مستخفا بالصلاة».⁽³⁾

امام ششم در حال احتضار بود که به فرزندش فرمود: کسی که به نماز بی احترامی روا دارد از شفاعت ما محروم خواهد بود.

3. مخالفان ائمه معصومین‌علیهم السلام

در حدیث آمده است: مخالفان ائمه آن چنان سیاه دل‌اند که اگر از دست ائمه همواره عسل به گلوی آنان درآید، باز هم دست از دشمنی خود بر نمی‌دارند، بلکه بر دشمنی آنان افزوده می‌شود. در حدیث دیگری آمده است: کسانی که ما را دوست دارند، در قیامت از شفاعت ما برخوردار خواهند بود. از این حدیث به‌دست می‌آید که دشمنان اهل بیت از شفاعت آنان محروم خواهند بود.

«قال علی‌علیه السلام: و لنا مبغضین لو العقنا هم العسل ما ازداد و الا بغضاً و هکذا من حُبنا شفاعتنا یوم القیامة».⁽⁴⁾

«عن أمیر المؤمنین أنّه قال لا تتکلوا بشفاعتنا فإنّ شفاعتنا قد لا تلحق بأحدکم إلا بعد ثلاثمائة سنةٍ».⁽¹⁾

4. عدم اغماض از خطای مؤمنان

امیرالمؤمنین علی‌علیه السلام خطاب به شیعیانش می‌فرماید: «یا معشر شیعتنا اتّقوا اللَّه و احذروا أن تکونوا لتلک النار حطبا، و إن لم تکونوا باللَّه کافرین، فتوقوها بتوقی ظلم إخوانکم المؤمنین، فإنه لیس من مؤمن ظلم أخاه المؤمن، المشارک له فی موالاتنا إلا ثقل اللَّه فی تلک النار سلاسله و أغلاله، و لم یکفه منها إلا شفاعتنا، و لن نشفع إلی اللَّه تعالی إلا بعد أن نشفع له إلی أخیه المؤمن، فإن عفا عنه شفعنا له و إلا طال فی النار مکثه».

ای گروه شیعیان ما! از خدا بپرهیزید و بر حذر باشید از اینکه هیزم آتش جهنّم باشید، اگرچه کافر و منکر خدا نباشید، پس به واسطه نگه داشتن ظلم و ستم برادران مؤمن خود را از آتش جهنم دور نگه دارید، به راستی که مؤمنی نیست که به برادرش ظلم کند - برادری که شریک دوست در دوست داشتن ما - مگر اینکه خداوند در آتش جهنم زنجیرها و غل‌ها را سنگین می‌کند و تنها شفاعت ما هست که او را کفایت می‌کند و ما در پیش گاه خدا برای او شفاعت نمی‌کنیم مگر اینکه اوّل برای برادر مؤمنش (که مظلوم واقع شد) شفاعت کنیم. پس اگر آن مؤمن (مظلوم) از او عفو کرد برای او شفاعت می‌کنیم والّا توقّف او در آتش جهنّم طولانی می‌شود.⁽²⁾

5. کوتاه نکردن شارب

طویل بودن شارب، یکی از عوامل محرومیت از شفاعت و عذاب قبر و گرفتار آمدن به شدت عمل منکر و نکیر است.

«عن‌النبی‌صلی الله علیه وآله قال:من‌طول‌شاربه عوقب‌فی‌اربعة مواطن: الأول: لا یجد شفاعتی والثانی لا یشرب من حوضی والثالث یعذب فی قبره والرابع یبعث الیه منکر و نکیر بالغضب».

کسی که شارب خود را طویل نگه می‌دارد [از پشت لب او به دهان او می‌رسد] در چهار جا مورد مؤاخذه و کیفر قرار می‌گیرد که عبارتند از:

اوّل: در قیامت از شفاعت من محروم خواهد بود.

دوم: در قیامت از حوض کوثر سیراب نخواهد گشت.

سوم: پس از مرگ، در قبر خود مورد عذاب قرار می‌گیرد.

چهارم: منکر و نکیر غضب آلود و خشمگین به سراغ او خواهند رفت.⁽¹⁾

ب) قیامت، رحمت واسعه الهی‌

دست یابی به رحمت واسعه الهی یکی از ویژگی‌های قیامت است، یعنی آدمیان به وسیله مرگ از دنیا می‌روند، مدتی در بازداشتگاه منتظر می‌مانند تا قیامت فرا رسد و پس از آن رحمت واسعه الهی می‌درخشد.

علامه طباطبایی‌رحمه الله در المیزان، ذیل آیه 155 سوره اعراف حدیثی را از «درّ المنثور» نقل می‌کند که پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله به اعرابی فرمود: «لقد خطرت رحمة واسعة: ان اللَّه خلق مأة رحمة فانزل رحمة یتعاطف بها الخلق جنّها و انسها و بهائمها و عنده تسعة و تسعون».

به راستی که خداوند یک صد درجه رحمت آفرید، پس یک درجه رحمت را به دنیا فرستاده که به واسطه آن یک رحمت، مخلوقات - جنّ و انس و حیوانات - نسبت به هم عطوفت و مهربانی دارند و نود و نه درجه از رحمت پیش اوست.

همچنین در حدیثی دیگر آمده است که سلمان فارسی‌رحمه الله از رسول خداصلی الله علیه وآله نقل می‌کند که آن حضرت فرمود: «ان للَّه مأئة رحمة فمنها رحمة یتراحم بها الخلق و بها تعطف الوحوش علی اولادها و اخّر تسعة و تسعین الی یوم القیامة».

به راستی که خداوند یک صد درجه رحمت آفرید که یک درجه آن در دنیاست و به واسطه همان یک رحمت، مخلوقات به هم مهربانند و حیوانات وحشی به اولاد خود عطوفت و مهربانی دارند و نود و نه درجه را برای قیامت گذاشته است.

و نیز در حدیثی دیگر آمده است که در قیامت، رحمت از دل خلق، جمع آوری می‌گردد و به «متقین» تقدیم می‌شود.⁽²⁾

در واقع انسان‌های اهل جهنم به یکدیگر ترحّمی نمی‌ورزند و رحمتی ندارند و این مسأله یکی از ویژگی‌های عالم قیامت است.

ج) ایقان ویژه‌

یقین خاصی که برای آدمیان در قیامت درباره ذات پرودگار حکیم حاصل می‌گردد، به‌گونه‌ای است که نظیر آن در دنیا و برزخ حاصل نمی‌آید و این ایقان به درجه‌ای است که می‌توان از آن به عنوان دیدن مستقیم و بدون واسطه ذات حق تعبیر کرد. گرچه ذات حضرت حق با چشمان ظاهری ناتوان ما، رؤیت شدنی نیست، اما یقین خاصی که در نفس آدمی پدید می‌آید، هم‌سنگ رؤیت و دیدنی است که از راه رؤیت با چشمان ظاهری حاصل می‌گردد. آری، در قیامت هرگونه پرده جهل و ابهام نسبت به ذات پروردگار متعال از برابر چشمان دل آدمی کنار می‌رود و حالت ناب ایقانِ راستین برای همگان، پدید می‌آید. بر این اساس در قرآن می‌خوانیم: «إِلَی رَبِّهَا نَاظِرَةٌ».

به پروردگارش می‌نگرد.⁽¹⁾

حالتی که برای بعضی از بندگان شایسته خدا در دنیا نیز حاصل است. لذا امیرمؤمنان‌علیه السلام‌می‌فرماید: «لم أکن بالذی أعبد ربّاً لم أره».

پروردگاری را که نبینم پرستش نمی‌کنم.

و نیز می‌فرمود: «لو کشف الغطاء ما ازددت یقیناً».

اگر پرده‌ها کنار روند یقین من به خدا اضافه نمی‌شود.⁽²⁾

این حالت در قیامت برای همگان حاصل می‌آید.

در عالم برزخ پرونده اعمال آدمی باز است و هر خیر یا شری می‌تواند توسط بازماندگان میت در آن واریز گردد، به خلاف قیامت که پرونده هر آدمی بسته است و جهت حساب‌رسی به پای میزان برده می‌شوند.

د) آگاهی ویژه از گذشته و آینده‌

در قیامت، آدمی از آنچه گذشت و انجام داد و از همه پی‌آمدهای حال و آینده اعمال خود، کاملاً با خبر است و این مسأله از ویژگی‌های آخرت است.

در قرآن می‌خوانیم: «عَلِمَتْ نَفْسٌ مَا قَدَّمَتْ وَأَخَّرَتْ».

هرکسی بداند چه پیش فرستاده و چه بر جای نهاده است.

از این آیه به دست می‌آید: 1. قیامت روز آگاهی هر انسان، به کردار دنیایی و آثار به جای مانده از خویش است.

«ما قدّمت» - در یک احتمال - ناظر به کرداری است که انسان خود، آن را انجام داده است. در مقابل مراد از «ما أخّرت» سنت‌های روا و ناروایی است که انسان پس از خود، به جای گذاشته و آثار و تبعات آن برای او ثبت شده است و در روز قیامت با آن مواجه خواهد شد.

جمله «علمت نفس...» جزای شرط هایی است که در آیات پیشین تکرار شده است.

«ما أخرت» - در یک احتمال - ناظر به کرداری است که انسان، آن را با امروز و فردا کردن، به تأخیر می‌اندازد و فرصت را از دست می‌دهد. او در قیامت متوجه چنین خسارت‌هایی شده، بر آن افسوس خواهد خورد.

بیان آگاهی به آنچه از دست رفته (ما أخرت)، نظر به ندامتی دارد که پس از آگاهی پیدا می‌شود، زیرا آیه شریفه در مقام هشدار است و صرف «آگاه‌شدن از چیزی» هشدار نمی‌خواهد.

ه) همراهی اعمال‌

نصیحت جبرئیل

تجسم حقیقی و همه جانبه اعمال یکی از ویژگی‌های زندگی اخروی است. در احادیث آمده است:

«عن رسول اللَّه‌صلی الله علیه وآله: و عظنی جبرئیل‌علیه السلام فقال: یا محمدصلی الله علیه وآله عش ما شئت فانک میت و احبب من شئت فانک مفارقة و اعمل ما شئت فانک ملاقیه».⁽¹⁾

هرچقدر خواستی در دنیا زندگی کن ولی آخرش خواهی رفت و هر کسی را خواستی دوست بدار ولی آخرش جدایی است و هرچه خواستی عمل کن ولی آخرش همان ملاقات خواهد بود.

«و عنه‌صلی الله علیه وآله: انّ المؤمن اذا خرج من قبره صور له عمله فی صورة حسنة فیقول له: ما انت؟ فو اللَّه انی لأراک امر الصدق فیقول له: أنا عملک فیکون له نوراً و قائداً الی الجنة و ان الکافر اذا خرج من قبره صور له عمله فی صورة سیئة و بشارة سیئة فیقول: من أنت؟ فواللَّه انی لأراک أمرأ السوء. فیقول أنا عملک فینطلق به حتی یدخل النار».⁽²⁾

وقتی که آدمی از قبر خود جهت حضور در محشر برخاست یک صورت زیبا روی نیز همراه او حضور دارد او از آن سؤال می‌کند تو کیستی؟ پاسخ می‌دهد: من عمل نیک تو هستم. ولی بعضی از آدم‌ها که از قبر بر می‌خیزند یک کسی که خیلی شکلی هراسناکی دارد وی‌را همراهی‌می‌کند اواز آن کس می‌پرسد تو کیستی؟ پاسخ می‌دهد من عمل شر تو هستم.

تجسّم اعمال و تمثّل اوصاف در آیات فراوانی مطرح نموده و در موارد بی شماری به آن اشاره شده است و راز مهمّ آن است که عقیده، اخلاق و عمل در روح انسان راه پیدا می‌کند و در پرتو تحوّل جوهری از حال به ملکه و از آن جا به صورت نوعی و فصل مقوم راه یافته و در متن هویّت وی سهم تقویمی می‌یابد و از این رهگذر بهره‌ای از دوام یافته، در نشئه معاد با تصویر الهی به صورت‌های متناسب تجلّی می‌کند.⁽³⁾

و) دوام حیات‌

کلام آسمانی قرآن که فرمود: «إِنَّ الدَّارَ الْآخِرَةَ لَهِیَ الْحَیَوَانُ» اثبات می‌کند که در روزگار اخروی از مرگ خبری نیست. در حدیث می‌خوانیم:

«سئل رسول اللَّه‌صلی الله علیه وآله: عن الجنة کیف هی؟ قال: من یدخل الجنة یحیا لا یموت و ینعم لا ییأس، لا تبلی ثیابه و لا یفنی شبابه».

از رسول خداصلی الله علیه وآله سؤال شد بهشت چگونه است؟ پاسخ داد: کسی که داخل آن شود همواره زنده است مرگ ندارد.

البته دوام حیات اختصاصی به مؤمنان بهشت ندارد؛ زیرا کافران دوزخ نیز نخواهند مرد، گرچه آرزوی آن را دارند. آنچه مخصوص بهشتیان است حیات طیب و زندگی گوارا و منزه از گزند اندوه و مبرّا از آسیب هراس است. آنچه در این نصوص آمده منافی با آنچه در برخی احادیث دیگر وارد شد که اذکار مؤمن و اعمال صالح وی، به مثابه وسایل ساختمانی بهشت است نخواهند بود؛ زیرا، مصوِّر حقیقی خداوند است؛ یعنی آن مبدأ فاعلی که مثلا تسبیح را به صورت خشت طلا متجلّی می‌کند خداوند است. سرّ بهتر بودن مقدار یک وجبِ بهشت از همه دنیا آن است که آن مقدار اندکِ مفروض مشحون به نعمت سلامت است و دنیا با وسعت مفروض، محفوف به بلا و نقمت است.

فصل بیستم پاسخ به چند پرسش اساسی‌

فنا چیست؟

1.آیادرقرآن‌سخن‌ازفناپذیری،نابودی‌و ازعرصه‌وجودبیرون‌رفتن‌آدمی‌ازراه‌مرگ‌است؟

پاسخ پرسش اوّل عبارت است از توجّه به این حقیقت که تردیدی نیست:

در قرآن از مرگ به عنوان عامل فنا آور، و عامل هلاک کننده، یاد شده است: «کُلُّ مَنْ عَلَیْهَا فَانٍ»⁽¹⁾، «کُلُّ شَیْ‌ءٍ هَالِکٌ إِلَّا وَجْهَهُ».⁽²⁾

ولی باید توجّه داشت که فنا و هلاکت در این گونه آیات به معنی نابودی کامل به معنای بیرون رفتن آدمی از عرصه وجود نیست بلکه هلاکت و فنا به معنای از پای آمدن آدمی از ادامه زندگی با وضعیت بدنی ظاهر که از راه مرگ با حصول جدایی میان روح و بدن آدمی و از بین رفتن ترکیب ظاهری بدن هلاکت و فنا، تحقق می‌یابد. البته در باب فنا مورد نظر آیه «کُلُّ مَنْ عَلَیْهَا فَانٍ» دیدگاه‌های مختلفی وجود دارد. از جمله:

الف: در هم فرو ریختن نظام وجودی

علّامه شبّررحمه الله می‌نویسد:

«فانٍ ای هالک».⁽³⁾

فانی شونده یعنی هلاک شونده، یعنی نظام توانمندی او فرو ریخت و به تباهی و فرسودگی و پاشیدگی مبتلا شده.

ب: پایان پذیرفتن زمان زندگی

خواجه عبداللَّه انصاری‌رحمه الله می‌نویسد: هرچه و هرکس بر روی زمین است فانی و به سرآمدنی است.⁽⁴⁾

ج. پایان پذیرفتن حضور در عرصه هستی

صاحب مجمع البیان می‌نویسد:

«کل من علی الأرض من حَیوان فهو هالک یفنون و یخرجون من الوجود الی العدم، کنی عن الارض».⁽⁵⁾

د: پایان زندگی دنیوی و قدم نهادن در زندگی اخروی

علامه طباطبایی‌رحمه الله در المیزان می‌نویسد:

«ضمیر علیها للأرض ای کل ذی شعور و عقل علی الأرض سیفنی... یشیر الی امد النشأة الدنیا و ارتقاء حکمها بفناء من علیها و هم الثقلان و طلوع النشأة الاخری علیهم و کلاهما اعنی: فناء من علیها - و طلوع نشأ الجزاء علیهم، من النعم والالاء لأن الحیاة الدنیا حیاة مقدمیه لغرض الاخرة والانتقال من المقدمة الی الغرض والغایة نعمة».⁽⁶⁾

دقّت کنید که علّامه انتقال زندگی از این نشئه به نشئه دیگر را فنا می‌داند و نیز از بین رفتن قوانین حاکم بر جهان دنیا در آدمی در صورت ارتحال آدمی و رفتن به جهان دیگر را فنا گویند. بنابراین حصول تحوّل در زندگی را فنا گویند و این تحول تنها در خدا و برخی از موجودات راه ندارد.

در احادیث آمده است: «و یبقی وجه ربک، قال دین ربک... عن الصادق‌علیه السلام قال: نحن وجه اللَّه». بنابراین منظور از «وجه رب» عبارت است از دین و امام که هیچ گونه گرد فنا بر آن نمی‌نشیند.⁽¹⁾* * *

فنا در عرف به معنی ناپدید شدن است فناء در مقابل بقاء است⁽²⁾و مصادیق مختلفی دارد. فناء در دیگری شدن یعنی به صفات او آراسته گشتن و اراده خود را براساس اراده او به کار گرفتن و فنا در عرفان مراتبی دارد و در نظر بعضی تبدیل شدن چیزی به چیزی دیگر را نیز گویند لکن باید دقّت کرد که آنچه در میان صوفیان به چشم می‌خورد که آدمی به مثابه قطره به دریا پیوسته از راه عرفان و تقویت حالات عرفانی به خدا متصل می‌گردد، عقیده فاسدی است و در این باره آنچه مورد قبول ما می‌باشد عبارت است از: آراستن نفس به صفات و حالاتی که مورد پسند خدا است و بریدن از صفات رذیله نه تبدیل شدن آدمی به صفات الهی و اتصال با ذات خدای سبحان.⁽³⁾

و در باب آیه فوق، باید گفت سیمای ظاهری جهان آفرینش در آستانه قیامت دگرگون می‌شود و عالم حاضر ترکیب موجودی، صورت و هیئت ظاهری خود را از دست می‌دهد. «کُلُّ شَیْ‌ءٍ هَالِکٌ إِلَّا وَجْهَهُ»،⁽⁴⁾«کُلُّ مَنْ عَلَیْهَا فَانٍ * وَیَبْقَی وَجْهُ رَبِّکَ».

آیه فوق دارای نکات فراوانی است، از جمله:

الف: تقدم واژه موت، بر حیات بیان‌گر آن است که «موت» یک امر عدمی نیست بلکه یک

«امر وجودی» است لذا در کنار حیات بلکه پیش از آن ذکر شد وگرنه باید اوّل حیات ذکر می‌شد و سپس اشاره می‌شد که «عدم حیات» را مرگ گویند. و آیه «کُلُّ نَفْسٍ ذَائِقَةُ الْمَوْتِ وَنَبْلُوکُمْ بِالشَّرِّ وَالْخَیْرِ فِتْنَةً». نیز همین نکته را در بردارد.

آری؛ بعضی حقیقت مرگ را یک مسأله «عدمی» و بعضی آن را «عدم و ملکه» (عدم ویژه) و بعضی نیز آن را یک امر وجودی می‌دانند که دارای هزاران ویژگی است.

علامه طباطبایی‌رحمه الله یادآور می‌شود، حقیقت «موت» از مقوله «عدم ملکه» است و بهره‌ای [حظّی از وجود دارد و می‌تواند «خلق» شود.⁽¹⁾

راز و فلسفه آزمایش الهی «تنزیه» انسان‌ها است آزمایش و امتحان و ارزش آدمی در عرصه مهیا گشتن برای نیل به معراج‌ها و کام‌یابی‌ها و درجات برتر است لذا در پایان این آیه آمده است «وَبَشِّرْ الصَّابِرِینَ».

منظور از احسن عمل در آیه فوق عبارت است از: زهدپیشگی راستین، در کلامی از رسول گرامی اسلام آمده است: «یابن مسعود قوله تعالی: لیبلوکم ایکم احسن عملا یعنی: ایکم ازهد فی الدنیا انها دار الغرور و دار من لا دار له و لها یجمع من لا عقل له ان احمق الناس من طلب الدنیا».⁽²⁾

البته درباره احسن عمل دیدگاه‌های مختلفی وجود دارد که مهم‌ترین آنها عبارت‌اند از:

در پرتو وجدان اخلاقی چنانکه در حدیث آمده است: «لا یعنی اکثرکم عملاً بل یعنی اصوبکم عملا». آری؛ در باب تعیین مصادیق «أحسن عمل» دیدگاه مختلفی به چشم می‌خورد که پذیرفتن دیدگاه جامع یعنی مصادیقی که همه دیدگاه‌ها را فرا گیرد خالی از لطف نیست و این دیدگاه، به نظر ما قبول است.

فصل بیست و یکم حیات برزخی از دیدگاه صاحب‌نظران

حیات برزخی از دیدگاه صاحب‌نظران‌

زندگی پس از مرگ که حیات برزخی نامیده می‌شود مورد توجه صاحب نظران مختلف است و دیدگاه‌های گوناگونی در این باره به چشم می‌خورد، از جمله:

الف) صاحب نظر مادی، که به اصل معاد اعتقاد ندارند وجود حیات برزخی را امری موهوم دانسته و غالباً بدان اعتنایی ندارند.

ب) صاحب نظران الهی که به اصل معاد اعتقاد راسخ دارند چند دسته‌اند:

توضیح‌دیدگاه‌ها

1. دیدگاه صدر المتألهین شیرازی‌رحمه الله‌

«حیات عقلی»

نفس ناطقه چیست و قلب کدام است؟

منظور از حیات پس از شهادت شهیدان حیات جسمی حسّی نیست بلکه مراد حیات معنوی که عبارت است از حیات عقلی و منظور از «یرزقون» رزق و روزی عقلی و فکری است.

«... والآیات المبیّنة له اشارة الی المقدمات الیقینیّة التی یتوسل بها فی تحصیل الکمال العقلی، و هو صیرورته عقلا و عاقلا بالفعل بتأیید من الحق الاول بواسطة بعض ملائکة العلّامة الفعالة للحقائق باذنه تعالی.

و هذه الحیوة العقلیة هی التی وقعت الاشارة الیها بقوله: «وَلَا تَقُولُوا لِمَنْ یُقْتَلُ فِی سَبِیلِ اللَّهِ أَمْوَاتٌ بَلْ أَحْیَاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ یُرْزَقُونَ فَرِحِینَ بِمَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ» و ظاهر ان المراد من الحیوة التی یکون عند اللَّه هی الحیوة المعنویة دون الجسمیة (الحسیة)...».

والمراد من رزق اللَّه أن یکون عنده رزق المعارف والعلوم التی بها یتغذّی و یتقوّی الارواح المقدسة، لا الاغذیة الجسمیة التی تنمو بها الاجسام المحسوسة.⁽¹⁾

2. دیدگاه آیة اللَّه العظمی مکارم شیرازی‌

آیة اللَّه العظمی، مکارم شیرازی در باب حیات برزخی می‌نویسد:

در آیه 154 سوره بقره خطاب به همه مؤمنان کرده می‌گوید: «لَا تَقُولُوا لِمَنْ یُقْتَلُ فِی سَبِیلِ اللَّهِ أَمْوَاتٌ بَلْ أَحْیَاءٌ وَلَکِنْ لَا تَشْعُرُونَ».

نه تنها در مورد مؤمنان عالی مقامی همچون شهیدان جهان برزخ وجود دارد بلکه درباره کفار طغیانگری همچون فرعون و یارانش نیز وجود برزخ صریحاً در آیه 46 سوره مؤمن آمده است:

«النَّارُ یُعْرَضُونَ عَلَیْهَا غُدُوّاً وَعَشِیّاً وَیَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ أَدْخِلُوا آلَ فِرْعَوْنَ أَشَدَّ الْعَذَابِ».

آنها (فرعون و یارانش) هر صبح و شام در برابر آتش قرار می‌گیرند و تا هنگامی که

روز قیامت بر پا می‌گردد فرمان داده می‌شود آل فرعون را در شدیدترین کیفرها وارد کنید....

ولی روشن است که نه آل فرعون خصوصیتی دارند، که همانند آنها در جهان بسیار بوده، و نه شهیدان چرا که قرآن مجید گروهی از صالحان و خاصان را همطراز آنها شمرده، در آیه 69 سوره نساء پیامبران و صدیقان و شهداء و صالحان را در کنار هم قرار می‌دهد. «فَأُوْلَئِکَ مَعَ الَّذِینَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَیْهِمْ مِّنَ النَّبِیِّینَ وَالصِّدِّیقِینَ وَالشُّهَدَاءِ وَالصَّالِحِینَ».

در کتب معروف شیعه و اهل تسنن روایات فراوانی است که با تعبیرات مختلف و کاملا متفاوت از جهان برزخ و عالم قبر و ارواح و خلاصه جهانی که میان این عالم و عالم آخرت قرار دارد سخن می‌گوید:⁽¹⁾

3. نظر فخر رازی‌

نظر فخر رازی‌

مفسر معروف، فخر رازی در ذیل تفسیر آیه 154 سوره بقره: «وَلَا تَقُولُوا لِمَنْ یُقْتَلُ فِی سَبِیلِ اللَّهِ أَمْوَاتٌ بَلْ أَحْیَاءٌ وَلَکِنْ لَا تَشْعُرُونَ» می‌نویسد: بدان این آیه همانند آیه 169 سوره آل عمران درصدد پاسخ کفار و مخالفان اسلام است که می‌گفتند: مسلمانان خود را در جنگ به کشتن داده و نابود شدند این آیات از سوی خدا نازل شد که: گمان نکنید شهیدان نابود گشتند بلکه آنان زنده‌اند در پیش ما.

«اعلم أن هذه الایة نظیرة قوله فی آل عمران «بَلْ أَحْیَاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ یُرْزَقُونَ»⁽²⁾و وجه تعلق الآیة بما قبلها کانه قبل استعینوا بالصبر والصلاة فی اقامة دینی، فان احتجتم فی تلک الاقامة الی مجاهدة عدوی بأموالکم و أبدانکم ففعلتم ذلک فتلفت نفوسکم فلا تحسبوا أنکم ضیعتم أنفسکم بل اعلموا ان قتلاکم أحیاء عندی».

وی سپس درباره شهداء جنگ بدر می‌نویسد: در جنگ بدر از مسلمانان 14 تن شهید شدند که شش تن از مهاجران و هشت تن از انصار بودند.

«و قتل من المسلمین یومئذ أربعة عشر رجلاً، ستة من المهاجرین و ثمانیة من الانصار، فمن المهاجرین: عبیدة بن الحرث بن عبدالمطلب، و عمر بن أبی وقاص، و ذو الشمالین، و عمرو بن نفیلة، و عامر بن بکر، و مهجع بن عبداللَّه.

و من الانصار: سعید بن خیثمة، و قیس بن عبدالمنذر، و زید بن الحرث، و تمیم بن الهمام، و رافع بن المعلی، و حارثة بن سراقة، و معوذ بن عفراء، و عوف بن عفراء».

وی سپس به دیدگاه‌های مختلف در باب زندگی برزخی اشاره کرده می‌نویسد:

دیدگاه اوّل: شهداء در قبر دارای حیات برزخی هستند و این قول اکثر مفسران است.⁽¹⁾

دیدگاه دوم: دیدگاه دوم عبارت است از این که منظور از حیات، حیات دینی است نه حیات برزخی.

دیدگاه سوم: کسانی که اعتقادی به معاد نداشتند یا آن که می‌پنداشتند که آدمی از راه جهاد خود را هدر می‌دهد از سوی خدا به آنها ندا رسید که آنان زنده خواهند شد.

وی در ضمن بحث مربوطه می‌نگارد: آیه 22 سوره نوح عذاب قبر را اثبات می‌کند وقتی عذاب قبر ثابت شود حصول ثواب نیز اثبات می‌شود.⁽²⁾

ارتباط صالح پیامبر با قوم خود پس از تحقق مرگ آنان‌

قوم صالح که «ناقه» را بنا حق کشتند و در حقّ آن ظلم کردند در حالی که صالح به آنان هشدار داده بود و راجع به پی آمد آن تذّکرات لازم را داده بود و به آنان گفته بود که آثار عذاب الهی و مقدمه آن سه چیز است: روز اوّل سرخ خواهید شد. روز دوم: زرد رنگ روز سوم سیاه خواهید گشت آنان با دیدن این علائم بیدار نگشته و توبه نکردند و سرانجام با یک صیحه آسمانی نابود شدند. وقتی قوم صالح نابود شدند، صالح پس از مرگ جمعی آنان که از راه صیحه آسمانی پدیدار گشته بود به آنان خطاب کرده بود فرمود: قوم، به شما هشدار داده بودم ولی شما نصیحت گران را دوست نداشتید، (تبعیّت نمی‌کنید).

«یروی أنهم احمروا فی الیوم الاول، ثم اصفروا فی الیوم الثانی، ثم اسودوا فی الیوم الثالث، فمع مشاهدة تلک المعجزات القاهره فی أول الامر، ثم شاهدوا نزول العذاب الشدید

فی آخر الامر، هل یحتمل ان یبقی العاقل مع هذه الاحوال مصرا علی کفره غیر تائب منه؟»⁽¹⁾

«ثم قال تعالی «فَتَوَلَّی عَنْهُمْ»... أنه تولی عنهم بعد أن ماتوا، والدلیل علیه أنه تعالی قال (فأصبحوا فی دارهم جاثمین فتولی عنهم) والفاء تدل علی التعقیب. فدل علی أنه حصل هذا التولی بعد جثومهم».⁽²⁾

وی همچنین می‌نویسد:

و ذکروا جوابا آخر، و هو: ان صالحاعلیه السلام خاطبهم بعد کونهم جاثمین، کما أن نبینا علیه الصلاة والسلام خاطب قتلی بدر. فقیل: تتکلم مع هؤلاء الجیف. فقال: «ما انتم بأسمع منهم لکنهم لا یقدرون علی الجواب».⁽³⁾

4. دیدگاه علامه طبرسی‌رحمه الله‌

علامه طبرسی‌رحمه الله صاحب مجمع البیان در تفسیر خود ذیل آیه 154 سوره بقره می‌نویسد: صریحا دلالت بر این نکته دارد که شهیدان را نباید مرده، پنداشت زیرا آنان زنده‌اند.

««وَلَا تَقُولُوا لِمَنْ یُقْتَلُ فِی سَبِیلِ اللَّهِ أَمْوَاتٌ» فنهی أن یسمی من قتل فی الجهاد أمواتا «بَلْ أَحْیَاءٌ» أی بل هم أحیاء».⁽⁴⁾

وی (علّامه طبرسی‌رحمه الله) ذیل تفسیر آیه 169 سوره آل عمران می‌نویسد: آیه دلالت بر وجود حیات برزخی دارد و این حیات اختصاص به شهداء ندارد.⁽¹⁾

و من الآیات الدالة علیه - و هی نظیرة لهذه الآیة الشریفة - قوله تعالی: «وَلَا تَحْسَبَنَّ الَّذِینَ قُتِلُوا فِی سَبِیلِ اللَّهِ أَمْوَاتاً بَلْ أَحْیَاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ یُرْزَقُونَ * فَرِحِینَ بِمَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَیَسْتَبْشِرُونَ بِالَّذِینَ لَمْ یَلْحَقُوا بِهِمْ مِّنْ خَلْفِهِمْ أَلاَّ خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَلَا هُمْ یَحْزَنُونَ».

«یَسْتَبْشِرُونَ بِنِعْمَةٍ مِّنَ اللَّهِ وَفَضْلٍ وَأَنَّ اللَّهَ لَا یُضِیعُ أَجْرَ الْمُؤْمِنِینَ» (آل عمران، آیه 171) و قد مر تقریب دلالة الایة علی المطلوب و لو تدبر القائل باختصاص هذه الایات بشهداء بدر فی متن الایات لوجد أن سیاقها یفید اشتراک سائر المؤمنین معهم فی الحیاة، والتنعم بعد الموت.

و من الایات قوله تعالی: «حَتَّی إِذَا جَاءَ أَحَدَهُمْ الْمَوْتُ قَالَ رَبِّ ارْجِعُونِ * لَعَلِّی أَعْمَلُ صَالِحاً فِیمَا تَرَکْتُ کَلاَّ إِنَّهَا کَلِمَةٌ هُوَ قَائِلُهَا وَمِنْ وَرَائِهِمْ بَرْزَخٌ إِلَی یَوْمِ یُبْعَثُونَ» (مؤمنون، آیه 100) والایة ظاهرة الدلالة علی أن هناک حیاة متوسطة بین حیاتهم الدنیویة و حیاتهم بعد البعث».

5. دیدگاه سیوطی‌رحمه الله‌

علّامه جلال الدین سیوطی‌رحمه الله اندیشمند معروف و صاحب کتاب‌های فراوان از جمله تفسیر درّ المنثور ذیل آیه «وَلَا تَحْسَبَنَّ الَّذِینَ قُتِلُوا فِی

سَبِیلِ اللَّهِ أَمْوَاتاً» با نقل احادیث فراوانی در باب چگونگی حضور ارواح در روزگار پس از موت، به مسأله «حیات برزخی» عطف توجّه کرده و ادامه حیات ارواح را در شمایل پرندگان میسر می‌بیند. ارواح به عقیده او در شکل و شمایل پرندگان ظاهر می‌گردند او در این باره حدیثی از رسول خداصلی الله علیه وآله نقل می‌کند که آن حضرت فرمود:

«یؤتی بالرجل من اهل الجنة فیقول اللَّه له یابن آدم کیف وجدت منزلک؟ فیقول أی رب! خیر منزل، فیقول سل و تمنه فیقول: و ما اسئلک؟ واتمنی، اسئلک ان تردّنی الی الدنیا فاقتل فی سبیل اللَّه عشر مرات - لما یری من فضل الشهادة»؛⁽¹⁾

خداوند متعال به کسی که در جنّت (جنّت برزخی) جای دارد می‌فرماید: جایت چگونه است؟ - پاسخ می‌دهد: - بهترین جاست - از من چیزی بخواه - تقاضا دارم تا مرا به دنیا بازگردانی تا ده بار دیگر در راه تو کشته شوم - پیامبر اعظم‌صلی الله علیه وآله فرمود: این درخواست، بدان جهت است که آنان (بهشتیان) اهمیّت درجه شهادت را آنجا در می‌یابند.

تقاضای بازگشت به دنیا

یکی از راه‌های اثبات حیات برزخی تقاضای بازگشت آنان به دنیا است.

تقاضای بازگشت به دنیا توسط برزخ‌نشینان در آیه 98 سوره مؤمنون «رَبِّ ارْجِعُونِ * لَعَلِّی أَعْمَلُ صَالِحاً فِیمَا تَرَکْتُ» صریحا مطرح می‌باشد ولی باید توجه داشت که دو دسته تقاضای بازگشت به دنیا دارند که عبارت اند از: 1. کسانی که عقب ماندگی کرداری دارند، 2. شهیدان که از مراتب درجات خود، با خبر گشتند در احادیث آمده است:

«قال رسول اللَّه‌صلی الله علیه وآله یؤتی بالرجل من أهل الجنة فیقول اللَّه له یا ابن آدم کیف وجدت منزلک فیقول أی رب خیر منزل فیقول سل و تمنه فیقول و ما أسئلک و أتمنی اسألک ان تردنی الی الدنیا فاقتل فی سبیل اللَّه عشر مرات لما یری من فضل الشهادة».⁽²⁾

علامه سیوطی‌رحمه الله در تفسیر درّ المنثور، ج‌2، ص 94 ذیل آیه «وَلَا تَحْسَبَنَّ الَّذِینَ قُتِلُوا فِی سَبِیلِ اللَّهِ أَمْوَاتاً» می‌نویسد:

این آیه درباره شهدای «جنگ أحد» نازل شد که «هفتاد» نفر بودند که چهار تن از مهاجرین و بقیه از انصار و این چهار تن عبارت اند از: حمزه سید الشهداء - مصعب ابن عمیر - عثمان بن شماس و عبداللَّه بن جحش.

تقاضای پدر جابر بن عبداللَّه انصاری‌رحمه الله‌

در میان شهیدان زمان رسول خداصلی الله علیه وآله پدر جابر، دارای موقعیتی خاص بود او کسی است که از خدا تقاضای بازگشت به دنیا کرد در احادیث آمده است:

«عن جابر بن عبداللَّه قال: لقینی رسول اللَّه‌صلی الله علیه وآله فقال: یا جابر مالی أراک منکسرا قلت: یا رسول اللَّه استشهد أبی و ترک عیالا و دینا فقال: ألا ابشرک بما لقی اللَّه به أباک قال: بلی قال: ما کلم اللَّه أحدا قط الا من وراء حجاب واحیا أباک فکلمه کفاحا و قال: یا عبدی تمن علی عطک قال: یا ربّ تحیَّینی فاقتل فیک ثانیة قال الرب تعالی قد سبق منی انهم لا یرجعون قال أی رب فابلغ من ورائی فانزل اللَّه هذه الآیة و لا تحسبن الذین قتلوا فی سبیل اللَّه أمواتا». در حدیث دیگری آمده است: «عن عائشة قالت: قال رسول اللَّه‌صلی الله علیه وآله لجابر الا ابشرک قال بلی قال شعرت ان اللَّه احیاء اباک فاقعده بین یدیده فقال تمن علی ما شئت اعطیکه قال یا رب ما عبدتک حق عبادتک أتمنی أن اتردنی الی الدنیا فاقتل مع نبیک مرة اخری، قال: سبق منی انک الیها الا ترجع»؛⁽³⁾

پس از جنگ احد، پیامبر اعظم‌صلی الله علیه وآله به جابر فرمود: تو را افسرده خاطر می‌بینم؟ پاسخ داد: پدرم شهید شد در حالی که قرض سنگین از افراد اهل بیت متعدد، روی دوش من است. پیامبرصلی الله علیه وآله فرمود: آیا دوست داری، از ملاقات او با خدایش ترا خبر دار سازم و افزود: او اولین کسی است که خدا بدون حجاب (واسطه) با او سخن گفت و پس از شهادت وی به او خطاب کرده، فرمود: ای بنده من از من چیزی بخواه، او پاسخ داد: مرا به دنیا باز گردان تا دوباره در راه تو کشته شوم - در حدیثی دیگر آمده است که گفت: ای خدا مرا به دنیا بازگردان تا دوباره همراه پیامبرت در راه تو کشته شوم.

نماز میّت حمزه‌رحمه الله‌

اشاره شد که چهار تن از مهاجران و شصت و شش تن از انصار در احد شهید شدند و پس از پایان جنگ احد پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله به تعداد شهداء احد نماز میت برای یک یک آنها خواند و هر بار جسد حمزه نیز در کنار سایرین بود در حدیث آمده است:

«صححه عن جابر قال فقد رسول اللَّه‌صلی الله علیه وآله حمزة حین فاء الناس من القتال فقال رجل رأیته عند تلک الشجرات و هو یقول أنا اسد اللَّه و أسد رسوله اللهم ابرأ الیک مما جاء به هؤلاء أبو سفیان و اصحابه و اعتذر الیک مما صنع هؤلاء بانهزامهم فجاء رسول اللَّه‌صلی الله علیه وآله نحوه فلما رأی جثّته بکی و لما رأی ما مُثِلَّ به شهق ثم قال ألا کفن فقام رجل من الانصار فرمی بثوب علیه ثم قام آخر فرمی بثوب علیه ثم قال یا جابر هذا الثوب لابیک و هذالعمی ثم جی‌ء بحمزة فصلی علیه ثم یجاء بالشهداء فتوضع الی جانب حمزة فیصلی علیهم ثم یرفع و یترک حمزة حتی صلی علی الشهداء کلهم»؛⁽¹⁾

جابر می‌گوید: پس از جنگ احد، پیامبرصلی الله علیه وآله در پی یافتن جسد حمزه عموی بزرگوار خویش بود که یکی از یاران گفت من جسد او را در زیر یکی از درختان دیدم در حالی که هنوز نیم جانی داشت و می‌گفت: من شیر خدا و شیر رسول خداصلی الله علیه وآله هستم و از ابوسفیان و حرکت‌هایش بیزارم... وقتی به سراغ او رفتند و جسد او را با وضعیت خاصی دیدند، اشک رسول خداصلی الله علیه وآله سرازیر گشت و در کنار بدن «مُثله» شده او فریاد ناله سر داد و پس از آن بر او نماز خواند و سپس یکایک شهداء را پیش می‌آوردند و آن حضرت نماز می‌خواند و بر می‌داشتند و شهید جدیدی می‌آوردند لکن بدن حمزه همچنان سرجایش بود و با همه شهداء در نماز شرکت داده شد.

پیامبر اعظم‌صلی الله علیه وآله می‌فرمود: محبوب‌ترین نام‌ها، در نظر من، «حمزه» است. آن حضرت ازاین طریق، امت خود را تشویق نمود تا نام فرزندان خود را حمزه بگذارند.

نتیجه

انسان که از دنیا رفت، ادامه حیات می‌دهد او در این حیات برزخی، دارای قالب بدنی ویژه‌ای در شمایل بدن دنیوی است و دیدگاه غیر این نظر، از وجاهت لازم برخوردار نیست.

بعضی از اهل نظر می‌گویند: هر روز هنگامی که آفتاب بالا آمد و سایه آن فراگیر گردید ارواح و نفوس به ابدان خود ملحق می‌گردند و در این ساعت به آنان خوش می‌گذرد. قرطبی در تفسیر خود ذیل آیه 41 سوره فرقان: «أَلَمْ تَرَ إِلَی رَبِّکَ کَیْفَ مَدَّ الظِّلَّ وَلَوْ شَاءَ لَجَعَلَهُ سَاکِناً ثُمَّ جَعَلْنَا الشَّمْسَ عَلَیْهِ دَلِیلاً * ثُمَّ قَبَضْنَاهُ إِلَیْنَا قَبْضاً یَسِیراً»؛

«فیها ترد نفوس الاموات و - الارواح منهم الی الاجساد، و - تطیب نفوس الاحیاء فیها و - هذه الصفة مفقودة بعد المغرب».⁽¹⁾

بخش دوّم: راه‌های ارتباط با برزخ نشینان‌

اشاره

اشاره

انسان‌هایی که از دنیا رفتند از دو دسته بیرون نیستند. دسته‌ای در خوشی و دسته‌ای در بدحالی (کیفر) به سر می‌برند. گروه دوم آرزوی بازگشت به دنیا را دارند تا به جبران اعمال خود بپردازند. «رَبِّ ارْجِعُونِ * لَعَلِّی أَعْمَلُ صَالِحاً فِیمَا تَرَکْتُ»⁽¹⁾ولی دسته اوّل که در بهشت برزخی به سر می‌برند هرگز حاضر نیستند که به دنیا بازگردند مگر شهیدان راه خدا و در این باره پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله فرمود: «ما مِن احدٍ یدخل الجنة فیحبّ ان یرجع الی الدنیا و ان له ما علی الأرض الّا الشهید فانه یتمنی ان یرجع فیقتل عشر مرات لما یَری من الکرامة».⁽²⁾

بنابراین ارتباط با ارواح و برزخ‌نشینان، که برزخ‌نشینان مشتاق بازگشت به دنیا باشند.

در این فصل طرق ارتباط با برخی برزخ‌نشینان را مورد بحث و بررسی قرار می‌دهیم. قابل تذّکر است که مسأله ارتباط با عالم برزخ و افرادی که در آن عالم به سر می‌برند، از جذابیتی خاص برخوردار می‌باشد. ارتباط با برزخ‌نشینان دارای تجلیات مختلفی است، از جمله:

فصل اوّل انجام عمل صالح به نیابت از اموات

اشاره

ارتباط با برزخ نشینان، چند گونه است ارتباط کرداری به این معنی است که بعضی از کارهایی که ما بازماندگان انجام می‌دهیم در سرنوشت اموات تأثیر دارد. این حدیث در «کافی»، مرحوم کلینی، به چشم می‌خورد: «عن معاویة بن عمار قال قالت لابی عبداللَّه‌علیه السلام

ما یلحق الرجال بعد موته فقال سنة سنها یعمل بما بعد موته فیکون له مثل أجر من یعمل بها من غیر أن ینتقص من أجورهم شی‌ء و الصدقة الجاریة تجری من بعده والولد الطیب یدعو لوالدیه بعد موتهما و یحج و یتصدق و یعنق عنهما و یصلی و یصوم عنهما فقلت أشرکهما فی حجتی قال نعم».

معاویة بن عمار می‌گوید: از امام صادق‌علیه السلام سؤال کردم: چه چیزی پس از مرگ آدمی، به پرونده اعمال او ملحق می‌گردد. (در نامه اعمال او ثبت می‌شود؟) آن حضرت فرمود:

راوی پرسید: من که برای آنان حج بجا آورم، شریک در ثواب آنها هستم؟ امام‌علیه السلام فرمود: آری.⁽¹⁾یا آن‌که این گونه ترجمه کنیم: آیا آنها در حجی که انجام می‌دهم شریکند؟ امام پاسخ داد: «اشد المصائب، سوء الخلف».

بدترین مصیبت‌ها، جانشین بد است.⁽²⁾

خاطره طوسی مازندرانی‌

حجت الاسلام و المسلمین شیخ حسین طوسی مازندرانی می‌گفت: روزی به دیدار خطیب معروف آقای فلسفی‌رحمه الله رفتم. او خاطره‌ای نقل کرد که جالب بود. آقای فلسفی‌رحمه الله گفت: علّامه شیخ آقا بزرگ تهرانی‌رحمه الله، صاحب کتاب معروف «الذریعه إلی تصانیف الشیعه»

برایم نقل کرد: هنگامی که مادرم فوت کرد، خانم من به خاطر آن‌که او به آش رشته علاقمند بود، در شب جمعه اوّل فوت او آش رشته پخت و به یاد او به دیگران خیرات کرد. در پایان فقیری آمد و آش خواست، ظرفی در دسترس خانم نبود، ظرف مخصوص حمام دم دست بود، میان آن آش ریخت و او خورد و رفت. همان شب، من مادرم را به خواب دیدم، به من گفت: به عروس من سلام برسان، از قول من از او تشکر کن و به او بگو هرگاه خواست برای من آش بفرستد در ظرفی بریزد که من خجالت نکشم.

ارتباط با فارابی در برزخ‌

علّامه حسن زاده آملی می‌فرمود: آیت اللَّه سید حسن الهی (برادر علامه طباطبایی‌رحمه الله) و یکی از شاگردان مرحوم الهی (شیخ محمد علی ارتقایی، مشهور به ادیب العلماءرحمه الله) با ارواح ارتباط برقرار می‌کرد. در یکی از روزها، نامبرده با روح مرحوم فارابی‌رحمه الله - حکیم بزرگ - ارتباط برقرار نمود. وی در این حالت از مرحوم فارابی‌رحمه الله پرسید: آیا این قرآنی که ما برای شما می‌خوانیم و این طلب مغفرتی که از پیشگاه خداوند برایتان خواستاریم، به آگاهی شما می‌رسد؟ مرحوم فارابی‌رحمه الله جواب داده بود: آری. ایشان دوباره پرسیده بود: آیا شما در مقابل رفتارهای ما عکس العملی از خود نشان می‌دهید؟ مرحوم فارابی‌رحمه الله اظهار داشته بود: آری. وی گفته بود به چه شکل؟ آن حکیم جواب داده بود: یادت می‌آید در یکی از روزها فرزندت دچار مشکلی در خصوص مسائل اداری شده بود و کارش به امضای یکی از رؤسای ادارات وابسته بود؟ ایشان با کمی تأمل گفته بود: آری به خاطر می‌آید. مرحوم فارابی‌رحمه الله جواب دادند: آن روز به دل آن رئیس انداختم تا تقاضای فرزند شما را امضا کند!

تأثیر اعمال بازماندگان در سرنوشت برزخ‌نشینان‌

اشاره کردیم که یکی از طرق ارتباط با برزخ‌نشینان، انجام عمل صالح برای آنان است. در حدیث آمده است:

پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله فرمود: «تعرض الاعمال یوم الاثنین والخمسین علی اللَّه و تعرض علی الانبیاء و علی الاباء والامهات یوم الجمعة، فیفرحون بحسناتهم و تزداد وجوههم بیاضاً و اشراقاً فاتقوا اللَّه و لا تؤذوا موتاکم».

اعمال هر کسی در روزهای دوشنبه و پنجشنبه به خدا و پیامبران و در روز جمعه به

پدران و مادران ارایه می‌شود. پدر و مادر با دیدن حسنات آنان شاد، رو سفید و خشنود می‌شوند. در این هنگام رسول خداصلی الله علیه وآله فرمود: از خدا بترسید که مبادا باعث ناخشنودی اموات خود شوید.⁽¹⁾(اموات با دیدن گناهان ما، آزرده خاطر می‌شوند)

در حدیثی دیگر آمده است: «عن أبی بصیر عن أبی عبداللَّه‌علیه السلام قال: قلت له: إنّ أبا الخطّاب کان یقول: إنّ رسول اللَّه‌صلی الله علیه وآله تعرض علیه أعمال أمّته کلّ خمیس، فقال أبوعبداللَّه‌علیه السلام: لیس هو هکذا، و لکن رسول اللَّه‌علیه السلام تعرض علیه أعمال هذه الامّة کلّ صباح أبرارها و فجّارها فاحذروا و هو قول اللَّه عزوجل «وَقُلِ اعْمَلُوا فَسَیَرَی اللَّهُ عَمَلَکُمْ وَرَسُولُهُ وَالْمُؤْمِنُونَ»»؛

از ابی بصیر از ابی عبداللَّه‌علیه السلام نقل می‌کند، گفت: به او گفتم: همانا ابوالخطاب می‌گفت: اعمال امت روز پنج شنبه برای پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله آشکار می‌شود. امام صادق‌علیه السلام فرمود: این‌چنین نیست. هر صبح و شام اعمال نیکان بر پیامبر آشکار می‌شود. پس از فاسقان دوری کنید. پس خداوند می‌فرماید پس اعمال نیک انجام دهید که خداوند و مؤمنین و پیامبر ناظر اعمالتان هستند.⁽²⁾

این مسأله یکی از مهم‌ترین امتیازات تربیت اسلامی در برابر سایر مکاتب است. در مکاتب دیگر والدین فقط در مقطع زمانی ویژه‌ای مسئولیت دارند. ولی در مکتب تربیتی اسلام، در سراسر عمر خود در برابر اعمال فرزندان، مسئول هستند و تربیت فرزند شایسته، حتی در برزخ و عالم قیامت موجب خشنودی آدمی است. مسأله «عاقله» در باب دیات اسلامی، گویای همین حقیقت است و حدیث مذکور نیز نشان می‌دهد که والدین حتی در عالم برزخ، ثمره وجودی خود (فرزند) را نظاره می‌کنند.⁽³⁾

آری؛ اعمال روزمره بازماندگان در سرنوشت برزخ‌نشینان‌شان تأثیر دارد. در حدیث آمده است: «ان الرجل لترفع درجته فی الجنة فیقول یا رب! انی لی هذا؟ فیقال: باستغفار ولدک لک».

آدمی در هر درجه‌ای از بهشت جای دارد (در دوران زندگی برزخی) احساس می‌کند که

بر درجه‌اش افزوده شده است. به پروردگار متعال می‌گوید: خدایا این افزایش به چه مناسبت است؟ جواب داده می‌شود: به خاطر استغفاری که فرزندت برای تو انجام داده است.⁽¹⁾

بی‌جهت نیست که در اسلام درباره داشتن فرزند و نیز در باب تلاش در تربیت او تأکیدات فراوانی به عمل آمده، تا آنجا پیامبر اکرم فرمود: «الولد ریحان الجنة».

فرزند گل بهشتی است.⁽²⁾

در احادیث آمده است که خیرات و اعمال شایسته‌ای که به نیابت از میّت صورت می‌پذیرد، موجب خشنودی و آزادی میّت از عذاب می‌گردد.⁽³⁾

امام صادق‌علیه السلام می‌فرماید: «ان المیّت لیفرح بالترحم علیه والاستغفار له کما یفرح الحی بالهدیة».

البته میّت خوشحال می‌شود، آن‌گاه که درباره او طلب رحمت و آمرزش صورت پذیرد. چنان‌که آدم زنده در برابر هدیه کسی خوشحال می‌شود.⁽⁴⁾

پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله فرمود: «لا تفضحوا أمواتکم بسیّئات اعمالکم فانها تعرض علی اولیائکم من اهل القبور».

با اعمال ناشایست خود اموات خود را آزار ندهید، زیرا اعمال شما به دوستان اهل قبورتان عرضه می‌شود.⁽⁵⁾

درهمین رابطه امام‌صادق‌علیه السلام فرمود:«وتعرض الأعمال علی رسول‌اللَّه‌صلی الله علیه وآله‌اعمال العباد کلّ صباح ابرارها وفجّارها فاحذروها وهو قول اللَّه تعالی:«اعملوا فسیری اللَّه عملکم و رسوله».

اعمال (امت) به رسول خداصلی الله علیه وآله در هر صبحگاهی ارائه می‌گردد، چه اعمال نیکوکاران و چه اعمال بدکاران و این است مضمون قول خدای متعال که در قرآنش می‌خوانیم: در

اعمال خود دقت کنید که خدا و رسول او به اعمال شما می‌نگرند.⁽¹⁾

در حدیثی دیگر می‌خوانیم: «و عنه‌علیه السلام قال: «ما لکم تسوؤن رسول اللَّه‌صلی الله علیه وآله؟ فقال رجل: کیف نسوؤه، فقال: اما تعلمون ان اعمالکم تعرض علیه، فاذا رأی فیه معصیة ساءة ذلک فلا تسوؤا رسول اللَّه و سروه».

امام صادق‌علیه السلام به جمعی از یارانش فرمود: چرا پیامبرصلی الله علیه وآله را ناراحت می‌کنید؟ آنان گفتند: چگونه آن حضرت را ناراحت می‌سازیم؟ امام‌علیه السلام فرمود: آیا نمی‌دانید که اعمال شما به آن حضرت عرضه می‌شود و هنگامی که معصیت شما را می‌بیند ناراحت می‌شود، پس شما او را ناراحت نکنید، بلکه خوشحال نمایید (کارهای نیک انجام دهید).⁽²⁾

درباره صلوات بر پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله احادیث بسیاری نقل شده که به چند حدیث اشاره می‌کنیم:

صلوات بر پیامبرصلی الله علیه وآله و آل او

یکی از طرق ارتباط با برزخ‌نشینان، ذکر الهی یا انجام اعمال حسنه، به نیابت از آنان است و از آن جمله است گفتن ذکر معروف و پر ارج «صلوات» که در این‌جا به ذکر چند حدیث از کتاب «کنزالعمال» قناعت می‌کنیم.

قال رسول اللَّه‌صلی الله علیه وآله: «اتانی آت من ربی عزّوجّل فقال: من صلی علیک من امتک صلاة کتب اللَّه له بها عشر حسنات و محی عنه عشر سیئات و رفع له عشر درجات و رد علیه مثلها».

کسی (ملکی) از طرف پروردگارم آمد و گفت: هرکس از امّت تو یک صلوات بر تو بفرستد خداوند به واسطه آن صلوات دَه حسنه برای او می‌نویسد و ثبت می‌کند، و دَه بدی و سیّئه را از او محو می‌کند و دَه درجه او را بالا می‌برد و یک صلوات هم بر او می‌فرستد.

پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله تأکید داشت تا امت او همیشه اهل صلوات باشد.

«اکثروا الصلاة علیَّ فی اللیلة الغراء و الیوم الازهر فان صلاتکم تعرض علیّ».

«اکثروا من الصلاة علیّ فی یوم الجمعة فان الجمعة فانه یوم مشهود تشهده الملائکة، و ان احدا لن یصلی علیّ الا عرضت علیّ صلاته حتی یفرغ منها».

«اکثروا من الصلاة علی فی کل یوم جمعة فان صلاة امتی تعرض علی فی کل یوم جمعة، فمن کان اکثرهم علی صلاة کان اقربهم منی منزلة».

«اکثروا فی الصلاة علی فی یوم الجمعة و لیلة الجمعة فمن فعل ذلک کنت له شهیدا و شافعاً یوم القیامه».

صلوات بر من را در روز جمعه بیشتر کنید و هرکس چنین کند، من در قیامت بر او نظارت دارم و شفیع او خواهم بود.⁽¹⁾

هدیه فرستادن برای میّت‌

اکنون ببینیم چه چیزی می‌تواند از سوی بازماندگان برای میّت خوشایند و سودمند باشد؟ پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله فرمود: «ان هدایا الأحیاء للأموات الدعاء والاستغفار».

هدیه زندگان برای مردگان، دعا و استغفار است.⁽²⁾

در حدیث دیگری آمده است: «از امام صادق‌علیه السلام سؤال شد: آیا می‌شود از طرف میّت، نماز خواند؟ امام‌علیه السلام فرمود: «نعم حتی انه لیکون فی ضیقٍ فیوسع اللَّه علیه ذلک الضیق ثم یؤتی فیقال له حُفِّفَ عنک هذا لضیق بصلاة فلان اخیک عنک...».

آری، اگر میّت در مشکلات و گرفتاری‌ها باشد، ناگهان برای او خلاصی ایجاد می‌شود و به او گفته می‌شود که این توسعه و خلاصی به خاطر نمازی است که فلانی برای تو خوانده و ارسال داشته است.

راوی می‌گوید: به آن حضرت گفتم: آیا می‌توانیم یک نماز را برای دو نفر بخوانیم؟ امام‌علیه السلام فرمود: «ان المیّت لیفرح بالترحم علیه والاستغفار له کما یفرح الحی بالهدیة تهدی الیه».

میّت از ترحمی که برایش صورت می‌پذیرد و از استغفاری که برایش انجام می‌گیرد، خوشحال می‌گردد. چنان‌که آدم زنده، با ارسال هدیه‌ای که برایش می‌فرستند خوشحال می‌شود.⁽³⁾

رؤیای مؤلف‌

یک) عموی پدرم

یک هفته مانده به فوت پدرم، عموی او معروف به میرهادی دارابی [دارابکلایی - اهل ساری ]را در عالم رؤیا دیدار کردم که از مقابل مسجد دارابکلا، از حدود خانه مسکونی خود رد می‌شد. از دور صدایش کردم. ایستاد. به او نزدیک شدم. سخن نمی‌گفت. گفتم: لابد به شما مرخصی موقت بدون تکلم داده‌اند. با نگاه خود گویا مرا تصدیق کرد. به او نزدیک‌تر شدم. گفتم: مردگان در زندگی برزخی به ذکر الهی بیشتر سرگرم هستند، کدام ذکر در میان شما دارای بازار گرم‌تری است؟ پاسخی نداد، گفتم: لابد ذکر صلوات «بر محمد و آل محمد»، از گرمی بیشتری برخوردار است. در این هنگام لب به سخن گشود و گفت: آری این چنین است. البته ذکر: «سبحان اللَّه والحمدللَّه و لا اله الّا اللَّه و اللَّه اکبر» دارای بازار گرمی است. در این هنگام کسی به نزد ما آمد. خود را خبرنگار معرفی کرد و گفت: می‌خواهم با کسی که از «عالم برزخ» برگشته مصاحبه کنم، ولی باید پاسخ‌ها را بسیار کوتاه و پربار بدهید و فوراً پرسید: تفاوت میان زندگی دنیوی و اخروی چیست؟ در این هنگام احساس کردم که عمویم به من نگریست و دوست دارد کمکش کنم لذا گفتم: اگر روح آدمی با بدن دنیوی زندگی کند، آن زندگی را دنیوی گویند و اگر این بدن را رها کند، آن را زندگی بزرخی نامند و تفاوت دیگر آن است که در زندگی دنیوی، طول و عرض بدن در اختیار آدمی و تحت اراده او نیست. اما در زندگی برزخی، طول و عرض «بدن برزخی» در اختیار آدمی بوده و طبق اراده او عمل می‌کند. در این هنگام دیدم اندام عمویم، بزرگ‌تر از آنچه بود، گشت و سپس به حال اوّل درآمد و با این عمل سخن مرا تصدیق نمود. از خواب بیدار شدم. پس از چندی با همراهی برادران دانشمندم رزاقی و حسین زاده به محضر علامه حسن زاده رسیدم و آن رؤیا را نقل کردم، فرمود: این رؤیا قابل دقت است.

دو) حجت الاسلام دشتی

سحرگاهان شب 12 رمضان سال 1384 حضرت حجت الاسلام مرحوم دشتی مازندرانی (مؤلف آثار بسیار و نگارش‌های متعدد درباره نهج‌البلاغه) را در عالم رؤیا دیدار کردم. در حالی که می‌دانستم او از دنیا رفته است. هنگامی که در کنار وی نشستم، از او پرسیدم: در عالم برزخ چه می‌گذرد. چیزی از آن‌جا برایم بگو و افزودم چه اعمال و کردار دنیوی در آن‌جا دارای «وجاهت» بیش‌تری است؟! او با لحن خاصی، چند بار

فرمود: حسین، حسین، حسین! و به من فهماند که پرداختن به مصائب اهل بیت‌علیهم السلام به ویژه حسین بن علی‌علیهما السلام مایه آبرو در عالم «برزخ» است.

آیت اللَّه العظمی وحید خراسانی می‌فرمود: آخوند خراسانی‌رحمه الله صاحب کفایة الاصول را در عالم رؤیا دیدار کردند او فرمود: ما در برزخ امام حسین را شناختیم. ما در دنیا او را چنان که هست نشناخته بودیم. او (آخوند) کسی است بعد از پنجاه سال از فوتش وقتی خواستند جسد دخترش را کنار او دفن کنند دیدند بدن او چنان است که گویا تازه دفن شده است.

اندر دو جهان، صفای جان است حسین

کشتی نجاتِ انس و جان است حسین

من بنده عشق آفتابم چه کنم

در کشورِ سینه، حکمران است حسین

اللَّه و محمد و علی، فاطمه را

خال رخ خط و آرمان است حسین

فرمود پیمبر، که «حسینٌ مِنّی»

راز «اَنَا مِنهُ» را زبان است حسین

آرایه چهر ماسوا عشق و ولاست

آلاله جنّت گران است حسین⁽¹⁾

نتیجه

الف) از طریق انجام اعمال صالح و هدیه آن به اموات، نوعی ارتباط با برزخ‌نشینان را برای بازماندگان با آنان اثبات می‌کند.

ب) بسیاری از برزخ‌نشینان منتظرند تا بازماندگان‌شان از آنان یادی کنند و به زیارت قبور آنان حاضر شده عمل خیری را به نیابت از آنان انجام دهند.

ج) اعمال روزمره بعضی از بازماندگان چه خیر و چه شر در زندگی برزخ‌نشینان آنان تأثیر دارند.

فصل دوم زیارت قبور

زیارت قبور

دیدار میت از بازماندگان خود و دیدار بازماندگان از قبر میت خود، یک مسأله تأثیرگذار است. و در باب زیارت اهل قبور احادیث بسیاری آمده است:

قال الرضاعلیه السلام: «ما من عبد زار قبر مؤمن فقراً عنده انا انزلناه فی لیلة القدر سبع مرات إلّا غفراللَّه له و لصاحب القبر».

هیچ بنده خدایی قبر آدم با ایمانی را زیارت نکرده و سوره قدر را نخوانده است، مگر آن‌که خدا او و صاحب آن قبر را مورد رحمت و مغفرت خود قرار داده است.⁽¹⁾

همچنین در احادیث آمده است: «و قال النبی‌صلی الله علیه وآله: من زار قبر أبویه او احدهما فی کل جمعة غفر له و کتب عند اللَّه بارّاً».

کسی که قبر پدر و مادر یا یکی از آن دو را در هر شب جمعه زیارت کند بخشیده می‌شود و در نزد خدا نیکوکار ثبت می‌شود.

و عن ابن سیرین قال: قال رسول اللَّه‌صلی الله علیه وآله: «ان الرجل لیموت والداه و هو عاق بهما فیدعو اللَّه لهما من بعد موتهما فیکتبه اللَّه من البارین».

پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله فرمود: مردی والدین او می‌میرند، در حالی که فرزندانش مورد عاق آنان بودند، لکن پس از مرگشان فرزندان آنان توانستند خود را از عاق بودن خارج ساخته، به عنوان «بارّ» و نیکوکار بر والدین خود به حساب آیند.⁽²⁾

زیارت قبر پیامبر و امامان‌

زیارت قبر اولیای خدا یکی از راه‌های ارتباط با برزخیان است. چنان‌که پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله فرمود: «من زار قبری فقد وجبت له شفاعتی».

کسی که قبرم را زیارت کند شفاعتم برای او لازم می‌گردد.⁽³⁾

«من زارنی بالمدینة محتسباً کنت له شفیعاً و شهیداً یوم القیامه».

امام حسن مجتبی‌علیه السلام از رسول خداصلی الله علیه وآله پرسید: پاداش کسی که به زیارت شما می‌پردازد چیست؟» پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله فرمود: «یا بنی من زارنی حیاً و میتاً او زار اباک اوزار اخاک او زارک کان حقاً علی ان ازوره یوم القیامة فاخلصه من ذنوبه».

پسرم! کسی که مرا زیارت کند، چه پیش از مرگ و چه پس از مرگ یا آن‌که به زیارت پدرت یا برادرت یا به زیارت خودت بپردازد، بر من لازم است که در قیامت به زیارتش بروم و او را از گرفتاری‌هایی که بر اثر گناهانش برایش ایجاد گشته است نجات بخشم.⁽⁴⁾

با دقت در حدیث فوق، چند نکته روشن می‌شود:

زیارت اهل قبور

امام صادق‌علیه السلام می‌فرماید: «اذا زرتم موتاکم قبل طلوع الشمس سمعوا و اجابوا و اذا زرتموهم بعد طلوع الشمس سمعوا و لم یجیبوکم».

هنگامی که مردگان خود را قبل از طلوع خورشید زیارت کنید از شما می‌شنوند و جواب می‌دهند اگر بعد از طلوع خورشید آنها را زیارت کنید، آنها می‌شنوند ولی جواب شما را نمی‌دهند.⁽²⁾

آن حضرت می‌فرماید: «سیره رسول خداصلی الله علیه وآله این بود که غروب پنج‌شنبه به زیارت قبور بقیع می‌رفت».⁽³⁾

خاطره رزاقی مازندرانی‌

شیخ عزیزاللَّه رزاقی مازندرانی می‌گفت: هر وقت که از قم به مازندران می‌روم، به بخش «استخر پشت» که می‌رسم، در بیرون محل رَرَنْدین، در قسمت جنگل «گلزار شهدایی» وجود دارد که زائر چندانی ندارد. من هرگاه که از آنجا می‌گذرم فاتحه‌ای برای آنان نثار می‌کنم و رد می‌شوم. روزی که از آنجا رد می‌شدم، زن و مردی را دیدم که به زیارت شهدای آن گلزار مشغولند. تا مرا دیدند پیش آمدند و گفتند: آقای رزاقی شمایید؟ پاسخ دادم: آری. آن زن که مادر شهید بود، خود را معرفی کرد و گفت: من مادر یکی از شهدای اینجا هستم و این آقا شوهر من است. دیشب خواب دیدم که شهدای اینجا با پرچم‌های سبز بر دست روی قبورِ

خود نشسته‌اند و می‌گویند: فردا رزاقی از اینجا می‌گذرد و برای ما فاتحه نثار می‌کند. رزاقی گفت: هیچ‌کس نمی‌دانست که من در آنجا به یاد شهدای آن گلزار هستم. البته پس از چندی دخترم نیز خواب دید که در همان جا شهدا با پرچم‌های سبز در حرکتند و می‌گویند: رزاقی می‌خواهد از اینجا بگذرد و برای ما فاتحه بخواند.

زیارت قبور در منابع اهل سنت‌

در احادیث اهل بیت و فرهنگ تشیع، زیارت قبور اولیای خدا و مؤمنین جایگاه ویژه‌ای دارد، لکن در میان اهل سنت دیدگاه‌های مختلفی به چشم می‌خورد که دیدگاه موافق با تشیع را با توجه به ذکر برخی از منابع آنها در اینجا مورد توجه قرار می‌دهیم.

ابن ابی الدنیا در کتاب «القبور» از عایشه نقل می‌کند که رسول خداصلی الله علیه وآله فرمود: «هر کس به زیارت قبر برادر مؤمنش رود و نزد قبرش بنشیند، مرده با او انس می‌گیرد، و جواب سلامش را می‌دهد تا هنگامی که بر خیزد و برود».⁽¹⁾

همچنین از ابی‌هریره نقل شده است که پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله فرمود: «هر کس بر قبر شخصی عبور کرده و بر صاحب آن درود فرستد، صاحب قبر، او را شناخته و سلامش را جواب می‌دهد».⁽²⁾

بیهقی از سعید بن مسیب نقل می‌کند: «ما با علی بن ابی طالب‌علیه السلام داخل قبرستان شدیم. حضرت علیه السلام ندا داد: ای اهل قبرستان! سلام و رحمت خدا بر شما باد، از خبرهای خود به ما می‌گویید، یا ما شما را خبر دهیم؟ سعید می‌گوید: صدایی شنیدم که در جواب می‌گفت: «و علیکم السلام و رحمة اللَّه و برکاته یا امیرالمؤمنین» ما را آن چه اتفاق افتاده است با خبر کن. حضرت‌علیه السلام فرمود: زنان شما به همسری دیگران درآمدند، اموال شما تقسیم شد و اولاد شما نیز در زمره ایتام درآمدند. ساختمان‌هایی که بنا کردید، دشمنان‌تان در آنها ساکن شدند. این خبرهایی است که نزد ماست، خبرهایی که نزد شماست چیست؟ سعید می‌گوید: مرده‌ای به صدا در آمد و گفت: هر آینه کفن‌ها پاره شد، موها ریخت، پوست‌ها از بدن جدا شد، حدقه‌ها بر صورت‌ها ریخت و از بینی‌ها چرک بیرون آمد. آنچه را فرستاده بودیم یافتیم

و آنچه را به جا گذاردیم خسارت دیدیم...».⁽¹⁾

بخاری و مسلم نقل کرده‌اند: «هر گاه مرده داخل قبر گذاره شود، صدای کفش تشییع کنندگان را می‌شنود».⁽²⁾

ابوهریره می‌گوید: پیامبرصلی الله علیه وآله هر گاه به قبرستان می‌رفت، به اهل قبور این چنین می‌گفت: «السلام علیکم اهل الدیار من المؤمنین و المسلمین، و [نحن انّا ان شاء اللَّه بکم لاحقون، اسأل اللَّه لنا و لکم العافیة».

سلام بر شما اهل این دیار و قبرستان از طرف مؤمنین و مسلمین، به راستی که ما انشاء اللَّه (در بهشت) به شما ملحق می‌شویم، از خداوند هم برای خودمان و هم برای شما عافیت می‌طلبم.⁽³⁾

تأثیر زیارت قبور

زیارت قبور تأثیر شگفت‌انگیزی در نفوس بعضی از زایرین خود دارد. قرطبی مفسر معروف می‌نگارد:⁽⁴⁾نفس به بدن خود علاقه شدیدی می‌ورزد، لذا آن‌جا که نفس در برزخ جای گرفت، گاهی به قبر خود سر می‌زند، بهجت و سرور ویژه‌ای در قلب زایر و نیز قلب مزور ایجاد می‌شود. فخر تبریزی به نزد قبر شیخ خود در حین ایجاد مشکل علمی می‌رود و از او پاسخ می‌گیرد و اصحاب ارسطو این چنین می‌کردند، اخلاقیات و علوم و معارف نفسانی زایر و مزور در نفس یکدیگر تأثیر می‌گذارد.

نتیجه

الف) زیارت قبور یکی از طرق ارتباط با اموات است آنان به ما به ویژه آنگاه که به مزار آنان قدم نهیم توجه داشته به حضور ما اشراف پیدا کرده از این دیدار خشنود می‌گردند.

ب) خواندن دعا و نثار فاتحه و تلاوت قرآن برای میّت به ویژه کنار قبر برزخ‌نشینان مایه مسرّت آنان خواهد گشت.

فصل سوم ارتباط با برزخ‌نشینان از طریق دیدار روح میت از بازماندگان‌

اشاره

علّامه فیض کاشانی‌رحمه الله می‌نویسد: میّت نیز از بازماندگان خود دیدار می‌کند و این دیدار و آزادی او برای دیدن بازماندگان خود، بستگی دارد که او در پیشگاه خدا چقدر اعتبار و مقام داشته باشد و بازماندگانش نیز چقدر در نظر او محبوب باشند، یا او چقدر به آنان نیازمند باشد، یا بازماندگانش چقدر دوست داشته باشند که میّت میل و عشق به دیدار آنان را در سر داشته باشد.

اسحاق بن عمّار از امام صادق‌علیه السلام پرسید: آیا میّت، خانواده خود و بازماندانش را دیدار می‌کند؟ امام‌علیه السلام فرمود: آری، او پرسید: به چه فاصله زمانی؟ امام جواب داد: اجازه مرخصی و دیدار از بازماندگان، بستگی به رتبه میّت در پیشگاه خدا دارد.

در بعضی از روایات آمده است که بعضی هر دو روز یک‌بار و بعضی هر سه روز یک‌بار، به زیارت بازماندگان خود می‌شتابند، کم‌ترین اذن مرخصی جهت دیدار اقوام هر جمعه است. راوی می‌گوید، گفتم: در چه وقت ارواح بیشتر برای دیدن بازماندگانشان می‌شتابند؟ امام‌علیه السلام فرمود: هنگام غروب (و افزود:) خدا به ملکی مأموریت می‌دهد تا آنچه موجب خوشحالی میّت می‌شود را به او نشان دهد.⁽¹⁾

تذکرات‌

الف) تردیدی نیست که انسان مرکب است از دو عنصر مادّی و غیر مادی (جسم و جان). عنصر مادی همان بدن است، که خواص و ویژگی‌های ماده را (طول، عرض، عمق، نیازمندی به مکان، زمان و...) دارد و عنصر غیر مادی، همان روح است که امری است متافیزیک⁽²⁾و مجرد.

ب) انسان موجودی فناناپذیر و جاودانه است. این مسأله در زندگی اخروی، طی منشوری از سوی خداوند عز و جل به او ابلاغ می‌گردد. چنانچه پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله نیز فرمود: «ما خُلِقْتُمْ لِلْفَناءِ بَلْ خُلِقْتُمْ للْبَقأِ و انَّما تَنْقُلُونَ مِنْ دارٍ إلی دارٍ».⁽³⁾

شما برای فنا آفریده نشده‌اید، بلکه برای زندگی جاوید خلق شده‌اید و (هنگام مرگ) از مکانی به مکان دیگر منتقل خواهید شد.⁽¹⁾

ج) زندگی انسان دارای مراحل سه گانه 1- دنیوی، 2- برزخی 3- اخروی است. چنانکه قرآن گویای همین حقیقت است: «وَمِنْ وَرَائِهِمْ بَرْزَخٌ إِلَی یَوْمِ یُبْعَثُونَ».

پس از مرگ شان برزخی است تا روز رستاخیز.⁽²⁾

پس از زندگی دنیوی، زندگی برزخی (قبر) قرار دارد و انسان‌ها بعد از مرگ، در آن عالم به سر می‌برند تا روزی که برای زندگی اخروی برانگیخته شوند. از آیه فوق، به روشنی، تداوم حیات و مراحل سه گانه زندگی به دست می‌آید. بر این اساس ارتباط با ارواح پس از مرگ‌شان، تکلّم با اموات و سلام دادن و دریافت پاسخ از آنها - که در احادیث مورد عنایت قرار گرفته است - امری است معقول و منطقی.

د) پس از مرگ نیز زندگی و حیات جریان دارد، زیرا مرگ، جز قدم نهادن از مرحله‌ای به مرحله‌ای‌دیگر اززندگی نیست.بااین‌تفاوت‌که‌انسان‌درزندگی‌دنیوی‌دارای‌قالب‌مادی(اندام) است، ولی در زندگی برزخی دارای قالب مثالی است بدن مؤمن راستین در میان گور - اعم از آن‌که سالم بماند و یا اجزای آن متفرق گردد - به گونه‌ای مورد تکریم قرار خواهد گرفت.

قابل ذکر است که دیدار ارواح از بازماندگان خود، به مقام و مرتبه‌ای که آنها در پیشگاه پروردگار متعال دارند، بستگی دارد. بعضی از ارواح بیشتر اجازه دیدار دارند و برخی کم‌تر و در صورت دیدار، اگر بازماندگان خود را سرگرم اعمال صالح ببینند، خوشحال می‌شوند و اگر آنان را سرگرم اعمال ناشایست ببینند، آزرده خاطر می‌گردند.⁽³⁾

فصل چهارم ارتباط با برزخ نشینان در بیداری، نه در رؤیا

توضیح

قرآن مردگان را زنده می‌داند و با آنان برخوردی مانند زندگان دارد و در این رابطه است که زیارت قبور و سلام دادن به اموات را جایز می‌شمارد و آیاتی چون: «سَلَامٌ عَلَی مُوسَی وَهَارُونَ»⁽⁴⁾و «سَلَامٌ عَلَی إِبْرَاهِیمَ»⁽⁵⁾و «سَلَامٌ عَلَی نُوحٍ فِی الْعَالَمِینَ»⁽⁶⁾شاهد صدق این مدعاست.

درباره این موضوع به چند داستان توجّه فرمایید:

الف) مقتولین جنگ بدر

مقتولین جنگ بدر

ارتباط با ارواح گذشته، از مسایلی است که در زمان ما کمتر کسی به آن با دیده تردید می‌نگرد و این مسأله تقریباً یکی از مسائل بدیهی روزگار ماست.

پس از پایان جنگ بدر، که جسد برخی از کفار مقتول را در چاهی ریخته بودند، پیامبر اسلام، در کنار آن چاه به مقتولین خطاب کرد و فرمود: «شما ای کفار! همسایگان بدی بودید، پیامبر خدا را از خانه خویش راندید و در دشمنی و جنگ با او هم‌داستان و هم‌دست شدید. من وعده پروردگار خویش را صادق دیدم، آیا شما نیز وعده الهی را حق یافتید؟ عمر که این سخنان را می‌شنید عرض کرد: ای پیامبر خدا، اینان که بدن‌هایی بی‌جان بیش نیستند. چگونه با آنها سخن می‌گویید؟ پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله فرمود: ساکت شو، به خدا قسم تو شنواتر از آنان نیستی، الآن همین که من از کنارشان برخیزم، فرشتگان عذاب با گرزهای آتشین بر فرق سر اینان می‌کوبند».⁽¹⁾

دیدگاه فخر رازی‌

فخر رازی ذیل تفسیر آیه 79 سوره اعراف: «فَأَصْبَحُوا فِی دَارِهِمْ جَاثِمِینَ» به بیان دیدگاه‌ها پرداخته سپس می‌نویسد: «و ذکروا جوابا آخر و هو ان صالحاعلیه السلام خاطبهم بعد کونهم جاثمین کما ان نبیاعلیه السلام خاطب قتلی بدر فقیل تتکلم مع هؤلاء الجیف فقال: ما انتم سمع منهم لکنهم لا یقدرون علی الجواب». از آیه فوق به دست می‌آید که حضرت صالح‌صلی الله علیه وآله با قوم خود پس از آن با صحیحه آسمانی که مرده بودند صحبت نمود. همچنان که پیامبر اعظم‌صلی الله علیه وآله با مردگان بدر صحبت کرد و به کسی که گفته بود: آیا با مردگان (جیفه‌ها) حرف می‌زنی. فرمود: تو از آنان شنواتر نیستی ولی آنان قدرت پاسخ دادن ندارند.

ب) مقتولین جنگ جمل‌

امیرالمؤمنین‌علیه السلام در پایان جنگ جمل، با اسب میان مقتولین اصحاب جمل می‌گشت تا به جسد «کعب بن سوره» رسید (کعب از سوی عمر به سمت قضاوت بصره منصوب شده بود و تا پایان خلافت عثمان به این سمت باقی بود. او قرآن به گردن آویخت و با همراهی

فرزندان خویش، به جنگ با امام پرداخت و همگی در این جنگ به هلاکت رسیدند). امام دستور داد تا جسد او را نشاندند البته در کنار پیکر بی‌جان «طلحه» نیز امام این چنین کرد و سپس به او خطاب کرد و فرمود: ای کعب! من وعده الهی را حق یافتم، آیا تو آن را حق یافتی؟! مردی به امام‌علیه السلام گفت: آنان که سخن تو را نمی‌شنوند! امام‌علیه السلام فرمود: به خدا قسم اینان سخن مرا شنیدند، همان‌طور که مقتولین در چاه بدر سخنان پیامبر را شنیدند.

امروزه مسأله ارتباط با ارواح، آن چنان مورد توجه همگان قرار گرفته و از مسائل پذیرفته شده است که به عنوان یکی از حوادث طبیعی مورد ارزیابی است.

«موریس مترلینگ» که از درخشان‌ترین شراره نبوغ فلسفی بشر می‌باشد، تحت نام ماوراء الطبیعه می‌نویسد: «من وقتی ارواح را در اطاق خود دیدم، هرچه از آنها پرسیدم، پاسخ ندادند. تصور نمی‌کنم که یکی از وقایع بزرگ ماوراء الطبیعه بروز کرده باشد. به خود می‌گویم این واقعه هم یکی از حوادث طبیعی است که ما هنوز نتوانستیم توضیح علمی آن را پیدا کنیم.⁽¹⁾

پ) پیامبر در قبر مادر امیرمؤمنان‌

پیامبرصلی الله علیه وآله در میان قبر مادر امیرمؤمنان‌علیه السلام (فاطمه بنت اسدعلیها السلام) کمی دراز کشید و توقف کرد، با او صحبت نمود و مسایلی را به او تلقین کرد تا از عذاب قبر رهایی یابد.

«ثم نزل فی قبرها فاضطجع فیه، ثم قال لها: یا فاطمة! قالت: لبیک یا رسول اللَّه، فقال: فهل وجدت ما وعد ربک حقاً؟ قالت: نعم فجزاک اللَّه خیر جزاء، و طالت مناجاته فی القبر، فلما خرج قیل: یا رسول اللَّه‌صلی الله علیه وآله لقد صنعت بها شیئاً فی تکفینک إیاها ثیابک، و دخولک فی قبرها، و طول مناجاتک، و طول صلاتک، ما رأیناک صنعته بأحد قبلها؛ قال: أمّا تکفینی إیّاها فإنّی لمّا قلت لها: یعرض الناس عرأة یوم یحشرون من قبورهم، فصاحت و قالت: و اسوأتاه! فلبّستها ثیابی و سألت اللَّه فی صلاتی علیها أن لا یبلی أکفانها حتی تدخل الجنة فأجابنی الی ذلک؛ و أمّا دخولی فی قبرها فإنّی قلت لها یوماً: إنّ المیّت إذا اُدخل قبره

و انصرف الناس عنه دخل علیه ملکان: منکر و نکیر فیسألانه، فقالت: و اغوثاه باللَّه، فما زلت أسأل ربّی فی قبرها حتّی فتح لها باب من قبرها الی الجنة فصار روضة من ریاض الجنة».

سپس رسول خداصلی الله علیه وآله وارد قبر فاطمه بنت اسدعلیها السلام شد و خطاب به ایشان فرمودند: ای فاطمه! فاطمه‌علیها السلام در جواب عرض کرد: بلی ای روح خدا.

رسول خداصلی الله علیه وآله فرمود: آیا آنچه را که پروردگارت وعده داد، حق یافته‌ای؟ عرض کرد: بلی خداوند به شما جزای خیر دهد. مناجات آن حضرت در قبر طولانی شد. پس وقتی که از قبر خارج شد، به حضور آن حضرت عرض شد که: ای رسول خدا! چرا نسبت به فاطمه بنت اسدعلیها السلام کارهایی انجام دادی از قبیل اینکه او را با لباس خودت کفن کردی و در قبرش وارد شدی و با ایشان مناجات طولانی داشتی. همچنین در حقّش دعای طولانی نمودی، در حالی که تا به حال ندیدم که با کسی دیگر این اعمال را انجام داده باشید؟ حضرت فرمودند: امّا اینکه او را با لباس خودم کفن نمودم به خاطر این بود که وقتی به او گفتم: روز قیامت مردم لخت و عریان از قبرهایشان محشور و زنده می‌شوند، فریاد زد و گفت: وای بر رسوایی آن روز، پس لباسم را به او پوشاندم و دعایی که برای او نمودم از خدا خواستم که: کفن‌هایش را کهنه و پاره نکند تا اینکه وارد بهشت شود، پس خداوند دعایم را اجابت نمود. در حدیثی⁽¹⁾آمده است از این چهل بار تکبیر گفتم بدان خاطر است که چهل صف از فرشتگان (دسته‌هایی از گل بهشتی شرکت جستند) ولی در حدیث تکبیر⁽²⁾به مناسبت هفتاد صف از صفوف فرشتگان آمده است.

و امّا اینکه وارد قبر شدم، برای این بود که روزی به او گفتم: وقتی که میّت را وارد قبرش می‌کنند و مردم بر می‌گردند، دو تا ملک - منکر و نکیر - بر او وارد می‌شوند و از او سؤال می‌کنند. فاطمه گفت: وای به خدا پناه می‌برم. پس مادامی که در قبرش بودم از خدا تقاضا می‌نمودم تا اینکه از قبرش به طرف بهشت دری گشوده شد و قبرش باغی از باغ‌های بهشت گردید.⁽³⁾

ت) زنده شدن هارون‌

فخر رازی در تفسیر آیه «فَأَخَذَتْهُمْ الرَّجْفَةُ»⁽¹⁾از امیرمؤمنان‌علیه السلام نقل می‌کند: حضرت موسی و برادرش هارون‌علیهما السلام به بالای کوهی رفتند. هارون به خواب رفت و به عالم برزخ پرواز کرد. هنگامی که حضرت موسی‌علیه السلام میان مردم بازگشت، آنها گفتند که حضرت موسی او را به قتل رساند. پس از آن حضرت موسی‌علیه السلام هفتاد تن از آنان را به کنار قبر هارون‌علیه السلام آورد و حضرت موسی او را صدا زد و هارون‌علیه السلام جواب داد و در پی آن، خدا به هارون حیات دنیوی بخشید و به آنان گفت: کسی مرا نکشت. «فاحیاه اللَّه و قال احد - فاخذتهم الرجفة هنالک».

علامه طباطبایی‌رحمه الله در نقل داستان فوق می‌افزاید: پسر هارون نیز در میان قوم بود. همچنین می‌افزاید: «فکلمه موسی فبرّئه هارون».

موسی‌علیه السلام با هارون سخن گفت و هارون حضرت موسی را بی‌گناه معرّفی کرد.

قوم موسی‌علیه السلام به او گفته بودند: «انت حسدته فینا فقتلته و اصروا علی ذلک».

تو به هارون‌علیه السلام حسد برده و او را کشتی و در این امر پافشاری کردند.⁽²⁾

توجه: علامه طباطبایی‌رحمه الله در این باره به این نکته اشاره دارد که جریان رفتن جمعیتی از بنی‌اسرائیل همراه موسی به میقات که سرانجام به «رجفه» الهی گرفتار آمدند، چند نوبت صورت پذیرفت. یک‌بار جهت دیدن نزول الواح (تورات)، یک‌بار جهت توبه پس از مسأله گوساله‌پرستی و یک‌بار نیز جهت شنیدن سخن هارون‌علیه السلام پس از فوت او.⁽³⁾

ث) ارتباط با کسری‌

عمّار ساباطی می‌گوید: امیرمؤمنان علی‌علیه السلام همراه «دُلف بن مجیر» وارد ایوان کاخ کسری شد و در آن‌جا نماز خواند. سپس همراه دُلف و گروهی از مردم ساباط به گردش در درون کاخ و دیدار از اشیای آن پرداخت و امام جریان‌های آن‌جا و حتی جزئیات زندگی شاهان را در آن کاخ شرح می‌داد و شرح او به قدری دقیق بود که دُلف به علی‌علیه السلام عرض کرد: «گویا شما خودتان این اشیا را در جای خود نهاده‌اید که از چگونگی آنها خبر می‌دهید».

در این هنگام نگاه علی‌علیه السلام به جُمجمه پوسیده سرانسانی افتاد به یکی از همراهان فرمود: «آن را بردار و بیاور» سپس علی‌علیه السلام وارد ایوان شد، تشتی را که در آن آب بود طلبید و به آن کسی که جمجمه در دستش بود فرمود: «جمجمه را در میان تشت بگذار». او آن را در میان تشت نهاد. علی‌علیه السلام خطاب به جمجمه فرمود: «ای جمجمه! تو را سوگند می‌دهم بگو من کیستم و تو کیستی؟» جمجمه با زبان فصیح گفت: «تو امیرمؤمنان‌علیه السلام و سرور اوصیا و امام پرهیزگاران هستی، ولی من بنده خدا و پسر کنیز خدا؛ کسری انوشیروان هستم».

آن‌گاه امام علی‌علیه السلام حال او را پرسید. او در پاسخ به این مضمون گفت: «... اکنون من از بهشت محروم هستم، چرا که در آیین زرتشتی باقی ماندم و با اینکه نشانه‌های صدق پیامبر اسلام‌صلی الله علیه وآله را یافتم، به او ایمان نیاوردم و غرور سلطنت مرا به این روز انداخت. افسوس! اگر من مسلمان می‌شدم، اکنون با تو می‌بودم، ای سرور خاندان محمدصلی الله علیه وآله و امیر امت محمدصلی الله علیه وآله».

حاضران که از اهالی ساباط بودند، از گفتار او دگرگون شده و گریستند و سپس از آن‌جا رفتند. آنها این حادثه عجیب را برای مردم ساباط بازگو نمودند...».⁽¹⁾

ج) در کنار جسد سلمان‌

یکی از افرادی که ایرانی بود و در صدر اسلام به اسلام گروید، «زاذان» است که او را با کنیه «ابو عمرة الفارسی» می‌خواندند. گفتار سیره نویسان درباره زاذان گوناگون است. بعضی می‌گویند: او بزّاز و پارچه فروش بود. در بعضی از متون آمده است که او در زمان خلافت عمر بن خطّاب در آن هنگام که عمر در سرزمین «الجابیه» خطبه الجابیه را (حدود سال 17 هجری) ایراد کرد، حضور داشت.⁽²⁾

از خصوصیات زاذان اینکه: از اصحاب خاص امیرمؤمنان علی‌علیه السلام بود و به عنوان یک شیعه مخلص به شمار می‌آمد. جالب اینکه او سواد نداشت و نمی‌توانست قرآن را بخواند. اما آواز بسیار خوشی داشت. روزی با صدای بسیار زیبا قرآن می‌خواند، شخصی به نام «اسعد

الخفاف» (که زاذان را می‌شناخت) می‌گوید: دیدم زاذان آیات قرآن را با صدای جالب و شیوا می‌خواند، گفتم: «ای زاذان! چقدر زیبا و دلنشین قرآن می‌خوانی، از چه کسی خواندن قرآن را یاد گرفته‌ای؟».

زاذان لبخندی زد و گفت: «روزی امیرمؤمنان علی‌علیه السلام از کنار من عبور می‌کرد و من اشعاری را با صدای خوش می‌خواندم، آن حضرت از صدای دلنشین من شاد شد و به من فرمود: «ای زاذان، چرا با این صدای زیبا قرآن نمی‌خوانی؟».

گفتم: «نمی‌توانم قرآن بخوانم (سواد قرآن خواندن را ندارم) و تنها از آیات قرآن به اندازه‌ای که جزء نماز است (سوره حمد و توحید) بیشتر نمی‌دانم».

فرمود: «نزدیک من بیا» نزدیک رفتم. سخنی در گوشم گفت که نفهمیدم چه بود. سپس فرمود: «دهانت را باز کن»، دهان گشودم، آب دهان مبارک خود را به دهان من گذاشت. «فواللَّه ما زالت قدمی من عندی حتی حفظت القرآن باعرابه و همزه و ما احتجت ان اسئل عنه احداً بعد موقفی ذلک».

سوگند به خدا، از نزد آن حضرت دور نشده بودم که دریافتم که تمام قرآن را با تمام اعراب و قوانین تجوید آن حفظ هستم. از آن پس هرگز نیازی پیدا نکردم تا درباره قرائت قرآن از کسی سؤال کنم، زیرا همه را می‌دانستم.

سعد خفاف می‌گوید: داستان عجیب زاذان را برای امام باقرعلیه السلام گفتم، آن حضرت فرمود: «صدق زاذان إنّ امیرالمؤمنین دعا لزاذان بالاسم الاعظم الذی لا یرد».

زاذان راست گفت. همانا امیرالمؤمنین علی‌علیه السلام برای زاذان به اسم اعظم خدا دعا کرد که چنین دعایی حتماً به استجابت می‌رسد و رد نمی‌شود.⁽¹⁾

چ) زاذان در خدمت سلمان‌

زاذان در خدمت سلمان‌

آن هنگامی که سلمان‌رحمه الله در مداین بود و سال‌های آخر زندگانی را می‌گذرانید، زاذان به عنوان یک خدمت‌کار با وفا در محضر سلمان بود، به گفته مولانا در مثنوی:

سوی جنس آید سبک از ناودان

جنس بر جنس است عاشق جاودان

زاذان می‌گوید: هنگامی که مولایم سلمان در بستر مرگ قرار گرفت، به او گفتم: «وقتی که شما از دنیا رفتی، چه کسی شما را غسل می‌دهد؟»

سلمان‌رحمه الله فرمود: «آن کس که پیامبرصلی الله علیه وآله را غسل داد». گفتم: «او امیرمؤمنان علی‌علیه السلام بود که اکنون در مدینه است و فاصله بین مدینه و اینجا (مداین) بسیار دور است».

سلمان‌رحمه الله فرمود: «همین که هنگام مرگ، چانه من را بستی، صدای پای او را می‌شنوی که علامت وارد شدن او است و پیامبر خداصلی الله علیه وآله این چنین به من خبر داده است».

در بالین سلمان‌رحمه الله بودم، همین که از دنیا رفت و چانه او را بستم، ناگهان صدای پایی را شنیدم، به جلوی در رفتم، چشمم به جمال منوّر علی‌علیه السلام افتاد، دیدم از مرکب پیاده شد (که به امداد الهی، با طیّ الارض، در چند لحظه از مدینه به مداین آمد).

زاذان می‌گوید: علی‌علیه السلام به من فرمود: سلمان‌رحمه الله وفات کرد؟ گفتم: آری، آن حضرت کنار جنازه سلمان‌رحمه الله آمد و روپوش را از روی سلمان‌رحمه الله برداشت، دیدم سلمان‌رحمه الله لبخندی زد.

امیرمؤمنان علی‌علیه السلام به او فرمود: «خوشا به حال تو ای ابو عبداللَّه، هنگامی که به حضور پیامبرصلی الله علیه وآله رسیدی، به او بگو که از ناحیه امت چه رنج‌ها به من رسید».

آن حضرت، بدن سلمان‌رحمه الله را غسل داد و کفن کرد و نماز بر آن خواند و در نماز تکبیرها را بلند می‌گفت. دیدم دو نفر نیز به او اقتدا کرده‌اند، بعد از نماز از آن حضرت پرسیدم: آن دو نفر چه کسی بودند، فرمود: «آن دو نفر یکی برادرم، جعفر طیاررحمه الله بود و دیگری خضر پیامبرعلیه السلام بود که در نماز بر جنازه سلمان‌رحمه الله، حاضر شده بودند. با هر یک از این دو نفر هفتاد صف از فرشتگان حضور داشتند که در هر صفی، هزار هزار (میلیون) فرشته حاضر بودند. (از این رو، تکبیرها را با صدای بلند می‌گفتم).⁽¹⁾

اشعار کفن سلمان‌

فقیه گرانسنگ آیت اللَّه محمّد کاظم یزدی در کتاب معروف خود "عروة الوثقی" بخش مستحبات کفن میت یادآور می‌شود که: مستحب است به کفن میت، اشعار امیرمؤمنان که

توسط خود آن حضرت کنار کفن "سلمان فارسی" نوشته شده بود را بنویسد و آن اشعار عبارت است از:

و فدت علی الکریم بغیر زادن

من الحسنات و القلب السلیم

فَحَمل الزاد اقبح کل شیئی

اذا کان الوفود علی الکریم

به دیدار کریم لایزالی

شتابم زین سرا با دست خالی

ندارم توشه و قلب سلیمی

همی نبود مرا یارت مجالی

اگر چه توشه‌ها بردن روا نیست

چو باشد میزبانم ذوالجلالی⁽¹⁾

ح) ارتباط علّامه امینی‌رحمه الله با امین محله‌

سه تن از تجّار مسافر به محضر علّامه امینی‌رحمه الله در نجف رسیدند و گفتند: «ما راهی سفر مکّه هستیم. ولی می‌خواهیم دوباره به این‌جا بیاییم و به سفر تجاری خود بپردازیم. سرمایه ما پیش شما ودیعت بماند تا بازگردیم. علّامه‌رحمه الله فرمود: «پیش محسن (امین محله) بروید، امانت را به او بسپارید و به او اعتماد کنید. او مردی امین و مورد وثوق ماست. آنان طبق نظر او عمل کردند. پس از بازگشت از سفر حج، پرچم سیاهی را بالای خانه محسن‌رحمه الله یافتند. معلوم شد که او از دنیا رفته است. آنان به وصی او مراجعه کردند و مسأله را در میان نهادند. وی به محل نگه‌داری امانت‌ها رفت و آن را آورد. ولی امانت یکی از سه نفر را نیاورد و گفت: در آن اتاق فقط همین دو امانت وجود داشت. آنان آشفته خاطر، به دیدن علامه امینی‌رحمه الله شتافتند و قضیّه را باز گفتند.

علّامه‌رحمه الله گفت: «نیمه شب روی قبر او بروید و سه بار بگویید «محسن امین‌رحمه الله» او از قبر سر در می‌آورد و پاسخ شما را می‌دهد». دو تن از آنان گفتند: «ما می‌ترسیم که نیمه شب به قبرستان وادی‌السلام نجف برویم». فرد امانت باخته، از علامه امینی‌رحمه الله خواست تا با هم به وادی‌السلام بروند. علّامه‌رحمه الله پذیرفت و همگان نیمه شب کنار قبر محسن امین‌رحمه الله رفتند. او سه بار صدا زد: «محسن امین‌رحمه الله» ناگهان قبر او شکافته شد. امین‌رحمه الله با بدنی شعله‌ور در آتش، از قبر بیرون آمد و گفت: «امانت سومی در فلان جاست». علّامه‌رحمه الله حیرت زده، پرسید: «چرا تو این چنین مورد شکنجه می‌باشی؟ جرم تو چیست؟» امین‌رحمه الله اندکی سکوت کرد و سپس پاسخ

داد: «قصّاب محل، قصّاب محل» امین‌رحمه الله این جمله را گفت و ناپدید شد.

آنان متحیرانه، فردا به سراغ قصّاب محل رفتند و گفتند: «آیا با محسن امین مسأله‌ای داری؟» او با ساطور در دست به طرف آنان حمله کرد و گفت: «خدایا! قبر او را پر از آتش کن!» آنان پرسیدند: «چه شده که این‌گونه از او یاد می‌کنی؟ قصاب پاسخ داد: چهار سال پیش، خواستگار خوبی برای دخترم آمده بود و ضمناً جهت تحقیق، نزد «امین» به عنوان مطّلع محل رفتند. او که دختر مرا برای پسر خود در نظر داشت، به او گفت: «من دختر را نمی‌شناسم». در حالی که خوب می‌شناخت. خواستگار احساس کرد که دختر من بدنام است. لذا منصرف شد. البته خود «امین» هم برای پسرش به پیش نیامد. و اقدامی نکرد. اما آن کلمه «نمی‌شناسم» او تأثیر منفی در محلّه برای دختر من به راه انداخت و الآن چهار سال است که دختر نجیب، عفیف، مؤمنه و پاکدامن من مورد سوء ظن افراد محلّه قرار گرفته است. علّامه امینی‌رحمه الله، زمینه جلب رضایت قصّاب را فراهم آورد و آن دختر را برای پسر یکی از این سه تن، عقد بست و رضایت او برای محسن امین‌رحمه الله جلب شد.

خ) زنی که به کمک حضرت ابوالفضل استخاره می‌گیرد

از آیت اللَّه سید عبدالکریم کشمیری‌رحمه الله نقل شده است: مدتی بود که می‌دیدم زنی با عبای سیاه و حالت زنان دهاتی، زیر ناودان طلا در صحن مطهر حضرت امیرالمؤمنین‌علیه السلام می‌نشیند و زن‌ها به او مراجعه می‌کنند و او نیز با تسبیحی که در دست داشت برای ایشان استخاره می‌گرفت.این حالت، نظرم را جلب کرد. روزی به یکی از خدّام صحن مطهّر گفتم: هنگام ظهر که کار این زن تمام می‌شود، او را نزد من بیاور. از او سؤالاتی دارم. خادم مزبور، پس از اینکه کار استخاره آن زن تمام شد، او را نزد من آورد. از او سؤال کردم: تو چه می‌کنی؟ گفت: برای زن‌ها استخاره می‌گیرم. گفتم: استخاره را از چه کسی آموختی؟ چه ذکری می‌خوانی و چگونه مسائل را به مردم می‌گویی؟

گفت:من مدت‌ها بود که با شوهر و فرزندانم زندگی عادی را می‌گذراندم. شوهرم در اثر حادثه‌ای‌ازدنیارفت و من ماندم و چهار فرزند یتیم، خانواده شوهرم به این عنوان که من بدیُمْن و بدقدم‌هستم‌و قدم‌من‌باعث‌مرگ پسرشان‌شده‌است،مرا از خود راندند و طرد کردند. خانواده خودم هم اعتنایی به مشکلات مادی من نداشتند، لذا زندگی را با زحمات زیاد و رنج فراوان می‌گذراندم. ضمناً از آنجا که زنی جوان بودم، طبعاً دام‌هایی نیز برای انحرافم گسترده

می‌شد. چندین مرتبه بر اثر تنگناهای اقتصادی و احتیاجات مادی، نزدیک بود به دام افتاده و به‌فسادکشیده‌شوم‌و تن‌به‌فحشادهم.ولی‌خداوندکمک‌نمودو خودداری‌کردم.تااینکه‌روزی براثرشدت احتیاج و گرفتاری، و علی‌رغم میل باطنی، تصمیم گرفتم که تن به هر کاری بدهم.

من تصمیم خود را گرفته بودم. اما این بار نیز خدا به فریادم رسید و مرا نجات داد. در بین ما رسم است‌که اگر حاجتی داریم، به حرم حضرت ابوالفضل‌علیه السلام می‌رویم و سه روز اعتصاب غذا می‌کنیم تا حاجتمان را بگیریم و اکثراً هم حاجت خود را می‌گیرند. من نیز تصمیم گرفتم به ساحت مقدس حضرت ابوالفضل العباس‌علیه السلام متوسل شده و اعتصاب غذا کنم. رفتم دست توسل به دامنش زدم و کنار ضریح آن حضرت اعتصاب غذا را شروع کردم. روز سوم بود که کنار ضریح خوابم برد و حضرت ابوالفضل‌علیه السلام به نزد من آمد و حاجتم را برآورد و فرمود: تو برای مردم استخاره بگیر. عرض کردم من که استخاره بلد نیستم؟ فرمود: تو تسبیح را در دست بگیر، ما به تو می‌گوییم که چه بگویی.

از خواب بیدار شدم و با خود گفتم: این چه خوابی است که دیده‌ام؟ آیا به راستی حاجت من روا شده است و دیگر مشکلی نخواهم داشت؟ مردد بودم چه کنم؟ بالاخره تصمیم گرفتم اعتصابم را شکسته و از حرم خارج شوم تا ببینم چه می‌شود.

از حرم خارج شدم و داخل صحن گردیدم. از یکی از راهروهای خروجی که می‌گذشتم، زنی به من برخورد کرد و گفت: خانم استخاره می‌گیری؟ تعجب کردم، این چه می‌گوید؟ معمول نیست که زن استخاره بگیرد، آن هم زنی چادرنشین و بیابانی! ارتباط این خانم با خوابی که دیدم و دستوری که حضرت به من داده چیست؟ آیا این خانم از خواب من مطلع است؟ آیا از طرف حضرت مأمور است؟ بالاخره به او گفتم: من تسبیح ندارم.

فوراً تسبیحی به من داد و گفت: این تسبیح را بگیر و استخاره کن. دست بردم و با توجهی که به حضرت ابوالفضل العباس‌علیه السلام داشتم، به اندازه مشتی از دانه‌های تسبیح را گرفتم، دیدم حضرت در مقابلم ظاهر شد و مطالبی را به من فرمود و من هم به زن گفتم و او رفت. از آن روز به بعد هفته‌ای یک روز، زیر ناودان طلا می‌نشینم و برای این و آن استخاره می‌گیرم و آنچه به من می‌دهند را به منزل می‌برم و از این راه زندگی من می‌گذرد.⁽¹⁾

د) ارتباط با امام هشتم‌علیه السلام در بیداری‌

در حال بیداری به مهمانی ارواح رفتن، یکی از شاخه‌های حالت مکاشفه است که برای بعضی از افراد خاص رخ می‌دهد و چیزی است که برای هر کس میسر نیست.

حدود یک قرن پیش، حاج حسن تاجر بار فروشی (بابلی‌رحمه الله) که عازم مشهد بود، نامه‌ای از عالم بزرگ و فقیه وقت دریافت داشت تا به امام هشتم‌علیه السلام برساند و پاسخ آن را دریافت کند. او هنگام گرفتن نامه، کار آقا را به عوام فریبی تفسیر کرده و نزد خود گفت که مگر کسی می‌تواند با ارواح ارتباط برقرار کند؟! وی نامه را با خود به مشهد برد، روزهای آخر سفر خود که کار تجاری او نیز خاتمه یافته بود، سحرگاهان به منظور انداختن نامه آقا میان ضریح امام‌علیه السلام به حرم رفت. در نزدیکی ضریح که رسید، شنید که جارچی جار می‌زند که حرم را خالی کنید که امام فرا می‌رسد و در پی آن حرم خلوت شد، وی می‌گوید: جاذبه ویژه‌ای مرا از رفتن به بیرون بازداشت، ناگهان دیدم جمال ملکوتی از ضریح بیرون آمد و دست خود را به طرف من آورد و فرمود: نامه شیخ ما را به من رد کن، من با کمال ادب نامه را از جیب بیرون آوردم، او قلمی از جیب بیرون آورد و اشاره به نامه‌ام کرد، سپس فرمود: پاسخ آن را در خود نامه نوشتیم و من نامه را در جیب جای دادم. ناگهان دیدم وضعیت حرم طوری دیگر شد، حرم پر از جمعیت و هر کس در حالتی به سر می‌برد. این حالت مکاشفه برایم تازگی داشت، لذا وقتی به وطن بازگشتم، با آن‌که شب هنگام و بی‌وقت بود، به محضر آقا رفتم و نامه را دادم و اصرار فراوان کردم که نامه چیست و پاسخ امام چه بود؟

آقا فرمود: در نجف که بودم صدای بال ملائک را که به زیارت امام اوّل می‌رسیدند می‌شنیدم و خود آنها را نیز می‌دیدم، ولی اکنون که به وطن برگشتم، آن نعمت از من سلب شد و راز آن را از امام پرسیدم. امام در پاسخ نوشته‌اند:

آیینه شو جمال پری طلعتان طلب

جاروب زن به خانه، سپس میهمان طلب‌

نتیجه

الف) ارتباط با برزخ‌نشینان از طرق متعدد میسر است.

ب) بعضی از افراد در حال عادی یعنی بیداری نه رؤیا با اذن الهی با اموات یعنی برزخ‌نشینان می‌توانند ارتباط برقرار کنند.

فصل پنجم ارتباط با برزخ نشینان از طریق رؤیا

ارتباط با برزخ نشینان از طریق رؤیا

چنان‌که در قبل اشاره کردیم، ارتباط با برزخ‌نشینان امر محال نیست، به ویژه آن‌جا که خود آنان خواهان آن باشند. این ارتباط گاهی در بیداری انجام می‌پذیرد و گاهی از طریق رؤیا، گرچه رؤیا به نوبه خود، دارای انواعی است، لکن رؤیای صادقه و شبیه صادقه را نمی‌توان انکار کرد که اکنون به برخی از موارد آن اشاره می‌شود.

در ارتباط با موضوع فوق، به چند داستان زیر توجه فرمایید.

الف) سه مرجع تقلید

حضرت آیت اللَّه العظمی خوانساری‌رحمه الله به حضرت آیت اللَّه بروجردی‌رحمه الله در منزل حضرت آیت اللَّه حجّت‌رحمه الله در قم فرمود: در عالم رؤیا محضر امام هشتم‌علیه السلام رسیدم و عرض کردم، بیماری خاصّی دارم، دعایی بفرمایید تا درمان شود. امام‌علیه السلام فرمود: این بیماری فعلاً با شما خواهد بود، باید تحمّل کنی تا شفا حاصل گردد. عرض کردم، ایران کشور شماست و متّفقین (بیگانگان) در آن قوای نظامی پیاده کرده و آن را میان خود تقسیم می‌کنند. دعایی بفرمایید، در امان بماند. فرمود: تا پرچم حسین‌علیه السلام ما در ایران بالاست کسی نمی‌تواند به آن آسیب برساند. عرض کردم: خیلی علاقه‌مندم که به حج مشرف گردم، ولی بودجه لازم را ندارم، در این باره نیز دعایی بفرمایید. امام فرمود: به پسرم «مهدی(عج)» می‌گویم که نام تو را در این باره بنویسد.

ب) شیخ فضل اللَّه نوری در برزخ‌

در رؤیا دیدند که شیخ شهید نوری‌رحمه الله، اصرار دارد که بدن او را به قم انتقال دهند، پس از حدود سه سال که قبر را شکافتند، دیدند که بدن او تر و تازه و گویا همین الآن به خواب رفته است، به قم انتقال دادند. از حضرت آیت اللَّه العظمی بهجت (حفظه اللَّه تعالی) نقل شد که فرمود: وقتی که داشتند بر نعش او نماز می‌خواندند، از جنازه او آوای قرآن به گوش می‌رسید. (مگر سر مبارک امام حسین‌علیه السلام در کوفه و شام قرائت قرآن نکرد).

حضرت آیت اللَّه العظمی علوی گرگانی نقل کرد: یکی از افسران در زمان طاغوت به یکی از بستگان شیخ فضل اللَّه نوری‌رحمه الله گفت: «من به عنوان سرباز زیر دار شیخ‌رحمه الله، کف می‌زدم، پس از شهادت شیخ‌رحمه الله، او را به خواب دیدم. دیدم از کنار باغ بسیار پهناور و سرسبزی عبور

می‌کنم، آوای قرآن جذابی به گوش می‌آمد، با چه زحمتی وارد باغ شدم. جمعیت عظیمی نشسته و شیخ فضل اللَّه نوری‌رحمه الله را در حال قرائت قرآن دیدم. در حالی که «عمامه مشکی» به سرداشت. در دل گفتم: عجب شیخ ریا کاری است، پس از مرگ هم دست از فریب کاری بر نداشت. عمامه مشکی بر سر نهاده تا بگویند «سیّد» است، در این هنگام شیخ‌رحمه الله به من نگریست و گفت: همه جسارت‌ها را که علیه من روا داشتید، به خاطر خدا تحمل کردم، ولی هنگامی که عمامه‌ام را از سرم برداشته بودید، دلم شکست. ناگهان رسول خداصلی الله علیه وآله را در برابر چشمانم احساس کردم که به من فرمود: از اینکه در راه دین ما، عمامه از سرت برداشتند ناراحت شده‌ای؟ سپس در حالی که می‌فرمود: این هم عمامه، عمامه «مشکی» خود را بر سر من نهاد. (در احادیث فریقین آمده است که پیامبرصلی الله علیه وآله عمامه‌های مختلف داشت و از آن جمله است عمامه مشکی رنگی که «سحاب» خوانده می‌شد و رسول خداصلی الله علیه وآله آن را از سر خود برداشته، روی سر علی‌علیه السلام نهاده بود).

پ) شیخ بهایی‌رحمه الله و دستور امام هشتم‌علیه السلام‌

مرحوم آیت اللَّه احمدی میانجی‌رحمه الله، یکی از اساتید حوزه علمیه قم، می‌گفت: شیخ بهایی‌رحمه الله به یکی از نجار باشی‌های حرم، که مشغول کار گذاشتن دربِ بزرگ ورودی به صحن بود، گفت: «این در بزرگ را سر جای خود قرار نده، تا فردا که خودم شخصاً حضور یابم». او به شیخ قول مساعد داد، ولی نیمه‌های شب، در را کار گذاشت. فردا که شیخ بهایی‌رحمه الله به دیدن درگاه آمد، مشاهده کرد که شب هنگام در بزرگ را سر جای خود قرار داده‌اند. نجار باشی حرم را خواست و گفت: «مگر نگفتم صبر کنید تا من فردا، حضور داشته باشم؟» او پاسخ داد: «دیشب امام هشتم‌علیه السلام در عالم رؤیا به دیدن من تشریف آورد و به من دستور داد تا این درب را همان ساعت نصب کنم». اظهار داشتم که نظر شیخ بهایی‌رحمه الله چیز دیگر است. فرمود: «به نظر او توجه نکن». لذا همان ساعت از خواب بیدار شدم و آن را کار گذاشتم. شیخ بهایی‌رحمه الله که علم رمل می‌دانست، می‌خواست چیزی در لای آن جای دهد، تا آن در به طور خودکار به روی گنه‌کاران بسته شود، ولی امام هشتم‌علیه السلام که مظهر رحمت و کرامت است آن را نپسندید».

ت) آیت اللَّه معرفت‌رحمه الله‌

آیت اللَّه معرفت‌رحمه الله⁽¹⁾یکی از اساتید برجسته در حوزه علمیه قم، در ضمن خاطرات مسافرت به مشهد، گفت: «در فرودگاه مشهد، پیرمردی حدود شصت ساله، با محبّت ویژه به سوی من آمد و در همان لحظه اوّل، بسیار صمیمی با ما برخورد کرد و معلوم شد که یکی از مسافرانِ تهران است و مهم‌تر آن‌که در هواپیما، صندلی او در کنار صندلی من قرار دارد. او مردی بسیار خوش صحبت و با ایمان بود. در ضمن گفتگو به او گفتم: «ائمه معصومین‌علیهم السلام، همیشه به یاد شیعیان و هواداران خود هستند و در صورت لزوم، دست آنان را می‌گیرند».

هنگامی که سخن من به اینجا رسید، او گفت: «کلام شما صحیح است و شاهد بر صدق مدعای شما، داستانی است که من دارم». از او خواستم تا داستان خود را باز گوید. او گفت: «من در مشهد زندگی می‌کردم، پدرم از معاریف شهر بود، هفده سال داشتم و در آستانه عروسی من بود که پدرم فوت کرد. پس از چندی، صبح هنگام که به مغازه رفتم، دیدم همه دارایی‌ام را به سرقت برده‌اند، تنها سه قران (پول رایج آن روز)، به عنوان وجه نقد برایم باقی ماند که آن را هم به کارگر مغازه دادم. در پی آن حادثه، وضعیّت روحی من آشفته گشت. به گونه‌ای که همه درها و روزنه‌های امید به رویم بسته و مشکلات زندگی روز به روز خود را بیشتر نشان می‌داد. تا آن‌که تصمیم گرفتم که خودکشی کنم، تا خود را از مخمصه نجات دهم.

ساعت دو بعدازظهر، جهت خداحافظی با امام هشتم‌علیه السلام به حرم رفتم، کنار قبر آن حضرت نشستم، خداحافظی کردم و برای عملی کردن تصمیم خود حرکت نمودم که ناگهان مسأله‌ای از خاطرم گذشت و آن همان توسّل به امام هشتم‌علیه السلام بود. به قبر آن حضرت نگاه کردم و گفتم: اگر هزار تومان پول با برکت به من قرض بدهی، اولاً، از خودکشی منصرف می‌شوم و ثانیاً، سال دیگر همین روز قرض را ادا خواهم کرد. کمی نشستم و به همین مسأله نظرم جلب شد. ناگهان دیدم، مردی ناشناس پیش آمد و گفت: «اسماعیل مِسگر تویی؟» گفتم: «آری». هزار تومان به من داد. رو به حضرت کرد و چیزی گفت و رفت. خوشحال شدم و از خودکشی چشم پوشیدم، از امام‌علیه السلام تشکر کردم و به سوی منزل به حرکت درآمدم. از خود می‌پرسیدم که آن مرد چه کسی بود، او چه می‌دانست که در دلم چه می‌گذرد و من چگونه سال

بعد پول را به او برسانم؟ در این هنگام، راه را کج کردم و به سوی خانه علّامه نهاوندی‌رحمه الله⁽¹⁾- که پدرم از مریدان ایشان بود و در حرم نماز می‌خواند - رفتم و جریان را برایش توضیح دادم. او گفت: این مبالغ از آن تو است. ولی طبق تعهّد، سال آینده، طبق تاریخ دقیق، سر میعاد می‌روی، اگر آن مرد پیش تو آمد تا مبالغ را بستاند، دست او را بگیر و به امام هشتم‌علیه السلام سوگند بده تا خود را به تو معرّفی نماید.

طبق راهنمایی علّامه نهاوندی‌رحمه الله تصمیم خود را گرفتم. هزار تومان با برکت امام‌علیه السلام زندگی مرا کاملاً رونق بخشید. عروسی کردم، مغازه را به راه انداختم و بر مشکلات غالب آمدم، سال بعد فرا رسید. با هزار تومان به کنار قبر مطهّر امام‌علیه السلام و در جای قبلی، حاضر شدم، همان مرد طبق وعده پیش من آمد و گفت: «هزار تومان قرضی را به ما بده». من دست او را گرفتم و وی را به امام هشتم‌علیه السلام سوگند دادم که «تو کیستی و چگونه در جریان تصمیم و توسّل من قرار گرفتی؟» او خود را معرّفی کرد، معلوم شد یکی از تجّار مشهد و از آشنایان پدرم است.

آن شخص (وام دهنده) به من گفت: من علاوه بر ادای واجبات مالی و پاک‌سازی اموال سالانه، مبلغی را هر ماهه اختصاص می‌دهم به وام دادن. تا از پاداش الهی آن برخوردار شوم. این بار این مبلغ به هزار تومان رسیده بود و کسی را نیافتم که به او بدهم و از حضرت خواستم تا کسی را بفرستد. آن روز بعد از صرف نهار در عالم رؤیا دیدم در کنار جوی بزرگی که از بست بالا به طرف بست پایین رد می‌شدم مشغول وضو هستم، امام هشتم‌علیه السلام با جلال و عظمت خاصّی در کنار من آمد و تو را در همین جا به من نشان داد و فرمود: «هزار تومان را به اسماعیل مسگر بده». برخاستم و آمدم در همین جا، شما را دیدم و مبلغ را دادم. ولی هنگامی که از شما جدا شدم در دلم خطور کرد که چرا از قرض گیرنده نشانه‌ای نگرفتم. با خود گفتم ضامن او معتبر است و پای امام‌علیه السلام در کار است. امروز هم که خوابیده بودم، امام‌علیه السلام

را در عالم رؤیا دیدم، به من فرمود: «سیّد علی اکبر! برو طلب خود را وصول کن». آمدم و شما را دیدار کردم.

ث) توسل به روح حضرت آیت اللَّه بهاء الدینی‌رحمه الله‌

یکی از خطیب‌های توانا در ضمن یکی از سخنرانی‌های خود می‌گفت: چندی قبل در مکّه در بعثه مقام معظم رهبری، مردی نزد من آمد و گفت: من از اهالی آذربایجان شوروی هستم. چند ماه پیش از تلویزیون برون مرزی ایران که سخنرانی شما را پخش می‌کرد، شنیدم که گفتید: مرحوم آیت اللَّه العظمی بهاء الدینی‌رحمه الله می‌گفت: «دست ما در عالم برزخ بازتر است، یعنی بیشتر می‌توانیم حوایج مردم را برآورده سازیم». من پس از اتمام سخنرانی شما به روح بهاء الدینی‌رحمه الله توسل جستم و از او خواستم که یک سفر حج را برای من درست کند. پس از ساعاتی همسر من او را به خواب دید، او خود را به همسرم معرفی کرد و گفت: من بهاء الدینی هستم. به شوهرت بگو امسال به مکه مشرف خواهی شد. همسرم پس از بیداری، آن را برای من تعریف کرد و چیزی نگذشت که رییس کاروانی به من تلفن کرد و گفت: جهت پیشرفت کار کاروان، وجود شما ضروری است و نام مرا در کاروان نوشت و الآن من در مکه هستم.

ج) کرامت قمر بنی هاشم‌علیه السلام‌

حجت الاسلام خوانساری در جلسه دعای کمیل در حرم حضرت معصومه، در شب میلاد قمر بنی هاشم‌علیه السلام در سال 1384، داستانی از سفر نادرشاه به کربلا را درباره کرامت قمر بنی هاشم‌علیه السلام چنین نقل کرد:

نادر پرسید: چرا حرم حضرت عباس‌علیه السلام، جداست؟ گفتند: تا تَشَخّصی برای باب الحوائج باشد و نیز برای مردم درب‌های حل مشکلات، به گونه‌ای متعدد در پیش رو باشد. نادر گفت: من تا خودم معجزه‌ای از حضرت ابوالفضل‌علیه السلام نبینم، به درجات جلالت او اذعان نمی‌کنم. در همین هنگام جوانی از راه رسید و رو کرد به بارگاه قمر بنی هاشم‌علیه السلام و گفت: یاابالفضل‌علیه السلام، من زن خود را از تو می‌خواهم. به امر نادر، وی را به پیش نادر آوردند. نادر گفت: چرا این

گونه در اضطراب به سر می‌بری؟ پاسخ داد: در روستای ما رسم است که عروس و داماد در قدم اوّل در کنار ضریح ابوفاضل‌علیه السلام میثاق وفاداری می‌بندند. من نیز همراه عروسم به این سو می‌آمدم که هفت تن از اشرار عروس مرا ربودند. نادر گفت: هزار سوار مسلح در کنار من می‌باشند. الآن جهت استخلاص عروس خانم آنان را به حرکت در می‌آورم. عرب گفت: من عروس خود را از ابوفاضل‌علیه السلام می‌خواهم نه از تو، نادر گفت: یک شب و روز مهلت، اگر عروس را ابوفاضل‌علیه السلام حاضر نکرد، تو را کیفر خواهم کرد. جوان رو کرد به بارگاه ابوفاضل‌علیه السلام و گفت: مشکل دو تا شد. اوّل فقط جان عروس من در خطر بود، اکنون جان من نیز به خطر افتاد. در همین هنگام دخترک جوانی حاضر شد و بانگ در آورد، ابوفاضل‌علیه السلام تشکر، تشکر. او را نزد نادر آوردند. نادر گفت: قضیه چیست؟ پاسخ داد: این جوان شوهر من است و هفت تن از راهزن‌ها من را ربودند.من متوسل به ابوفاضل‌علیه السلام شدم. ناگهان سواری حاضر شد و به آنان نهیب زد که این زن را رها کنید. ولی آنان به مبارزه با او پرداختند که با یک شمشیر او هر هفت تن، بی سر شدند و الآن در فلان جا بدن بی سر آنان را می‌توانی تماشا کنی. نادر در این هنگام به سراغ مکان مورد نظر رفت و به کرامت قمر بنی‌هاشم‌علیه السلام پی برد.

[روزی در دفتر حضرت آیت اللَّه العظمی مکارم شیرازی، برادر اندیشمندم جناب آقای صالحی خوانساری را دیدار کردم، راجع به داستان فوق از او سؤال کردم و سند آن را از او جویا شدم. گفت در کتابخانه قمر بنی هاشم‌علیه السلام در کربلا کتابی است به نام اسرار السلاطین و داستان فوق را برای اولین بار در آن کتاب یافتم.]

استادم حضرت آیت اللَّه دارابکلایی فرمود: یکی از علمای نجف به دیگری گفت: حضرت عباس‌علیه السلام که دوران اجتهاد را طی نکرده، بنابراین استاد من از او عالم‌تر است. او چند روزی غایب بود. به سراغش رفتند. او گفت: آن شب که من استدلال کردم در جهت اثبات بهتری استادم، در عالم رؤیا قمر بنی هاشم‌علیه السلام را دیدار کردم که به من فرمود: فلانی علم استاد تو از روی اماره و ظن و گمان است. ولی من علم خود را از سرچشمه یقین و ایمان اخذ

کرده‌ام و سپس از روی اعتراض، دستی به صورت من نهاد که نه روز در حال بیهوشی به سر بردم.

ح) رؤیای فرزند محدث قمی‌رحمه الله‌

پسر محدث قمی‌رحمه الله (صاحب مفاتیح الجنان) که یکی از علما و ائمه جماعات تهران بود و فعلاً بدرود حیات گفته، نقل می‌کرد:

«شبی، پدر خود را در عالم رؤیا دیدار کردم که به من فرمود: فلان کتاب که در فلان قسمت کتابخانه جای دارد، از آنِ فلان شخص است، به او برسان که من به خاطر آن در برزخ ناراحت هستم. وقتی از خواب برخواستم، طبق رؤیای خود کتاب را یافتم و آن را روی میز خود نهادم تا به صاحبش برسانم، ولی کودکان با آن بازی کرده، قسمتی از آن را معیوب نموده بودند، خلاصه کتاب را به صاحب آن تحویل دادم. شب بعد، پدرم را در عالم رؤیا دیدار کردم، به من فرمود: کتاب را به صاحبش تحویل دادی؟! پاسخ دادم: آری، پدرم فرمود: البته تحویل دادی ولی پس از معیوب کردن آن.

خ) مرحمتی امام حسین‌علیه السلام‌

خطیب توانا در تهران، حجّت الاسلام والمسلمین سید ابوالقاسم شجاعی می‌گفت: روزی به دیدن آقای فلسفی‌رحمه الله، خطیب معروف کشور شتافتم. او در همان آغاز این دیدار به من گفت: برویم به دیدن یکی از علمای گیلانی ساکن تهران در فلان خیابان و پس از آن به دیدار او رفتیم. آقای فلسفی‌رحمه الله، در ضمن صحبت‌ها از او پرسید: وضع شما چگونه می‌گذرد؟ پاسخ داد: به لطف امام حسین‌علیه السلام خوش می‌گذرد. آقای فلسفی‌رحمه الله گفت: از وضعیت معیشتی و اقتصادی پرسیدم، پاسخ داد: من هم، همان جهت را منظور داشتم و افزود: باغی در گیلان دارم که درآمد آن زندگی مرا کفاف می‌دهد سپس گفت: سالی از سال‌ها، خریداری آمده و باغ را معامله کردم. قول نامه‌اش را نوشتیم، اتفاقاً به دیدار حضرت آیت اللَّه کوهستانی‌رحمه الله در مازندران شتافتم، او در ضمن سخنان خود از من پرسید: «مرحمتی امام حسین‌علیه السلام» در چه حال است؟ پرسیدم: منظور شما چیست؟ فرمود: منظورم باغی است که داری. و افزود: این باغ را امام حسین‌علیه السلام به تو داده است. تعجب کردم و گفتم: چگونه امام حسین‌علیه السلام به من داد؟ او فرمود: آن سالی که می‌خواستی از نجف به ایران بازگردی، به زیارت آن حضرت شتافتی

و گفتی: لطفی کنید که من به دست این و آن نگاه نکنم و زندگیم بدون احتیاج به دیگران بگذرد. بر اثر این درخواست بود که امام حسین‌علیه السلام این باغ را برای تو فراهم آورد. سخنان آیت اللَّه کوهستانی‌رحمه الله مرا به گذشته کشاند و به یادم آورد و دانستم که این باغ مرحمتی امام حسین‌علیه السلام است. فوراً به گیلان برگشتم و معامله را فسخ کردم و تصمیم گرفتم این مرحمتی امام حسین‌علیه السلام را برای همیشه داشته باشم و این باغ هم‌چنان مخارج زندگی مرا تأمین می‌کند.

ذ) برکات عمل به وصیت پدر

شخصی بیست و پنج سال در آمریکا کلنیک روانشناسی داشت. در یکی از کاروان‌های تهران برای سفر حجّ، ثبت نام کرده بود که بنده به عنوان روحانی آن کاروان در خدمت زوّار خانه خدا بودم.

او در مکه برای بچه چهار ساله‌ای لباس خریداری کرده بود. به او گفتم: لابد برای نوه خود خریده‌ای. پاسخ داد: خیر، برای پسرم خریداری کرده‌ام. گفتیم: با توجه به سن شما باید «نوه» داشته باشی. پاسخ داد: داستان ویژه‌ای دارد و سپس گفت: سالیان طولانی منتظر بچه‌دار شدن بودیم و نهایتاً من و همسرم مأیوس گشتیم تا آن‌که چند سال قبل که پدرم در حال احتضار بود، در کنارش گریه سر دادم. پدرم گفت: چرا بی‌تابی می‌کنی؟ گفتم: تو پسری داشتی که وقتی بیمار شدی از آمریکا فوراً به کنارت رسید. من در آخرین لحظات چه کسی را در کنار خود دارم؟! گفت: پسرم، من بر اثر ملاحظاتی همه اموال و داراییم را به نام تو کردم تا به دخترانم و دامادهایم چیزی نرسد. به من قول بده که همه آنها را گرچه به نام تو هستند، از اموال من بدانی و طبق نظر قرآن پس از من عمل کنی و من قول می‌دهم تا فرزند دار شدن شما را تضمین کنم که وقتی من فوت کردم فرزندی را از خدا برای شما می‌خواهم. پدرم با جرأت و اعتماد خاصی این جملات را بر زبان آورد. من به پدرم قول دادم.

پدرم فوت کرد، پس از برگزاری جلسات هفتم، به وعده خود وفا کردم، سپس به کشوری که در آن زندگی می‌کردم، رفتم و در آستانه اربعین او دوباره به تهران بازگشتم. خانم من تلفن کرد که بیمار هستم و با راهنمایی زنان دیگر به پزشک مربوط به زنان مراجعه نموده و مشخص شد که حامله است، بسیار خوشحال شدم و دانستم که پدرم به وعده خود وفا کرد. پس از چندی برای زایمان او به تهران آمدیم، در اولین لحظات زایمان بود که خواهرم بر اثر

خوشحالی فریاد زد که پدرم زنده شد معلوم شد که چون من به خواسته پدرم، جامه عمل پوشاندم، پدرم نیز به وعده خود وفا کرد و پسری از خدا برایم گرفت. او سپس افزود: آن پسر الآن چهار ساله است، لذا لباس بچه چهار ساله خریداری کردم. او گفت: پدرم همواره زیارت عاشورا می‌خواند. وی از یکی از روحانی‌ها خواهش کرد تا در کنار کعبه به نیابت از پدرش زیارت عاشورا بخواند و او هم پذیرفت.

ر) توصیه به خواندن نماز شب‌

علّامه طباطبایی‌رحمه الله فرمود: چون برای تحصیل به نجف اشرف مشرف شدم، به لحاظ قرابت و خویشاوندی، گاه‌گاهی به محضر علّامه آقا سیّد علی قاضی‌رحمه الله شرفیاب می‌شدم.

روزی در کنار دَرِ مدرسه‌ای ایستاده بودم و مرحوم آقای قاضی از آن‌جا عبور می‌کردند. چون به من رسیدند، دست خود را روی شانه من گذاردند و گفتند: ای فرزند! دنیا می‌خواهی نماز شب بخوان، آخرت می‌خواهی نماز شب بخوان.

این سخن آن چنان در من اثر کرد که از آن به بعد تا زمانی که به ایران مراجعت کردم، پنج سال تمام در محضر مرحوم قاضی‌رحمه الله روز و شب به سر می‌بردم و از وقتی که به وطن بازگشتم تا هنگام رحلت ایشان، همیشه روابط ما برقرار بود و مرحوم قاضی‌رحمه الله براساس روابط استاد و شاگردی دستوراتی می‌دادند و مکاتبات از طرفین برقرار بود. علامّه طباطبایی‌رحمه الله می‌فرمود: «ما هرچه داریم از مرحوم قاضی‌رحمه الله داریم».⁽¹⁾

مرحوم علّامه طباطبایی‌رحمه الله و آیت اللَّه العظمی بهجت از مرحوم آیت اللَّه قاضی‌رحمه الله نقل می‌کردند که ایشان می‌فرمودند: «اگر کسی نماز واجبش را اوّل وقت بخواند و به مقامات عالیه نرسد، مرا لعن کند» و یا فرمودند: «به صورت من تف بیندازد».⁽²⁾

س) هدیه امیرمؤمنان‌علیه السلام‌

یکی از علمای نجف اشرف که شاعر زبردستی هم بود و به هر دو زبان فارسی و عربی بهترین و فصیح‌ترین شعرها را می‌سرود و بضاعت مالی چندانی هم نداشت، روزی در حرم

حضرت علی‌علیه السلام یک نفر به ظاهر بی‌سوادی را دید که در خطاب به آن حضرت، این چنین می‌خواند:

شمع می‌سازم برایت یا امیرالمؤمنین

قدّ این گلدسته‌هایت یا امیرالمؤمنین

لکن به محض خواندن این بیت، لوستر بسیار گرانبها و جواهرنشان که یکی از پادشاهان برای حرم حضرت علی‌علیه السلام هدیه آورده و در حرم نصب شده بود، کنده شده و به پایین افتاد. هنگامی که آن لوستر پایین آمد، او آن را گرفت تا به زمین نخورد و نشکند. تولیت آستان علوی آنجا تشریف داشت وقتی ماجرا را مشاهده کرد فهمید عطای مولا علی‌علیه السلام است، ولی چون این بنده خدا نمی‌خواست آن را برای خود بردارد، آن را به رییس الخدام تولیت آستانه داد که در جایش نصب کند. آنها هم چهار پایه آوردند و نصب کردند. وقتی پایین آمدند دوباره از مکان خود جدا شد و پایین افتاد و باز در دامن این آقا قرار گرفت. نکته‌ای که قابل توجه بود اینکه بار اوّل شخص زیر لوستر بود، اما دفعه دوم زیر آن نبود، و به طور مایل به طرف او آمد. دیگر هیچ شکی برای کسی باقی نماند که این اعطا را حضرت مرحمت کرده‌اند.

تولیت گفت: این را حضرت به شما اعطا فرموده، بفروش و مصرف کن. او گفت: به که بفروشم؟ تولیت گفت: خودم از پول‌هایی که مردم نذر مولا امیرالمؤمنین‌علیه السلام کرده‌اند و داخل ضریح ریخته‌اند، به شما می‌دهم و بعد آن را دوباره نصب می‌کنم. این کار را کردند، دیگر جدا نشد.

آن عالم شاعرِ فقیر، با خود گفت: عجب! ما تا حالا ضرر کردیم، یک عمر در فقر به سر بردیم و به عقلمان نرسید که قصیده‌ای برای مولا بگوییم و از ایشان جایزه بگیریم. به هنگام شب، قصیده بسیار خوبی در مدح مولا علی‌علیه السلام سرود. وقتی فردا به حرم رفت، اوّل نگاهی انداخت تا ببیند کدام لوستر قیمتش بیشتر است. آن را در نظر گرفت و زیر آن رفت. کمی خود را عقب کشید که اگر فرود آمد به سرش اصابت نکند و سرش آسیب نبیند. شعرها را با صدای خوب و چهچهه زنان خواند، وقتی تمام شد، نگاه کرد و منتظر شد تا لوستر پایین بیفتد، اما خبری نشد. با خود گفت: شاید حضرت این را نپسندید.

روز دوم و سوم نیز شعر دیگری سرود، سه روز پی در پی این کار را تکرار کرد، روز سوم با خشم و عصبانیت گفت: یا علی، اگر بگویی داماد پیغمبر بودم، قبول می‌کنم؛ اگر بگویی پسر

عموی پیغمبر بودم قبول می‌کنم؛ اگر بگویی فاتح جنگ‌ها بودم، قبول می‌کنم؛ همین طور فضایل حضرت را شمرد، در آخر گفت: ولی ذوق شعری نداشتی، آخر آن شعر بود که آن آقا گفت و شما هم جایزه دادی؟ خلاصه قهر کرد و از حرم رفت.

شب در خواب مولا را زیارت کرد در حالی که لبخند بر لبان مبارکش نشسته بود، فرمود: او برای خدا خالصانه گفت، ولی تو از اوّل به خاطر صله و جایزه شعر گفتی، فرق شما با او همین بود، اما در عین حال چون از در خانه ما هیچ کس ناامید برنگشته، نزد یکی از شعرای شیعه که از ثروتمندان هندوستان است برو، آدرسش هم فلان جاست، او مصرعی سروده و مصراع دوم را نتوانسته بیاورد. برو و شعرش را به این مصرع کامل کن: «به آسمان رود و کار آفتاب کند». ایشان نذر کرده که نصف ثروتش را بپردازد به شاعری که نیمه دوم شعرش را کامل کرده و مورد پسندش قرار گیرد. آن عالم فقیر هم اطاعت کرده و به سراغ آن شاعر شیعه ثروتمند رفت، گفت: شنیده‌ام شما شعری برای مولا علی‌علیه السلام گفته‌ای و در تکمیل آن مانده‌ای، مصرع اوّل آن شعر چیست؟ گفت: «به ذره گر نظر لطف بوتراب کند».

عالم فقیر بلافاصله گفت: «به آسمان رود و کار آفتاب کند». مرد غنی گفت: به به عجب جالب و زیباست. شما هم شاعر زبردستی هستید. عالم گفت: بله، من هم شاعر هستم، ولی این قصه‌ای دارد. وقتی قصه‌اش را نقل کرد، آن آقا خیلی گریه کرد که مولا امیرالمؤمنین‌علیه السلام شعر مرا قبول کرده که مصرع دومش را خود ایشان فرموده و تو را فرستاده که بیایی و به من برسانی، پس نذر مرا ایشان قبول فرموده است. بعد هم تمام ثروتش را بین خود و او نصف کرد.

نتیجه

الف) ارتباط با برزخ‌نشینان از راه رؤیا یک مسأله قابل قبول همگان است.

ب) رؤیا به نوبه خود از حرکت روح آدمی بدون جسم دنیوی و نیز وارد شدن روح آدمی را «قالب مثالی» که غالباً اموات، پس از ارتحال از این عالم، بدان وارد می‌شوند، حکایت دارد.

فصل ششم ارتباط با برزخ نشینان از طریق میهمان شدن بر آنها

ارتباط با برزخ نشینان از طریق میهمان شدن بر آنها

پذیرفتن این حقیقت که زندگان می‌توانند به دنیای مردگان وارد شوند و از آن عالم، اطلاعاتی به دست آوردند، بسیار دشوار است و جز انسان‌های خاص و صاحبان معرفت ویژه، آن را به آسانی نمی‌پذیرند. گرچه در عالم مردگان گام نهادن از طریق رؤیا امر آسانی است و قبول آن برای زندگان نیز امر پیش پا افتاده‌ای است، لکن به میهمانی مردگان رفتن که به طور نادر و بسیار اندک رخ می‌دهد، پذیرفتن آن برای شنوندگان نیز دشوار است.

در کتاب خزائن علّامه نراقی‌رحمه الله که به تصحیح استاد بزرگوارم علّامه حسن‌زاده آملی (حفظه اللَّه) رسیده است، یکی از ثقات نقل می‌کرد از والد خود، که او نیز از ثقات بود، در وقتی که من در سن شانزده یا هفده سال بودم، عید نوروزی بود، در اصفهان به اتفاق پدر خود و جمعی از دوستان و هم‌صحبتان به بازدید عید به خانه‌های آشنایان رفتیم. اتفاقاً روز سه شنبه بود، به عزم دیدن آشنایی رفتیم. در قبرستانی که نزدیک خانه او بود مکث کرده، شخصی را فرستادیم تفحص کند که او در خانه است یا نه؟

بر سر قبری نشستیم، یکی از رفقا به عنوان مطایبه گفت: ای صاحب قبر، آخر ایام عید است، به دیدن هر که رفتیم تعارفی کرد و شیرینی و میوه آورد، چرا تو چنین بی‌تعارفی؟ ناگاه از قبر آوازی بر آمد که ببخشید ندانستم شما این‌جا خواهید آمد. سه‌شنبه آینده وعده ما باشد، همین جا، تا من نیز تعارف بجا آورم. ما از شنیدن این آواز متوحش شدیم و از جا برخاستیم، متحیر و مضطرب مانده، به منازل خود مراجعت کردیم و متیقّن شدیم که تا سه‌شنبه آینده ما همه خواهیم مرد.

مشغول توبه و وصیت و تنقیح امور خود شدیم. تا روز سه‌شنبه آینده با هم مجتمع شده، گفتیم: بیایید تا بر سر قبر او رویم ببینیم چه روی می‌دهد. مجتمعاً بر سر قبر او رفتیم. یکی از ما گفت: ای صاحب قبر به وعده وفا کن، ناگاه دیدیم قبر شکافته شد و دری پیدا گردید و آوازی آمد که بسم اللَّه، قدم رنجه فرمایید، پله‌ای چند ظاهر شد و ما در نهایت حیرانی پایین رفتیم. دهلیزی طولانی، سفید کرده، روشن نمایان شد و شخصی در آن‌جا ایستاده، پیش افتاد و دلالت کرد، چون دهلیز تمام شد، باغی در نهایت طراوت و صفا ظاهر و در آن‌جا نهرهای آب جاری و درخت‌های مشتمل بر انواع میوه‌های جمیع فصول و بر آن درختان، انواع

مرغان خوش الحان و از خیابانی که مقابل دهلیز بود، رفتیم. در میان باغ به عمارتی رسیدیم، ساخته و پرداخته در نهایت زینت و اطراف آن به باغ گشوده، پس داخل آن عمارت شدیم.

شخصی در نهایت جمال و صفا نشسته و جمعی از ماه لقایان کمر خدمت او بر میان بسته، چون ما را دید، از جا برخاست و عذر خواهی نمود و ترغیب کرد و انواع شیرینی‌ها و میوه‌ها که مثل آن ندیده بودیم آورد و ما متحیر بودیم که در این‌جا خواهیم ماند یا بازگشتی خواهیم داشت. بعد از ساعتی برخاستیم تا ببینیم چه روی خواهد داد. آن شخص ما را مشایعت کرد تا دم دهلیز، پس پدر من از او سؤال کرد که تو کیستی و این‌جا کجاست؟ گفت: من فلان مرد قصّابم، در بازارچه‌ای که نزدیک این قبرستان است، دکان قصابی داشتم و عملی به جز این نداشتم که هرگز کم نفروختم و اوّل وقت نماز که داخل می‌شد و صدای مؤذن بلند می‌شد، اگر گوشت در ترازو بود نمی‌کشیدم و به مسجد کوچکی که در آن نزدیکی بود به نماز جماعت حاضر می‌شدم و بعد از مردن این موضع را به من دادند و در هفته گذشته که شما این سخن را به من گفتید، مأذون به راه دادن نبودم و این هفته اذن گرفتم.

بعد هر یک از ما از مدّت عمر خود سؤال کردیم و او جواب می‌گفت: از آن جمله شخص مکتب داری را گفت: تو زیاده از نود سال عمر خواهی کرد و او هنوز زنده است و مرا گفت: تو فلان قدر، و حال پانزده سال دیگر باقی است.⁽¹⁾

علّامه نراقی‌رحمه الله و قدم نهادن به دیار برزخ‌

در زندگی‌نامه علّامه نراقی‌رحمه الله آمده است: «روزی در نجف، همسرم به من گفت: «چیزی در منزل از خوراکی نداریم». به قبرستان وادی السلام رفتم. ناگهان دیدم چند عرب، نعشی را آوردند. به من گفتند: «به نماز و دفن آن اقدام کن» و رفتند، من هنگامی که میّت را داخل قبر نهادم، دریچه‌ای را در آن یافتم. وقتی آن را گشودم باغ بسیار جالبی را دیدم و داخل شدم، در وسط آن، ساختمان باشکوهی را یافتم. داخل آن شدم.

در سالن بزرگی، مردی را با کمال جلال و وقار یافتم و جمعیّتی در کنار او نشسته و از او از بازماندگان خود می‌پرسیدند. ناگهان دیدم ماری خطرناک سررسید و آن آقا را نیش زد و رفت. آن مرد بی‌جان شد و از حال رفت. ولی یاران وی را به هوش آوردند و پس از لحظاتی

آن مسأله تکرار شد. خیلی تعجب کردم، پیش رفتم و به او گفتم: «تو کیستی و قضیه این مار چیست؟» پاسخ داد: «من همین میّتی هستم که مرا در قبر جای دادی؛ و این باغ نتیجه اعمال نیک من است». گفتم: «داستان نیش زدن مار چیست؟» پاسخ داد: «این هم نتیجه یک قضاوت نابجای من است. روزی در بازار دو نفر با هم دعوا داشتند، مغازه‌دار به مشتری می‌گفت: «شش شاهی طلب‌کاری من است و خریدار می‌گفت پنج شاهی طلب شماست. من به عنوان حاکم انتخاب شدم و قضاوت کردم که اختلاف در یک شاهی است، نیمی را بازاری ببخشد و نیمی را مشتری بپردازد و بازاری به ناچار سکوت کرد. در حالی که حقّ با او بود. من به خاطر «نیم شاهی» قضاوت نابجا، دوبار مورد حمله مار (برزخی) قرار گرفتم».⁽¹⁾

علامه طباطبایی‌رحمه الله نقل کرد که استاد ما عارف برجسته حاج میرزا علی آقا قاضی‌رحمه الله می‌گفت: در نجف اشرف در نزدیکی منزل ما مادر یکی از دخترهای افندی‌ها (سنی دولت عثمانی) فوت کرد. این دختر در مرگ مادر بسیار گریه می‌کرد و جداً ناراحت بود و با تشییع‌کنندگان تا کنار قبر مادرش آمد و آن قدر گریه و ناله کرد که همه حاضران به گریه افتادند. هنگامی که جنازه مادر را در میان قبر گذاشتند دختر فریاد می‌زد: من از مادرم جدا نمی‌شوم. هرچه خواستند او را آرام و از مادر جدا کنند، مفید واقع نشد. دیدند اگر بخواهند با اجبار، دختر را از مادر جدا کنند ممکن است جانش به خطر بیفتد، سرانجام بنا شد دختر را در قبر مادرش بخوابانند و دختر هم پهلوی بدن مادر در قبر بماند ولی روی قبر را از خاک انباشته نکنند و فقط روی قبر را با تخته‌ای بپوشانند و دریچه هم بگذارند تا دختر نمیرد و هر وقت خواست از آن دریچه بیرون آید. دختر در شب اوّل کنار مادر خوابید فردا آمدند و سرپوش را برداشتند تا ببینند بر سر دختر چه آمده است. دیدند تمام موهای سرش سفید شده است. پرسیدند: چرا این طور شده‌اید؟ در پاسخ گفت: شب در کنار جنازه مادرم در قبر خوابیدم. ناگاه دو نفر از فرشتگان آمدند و دو طرف ایستادند و یک شخص محترمی هم آمد و در وسط ایستاد. آن دو فرشته هم مشغول سؤال از عقاید مادرم شدند و او جواب می‌داد. سؤال از توحید نمودند جواب درست داد، سؤال از نبوت نمودند جواب درست داد، تا این که پرسیدند، امام تو کیست؟ آن آقای محترمی که در وسط ایستاده بود گفت: «من امام او

نیستم». (آن مرد محترم امام علی‌علیه السلام بود) در این زمان آن دو فرشته چنان گرز بر سر مادرم زدند که آتش آن به سوی آسمان زبانه کشید. من از ترس و وحشت آنچنانی، به این وضع که می‌بینید در آمدم.⁽¹⁾

دیدار از بهشت و جهنم‌

انس بن مالک روایت کرده که: روزی حضرت رسول اللَّه‌صلی الله علیه وآله فرمود: اکنون برادرم جبرئیل به من خبر داد که جریر از دنیا رفت و جان او را به آسمان بردند؛ بهشت و دوزخ را به او نشان دادند عجایب و غرایب بسیار دید باز او را به دنیا فرستادند او را بطلب و از او بپرس تا از احوال آخرت به تو خبر دهد و اصحاب بدانند که چه در پیش است. پیامبر اعظم‌صلی الله علیه وآله او را طلب نمود و فرمود: شرح حال خود را بازگوی. جریر عرض کرد: یا رسول اللَّه! در دکان نشسته بودم که تنم ناخوش گردید (بیمار شدم)، برخاستم و به خانه رفتم زبانم از کار افتاد و بر بستر بیماری افتادم؛ در این هنگام گروهی را دیدم که به صورت گرگ بودند و در پائین پای من ایستادند؛ چیزی نگذشت جمعی را دیدم که به صورت خوک بودند و بر جانب راست من ایستادند و چیزی نگذشت که گروهی را دیدم به صورت شیران آمده و بر جانب چپ من ایستادند من به ایشان نگاه می‌کردم و زبانم بند آمده نمی‌توانستم سخن گویم پس سر تا پای مرا بو کردند و گفتند: «لا إله الّا اللَّه محمّد رسول اللَّه» آنگاه روی به آن قوم کردند که روی‌های ایشان چون روی خوک و سگ بود گفتند: شما باز گردید که اشتباهی آمده‌اید و این مرد از جمله اهل توحید است پس به آنها که در پهلوی راست من بودند گفتند: بسم اللَّه جانش را بستانید. پس جانم را برداشتند. یا رسول اللَّه! اگر بخواهم از تلخی جان کندن و دیدار ملک الموت و سکرات مرگ بگویم یکی از هزار وصف نتوانم کرد. پس حریری آوردند و جان مرا در آن حریر پیچیدند و به آسمان بردند و آن‌ها که به صورت گرگ بودند از عقب من آمدند و مرا از هفت آسمان گذرانیدند پس زبانیه‌های دوزخ را دیدم که هر یک مثل کوهی تازیانه‌های آتش در دست گرفته، پیش من آمدند که بر من زنند آنهایی که مرا می‌بردند، گفتند: بازگردید که این از جمله اهل توحید است. آنگاه مرا پیش مالک دوزخ بردند من او را به خلقتی دیدم که جز خدا، بزرگی او را کسی نداند و کرسی‌ای دیدم از آتش که او در کرسی

نشسته بود، آنگاه مرا پیش او بردند او از من پرسید: نامت چیست؟ گفتم: جریر. سپس گفت: نام پدرت؟ گفتم: عطای جریح. گفت: از کجایی؟ گفتم از مدینه رسول خدصلی الله علیه وآله. پس دفتری آوردند در آن نگاه کرد سری حرکت داد و گفت: معبود تو کیست؟ گفتم: خدای عزوجل. گفت: رسول تو کیست؟ گفتم: محمدصلی الله علیه وآله گفت: در زندگی اسرار تو چه بود؟ گفتم: «کلمه طیبه لا اللَّه محمّد رسول اللَّه علی ولی اللَّه». پس به آنهایی که موکل بر من بودند گفت: به حکم الهی هنوز اجل این بنده نرسیده. پس مالک به من گفت: ای مرد! باز می‌گردی یا می‌مانی تا قدرت الهی و عجایب و غرایب آن را مشاده کنی و خبر از برای زندگان غافل ببری که خدای تعالی تو را از روی حکمت برای دیدن اهل عذاب به این جا فرستاده؟ چون این مژده را شنیدم، خاطر جمع گردیده گستاخ شدم و گفتم: می‌مانم. پس گفتم: آیا ملک الموت جان بندگان را اشتباهی هم می‌گیرد؟ گفت: استغفر اللَّه چنین مگو که هرگز به روی اشتباه نرفته و هر چه جان می‌گیرد به فرمان خدا می‌گیرد و هیچ امّت را کرامت نبوده که یکی از ایشان بمیرد و باز او را زنده کنند تا احوال عقبی را به مردم دنیا بازگوید، این مسأله برای امتی مجاز است که پیغمبر آنها محمدصلی الله علیه وآله می‌باشد و آنگاه نامه‌ای به دست من داد چون نگاه کردم سیصد و شصت حسنه در آن بود و برابر آن بدی‌های خودم را نیز دیدم ترسیدم که مستوجب دوزخ شوم. نامه دیگر به دست من دادند چون در آن نگریستم نیکی‌های بسیار دیدم گفتم: اینها اعمال من نیست این همه نیکی از کجا است؟ گفتند: ای بنده خدا و امت محمدصلی الله علیه وآله! خدای تعالی اعمال نیک را ده برابر می‌گرداند همچنان که در کلام خود فرموده: «مَن جَآءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثالِها»⁽¹⁾پس یک عمل نیک تو با یک بدی برابر باشد و 9 تای دیگر را از برای "تو ذخیره" کرده‌اند.

آنگاه مالک یکی از خازنان را طلبید و گفت: فرمان چنین است که این بنده را بدون آسیب همراه خود ببری تا اهل عذاب را ببیند و قدرت باری تعالی را مشاهده نماید تا چون بازگردد امتان محمّد را را خبر دهد که چه در پیش است. جریر گفت: یا رسول اللَّه! مرا به دوزخ شدم بردند، چون داخل دوزخ دیدم که گروهی از غیبت کنندگان سنگ‌های آتشین در دهان داشتند و فرو می‌بردند و از راه دیگر بیرون می‌آمد هر باری که آن سنگ‌ها را فرو می‌بردند چنان فریادی می‌کردند که اگر اهل دنیا می‌شنیدند هلاک می‌شدند.

یا رسول اللَّه! چون از آنجا گذشتم جمعی را دیدم که زبان‌های ایشان از کام گسسته می‌شد و هر ساعت یکبار ملائکه‌های عذاب، عمودهای آتشین بر سر ایشان می‌زند؛ پرسیدم که این قوم چه کرده‌اند؟

گفتند: اینها در دنیا به مساجد از روی ریا می‌رفتند و در آنجا غیبت می‌کردند گروهی دیگر را در عذاب بسیار سخت دیدم.

گفتند: اینها شراب خواران و مطربانند که بدون توبه مرده‌اند.

یا رسول اللَّه! چیزهایی دیدم که ذکر آنها را نتوانم کرد دیگر طاقت دیدن آنها را نیاوردم. گفتم: مرا بازگردانید. پس مرا پیش مالک دوزخ بردند.

آنگاه گفت: ای بنده خدا! می‌خواهی که بهشت و اهل آن را هم مشاهده نمایی؟ گفتم: آری، پس به یکی از فرشتگان دستور داد این شخص را پیش رضوان برید و بگویید که این مرد یکی از امّت محمدصلی الله علیه وآله است که شربت مرگ چشیده و اهل دوزخ را دیده و نیکی او زیادتر از بدی او است او را به بهشت ببر تا بهشت را ببیند و خبر از برای اهل دنیا ببرد که چه در پیش است. چون مرا پیش رضوان بردند، جوان خوشروی، خوش خوی و خوش لقایی را دیدم که مثل او هرگز کسی را ندیده بودم به روی من چون گل بشکفت و خندید. پس به فرشتگان نیکو صورت دستور داد تا در بهشت را گشودند و مرا به بهشت بردند. قصری دیدم به غایت رفیع و عالی که شرح آن به گفتن درنیاید، پرسیدم: این قصر از آن کیست؟ گفتند: از آن خیرالبشر است. باز پرسیدم: آیا برای من هر جایی هست؟ گفتند: آری هر که از اهل توحید است برای او در بهشت جا و مقام خواهد بود.

یا رسول اللَّه! چندان عجایب و نعمت‌ها دیدم که وصف آنها به زبان درنیاید. باز ما را پیش مالک دوزخ بردند دیدم همه اهل عذاب در دوزخ افتاده‌اند چنان که گویی مرده‌اند و هیچ‌کس را عذاب نمی‌کردند پرسیدم که: ای مالک! قضیه چیست که از این دوزخیان آوازی بر نمی‌آید مگر مرده‌اند؟ گفت: یا جریر! اینجا جای مرگ نیست امّا چون روز پنجشنبه و جمعه می‌شود خدای تعالی عذاب را از دوزخیان بر می‌دارد پس به من گفت: برو و باقی عمر خود را به عبادت و بندگی خدای تعالی صرف کن. آنگاه مالک به آن جمعی که به صورت گرگ بودند، گفت: که این مرد را ببرید و جان او را در کالبدش رسانید. پس موکلان مرا باز آوردند در آن

وقت اقوام مرا غسل و کفن کرده و بر من نماز گزارده بودند که به فرمان خدای تعالی جان مرا باز آوردند برخواستم ونشستم.

یا رسول اللَّه! این همه در یک لحظه بر من گذشت.

پس‌حضرت فرمود: جبرئیل به فرمان ملک جلیل آنچه را که تو بیان کردی به من خبر داده، بیان‌توواقع‌است و خلافی ندارد. آنگاه روی مبارک به اصحاب کرده و فرمود: هرگز این چنین قضیه‌ای برای کسی روی نداده و برای کسی هم به غیر از جریر تا قیامت روی نخواهد داد.

نتیجه

الف) آن‌جا که خدا اجازه دهد، انسان‌های به اصطلاح زنده، می‌توانند در دنیای انسان‌های به ظاهر مرده یعنی برزخ‌نشینان، گام نهند و وارد شوند و در جریان زندگی آنان قرار گیرند.

ب) برزخ‌نشینان، به نوبه خود همانند ما دارای زندگی هستند و آیه: «عِنْدَ رَبِّهِمْ یُرْزَقُونَ» از زندگانی شهیدان در عالم برزخ‌بازگو می‌کند ولی به طور کلی غیر از شهدا نیز کم و بیش این چنین‌اند.

فصل هفتم بازگشت بعضی از برزخ نشینان به زندگی دنیوی

مسأله رجعت‌

یکی از طرق ارتباط میان دنیا با عالم برزخ، مسأله رجعت است که نشان می‌دهد درب بازگشت به رجعت یا بازگشت برخی از برزخ نشینان به زندگی دنیوی خود، یکی دیگر از راه‌های ثبوت پل ارتباطی میان دنیا و آخرت است.

از آیات قرآنی و احادیث به دست می‌آید که پیامبر خاتم‌صلی الله علیه وآله و همه اوصیای عظام او، یکی پس از دیگری به زندگی دنیوی باز می‌گردند و هرکدام در مدتی طولانی زعامت و هدایت کاروان بشری را در دست می‌گیرند.

در ذیل تفسیر آیه: «إِنَّا لَنَنصُرُ رُسُلَنَا وَالَّذِینَ آمَنُوا فِی الْحَیَاةِ الدُّنْیَا»⁽¹⁾آمده است «و هو فی الرجعة اذا رجع رسول اللَّه والائمة».⁽²⁾

البته مسأله رجعت - یعنی بازگشت برزخ نشینان به زندگی دنیوی - اختصاص به مؤمنان

ندارد و نیز اختصاص به دوران پس از ظهور امام عصر ندارد. چنان‌که در احادیث می‌خوانیم: «ان له رجعة قبل قیام القائم و معه و بعده».

برای آدمی، پیش از قیام حضرت ولی عصرعلیه السلام و در دوران او و پس از ارتحال او رجعت، تحقق می‌یابد.⁽¹⁾

زنده شدن همراهان حضرت موسی‌رحمه الله در کوه طور

حضرت موسای کلیم‌رحمه الله که به همراه هفتاد نفر از رجال برجسته بنی اسرائیل در کوه طور تقاضای رؤیت ذات حق کرده بودند، ناگهان به طوری قهرآمیز از پا درآمدند و از دنیا رفتند (به عالم برزخ داخل شدند) لکن با تقاضای حضرت موسی کلیم‌رحمه الله، دوباره به زندگی دنیوی رجعت کردند.⁽²⁾

راوندی در «قصص الأنبیاء»، می‌نویسد: حضرت موسی کلیم‌علیه السلام به بنی اسرائیل وعده داده بود که پس از نجات از دست فرعون، از سوی خداوند متعال کتاب آسمانی نازل خواهد شد؛ به همین دلیل، با جمعیّتی به کوه طور رفت. چند روزی از زمان معین شده برای بازگشت او گذشت؛ ولی حضرت موسی‌علیه السلام نیامد. سامری مجسمه گوساله مرموزی را کنار دیواری نصب کرد. یکی از دستیاران او دور از چشم دیگران، از طرف دیگر دیوار در آن می‌دمید و صدایی شبیه گوساله از آن برمی‌خواست. مردم عوام، بی‌خبر از همه جا، طبق القاء سامری، آن را خدای تجسم یافته پنداشتند و به پرستش آن مشغول گشتند. وقتی که موسی‌علیه السلام از طور بازگشت، دستور داد تا مرتدان به کیفر اعمال خود برسند. کفاره این ارتداد آن بود، که مؤمنان با شمشیر آخته آنان را به قتل برسانند. آنان (قوم موسی) 600 ششصد هزار نفر بودند (شهید مطهری در کتاب تعلیم و تربیت از ابن خلدون نقل می‌کند، که حضرت موسی‌علیه السلام و قومش، از فرزندان حضرت یعقوب‌علیه السلام بودند و تا آن حضرت چهار نسل بیشتر فاصله نداشتند لذا این رقم افسانه‌ای بیش نیست.). که فقط 12 هزار نفر آنان مرتد نشده بودند. سرانجام، پس از قتل بسیاری از آنان، به خمسه طیبه، پیامبرصلی الله علیه وآله و اهل بیت‌علیهم السلام او و اسلام متوسّل گشتند، بر این اساس، از سوی خدا، فرمان عفو، صادر گردید.⁽³⁾

بازگشت به دنیا

«ارمیا» در زمان عزیر پیامبرعلیه السلام نیز از دنیا رفت و پس از صد سال در حالی که ذرات استخوان بدنش پراکنده شده بود، دوباره به زندگی دنیوی بازگشت. در احادیث آمده است: خدا اوّل چشم او را به قدرت خود آفرید تا ببیند که چگونه خدا قادر است همه ذرات پراکنده یک بدن را جمع کند.⁽¹⁾همچنین بعضی از اهل نظر این داستان را مربوط به خود عزیرعلیه السلام می‌دانند.⁽²⁾

در زندگینامه عُزَیر پیامبرعلیه السلام در یکی از آیات قرآن آمده: ««أَوْ کَالَّذِی مَرَّ عَلَی قَرْیَةٍ وَهِیَ خَاوِیَةٌ عَلَی عُرُوشِهَا قَالَ أَنَّی یُحْیِی هَذِهِ اللَّهُ بَعْدَ مَوْتِهَا فَأَمَاتَهُ اللَّهُ مِائَةَ عَامٍ ثُمَّ بَعَثَهُ قَالَ کَمْ لَبِثْتَ»».

یا همانند کسی که از کنار یک آبادی عبور کرد در حالی که دیوارهای آن به روی سقف‌ها فرو ریخته بود. گفت: چگونه خدا این‌ها را پس از مرگ زنده می‌کند؟ خدا او را یک صد سال میراند. سپس زنده کرد و به او گفت: چقدر درنگ کردی؟.⁽³⁾

عُزیرعلیه السلام - یا اِرمیا یا خضرعلیه السلام⁽⁴⁾- که درباره زنده کردن مردگان تردید داشت و این تردید را با دیدن قریه‌ای که (بیت المقدس که توسط بخت النصر) تخریب شده بود، خدا او را می‌راند، اجزای پراکنده شده بدنش از جاهای مختلف در کنار یکدیگر و به صورت اوّل پدیدار می‌گردید. او قدرت الهی را با چشم خود دید و قدرت دیگر الهی آن بود که آب و غذای او پس از گذشت صد سال هم‌چنان به حال اوّل خود باقی بوده و تغییر طعم و بو و مزه نداده بودند! انگور و انجیر، با آن‌که خیلی زود تغییر می‌کنند، ولی به قدرت الهی به حال اوّل خود باقی ماندند. در حالی که همه اجزای بدن حمار او نیز از پای درآمده بودند. او صبح‌گاهان از خانه بیرون رفت و شامگاهان بازگشت و شهر و منطقه زندگی خود را دگرگون یافت، معلوم شد صد سال تاریخ ورق خورده و از عالم برزخ به زندگی دنیوی گام نهاده است.

هنگامی که ملک (یا نبی یا سالمندانی که شاهد موت او بودند)⁽¹⁾سؤال کردند: «کم لبثت؟» چه مدّت در این‌جا بودی؟ پاسخ داد: «لبثت یوماً او بعض یوم قال: بل لبثت مأة عام».

یک روز یا مقداری از یک روز. گفت: نه بلکه تو صد سال در روزگار مرده بودی.

نکته مهم در این داستان آن است که این مسأله یعنی قدرت نهایی الهی به آن جهت صورت پذیرفت تا برای دیگران بانگ بیدار باشی باشد. آنان که در اصل مرگ، یا در معاد جسمانی و قدرت الهی در این باره تردید دارند دقت کنند «ای حجة للناس فی البعث».

چه حجت و دلیلی برای مردم در مورد قیامت است؟

در این هنگام بود که عزیرعلیه السلام ندا در داد: «اعلمُ ان اللَّه علی کلّ شی‌ء قدیر».

می‌دانم که خدا بر هر کاری تواناست.

در تورات آمده است که مردم با دیدن عزیرعلیه السلام گفتند: او خدا زاده است «فقالوا عزیر بن اللَّه».⁽²⁾

آنان که از برزخ به دنیا بازگشت می‌کنند، دو دسته‌اند: دسته‌ای بدن آنان در روزگاری که در برزخ به سر می‌برند، سالم مانده است، مثل اصحاب کهف. به قول برخی از روایات⁽³⁾و دسته دوم کسانی هستند که بدن آنان متلاشی و اجزای بدنشان پراکنده شده، ولی به قدرت الهی به صورت اوّل در آمده و به زندگی دنیوی باز گشتند.

در تفسیر قمی در باب راز مرگ ارمیا آمده است که او انگور، انجیر و شربتی را برداشته، سوار بر الاغ شد و از جایی عبور می‌کرد که لاشه‌ای را دید که حیوانات بیابانی و نیز حیوانات دریایی از آن می‌خورند، در این هنگام مسأله معاد و به ویژه معاد جسمانی نظر وی را جلب کرد که خدا چگونه می‌تواند اجزای پراکنده شده بدن این حیوان را به جای اوّل خود باز گرداند و نیز کارهای تخریب بخت النصر در بیت المقدس را مدّ نظر خود داشت. ایشان معتقدند که در حمله بخت النصر عزیرعلیه السلام در چشمه آبی ناپدید شده بود. بعضی از اهل نظر می‌نویسد: قریه توسط طاعون بدون سکنه مانده بود و داستان فوق از این حیث نظر طرف را جلب کرده بود.

برزخ نشین انطاکیه‌

حضرت مسیح‌علیه السلام دو تن از نمایندگان خود را جهت ابلاغ آیین خود، میان مردم منطقه انطاکیه فرستاد که سر انجام، توسط پادشاه منطقه زندانی شدند. وقتی شاه به آنان گفت: شما چه کاره‌اید؟ پاسخ دادند: «رسولا عیسی جئنا ندعوک من عبادة ما لا یسمع و لا سیجرا لی من یسمع و یبصر».

ما فرستادگان حضرت عیسی‌علیه السلام هستیم و آمدیم تا اینکه تو را از عبادت و پرستش چیزی که نه می‌شنود و نه می‌بیند باز داریم و دعوت کنیم به کسی که هم می‌شنود و هم می‌بیند.

حضرت مسیح مقدّس‌علیه السلام، نماینده دیگر ایشان که در قرآن در سوره «یس» از او به عنوان ثالث «فَعَزَّزْنَا بِثَالِثٍ»⁽¹⁾مطرح می‌باشد.

روزی به شاه گفت: دو تن از مردان را زندانی کردی، چه خوب است آنان را احضار کنی تا در محضر شما ادعای خود را ابراز کنند و ببینیم ادعای آنان چیست. آنان را از زندان به دربار آوردند. شمعون از آنان پرسید «من ارسلکما الی هیهنا قالا اللَّه الذی خلق کل شی‌ءٍ لا شریک له».

چه کسی شما را به اینجا فرستاد؟ آنها گفتند: خداوندی که همه چیز را آفریده و شریکی برای او نیست ما را فرستاده.

شمعون پرسید: اگر از سوی خدا هستید، نشان صدق شما چیست؟ پاسخ دادند کور مادر زاد را شفا می‌دهیم، کوری را آوردند، دعایی خواندند و شفا یافت. شمعون به پادشاه گفت: آیا از بت‌های ما چنین هنری ساخته نیست؟ شاه گفت: خیر، گفتند: مرده را نیز زنده می‌کنیم، شمعون به پادشاه گفت: از اینان بخواهیم تا پسر شما را که یک هفته است از دنیا رفته، به

زندگی دنیوی برگردانند. سرانجام به سر قبر او رفتند. آن دو دعایی خواندند، قبر شکافته شد و پسر شاه از قبر بیرون آمد. پسر گفت: دو مرد را دیدم که در پیشگاه خدا سجده کردند و از خدا باز گشت من به دنیا را خواستند و خدا اجابت کرد. شاه گفت: پسرم آن دو مرد را می‌شناسی؟ پاسخ داد: اگر ببینم می‌شناسم، سرانجام جمعیت انطاکیه در بیرون شهر صف کشیدند و پسر شاه از میان آنان، آن دو تن را شناخت و به شکرانه این زنده شدن، شاه و همه دولت و همه مردم شهر به آیین حق درآمدند، و به شکر این بازگشت از برزخ به دنیا، دین خدا رونق دیگری یافت.⁽¹⁾

مقتول بنی اسرائیل‌

مفّسر معروف علّامه طبرسی‌رحمه الله در تفسیر آیه 6 سوره بقره می‌نویسد:⁽²⁾امام رضاعلیه السلام فرمود: مردی از بنی اسرائیل یکی از نزدیکان (بستگان) خود را کشت و جسد او را در محل زندگی یکی از بهترین یاران موسی انداخت و سپس خود به عنوان خون‌خواه او به حرکت درآمد و سرانجام مردم مسئله را به حضرت موسای کلیم‌علیه السلام گزارش داده و حل معما و شناسایی قاتل را از آن حضرت خواستند.

او گفت: خدا می‌فرماید که گاو ماده یعنی «بقره»ای بیاورید تا آن را ذبح کنم و قطعه‌ای از گوشت آن را به جسد مقتول بزنیم تا زنده شود و خود قاتل خود را معرفی نماید. آنان در فراهم آوردن آن تعلل کردند: «قالُوا ادْعُ لَنا رَبَّکَ یُبَیِّن لَّنا ما هِیَ قالَ إِنَّهُ یَقُولُ إِنَّها بَقَرَةٌ لَّا فارِضٌ وَلَا بِکْرٌ عَوَانٌ بَیْنَ ذَلِکَ»؛

گفتند: به پروردگارت بگو تا بیان کند که آن گاو چگونه باشد؟ موسی گفت: پروردگارم می‌گوید: گاو ماده‌ای که هنوز قدرت حمل را نیافته و نه بزرگ است، و نه کوچک بیاورید.

با همه تعلل‌ورزی آنان و کوتاه نیامدن حضرت موسی‌علیه السلام و با تلاش فراوان، گاو واجد شرایطی یافتند که در دست کسی بود که نمی‌فروخت و بر اثر اصرار فراوان خریداران، بنا شد که پوست آن را پر از زر و جواهر کنند و به او تحویل دهند و سرانجام این چنین شد و ثروت هنگفتی برای صاحب گاو فراهم آمد.

بعضی از یاران از حضرت امام رضاعلیه السلام پرسیدند: چگونه می‌شود که بعضی از اموال آدمی

این‌گونه پربها و پربرکت از آب در می‌آید؟ حضرت فرمود: این بقره داستان ویژه‌ای دارد. مشتری‌های متعددی آمدند و با قیمت کلان از صاحب آن می‌خریدند، او می‌گفت: پدرم خوابیده است و کلید آغل زیر سر اوست و من او را برای مال دنیا از خواب بیدار نمی‌کنم و سلب استراحت از او را جایز نمی‌دانم. هنگامی که پدر از خواب بیدار شد، در جریان احترام فرزند و حفظ حریم و استراحت او توسط فرزندش قرار گرفت، پدر دعا کرد و این قیمت گران عوض احسان و حفظ حریم پدر است.

سرانجام گاو مورد پیشنهاد حضرت موسی‌علیه السلام را کشتند، بخشی از آن را به تن آن مقتول زدند و مقتول زنده شد و از عالم برزخ به دنیا باز گشت و قاتل خود را معیّن و رسوا ساخت و سالیان سال پس از بازگشت به زندگی دنیوی زندگی کرد. راز قتل، آن بود که قاتل، عاشق دختر عموی خود شده بود و به خواستگاری او رفته بود. امّا عمو (پدر دختر) موافقت نکرده بود. در این بین یکی دیگر از جوان‌های شایسته به خواستگاری وی (آن دختر) آمد و او (پدر دختر) پذیرفت. لذا عاشق به قتل عموی خود (پدر دختر) دست زد. (بعضی به جای عمو، پسر عموی نوشته‌اند)

داستان فوق در حدیثی دیگر:

شرح صلوات، ص 131 - 139، نقل از [علی خمسه‌ای قزوینی معروف به حکیم هندی، صلوات کلید حلّ مشکلات ص 166- 162]

قضیه گاو بنی اسرائیل‌

در میان بنی اسرائیل، کسی را کشته بودند و قاتل او معلوم نبود و از جانب خدا مأمور شدند گاوی را بکشند که دارای صفات ویژه‌ای باشد و چنان گاوی را پیدا نکردند، در حالی که جوانی از بنی اسرائیل چنین گاوی داشت، ولی آنان اطلاع نداشتند. شبی در خواب به آن جوان الهام می‌شود که «چون تو بر محمّد و آل محمّد صلوات می‌فرستی، جزای تو را در این دنیا به تو می‌رسانیم» در خواب، به جوان بنی اسرائیلی الهام می‌شود که گروهی از بنی اسرائیل روزی جهت خریدن گاو سراغ تو می‌آیند. شما گاو را نمی‌فروشی مگر به امر مادرت و اگر چنین کنی ثروت بسیاری برای خود و فرزندانت به دست می‌آید.

آن جوان از چنین خوابی شاد گردید و چون صبح شد گروهی از بنی اسرائیل به منزل آن

جوان آمدند که گاوش را بخرند.

باب گفتگو شروع شد و به جوان گفتند که گاوت را چند می‌فروشی. گفت: دو دینار، ولی اختیارش دست مادرم می‌باشد. گفتند: ما یک دینار می‌خریم و چون آن جوان با مادر خود مصلحت کرد گفت: به چهار دینار بفروش. جوان گفت: مادرم می‌گوید: چهار دینار، خریداران گفتند: ما دو دینار می‌خریم. جوان چون با مادر مصلحت کرد، گفت: صد دینار. خریداران گفتند: ماپنجاه دینار می‌خریم. آنچه خریداران راضی می‌شدند، مادر قیمت گاو را بالاتر می‌برد. تا آن‌جا که گفت: باید پوست گاو را از طلا پر سازند.

گاو را خریدند و کشتند و استخوان بیخ دم او را گرفتند و بر آن مرده زدند و گفتند: خداوندا! به حق محمد و آل طیبین اوعلیهم السلام مرده را زنده گردان و به سخن درآور، تا آن‌که ما را خبر دهد که چه کسی او را کشته است.

ناگاه آن کشته به امر و اذن خداوند به برکت قسم‌ها و ذکر صلوات بر محمّد و آل محمدصلی الله علیه وآله، صحیح و سالم برخاست و به موسی‌علیه السلام عرض کرد: ای پیغمبر خدا! این دو پسر عموی من بر من حسد بردند، به خاطر دختر عمویم مرا کشتند و بعد از کشتن مرا در محله این گروه انداختند که دیه مرا از ایشان بگیرند. پس موسی‌علیه السلام آن دو را کشت و آن‌گاه خدا پوست آن گاو را آن چنان گشاد و بزرگ کرد تا آن‌که از پنج هزار اشرفی پر شد.

سپس بعضی از بنی اسرائیل گفتند: نمی‌دانیم که کدام عجیب‌تر است: زنده شدن این مرده یا به سخن آمدن صاحب این گاو؟ پس وحی آمد: ای موسی، به بنی اسرائیل بگو که هرکه از شما می‌خواهد که من زندگانی او را در دنیا نیکو گردانم و در بهشت محل او را عظیم سازم و او را در آخرت با محمد و آل طیبین اوصلی الله علیه وآله هم صحبت نمایم، مثل این جوان عمل کند. به درستی که این جوان از موسی‌علیه السلام شنیده بود ذکر محمدصلی الله علیه وآله و آل طاهرین او چقدر پر ارج است و پیوسته برایشان صلوات می‌فرستاد و ایشان را از جمیع خلایق انس و جن و ملایکه جدا می‌دانست و به این سبب مال عظیمش برایش میسر شد.

سپس جوان به موسی‌علیه السلام گفت: ای پیغمبر خدا، حالا من چگونه این همه مال را حفظ کنم. با بودن این همه دشمن و حسود. حضرت موسی‌علیه السلام در جواب می‌فرماید: برای این همه مال، صلوات بر محمد و آل محمدصلی الله علیه وآله را بخوان. چنان‌چه بیش از این می‌خواندی و همان اعتقاد

درست تو برای صلوات بود و به برکت همان صلوات‌ها بود که این همه مال‌گران قیمت به دست تو آمد. پس به ذکر صلوات‌هایت ادامه بده، تا خدای بزرگ و قادر و توانا این مال را از آن تو کند. و ضرر او را رفع نماید. در این وقت آن جوان زنده شد. چون این سخنان موسی‌علیه السلام و جوانِ صاحب گاو را شنید تشویق شد که از حضرت موسی‌علیه السلام کمک بگیرد و گفت: خداوندا، تقاضا می‌کنم از تو به آنچه این جوان از تو تقاضا نمود، از صلوات فرستادن بر محمّد و آل محمّدصلی الله علیه وآله و متوسل شدن به انوار مقدّسه ایشان، که مرا باقی بداری در دنیا که برخوردار شوم از دختر عموی خود و خوارگردانی دشمنان و حسودان مرا و خیر زیادی به سبب صلوات بر محمّد و آل محمّدصلی الله علیه وآله به من عطا کنی. پس از آن از سوی خدا به موسی‌علیه السلام گفته شد که این جوان را به برکت توسل به انوار مقدّسه محمّد و آل محمّدصلی الله علیه وآله، 130 سال عمر دادم که در این مدت صحیح و سالم باشد و در قوای او ضعفی حادث نشود و از زوجه خود، دختر عمویش بهره‌مند گردد و چون این مدت منقضی شود هر دو را با یکدیگر از دنیا می‌برم و در بهشت خود جا می‌دهم که در آن‌جا متنعم باشند و سپس از خدا وحی آمد به موسی‌علیه السلام، که ای موسی! اگر کشنده این جوان تقاضا می‌کرد از من مثل تقاضایی که این جوان کرد و متوسل به انوار مقدّسه محمد و آل محمّدصلی الله علیه وآله می‌شد و از عمل خود توبه می‌کردند و از من می‌خواستند که رسوایشان نکنم او را رسوا نمی‌کردم و اذهان و خاطر بنی اسرائیل را از پیدا کردن قاتل دور می‌کردم و اگر بعد از رسوایی توبه می‌کردند و متوسل به انوار مقدّسه محمد و آل محمّدصلی الله علیه وآله می‌شدند عمل او را از خاطره‌های مردم بیرون می‌بردم و در دل اولیای مقتول می‌انداختم که از قصاص او بگذرند.

بعد از مدتی، آن قبیله بنی اسرائیل که گاو را خریداری کرده بودند، نزد حضرت موسی‌علیه السلام به فریاد آمدند و گفتند: ای موسی! ما با لجاجت، خود را به پریشانی مبتلا نموده‌ایم و تمام اموالمان را به بهای گاو از دست دادیم، پس دعا کن خداوند روزی ما را زیاد فرماید.

حضرت موسی‌علیه السلام فرمود: وای بر شما! مگر نشنیدید دعای آن جوان را و آن مقتول زنده شده را؟ مگر ندیدید چه فایده‌ها بر دعاهای این‌ها (صلوات بر محمّد و آل محمّدصلی الله علیه وآله) می‌کردند؟ پس شما نیز متوسل به ذکر صلوات و درود بر محمّدصلی الله علیه وآله شوید. آن‌گاه گروه بنی اسرائیل متوسل به ذکر صلوات و درود بر محمّد و آل محمّدصلی الله علیه وآله شدند و خدا را قسم به

محمّد و آل محمّدصلی الله علیه وآله دادند تا اینکه فقر و احتیاجشان برطرف شود. سپس خدا به حضرت موسی‌علیه السلام وحی نمود که بگو به ایشان که بروند به فلان خرابه و فلان موضع را بشکافند که در آن‌جا ده هزار دینار هست بردارند و هرچه را که از هرکسی گرفته‌اند رد نمایند و زیادی را میان خود تقسیم کنند تا اموالشان چند برابر گردد.

نتیجه

الف) مردگان نابود نشده‌اند بلکه از عالمی دیگر در برزخ زندگی می‌کنند.

ب) همان‌گونه بازماندگان می‌توانند با برزخ نشینان از طرق مختلف ارتباط برقرار کنند. برزخ‌نشینان نیز می‌توانند به دیدار بازماندگان بشتابند و نیز برخی از آنان که مورد صلاح‌دید پروردگار حکیم قرار گیرند دوباره به اندام دنیوی خود درآمده از قالب مثالی خود بیرون جسته به زندگی دنیوی خود روی آورند و در دنیا ادامه زندگی بدهند که در روز «رجعت» این مسأله عینیت بیشتری خواهد یافت.

فصل هشتم جلوه‌ای از ارتباط با برزخ نشینان در نماز

اشاره

تردیدی نیست که سلام کردن به دیگران، مستحب است ولی پاسخ دادن به سلام دیگران واجب است. و نیز شکی نیست که هر مسلمانی، در شبانه روز لا اقل پنج بار نماز می‌خواند و هر بار، به پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله سلام می‌دهد و می‌گوید: «السلام علیک ایها النبی و رحمة اللَّه و برکاته». آیا پیامبرصلی الله علیه وآله که از دنیا رفته است، قدرت بر پاسخ دادن را دارد یا خیر؟ مسلماً پاسخ مثبت است و ما باید معتقد باشیم که آن حضرت از عالم ملکوت برزخ خود به سلام‌ها پاسخ می‌دهد. نتیجه آن می‌شود که ما در شبانه روز چند نوبت با برزخیان ارتباط برقرار می‌کنیم. همچنین در سلام نماز می‌گوییم: «السلام علینا و علی عباد اللَّه الصالحین». در این‌جا نمازگزار به خود و بر کلیه بندگان صالح، سلام می‌دهد، همه بندگان صالح - اعم از زندگان و مردگان - پس نه تنها با پیامبرصلی الله علیه وآله، بلکه با بسیاری از آدم‌های صالح که در برزخ زندگی می‌کنند نیز ارتباط بر قرار می‌کنیم. همچنین در سلام سوم نماز می‌گوییم: «السلام علیکم و رحمة اللَّه و برکاته». در این‌جا به همه انبیا و اولیا سلام می‌کنیم. آیا جواب سلام واجب نیست؟ آیا این مسأله نشان از حیات آنان در عالم برزخ ندارد؟ آیا پاسخ نمازگزاران را نخواهند داد؟ آیا این مسأله نشان از ارتباط نماز گزاران با برزخیان نیست؟

صدای برزخ نشین

اشاره شد که یکی از طریق ارتباط با برزخ نشینان، حضور آنان در محافل زندگان (دنیا نشینان) است.

احادیث فراوان و گزارش‌های مختلف و فراوانی در کتب معتبر مسلمانان راجع به این مسأله به چشم می‌خورد که: سر حضرت یحیای پیامبرعلیه السلام در محفل قاتل خود سخن گفت، همچنین سر حضرت امام حسین‌علیه السلام در بالای نیزه در کوفه و شام سخن گفت و نیز در میان طشت زر در جلسه یزید در شام قرآن خواند و همچنین در بالای نیزه تلاوت قرآن نمود.

دستگاه حاکم یزیدی سعی بر آن داشت تا هرگونه بیداری و جریان افشاگری را خنثی نماید.

زیدبن ارقم می‌گوید: هنگامی که سر مطهّر امام حسین‌علیه السلام را از کنار منزلم (در کوفه) عبور می‌دادند، دیدم لب‌های مبارک او این آیه را تلاوت می‌کند: « أَمْ حَسِبْتَ أَنَّ أَصْحَابَ الْکَهْفِ وَالرَّقِیمِ کَانُوا مِنْ آیَاتِنَا عَجَباً». با دیدن این صحنه موهایم راست شد و گفتم: «رَأْسُکَ وَ اللَّهُ یَابْنَ رَسُول اللَّهِ أَعْجَبُ وَ أَعْجَب».⁽¹⁾

این صحنه، مورد توجه یزید و عمّال او قرار گرفت و از این جهت برای انحراف اذهان، هنگام ورود سرهای شهدا به شام، پیش‌بینی لازم را به‌عمل آورده بودند؛ یعنی وقتی سرهای شهدا را به دمشق آوردند، مردی در پیشاپیش سرِ امام‌علیه السلام همین آیه را تلاوت می‌کرد. سرِ امام‌علیه السلام با زبانی فصیح - در حالی که همگان را متوجه خود ساخته بود چنین فرمود: «أعْجُبُ مِنْ أَصْحابِ الْکَهْفِ قَتْلی وَ حَمْلِی».⁽²⁾

عجیب‌تر از داستان اصحاب کهف، قتل من و انتقال سرم به این دیار است.

با این اعجاز، ترفندهای یزیدی خنثی و شیطنت وی بی‌اثر شد. ابن‌وکیده می‌گوید: (هنگامی که صدای دلنشین قرآن را از سرِ بریده شنیدم)، تردید داشتم که سر مطهر امام‌علیه السلام، قرائت می‌کند؛ ولی امام به من نگریست و فرمود:

«یَابْنَ وَکِیده أَما عَلِمْتَ إِنَّا مَعاشِرُ الأئمَّةِ أَحْیاءٌ عِنْدَ ربِنّا نُرْزِقُونَ؟»

لذا تصمیم گرفتم سر امام‌علیه السلام را برُبایم، که امام‌علیه السلام فرمود: «تو در این کار موفق نخواهی شد، ریختن خون من در پیش خدا مهم‌تر از گرداندن من (در بالای نیزه) در شهرهاست. آنان را به حال خود واگذار، به زودی در جهنم گرفتار غُل و زنجیر خواهند شد».⁽¹⁾

نتیجه

الف) وجوب یا استحباب سلام دادن به کسانی که به ظاهر از میان ما رخت بربسته و در عالم برزخ ادامه حیات می‌دهند، نشان آن است که: آنان دارای زندگی و حیات‌اند و نیز اثبات می‌کند که سلام دادن به آنها موجب مورد توجه آنان قرار گرفتن و دریافت پاسخ مثبت است.

ب) ارتباط با برخی از برزخ‌نشینان موجب روسفیدی ما بازماندگان می‌باشد.

بخش سوّم: مرگ برجستگان‌

اشاره

فصل اوّل مرگ پزشک‌

مرگ پزشک‌

توجّه:

الف) انسان خلیفه خدا در زمین است. «إِنِّی جَاعِلٌ فِی الْأَرْضِ خَلِیفَةً»⁽¹⁾و خدا در باب آفرینش او به خود تبریک گفت. «فَتَبَارَکَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخَالِقِینَ»⁽²⁾و از او به عنوان گرامی‌ترین موجود عرصه آفرینش یاد نمود. «وَلَقَدْ کَرَّمْنَا بَنِی آدَمَ»⁽³⁾

ب) همان گونه موقعیّت و مکانت آدمی در عرصه آفرینش، امری استثنایی و یکتا و بی همتا است آنچه در خدمت آدمی و در راستای حفظ و حراست از چنین موجودی قرار دارد نیز امری گرانبها و گران‌سنگ به حساب می‌آید.

ج) با توجه به دو نکته فوق، طبیب (اعم از طبیب مربوط به امور جسمانی و طبیب مربوط به امور روحی و اخلاقی و روانی) نیز دارای شأن و موقعیت خاصی در پیشگاه پروردگار است.

وجود اطبا، دارو و اقدامات درمانی، همه و همه از عوامل و اسبابی هستند که از سوی خدا مقرّر گشته و طبق ظاهر کار عمل می‌کنند، ولی طبیب راستین، شخص دیگری است، کسی است که در پشت صحنه جای دارد و عبارت است از اراده پروردگار حکیم که همواره چه طبیب و چه مریض، چه در عرصه بیماری‌های ظاهری و چه بیماری‌های باطنی

باید به آن توجّه داشته باشیم و به او توکّل کنیم و به فرمایش رسول خاتم اسلام‌صلی الله علیه وآله توجه نماییم که فرمودند: «یا عباداللَّه! انتم کالمرضی واللَّه رب العالمین کالطبیب، فصلاح المرضی فیما یعلمه الطبیب و تدبیره به لا فیما یشتهیه المریض و یقترحه...».

ای بندگان خدا! شما در حکم مریض هستید و خداوند طبیب شماست و خیر و صلاح مریض در چیزی است که طبیب می‌داند و تدبیر می‌کند نه آنچه مریض دلش می‌خواهد.⁽¹⁾

واجب کفایی‌

شکی نیست که طبابت واجب کفایی است و ترک آن موجب معصیت است و اقدام یکی از اطباء برای طبابت، تکلیف را از سایرین برمی‌دارد. در این مورد روایاتی از معصومین‌علیهم السلام وجود دارد که به دو مورد اشاره می‌شود:

امام صادق‌علیه السلام می‌فرماید: «لا یستغنی أهل کلّ بلد عن ثلاثة تفزع الیه فی امر دنیاهم و آخرتهم. فان عدموا ذلک کانوا همجاً: فقیه عالم، و أمیر خیّر مطاع، و طبیب بصیر ثقة».

اهل هر کشوری اگر سه کس را داشته باشند، در دنیا و آخرت سعادتمند هستند و اگر این سه را نداشتند در هرج و مرج و نابودی قرار دارند. آنها: 1- فقیه عالم 2- امیر عادل و خیرخواه 3- پزشک حاذق و توانا می‌باشند.⁽²⁾

آنچه به وضوح روشن است و در قیل و قال عرف نیز وجود دارد، معنی طب می‌باشد که علمی است که از سلامت و تندرستی آدمی بحث می‌کند و راه و روش و طریق صحت‌مندی و پیش‌گیری از امراض را نشان می‌دهد. در حقیقت موضوع علم طب معنای آن را کاملا می‌رساند. چرا که موضوع علم طب، بدن انسان است و از آن‌جا که این بدن انسان در عالم کون و فساد، اجل و اشرف از تمام کائنات است، ناگزیر علم به آن نیز اجل و اشرف از تمامی علوم می‌باشد. از رسول خاتم اسلام‌صلی الله علیه وآله نقل شده است که: «العلم علمان، علم الادیان و علم الأبدان».⁽³⁾در ذیل آیه: «وَکُلُوا وَاشْرَبُوا وَلَا تُسْرِفُوا»⁽⁴⁾همین حدیث آمده است: در کلام طبیب نصرانی نیز آمده که پیامبر شماصلی الله علیه وآله فرمود: «العلم علمان علم الابدان و علم الادیان» ولی در

متن اصلی حدیث، ادیان مقدم است. به علاوه اینکه علم ابدان مقدم است بر ادیان، چرا که اکتساب سایر علوم، بستگی به سلامت مزاج و تندرستی بدن دارد، پس مستقیماً برای به دست آوردن سایر علوم باید صحت بدن حفظ شود و آن میسر نیست، الّا با علم طب.

آن‌که علم طب را می‌داند طبیب نام دارد. گرچه نمی‌توان لفظ طبیب را فقط مختص طب دانست. زیرا استاد هر فن و شغلی را طبیب می‌گویند. لکن به‌واسطه استعمال فراوانی که لفظ طبیب در مورد طب شده است، این لفظ برای علوم و فنون کاربرد چندانی ندارد. بنابراین می‌توان صاحب هر شغل و حرفه‌ای را طبیبی درباره آن شغل دانست.

اگر به دقت نگاه کنیم و در تفسیر و توجیه کلام معصومین‌علیهم السلام موشکافی نماییم، این برداشت در روایتی که از امام صادق‌علیه السلام نقل شد، کاملا قابل درک است.

به خلاف کلام گایلرفون کایزبرگ⁽¹⁾که فریاد می‌زد: این چه اخلاق پستی است که پزشک بیمار را متوجه مرگی که در پیش دارد نکند. بلکه به عکس، سلامت یافتنش را امکان‌پذیر جلوه دهد و مانع آن شود که بیمار گناه‌کار توبه کند و بیاد خدا بیافتد.⁽²⁾

مسأله دیگری که می‌توان در مورد آن بحث نمود و در ادیان دیگر نیز به آن اشاره شده است، بهداشت محیط و نظافت اطراف است. طبعاً بهداشت درست، آب و هوای سالم و محیط تمیز و پاکیزه، ضامن سلامت جامعه و فرد است. جمله زیبای «النظافة من الایمان و صاحبه فی الجنة».

نظافت جزء ایمان است و اهل نظافت در بهشت می‌باشند.⁽³⁾

را می‌توان به عنوان یک دستور علمی پذیرفت و هر دستوری که می‌تواند برای پیش‌گیری از امراض و بیماری‌ها کاربرد داشته باشد. علاوه بر آن، عوارض جانبی و اثرات سوء ناشی از داروها تا مدت‌های مدیدی و گاهی تا پایان عمر باقی می‌ماند. در این زمینه روایتی نقل شده است که امام‌علیه السلام می‌فرماید: «لیس من دواء إلّا و هو یهیج داءاً انه و لیس شی‌ء فی البدن انفع من إمساک الید إلّا عمّا یحتاج إلیه».

هیچ دارویی برای درمان بیماری مفیدتر از پرهیز کردن نیست.⁽¹⁾

این مطلب را در نهایت ایجاز و اعجاز می‌دانیم.

اگر پا را فراتر نهیم، علاوه بر خسارات مادی و جسمی، زیان‌های بسیار معنوی نیز بروز می‌کند و مهم‌تر آن‌که از نظر دارو و وسایل پزشکی، وابستگی‌های فراوانی به دنیای غیر مسلمان صورت می‌گیرد.

تأکید به نظافت و بهداشت، به وضوح در روایات متعددی دیده می‌شود. در روایتی رسول خاتم اسلام‌صلی الله علیه وآله می‌فرماید: «أکثر من الطهور یزد اللَّه فی عمرک».

پاکیزگی عمر را افزایش می‌دهد.⁽²⁾

که نشانگر ضرورت فراوان پاکیزگی و رعایت بهداشت فردی و اجتماعی است.

نتیجه

الف) تداوم وجود آدمی در زندگی دنیوی، از خواسته‌های الهی بر این اساس همگان وظیفه دارند در تندرستی و سلامت جسمی و روحی خود بکوشند و این مسأله یکی از واجبات است.

ب) رعایت بهداشت (چه مربوط به تن و چه مربوط به روان) به خاطر آن که تأمین تندرستی آدمی را در بر دارد یکی از واجبات است.

ج) تأمین پزشک و دارو و بیمارستان و آنچه در این رابطه کار می‌کنند نیز از لوازم تأمین تندرستی است که خود از واجبات‌اند.

د) پزشک، در پیشگاه پروردگار دارای موقعیّت بسیار ارزنده‌ای است زیرا احیاگر جان و نگهبان سلامتی و مرزبان تندرستی مردم است.

فصل دوم مرگ انسان نیکوکار

مرگ انسان نیکوکار

کلام معروف رسول خداصلی الله علیه وآله به عنوان حدیث قدسی که فرمود: «الاعنیاء وکلائی»⁽¹⁾به نوبه خود منادی این حقیقت است که:

ثروت در نگاه دین نه موجب عزت است و نه مایه ذلت. ولی اگر ثروتمند از راه ثروت خود بتواند رضایت الهی را جلب کند، وکیل خدا در جامعه محسوب می‌شود.

علی بن شعیب می‌گوید: امام صادق‌علیه السلام از من پرسید: «من أحسن الناس معاشاً؟ قلت: یا سیّدی أنت أعلم منّی، فقال: یا علیّ مَن حسن معاش غیره فی معاشه یا علیّ، فقال: من أسوء الناس معاشاً؟ قلت: أنت اعلم... قال: من لم یعش غیره فی معاشه. یا علیّ احسنوا جوار النعم فإنّها وحشیة مانأت عن قوم فعادت إلیهم».

چه کسی صاحب بهترین زندگی است؟! گفتم: ای سرور من شما داناترید، آن حضرت فرمود: ای علی کسی که زندگی دیگران در سایه زندگی او سامان یابد. و سپس حضرت پرسید: چه کسی دارای زندگی بد است؟ گفتم: شما داناترید. آن حضرت فرمود: کسی که دیگران در سایه او زندگی همراه آسایش نداشته باشند و سپس فرمود: ای علی! آن‌گاه که نعمت‌ها نصیب شما شد، قدر آنها را بدانید و در بهره برداری صحیح و خدا پسندانه از آنها بکوشید که اگر از دست برود (بر اثر کفران و ناسپاسی) باز نخواهد گشت.⁽²⁾

در رهنمود فوق نکات فراوانی به چشم می‌خورد، از جمله:

الف: در زندگی خود دست دیگران را گرفتن و در رشد زندگی آنان دخیل بودن، مورد مرحمت خدا بوده است و چنین کسی دارای بهترین زندگی می‌باشد.

ب: آن‌جا که مال و ثروت در خدمت جامعه باشد و مایه رشد افراد جامعه قرار گیرد، از مصادیق مال اندوزی نخواهد بود و این چنین ثروتی در صورتی که دارای شرایط لازم دیگر باشد، مایه سعادت دنیا و آخرت آدمی خواهد بود و در غیر این صورت (یعنی آن‌جا که دیگران، در سایه زندگی آدمی به نوایی نرسند) آن زندگی بدترین زندگی است و صاحب آن

از مصادیق مال اندوز می‌باشد.

ج: عدم استفاده خداپسندانه از ثروت، به نوبه خود ندامت و تأسف را در پی دارد.

امام هشتم‌علیه السلام درباره نیکوکاران فرمود: «و اغاثة الملهوف، و تحقیق امل الامل، و تصدیق و مخیلة الراجی والاستکثار من الأصدقاء».

بهترین و گرامی‌ترین اخلاق‌ها (صفات شایسته) انجام کارهای شایسته و خدا پسند، عبارتند از: 1. نجات گرفتاران و مشکل‌گشایی از آنها

اقسام نیکوکاران‌

نیکوکاران دارای اقسامی هستند: 1- گروهی از آنان اموال خود را پس از حسابرسی شرعی در راه خدا صرف می‌کنند 2- گروهی از آنان مالیات شرعی خود را در راه خدا صرف می‌کنند و گروهی که اگر با اقدامات قانونی مواجه شوند، به وظیفه شرعی همّت می‌گمارند. البته در زمان ما که روزگار حیف و میل کردن مالیات اسلامی است، عده‌ای از ظاهر فریبان، خمس اموال یا زکات مال را به گونه‌ای می‌پردازند که در واقع از پرداخت آن معاف می‌شوند و چیز کمی را به افراد مربوطه می‌پردازند، به شرط آن‌که بقیه را به آنان ببخشد و او نیز چنین می‌کند «کلاهُما فی النار».

که هر دو در آتشند.

و بعضی نیز بدهکاری شرعی خود را فقط به کسی می‌دهند که روزی به کارشان آید. آری، پرداخت مالیات اسلامی باید به «وجه اسلامی» صورت گیرد.

برای بهتر روشن شدن مطلب به داستان‌های زیر توجه فرمایید.

الف) اخذ زکات به گونه اجباری

در زمان رسول خداصلی الله علیه وآله و نیز در حکومت خلفای پس از او، به ویژه در حکومت امیرمؤمنان، افرادی از سوی حکومت مسئول جمع‌آوری و تحویل گرفتن زکات مردم بودند و با متخلف به گونه‌ای برخورد می‌شد که گاهی از سوی پرداخت کنندگان،

گلایه‌هایی صورت می‌گرفت.

امیرمؤمنان‌علیه السلام از غالب بن صعصعه، پدر فرزدق شاعر معروف، پرسید: شتران فراوان خود را چه کار کردی؟ او پاسخ داد: ای امیرمؤمنان‌علیه السلام! آنها را برای پرداخت حقوق، پراکنده ساختم، امام‌علیه السلام فرمود: «ذلک احسن سبلها».

ادای حقوق لازم، بهترین راه مصرف آنها است.⁽¹⁾

ابن ابی الحدیدرحمه الله می‌نویسد: در ایام خلافت امیرالمؤمنین‌علیه السلام غالب بن صعصعه همراه پسرش به دیدار امیرمؤمنان‌علیه السلام شتافت. امام پرسید: تو کیستی؟ او پاسخ داد: من غالب بن صعصعه‌ام، امام فرمود: همان کسی که شترهای فراوانی دارد؟ جواب داد: آری. امام پرسید: شترهای خود را چه کردی؟ او پاسخ داد: ادای حقوق مالی و بدهکاری‌ها و مخارج سنگین، آنها را از دستم ربود. امام فرمود: این فرد همراهت کیست؟ او پاسخ داد: این پسرم است. امام پرسید: نامش چیست؟ گفت: «همام» (و افزود) او را با اشعار و کلام عرب آشنا ساختم و شاعر خوش قریحه‌ای خواهد شد. امام فرمود: «لو اقراته القران فهو خیر له».

اگر او را با قرآن آشنا می‌کردی، برایش بهتر بود. فرزذق (همام) در ضمن خاطرات خود می‌گفت: کلام امام راجع به قرآن همواره در زندگی و ذهن من می‌درخشید، بر این اساس خود را مقید ساختم تا قرآن را حفظ کنم و این چنین کردم.⁽²⁾

علامه خویی‌رحمه الله در کتاب تفسیر نهج البلاغه، کلام فوق را در شماره «424» مورد توجه قرار داده و می‌نویسد: غالب، شتران فراوانی داشت. هنگامی که از او زکات شتران را اخذ کردند، نزد آن حضرت آمد و شکایتی سرداد، که امام‌علیه السلام با این پرسش و پاسخ و با گفتن جمله «ذلک أحسن سبلها» کار او یعنی پرداخت زکات او را ستود.⁽³⁾

ب) عاقبت ثعلبه انصاری

یکی از اصحابی که همواره در نماز جماعت پیامبرصلی الله علیه وآله حضور چشم‌گیر داشت، ثعلبه بود. حضوری بی نظیر و مثال زدنی! او - ثعلبة بن حاطب انصاری⁽⁴⁾- به رسول خداصلی الله علیه وآله گفت: «از خدا تقاضا کن تا به من اموال و ثروتی فراوان دهد». پیامبرصلی الله علیه وآله فرمود: «ای ثعلبه! مال اندکی که بتوانی حقّ شکر آن را ادا کنی، بهتر است از ثروت فراوانی که نتوانی

حقّ شکر آن را ادا نمایی».

او چند بار دیگر تقاضای خود را تکرار کرد و پاسخ پیامبرصلی الله علیه وآله همان بود که در گوش او جای داشت. ولی هنگامی که بیش از حد اصرار ورزید و به تکرار آن تقاضا پرداخت، پیامبرصلی الله علیه وآله فرمود: من اگر از خدا تقاضا کنم تا کوهی از طلا در اختیار من قرار دهد، چنین خواهد شد، ولی من این چنین تقاضایی نمی‌کنم. او بار دیگر به آن حضرت گفت: اگر ثروت فراوانی در اختیارم قرار گیرد، جداً حق آن را ادا خواهم کرد، پس از آن، پیامبرصلی الله علیه وآله این چنین دعا کرد: «اللهم الرزق ثعلبة مالا، اللهم الرزق ثعلبة مالا».

او گوسفندی خرید و این گوسفند به قدری زاد ولد نمود که او به زودی یکی از دامداران بزرگ شد. اطراف مدینه را کفاف نداد، به بیابان دوردست کوچ کرد و فقط هفته‌ها در نماز جمعه شرکت می‌جست. ولی کثرت دام حتی وی را از شرکت در نماز جمعه نیز باز داشت، ماهی یک بار به مدینه سری می‌زد، کار به جایی رسید که سالانه به مدینه می‌آمد و به محضر رسول خداصلی الله علیه وآله می‌شتافت. آیه اخذ زکات از مؤمنان نازل گردید. پیامبرصلی الله علیه وآله هیئتی را جهت جمع آوری زکات نزد ثعلبه فرستاد.

آنان نامه پیامبرصلی الله علیه وآله را برایش قرائت کردند، او گفت: از دیگران را جمع آوری نمایید و در پایان به من سری بزنید. آنان چنین کردند و هنگامی که مجدداً به وی مراجعه کردند او گفت: «واللَّه ما هذه إلّا اخیَّةَ الجزیة».

به خدا سوگند! این زکات خواهی، برادر کوچک باج خواهی و جزیه‌گیری است!⁽¹⁾

و از پرداخت زکات خودداری نمود، مأمورین به محضر پیامبرصلی الله علیه وآله برگشته و جریان را بازگفتند، پیامبرصلی الله علیه وآله فرمود: وای بر ثعلبه، وای بر ثعلبه.⁽²⁾پس از آن این آیه نازل شد: «وَمِنْهُمْ مَنْ عَاهَدَ اللّهَ لَئِنْ آتَانَا مِن فَضْلِهِ لَنَصَّدَّقَنَّ».

بعضی از آنها با خدا پیمان بستند که اگر خدا از فضل خود مالی نصیب کند، زکات می‌دهیم.⁽³⁾

پس از نزول آیه، یکی از صحابه به سرعت جریان نزول آیه علیه ثعلبه را به او گزارش داد،

او پشیمان شد و اشک ریزان به خدمت پیامبر رسید و گله‌ای را به عنوان زکات به پیش آورد و آمادگی خود جهت پرداخت زکات را اعلام کرد، ولی پیامبرصلی الله علیه وآله نپذیرفت، زیرا عبادت باید به خاطر خدا انجام گیرد، نه به خاطر حفظ آبروی دنیوی.

چیزی نگذشت که آن حضرت از دنیا رفت، ثعلبه گله را پیش ابوبکر برد و تقاضا کرد تا زکات را از وی بپذیرد، او گفت: چیزی که پیامبرصلی الله علیه وآله نپذیرفت، من نمی‌توانم بپذیرم! او برگشت و زمان عمر نیز گله را به حرکت در آورد و تقاضای خود را تکرار کرد، او نیز آن را نپذیرفت. هنگامی که عثمان به خلافت رسید، او گله را نزد عثمان برد و عثمان از او قبول کرد.⁽¹⁾

آری! بعضی فقط به خاطر حفظ آبروی دنیایی خود عبادت می‌کنند و به ادای زکات‌همت می‌گمارند، نه به برای خدا.

سعدی می‌گوید:

زکات مال بده که باغبان نخله رز

چو بیشتر ببرد بیشتر دهد انگور

یکی از علمای اهل ساری می‌گفت: پدرم دامدار بود و در کنار جنگل زندگی می‌کرد. روزی دیدم پلنگی وارد گله شد. من خیلی ترسیدم، ولی با کمال تعجب دیدم با گوسفندان، مشغول بازی است و گویا به حراست از گله، از شر گرگان پرداخت و رفت. وقتی به پدرم جریان را خبر دادم، پدرم گفت: صلوات بفرست و مطلب را جایی نقل نکن. من بهترین گوسفندان را به عنوان زکات پرداخت می‌کنم، بدیهی است که پلنگ از گوسفندان من به امر خدا دفاع خواهد کرد.

ج) سرمایه‌دار بویین زهرا

حضرت آیت اللَّه اشتهاردی (حفظه اللَّه) در بالای منبر در دفتر مقام معظم رهبری در ماه مبارک سال 1384 می‌گفت: مرد سرمایه‌داری در بویین زهرا، اموال فراوانی داشت. به او گفته بودند که چرا زکات اموال خود را نمی‌پردازی؟ پاسخ داد: می‌خواهم خودم به آیت اللَّه بروجردی‌رحمه الله بدهم، امسال و سال آینده گذشت و چیزی نپرداخت. زلزله‌ای بسیار سهمگین آمد و او زیر آوار از بین رفت. بازماندگانش به سراغ

انبارهای گندم او که بر اثر زلزله آسیب دیده بودند رفتند. به آنها گفتند که شما در قدم اوّل به سراغ گندم آمدید و آقا (صاحب انبار گندم) زیر آوار است. پاسخ دادند: او عمر خود را کرده، ده روز هم زیر خاک بماند، چیزی از او کم نمی‌شود، ولی اگر گندم‌ها را جمع نکنیم قیمت آن پایین می‌آید، پس اوّل باید گندم‌ها را جمع‌آوری کنیم.

آری! وارث به سراغ ثروت و شیطان به سراغ دین و عمل صالح تو است، تا خرابش کند و ملک الموت به سراغ جان تو است و تنها کسی که در این میان غریب است و کسی به فکر او نیست خود «میّت» است. کسی که قبلاً برای چنین روز غریبی خود، فکری نکرده است، و گرنه احساس غربت نمی‌کند.

د) مدرسه عباس قلی‌خان

عباس قلی‌خان به پسرش گفته بود، پس از مرگ من، کاروان‌سرای مرا وقف مدرسه علمیه کن. پسرش که در مسیر راه، چراغدارش بود و از جلوی او راه می‌رفت، خود را به عقب کشید و عباس‌قلی در اثر تاریکی نزدیک بود زمین بخورد، گفت: پسر چرا چراغ را از پیش به عقب کشیدی؟! پاسخ داد: آری! چراغِ پشت سر، مشکل زندگی آدم را حل نمی‌کند. باید به پیش فرستاد و افزود: در زمان حیات خود به «وقف» عمل کن و به دوران پس از فوت خود موکول نکن که وارث‌های تو معلوم نیست که چگونه عمل کنند.

نزول آیه وجوب زکات‌

وقتی آیه وجوب زکات نازل شد، رسول خداصلی الله علیه وآله مردم را که در ماه رمضان روزه‌دار بودند، مورد خطاب قرار داده و فرمود: «ان اللَّه فرض علیکم الزکاة کما فرض علیکم الصلاة...».

خداوند زکات را بر شما واجب کرد، همان گونه که نماز را واجب نمود.

و سپس موارد تعلّق زکات را توضیح داد. پس از آن فرمود: ای مسلمانان! زکات اموال خود را پرداخت کنید، تا نماز شما قبول شود و سپس کارگزاران خود را جهت جمع آوری زکات به سوی مردم گسیل داشت.⁽¹⁾

«من زعم أنّ الإمام یحتاج إلی ما فی أیدی الناس فهو کافر، إنّما الناس یحتاجون أن

یقبل منهم الإمام، قال اللَّه عزّوجلّ «خُذْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَکِّیهِم بِهَا...»».

کسی که پندارد که امام محتاج زکات مردم است، او کافر است، بی تردید مردم نیازمند هستند که امام زکات آنها را قبول نماید، زیرا خداوند عزوجل فرمود: زکات اموال آنها را بگیر تا آنها را پاک و تزکیه سازی.

آن حضرت فرمود: «انی لآخذ من احدکم الدرهم و إنّی لأکثر أهل المدینة مالاً، ما اُرید بذلک إلاّ أن تطّهّروا. «وَالَّذِینَ هُمْ لِلزَّکَاةِ فَاعِلُونَ»».

من از یکی از شما درهم را می‌گیرم در حالی که من در بین مردم مدینه از همه بیشتر مال دارم، و هدف من از این پول گرفتن این است که شما پاک شوید.⁽¹⁾

«عن الصادق‌علیه السلام من منع قیراطاً من الزکاة فلیس هو بمؤمن و لامسلم و لاکرامة».

از امام صادق‌علیه السلام نقل شد: کسی که یک قیراط از زکات را منع کند و ندهد نه مؤمن است و نه مسلمان و نه اهل کرامت.⁽²⁾

یکی از تفاوت‌های اساسی میان عالم قبر (برزخ) و عالم آخرت (قیامت) حسرت بسیاری است که برای گنهکاران پدید می‌آید که در برزخ برای آنان مورد ندارد.

تأثیر اعتقاد به آخرت در انفاق‌

تردیدی نیست که عدّه‌ای به مسأله آخرت و زندگی پس از مرگ اعتقاد راسخ دارند و کسانی بدین مسأله اعتقاد چندانی ندارند. درباره انفاق به دیگران و ایثار مالی، تمام مردم یکسان نیستند که داستان زیر در تأیید همین حقیقت است.

مرد فقیر در این باره به پیامبرصلی الله علیه وآله شکایت برد و آن حضرت به صاحب نخل فرمود: این درختی که شاخه هایش بالای خانه فلان کس آمده است به من می‌دهی تا در مقابل آن نخلی

در بهشت از آن تو باشد؟ مرد گفت: من درختان نخل بسیاری دارم، و خرمای هیچ کدام به خوبی این درخت نیست (و حاضر به چنین معامله‌ای نیستم).

یکی از یاران پیامبرصلی الله علیه وآله این سخن را شنید، عرض کرد: ای رسول خداصلی الله علیه وآله! اگر من این درخت را از این مرد خریداری و واگذار کنم، شما همان چیزی را که در بهشت به او می‌دهید، به من عطا خواهید کرد؟ فرمود: آری. آن مرد رفت و صاحب نخل را دید و با او گفتگو کرد. صاحب نخل گفت: آیا می‌دانی که محمدصلی الله علیه وآله حاضر شد درخت نخلی در بهشت در مقابل این نخل به من بدهد (و من نپذیرفتم). خریدار گفت: آیا می‌خواهی آن را بفروشی یا نه؟ گفت: نمی‌فروشم، مگر آن‌که آنچه پیشنهاد می‌کنم به من بدهی. او گفت: چه مبلغ؟ گفت: چهل نخل. خریدار تعجب کرد و گفت عجب بهای سنگینی برای نخلی که کج هم هست مطالبه می‌کنی. سپس به آن معامله رضایت داد. او پس از انجام آن معامله نزد پیامبرصلی الله علیه وآله آمد و اختیار آن «نخل» را بر عهده آن حضرت گذارد و آن حضرت نیز آن را به آن خانواده فقیر بخشید.⁽¹⁾

توجه به این داستان نشان می‌دهد که:

الف) کسی که به زندگی پس از مرگ اعتقاد راسخ دارد، از ثروت دنیوی خود به عنوان تأمین توشه آنجا بهره‌مند می‌شود و قهراً تکاثر و تجمع مال و ثروت‌اندوزی ندارد.

ب) کسی که به زندگی اخروی اعتقاد چندانی ندارد، به مسائل عاطفی و انسانی و رسیدگی به همنوع خود نیز نمی‌اندیشد. بنابراین اگر به تقویت روحیه آخرتگرایی در انسان‌های جامعه بپردازیم، جامعه‌ای بدور از ثروت اندوزی خواهیم داشت.

ج) مسأله آخرت‌گرایی و تحقیر دنیا، گاهی حتی فقرا و یا افراد کم بضاعت را نیز به انفاق وامی دارد.

افراط و تفریط

اسلام همواره از افراط و تفریط در تمام امور، نهی می‌کند و چنان‌که مال اندوزی را ممنوع می‌داند، انفاق مسرفانه را نمی‌ستاید. یکی از مسلمانان، در یکی از جنگ‌ها بیضه (یکی از ابزار دفاعی) از جنس طلا به دست آورده بود، با آن‌که خود مستمند و نیازمند بود، آن را نزد رسول خداصلی الله علیه وآله آورد و اظهار داشت: این را به عنوان صدقه، از من بپذیر! پیامبرصلی الله علیه وآله آن را از

او نپذیرفت و در حالی که خشمگین شده بود، به گونه‌ای اعتراض‌آمیز (به مردم) فرمود: «یجی‌ء أحدکم بماله کلّه یتصدّق به و یجلس یتکفّف الناس، إنّما الصدقة عن ظهر غنی»⁽¹⁾یکی از شما مجموعه آنچه را که به دست آورده، در راه خدا انفاق می‌کند و خود با دستی خالی، خانه نشین می‌گردد که مردم به عنوان گدا به او چیزی بدهند و در حالی که صدقه دادن به هنگام غنا و ثروت‌مندی اختصاص دارد.

دقت در داستان فوق نشان می‌دهد: 1. داشتن ثروت، ممدوح است.

امام صادق‌علیه السلام در تفسیر آیه «وَآتُوا حَقَّهُ یَوْمَ حَصَادِهِ وَلَا تُسْرِفُوا» فرمود: یکی از یاران پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله تمام اموال خود را در راه خدا داد و خود و همسر و فرزندانش محروم ماندند، بدیهی است که خدا این گونه انفاق کردن را اسراف می‌داند.⁽²⁾

نیکوکار کیست؟

در قرآن 33 بار کلمه «محسنین» (احسان گران یا نیکوکاران) به چشم می‌خورد که پنج بار آن درباره حضرت یوسف پیامبرعلیه السلام است. امام صادق‌علیه السلام درباره راز این لقب (محسن) به او فرمود: «کان یوسّع المجلس و یستقرض للمحتاج و یعین الضعیف».⁽³⁾او کسی بود که در مجلس برای دیگران جای، منظور می‌کرد و جهت کارگشایی و وام‌گیری نیازمندان تلاش می‌کرد و حامی ضعیفان بود. (ضعیف مالی، بدنی، دینی، علمی، هوشی و...)

خوشا آنان که خورشید زمین اند

به ملک زندگی از محسنین‌اند

در این سو یاور و غمخوار خلقان

در آن سو طایر جنت نشین‌اند⁽⁴⁾

خوشا احسان‌گرانِ آسمان خوی

خوشا درد آشنایان گران روی

خوشا آنان که از منت بدوراند

که منت گرگ و احسان است آهوی⁽⁵⁾

خوشحال کردن مؤمنان‌

یکی دیگر از مصادیق نیکوکاری مسرور ساختن و خوشحال نمودن انسانهای با ایمان از راه همدمی، همدردی، رفع مشکلات و برآوردن خواسته‌های آنان است.

در نگرش اسلامی، مسأله برآوردن خواسته‌های مؤمنان و خشنود ساختن آنان، یکی از اعمال ارزنده انسان‌ها است.

در احادیث اسلامی بر این نکته نیز تأکید شده است که شاد کردن مؤمنان در زندگی اخروی تأثیر بسزایی دارد و مایه شادی و آرامش صاحب خود می‌شود. این سرور دارای تجلی ویژه‌ای بوده و تمثال آن، همواره صاحب خود را همراهی کرده از وحشت و تنهایی می‌رهاند.⁽¹⁾

امام باقرعلیه السلام فرمود:

«تبسم المؤمن فی وجه اخیه حسنة و صرفه القذی عنه حسنة و ما عبداللَّه بمثل ادخال السرور علی المؤمن».⁽²⁾

«قال رسول الله‌صلی الله علیه وآله: ما من عبد یُدخلُ علی أهل بیت مؤمن سروراً الّا خلق الله له من ذلک السرور خلقاً یجیئه یوم القیامة کلّما مرّت علیه شدیدة یقول: یا ولیّ الله لا تخف، فیقول له، من أنت یرحمک الله؟ فلو أنّ الدّنیا کانت لی ما رأیتها لک شیئاً، فیقول: أنا السرور الّذی أدخلت علی آل فلان.

قال أبوعبد الله‌صلی الله علیه وآله اذا بعث الله المؤمن من قبره خرج معه مثال من قبره یقدمه أمامه، و کلّما رأی المؤمن هولاً من أهوال یوم القیامة قال له المثال: لا تحزن و لا تفزع و أبشر بالسرور و الکرامة من الله، فلا یزال یُبشّره بالسرور و الکرامة من الله حتّی یقف بین یدی الله جلّ جلاله فیحاسبه حساباً یسیراً و یأمر به الی الجنّة و المثال أمامه، فیقول له المؤمن: رحمک الله نعم الخارج کنت معی من قبری، و مازلت تُبشّرنی بالسرور و الکرامة حتّی رأیت ذلک فمن أنت؟ قال: فیقول له: أنا السرور الّذی کنت أدخلته علی أخیک المؤمن، خلقنی الله منه لا بشرک».

از پیغمبر اسلام صلی الله علیه وآله نقل شده که فرمود: سه چیز است که خدای سبحان آنها را دوست دارد: قیام کردن به حق خدا (حقوق الهی را مراعات کردن)، تواضع نمودن برای خلق خدا و احسان کردن به بندگان خدا.⁽¹⁾

از امام باقر علیه السلام روایت شد که: از رسول خدا صلی الله علیه وآله پرسیده شد که: چه اعمالی پیش خدا محبوب‌تر است؟ حضرت فرمودند: فراهم نمودن اسباب خوشحالی مسلمان.

گفته شد: ای رسول خدا! فراهم نمودن اسباب خوشحالی مسلمان یعنی چه؟ حضرت فرمودند: سیر کردن مسلمان گرسنه، بر طرف نمودن غم و اندوه مسلمان و قضا نمودن دین و بدهکاری او.⁽²⁾

از امام صادق علیه السلام نقل شده که فرمودند: از جمله محبوب‌ترین اعمال در نزد خدا خوشحال نمودن مؤمن است (خوشحالی او به واسطه) سیر کردن مؤمن گرسنه، بر طرف نمودن غم و اندوه مؤمن و قضا نمودن دین و بدهکاری او.⁽³⁾

امام باقر علیه السلام فرمودند: خداوند عبادت نشده به چیزی که نزد خدا محبوب‌تر باشد از خوشحال کردن مؤمن.⁽⁴⁾

رسول خدا صلی الله علیه وآله فرمودند: هیچ چیزی به اندازه ادای واجبات، بنده‌ام را به من نزدیک نمی‌کند....⁽¹⁾

از امیر المؤمنین علیه السلام نقل شده که فرمودند: از جمله محبوب‌ترین اعمال پیش خدای عزّوجلّ در زمین، دعا کردن است.⁽²⁾

مرگ یک خدمت‌رسان‌

خدمت‌رسانی و خدمت‌گزاری به خلق خدا، اهمیّت ویژه‌ای در پیشگاه خدا دارد.

خدمت به خلق، دارای آثار وضعی ویژه‌ای است و در این رابطه آثار معنوی آن‌که دریافت «فوز عظیم» باشد قابل توجه است، لکن آثار دنیوی آن‌که همان «اثر وضعی» یعنی اثر مطلوب دنیوی باشد نیز غیر قابل تردید است و آدم‌های بد عاقبت و جهنمی نیز در صورت خدمت به خلق از این سود گران، برخوردار می‌گردند.

بر این اساس هنگامی که موسای کلیم‌علیه السلام در پیشگاه خدا عرضه داشت که فرعون کسی است «أَنَا ربّکم الأعلی» می‌گوید: و با دین و کتاب تو مخالفت می‌ورزد لکن همچنان در کنار خوان کرم تو بهره‌مند است و «چهارصد» سال به او مهلت دادی، ندا رسید که او دارای دو ویژگی ارزنده است که موجب طول عمر او گشت. 1- اخلاق نیک و 2- پذیرش حاجتمندان.

«عن وهب عن ابن عباس قال: قال موسی‌علیه السلام یا رب انک امهلت فرعون اربع مأة سنة و هو یقول انا ربکم الاعلی و یحجد رسلک و یکذب بایاتک فاوحی اللَّه تعالی الیه، انه کان حسن الخلق و سهل الحجاب فاحببت ان أکافیه».⁽³⁾

آری، اخلاق نیک، و سهل الحجاب که می‌توان بدان اخلاق نیک اداری لقب داد که رییس به آسانی در دسترس قرار می‌گیرد و دیدن یک رییس نوعی هفت خوان رستم دویدن نیست چنین رییسی، دارای طول عمر خواهد شد.

رؤیای پدر علّامه بَرَغانی‌

محروم نکردن فقیران‌

از قول حاج ملا محمد صالح بَرَغانی نقل شده است که می‌فرمود: پدرم گفت: در خواب دیدم پیغمبر اکرم‌صلی الله علیه وآله نشسته است و علما در خدمت پیامبرصلی الله علیه وآله نسشته‌اند و مقدّم بر همه، ابن فهد حلّی‌علیه السلام جای دارد. تعجّب کردم که این همه علما، با آن مقامات و شهرت چگونه است که همه در مقامی پایین‌تر از ابن فهد جای دارند. با اینکه ابن فهد را در میان علما چندان شهرتی نیست. از این رو، راز موضوع را از پیامبر خداصلی الله علیه وآله پرسیدم.

رسول خداصلی الله علیه وآله فرمود: علّت این است که دیگر علما، هنگامی که فقیر به آنان مراجعه می‌کرد، اگر از مال فقرا نزد ایشان بود، به او می‌دادند و گرنه جواب می‌کردند، اما این فهد هرگز فقیران و نیازمندان را از نزد خود محروم باز نمی‌گردانید و اگر از مال فقرا نزد او نبود، از مالِ خود می‌داد. این مرتبه را، از این کار یافت.⁽¹⁾

نکویی کن و سوی نیکی گرای

که خشنود گردد ازین ره خدای‌

خطر خودداری از خدمت‌رسانی‌

همان‌گونه که خدمت‌رسانی پاداش گران‌سنگی دارد، خودداری از آن نیز خطر عظیمی در بر دارد، لذا پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله فرمود: «مَا مِنْ أَمِیرٍ یُغْلِقُ بَابَهُ دُونَ ذَوِی الْحَاجَةِ وَالخِلَّةِ وَالْمَسْأَلَةِ إِلّا أَغْلَقَ اللَّهُ أبْوَابَ الْسماواتِ دَونَ حَاجَتِهِ وَ خُلَّتِهِ وَ مَسْأَلَتِهِ».

هیچ امیر و سردار و پیشوایی درب خانه‌اش را به روی حاجت‌مندان و دوستان و پرسش‌گران نمی‌بندد مگر اینکه خداوند درهای آسمان را به روی حاجت‌خواهی و دوستی و پرسش‌گری او می‌بندد.⁽²⁾

امام صادق‌علیه السلام در یک سخنرانی فرمود: ای مردم چرا قلب ما را به درد می‌آورید؟

مردی خراسانی از جای خود بلند شد و گفت: پناه می‌بریم به خدا چگونه قلب شما را به درد آوردیم؟ حضرت او را مورد عتاب قرار داده و فرمودند: خودت یکی از همان افرادی هستید که قلب ما را به درد آوردید بعد فرمود: وای بر تو، هنگامی که در نزدیکی حجفه بودیم

شخصی خسته از تو درخواست کرد که چند قدمی او را بر مرکب خود سوار کنی و تو می‌توانستی خواسته او را برآورده کنی ولی جوابی به او ندادی و او را سبک نمودی. سپس فرمودند: «من استخف بمؤمن فبنا استخفّ وضیع حرمه اللَّه عزوجل».

هر فردی مؤمنی را سبک و خوار نماید ما اهل بیت را خوار نموده و به جنگ با خداوند سبحان برخواسته است.⁽¹⁾

روزی حضرت موسی‌علیه السلام در ضمن مناجات خود در پیشگاه خدا، اظهار داشت: خدایا بر فرض محال، اگر تو انسان بودی چه عبادتی را انجام می‌دادی؟ البته واضح است که مقصود حضرت موسی‌علیه السلام این بود که کشف کند کدامین عبادت بیشتر مطلوب خداست. خداوند متعال وحی فرمود: ای موسی، بر فرض محال اگر مخلوق بودم، خدمت به خلق می‌کردم، اما برای خدا. موسی‌علیه السلام فهمید که بهترین عبادت‌ها خدمت به خلق خدا به خاطر خداست.

در «کافی» جلد دوم، باب سعی در رفع حاجات مؤمن نقل کرده است: «روزی صفوان در محضر امام صادق‌علیه السلام نشسته بود. ناگهان مردی که برایش گرفتاری پیش آمده بود، به خدمت آن حضرت رسید و گرفتاریش را شرح داد. امام صادق‌علیه السلام به صفوان دستور داد که فوراً حرکت کن و برادر ایمانی خویش را در کارش یاری کن.

صفوان رفت و پس از اصلاح کار و حلّ مشکل او به پیش آن حضرت بازگشت. امام در مورد کار او سؤال نمود. صفوان گفت: خدا اصلاح کرد. حضرت خطاب به او فرمود: بدان که همین کار به ظاهر کوچک و حاجتی که برآوردی و وقت کمی از تو گرفت، از هفت مرتبه طواف دور کعبه محبوب‌تر و برتر است.

سپس امام صادق‌علیه السلام ادامه داد: مرد گرفتاری حضور امام حسن‌علیه السلام رفت و از ایشان استمداد نمود. امام حسن‌علیه السلام بی‌درنگ کفش‌ها را پوشیده و راه افتاد. در بین راه به حضرت امام حسین‌علیه السلام برخورد نمود در حالی که ایشان مشغول نماز خواندن بود. امام حسن‌علیه السلام به آن مرد فرمود: تو چگونه از حسین‌علیه السلام غفلت نمودی و نزد او نرفتی؟ گفت: من اوّل می‌خواستم نزد ایشان بروم و از ایشان کمک بطلبم، ولی چون گفتند: ایشان در اعتکاف است و نمی‌تواند

از مسجد خارج شود، خدمتشان نرفتم. امام حسن‌علیه السلام فرمود که اگر توفیق برآوردن حاجت تو برایش دست داده بود، از یک ماه اعتکاف بهتر بود».⁽¹⁾

در سخنی از امام حسین‌علیه السلام، شهید بزرگ تاریخ آمده است: «ان حوائج الناس الیکم من نعم اللَّه فلا تملوا النعم».

درخواست ارباب رجوع، نعمت‌های خدا به سوی شما است، در برابر این نعمت‌ها اظهار ملالت و خستگی نکنید.

نتیجه

الف) چون انسان و سایر مخلوقات مورد مرحمت خدایند رحمت و کمک به آنان موجب جلب رحمت خدا می‌شود.

ب) نیکوکاری، درستگیری و خدمت‌رسانی تأثیر مثبت عجیبی در زندگی آدمی دارد.

ج) ارباب رجوع و حاجتمندان را نمی‌توان نادیده گرفت و کوتاهی در خدمت رسانی خطرها در پی دارد.

د) نیکی در حق دیگران مورد توجّه خاص پروردگار حکیم است زیرا این عمل، جلوه‌ای از صفات الهی است و از «رحمان» بودن، «رحیم» بودن، «کریم» بودن، «لطیف» بودن و سایر صفات الهی حکایت دارد.

ه) نیکی به دیگران مایه جلب عنایت و مرحمت پروردگار مهربان است.

و) نیکی به دیگران باعث جلب محبّت و وحدت و مایه ایجاد الفت و وحدت میان مردم است.

د) نیکی به دیگران جلوه‌های گوناگونی دارد که مالی و چه عملی و علمی و ارشادی را شامل می‌گردد.

ز) نیکی به دیگران گاهی واجب و گاهی مستحب است که پرداختن زکات واجب را می‌تواند شامل گردد.

ح) نیکوکاران و محسنین در قیامت دارای موقعیّت ویژه‌ای می‌باشند.

فصل سوم مرگ اذان‌گو

مرگ اذان‌گو

انسان اذان گو را باید عاشق خدا دانست و اذان گفتن نشانی از عشق به خدا است و این عشق، پس از مرگ تجلی لازم خویش را به دست می‌آورد. در کلامی از امام ششم آمده است: «اذا تخلّی المؤمن من الدنیا سما و وجد حلاوة حب اللَّه».⁽¹⁾

هنگامی که آدمی از دنیا دل بر کند یا از دنیا برود حلاوت و مزه اصلی عشق به خدا را درک می‌کند بدیهی است که این مسأله درباره آدم اذان گو (مؤذن) مصداق کامل‌تری دارد.

دیرینه اذان‌

گرچه درباره آغاز اذان، دیدگاه‌های مختلفی وجود دارد لکن آنچه حقیقت امر را بیشتر تبیین می‌کند آن است که بدانیم: دیرینه اذان به معراج رسول خداصلی الله علیه وآله باز می‌گردد و در اوقات معراج بود که جبرئیل اذان و اقامه گفت و نماز جماعت با پیش نمازی پیامبر اعظم‌صلی الله علیه وآله در مجمع انبیاء عظام اقامه گشت در ضمن حدیثی به عنوان مصاحبه امیرمؤمنان‌علیه السلام با رسول خداصلی الله علیه وآله آمده است که پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله فرمود: «قال علی: فقلت یا رسول اللَّه‌صلی الله علیه وآله! فانت افضل ام جبرئیل فقال یا علی! ان اللَّه تبارک و تعالی فقتل انبیائه المرسلین علی ملائکة المقربین و فضلنی عن جمیع النبیین والمرسلین والفضل بعدی لک یا علی و الائمة من بعدک و ان الملائکة لخدّامنا و خدام محبینا...».

امیرمؤمنان‌علیه السلام در مصاحبه‌ای از پیامبر اعظم‌صلی الله علیه وآله پرسید: تو برتری یا جبرئیل؟ پیامبرصلی الله علیه وآله پاسخ داد: یا علی! خدا پیامبران را برفرشتگان مقرب برتری بخشید و مرا بر انبیاء برتری بخشید و این برتری بعد از من برای شما و امامان بعد از تو خواهد بود و فرشتگان مقرّب خادمان ما و خادمان محبان ما هستند.

وافزود:«یاعلی‌لولانحن‌ماخلق‌اللَّه آدم ولاحواء ولاالجنة ولاالنار ولاالسماء ولاالأرض».

در بخشی از این مصاحبه آمده است که رسول خداصلی الله علیه وآله فرمود: «و انه لما عرج بی الی السماء اذّن جبرئیل مثنی مثنی و اقام مثنی مثنی».

هنگامی که مرا به معراج بردند، جبرئیل اذان و اقامه گفت و کلمات آنها را جفت جفت بر زبان آورد.⁽²⁾

از حدیث فوق، دیرینه اذان و کیفیت اذان و چگونگی اداء کلمات آن به دست می‌آید.

[جهت اطلاعات بیشتر مراجعه شود به کتاب ایده و عقیده‌ها به قلم نویسنده همین کتاب بخش اذان

پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله فرمود: من در آخرت مالک حوض پر آبی هستم که به قدر ستارگان آسمان جام در کنار آن است و همه انبیا از آن سیراب می‌گردند، خدا صالح پیامبرعلیه السلام را در حالی که بر شترش سوار است مبعوث می‌کند. از رسول خداصلی الله علیه وآله سؤال کردند: یا رسول اللَّه! آیا شما بر عضباء (مرکب ویژه آن حضرت) سوار می‌شوید؟ آن حضرت فرمود: در آن روز، من سوار بر براق هستم که از میان همه انبیا، تنها من سواره، محشور می‌شوم. ولی دخترم فاطمه، سوار بر عضباء خواهد شد و البته بلال هم سوار بر ناقه‌ای از ناقه‌های بهشت خواهد شد و در آن‌جا بانگ اذان سر می‌دهد و هرکس که آن را می‌شنود، وی را تصدیق می‌کند تا همگان به محشر در آیند.⁽¹⁾

نتیجه

الف) اذان گفتن به معنای طلیعه غفلت زدایی است.

ب) اذان گفتن به معنای ترک کار دنیوی و پرداختن به کار معنوی است.

ج) اذان گفتن به معنای دیگران را به کار آسمانی واداشتن است.

د) اذان را باید بلال وار گفت. یعنی جز سردادن نغمه معنوی و اعلام حضور وقت نماز چیزی را تداعی نکند و به غنا و آواز طرب آور منجر نگردد.

ه) باید «بلال وار» یعنی به دور از هرگونه پیرایه‌ها و تنها به خاطر خدا و نیز با حالت وارستگی ویژه‌ای به اذان پرداخت.

و) اذان گو در قیامت «سواره» محشور می‌گردد در حالی که بسیاری از انسان‌ها پیاده‌اند و در دنیا نیز باید از حیث قداست عمل و وارستگی باطن و صداقت در کار از دیگران ممتاز باشد.

فصل چهارم مرگ والدین

مرگ والدین‌

مرگ پدر و مادر بسی جانکاه است و باید تلاش کنیم تا آنان را همواره از خود راضی نگاه بداریم.

عاقبت کوتاهی کردن درباره حقوق والدین‌

الف) گناه کبیره

بدیهی است که عاق والدین، مسأله‌ای بس مهم و از گناهان کبیره است. امام صادق‌علیه السلام می‌فرماید: «عُقُوقُ الوالِدَینِ مِنَ الکَبائِرِ لاَنَّ اللَّهَ عَزَّوَجَلٌ جَعَلَ العاقَّ عَصِیّاً شَقِیّاً».

عاق والدین شدن از گناهان کبیره است؛ زیرا خداوند حکیم انسان عاق شده را گناهکار شقی قرار داده است.⁽¹⁾

و کیفر عاق والدین، در همین دنیا گریبان انسان را می‌گیرد.

ب) کیفر زودرس

پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله می‌فرماید: «ثلاثة من الذنوب تعجل عقوبتها و لا تؤخر الی الاخرة: عقوق الوالدین والبغی علی الناس و کفران الاحسان».

عقوبت سه گناه، بدون آن‌که به آخرت موکول شود، در دنیا ظاهر می‌گردد: 1) عاق والدین 2) ستمکاری در حقّ مردم و 3) کفران احسان.⁽²⁾

ج) قبول نشدن عبادت

امام صادق‌علیه السلام می‌فرماید: «مَنْ نَظرَ إلی ابوَیْهِ نظَرَ مَاقِطَ وَهُما ظالِمانٍ لهُ لَمْ یَقْبَلِ اللَّهُ لهُ صَلاةً».

کسی که به والدین خود به نگاهی خشم آلود بنگرد، گرچه آنان در حق وی ستم کرده باشند، نماز او پذیرفته نمی‌شود.⁽³⁾

با توجّه به این فرمایش امام صادق‌علیه السلام یکی از شرایط پذیرش نماز در پیشگاه خدا، نگه‌داشتن حرمت و احترام والدین است. از آن جایی که روزه، بعد از نماز، در اسلام بسیار مورد توجّه است، باید دارای شرایط و خصوصیات آن باشد و احترام به والدین، یکی از این شرایط است.

د) خشم پیامبر و خدا

اذیت به والدین موجب خشم خدا و رسول است.

پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله فرمود: «مَنْ آذی والِدَیْهِ فَقَدْ آذانِی وَ مَنْ آذانِی آذی اللَّهَ وَ مَنْ آذی اللَّهَ فَهُوَ مَلْعُونٌ».

کسی که پدر و مادر خود را بیازارد، مرا آزرده است و کسی که مرا بیازارد، خدا را آزرده است و ملعون کسی است که خدا را بیازارد.⁽¹⁾

آمین رسول خداصلی الله علیه وآله

هنگامی که پیامبر خداصلی الله علیه وآله قدم روی پله اوّل منبر نهاد، آمین گفت و نیز پله دوم و سوم وقتی که در عرشه منبر نشست، اصحاب پرسیدند: «عَلی ما امنت» چرا آمین گفتید: «فقال اتانی جبرئیل» جبرئیل پیش من آمد و در هر پله‌ای دعائی کرد و من آمین گفتم، جبرئیل گفت: وای به حال کسی که نام تو پیش او بر زبان آید و صلوات نفرستد، من آمین گفتم. و نیز گفت: وای به حال کسی که پدر و مادرش را درک کند ولی نتواند داخل بهشت شود من آمین گفتم، و نیز گفت: وای به حال کسی که ماه رمضان را درک کند ولی زمینه مغفرت و آمرزش خود را فراهم نکند و من آمین گفتم (فقلت آمین).⁽²⁾

إِسْمَاعِیلَ بْنِ الزَّاهِدِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ إِسْحَاقَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْلَمَةَ عَنْ سَلَمَةَ بْنِ وَرْدَانَ قَالَ سَمِعْتُ أَنَسَ بْنَ مَالِکٍ یَقُولُ ارْتَقَی رَسُولُ اللَّهِ‌صلی الله علیه وآله عَلَی الْمِنْبَرِ دَرَجَةً فَقَالَ آمِینَ ثُمَّ ارْتَقَی الثَّانِیَةَ فَقَالَ آمِینَ ثُمَّ ارْتَقَی الثَّالِثَةَ فَقَالَ آمِینَ ثُمَّ اسْتَوَی فَجَلَسَ فَقَالَ أَصْحَابُهُ عَلَی مَاأَمَّنْتَ فَقَالَ أَتَانِی جَبْرَئِیلُ فَقَالَ رَغِمَ أَنْفُ امْرِئٍ ذُکِرْتَ‌عِنْدَهُ‌فَلَمْ‌یُصَلِّ عَلَیْکَ فَقُلْتُ آمِینَ فَقَالَ رَغِمَ أَنْفُ امْرِئٍ أَدْرَکَ أَبَوَیْهِ فَلَمْ یَدْخُلِ الْجَنَّةَ فَقُلْتُ آمِینَ فَقَالَ رَغِمَ أَنْفُ امْرِئٍ أَدْرَکَ رَمَضَانَ فَلَمْ یُغْفَرْ لَهُ فَقُلْتُ آمِینَ.

چند نکته‌

الف) پدران سه گانه

پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله برای هر انسانی، سه گونه پدر معرّفی کرده است: «الآباءُ ثلاثةٌ: أبٌ وَلَّدَکَ، وَ أَبٌ زَوَّجَکَ وَ أَبٌ عَلَّمَکَ».

پدران سه دسته‌اند: 1 - پدری که تو را به دنیا آورد، 2 - پدری که به تو همسر داد و 3 - پدری که به تو علم و دانش آموخت.⁽³⁾

با الهام از کلام گهربار رسول اکرم‌صلی الله علیه وآله درباره پدر، می‌توان گفت که مادران نیز سه دسته‌اند:

1 - مادری که از دامن او به دنیا آمدیم و در آغوش پرمهر او بزرگ شدیم.

2 - مادر علمی، یعنی کسی که به انسان دانش بیاموزد.

3 - مادر همسر.

ب) خشنودی، خدا، پیامبر و امام

حماد بن عیسی، در حضور امام صادق‌علیه السلام از پسر خود اسماعیل سخن بر زبان آورد و گفت: او بیش از دیگر پسرانم به من احترام می‌گذارد. امام فرمود: من او را پیش از این دوست می‌داشتم؛ ولی اکنون با توجّه به آنچه گفتی، او را بیشتر دوست دارم. امام فرمود: هنگامی که خواهر و برادر رضاعی پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله به منزل او وارد شدند، رسول خداصلی الله علیه وآله برای خواهرش، احترام بیشتری قائل شد. حتی جای خود رابه او داد و آن تشکی که خود روی آن می‌نشست، زیرپای خواهرش پهن کرد. وقتی راز این احترام بیشتر از پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله سؤال شد، آن حضرت فرمود: «لأَنَّها کانت أَبرُّ بِوَالِدَیْها مِنْهُ».

برای اینکه او بیشتر به والدین خویش احسان و نیکی می‌کرد.⁽¹⁾

زنی از پیامبر پرسید: «یا رسول اللَّه‌صلی الله علیه وآله، من اعظم الناس حقّاً علی الرجل؟ قال: والداه، فقالت: یا رسول اللَّه‌صلی الله علیه وآله من أعظم الناس حقّاً علی المرأة؟ قال: زوجها».

ای پیامبر خدا! چه کسی بیشترین حق را بر گردن مردان دارد؟ پیامبرصلی الله علیه وآله پاسخ داد: پدر و مادرش. او باز پرسید: چه کسی بیشترین حق را به گردن زنان دارد؟ پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله فرمود: شوهرش.⁽²⁾

حق مادر مهم‌تر است یا حق پدر؟

گرچه احادیثی به چشم می‌خورد که به طور غیر مستقیم، محبت به مادر را برتر و مهم‌تر معرفی می‌نماید، ولی در قرآن این دو احترام به این دو و وجوب حفظ حریم وحرمت این دو به گونه‌ای مساوی مورد توجه و تأکید خداوند متعال می‌باشد. چنان‌که در قرآن می‌خوانیم: «وَقَضَی رَبُّکَ أَلاَّ تَعْبُدُوا إِلَّا إِیَّاهُ وَبِالْوَالِدَیْنِ إِحْسَاناً»⁽³⁾در اینجا در کنار میثاق عبادت خدا سخن از میثاق احسان به پدر و مادر است.

نوجوان بیدار دل‌

محدّث دیلمی‌رحمه الله در کتاب «ارشاد القلوب» نقل می‌کند: نوجوانی که هنوز به دوران بلوغ نرسیده بود، به رسول خداصلی الله علیه وآله سلام کرد و به آن حضرت محبّت و ارادت خاصی از خود نشان داد، پیامبر از او پرسید: آیا مرا دوست داری؟! او پاسخ داد: آری به خدا سوگند. پیامبر فرمود:

آیا همانند دو چشمانت مرا دوست داری؟! پاسخ داد: بیش از آن تو را دوست دارم. پیامبر فرمود:

آیا به قدر پدرت مرا دوست داری؟! پاسخ داد: بیشتر از پدرم تو را دوست دارم. پیامبر فرمود: آیا به قدر مادرت مرا دوست می‌داری، پاسخ داد: بیشتر از مادرم تو را دوست دارم. پیامبر فرمود: آیا به قدر خودت مرا دوست داری؟! او جواب داد: بیشتر از خود، تو را دوست دارم. پیامبر پرسید: آیا مرا به قدر خدایت دوست داری، جوان پاسخ داد: خدا خدا خدا، یعنی هرگز چنین نیست که تو را همانند خدا دوست بدارم و هیچ کسی در این باره آزاد نیست، یعنی نباید کسی را به قدر خدا دوست بدارد و من تو را به خاطر خدا دوست دارم.

در این هنگام پیامبر به حضار و اصحاب حاضر در جلسه نگریست و فرمود: همانند این جوان باشید و این گونه خدا را دوست بدارید، به خاطر احسانی که در حق ما روا می‌دارد و نعمت‌هایی که برای ما مهیا ساخته است و مرا به خاطر دوستی خدا دوست بدارید.⁽¹⁾

و روی انه‌صلی الله علیه وآله سلم علیه غلام دون البلوغ و بش له و تبسم فرحا بالنبی‌صلی الله علیه وآله فقال له أتحبنی یا فتی فقال ای و اللَّه یا رسول اللَّه فقال له مثل أکثر فقال مثل أبیک فقال أکثر فقال أمک فقال أکثر مثل نفسک فقال أکثر و اللَّه یا رسول اللَّه فقال أمثل ربک فقال اللَّه اللَّه اللَّه یا رسول اللَّه لیس هذا لک و لا لاحد فانما أحببتک لحب اللَّه فالتفت النبی الی من کان معه و قال هکذا کونوا احبوا اللَّه لاحسانه الیکم و انعامه علیکم و احبونی لحب اللَّه.

تأثیر مادر

امام باقرعلیه السلام فرمود: مردی در بنی اسرائیل دارای دو همسر بود، یکی از آن دو، پارسا و پاک‌دامن بود و دیگری نه. این مرد، پیش از مردن، پسران خود را جمع کرد و به آنان گفت: اموال من به یکی از شما سه نفر تعلق دارد و خود نمی‌خواهم وارد ماجرا شوم. پس از مردن من، نزد پسران «بنی غانم» بروید. آنان افراد حکیمی هستند و این مسأله را حل و فصل خواهند کرد.

پسران پس از مردن پدر به سراغ پسران بنی غانم رفتند و پیرمردی را با محاسن سپید، در خیمه‌ای مشاهده کردند. مشکل خود را به او گفتند. او گفت: بهتر است این مطالب را با برادر بزرگ‌تر من که در فلان صحراست، در میان نهید. پسران به دیدار او شتافتند و با پیر مردی که به ظاهر، جوان‌تر نشان می‌داد و دارای موهای جُوگندمی بود، روبه‌رو شدند و مسأله خود را مطرح کردند. او هم گفت: شما به دیدار برادر بزرگ‌ترما که در فلان جاست بشتابید. آنان نیز به راه افتادند و به خیمه‌ای رسیدند که پیر مردی شاداب‌تر و جوان‌تر از دومی در آن به سر می‌برد. مشکل خود را با او در میان نهادند و سپس گفتند: پیش از پرداختن به حل مشکل ما، برای ما توضیح بده که چرا ظاهر شما سه برادر، بر خلاف سن شما است؛ یعنی برادر اولی پیرتر از برادر وسطی و تو از همه جوان‌تر و شاداب‌تری، راز این مطلب چیست؟

آن مرد پاسخ داد: در این امر نیز رازی نهفته است. برادر کوچک ما همسری ناسازگار دارد و زندگی او همواره با جدال همراه است؛ ولی من همسری با فرهنگ، سازگار و شوهر دوست دارم و زندگی ما با عشق و صمیمیت پیش می‌رود، همسر برادر وسطی ما، اخلاقی متوسط دارد. از این رو، متوسط الحال به نظر می‌آید.

اما وصیّت پدر شما بروید و قبر او را نبش کنید و استخوانی از اندام پدرتان را بیاورید تا با بوییدن آن، مقصود وی را کشف و به شما بازگو کنم.

پسران به سوی قبر پدر حرکت کردند. یکی از آنان گفت: من ارثیه خود را به شما بخشیدم، ارثی که از راه جسارت به پدر و نبش قبر و شکافتن بدن او به دست آید، نمی‌خواهم. آن گاه از آنان جدا شد. دو برادر دیگر رفتند و قبر پدر را بکشافتند، از بدن او استخوانی را جدا کردند و نزد حکیم بنی غانم آوردند. حکیم گفت: اکنون از مقصود پدرتان

سر درآوردم، پدرتان به بعضی از شما مشکوک بود و گمان می‌کرد فرزند او نیستید. در واقع، درباره مادر شما، که همسر وی بود، تردید داشت و تعیین فرزندانی را که نباید ارث ببرند، به من واگذار کرد. بنابراین، پسری که به پدر جسارت روا نداشت و به نبش قبر او نپرداخت، فرزند واقعی آن پدر است، نه شما، بنابراین، ارثیه‌ای به شما تعلق نمی‌گیرد، اموال پدر مال آن پسر است.⁽¹⁾

با دقت در این داستان، راز کلام امام صادق‌علیه السلام به دست می‌آید که می‌فرماید: «طُوبی لِمَنْ کانَتْ اُمُّهُ عَفِیفَةً».

خوشا به حال کسی که مادرش پاکدامن باشد.⁽²⁾

داشتن روحیه سپاس‌گزاری، یکی از عواملی است که زن و شوهر را محبوب یکدیگر می‌کند و گرمی خاصی به زندگی مشترک آنان می‌بخشد. این مسأله، یعنی قدردانی و سپاس‌گزاری، از وظایف اساسی زن و شوهر در برابر یکدیگر است.

در حدیث آمده: «النَّظَرُ إلی وَجْهِ العالِمِ عِبادَةٌ النَّظَرُ إلی الوالِدَیْنِ بِرَأْفَةٍ وَ رَحْمَةٍ عِبادَةٌ».

نگاه کردن به چهره عالم ربانی، والدین، همراه با رأفت و رحمت، عبادت است.⁽³⁾

و در حدیثی قرآن و دریا اضافه شده است، البته در صورتی که همراه با بصیرت باشد، از مصادیق عبادت خدا به شمار می‌رود. از امام صادق‌علیه السلام پرسیدند: نفقه چه کسانی بر آدمی واجب است؟ پاسخ فرمود: پدر و مادر، فرزند و همسر.⁽⁴⁾

شکایت پدر

مردی نزد پیامبر از دست پدرش شکایت کرد که او بدون اجازه من گاهی اموال مرا می‌برد. پیامبر پدر را به نزد خود خواند، مردی نورانی عصا به دست به پیش آمد و پیامبر شکایت پسرش را با وی در میان نهاد، او که قیافه‌ای ملکوتی و ایمانی داشت، با حالتی مظلومانه اظهار داشت: یا رسول اللَّه پسرم ضعیف بود و من قوی و او فقیر بود و من غنی و من هرچه داشتم در پای او نثار کردم، تا امروز که او قوی است و من ضعیف و او غنی است و من فقیر، ولی کاملاً

مرا از یاد برده، گویا مرا پدر خود نمی‌داند و من برای گذراندن زندگی به ناچار به مال او دست می‌یابم تا به سوی مال مردم دست دراز نکنم. در این هنگام پیامبر به حالت این مرد گریست و فرمود: هیچ سنگ و کلوخی در این جهان نیست که این سخنان شما را شنیده باشد و اشک نریخته باشد. در این هنگام پیامبر رو به پسرش کرد و فرمود: «انت و مالک لابیک».

تو و آنچه داری برای پدر تو است.⁽¹⁾

واجب النفقه چه کسانی هستند؟

دقت در مراتب بایسته انفاق در زندگی آدمی نیز موقعیت برتر پدر و مادر نسبت به خانواده را اثبات می‌کند. در احادیث آمده است که پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله فرمود: «قال رسول اللَّه‌صلی الله علیه وآله: خمس تمرات أو خمس قرص أو دنانیر أو دراهم یملکها الانسان و هو یرید أن ینفقها فأفضلها ما أنفقه الانسان علی والدیه، ثم الثانیة علی نفسه و عیاله، ثم علی الثالثة القرابة وإخوانه المؤمنین، ثم الرابعة علی جیرانه الفقراء ثم الخامسة فی سبیل اللَّه و هو أخسّها أجرا».⁽²⁾

آدمی از خرما، نان، درهم و دینار که در راه خدا انفاق می‌کند، آنچه به پدر و مادر خود انفاق می‌کند برترین انفاق‌ها به حساب می‌آید و در درجه بعد آن انفاق به اهل خانه جای دارد و در درجه سوم انفاق به فامیلان و بستگان و در درجه چهارم انفاق به همسایگان فقیر و در درجه پنجم انفاق به دیگران جای دارد از این رهنمود می‌توان نتیجه گرفت که:

انفاق، در قدم اوّل باید به والدین و در قدم دوم به اهل و عیال و در قدم سوم به فامیلان و برادران اسلامی و در قدم چهارم به همسایگان و در قدم پنجم به «فی سبیل اللَّه» باید انجام پذیرد و پایین‌ترین پاداش آن پنجمی است.

بر این اساس پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله درباره مرد انصاری که پنج یا شش برده داشت و در آستانه مرگ همه را در راه خدا آزاد کرده بود، فرمود: اگر پیش از دفن او، من را از این کارش با خبر کرده بودید، از دفن او در قبرستان مؤمنین جلوگیری می‌کردم، زیرا او ورثه خود را محروم کرد. در حالی که آنها از راه گدایی باید ادامه زندگی دهند.

آدمی نمی‌تواند زکات خود را به پنج گروه بپردازد: پدر، مادر، فرزند، مملوک، همسر، زیرا اینان نان خوران اویند و باید نفقه آنان را بدهد. لذا نمی‌تواند زکات خویش را به آنان دهد بلکه باید از اموال شخصی خویش آنان را پذیرایی کند.

نتیجه

الف) احسان و حفظ حریم والدین یکی از واجبات الهی است.

ب) عاق والدین شدن یعنی مورد خشم و نفرین والدین قرار گرفتن یکی از گناهان کبیره است.

ج) احسان و احترام به والدین آثار مثبت و حیات دنیوی و اخروی دارد.

د) رسول خداصلی الله علیه وآله به طور تأکید فرمود: احترام به والدین، احترام به من و احترام به من احترام به خدا است و عکس آن نیز صادق است.

ه) در قرآن و سنت به طور مؤکداً از آزردن والدین نهی شده است و کیفر سنگینی نیز از سوی خدا برای اینان منظور گشته است.

و) پدر ومادر، دستجات و انواعی دارند که معلّم و خلفا الهی را شامل می‌گردد. [یا علی أنا و انت ابوا هذه الامة]

فصل پنجم مرگ یک انسان صابر، صبور، صبّار

مرگ یک انسان صابر، صبور، صبّار

صبر دارای انواعی است و در زندگی روزمره انسان‌ها به عناوین مختلف خودنمایی می‌کند، که مهم‌ترین موارد آن عبارتند از:

الف) استقامت و پایمردی در برابر مسئولیت‌ها

و به دوش نمی‌کشد این علم را مگر اهل بینش و شکیبایی و دانش به مواضع حق.⁽¹⁾

ب) استقامت در برابر خواهش‌های نفسانی‌

در نهج‌البلاغه حکمت شماره 474 آمده است: «ما الجاهد الشهید فی سبیل اللَّه باعظم

اجرا ممن قدر فعف العفیف ان یکون ملکاً من الملائکة».

مجاهد شهید در راه خدا اجرش بیشتر از کسی نیست که قدرت بر گناه دارد اما خویشتن‌داری می‌کند، چنین شخصیتی خویشتن‌دار نزدیک است که فرشته‌ای از فرشتگان خدا باشد.

و پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله نیز فرمود: «من عشق و عف ثم کتم فمات، مات شهیدا».

کسی که عاشق شود ولی عفّت را مراعات کند، سپس آن را پنهان نماید و بمیرد، شهید مرده است.⁽¹⁾

در جوانی پاک بودن شیوه پیغمبری است

ورنه هر کبری به پیری می‌شود پرهیزگار

جوان سخت می‌باید که از شهوت بپرهیزد

که پیر سست رغبت را خود حالت برنمی‌خیزد

ج) صبر و استقامت در برابر مصایب‌

مصاحبه امیرمؤمنان با پیامبر

در نهج‌البلاغه خطبه 156 آمده است: امیر مؤمنان‌علیه السلام فرمود: هنگامی که [آیه اوّل سوره عنکبوت «الم أَحَسِبَ النَّاسُ أَنْ یُتْرَکُوا أَنْ یَقُولُوا آمَنَّا وَهُمْ لَایُفْتَنُونَ» آمده است: دانستم که ظهور فتنه‌ها به عنوان آزمایش‌های سنگین در روزگار رسول خداصلی الله علیه وآله اتفاق نمی‌افتد (و مربوط به روزگار بعد از وی است) لذا از رسول خداصلی الله علیه وآله پرسیدم: «ما هذه الفتنة التی اخبرک اللَّه بها».

آن فتنه‌ای که خدا به شما خبر داده چیست؟

آن حضرت فرمود: آری! امت من بعد از من امتحان خواهند شد. گفتم: ای پیامبرصلی الله علیه وآله مگر در جنگ احد در کنار شهدای احد به من وعده دست‌یابی به شهادت را نداده‌ای؟ و به من فرموده بودی: «أبشر فان الشهادة من ورائک».

بشارت باد بر تو که سرانجام شهید خواهی شد.

آن حضرت فرمود: «ان ذلک لکذلک فکیف صبرک اذن؟ فقلت یا رسول اللَّه‌صلی الله علیه وآله لیس هذا من مواطن الصبر و لکن من مواطن البشری والشکر».

آن گفته درست است ولی بگو در آن موقع چگونه صبر خواهی کرد؟ عرض کردم: چنین موردی از موارد صبر نیست بلکه از موارد بشارت و شکر است.⁽¹⁾

توجه: ممکن است گفته شود که این صبر از نوع صبر جمیل است که در قرآن مطرح است که با صبر دیگر تفاوت دارد. در هنگام صبر، آدمی دشواری‌ها را به خاطر خدا تحمل می‌کند و به جزع و فزع نمی‌پردازد، ولی در باب صبر جمیل، آدم صابر نه تنها صبر می‌کند، بلکه شکر و سپاس الهی را بجا می‌آورد، ولی امیرمؤمنان‌علیه السلام، آن را برتر از مقوله صبر می‌داند.

صبر ایوب‌علیه السلام‌

ثعلبی (متوفای 427 ه.ق) می‌نویسد: پدر حضرت ایوب‌علیه السلام «اموص بن تارح بن روم بن عیص بن اسحاق بن ابراهیم‌علیهم السلام» و مادر او یکی از دختران حضرت لوطعلیه السلام بود. ایوب‌علیه السلام در شام زندگی می‌کرد و در رفاه و آسایش به سر می‌برد و از انواع نعمت‌ها برخوردار بود. پیش از عروج عیسی‌علیه السلام به آسمان، ابلیس به آسمان‌ها راه داشت و روزی شنید که ملائکه از عبادت و بندگی حضرت ایوب‌علیه السلام سخن می‌گویند. ایوب‌علیه السلام جداً دنیا را در اختیار خویش داشت، علاوه بر اطاعت و بندگی خدا، در انفاق و بذل و بخشش در راه رضای خداوند، دستگیری‌ها و برآوردن حاجات مردم، سرآمد بود.

ابلیس بانگ برآورد: «یا إلهی، نَظَرْتُ فِی أَمْرِ عَبْدِکَ أَیُّوبَ فَوَجَدْتُهُ عَبْدَاً أَنْعَمْتَ عَلَیْهِ فَشَکَرَکَ وَعافَیْتَهُ فَحَمِدَکَ، ثُمَّ لَمْ تَخْتَبِرْهُ لا بِشِدَّةٍ وَلا بَلاءٍ... لَئِنْ ضَرَبْتَهُ بِبَلاءٍ لَیَکْفُرُنَّ بِکَ وَلَیَنْسینَّکَ».

خداوندا! در کار بنده‌ات، ایوب دقت کردم، پس دریافتم که چون او را نعمت ارزانی داشته‌ای، تو را سپاس می‌گوید، نعمت عافیت داده‌ای به‌خاطر آن تو را حمد می‌کند، بعد از آن‌که به ایوب نعمت دادی، به گرفتاری و بلا امتحان نکرده‌ای... چنان‌که وی را به بلا و گرفتاری امتحان کنی، بدون تردید کفر می‌ورزد و تو را فراموش خواهد کرد.

... ناگهان روزگار امتحان فرارسید، ایوب‌علیه السلام در هر موردی که امتحان می‌شد، می‌گفت:

«الحَمْدُللَّهِ‌ِ الَّذِی أَعْطانی وَحَیْثُ شاءَ نَزَعَ مِنِّی».

حمدوسپاس‌سزاوارخدای است‌که‌به من‌لطف‌وعطامی‌کندوهرقدر بخواهد از من می‌گیرد.

درآغازامتحان،ثروت‌و دارایی‌حضرت‌ایوب‌علیه السلام‌یکی‌پس‌ازدیگری‌ازدست‌وی‌رفت،ولی او هم‌چنان صبر ورزید و به عبادت و نیایش خدا مشغول بود تا اینکه فرزندان خود را از دست داد و در آخر همه نعمت‌های بدنی از او سلب گردید و سپس زنان وی از او جدا شدند و براثر شایعه‌پراکنی‌های شیاطین، مردم همه از او رمیدند و حتی وی را به این بهانه که بیماری‌او واگیردار است، از محیط خود دور کردند. فقط یک زن برای او باقی ماند. هفت سال این چنین گذشت، ولی قلب ایوب هم‌چنان با خدا بود و از عبادت و طاعت او روی برنتافت.

درباره فلسفه و راز ابتلا و مورد امتحان قرار گرفتن حضرت ایوب‌علیه السلام نظریات مختلف ابراز شده است. بعضی معتقدند که ایوب‌علیه السلام به جرم عدم قیام در برابر طاغوت زمانش و عدم امر به معروف و نهی از منکر، مورد ابتلا و آزمایش خداوند قرار گرفت تا متنبّه شود. ولی حقیقت آن است که پروردگار حکیم وی را آزمود تا اسوه همگان قرار دهد.

به هرحال موضوع آزمایش حضرت ایوب‌علیه السلام از این‌جا شروع می‌شود که شیطان براو حسد ورزید و در پیشگاه خدا اظهار داشت: خدایا! اگر ایوب همواره اهل حمد و ستایش است، بدین خاطر می‌باشد که متنعم به انواع نعمت‌هاست، چیزی کم ندارد، حَشَم، خدم، دختر، پسر، باغ و بوستان دارد و از نعمت سلامتی نیز برخوردار است.

در مقام امتحان، تمام نعمت‌ها، یکی پس از دیگری از کف ایوب‌علیه السلام رفتند، حتی از وطن آواره شد. زنان وی از او جدا شدند و یگانه همسرش نیز روزی به او گفت: چرا خدا این‌گونه الطاف خود را از ما دریغ داشته است؟ ایوب‌علیه السلام پرسید: چندسال در ناز و نعمت بودیم؟ همسرش گفت: هشتاد سال. ایوب‌علیه السلام پرسید: چند سال درگرفتاری قرار داریم؟ زنش پاسخ داد: هفت سال (برخی نوشته‌اند 18 سال). ایوب‌علیه السلام گفت: پس هنوز خیلی بدهکار هستیم. این‌جا بود که ایوب‌علیه السلام دعا کرد: «رَبِّ إنِّی مَسَنِی الضُّرُّ» سرانجام خداوند دوباره نعمت‌های خویش را به ایوب‌ارزانی کرد ودرمقام توصیف و معرفی وی فرمود:«إنَّا وَجَدْناهُ صابِرَاً، نِعْمَ العَبْدُ إنَّهُ أوَّابٌ».⁽¹⁾

شیطان وقتی نتوانست ایوب‌علیه السلام را به ستوه آورد، از دستیاران خود نظرخواهی کرد، آنان گفتند: تو آدم را توسط زنش فریفتی، حالا هم برای فریب دادن ایوب، از راه همسرش وارد شو. شیطان در سیمای پیرمردی خبره نزد زن ایوب حاضر شد و از نعمت‌های فراوان گذشته گفت و نیز از گرفتاری‌ها و مصائب امروز سخن پیش کشید و به وسوسه پرداخت، تا اینکه «بره‌ای» را به دست همسر ایوب داد و گفت: از شوهرت بخواه تا «بدون یاد خدا» آن را بکشد و بخورد و درمان می‌شود. ایوب به همسرش گفت: این تقاضای تو براساس پیشنهاد شیطان است. این‌جا بود که حضرت ایوب‌علیه السلام از سوز دل به درگاه خداوند عرض کرد:«رَبِّ إنِّی مَسَّنِی الضُّرُّ»⁽¹⁾و خداوند نیز بروی منّت نهاد و او را دوباره از الطاف و نعمات خویش برخوردار گردانید.⁽²⁾

قابل توجه است که بیماری ایوب‌علیه السلام هم‌چنان که بعضی‌ها نوشته‌اند، از نوع بیماری تنفرانگیز نبوده است، بلکه از نوع ضعف بدنی و ضعف مالی بوده است که در یک مدت کوتاه اتفاق افتاده بود.

همان‌گونه که انبیا اسوه بندگی‌اند، اسوه صبر و استقامت نیز می‌باشند، لذا پیامبر اسلام‌صلی الله علیه وآله وسلم فرمود: «ما أُوذِیَ نَبِیٌّ مِثْلَ ما أُوذِیتُ».

کسی بسان من مصیبت و آزار ندید.⁽³⁾

بنابراین فلسفه و راز ابتلای ایوب، گناه وی نبود، او که معصوم بود، بلکه به جهت افزایش مقامات و درجات مورد آزمایش قرار گرفت. از امیرالمؤمنین‌علیه السلام نقل شده است که آن حضرت فرمود: «البَلاءُ للِظَّالِمِ أَدَبٌ وَلِلْمُؤْمِنِ إمْتِحانٌ وَلِلْأَنْبِیاءِ دَرَجَةٌ وَلِلأوْلِیاءِ کَرَامةٌ».

بلا برای ظالم ادب و تنبیه و برای مؤمن آزمایش و برای انبیا مقام و درجه و برای اولیای خدا لطف و کرامت است.⁽⁴⁾

قرآن از زبان حضرت ایوب نقل می‌کند که به خداوند عرض کرد: «رَبِّ إنِّی مَسَّنِی الشَّیْطانُ بِنُصْبٍ وَعَذابٍ».

خدایا، شیطان مرا به تعب و دشواری درافکند.⁽¹⁾

زیرا شیطان در میان مردم شایعه‌پراکنی می‌کرد که بیماری ایوب واگیردار است و او را به آبادی خود راه ندهید و به او نزدیک نشوید.

امام صادق‌علیه السلام فرمود: «إبْتُلِیَ أَیُّوبُ‌علیه السلام سَبْعَ سِنِینَ بِلاذَنْبٍ».

ایوب بدون جرم و بدون هیچ گناهی هفت سال امتحان شد.⁽²⁾

دربعضی از احادیث آمده‌است: بیماری ایوب عبارت بود از ضعف عمومی بدن، نه کسالت‌های تنفرآور که باعث فرار مردم شود.⁽³⁾

به قول مولوی:

شکر کرد ایوبِ صابر هفت سال

در بلا چون دید ایامِ وَصال‌

نتیجه

الف) صبر که عبارت از تحمّل و مقاومت در برابر شداید و ناگواری‌هاست در پیشگاه خدا جایگاه و موقعیت ویژه‌ای دارد.

ب) صبر به نوبه خود به صبر در مصایب، صبر در انجام وظایف الهی (صبر در عبادت) و صبر در برابر وسوسه‌های ابلیس و هواهای نفسانی (صبر هنگام فراهم بودن زمینه‌های انجام گناه) تقسیم می‌شود.

ج) آنچه بیشتر اهمیت دارد همان مسأله تشخیص است که کدام صبر، جلب رضای الهی را در بردارد بدیهی است که صبر خداپسند جداً موجب رشد و تحول عجیب در زندگی ماست و باید تلاش کنیم تا در زندگی روزمره اهل صبر باشیم که خدا با صابران است. «إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِینَ» و توجه داشته باشیم که «الصبر مفتاح الفرج» به قول شاعر:

صبر و ظفر هر دوستان قدیم‌اند

بر اثر صبر ظفر آید

فصل ششم مرگ مُصلح‌

مرگ مُصلح‌

صلح و آشتی یکی از عوامل ارتقای درجه روزی است و بر عکس، هجران و جدایی همراه با کینه‌توزی نیز یکی از اسباب محروم ماندن از رحمت الهی است.

در رهنمودی از پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله به ابوذر آمده است: «یا أباذَرٍّ: تُعْرَضُ أَعْمالُ أَهْلِ الدُّنْیا عَلَی اللَّهِ مِنَ الْجُمُعَةِ إِلَی الْجُمُعَةِ فِی یَوْمِ الْإِثْنَیْنِ وَ الْخَمِیسِ فَیَسْتَغْفِرُ لِکُلِّ عَبْدٍ مُؤْمِنٍ إِلَّا عَبْداً کانَتْ بَیْنَهُ وَ بَیْنَ أَخِیهِ شَحْناءُ، فَیُقالُ: اُتْرُکُوا عَمَلَ هذَیْنِ حَتّی یَصْطَلِحا. یا أباذَرٍّ: إِیَّاکَ وَ هِجْرانَ أَخِیکَ، فَإِنَّ الْعَمَلَ لا یُتَقَبَّلُ مَعَ الْهِجْرانِ».

ای اباذر! در هر هفته روزهای دوشنبه و پنجشنبه، اعمال مردم دنیا به خدا عرضه می‌گردد، و برای هر مؤمنی استغفار می‌شود، مگر برای بنده‌ای که بین او و برادر مسلمانش کینه باشد، و دستور می‌رسد که عمل این دو تن را رها کنید تا باهم صلح کنند. ای اباذر برتو باد که با برادر دینی خود قهر نکنی که عمل صالح تو مورد قبول واقع نمی‌گردد.⁽¹⁾

«یا أباذَرٍّ: أَنْهاکَ عَنِ الْهِجْرانَ، وَ إِنْ کُنْتَ لابُدَّ فاعِلاً فَلاَ تَهْجُرْهُ فَوْقَ ثَلاثَةِ أَیَّامٍ [کَمَلاً]، فَمَنْ ماتَ فِیها مُهاجِراً لِأَخِیهِ کانَتِ النَّارُ أَوْلی بِهِ».

ای اباذر! تو را از قهر کردن با برادر مؤمن بر حذر می‌دارم و اگر با وی قهر کردی بیش از سه روز طول نکشد که اگر کسی در این حال بمیرد به آتش سزاوارتر است.

چنین فرمود روزی با ابوذر

پیمبر آن کریم نیک محضر

بپرهیز، از جدایی تا توانی

ز هجران، سینه گیتی پرآذر

ز صلح و آشتی، خیزد بهاران

بسی خشنود گردد، حیّ داور

چو غفران الهی، اوج گیرد

دلِ پر کینه، محروم است از این در

قبول درگه حق نیست ایدوست

همه اعمال نیک این بهاور

چو عبدی با چنین حالت بمیرد

سرای او دل نار است یکسر

ز هجران، بر حذر باید شفیعی

که عفو و صلح، منشور پیمبر⁽²⁾

نتیجه

الف) صلح‌آوری و ایجاد آشتی میان مؤمنان مورد تأکید اکید اسلام است.

ب) ایجاد درگیری، نفاق، جدایی و تفرقه میانِ مؤمنان، جدّاً مورد نکوهش و تکذیب اسلام می‌باشد.

ج) تعبیر اصلاح ذات البین که همان ایجاد آشتی میان مؤمنان باشد یکی از وظایف مؤمنان است و پاداش گران‌سنگ الهی را در پی دارد.

د) دروغ که در جهت ایجاد پیوند و تقویت وحدت میان مؤمنان اگر بر زبان آید دروغ محسوب نخواهد شد که رسول اعظم‌صلی الله علیه وآله فرمودند: «المصلح لیس بکذاب».

فصل هفتم مرگ معلم‌

مرگ معلم‌

گرامی داشت علم، به گرامی داشت معلم و دانشجو و امکانات تحصیل است، در فرهنگ اسلامی معلم و دانشجو و امکانات در این عرصه ارزش ویژه‌ای دارند و در این باره احادیث بسیاری است، از جمله:

رسول خداصلی الله علیه وآله فرمود: «إنما بعثت معلّماً».

من به عنوان معلم مبعوث شده‌ام.⁽¹⁾

آن حضرت در دعایی می‌فرمود: «اللهم اغفر للمعلّمین - ثلاثاً - و أطِل أعمارهم و بارک لهم فی کسبهم».

خداوندا! معلّمین را ببخش - و این جمله را سه بار تکرار کردند - و عمرهای آنها را طولانی کن، در کسب آنها برکت قرار بده.⁽²⁾

تواضع و فروتنی در برابر معلم یکی از وظایف اسلامی ماست و در فرهنگ اسلامی، این فروتنی جایگاه ویژه‌ای دارد، تا آن‌جا که رسول خداصلی الله علیه وآله فرمود: «مَن تعلّمت منه حرفاً صرت له عبداً».کسی که یک حرف از او یاد بگیری عبد و بنده او گردیدی.⁽³⁾

و امیرمؤمنان‌علیه السلام فرمود: «من علّمنی حرفاً فقد صیرنی عبداً»؛

کسی که یک حرف به من بیاموزد مرا عبد و بنده خود گردانیده.⁽¹⁾

البته نگارنده مدرک این حدیث را نیافتم، لکن در زندگینامه علامه طباطبایی‌رحمه الله خواندم، وقتی از او راجع به این حدیث سؤال کردند، پاسخ داد: حدیث مشهور و معتبری است.⁽²⁾

و نیز فرمود: «قم عن مجلسک لأبیک و معلّمک و إن کنت أمیراً»؛

برای پدر و معلّمت از جای خود برخیز ولو اینکه امیر و حاکم شده باشی.⁽³⁾

داستان شیخ انصاری‌رحمه الله و وسط درس از منبر پایین آمد و کسی را خیلی مورد لطف و مرحمت خود قرار داد، وقتی او رفت، درس را ادامه داد، از شیخ پرسیدند: این مرد چه کسی بود؟ گفت: کسی است که من درس‌های اولیه را در ایام نوجوانی نزد او خواندم، الآن آمده نجف (واتفاقاًمسجدی‌راکه‌شیخ‌درآن‌به‌تدریس‌مشغول بود، سری زد که شیخ او را شناخت).

«عن الصادق قال: تواضعوا لمن طلبتم منه العلم»؛

امام صادق‌علیه السلام فرمود: فروتنی کنید در برابر کسی که از او دانش دریافت می‌دارید.⁽⁴⁾

موقعیت معلم از منظر امام سجادعلیه السلام‌

امام حسن عسکری‌علیه السلام فرمود: مردی همراه فردی دیگر، به دیدن امام سجادعلیه السلام رفت و ادعا کرد که او قاتل پدرم می‌باشد، آن مرد نزدامام‌علیه السلام اعتراف کرد و در نتیجه قصاص واجب شد [اوّل قصاص، سپس دیه، سپس عفو] قاتل تقاضا کرد که از او عفو شود. امام‌علیه السلام به آن مرد (ولی دم) فرمود: آیا این مرد حقی به گردنت ندارد تا موجب عفو توگردد [ان کنت تذکر لهذا الرجل علیک فضلاً فهب له هذه الجنایة واغفر له هذا الذنب او پاسخ داد: یابن رسول اللَّه! او به گردن من حقی دارد، لکن به قدری نیست که از قصاص صرف‌نظر کنم، ولی اگر او بخواهد «دیه» بپردازد، از قصاص، صرف نظر می‌کنم، امام پرسید: او چه حقی به گردنت دارد؟ پاسخ داد: این آقا معلم من بود، من مسائل توحید، نبوت، امامت، معاد و غیره را از او آموختم. امام با تعجب فرمود: آیا این تعلیمات گران‌قدر نمی‌تواند با خون پدرت برابری کند؟ پس امام‌علیه السلام فرمود: این حق، با خون همه انسان‌ها برابری می‌کند، جز خون پیامبر و امام (هر کسی را

بکشد این حقّ با آن برابری دارد جز آن جا که پیامبر یا امامی را بکشد). «بلی و انه هذا یفی بدماء اهل الارض کلهم من الاوّلین والاخرین سوی الانبیاء و الائمة ان قتلوا».

امام‌علیه السلام سپس به قاتل گفت: ثواب تعلیم خود را با من معامله می‌کنی؟ و من «دیه» را می‌پردازم و ثواب تو از آن من باشد، او پاسخ داد: «یابن رسول اللَّه! انا محتاج الیها و انت مستغن عنهما فان ذنوبی عظیمة...».

ای فرزند رسول خدا! من محتاج به دیه هستم و تو از ثواب و دیه بی‌نیازی، به راستی که گناهان من بزرگ هستند.

امام‌علیه السلام رو به ولیّ مقتول کرد و گفت: او معلّم توست، احسان او نسبت به شکنجه‌ای که از قتل پدرت به تو رسیده، نه تنها بالاتر است، بلکه هزاران برابر «حج» است و اگر از او درگذری، در حقّ شما دو تن حدیثی در فضل و برتری علم و عالم و معلم از رسول خداصلی الله علیه وآله نقل می‌کنم که بهتر از دنیا و آنچه در آن است می‌باشد و اگر او را مورد عفو قرار ندهی، آن حدیث را فقط برای او می‌گویم و آن ثواب تنها از آن او خواهد بود. در این هنگام ولی دم گفت: من او را بخشیدم و از امام تقاضا کرد تا آن حدیث را برای آن دو نقل کند.⁽¹⁾

نتیجه

الف) همان‌گونه که دانش در نگاه اسلام دارای اهمیّت ویژه‌ای است منادیان دانش یعنی معلمان نیز دارای اهمیّت ویژه‌اند.

ب) معلّم اختصاص به مسلم دینی ندارد هرکس دانش مورد استفاده مؤمنان را در میان مؤمنان ترویج کند او مورد احترام ویژه است.

ج) معلم پدر است باید با چشم دیگری به او نگریست.

د) معلم، در زندگی آدمی جایگاه خاصی دارند که به قول شاعر معاصر:

پدر است آن که دانشت بخشد

مادر استی اگر ز نسوان است

فصل هشتم مرگ عالم‌

مرگ عالم‌

از منظر اسلام علم و دانش اهمیت ویژه‌ای دارد و این اهمیت را در کلام پیشوایان ما از جمله امام باقرعلیه السلام می‌توان به نظاره نشست، آن‌جا که فرمود: «عالم ینتفع بعلمه افضل من سبعین الف عابد».

دانشمندی که از دانش او استفاده می‌شود، برتر است از هفتاد هزار عابد.⁽¹⁾

در این رابطه هر علمی که در خدمت به هم‌نوع باشد، ارزش خود را در نگاه دین دارد و سخن معروف رسول خداصلی الله علیه وآله که فرمود: «العلم علمان علم الادیان و علم الابدان»؛

علم بر دو نوع است علم دینی و علم پزشکی.⁽²⁾

تمام علوم و دانش‌های مربوط به زندگی را (علم الابدان) شامل می‌شود. چنان‌که در بیانی دیگر فرمود: «طالب العلم حبیب اللَّه».⁽³⁾

طلب کننده علم مورد محبت خداست.

و نیز کلام آن حضرت که: «اطلبوا العلم و لو بالصیین»؛⁽⁴⁾

در جستجوی علم باشید اگرچه در چین باشد.

گویای تعمیم علوم مورد نظر آن حضرت است و از اهتمام به علم درنگاه دین، آن است که تنها از راه علم است که انسان به «مقام قرب» دست می‌یابد. و در این رابطه به ذکر چند حدیث می‌پردازیم:

رضی الدین طبرسی‌رحمه الله (پسر طبرسی صاحب مجمع‌البیان) در «مشکاةالانوار» این حدیث را نقل می‌کند که امیرمؤمنان به یکی از مؤمنان فرمود: ای مؤمن! علم و ادب (حکمت نظری و حکمت علمی) قیمت جان توست و هرچه این دو را بیشتر به دست آوری، بر قیمت و ارزش خود می‌افزایی و در این باره باید توجه داشته باشی که علم تو را با خدایت آشنا

می‌سازد، ولی تو را به بندگی شایسته در پیشگاه حق موفق می‌دارد و نیز در پرتو ادب است که تو به بندگی بایسته دست می‌یابی و از این راه به «ولایت و تقرب به خدا» نایل می‌آیی. آری! انسان از راه علم و دانش (دانش نظری) به معرفت و خداشناسی دست می‌یابد و از طریق ادب، (دانش عملی) به بندگی شایسته خدا همت می‌گمارد.

از ابی درداء نقل شده که از پیغمبر می‌شنیدم که می‌فرمود: به راستی که خداوند عزّ وجلّ روز قیامت علما را جمع می‌کند و به آنها می‌گوید: من نور و حکمت خود را در سینه‌های شما قرار ندادم مگر اینکه خیر دنیا و آخرت را برای شما می‌خواهم بروید! در حقیقت آنچه که از شما بود بخشیدم.⁽¹⁾

پیغمبرصلی الله علیه وآله فرمود: ای ابوذر کسی که برای به دست آوردن بابی از علم از خانه‌اش بیرون رود، خداوند عزّوجل برای هر قدمی که بر می‌دارد ثواب پیغمبری از پیغمبران را برای او می‌نویسد و برای هر حرفی که می‌شنود یا می‌نویسد، شهری در بهشت به او عطا می‌کند. خداوند و فرشتگان او و پیغمبران، طالب علم را دوست دارند، علم را جز انسان سعادتمند کسی دوست ندارد، پس خوشا به حال طالب علم در روز قیامت، و کسی که