نفت از اکتشاف تا استخراج

تقدیم به:

پدر و مادر عزیز و مهربانم

که در سختی ها و دشواری های زندگی همواره یاوری دل سوز و فداکار

و پشتیبانی محکم و مطمئن برایم بوده اند.

علی پروین

ص: 5

پیشگفتار:

در مرکز تحقیقات و فن آوری های نوین دمش سپاهان (دکتر محمد شفیعی) آموزش پژوهش محور را نهادینه کردیم، چرا که ایمان داریم گسترش مرزهای علم و فن آوری در جهت پیشرفت کشور در گرو کوشش پژوهشگران است و پژوهشگر با ذهن پرسشگرش از لایه های ابر گرفته آسمان دانش می گذرد، تا به افق های جدیدی دست یابد. روح پژوهشگر، پویا و جوینده است و پوسته های جهل را شکافته، به قنات جاری علم دست می یابد و تا چشمه ی جوشان آن را بر کویر تشنه خویش جاری نسازد، آرام نمی گیرد. در مراکز پژوهش محور دکتر محمد شفیعی اعتقاد داریم؛ پژوهش هزینه نیست، سرمایه است. در اقدامات پژوهشی این مراکز پژوهشی، پژوهشگران کوچک ما تلاش می کنند وضعیت نامطلوب را به وضعیت مطلوب تغییر دهند و یاد می گیرند درست توجه کنند و بدان چه که آموخته اند عمل کنند.

دانش آموزان پژوهنده ی ما می فهمند که هیچ گاه شکست در مسیر کسب دانش وجود ندارد، لذا از ناملایمات علمی و بن بست های مقطعی هراسی نداشته و راه غلبه بر سدهای مجازی پیش روی کسب دانش و ارتقای علمی را خوب یاد بگیرند. علاوه براین اصول و مبنای کار گروهی را فراگرفته تا بتوانند براساس خرد جمعی کار کنند. با بیش از 25 سال سابقه آموزشی – پژوهشی و مدیریتی دریافته ایم که پژوهش و تحقیق مثل حروف الفبا باید از سال های نخست آموزش شروع شده و نهادینه شود، و این امر مهم را در طرح آموزش پژوهش محور انجام داده و به نتایج شگرفی دست یافته ایم و با علم به این که می دانستیم دانش آموزان در مقاطع پایین تر توانایی های بزرگی دارند و در عمل تجربه نمودیم و نهادینه کردیم و مصمم هستیم که این امر مهم در کل کشور اجرایی شود. انشاا...

محمد رضا محمد شفیعی

مدیر مجتمع فرهنگی آموزشی تحقیقاتی دکتر محمد شفیعی

ص: 6

فهرست مطالب

فصل اول ... 8

مقدمه ... 9

تاریخچه اکتشاف نفت ... 9

تاریخچه نفت در ایران ... 11

چگونگی تشکیل نفت ... 13

ویژگی های نفت ... 13

انواع فرآورده های نفتی ... 15

روش های اکتشاف چاه نفتی ... 19

فصل دوم ... 22

استخراج نفت ... 23

چاه های نفتی ... 27

بزرگ ترین ذخایر نفتی جهان ... 30

فصل سوم ... 37

کاربرد نفت خام ... 38

برخی از محصولات غیر منتظره ساخته شده با نفت خام ... 50

آلودگی نفتی ... 51

منابع ... 57

ص: 7

فصل اول: نفت و اکتشاف آن

مقدمه

به درستی مشخص نیست که بشر چه زمانی اولین بار نفت را مورد استفاده قرار داده است، اما مشخص شده است که انسان های ما قبل تاریخ آتش های مقدسی را که از تراوشات گاز طبیعی از طریق روزنه ها و شکستگی ها به سطح زمین می رسیدند، پرستش می کرده اند. هم چنین مشخص شده است که حدود 6000 هزار سال قبل از میلاد، از آسفالت برای آب بندی کردن قایق ها و گرم نمودن منازل استفاده می شده است. در ضمن مصریان قدیم در حدود 3000 سال قبل از میلاد از آسفالت برای مومیایی کردن استفاده می نموده اند. از این رو به نظر می رسد که استفاده از نفت، به ابتدای تمدن بشری می رسد. جایگزینی نفت به جای ذغال سنگ به عنوان سوخت ماشین های انقلاب صنعتی، سبب یک جهش بزرگ در صنعت نفت در اواخر قرن 19 شد. در جوامع امروزی نفت به معنای قدرت است. نفت توان مکانیکی جهت حرکت ماشین ها و کارخانجات و هم چنین قدرت سیاسی را فراهم می آورد.

عکس

تاریخچه نفت در ایران

چاه شماره یک نام اولین چاه نفت خاورمیانه است که در منطقه مسجد سلیمان در استان خوزستان قرار دارد. اولین چاه نفت خاورمیانه در این شهر در منطقه ای به نام میدان نفتون درمنطقه دره خرسون (دره خرسان) حفر شد و در 5 خرداد 1287 به نفت رسید. شروع حفاری این چاه در سال 1286 خورشیدی و خاتمه حفاری در سال 1287 خورشیدی بود. این چاه 360 متر عمق دارد که از آن روزانه 36000 لیتر (معادل 8000 گالن) نفت استخراج می شد. نیروی محرکه ماشین های استخراج نفت از این چاه از بخار آب تأمین می شد. این چاه به چاه شماره یک معروف است و

ص: 11

چگونگی تشکیل نفت

میلیون ها سال قبل، جلبک ها و گیاهانی در دریاهای کم عمق زندگی می کردند. پس از مرگ و فرو رفتن آن ها در بستر دریا، مواد ارگانیک (آلی) با سایر رسوبات ترکیب شدند و دفن شدند. در طول میلیون ها سال و تحت فشار و دمای بالا، باقی مانده این ارگانیزم ها به چیزهایی تبدیل شدند که ما امروزه از آن ها تحت عنوان سوخت فسیلی یاد می کنیم. این خلاصه ای از چگونگی شکل گیری نفت است. ذغال سنگ، گاز طبیعی و نفت از جمله سوخته ای فسیلی هستند که با چنین شرایطی ایجاد می شوند. ذخایر نفت را می توان در زیر زمین و یا زیر بستر اقیانوس ها پیدا کرد.

عکس

انواع فرآورده های نفتی

گاز

گاز نفت به طور طبیعی همراه نفت خام از زمین بیرون می آید و یا بر اثر پالایش و تجزیه اجزای نفت حاصل می گردد. برخی از آن ها در فشار و دمای عادی گازی شکل هستند، به همین سبب آن ها را اصطلاحا گاز خشک می گویند. بعضی نیز در این شرایط مایع هستند، لذا اصطلاحا آن ها را گاز تر می نامند. گازهای تر، مقدار زیادی بنزین سبک و گران بها همراه دارند که در موقع پالایش آن ها را جدا می سازند، اما گاز خشک یک سوخت حاضر و آماده است.

عکس

نفت سفید

نفت سفید مایعی بی رنگ و کمی سنگین تر از بنزین است. نفت سفید از آغاز پیدایش صنعت نفت تا 50 سال، مهم ترین فرآورده نفتی بود. نخست به عنوان روغن چراغ به کار می رفت و هنوز هم در مواردی برای تولید روشنایی به کار می رود. امروزه بیش تر به عنوان منبع تولید نیرو و در برخی توربین های هواپیما و موتور تراکتورهای مخصوص به کار می رود.

عکس

روغن های روان

یکی دیگر از محصولات نفتی، روغن روان است که بیشتر برای روان نگه داشتن اجزای ماشین آلات به مصرف می رسد. میزان روغن های حاصل از نفت، کم تر از 2 درصد کلیه فرآورده های دیگر است. لذا همین میزان روغن، نقشی بر جسته و مهم در صنایع و زندگی امروزی ایفا می کند زیرا از قیچی و چرخ خیاطی گرفته تا جرثقیل های عظیم و ماشین آلات غول پیکر همه برای خوب کار کردن باید روغن مصرف کنند. روغن برای اجزای متحرک ماشین آلات به کار رفته و از اصطکاک و فرسوده شدن آن ها جلوگیری می کند.

عکس

موم طبیعی

موم طبیعی به طور کلی از پارافین تشکیل می شود و می تواند درون لوله های حامل نفت نیز حاصل شود. این ماده به حالت خمیر یا شکننده و به رنگ زرد مایل به قهوه ای می باشد. نقطه ذوب موم طبیعی، 85 الی 100 درجه سانتی گراد بوده و در داخل بنزین و روغن حل می شود.

عکس

ص: 18

روش های اکتشاف چاه نفتی

روش مغناطیسی

روش مغناطیسی بر مبنای بررسی جهت و شدت میدان های مغناطیسی قرار دارد. برای این منظور، از دستگاهی به نام مگنتومتر استفاده می شود. چون در قشر زمین، مقادیری مواد آلی وجود دارد و نیز چون ساختمان ها و گسستگی های متعدد، وضع لایه ها را نسبت به سطح زمین تغییر می دهد و اگر خواص مغناطیسی برخی از این لایه ها با لایه های دیگر متفاوت باشد، اثر مغناطیسی مختلفی در سطح زمین به وجود می آورد.

اساس کار روش مغناطیس سنجی تلوریک بر این است که میدان مغناطیسی طبیعی زمین را می سنجد، اما اگر سنگی وجود داشته باشد که خود میدان مغناطیسی اضافی ایجاد کند، با استفاده از دستگاه های مغناطیس سنج شناسایی می شود. از آن جایی که برخی از سنگ های رسوبی خود مغناطیسه هستند و میدان مغناطیس اضافی ایجاد می کنند، به کمک این دستگاه می توان ضخامت این لایه ها را تا حدودی مشخص کرد. باید توجه داشت که جنس سنگ مخزن از سنگ های رسوبی است.

چاه های اکتشافی

هیچ یک از روش های گفته شده نمی تواند به طور قطعی وجود نفت را تایید کند. در واقع روش های پیشین تنها می توانند به تشخیص سازنده ایی که احتمال وجود نفت یا گاز در آن ها می رود کمک کنند و تنها راه حل برای شناسایی مخزن و اثبات وجود سیال در درون آن ها، حفر چاه های اکتشافی است. روش های که در پیش گفته شد اطلاعات اولیه را برای حفر اولین چاه دراختیار متخصصین اکتشاف قرار می دهند؛ این متخصصین برای دست یابی به دقت بیش تر در اطلاعات خود باید چاه های اکتشافی را در مخزن حفر کنند. اطلاعات حاصل از چاه های اکتشافی به متخصصین اکتشاف کمک می کند که سازنده ی مخزن نفتی و سازنده های آن را به خوبی شناسایی کنند و خطاهای خود را در روش های قبل اصلاح کنند.

ص: 21

فصل دوم: استخراج نفت و انواع چاه های نفتی

اشاره

عکس

ص: 22

استخراج نفت

مراحل استخراج نفت

عکس برداری هوایی

اگر در منطقه ای به وجود نفت مشکوک شوند از آن جا عکس برداری هوایی می کنند تا پستی و بلندی های سطح زمین را دقیقا منعکس نمایند. آن گاه عکس را به صورت فتوموزائیک درآورده و با دستگاه استریوسکوپ مورد مطالعه قرار می دهند.

عکس

نقشه برداری عملی

برای گویا کردن عکس های هوایی نقشه برداری از محل، توسط گروهی صورت می گیرد. فواصل و اختلاف ارتفاع با دستگاه فاصله یاب تعیین می شود و به این ترتیب

ص: 23

نقشه کشی

اطلاعات به دست آورده را به وسیله دستگاه پانتوگراف در اندازه های بزرگ تر و یا کوچک تر رسم کرده و همراه با عکس های هوایی نقشه پانتوگرافی که پستی و بلندی های سطح زمین را نشان می دهد، رسم می کنند.

آزمایش روی نمونه های سطحی

پس از نمونه برداری، آن ها را شماره گذاری کرده و در کیسه های مخصوص به آزمایشگاه می فرستند. در آن جا بر روی یک شیشه مستطیل شکلی کمی چسب کانادا قرار داده و مقداری از خرده سنگ های دانه بندی شده را روی آن می چسبانند. سپس آن ها را سائیده تا ضخامت آن 2 میلی متر گردد و نور بتواند از آن عبور کند. این نمونه ها را که اسلاید می گویند در زیر میکروسکوپ قرار داده تا از نظر زمین شناسی، نوع سنگ، فسیل شناسی، میکروفسیل شناسی و ساختار زمین مورد بررسی قرار گیرد.

رسم نقشه زمین شناسی

با در دست داشتن نتایجی که از روی نمونه های سطح زمین به دست آمده، عکس های هوایی و نقشه های توپوگرافی، نقشه زمینشناسی سطح زمین را رسم می کنند. با داشتن خطوط، میزان منحنی ارتفاعات را هم روی آن ها مشخص می کنند.

عکس

ص: 24

نقشه ساختمانی زیرزمینی

برای آگاهی نسبت به زیرزمین نیاز به روش های غیرمستقیم است که یکی از آن ها روش های ژئوفیزیکی است. به وسیله این روش ها شکل لایه های زیر زمین را مشخص کرده و می توان تا اعماق زیادی اکتشاف غیر مستقیم نمود.

حفر چاه

پس از اطمینان از این که لایه های اعماق زمین مناسب ایجاد نفت گیر است و در صورتی که ذخیره ی هیدروکربون های آن قابل ملاحظه باشد، محل حفر چاه را با علامت روی زمین مشخص کرده و دکل حفاری را در محل بر پا می کنند. عملیات جاده سازی از جاده اصلی تا سر چاه و کارگذاری یک لوله آب به منظور آب رسانی به دستگاه های حفاری نیز انجام می شود. دستگاه حفاری قابل حمل بوده و دکل های بزرگ از چندین قسمت تشکیل شده اند که به هنگام استفاده قطعات آن را به هم وصل می کنند.

عکس

آزمایش روی نمونه های عمقی

در ضمن حفاری خرده سنگ هایی که به وسیله گل حفاری به سطح زمین آورده شده اند توسط الک هایی از گل حفاری جدا شده و برای مطالعه به آزمایشگاه می فرستند. آگاهی های به دست آمده را به عنوان یک داده ی جدید به سیستم اکتشاف می دهند.

ص: 25

تهیه مقاطع بزرگ

برای تهیه مقاطع بزرگ از یک مته الماسی موج دار توخالی استفاده می شود، تا لایه های اعماق زمینی را برش داده و به سطح زمین آورد. روی این لایه ها که به مغزه معروف است، عمق را نوشته و برای آزمایش در جعبه های مخصوص نگهداری می کنند. روی این مغزه ها دو دسته عملیات انجام می گیرد، یکی مطالعات مهندسی مخازن یا پتروفیزیکی است که در آن میزان خلل و فرج سنگ را اندازه گیری می کنند، و دیگری مطالعات زمین شناسی است که روی مقاطع نازک آن صورت می گیرد. برای این کار اسلایدی به ضخامت 2 میلی متر از آن تهیه کرده تا معلوم شود که نوع سنگ آهکی یا دولومیت است. در صورتی که سنگ آهکی باشد رنگ اسلاید قهوه ای می شود.

عکس

چاه های نفتی

چاه عمیق

چاه هایی که عمق آن ها از 4500 متر بیش تر باشد، چاه عمیق نامیده می شود. در ایالت متحده آمریکا به چاه هایی که عمق آن ها تا 6000 متر باشد، چاه خیلی عمیق و چاه هایی که عمق آن ها تا 7500 متر برسد چاه بسیار عمیق گویند. پروژه های چاه های عمیق به منظور پژوهش های نفتی و در سنگ های آذرین به منظور اکتشاف انرژی گرمایی آب های زیرزمینی صورت می گیرد.

انواع چاه های نفت

چاه مشاهده ای

چاه هایی که به منظور مشاهده وضعیت دائم مخزن، حفاری شود چاه مشاهدهای نامیده می شود. فشار مخزن، سطح آب و نفت و نسبت آب و نفت از جمله مواردی است که با استفاده از چاه های مشاهده ای قابل بررسی و اندازه گیری است.

عکس

چاه توسعه ای

پس از حفاری چاه های اکتشافی و توصیفی و ضمن تایید وجود نفت دارای قابلیت اقتصادی مخزن، اقدام به حفر چاه های توسعه ای می شود. استخراج نفت و گاز از مخزن به طور عمده توسط چاه های توسعه ای صورت می گیرد.

بزرگ ترین ذخایر نفتی جهان

ونزوئلا (298٫4 میلیارد بشکه نفت)

در حال حاضر، ونزوئلا با بیش از 298 میلیارد بشکه نفت، بیشترین ذخایر نفتی جهان را در اختیار دارد. ونزوئلا اخیرا به این مقام دست یافته است، چرا که پیش از این و تا دهه ی گذشته، عربستان مالک بیشترین ذخایر نفتی دنیا بود.

ونزوئلا با کشف ذخایر عظیم ماسه های نفتی مشابه آن چه در کانادا یافت می شود، توانست خود را به صدر فهرست دارندگان نفت جهان برساند. با این حال، هنوز هم ذخایر نفتی معمولی با قابلیت دسترسی آسان نیز در ونزوئلا وجود دارد. قیرهای نفتی موجود در رودخانه ی اورونوکوی ونزوئلا میزان گران روی و چسبناکی کم تری نسبت به ماسه های نفتی کانادا دارند. بنابراین ماسه های نفتی این ناحیه به روش های معمول قابل استخراج هستند که در مقایسه با ذخایر نفتی کانادا بسیار کم هزینه تر و راحت تر قابل دستیابی است.

عکس

ص: 30

عربستان سعودی (268٫3 میلیارد بشکه نفت)

عربستان سعودی چندین دهه است که به دلیل داشتن ذخایر نفتی بسیار زیاد، خود را به عنوان کشوری ثروتمند در عرصه های بین المللی معرفی می کند که بر سیاست های جهانی نیز تأثیر بسزایی می گذارد. با توجه به این تصوری که از عربستان در جهان وجود دارد، ممکن است تعجب کنید که اکنون، عربستان دیگر مالک بزرگ ترین ذخایر نفتی دنیا نیست.

عربستان با 267 میلیارد بشکه نفت، با فاصله ی زیادی پشت سر ونزوئلا قرار می گیرد. تمامی نفت های عربستان در میدان های نفتی بزرگ قرار دارد که دسترسی به آن بسیار راحت و بدون دردسر است. علاوه بر این ها، ذخایر نفتی عربستان، یک پنجم کل نفت موجود جهان را تشکیل می دهد. البته بسیاری نیز بر این باورند که عربستان با کاوش های بیش تر، ونزوئلا را نیز پشت سر خواهد گذاشت. برای نمونه، اطلاعاتی از سازمان زمین شناسی آمریکا منتشر شده که نشان می دهد بیش از 100 میلیارد بشکه نفت کشف نشده در اعماق بیابان های خشک عربستان سعودی وجود دارد.

عکس

ایران (157٫8 میلیارد بشکه نفت)

ایران در حدود 160 میلیارد بشکه ذخایر نفتی دارد که این کشور را به لحاظ ذخایر نفتی، در زمره ی کشورهای ثروتمند جهان قرار می دهد. ایران پس از ونزوئلا و عربستان سعودی، بیش ترین ذخایر نفتی قابل دسترس را دارد. منظور از این گونه ذخایر، میدان های نفتی در دسترس هستند که استخراج نفت از آن بسیار ساده است. کانادا ذخایر نفتی زیادی دارد که قابل دستیابی نیستند.

ایران برای اولین بار در سال 1908 میلادی برابر با 1287 شمسی توانست به نفت دست یابد. ایران با میزان استخراج کنونیاش تا 100 سال دیگر نیز نفت خواهد داشت. برخلاف عربستان که ذخایر نفتی اش در چند میدان نفتی بزرگ و غنی پخش شده است، نفت ایران در 150 میدان نفتی مختلف قرار دارد که بسیاری از آن ها هم

ص: 32

عراق (144٫2 میلیارد بشکه نفت)

عراق علاوه بر شرایط نابسامان سیاسیاش طی سال های اخیر، از جمله بزرگ ترین مالکان ذخایر نفت خام جهان به شمار می رود. در واقع، به دلیل وجود نا آرامی های داخلی و نیز اشغال گری های نظامی عراق توسط دیگر کشورها طی دهه های گذشته، هیچ گونه کاوش معناداری برای استخراج نفت مسیر نبود. در نتیجه، حتی اطلاعاتی که نشان دهنده ی میزان دقیق ذخایر نفتی عراق است نیز مربوط به اطلاعات آماری لرزه نگاری دو بعدی سه دهه پیش است. با این حال، با وجود ثبات نسبی حاکم بر عراق طی سال های گذشته، امید هایی برای توسعه ی زیرساخت های نفتی این کشور وجود دارد.

عکس

ص: 33

کویت (104 میلیارد بشکه نفت)

کویت با اندک وسعتی که دارد، بسیار بیشتر از سهم واقعی خود دارای ذخایر نفتی در سطح جهان است. بیش از 5 میلیارد بشکه از ذخایر نفتی کویت در ناحیه ی بی طرف سعودی کویتی قرار دارد. این نفت به طور مساوی بین کویت و عربستان تقسیم می شود. بیش از 70 میلیارد بشکه نفت کویت از میدان نفتی برقان، دومین میدان نفتی بزرگ جهان به دست می آید.

عکس

امارات متحده عربی (97٫8 میلیارد بشکه نفت)

امارات متحده عربی بیشترین نفت خود را از میدان نفتی زاکوم به دست می آورد که چیزی در حدود 66 میلیارد بشکه است. این میدان نفتی پس از میدان های نفتی غوار در عربستان سعودی و برقان در کویت، سومین میدان نفتی بزرگ منطقه محسوب می شود. تقریبا 40 درصد از تولید ناخالص داخلی امارات از استخراج نفت حاصل می شود. کشف نفت از سال 1958 میلادی تاکنون، موجب رشد همه جانبه ی امارات متحده عربی شده و آن را به کشوری مدرن با سطح بالای زندگی تبدیل کرده است.

عکس

فصل سوم: کاربرد نفت و آلودگی های نفتی

اشاره

عکس

ص: 37

کاربرد نفت خام

کاربرد نفت خام در پلاستیک سازی

پلاستیک یک کالای عمده ی زندگی مدرن است. پلاستیک ها، از مانیتور کامپیوترها تا نایلون و حتی فوم پلی استایرن، وجه جدایی ناپذیری از محصولات تولیدی نفت خام هستند. تا امروز نایلون که در هر چیزی، از جوراب تا جعبه دنده های مکانیکی و حتی موتور خودروها، وجود دارد، موفقیت آمیزترین محصولات پلاستیکی مبنی بر نفت خام بوده اند. اغلب پلاستیک ها از اولفین ها، که شامل اتیلین و پروپیلین، ساخته می شوند.

ص: 39

کاربرد نفت خام در لاستیک چرخ ها

تا سال191 میلادی تمام لاستیک ها از کش پارهای طبیعی تهیه شده از گیاهان تولید می شدند. نیاز به لاستیک مصنوعی تا جنگ جهانی دوم هم نسبتا پایین بود، اما پس از آن لاستیک طبیعی آمریکای جنوبی تحریم شد و نیاز به تولید لاستیک مصنوعی در مقیاس قابل توجهی افزایش یافت. لاستیک در اصل از بوتادین ساخته می شود.

عکس

کاربرد نفت خام در تولید رنگ و مواد شوینده

نفت خام پس از پالایش به بنزین، تولوئین، زیلین تبدیل شده و به این طریق مواد خام محصولاتی از قبیل رنگ، مواد شوینده مصنوعی و پارچه را فراهم می آورد. بنزین و تولوئین مواد اولیه ساخت پلی اورتان هستند. پلی اورتان در ساخت سورفاکتانت ها، روغن ها و حتی چوب لاک کاربرد دارد. حتی اسید سولفوریک عناصر خود را از سولفور خارج شده از نفت خام به دست می آورد.

عکس

ص: 41

کاربرد نفت خام در حمل و نقل

کلیت سیستم حمل و نقل سراسر جهان وابسته به نفت خام است. نفت خام کلیت سیستم حمل و نقل جاد های، ریلی، دریایی و هوایی را دگرگون کرده است. بنزین و گازوئیل منابع اصلی انرژی تمام انواع وسایل نقلیه مدرن هستند.

عکس

کاربرد نفت خام در انرژی صنعتی

منبع اصلی انرژی صنعتی، نفت است. دیزل و گازولین در توربین های گازی تولید برق نیز استفاده می شوند.

عکس

کاربرد نفت خام در گرمایش و نور افکنی

نفت های سنگین تر در واحد های گرمایش مرکزی فروشگاه ها، ادارات و منازل

ص: 42

کاربرد نفت خام در مواد روغنی

مواد روغنی برای تمام ماشین ها به ویژه ماشین های مورد استفاده در حمل و نقل و صنایع، مفید واقع می شوند. تمام روغن ها و گریس ها از نفت خام حاصل می شوند. تمام خودروها و گروه وسیعی از ماشین های پیچیده کارخانجات و ادارات نیز به مواد روغنی متکی هستند و فعالیت آن ها در صورت عدم دسترسی به این مواد، متوقف می شود.

عکس

کاربرد محصولات جانبی نفت خام

نفت خام ترکیبی از کربن، هیدروژن، آلودگی ها و مقدار اندکی از دیگر ترکیبات است. فرآیند پالایش، مقدار متعددی از هیدروکربن ها را از یک دیگر تفکیک کرده و چند محصول جانبی تولید می شوند. مهم ترین محصولات و محصولات جانبی شامل بنزین، پارافین، دیزل، نفتگاز و محصولات جانبی پتروشیمی از قبیل پلاستیک، مواد شوینده، گازولین هواپیمایی، نپتا، گریس، وازلین، موم، بوتادین، آسفالت می شوند. در واقع امروزه هزاران محصول از طریق ترکیبات پتروشیمی ساخته می شوند.

کاربرد های نفت خام برای تولید پارچه و لباس

نفت خام برای کمک به تولید لباس ها اشتعال ناپذیر و رنگارنگ به کار گرفته می شود. این ماده در تولید ابریشم مصنوعی، نایلون، پارچه پلی استر و حتی خز های مصنوعی استفاده می شود.

عکس

ص: 44

عایق گذاری

عایق گذاری انجام شده در خانه شما، که از ورود وخروج گرمای ناخواسته جلوگیری می کند، یک محصول مبتنی بر نفت خام است. این به این معنا است که ما برای تنظیم دمای خانه های خود بیش از آن چه که به نظر می رسد به نفت خام وابسته هستیم.

عکس

غذا

آری، نفت خام در رشد غذای مصرفی ما نقش دارد. تولید کود متکی به نفت خام است. از سوی دیگر، بسیاری از مواد غذایی ما در پلاستیک ها ذخیره و بسته بندی می شوند، یعنی نفت خام نقش بسیار مهمی در تولید غذا ایفا می کند. این یکی از مواردی است که باعث می شود تا قیمت بالای نفت بسیار وحشتناک باشد. اگر هزینه های رشد، ذخیره، بسته بندی، حمل و نقل و تنظیم دمای غذای مصرفی افزایش یابد، پس افزایش هزینه بر دوش مصرف کنندگان سنگینی خواهد کرد.

تجهیزات ورزشی

بدون وجود نفت، بی شک ورزش مدرن، وضعیت فعلی خود را نداشت. تولید توپ های گلف، تورهای فوتبال، چمن مصنوعی، بسکتبال، راکت های تنیس، توپ های راگبی مدیون نفت و مشتقات آن هستند.

عکس

ص: 46

آدامس بادکنکی

بله، درست است. این محصول هم حاوی مشتقات نفتی است. بخش هایی از این محصول جویدنی و نرم هم از نفت مشتق شده است، دفعه بعد که سراغ پمپ بنزین یا خرید آدامس می روید، حداقل می دانید که شما و ماشین تان از خوراکی هم خانواده ای خوش تان می آید که از تجزیه سوخت های فسیلی به دست آمده است.

عکس

دندان های مصنوعی

دندان های مصنوعی مدرن اغلب از رنگ دانه های بر پایه کربن برای تعیین رنگ هایشان بهره می برند. این رنگ ها اغلب با استفاده از ذغال سنگ، نفت خام یا برخی منابع گیاهی تولید می شوند. البته این رنگ دانه ها دارای تاییدیه سازمان غذا و دارو FDA هستند و در اغلب رنگ های خوراکی مورد استفاده در آشپزخانه هم یافت می شوند.

عکس

ص: 47

خمیر دندان

کارخانه های تولید خمیردندان نیز از نفت خام استفاده می کنند. Poloxamer 407 یکی از مشتقات نفت است. این ترکیب، ماده اصلی خمیردندان است که به ترکیبات پایه نفتی خمیردندان اجازه می دهد تا در حلال پایه آبی حل شوند. علاوه بر این از رنگ دانه های به دست آمده از نفت در خمیردندان نیز استفاده می شود.

عکس

سیم گیتار

سیم های مورد استفاده در اغلب گیتارهای مدرن از نایلون ساخته شده که یکی از مشتقات نفت خام است. در حقیقت نایلون اولین بار در 28 فوریه 1935 در مرکز تحقیقاتی DuPont توسط والاس کاروترز تولید شد. او به دنبال جایگزینی برای ابریشم طبیعی بود که طی جنگ کمیاب شده بود.

عکس

دئودرانت و ضد عرق

ظاهرا دو کار اصلی که بسیاری از ما برای خوش بو شدن بدن مان انجام می دهیم،

ص: 48

عطر و ادکلن

کارخانجات تولید عطر و ادکلن اغلب اوقات از مواد شیمیایی مصنوعی و مشتقات نفت برای تامین بوهایی ماندگار به همراه کاهش قیمت بهره می برند. مواد نفتی هم زمان با رطوبت، بوهای خوش را برروی پوست بدن محبوس می کنند. البته پروپیلن گلیکول را تنها در عطر نمی توان یافت و مجموعه وسیعی از محصولات از این ماده نفتی بهره می برند که شامل ضد یخ، شامپو و رنگ ها هستند.

عکس

ص: 49

لنزهای چشمی

پلیمرهای مصنوعی که لنزهای تماسی را نرم، راحت و قابل استفاده ساخته اند، از نفت به دست می آیند. این پلیمرها هم چنین به اکسیژن اجازه می دهند از درون لنزها به راحتی حرکت کند. این یکی از حیاتی ترین مواردی است که لنزهای تماسی را قابل استفاده می سازد.

عکس

آلودگی نفتی

اشاره

آلودگی نفتی یکی از عوامل آلودگی دریا و خشکی است. آلودگی نفتی می تواند از طریق ریختن نفت، ترکیدن لوله های نفت و سایر تصادفات صنعتی ایجاد شود. سالانه 14000 هزار حادثه نشت نفت رخ می دهد که بسیاری از آن ها در ابعاد کوچک و قابل جمع آوری هستند، اما برخی هم فاجعه بار و آسیب زننده هستند.

عکس

ریزش های نفتی در آب معمولا به دو صورت پایدار و ناپایدار وجود دارند. در حالت ناپایدار نفت به سرعت تمایل به پراکندگی در سطح آب دریا داشته و نوع پایدار چنین تمایلی را نسبت به سطح آب ندارد. نفت های ناپایدار معمولا به صورت نفت سفید هستند. نفت های پایدار نیز به صورت نفت سیاه هستند.

عکس

زمانی که نفت وارد محیط آبی می شود به شکل های متفاوتی از جمله فیزیکی، شیمیایی و فرآیندهای زیستی دچار تغییر و تحول شده و بر محیط آبی اثر می گذارند.

ص: 51

آلودگی های نفتی در آب

موضوع آلودگی آب ها به طور جدی از اواسط قرن 20 باز شد و توسعه صنعت نفت در جهان گسترش یافت و انسان را با مسائل مهم جانبی آن یعنی آلودگی محیط زیست طبیعی آشنا ساخت. از زمانی که نفت این ماده حیاتی کشف شد و برای رشد چرخ های صنعت در خدمت بشر قرار گرفت، به تدریج مساله آلودگی دریا ها به عنوان یک مساله حائز اهمیت مطرح شد. استخراج نفت، در کنار تاسیسات انتقال آن و نیز دیگر محصولات صنعتی، امروزه به منابع آلودگی آب، هوا و خاک مبدل شده است. همه ساله حوادث بی شماری باعث نشت و ریزش مواد نفتی به محیط زیست دریایی می شود. به طوری که امروزه نفت به عنوان یکی از گسترده ترین عوامل آلودگی دریا ها مطرح و مورد توجه محافل و مجامع بین المللی قرار گرفته است.

عکس

آثار زیان بار نشت نفت بر انسان

به خطر افتادن حیات دریایی

عکس

لکه های نفتی انتقال یافته به زیر آب در تماس بیشتری با آبزیان زیر دریا هستند، لذا این نوع آلودگی در مدت زمان کم آثار زیان باری به بار می آورند.

اختلالات عصبی

تجارب ناشی از حوادث نفتی نشان داده است که برخی از صیادانی که در مدت طولانی در معرض آلودگی های نفتی قرار گرفته اند دچار مشکلات عصبی شدند.

عکس

منابع

1) منصور قطبی، نفت از آغاز تا امروز، انتشارات وزارت نفت، 1382.

2) هادی هزاوه ای، عبدالرضا مقدسی، مقاله بررسی روش های جدید استخراج و تولید نفت از سنگ های نفتی، نشریه فنی تخصصی شرکت ملی نفت ایران، شماره 5، مهرماه 1387.

3) حسین معتمدی، مروری بر تاریخچه اکتشافات هیدروکربوری در ایران، ماهنامه علمی ترویجی اکتشاف و تولید نفت و گاز، شماره 93، 1391.

4) www.kojaro.com

5) www.oilgasblog.wordpress.com

6) www.kimiagar85.blogfa.com

7) www.daneshnameh.roshd.ir

8) www.banounews.ir

9) www.vista.ir

10) www.yjc.ir

ص: 57