نقش ائمه علیهم السلام در احیاء دین جلد 2

مشخصات کتاب

سرشناسه:عسکری، سیدمرتضی، ۱۲۹۳ - ۱۳۸۶.

Askari, Morteza

عنوان و نام پدیدآور:نقش ائمه علیهم السلام در احیای دین جلد2 /سید مرتضی عسکری.

مشخصات نشر:تهران : بنیاد بعثت ؛ قم: موسسه علمی فرهنگی علامه عسکری، ۱۳۹۷ -

مشخصات ظاهری: 2ج.

شابک:ج.۱‌978-964-309-663-2 : ؛ ج.۲‌978-964-309-664-9 :

وضعیت فهرست نویسی:فاپا

یادداشت:کتاب حاضر در سالهای مختلف توسط ناشران متفاوت منتشر شده است.

یادداشت:کتابنامه .

موضوع:اسلام -- مقاله ها و خطابه ها

موضوع:Islam -- Addresses, essays, lectures

موضوع:اسلام -- دفاعیه‌ها

موضوع:Islam -- Apologetic works

رده بندی کنگره:BP۱۰/۵/ع۵ن۷ ۱۳۹۷

رده بندی دیویی:۲۹۷/۰۸

شماره کتابشناسی ملی:۵۲۶۷۸۴۳

اشاره

نقش ائمه در احیای دین جلد2

سید مرتضی عسکری

بسم الله الرحمن الرحیم

درس بیست و پنجم

اشارة

هُوَ الَّذِی بَعَثَ فِی الْأُمِّیِّینَ رَسُولاً مِنْهُمْ یَتْلُوا عَلَیْهِمْ آیاتِهِ وَ یُزَکِّیهِمْ وَ یُعَلِّمُهُمُ الْکِتابَ وَ الْحِکْمَةَ وَ إِنْ کانُوا مِنْ قَبْلُ لَفِی ضَلالٍ مُبِینٍ

«اوست خدایی که در میان عرب امّی،پیامبری از خود آنها برانگیخت تا آیات کتاب او را برایشان تلاوت کند و از پلیدی‌های اخلاقی پاکشان سازد و کتاب الهی و حکمت را به ایشان بیاموزد.»

جمعه:2

هُوَ الَّذِی أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدی وَ دِینِ الْحَقِّ لِیُظْهِرَهُ عَلَی الدِّینِ کُلِّهِ وَ لَوْ کَرِهَ الْمُشْرِکُونَ

«اوست که رسولش را به رهنمونی و راه راست و کیش درست بفرستاد تا او را بر تمامی کیش‌ها و آیین‌های عالم،غالب گرداند؛گرچه مشرکان را ناخوش آید.»

صف:9

مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّهِ وَ الَّذِینَ مَعَهُ أَشِدّاءُ عَلَی الْکُفّارِ رُحَماءُ بَیْنَهُمْ تَراهُمْ رُکَّعاً سُجَّداً یَبْتَغُونَ فَضْلاً مِنَ اللّهِ وَ رِضْواناً سِیماهُمْ فِی وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ ذلِکَ مَثَلُهُمْ فِی التَّوْراةِ وَ مَثَلُهُمْ فِی الْإِنْجِیلِ کَزَرْعٍ أَخْرَجَ شَطْأَهُ فَآزَرَهُ فَاسْتَغْلَظَ فَاسْتَوی عَلی سُوقِهِ یُعْجِبُ الزُّرّاعَ لِیَغِیظَ بِهِمُ الْکُفّارَ وَعَدَ اللّهُ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ مِنْهُمْ مَغْفِرَةً وَ أَجْراً عَظِیماً

«محمّد[صلّی اللّه علیه و آله و سلّم]رسول خداست،و آنان که با اویند،بر کافران بسیار خشن و سخت دل و میان خودشان مهربان و نرم‌دلند.آنان را بینی که در رکوع و سجودند و فضل و رحمت خدا و خشنودی او را جویند.نشانۀ سجود بر روی و رخسارشان پدیدار و آشکار است.این وصف حال ایشان است در کتاب تورات و نیز در انجیل.مثل حال آنان به دانه‌ای ماند که نخستین جوانۀ آن سر از خاک برآرد،سپس نیرو گیرد تا ستبر گردد و بر پای خود راست و استوار ایستد و برزگران را به شگفتی آرد و خوش آید.همچنین است حال رسول خدا و یاران او که از ضعف و نیرومندی رسند تا خدا آنان را مایۀ خشم کافران قرار دهد.

خدا آنان را که ایمان آورند و اعمال شایسته کنند،آمرزش و مغفرت و پاداشی عظیم وعده فرموده است.»

فتح:29

پیش گفتار

در بحث‌های گذشته آشفتگی‌های بسیاری را در اخبار سیره و روایات حدیث پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و تفسیر قرآن،مشاهده نمودیم،و دیدیم چگونه به سبب آن آشفتگی‌ها،سنّت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم دستخوش تحریف گردیده و در نتیجه در جوامع اسلامی افکاری تحریف شده به نام اندیشه و فکر اسلامی و اسلام اصیل شناخته شده بود.

اکنون در صدد آن هستیم تا بررسی نماییم چگونه دوازده وصیّ پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم آن همه آشفتگی را علاج فرموده و سامان داده‌اند.این بررسی در ضمن پنج بحث ذیل انجام می‌پذیرد:

بررسی آن بخش از سیرۀ پیامبر که در شناسایی عوامل انتشار اسلام و بقای آن ضرورت دارد،و در نتیجۀ آن بحث عوامل انتشار سنّت پیامبر و بقای آن شناسایی می‌شود.

بررسی برخورد چهار خلیفه با سنّت پیامبر و چگونگی پیدایش فرقه‌های مختلف در مکتب خلفا.

بررسی برخورد خلفا از معاویه تا مأمون با سنّت پیامبر.

پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم سنّت خود را به اوصیای خود می‌سپارد.

بررسی چگونگی جهاد اوصیای پیامبر در راه احیای سنّت پیامبر،و نقش آنها در احیای دین و شناخت حقیقت تشیّع.

مقدّمه

در ادامۀ بحث(بررسی فشردۀ سیرۀ پیامبر)،دو مسألۀ مهم را برای زمینه‌سازی بحث‌های آینده،بررسی خواهیم نمود:

غرایز انسانی و ریشه‌های نیاز بشر به دین

جهان عرب در عصر بعثت و قبل از ظهور اسلام

نیروهای انسانی و غرایز او

انسان مجموعه‌ای است از نیروهای مادّی جسدی،و نفسانی معنوی.او دارای غرایزی حیوانی،و غرایزی انسانی و مافوق حیوانی می‌باشد.هر دسته از آن نیروها را نیازمندی‌هایی به تناسب حالشان،و آن غرایز را نیز خواسته‌هایی به تناسب همان غرایز می‌باشد،و پروردگار هر چه مورد نیاز این انسان است،بر روی زمین آفریده و فرموده است:

وَ سَخَّرَ لَکُمْ ما فِی السَّماواتِ وَ ما فِی الْأَرْضِ جَمِیعاً... ⁽¹⁾

-جاثیه:13. [1]

«خداوند برای شما همۀ آنچه در آسمان‌ها و در زمین هست،آماده و مسخّر گردانید.»

با توجّه به آنچه اشاره نمودیم،روشن می‌گردد که این انسان،نیازمند رهنمودهایی است تا بداند چگونه از آنچه برایش آفریده شده،بهره‌برداری صحیح نماید.مانند آنکه راهنمایی شود:

چگونه نیازمندی‌های معده را از خوردنی‌ها و آشامیدنی‌های سالم و نافع،رفع نماید،نه از

آشامیدنی‌ها و خوردنی‌های زیان‌آور.

و چگونه غریزۀ جنسی را از راه آمیزش پاک و سالم اشباع بنماید،نه از راه پلید هم‌جنس بازی مهلک.

و چگونه از غریزۀ خودخواهی استفادۀ صحیح نماید،نه تا حدّ زیان رسانیدن به دیگران.

انسان در همۀ این کارها باید راهنمایی شود که چگونه رعایت میانه‌روی و اعتدال کرده از افراط و تفریط پرهیز کند تا سیر رشد وجودی‌اش به سر حدّ کمال انسانی برسد.به همین سبب پروردگار انسان،او را توسّط پیامبران به دین«اسلام»رهبری فرمود و اسلام را برای انسان با فرستادن خاتم پیامبران صلّی اللّه علیه و آله و سلّم کامل کرد و فرمود:

...اَلْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ... ⁽¹⁾

-مائده:3. [1]

«امروز دین شما را برای شما کامل نمودم.»

در بحث‌های آینده بررسی می‌نماییم خداوند تبارک و تعالی چه وسایلی را برای پیامبرش آماده فرموده بود تا بتواند اسلام را به مردم تبلیغ نماید،و نیز تا آخرین روز عمر دنیا،اسلام در دست مردم باقی بماند.همچنین بررسی می‌نماییم پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم به دستور خداوند چه مجاهدت‌هایی را در این راه انجام داد.

برای آماده شدن زمینۀ این پژوهش‌ها،بررسی وضع جامعۀ عرب قبل از اسلام نیز ضرورت دارد.

وضع جامعۀ عرب قبل از اسلام

اشارة

برای شناسایی وضع جامعۀ عرب قبل از اسلام،بررسی سه امر لازم است:

اصل و نژاد عرب

وضع دینی،فرهنگی،اقتصادی و اجتماعی عرب قبل از اسلام

وضع مکّه و مدینه قبل از بعثت و هجرت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم

اصل و نژاد عرب

اشارة

گویند اعراب از نژاد سام،فرزند نوح پیامبر هستند.همۀ اعراب در اصل به دو سلسلۀ نسل عدنان و نسل قحطان تقسیم می‌شوند.شرح این دو نسل به قرار ذیل است:

نسل عدنان:

:از سلالۀ اسماعیل،فرزند ابراهیم می‌باشند.آنها در اصل در مکّه،و سپس در زمین‌های نجد،و پس از آن در همۀ جزیرة العرب مسکن داشتند.آنهایی که قبل از بعثت در مکّه بودند،قبایل قریش بودند.

نسل قحطان:

سلالۀ یعرب بن قحطان می‌باشند.محلّ سکونت آنها در اصل در زمین‌های یمن بود.سپس ده قبیله از آنها به شام و عراق و مدینه هجرت کردند.آنها که به مدینه آمدند،دو قبیلۀ اوس و خزرج بودند. ⁽¹⁾

-رجوع کنید به:مختصر جمهرة انساب العرب(ابن کلبی)؛انساب(ابن حزم).برای شناسایی مساکن عرب نیز به:قبایل العرب(عمر رضا کحّاله)مراجعه شود.

وضع دینی،فرهنگی،اقتصادی و اجتماعی عرب قبل از اسلام

وضع دینی در جزیرة العرب

اشارة

در جزیرة العرب و اطراف آن،سه شریعت از جانب پروردگار برای هدایت مردم آمده بود که پیروان آنها قبل از بعثت پیامبر خاتم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم هر سه شریعت را تحریف کرده بودند:

شریعت ابراهیم،خلیل الرّحمن علیه السّلام

نام پیروان این شریعت در قرآن و حدیث پیامبر،«حنیف»و جمعش«احناف»و«حنفاء» می‌باشد.«حنف»در لغت عرب به معنای روگردانیدن از باطل به سوی حق می‌باشد ⁽¹⁾

-«حنف»در لغت عرب در برابر«جنف»است که به معنای روگردانیدن از حق به سوی باطل می‌باشد.رجوع کنید به: مفردات راغب.

ما کانَ إِبْراهِیمُ یَهُودِیًّا وَ لا نَصْرانِیًّا وَ لکِنْ کانَ حَنِیفاً مُسْلِماً ⁽²⁾

«ابراهیم،یهودی و نصرانی نبود،بلکه حنیف بود و مسلمان.»

پس از ابراهیم،فرزندش اسماعیل،و سپس فرزندان اسماعیل بر شریعت ابراهیم بودند و جزء «حنفاء»به شمار می‌آمدند.اوّلین کسی که شریعت حضرت ابراهیم را تغییر داد،«عمرو بن لحی»، از نسل اسماعیل بود.

وی در سفری به شام،به شهر«مآب»از سرزمین«بلقاء» ⁽³⁾رسید.در آنجا قوم عمالقه بت می‌پرستیدند.عمرو از آنها پرسید:اینها چیست که شما می‌پرستید؟گفتند:اینها بت هستند.ما از این بت‌ها طلب باران می‌نماییم،باران برای ما می‌بارند؛یاری بر دشمن می‌خواهیم،ما را یاری می‌دهند!

عمرو گفت:یکی از این بت‌ها را به من بدهید.آنها به او بت«هبل»را دادند،و او هبل را به مکّه برد و برپا داشت،و مردم را به عبادت و تعظیم هبل واداشت،و بدعت‌های دیگر نیز در دین ابراهیم پدید آورد. ⁽⁴⁾

پس از آن،بت پرستیدن در میان قریش و دیگر قبایل نسل اسماعیل منتشر شد.در حالی که آنها فرزندان ابراهیم،بزرگ‌ترین بت‌شکن تاریخ بودند.

بدین ترتیب،پیروان ابراهیم-که از نسل فرزندش اسماعیل بودند و در مکّه سکنا داشتند- به گرد همان خانۀ کعبه که بزرگ‌ترین بت‌شکن تاریخ بشر،آن را برای پرستش خدای یکتا بنا کرده بود،مشهورترین بت‌های عرب را نصب کرده به گردش طواف می‌کردند،و از بت‌ها حاجت می‌طلبیدند.

با این حال،قریش خود را وارث شریعت ابراهیم،و کلیددار خانۀ کعبه،و میزبان حجّاج بیت اللّه می‌دانستند.و بدین سبب خود را برگزیدۀ نسل آدم می‌پنداشتند.

سایر قبایل عرب نیز بت‌پرست بودند-جز اندکی از آنها که به یهود و نصاری گرویده بودند-و همۀ ایشان( بت‌پرستان)،حجّ بیت اللّه را به جا می‌آوردند.لیکن مراسم حج را نیز از آنچه ابراهیم خلیل آورده بود،تحریف کرده بودند.

آنان چهار ماه را ماه حرام می‌نامیدند و در آن جنگ نمی‌کردند.آن چهار ماه عبارت بود از:سه ماه«ذی القعده و ذی الحجّه و محرّم»که در آنها به حج می‌رفتند و بازمی‌گشتند ،و ماه«رجب»که در آن به عمره می‌رفتند.

در این چهار ماه مردم سرزمین جزیرة العرب در حال امن می‌زیستند،و اگر فردی در آن چهار ماه حتّی قاتل پدر خود را می‌دید،دست تعدّی به او دراز نمی‌کرد.در ضمن از این چهار ماه برای بازرگانی نیز استفاده می‌کردند،و در بازارهای خود برای خریدوفروش حاضر می‌شدند.

قبایل قریش و دیگر قبیله‌های بت‌پرست عرب،هیچ توجّهی نداشتند که شریعت حنیف ابراهیم تحریف گشته است؛تا اینکه در یک موسم بت‌پرستی،چهار تن از آنها،به قرار ذیل،به این تحریف پی بردند:

قبل از بعثت پیامبر،چهار تن از اهل مکّه به نام‌های:ورقة بن نوفل،عبید اللّه بن جحش،عثمان بن حویرث و زید بن عمرو بن نفیل،با یکدیگر گفتند:«قوم ما گمراه شده‌اند،و بر دین پدرمان،ابراهیم نیستند.این سنگ‌ها چیست که به گرد آنها طواف می‌کنند و از آنها حاجت می‌طلبند،با آنکه آنها بینا و شنوا نیستند؟!بیایید تا در جستجوی دین حنیف ابراهیم در شهرها بگردیم.»

در نتیجه از این چهار تن،ورقه و عثمان به مسیحیت گرویدند،و عبید اللّه اسلام آورد و سپس مرتد شد و مسیحی گشت،و زید بن عمرو بن نفیل، بت‌پرستی و دیگر بدعت‌های قریش را ترک

گفت و در خانۀ کعبه بانگ برآورد و به قریش گفت:شما بر دین ابراهیم نیستید. ⁽¹⁾

-شرح حال زید در سیره(ابن هشام)242/1-247،به تفصیل آمده است.

کار این چند تن یک روشنگری بود برای قریش،و آماده کردن ذهن آنها برای بعثت خاتم پیامبران صلّی اللّه علیه و آله و سلّم.

شریعت موسی بن عمران علیه السّلام

شریعت موسی بن عمران گرچه در آغاز در طور سینا بر او نازل شد،لیکن قوم مخاطب آن (بنی اسرائیل)در حال مسافرت به بیت المقدّس بودند،و قبله و مرکز دینی آنها بیت المقدّس،در شام بود.

قوم یهود،بنی اسرائیل،که وارثان این شریعت بودند،پس از جنگ‌ها و زدوخوردها با امم دیگر،اندکی از آنها پیش از بعثت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم،در سرزمین یمن با گمنامی می‌زیستند،و اندکی دیگر در بعضی شهرهای شام با خواری به سر می‌بردند،و بیشتر آنها در مدینه و اطراف مدینه،در آبادی‌های خیبر و وادی القری و تیما(در نزدیکی شام)زندگی می‌کردند.

همان گونه که شریعت ابراهیم علیه السّلام دچار تحریف گشته بود،شریعت موسی علیه السّلام و کتاب آسمانی او،«تورات»نیز دستخوش تحریف واقع شده بود.گذشته از این،همان تورات تحریف شده نیز در دسترس توده‌های یهود نبود،بلکه نوشته‌هایی بود در دست رهبران دینی آنها که از نسل هارون بودند،و بدین سبب قسمتی از آن را نیز کتمان می‌کردند.ایشان از شریعت موسی بیشتر به شعارهایی پایبند بودند.مانند قبله بودن بیت المقدّس،تعطیلی شنبه و روحانیت فرزندان هارون.

در کتبی که در دست این رهبران دینی بود،بشارت‌هایی که در آنها انبیای بنی اسرائیل از بعثت پیامبر خاتم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم-با تعیین صفات مشخّصۀ او-خبر داده بودند،سالم و دست نخورده مانده بود.

چه آنکه آن بشارت‌ها با مصالح روزمرّۀ آنها-تا قبل از بعثت پیامبر-تضادّی نداشت.به همین دلیل علمای یهود ساکن مدینه،از بعثت پیامبر خاتم و مسکن او در مدینه بسیار گفتگو می‌کردند،و از آن به عنوان پیشگویی‌های عالمانه به مردم اوس و خزرج خبر می‌دادند.

شریعت عیسی بن مریم علیه السّلام

عیسی بن مریم پس از موسی در بیت المقدّس مبعوث شده بود،و خودش از بنی اسرائیل بود.

پس از عروج حضرتش به آسمان،شریعت ایشان نیز مانند دو شریعت دیگر دچار تحریف‌های شدید شد.تا آنجا که پیروان آن قائل به خداوند سه‌گانه:پدر،پسر(عیسی)و روح القدس شدند،و تعطیل شنبه را به یکشنبه تغییر دادند....بدین ترتیب از مسیحیت نیز جز چند شعار،مانند قبله و برداشتن صلیب که معتقدند بودند مسیح بر آن دار زده شده،چیزی نمانده بود.

امّا با این همه،بشارت‌هایی که پیامبران قبل از حضرت مسیح و خود حضرت مسیح دربارۀ پیامبر خاتم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم داده بودند،به دلیل آنکه با مصالح روزمرّۀ آنها تضادّی نداشت،در کتب دینی نصاری و در دست علمای آنها از تحریف مصون مانده بود،و علمای نصاری هر جا که بودند از بعثت پیامبر خاتم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم به عنوان پیشگویی خبر می‌دادند.

مسیحیان جزیرة العرب بیشتر در شام بودند،و تنها اندکی از آنان در یمن و عراق می‌زیستند.

چند دیر راهبان آنها نیز در راه شام به مکّه بود که گاه با کاروان‌های تجارتی تماس می‌گرفتند و از بعثت پیامبر خاتم سخن می‌گفتند.

برخورد اهل ادیان سه‌گانه با یکدیگر

یهود و نصاری با یکدیگر دشمنی و کینه‌توزی دیرینه داشتند.قرآن کریم در حکایت قول آنها دربارۀ یکدیگر می‌فرماید:

وَ قالَتِ الْیَهُودُ لَیْسَتِ النَّصاری عَلی شَیْءٍ وَ قالَتِ النَّصاری لَیْسَتِ الْیَهُودُ عَلی شَیْءٍ وَ هُمْ یَتْلُونَ الْکِتابَ... ⁽¹⁾

-بقره:113. [1]

«یهودیان گفتند:نصاری بر حق نیستند،و نصاری گفتند:یهودیان بر حق نیستند.در حالی که هر دو گروه[اهل کتاب هستند و]کتاب آسمانی را می‌خوانند[شاید مقصود آن باشد که به آن عمل نمی‌کنند].»

بت‌پرستان،هم خود را بر حق می‌دانستند،و هم اهل کتاب را،ولی یهود را بیشتر احترام می‌نهادند و آنها را اهل کتاب اوّل می‌نامیدند.

عقیده به معاد و روز قیامت

در روزگار قبل از بعثت خاتم الانبیاء صلّی اللّه علیه و آله و سلّم هیچ گروهی از اهل ادیان،نه صابئی و مجوس،و نه یهود و نصاری،عقیدۀ روشنی دربارۀ معاد و قیامت نداشتند. بت‌پرستان عرب نیز منکر بعث و قیامت بودند،و چنانچه قرآن کریم می‌فرماید،می‌گفتند:

إِنْ هِیَ إِلاّ حَیاتُنَا الدُّنْیا نَمُوتُ وَ نَحْیا وَ ما نَحْنُ بِمَبْعُوثِینَ ⁽¹⁾

-مؤمنون:37. [1]

«چیزی جز این زندگانی دنیای ما نیست.زنده می‌شویم و می‌میریم،و دیگر از خاک برانگیخته نخواهیم شد.»

و عقیدۀ آنان در مورد خدا و بت‌هایی که شریک خدا می‌پنداشتند نیز در این حد بود که هر چه حاجت دنیایی داشتند،از آنها طلب می‌کردند.مانند آنکه از او می‌خواستند دشمنانشان را خوار و ذلیل کند،باران بر ایشان ببارد،بیماریشان را شفا دهد،شتر و گوسفندشان را شیرده کند و....

بنابراین هیچ بیمی از انجام اعمال پلید و ناروا،از قبیل کشتن،غارت کردن،آزار دادن،دشنام دادن و ناسزا گفتن نداشتند؛مگر آنچه که در زندگی دنیا پی‌آمد ناخوشایندی برای آنها داشت.

نظیر آنکه چون می‌دانستند اگر کسی را بکشند،افراد قبیلۀ مقتول به خونخواهی او یک نفر از قبیلۀ قاتل را خواهند کشت،از این کار خودداری می‌ورزیدند.و یا کارهایی را که مردم،ناشایسته می‌دانستند و انجام آن در صورت آگاهی دیگران،باعث سرزنش و بدنامی بین مردم می‌گشت، ترک می‌کردند.

فرهنگ عرب

اشارة

فرهنگ عرب در آن زمان،دو شعبۀ مهم داشت:

علم انساب

عرب در عصر جاهلیت،در امر حفظ نسب نژاد خود(سلسله اسامی نیاکان)آن قدر مبالغه می‌ورزید که تا قرن دوم هجری،هر فرد عرب اگر از نسل عدنان بود،به زعم خود نام نیاکان خود را تا به اسماعیل و ابراهیم در حفظ داشت،و اگر از نسل قحطان بود،تا یعرب بن قحطان.

اینان در حفظ انساب تا به آن اندازه مبالغه می‌ورزیدند که نسب اسبان عربی اصیل خود را در

حفظ داشتند،و در عصر ما کتاب«انساب الخیل»هشام بن محمّد بن کلبی ⁽¹⁾

-نسخۀ عکسی این کتاب در کتابخانۀ دانشکدۀ اصول دین موجود است.

به عنوان مثال گاهی تیره‌ای از قبیله‌ای جدا گشته به قبیله‌ای دیگر ملحق می‌شد.در این باره ابن کلبی کتابی دارد به نام«النواقل» ⁽²⁾یعنی آن تیره‌ها از قبیله‌های عرب که نسب خود را از قبیلۀ خود به قبیلۀ دیگری منتقل کرده‌اند.در نتیجه این تیره‌ها در کتب علم انساب به قبیله‌ای که خود را به آن منتقل ساخته‌اند،نسبت داده شده‌اند.

گذشته از آن،بسیاری از اعراب اولاد غیر خود را به فرزندی می‌پذیرفتند،و پس از آن در علم انساب آن شخص به پدر صلبی خود نسبت داده نمی‌شد،بلکه به پدری که او را به فرزندی پذیرفته بود،منسوب می‌گشت.

همچنین در انساب عرب در عصر جاهلیت،نمونه‌های دیگری نیز هست که صحّت نسب‌های مذکور در این گونه کتب را مخدوش می‌سازد.چنان که یکی از آنها را در داستان آینده می‌نگریم.

ابن ابی الحدید از«ربیع الابرار»زمخشری نقل می‌کند که:مادر عمرو عاص کنیزکی بدکاره در مکّه و به نام«نابغه»آزاد کردۀ عبد اللّه بن جدعان بود.پنج تن با آن زن در یک طهر(طهر مدّت پاکی زن بین دو حیض است)هم‌بستر شدند:

1.ابو لهب فرزند عبد المطّلب

2.امیّة بن خلف

3.هشام بن مغیره

4.ابو سفیان بن حرب

5.عاص بن وائل

و پس از آن،نابغه،عمرو را زایید،و با آنکه به ابو سفیان شباهت داشت،آن پنج تن هر یک ادّعا کرد فرزند،از آن اوست.سرانجام خود نابغه،مادر عمرو را حکم قرار دادند.وی گفت:عمرو فرزند عاص بن وائل است.پس از آن عمرو را فرزند عاص بن وائل خواندند و به قبیله و نسب او

ملحق شد.دلیل نابغه آن بود که عاص بر او انفاق می‌کند. ⁽¹⁾

-شرح ابن ابی الحدید،نسب عمرو عاص 283/6،شرح خطبۀ 83 نهج البلاغه.

در نتیجه،در کتب انساب عرب تا به امروز،عمرو فرزند عاص بن وائل نوشته شده است.

نظیر این داستان در انساب قریش بسیار است. ⁽²⁾و پس از قریش قبیلۀ ثقیف نیز که در طائف و در دوازده فرسخی مکّه بودند،در این باره داستان‌هایی دارند.لیکن علمای انساب دربارۀ قبایل اوس و خزرج در مدینه،و قبایل همدان در یمن،و دیگر قبایل قحطان در جزیرة العرب چیزی نگفته‌اند.

در قرن اوّل و دوم هجری در عرب،علمای انساب وجود داشتند که این داستان‌ها را می‌دانستند و مردم از آنها فرا می‌گرفتند؛مانند خلیفه ابو بکر و عقیل بن ابی طالب که از صحابۀ پیامبر بوده‌اند.

شعر بلیغ

یعقوبی گوید: ⁽³⁾

عرب،شعر را به جای علم حکمت و بسیاری دیگر از علوم می‌پنداشت،و هرگاه در قبیله شاعر ماهری بود که معانی زیبا را بیان می‌کرد،آن شاعر را در بازارهای خود-که در زمان مخصوصی در سال برپا می‌شد-و در زمان حجّ خانۀ خدا،به همراه می‌آوردند،تا هنگامی که قبایل عرب در آن اماکن گرد آمدند،شعر او را بشنوند.و این کار را برای خود مایۀ شرف و فخر می‌دانستند.

آنان هیچ فرهنگ و جاذبه‌ای در کارهای خود جز شعر نداشتند.گاه شعر شاعر،آنها را به خصومت و دشمنی وامی‌داشت ،و گاهی به دوستی و اتّحاد.در سخنان خود به شعر مثال می‌آوردند؛آنها با شعر بر یکدیگر برتری می‌جستند،و خوبی‌ها و بدی‌ها را بین خود تقسیم می‌کردند،و قبیله‌ای با قبیله‌ای دیگر می‌جنگید،و مدیحه‌سرایی می‌کردند،و یکدیگر را مذمّت می‌کردند.

عرب،شعر را در چهار معنی انشا می‌کرد:

1.در وصف دلاوریهای افراد قبیله در جنگ‌ها،و در وصف ابزارهای جنگی آنها:شمشیر و نیزه و تیر و کمان و اسب سواری.شعر آنها در این باره همانند شعرهای فردوسی دربارۀ رستم و

اسب رستم و سلاح جنگی رستم می‌باشد،و چیزی که شعرهای عرب بر آن اضافه دارد،وصف شترهای رهوار عربی است.

2.وصف جود و بخشش خود و قبیلۀ خود،به ویژه در اطعام میهمانان،که این چنین شعر در فارسی مرسوم نیست.

3.وصف محبوبه و خانۀ محبوبه و آنچه وابسته به محبوبۀ شاعر است.این نوع شعر در همۀ زبان‌ها هست.گاه در غزلسرایی‌های آنها در این باره،شعرهایی مبتذل،مانند شعرهای عبید زاکانی، دیده می‌شود.

4.وصف افتخارات قبیله،که در این زمینه در هیچ قومی نظیر آنچه در عرب هست،یافت نمی‌شود.البته به ندرت در بعضی از قصیده‌های شعرای عرب،بیت‌هایی از شعر در حکمت عملی،یعنی اخلاق پسندیده نیز دیده می‌شود.و گاه نیز خطبه‌هایی بلیغ در دعوت به اخلاق حمیده در بازارهای عرب که پس از این ذکر آن می‌آید،سروده می‌گشت.

بزرگ‌ترین شعرای مکّه قبل از اسلام«ابو طالب»،و مشهورترین شعرای مدینه«حسّان بن ثابت»بود.

وضع اقتصادی عرب قبل از اسلام

آن دسته از قبایل عرب که در شهرهای یمن،مدینه،عراق و شام بودند،به کار زراعت و باغداری و دامداری می‌پرداختند.مردم شهر مکّه که قبایل قریش بودند،کار تجارت می‌کردند.

کاروان‌های تجارتی ایشان در زمستان از شام و ایران و عراق،به مکّه،و در تابستان از مکّه به یمن و حبشه در آفریقا،در رفت و آمد بود.خداوند متعال در قرآن در این باره می‌فرماید:

لِإِیلافِ قُرَیْشٍ* إِیلافِهِمْ رِحْلَةَ الشِّتاءِ وَ الصَّیْفِ فَلْیَعْبُدُوا رَبَّ هذَا الْبَیْتِ اَلَّذِی أَطْعَمَهُمْ مِنْ جُوعٍ وَ آمَنَهُمْ مِنْ خَوْفٍ ⁽¹⁾

-قریش:1-4. [1]

«برای پیمان قریش با قبایل دیگر،پیمانی که در سفرهای[تجارتی]زمستانی و تابستانی داشتند،باید خدای کعبه را بپرستند؛آنکه آنها را از گرسنگی رهانید و طعام داد،و از بیم و خطر ایمن داشت.»

آری،قریشیان به سبب آن سفرهای تجارتی،ثروت‌های کلانی گرد آورده بودند که در عرب

چنان ثروتی مانند نداشت.

چنین بود وضع اقتصادی این چند دسته از قبایل عرب،و جز اینها سایر قبایل که اکثریت مردم جزیرة العرب را تشکیل می‌دادند،همگی صحرانشین و دچار تنگدستی بوده در زمین‌های خشک و کم آب و علف می‌زیستند.

دارایی اصلی و عمدۀ این قبایل،شتر بود که تحمّل تشنگی را بیش از دیگر چهار پایان دارد.

گاهی نیز مردان رزم‌آور قبیله،چند اسب سواری برای جنگ و گریز و صید حیوان‌های صحرایی داشتند.

عرب‌های صحرایی همانند اروپاییان عصر حاضر که هر حیوان و حشره‌ای را می‌خوردند،هر حیوان صحرایی را صید می‌کردند و می‌خوردند.

گاهی هم قبیله‌ای از ایشان بر قبیلۀ دیگر یورش می‌برد،و پس از آنکه مردان جنگی دو قبیله در حدّ توان،یکدیگر را می‌کشتند و یک قبیله شکست می‌خورد،قبیلۀ غالب هر چه می‌توانست از دارایی قبیلۀ مغلوب،و گاه هر چه می‌توانست از زنان و دختران و فرزندان قبیلۀ مغلوب به اسارت می‌برد.برخی اوقات نیز اسیران خود را به دیگر قبایل عرب می‌فروختند.

در تمام این احوال،چه در شکار حیوان صحرا یا به چرا بردن شترها و خصوصا در جنگ‌ها، دخترها و زن‌ها بار سنگینی بر دوش مردان بودند و آنان را در آن زندگی سراسر دشواری، هیچ گونه مشارکتی با مردان نداشتند.بدین سبب بود که گاه پدران،دختران نوزاد خود را زنده به گور می‌کردند.قرآن کریم در این باره می‌فرماید:

...وَ لا تَقْتُلُوا أَوْلادَکُمْ مِنْ إِمْلاقٍ نَحْنُ نَرْزُقُکُمْ وَ إِیّاهُمْ... ⁽¹⁾

-انعام:151. [1]

«فرزندان خود را از بیم فقر و تنگدستی به قتل نرسانید.ما شما و آنها را روزی می‌دهیم.»

بنابر آنچه بیان شد،یکی از منابع درآمد عرب،برده‌داری بود،و در آن حال از سود کار کنیز یا غلام استفاده می‌کردند.گاه نیز برای تحصیل درآمد،کنیزان خود را به کار زنا وامی‌داشتند ،و چنانچه کنیزشان در آن حال باردار می‌شد،نوزادش بردۀ صاحب کنیز می‌شد،و این خود سود دیگری بود برای مالک کنیز. ⁽²⁾

اگر کنیز آزاد می‌شد و به کار زنا ادامه می‌داد و فرزندی از زنا می‌زاد،پدر نوزاد را مادر تعیین

می‌کرد و آن نوزاد از افراد قبیلۀ او محسوب می‌گشت. ⁽¹⁾

-رجوع شود به داستان نسب عمرو عاص در بحث فرهنگ عرب.

گاهی نیز آن زنان بدکاره بالای در خانۀ خود یک علم نصب می‌کردند که نشانۀ آمادگی زن آن خانه برای بدکاری بود. ⁽²⁾

آنچه بیان شد،اشاره‌ای بود به وضع اقتصادی جامعۀ عرب آن روز.در آن عصر،همۀ قبایل عرب را بازارهایی در موسم‌های خاصّی به شرح ذیل بود:

اعراب بازارهایی در زمان‌های خاصّی از سال داشتند که از همۀ اطراف جزیرة العرب در آن جمع می‌شدند،و در آن اوقات جان و مالشان در امنیت بود.مهم‌تر از همۀ آنها بازار عکاظ(سوق عکاظ)در بالای نجد بود که فاصلۀ آن تا طائف یک روز،و تا مکّه سه روز راه بود.

در ماه ذی القعده،قریش و دیگر قبایل عرب در این بازار جمع می‌شدند.آنجا علاوه بر محلّ خریدوفروش کالا،جای نمایش افتخارهای قبیلگی و شنیدن شعرهای شعرا و خطبه‌های بلغا بود.

همچنین در آنجا بین قبایل پیمان‌هایی بسته می‌شد.

سپس از آنجا به بازار«مجنّه»-که بین آن تا مکّه یک روز راه بود-می‌رفتند،و تا آخر ذی القعده در آن بازار اقامت می‌کردند.سپس به بازار«مجاز»(سوق ذی المجاز)می‌رفتند که یک فرسخ تا عرفه فاصله داشت،و تا هشتم ذی الحجّه در آنجا می‌ماندند.آنگاه در روز نهم برای ادای مناسک حج به عرفه رهسپار می‌شدند. ⁽³⁾

وضع اجتماعی و سیاسی عرب قبل از اسلام

نظام جوامع بشری،یا الهی است یا بشری.در آن حال که در جامعه‌ای نظام الهی برقرار باشد، افراد آن جامعه معارف و جهان‌بینی و احکام زندگانی را توسّط پیامبران از پروردگار خویش،ربّ العالمین،می‌آموزند.در این گونه جوامع،مردم هر کاری را برای رضای خدا انجام می‌دهند و خداپرست هستند.

و امّا در جامعه‌ای که نظام آن بشری باشد،افراد آن جامعه هر کاری را به دلیل خواستۀ خود و با در نظر گرفتن سود و زیان خود انجام می‌دهند.البته از آنجا که بشر احساس می‌کند سود و زیان

جامعه‌ای که در آن زندگی می‌کند،سود و زیان اوست،گاه کاری را به سود جامعه انجام می‌دهد، گرچه به زیان شخصی او بینجامد.

جامعه‌ای که نظامش بشری است،یا بر اساس نژاد برپاست-مانند جامعۀ آلمان نازی در گذشته،و جامعۀ صهیونیستی یهود در عصر ما-و یا بر اساس هم‌میهنی برپاست که همان ملّی‌گرایی است،و آن را میهن‌پرستی نیز می‌نامند.

در هر دو صورت مذکور،گاه انسان در این گونه جوامع کار را برای مصلحت جامعۀ خود انجام می‌دهد،حتّی با زیان رسانیدن به جوامع دیگر و تجاوز به حقوق دیگران.ولی در جوامعی که انسان در آنها خداپرست است و کار را برای رضای خدا انجام می‌دهد،کار را برای سود شخصی یا سود جامعۀ خود انجام می‌دهد،امّا تا مرز تجاوز به حقوق دیگران و جوامع دیگر.بدین صورت است که چنین انسانی خودپرست، نژادپرست و یا میهن‌پرست نیست،بلکه خداپرست است.

عرب در عصر جاهلیت، خودپرست و قبیله‌پرست بود،یعنی کار را به سود خود و به سود قبیلۀ خود،تا حدّ زیان رسانیدن به دیگران و جامعه‌های انسانی دیگر انجام می‌داد.

پایه‌های نظام قبیله‌ای عرب قبل از اسلام

اشارة

نظام قبیله‌ای عرب در عصر جاهلیت،بر اساس چهار پایه و چهار نیرو استوار بود:

شیخ قبیله

شاعر قبیله

قهرمانان و دلاوران قبیله

درآمد قبیله.

نیروی شیخ قبیله

شیخ قبیله در جامعۀ عرب آن روز،به منزلۀ حاکم و فرمانروا در جوامع بشر بود و همۀ افراد قبیله،فرمانبردار شیخ قبیله بودند.فرمانروایی شیخ بر افراد،بر اساس محبّت،احترام و بیم، بنیان‌گذاری شده بود.

مدافع حقوق قبیله،و حمایت‌کننده از افراد قبیله بود.

در مکّه اجداد پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم شیخ قبایل مکّه بودند،تا آنکه این ریاست به«هاشم»رسید و سپس به فرزندش«عبد المطّلب».پس از او«ابو طالب»شیخ مکّه گردید.

در مدینه نیز تیره‌های دو قبیلۀ اوس و خزرج را در هر عصر شیخ‌هایی بوده است.

نیروی شعر و شاعری

شعر در جامعۀ عرب،یگانه هنر زیبا و فرهنگ مورد احترام بوده است.شاعر قبیله،سخنگوی رسمی و ناشر افتخارات قبیله و حافظ منافع و مدافع شرف قبیله بود.همچنان که در گذشته گفتیم، گاه با یک قصیده یا چند بیت شعر از شاعر قبیله،خصم،سرشکسته و بی‌آبرو می‌گردید.و گاه نیز با یک قصیده یا چند بیت شعر،میان دو قبیله جنگ بپاگشته خون‌ها ریخته می‌شد.و گاه یک قصیده، سبب آشتی و دوستی دو قبیله می‌شد.

اشعار نغز در اجتماعات قبایل در حج و بازارهای موسمی عرب سروده می‌شد،و پس از آن در همۀ قبایل عرب،دهان به دهان منتقل می‌گشت.بدین گونه شعر یگانه وسیلۀ نشر افکار و اندیشه‌های خوب و بد در جوامع عرب بود.بدین سبب می‌توان نیروی شعر را در آن جامعه،برتر و بالاتر از نیروی مال و شمشیر به حساب آورد.

نیروی بدنی و قهرمانی در جنگ‌ها

در جامعه‌های ابتدایی بشر و صحرانشینی آنها،قهرمانی و نیروی بدنی،تأثیر بسزایی دارد.

ارزش قهرمانی در جامعۀ عرب صحرانشین آن روز،از بسیاری جوامع صحرانشین مشابه آن بیشتر بود.در مکّه قبل از اسلام«حمزة بن عبد المطّلب»و«عمرو بن عبد ود»مشهورترین قهرمانان قریش بودند.

نیروی سرمایه

دارایی و سرمایه،همیشه در جامعه‌های انسانی مؤثّر بوده است،ولی دارایی در جامعۀ آن روز عرب،از بسیاری از جوامع دیگر انسانی مؤثّرتر بود.چه آنکه آنها ارزش‌های معنوی را بی‌حقیقت و بی‌ارج می‌پنداشتند،و می‌گفتند:

...ما هِیَ إِلاّ حَیاتُنَا الدُّنْیا... وَ ما یُهْلِکُنا إِلاَّ الدَّهْرُ... ⁽¹⁾

-جاثیه:24. [1]

«چیزی جز این حیات مادّی جسمانی دنیوی نیست...و این دهر و زمانه است که ما را می‌میراند.»

در آن زندگانی سراسر درندگی و جهالت و بداندیشی،یک نقطۀ مثبت و روشن وجود داشت که کمتر در جامعه‌های بشری دیگر مانند آن دیده شده است؛به ویژه در جوامع بشری امروز.و آن نقطۀ مثبت،پایبندی به قول و قرارداد بوده است.

اهمّیت و اعتبار قول و قرارداد در جامعۀ عرب قبل از اسلام

جریان کارهای اجتماعی در جوامع انسانی،بر اساس پایبندی به قول و قراردادهای بین افراد جامعه می‌باشد.خریدوفروش کالا،ملک و همۀ مایحتاج زندگانی بشر،شرکت بین افراد برای انجام کارها،عقد ازدواج،و قرار فسخ آنها،همه و همه بر اساس اعتماد بر قول‌ها و قراردادها می‌باشد.امروزه در شهرها قول‌ها و قراردادها نوشته می‌شود،و غالبا به تصدیق دستگاه‌های دولتی می‌رسد،و در آن صورت دستگاه‌های دولتی ضامن اجرای آن هستند.ولی در جوامع قبیله‌ای عرب قبل از اسلام،قول‌ها و قراردادها بر اساس احترام اشخاص به قول و قرارداد خود بود و اشخاص،خود در اجرای قول و قرارداد خویش کمال جدّیت و صداقت را نشان می‌دادند.

عمل به قول و قرارداد خویش در جوامع عرب آن روز،دلیل بر شرافت و بزرگواری شخص بود،و تمام افراد قبیله نیز قول و قرار او را محترم شمرده همگی در اجرای قرارداد افراد قبیلۀ خود کوشا بودند.

در آن جوامع با گفتن یک کلمۀ«تو فرزند من هستی»به مرد اجنبی و از قبیله‌ای دیگر-هر چند در نسب و نژاد و شهر و مسکن و آیین از مرد گوینده دور بود-آن مرد اجنبی فرزند گوینده و همسر او،و برادر فرزندانشان می‌شد،و در نسب یک تن از افراد قبیلۀ او به شمار می‌آمد.پس از وفات نیز از یکدیگر ارث می‌بردند.علمای گردآورندۀ انساب عرب نیز آن مرد را در کتب انساب تا به امروز،فرزند گوینده ثبت نموده و از افراد قبیلۀ وی به شمار آورده‌اند.

چنانچه دو قبیله با هم پیمان دوستی و پشتیبانی می‌بستند،در این حال هر یک از افراد آن دو قبیله در صلح و جنگ و دفاع از حیثیت و شرف افراد قبیلۀ هم‌پیمان خود،تا حدّ جانبازی فداکاری

می‌کردند.

و نیز چنانچه فردی از قبیله‌ای اعلام می‌کرد:«فلان مرد از فلان قبیله در حمایت من است»،همۀ فرزندان و خویشان و وابستگانش در راه حمایت مرد تحت الحمایه جانفشانی می‌کردند،و سایر افراد قبیله‌اش نیز هر یک به نوبۀ خود از آن مرد حمایت می‌کردند.

همچنین اگر فردی با دیگری به عنوان همکاری در امری دست می‌داد-که در اصطلاح آن را «بیعت»می‌نامیدند-آن فرد در راه رسیدن بیعت‌گیرنده به مقصود،جانفشانی می‌کرد.

و نیز چنانچه دو مرد جنگی با آرایش تمام و دارای اسب و جنگ‌افزار در صحرا-آنجا که هیچ قانونی حکومت ندارد-روبرو می‌شدند،اگر یکی به دیگری می‌گفت:«تو در امانی»،هر دو می‌توانستند با آرامش خاطر از اسب فرود آیند و سلاح رزم از تن به در آورده با کمال اطمینان در کنار هم بخوابند.

هر اندازه قبیله‌ای و فردی برای شرافت و حیثیت و انسانیت خود احترام قائل بود،به همان اندازه بر قول و پیمان خود استواری نشان می‌داد.

این اخلاق و سلوک در آن جامعۀ جاهلیت،نقطۀ روشن و مثبتی برای زیست در آن جامعه بود که در عصر ما در هیچ جامعه‌ای مانند آن را نمی‌توان یافت. ⁽¹⁾

-رجوع کنید به:تاریخ عرب قبل از اسلام در تاریخ یعقوبی و طبری و مروج الذّهب و سیرۀ ابن هشام.

*** آنچه بیان داشتیم نه به آن معنی است که بین اعراب جز در حال جنگ-که زور شمشیر در آن حال حکومت داشت- هیچ‌گاه اختلافی پدید نمی‌آمد،بلکه قبایل عرب و افراد آن قبایل را نیز مانند سایر بشر اختلاف‌ها و نزاع‌هایی بوده است که کار آن به محاکمه کشیده می‌شد.در این حال برای حلّ نزاع در میان عرب،حاکم‌هایی وجود داشته‌اند که شرح آن خواهد آمد.

حکّام عرب

در جوامع بشری،همیشه برای رفع اختلاف‌ها،داورها و حاکم‌هایی وجود دارند که مردم برای فصل خصومت‌ها به آنها رجوع می‌کنند.جامعۀ عرب قبل از اسلام نیز از این قاعده مستثنی نبود،و برای رفع نزاع‌ها در هر زمان،یک فرد یا بیشتر-که در میان عرب به درایت و فرزانگی،به علاوه استقامت و درست‌کاری مشهور بود-وجود داشت که همۀ افراد قبایل عرب آنها را به حکومت و

فصل دعاوی می‌پذیرفتند.

این اشخاص«حاکم»نامیده می‌شدند.در هر جای جزیرة العرب مشکلی بین دو قبیله یا دو فرد پیش می‌آمد که نیازمند محاکمه بود،از راه دور و نزدیک نزد آن حکّام برای محاکمه می‌رفتند.

در مکّه«عبد المطّلب»و سپس فرزند او«ابو طالب»،هر یک در عصر خود از حکّام عرب بودند. ⁽¹⁾

-تاریخ یعقوبی 258/1:حکّام العرب.

وضع مکّه و مدینه قبل از اسلام

فرهنگ در مکّه و مدینه

فرهنگ اهل مکّه

اهل مکّه در اثر سفرهای تجارتی به شام و ایران و عراق و حبشه،بیش از همۀ عرب با فرهنگ‌های ملّت‌های متمدّن عصر خود آشنایی داشتند،و در اثر معاشرت با اهل کتاب(یهود و نصاری)عادات و رسوم آنها را می‌دانستند.

همچنین در اثر آمدن قبایل عرب به مکّه برای حج و عمره،و مجاور بودن با بازارهای عرب در اطراف مکّه،به خصوص سوق عکاظ که جولانگاه شعرا و خطبای عرب بود،زبان و لهجۀ قبیلۀ قریش فصیح‌ترین لهجه در میان قبایل عرب بود.

پیش از اسلام هفده نفر از اهل مکّه خواندن و نوشتن آموخته بودند. ⁽²⁾

فرهنگ اهل مدینه

اهل مدینه در اثر تماس نزدیک با قوم یهود و علمای یهود،بیشتر اطّلاعات فرهنگی‌شان همان بود که از آنها می‌شنیدند.

قبل از اسلام یازده نفر در اوس و خزرج خواندن و نوشتن آموخته بودند.هفت تن از این افراد را«کامل»می‌نامیدند.به دلیل آنکه علاوه بر خواندن و نوشتن،شنا و تیراندازی نیز آموخته بودند.

هر کس این سه فن را آموخته بود،از این لقب(کامل)برخوردار می‌شد. ⁽¹⁾

-فتوح البلدان(بلاذری)580/ و 583.

وضع سیاسی و اجتماعی اهل مکّه و مدینه

اشارة

وضع سیاسی در مکّه و مدینه همانند همۀ قبایل صحرانشین جزیرة العرب(حکم فرما بودن نظام قبیله‌ای)بود.ولی نظام اجتماعی آن دو،چنان که ملاحظه خواهیم نمود،با یکدیگر تفاوت بسیار داشت.

وضع سیاسی و اجتماعی مکّه

در مکّه قبایل قریش از لحاظ نسب،خود را از فرزندان اسماعیل و ابراهیم می‌شناختند و این، خود سبب گردن فرازی آنها بر سایر قبایل عرب گردیده بود.همچنین مجاورت با خانۀ خدا نیز که همۀ قبایل عرب-به جز اندکی از آنها که یهود و نصاری بودند-برای زیارت به آنجا می‌آمدند، مایۀ اضافه شدن فخر و مباهات اهل مکّه گردیده بود.

همچنین قریش به هلاکت رسیدن لشکر«ابرهه»را که به قصد خراب کردن خانۀ خدا آمده بود، به خود منسوب کرده به نوعی خود را در بین قبایل عرب عزیزتر می‌دانستند.

از طرف دیگر به سبب تجارت آنها از ایران و شام و عراق به یمن و حبشه و بالعکس،و دارا شدن ثروت‌های کلان که در عرب بی‌سابقه بود،انواع فحشا و منکرات،همچون رباخواری و قمار و زنا و تکبّر و طغیان،در میان آنها رواج یافته بود و از این جهت،در آن عصر در جزیرة العرب بی‌نظیر بودند.آنان مصداق این آیۀ کریمه گشته بودند:

إِنَّ الْإِنْسانَ لَیَطْغی أَنْ رَآهُ اسْتَغْنی ⁽²⁾

«انسان طغیان می‌کند آنگاه که خود را توانگر می‌بیند.»

تباهی و فساد اخلاقی که در آن عصر در مکّه وجود داشت،در هیچ کجای جزیرة العرب همانند آن نبوده است.این امر نتیجۀ عوامل متعدّدی بوده که می‌توان از جمله این موارد را یاد کرد:

به خاطر اینکه منکر بعث و روز قیامت بودند،در ایّام فراغت از تجارت و به هنگام اقامت در مکّه،آنچه از فسق و فجور و شهوترانی که در دسترسشان بود،انجام می‌دادند.

از آنجا که در تمام سال دسته‌ای از مردان قریش برای سفر تجارت،به مناطق دیگر می‌رفتند،مدّت‌های طولانی همسران آنها بی‌مرد بودند،و به خاطر نبودن حجاب در جامعۀ آن روز عرب،مانعی برای آمیزش مردان شهوتران با آن زنان نبوده است.

در اثر فراوانی غلام و کنیزهای ازدواج نکرده در خاندان‌های اشراف قریش،همه گونه آمیزش‌های جنسی در دسترس مردان و زنانشان بوده است.

مسائل یاد شده عوامل مؤثّری بودند در انتشار بیشتر انواع فحشا و منکر در مکّه نسبت به دیگر جوامع عرب.برای شناسایی بهتر وضع اهل مکّه،به ذکر این داستان از کتاب«اغانی»اکتفا می‌نماییم:

«ابو لهب فرزند عبد المطّلب با عاص فرزند هشام بر صد شتر قمار کردند.کار قمار آنها چنان بود که به اندازۀ سنگی یا گردویی زمین را گود می‌کردند.سپس از آن دور می‌شدند و آن سنگ یا گردو را به سوی آن گودال می‌انداختند؛چنان که در گودال جا می‌گرفت،صاحبش برده بود.در این قمار ابو لهب صد شتر از عاص برد.

دوباره بر صد شتر دیگر قمار کردند.باز ابو لهب برد.

بار سوم قمار کردند.بازهم ابو لهب برد و عاص آنچه داشت در این قمار باخت.

عاص به ابو لهب گفت:ای فرزند عبد المطّلب!می‌بینم سنگ قمار با تو دوست شده است.بیا این بار قمار کنیم که بازنده بندۀ دیگری شود.ابو لهب گفت:می‌پذیرم.

باز سنگ قمار افکندند و این بار نیز ابو لهب برد و عاص بندۀ او شد.

پس از آن،عاص به ابو لهب خراج می‌داد.تا آنکه در جنگ بدر،هنگامی که قریش مقرّر داشتند همه کس باید در آن جنگ شرکت کند یا آنکه کسی را به جای خود بفرستد،ابو لهب عاص را به جای خود فرستاد،و شرط کرد پس از بازگشت،وی را آزاد سازد.ولی او در جنگ بدر کشته شد.» ⁽¹⁾

-اغانی 179/4،در ذکر غزوۀ بدر از شرح حال حسّان بن ثابت.

فرد مذکور در این داستان(عاص)پسر هشام بن مغیرة بن اسد و کنیه‌اش ابو البختری است.رجوع کنید به:سیره(ابن هشام) 281/2-283.

وضع طائف،شهر ییلاقی مکّه

انتشار فحشا و منکر در مکّه،بر طائف ⁽²⁾نیز اثر گذارده بود.در آن زمان بیشتر اهل طائف از قبیلۀ

ثقیف بودند،و گروهی از ثروتمندان قریش نیز در آنجا سکنا داشتند.شاید به همین سبب،پس از اهل مکّه،اهل طائف بیشترین شهرت را در زنا و رباخواری داشتند. ⁽¹⁾

-رجوع کنید به:معجم البلدان،شرح طائف 10/6-16.

«حارث بن کلدۀ ثقفی در طائف کنیزکی داشت به نام«سمیّه»که او را به ازدواج غلام رومی خود درآورده بود و از کسب زنای او خراج می‌گرفت.در آن اوان ابو سفیان در حال بازگشت از سفری،به طائف رسید.پس از خوردن و نوشیدن شراب،نزد ابو مریم سلولی می‌فروش رفته به او گفت:سفرم به درازا کشید.آیا زن بدکاره‌ای دم دست داری؟ابو مریم او را به سمیّه رسانید.

پس از این واقعه،سمیّه«زیاد»را به دنیا آورد،و آن تاریخ سال اوّل هجری بود.

زیاد را در ابتدا فرزند عبید رومی(غلامی که شوهر سمیّه بود)می‌خواندند.تا آنکه در سال 41 یا 42 هجری«معاویه»به دلیل همان زنای ابو سفیان با سمیّه،زیاد را فرزند ابو سفیان و برادر خود خواند و تا پایان حکومت بنی امیّه زیاد را فرزند ابو سفیان می‌خواندند.پس از آن در زمان بنی عبّاس به او«زیاد بن أبیه»می‌گفتند.» ⁽²⁾

از این داستان می‌توان به دو نکته پی برد:

«بعد از جنگ بدر،قریب هفتاد تن از قریش اسیر مسلمانان گشتند که در میان آنها جمعی از ثروتمندان و بزرگان قریش نیز بودند.

«عبد اللّه بن ابیّ»منافق خواست تا یکی از دو کنیز خود را وادارد تا با یکی از اسرای ثروتمند قریش هم‌بستر شود،به امید آنکه در نتیجۀ آن عمل پلید،کنیزک او حامله شود و فرزندی بزاید،و آن مرد قریشی پس از آزاد شدن و بازگشت به مکّه،به عبد اللّه بن ابیّ پول کلانی داده فرزند زنازادۀ خود را که در عرف عرب ملک عبد اللّه بن ابیّ می‌شد،از او بخرد و آزاد کند و به مکّه ببرد.

آن دو کنیزک هیچ کدام تن به این کار پلید نمی‌دادند و سرانجام به نزد پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم شکایت کردند.خداوند در این باره آیۀ مبارکۀ زیر را نازل فرمود:

...وَ لا تُکْرِهُوا فَتَیاتِکُمْ عَلَی الْبِغاءِ إِنْ أَرَدْنَ تَحَصُّناً لِتَبْتَغُوا عَرَضَ الْحَیاةِ الدُّنْیا... ⁽¹⁾

-نور:33. [1]

«کنیزکان خود را که می‌خواهند عفّت خود را حفظ کنند،به طمع مال دنیا،مجبور به زنا می‌کنید....»» ⁽²⁾

سیوطی در همین صفحه روایات دیگری نیز در شأن نزول این آیه روایت کرده است.ولی ما روایاتی را که در آنها داستان بالا را نقل کرده صحیح دانستیم و به طور خلاصه در متن آوردیم.

این داستان دلالت دارد بر آنکه آن مرد ثروتمند قریشی از عبد اللّه بن ابیّ چنین درخواستی کرده بود،و به این دلیل وی از کنیزکان می‌خواست تا با او هم‌بستر شوند.

*** در خاتمۀ این بحث داستانی را که بیانگر اهتمام شایان توجّه ثقیف در دوران جاهلیت به میگساری و ارتکاب فحشا می‌باشد،یادآور می‌گردیم:

«در سال نهم هجری،گروهی از قبیلۀ ثقیف از طائف به مدینه آمدند تا با شرطهایی اسلام را بپذیرند.در آن وقت در مورد ترک زنا و شرب خمر،بین خود مشورت کردند و گفتند:«ثقیف نمی‌تواند صبر کند و شراب نخورد و زنا نکند!»و در نهایت چون پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم شرط آنها را نپذیرفت،به ناچار قبول کردند که این دو کار پلید را ترک کنند.» ⁽³⁾

وضع سیاسی و اجتماعی مدینه

پیش از هجرت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم به مدینه،یهودیان در مدینه و خارج مدینه سکنا داشتند،و همۀ آنها دارای دژهای مستحکم و مجهّز به بهترین ابزارهای جنگی آن روز با مردان کارآزموده برای جنگ بودند.آنان در چند آبادی با پیشرفته‌ترین روش‌ها به باغداری و زراعت و دامداری، مشغول بودند،و همۀ آنها-به خصوص ساکنان مدینه-تجارت و رباخواری نیز داشتند.

یهود بر حسب آنچه در کتب دینی آنها آمده،می‌پندارند خداوند آنها را قومی ممتاز و برای آقایی بر سایر بشر،و متقابلا سایر بشر را برای بهره‌کشی یهود از آنها آفریده است.

بدین سبب یهود در هر جامعه‌ای که باشند،طبیعتی سلطه‌جو داشته در پی گردنفرازی بر سایر اقشار می‌باشند.همچنین با خلق و خوی زراندوزی و تموّل‌جویی که در خویش دارند،برای تصاحب ثروت‌های اقوام دیگر-با هر وسیله‌ای که باشد-تلاشی شگفت دارند.

آنان برای رسیدن به این دو هدف(تسلّط بر سایر اقوام و تصاحب ثروت ایشان)در همۀ زمان‌ها و در هر جامعه‌ای که بوده‌اند به هر وسیله‌ای که در دسترس آنها بوده تمسّک می‌جسته‌اند.

همچنین از آنجا که یهود در جامعه‌ای که اخلاقی استوار داشته باشد به اهداف خود نمی‌رسند،در هر جامعه‌ای که باشند،منشأ اشاعۀ بی‌بندوباری و همه گونه فساد،و آتش‌آور فتنه‌انگیزی در آن جامعه می‌گردند.

با توجّه به این خصیصه‌های یهود،آنان در جامعۀ آن روز عرب،مردمی ثروتمند و گردنفراز بودند.خواندن و نوشتن در میان آنها رایج بود،و خود را از نسل اسرائیل و برگزیدۀ بشر،و اهل شریعت و اوّلین کتاب آسمانی می‌دانستند.همین اندیشه‌ها را نیز در میان تودۀ مردم جزیرة العرب انتشار داده بودند.

آنان برای اظهار فضیلت کردن،پیشگویی‌های تورات را در مورد بعثت خاتم الانبیاء صلّی اللّه علیه و آله و سلّم برای اهل مدینه نقل می‌کردند و علامات ظهور آن حضرت را بیان می‌داشتند و می‌گفتند:مبعوث شدن آن پیامبر نزدیک است،و جایگاه او مدینه خواهد بود.

این پیشگویی‌ها سبب شد«ابو عامر»که نامش عبد عمرو و از قبیلۀ اوس بود،به امید آنکه آن پیامبر موعود شود،قبل از هجرت پیامبر به مدینه،رو به عبادت خدا آورد. ⁽¹⁾

-انساب الاشراف(بلاذری)340/1.

*** یهود در مدینه به خاطر خوی همیشگی‌شان،بین دو قبیلۀ اوس و خزرج فتنه‌انگیزی می‌کردند، و آن دو قبیله را به جنگ وامی‌داشتند .تا آنجا که گاه جنگ‌هایی خونین بین آن دو قبیله برپا می‌شد.

هر یک از دو قبیلۀ اوس و خزرج با یکی از قبیله‌های یهود،پیمان دوستی و همیاری داشت،و در حال جنگ،از قبیلۀ هم‌پیمان یهودی خود سلاح جنگ اجاره می‌کرد.از این راه سودی کلان

عاید آن قبیلۀ یهودی می‌شد و بیچارگی و درماندگی عاید قبیلۀ اوس یا خزرج.درست مانند کار روس و آمریکا در عصر ما،با هم‌پیمانان خود در جهان سوم!

با مقایسۀ حال دو قبیلۀ اوس و خزرج با حال قبایل اهل مکّه و یمن که در همان عصر در هم‌زیستی مسالمت‌آمیز به سر می‌بردند،روشن می‌گردد که آن جنگ‌ها بر اثر فتنه‌انگیزی قبایل یهود بوده است.

*** مردم اهل مدینه در چنین حالی زیست می‌کردند تا آنکه دو قبیلۀ اوس و خزرج،قبل از برخورد با پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و هجرت آن حضرت به مدینه،در صدد علاج بیچارگی خود شدند،و علاج را در آن دیدند که همگی متّفق گشته برای خود شاهی انتخاب کنند که همه فرمانبردار او باشند،تا دیگر جنگ بین آنها برپا نشود.

برای این کار یکی از بزرگان اهل مدینه،یعنی«عبد اللّه بن ابیّ»را انتخاب کردند،و در کار ساختن تاج شاهی برای او و خریدن گوهرهایی از یهود برای این کار بودند که در مکّه با پیامبر روبرو شدند،و دانستند پیامبری که یهودیان از بعثت او خبر می‌دادند،هموست.از این رو به آن حضرت ایمان آوردند و وی را با یارانش به مدینه دعوت نمودند.

پس از آمدن پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم به مدینه،به راهنمایی و دستور آن حضرت بین همۀ اهل مدینه (قبایل یهود و اوس و خزرج)پیمانی نوشته و امضا شد،که در نتیجۀ آن پیمان،هیچ کس از اهل مدینه بر دیگری تعدّی نمی‌نمود و چنانچه کسی تعدّی می‌کرد،پیامبر در مورد آن قضاوت می‌کرد.همچنین همۀ اهل مدینه در برابر تجاوزی که از طرف کسی از خارج مدینه بر آنها می‌شد، پشتیبان هم بودند. ⁽¹⁾

-سیره(ابن هشام)234/2 و 147؛عیون الاثر 197/1.

و نتیجۀ پیمان اخوّت و برادری بین مسلمانان و معاهده با قبایل یهود ساکن مدینه،با توجّه به عادات و خلق و خوی عرب آن روز،آشکار و روشن می‌گردد.

با توجّه به آنچه از وضع عرب قبل از اسلام بیان شد،اکنون می‌توانیم نظری کوتاه به سیرۀ پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم بنماییم.

درس بیست و ششم

اشارة

نگاهی کوتاه به سیرۀ پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم

پیش از بعثت

اجداد پیامبر

اشارة

همۀ اجداد پیامبر تا آنجا که عرب می‌شناختند و خبر داشتند،شیخ و رئیس قبیلۀ قریش در مکّه بودند.و از آنجا که مهمانان مردم مکّه حجّاج بیت اللّه الحرام بودند،اجداد پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم اطعام حجّاج و رسانیدن آب در آن کوه‌ها و درّه‌های سوزان را به عهده داشتند.تا آنکه این ریاست به «عبد مناف»رسید.عبد مناف را چهار فرزند بود به نام‌های:هاشم،عبد شمس،نوفل و مطّلب. ⁽¹⁾

-رجوع کنید به:سیره(ابن هشام)111/1؛و شرح حال قبیلۀ فهر در کتاب انساب ابن حزم.

ریاست هاشم

پس از وفات عبد مناف،میان«هاشم»و«عبد شمس»دربارۀ ریاست بر قریش خصومت و درگیری شدید بپا شد.هاشم در آن درگیری پیروز شد و در روزگار خود نام‌آورتر از پدران خود گردید.هاشم اوّلین کسی بود که دو سفر تجارتی تابستان و زمستان را برای قریش بنیان گذارد.در تابستان کاروان تجارتی‌شان به شام می‌رفت که آن سفر را«رحلة الصّیف»می‌نامیدند،و در زمستان از راه یمن به حبشه و افریقا می‌رفتند که آن را«رحلة الشّتاء»می‌نامیدند.

در آن زمان که هیچ فرد یا قبیله‌ای از بیم غارتگری در امان نبود،هاشم نخست از قیصر،پادشاه روم که در شام بود،امان نامه‌ای برای کاروان‌های تجارتی قریش در قلمرو حکومت قیصر گرفت.

سپس در بازگشت از شام به مکّه،از هر یک از قبایل عرب نیز که در سر راه قافلۀ بازرگانی بودند، پیمان گرفت که قافلۀ بازرگانی قریش در حال عبور از زمین‌های آنان،در امان باشند.بدین گونه امنیت آن قافله‌ها در مسیر تجارتی تأمین گردید.نام پیمان‌های قریش با قبایل عرب که در گذشته نیز بدان اشاره رفت و در قرآن کریم هم یاد شده است، ⁽¹⁾

-سورۀ قریش.

هاشم در سال‌های قحطی،اهل مکّه را اطعام می‌کرد تا آنکه قحطی برطرف می‌شد.

وی در سفری به شام،در شهر مدینه فرود آمد،و با«سلمی»دختر زید از قبیلۀ خزرج ازدواج کرد.سلمی در مدینه ماند و هاشم به سفر تجارت خود ادامه داد.در نتیجۀ این ازدواج،سلمی فرزندی به نام«شیبه»(عبد المطّلب)بزاد.

آنگاه که هاشم وفات کرد،قبایل قریش بر خود هراسیدند که مبادا قبایل عرب بر آنها چیره شوند و بدین سبب نتوانند کاروان‌های بازرگانی خود را حرکت دهند.بنابراین دو برادر هاشم،عبد شمس و نوفل،با نجاشی پادشاه حبشه و کسری پادشاه ایران تجدید عهد و پیمان کردند.

چندی بعد،آن دو نیز وفات کردند،و ریاست مکّه به برادرشان«مطّلب»،فرزند عبد مناف رسید.

مطّلب به مدینه رفت و فرزند برادر خود،هاشم،یعنی عبد المطّلب را به مکّه آورد.ریاست قریش پس از وفات مطّلب به برادرزاده‌اش منتقل گردید.

ریاست عبد المطّلب

چندین امر سبب شد که ریاست عبد المطّلب بیش از نیاکانش در قبایل قریش و صحراهای حجاز گسترده شود:

نخست آنکه وی از سلاله و نژاد هر دو تیرۀ بزرگ عرب،عدنان و قحطان بود.

و مسألۀ دیگر کارهای شایسته‌ای بود که عبد المطّلب انجام داد.مانند کندن چاه زمزم در خانۀ خدا که از زمان اسماعیل مورد استفادۀ اهل مکّه و حجّاج بیت اللّه الحرام بود،و به خاطر عواملی چند در زیر خاک مدفون شده بود و کسی محلّ آن را نمی‌دانست.

عبد المطّلب پس از کشمکش‌هایی با قریش،به همراه یگانه فرزندش،حارث آن چاه را از زیر توده‌های خاک بیرون آورد،و سپس آب آن را بر هر نوشنده‌ای سبیل کرد.

عبد المطّلب را در کندن این چاه،جز یگانه فرزندش،حارث یاوری نبود.در آن حال نذر کرد اگر خداوند ده پسر به او عنایت کند،یک پسر را در راه خدا قربانی کند.و آنگاه که دارای ده پسر شد،قرعۀ قربانی به نام کوچک‌ترین فرزندش،«عبد اللّه»بیرون آمد.

عبد المطّلب خواست فرزندش عبد اللّه را در برابر خانۀ خدا قربانی کند.بزرگان قریش که در آنجا گرد آمده بودند،پیش آمدند و گفتند:این کار شما پیشینه‌ای می‌شود برای دیگران از قریش، و پدرانی دیگر نیز فرزندان خود را مانند شما قربانی خواهند کرد.

در نتیجۀ این گفتگوها،قرار بر آن شد که عبد المطّلب از بین صد شتر و عبد اللّه،برای قربانی کردن یک قرعه بکشد.اگر قرعه به نام صد شتر درآمد،صد شتر را قربانی کند،و چنانچه به نام عبد اللّه درآمد،او را قربانی سازد.چون قرعه کشیدند قرعه به نام صد شتر بیرون آمد.عبد المطّلب نپذیرفت،تا آنکه سه بار قرعه کشیدند و هر سه بار به نام صد شتر درآمد.

عبد المطّلب صد شتر را قربانی ساخت و گوشتش را اطعام کرد.و بدین سان عبد اللّه از قربانی شدن رهایی یافت.

این عمل عبد المطّلب با فرزند خود،کار ابراهیم را با فرزندش،اسماعیل،در خاطره‌ها زنده کرد.بدین سبب عبد المطّلب را«ابراهیم ثانی»نامیدند.

عبد المطّلب«آمنة بنت وهب»را برای همسری فرزندش،عبد اللّه انتخاب کرد.در نتیجۀ این ازدواج،فرزندی به نام«محمّد بن عبد اللّه بن عبد المطّلب»(پیامبر خاتم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم)به دنیا آمد. ⁽¹⁾

-رجوع کنید به:تاریخ یعقوبی 242/1-252. [1]

عام الفیل

پیامبر در شکم مادر بود که پدرش،عبد اللّه وفات کرد.در سال ولادت پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم «ابرهه»،فرمانروای حبشی،با لشکری انبوه و فیل‌های جنگی برای خراب کردن خانۀ خدا از یمن به سوی مکّه آمد.

عبد المطّلب بر فراز کوه‌های مکّه رفت و دست به دعا برداشت و گریست.خداوند دعای او را مستجاب نمود و پرندگان«ابابیل»را بر جیش ابرهه فرستاد و همۀ آنها را هلاک ساخت.

این داستان‌ها در قبایل جزیرة العرب مشهور گردید،و سبب پیدایش احترامی خاص برای عبد المطّلب شد.

عرب این سال را«عام الفیل»نامید و چنانچه گذشت پیامبر خاتم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم در همین سال به دنیا آمد.

آن حضرت نخست تحت کفالت جدّش،عبد المطّلب بود.هنوز خردسال بود که مادرش آمنه وفات کرد و آنگاه که به سن هشت سالگی رسید،جدّش نیز بیمار شد و کفالت نوۀ خود، محمّد صلّی اللّه علیه و آله و سلّم را به فرزند برومندش،«ابو طالب»واگذارد و سپس وفات کرد.

ریاست ابو طالب

پس از عبد المطّلب ریاست قبایل قریش به فرزندش،ابو طالب منتقل گردید.ابو طالب در همان سال مانند سایر قریش برای تجارت به سفر شام رفت و برادرزادۀ خود،محمّد صلّی اللّه علیه و آله و سلّم را نیز به همراه برد.

در این سفر راهبان نصاری اوصاف پیامبر خاتم را در محمّد باز شناختند و ابو طالب را از آن داستان باخبر ساختند.همچنین او را از گزند یهود به برادرزاده‌اش بیم دادند و اصرار ورزیدند هر چه زودتر به مکّه بازگشته برادرزاده‌اش را از قوم و قبیلۀ خود بیرون نبرد،و در حراست او بکوشد.ابو طالب به مکّه بازگشت و در حراست پیامبر سعی بلیغ داشت.

پس از آنکه پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم به سن بیست و پنج سالگی رسید،با ثروتمندترین زن قریش، «خدیجه»ازدواج کرد و دارای خانواده‌ای ثروتمند گردید.

در سالی که در مکّه قحطی شدید پیش آمد،پیامبر از عمویش،ابو طالب خواست تا فرزندش علی را به او بسپارد تا به خانۀ خود برد،و تحت کفالت و پرورش خاصّ خود درآورد.ابو طالب خواستۀ برادرزاده را اجابت فرمود ⁽¹⁾

-تاریخ طبری 1163/3،چ اروپا.

نصب«حجر الاسود»

خانۀ کعبه را دیواری کوتاه و کمی بلندتر از یک قامت،و بی‌سقف بود.درون آن چاهی بود که گنجینۀ کعبه در آن قرار داشت.در سال سی و پنجم عمر شریف پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم دزدان به آن گنجینه دستبرد زدند.قریشیان بر آن شدند که خانۀ کعبه را تجدید بنا کنند.ساختن کعبه را بر قبایل

خود تقسیم کردند.آنگاه که نوبت به نصب«حجر الاسود»رسید،بر سر قرار دادن آن در جای خود،بین قبایل قریش درگیری پدید آمد.(هر قبیله در پی بی‌آن بود که خود این امتیاز را کسب کند.)

سرانجام قبایل آمادۀ رزم شدند،تا هر قبیله‌ای که در جنگ غالب شد،او حجر الاسود را نصب کند.

در این هنگام سالمندترین مرد قریش،مغیرة بن عبد اللّه مخزومی،به قریش که در مسجد الحرام گرد آمده بودند،گفت:ای قبایل قریش!هر کس اکنون از در مسجد وارد شود،او را حکم قرار دهید و هر چه او گفت عمل کنید.همه این پیشنهاد را پذیرفتند.

چشم‌ها به در مسجد دوخته شده بود که نوادۀ عبد المطّلب،محمّد بن عبد اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم وارد مسجد شد.همه آواز دادند:

«هذا الأمین رضینا.هذا محمّد.»

«این محمّد امین است به حکمیّت او راضی هستیم.»

چون پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم نزد ایشان آمد و از داستان باخبر شد،فرمود:پارچه‌ای بیاورید.پارچه‌ای آوردند.پیامبر با دست خود حجر الاسود را در آن پارچه گذارد.سپس فرمود هر قبیله‌ای قسمتی از این پارچه را در دست گیرد و سنگ را بلند کند و به جایگاه حجر الاسود برساند.چون چنان کردند، پیامبر با دست خود سنگ را برداشت و در جایش گذاشت و روی آن را ساخت،و آن غائله را این چنین با حکمت،به نیکی پایان بخشید. ⁽¹⁾

-سیره(ابن هشام)204/1-210،حدیث بنیان الکعبة.

اهل کتاب در انتظار پیامبر خاتم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم

خداوند تبارک و تعالی همۀ اوصاف پیامبر خاتم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم را به پیامبرانش خبر داده بود:محلّ تولّد او،مسکن او،علامت‌های زمان بعثت و هجرت،نشانه‌هایی که در اندام داشت، خصیصه‌هایی که در سلوک داشت و امتیازهایی که در شریعت او بود...همه را بیان نموده و به پیامبران امر فرموده بود همۀ آن صفات را برای امّت‌های خود بازگو کنند،و از امّت‌های خود عهد و پیمان بگیرند که هرگاه آن پیامبر با آن خصیصه‌ها و آن صفات مبعوث شد،به او ایمان آورند.

پیامبران همۀ آن صفات و مشخّصات را به امّت‌ها و اوصیای خود تبلیغ فرموده بودند.همچنین در کتب آسمانی و کتاب‌هایی که اوصیای پیامبران در شرح کتب آسمانی نوشته بودند،این امور با

تفصیل تمام ثبت و ضبط گردیده بود.

از آنجا که این اطّلاعات و مطالب از جمله اموری بود که به زندگانی دنیوی آنان که کتب آسمانی را تحریف می‌کردند،زیانی نمی‌رسانید،همۀ آن مطالب در آن کتب سالم مانده و دستخوش تحریف نگردیده بود،و در دست علمای یهود و نصاری موجود بود.

علمای یهود و نصاری هر جا که بودند آن اخبار را با تفصیل بیان می‌کردند و شرح می‌دادند.از آن جمله بود اخباری که آنها برای عبد المطّلب و ابو طالب،جد و عموی پیامبر شرح داده بودند.

علمای یهود نیز آن اخبار را در مدینه منتشر ساخته و خبر داده بودند که آن پیامبر به این شهر هجرت خواهد کرد.به همین سبب بود که ابو طالب این امر را مکرّر در اشعار خود بعد از بعثت پیامبر بیان می‌کرد.و همچنین اهل مدینه هنگام برخورد با پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم در مکّه،دانستند که او همان پیامبر است که یهودیان از او خبر می‌دادند و به او ایمان آوردند.

بعثت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم

اشارة

پیامبر قبل از آنکه سنّش به چهل برسد،در هر سال مدّتی را در غار«حراء»عزلت می‌گزید و به عبادت پروردگار خود مشغول می‌گردید.در این عزلت،پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم،علی علیه السّلام را نیز به همراه خود می‌برد.

آنگاه که سنّ پیامبر به چهل رسید،در همان غار حراء نخستین بار وحی بر پیامبر نازل شد،و علی نیز که با او بود،شاهد اوّلین نوبت نزول وحی گردید. ⁽¹⁾

-رجوع کنید به:بحث‌های گذشتۀ کتاب.

پس از نزول وحی،علی علیه السّلام و خدیجه اوّلین کسانی بودند که به پیامبر ایمان آوردند،و در اوّلین روز پس از نزول وحی،با پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم نماز جماعت گزاردند.تا چندین سال جز این سه نفر، کسی به اسلام نگرویده بود.در این باره طبری و دیگر مورّخان از«عفیف کندی»روایت کرده‌اند که گفت:

«در عصر جاهلیت به مکّه رفتم و مهمان«عبّاس بن عبد المطّلب»بودم.روزی به کعبه نظر افکنده بودم.جوانی را دیدم که آمد و به آسمان نگریست.سپس رو به کعبه ایستاد.

چیزی نگذشت که جوان خردسالی را دیدم که آمد و سمت راست او ایستاد.

سپس زنی آمد و پشت سر آنها ایستاد.

آنگاه آن مرد جوان به رکوع رفت.آن جوان خردسال و آن زن نیز رکوع رفتند.آن مرد جوان برپا ایستاد.آن جوان خردسال و آن زن نیز چنان کردند.آن مرد جوان به سجده رفت.آن دو نیز

چنان کردند.

گفتم:ای عبّاس!امری است عظیم.

عبّاس نیز گفت:امری است عظیم.آیا می‌دانی این مرد جوان کیست؟

گفتم:نمی‌دانم.

گفت:این پسر برادرم،محمّد بن عبد اللّه بن عبد المطّلب است.

بازگفت :می‌دانی این که با اوست کیست؟

گفتم:نمی‌دانم.

گفت:این برادرزاده‌ام،علیّ بن ابی طالب بن عبد المطّلب است.این برادرزاده‌ام به من گفت:

پروردگار من،پروردگار آسمان و زمین،آنها را به آنچه بر آن هستند امر فرموده است.

به خدا سوگند،من کسی را روی زمین بر این دین،جز این سه نفر نمی‌شناسم.» ⁽¹⁾

-تاریخ طبری 1161/3،چ اروپا.

آغاز دعوت عمومی

تا زمانی که پیامبر خارج از منزل خود کسی را به دین اسلام دعوت نکرده بود،کسی را با او کاری نبود.تا اینکه در سال سوم بعثت آیۀ وَ أَنْذِرْ عَشِیرَتَکَ الْأَقْرَبِینَ ⁽²⁾بر او نازل شد،و پیامبر خویشان خود،بنی عبد المطّلب،را به منزلش دعوت نمود.آنگاه پس از صرف غذا،ایشان را به دین اسلام دعوت کرد و فرمود:چه کسی از شما مرا در این کار یاری می‌کند تا خلیفه و وزیر و وصیّ من باشد؟

همه امتناع ورزیدند و علی،آن جوان خردسال گفت:یا رسول اللّه!من شما را در این کار یاری می‌کنم.

پس از سه بار تکرار دعوت پیامبر و امتناع همه جز علی علیه السّلام،پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم گردن علی را گرفت و گفت:تو خلیفه و وزیر و وصیّ من هستی.

ابو لهب سخت ابو طالب را مسخره کرد و از خانه بیرون شدند. ⁽³⁾

پس از این،«زید»،آزاد کردۀ پیامبر،و عموزاده‌اش،«جعفر بن ابی طالب»اسلام آوردند.پس

از آنها«ابو ذر»و چند تن دیگر.و دهمین کس«فاطمه»،همسر ابو طالب و مادر علیّ بن ابی طالب بود. ⁽¹⁾

-رجوع کنید به:تاریخ یعقوبی 23/2 و 28.

عکس العمل قریش و حمایت شیخ آنها از پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم

اشارة

اسلام در مکّه گسترش پیدا کرد و از بعضی قبیله‌های قریش،افرادی مسلمانان شدند.ولی کفّار قریش تا آن زمان که پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و پیروان او به عبادت پروردگارشان مشغول بودند و به بت‌پرستی آنها تعرّضی نداشتند،جز حالت شگفت‌زدگی،برخورد دیگری نداشتند.تا آنکه پیامبر از جانب پروردگار مأمور بیم دادن بت‌پرستان و بیان بی‌خردانه بودن بت‌پرستی شد.

در این هنگام مشرکان قریش نزد شیخ خود ابو طالب رفته گفتند:شما شیخ ما و آقای بزرگوار ما هستی.برادرزاده‌ات خدایان ما را دشنام داده آنها را به زشتی یاد می‌کند.دستور بده دست از دشنام دادن به خدایان ما بردارد،و آنها را به زشتی نام نبرد.ما نیز او را با خدای خودش وامی‌گذاریم .

ابو طالب پیامبر را در مجلس حاضر داشت و خطاب به او گفت:اینان بزرگان و سران قوم شما هستند،و از شما چنین خواسته‌ای دارند.

پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم فرمود:ای عمو!آیا آنها را به بهتر از آن دعوت نکنم؟!

ابو طالب گفت:آنها را به چه دعوت می‌کنی؟

پیامبر فرمود:آنها را دعوت می‌کنم به گفتن کلمه‌ای که با گفتن آن،عرب خاضع ایشان گردد،و بر عجم(غیر عرب)حکم فرما گردند.

ابو جهل گفت:آن یک کلمه چیست؟!بگو که ده برابر آن را خواهیم گفت.

پیامبر گفت:

آن یک کلمه آن است که بگویید:«لا اله الاّ اللّه»:خدایی جز اللّه نیست.

آنها خشمگین شده از جای برخاستند و گفتند:به خدا تو را و خدای تو را که چنین دستور به تو می‌دهد،دشنام می‌دهیم. ⁽²⁾

پیشنهادهای قریش

کفّار قریش،بار دیگر به پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم پیشنهاد کردند که یک سال آنان،خدای او را بپرستند،و یک سال او خدایان آنها را بپرستد.در جواب آنها سورۀ مبارکه کافرون نازل شد:

قُلْ یا أَیُّهَا الْکافِرُونَ* لا أَعْبُدُ ما تَعْبُدُونَ* وَ لا أَنْتُمْ عابِدُونَ ما أَعْبُدُ*... لَکُمْ دِینُکُمْ وَ لِیَ دِینِ

«بگو ای کافران!من آنچه را شما می‌پرستید نمی‌پرستم.شما نیز آنچه را من می‌پرستم نمی‌پرستید...شما را دینی و مرا دینی دیگر است.»

*** پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم کار خود را ادامه داد.مشرکان قریش بار دیگر به نزد شیخ خود رفتند.آنان خوش‌اندام‌ترین جوان قریش و زیرک‌ترین آنها را به نام«عماره»با خود بردند و به ابو طالب گفتند:

«این بهترین جوان قریش به جای محمّد از آن شما باشد،و شما محمّد را به ما تسلیم کن تا او را بکشیم،و این نگرانی از قبیلۀ قریش رفع شود.»

ابو طالب در پاسخ پیشنهاد ابلهانۀ آنها گفت:«فرزندم را به شما بدهم بکشید؟!و به جای او فرزند شما را نگهداری کنم؟!»و با پرخاش شدید به هم‌پیمانان خود،آنها را راند.

در اینجا کفّار قریش چاره را در آزار دادن پیروان پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم دیدند.بنابراین سران هر قبیله، شکنجه دادن و آزار مسلمانان قبیلۀ خود را آغاز کرد.

آنگاه که آزار و شکنجۀ کفّار قریش بر مسلمانان فزونی یافت،پیامبر دستور داد مسلمانان از مکّه به حبشه هجرت کنند و سپس«جعفر بن ابی طالب»را به سرپرستی آنها گماشت.

کفّار قریش عمرو بن عاص و عماره را با هدایایی به نزد«نجاشی»،پادشاه حبشه گسیل داشتند، و از او خواستند تا مسلمانان را به مکّه برگرداند.ولی نجاشی به خواست آنها اعتنا نکرد و به احترام و بزرگداشت جعفر و همراهانش ادامه داد.

ابو طالب وقتی چنین رفتار را از نجاشی شنید،این اشعار را برای او سرود و وی را به اسلام دعوت کرد:

تعلم خیار النّاس أنّ محمّدا وزیر لموسی و المسیح بن مریم

أتی بهدی مثل الّذی أتیا به و کلّ بأمر اللّه یهدی و یعصم

و أنّکم تتلونه فی کتابکم بصدق حدیث لا حدیث التّرجّم

و أنّک ما یأتیک منّا عصابة لفضلک إلاّ ارجعوا بالتّکرّم

⁽¹⁾«هان ای که از بهترین مردمانی!بدان محمّد،یاری کنندۀ موسی و عیسی فرزند مریم است.

او هدایتی مانند آنچه آن دو آوردند،آورده است.و هر یک از این سه پیامبر به امر خدا هدایت می‌کند،و[مردم را از بدی]حفظ می‌کند.

و شما[نصاری]خبر او را در کتاب خود[انجیل]در سخن راست می‌خوانید؛نه در گفتار برخاسته از گمان و تخمین.

و به درستی هر گروهی که از ما[مسلمانان]به سوی تو پناه می‌آورند،به سبب فضیلت و بزرگواری تو،با احترام و تکریم بر می‌گردند.»

نجاشی عمرو عاص و مسلمانان به سرکردگی جعفر را گرد هم آورد.جعفر عمرو را جواب گفت و نجاشی عمرو را با خواری رد کرد.

نجاشی اسلام را به رسمیت شناخت و مانند شریعت موسی و عیسی معرّفی کرد.شمارۀ مهاجران به حبشه بیش از هشتاد تن شد.این خبر بین قبایل جزیرة العرب پخش شد،و اسلام از مرز مکّه بیرون رفت و افرادی از قبایل عرب مانند«ابو ذر غفاری»اسلام آوردند.

ابو طالب نیز در اشعار خود،ضمن اظهار حمایت از پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم به اسلام دعوت می‌کرد:

منعنا الرّسول الملیک ببیض تلألأ کلمع البروق

أذبّ و أحمی رسول الملیک حمایة حام علیه شفیق ⁽²⁾

«از پیامبر مالک الملک با شمشیری که مانند برق می‌درخشد،دفاع و حمایت کردیم.

پیامبر مالک الملک را،حمایت کردن حمایت کننده‌ای که بر او شفیق و دلسوز است،دفاع و حمایت می‌کنم.»

و نیز در شعری دیگر می‌گوید:

و اللّه لن یصلوا إلیه بجمعهم حتّی أوسّد فی التّراب دفینا

و عرضت دینا قد عرفت بأنّه من خیر أدیان البریّة دینا ⁽³⁾

«به خدا سوگند،دست ایشان به او نمی‌رسد،مگر آنکه من در خاک سپرده شوم.

تو دینی را عرضه داشتی که دانستم بهترین دین مردمان است.»

و در شعری دیگر گوید:

أ لم تعلموا أنّا وجدنا محمّدا نبیّا کموسی خطّ فی أوّل الکتب ⁽¹⁾

-سیره(ابن اسحاق)157/؛سیره(ابن هشام)373/1. [1]

«آیا ندانستید که ما یافتیم محمّد را پیامبری مانند موسی که در اوّلین کتاب(تورات)نام او نوشته شده است.»

*** بار دیگر پیشنهاد کردند که چنانچه پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم خواستار مال دنیاست،از اموال خود آن قدر به حضرتش بدهند که از همۀ اهل مکّه ثروتمندتر شود؛اگر خواهان پادشاهی است،او را به پادشاهی خود اختیار کنند.پیامبر در جواب گفت:

«به خدا سوگند،اگر آفتاب را در دست راست،و ماه را در دست چپم بگذارند،از دعوت دست نمی‌کشم.»

در این گفتگوها و پیشنهادها بین قریش و ابو طالب و پیامبر،ابو طالب به پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم اظهار ناتوانی کرد و گفت:ای پسر برادرم!قوم تو چنین و چنان گفتند.در کار من و خودت بیندیش،و آنچه را که توانایی آن را ندارم از من مخواه.

در اینجا پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم به گریه افتاد و به عمو پشت کرد و به راه افتاد.ابو طالب برادرزاده را خواند.چون پیامبر ایستاد و رو به عمو کرد،ابو طالب گفت:

ای پسر برادرم!برو و هر چه می‌خواهی بگو؛که در هیچ حالی تو را وانمی‌گذارم . ⁽²⁾

درگیری حمزه،عموی پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم،با ابو جهل

روزی ابو جهل پیامبر را در کوه صفا تنها یافت.او را بسی دشنام داد و دین اسلام را به زشتی یاد کرد و پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم را آزرد.کنیزکی آن حال را مشاهده کرد.

در آن زمان،حمزه که سرآمد مردان نامی قریش در شهامت و مردانگی بود،برای شکار از مکّه بیرون رفته بود.او را چنان رسم بود که چون از شکار بازمی‌گشت ،نخست به مسجد الحرام می‌شتافت و طواف خانۀ کعبه به جا می‌آورد.سپس به خانه می‌رفت.آنگاه که به مسجد می‌رفت،

به نزد هر دسته از قبیله‌های قریش که در مسجد گرد هم نشسته بودند،می‌رفت و می‌ایستاد و بر آنها سلام می‌کرد.

این بار که از شکار بازمی‌گشت ،آن کنیزک داستان ابو جهل را با پیامبر به او بازگو کرد.حمزه چهره‌اش برافروخت و در خشم شد و شتابان به مسجد رفت.ولی این بار نزد هیچ گروهی نایستاد و یکسره به سوی گروهی که ابو جهل در آنها بود شتافت.

وقتی به آنان رسید،بالای سر ابو جهل ایستاد و کمان خود را بلند کرده بر سر ابو جهل کوبید و سر او را شکافت.آنگاه به او گفت:به برادرزاده‌ام دشنام می‌دهی،در حالی که من بر دین اویم و سخن او را می‌گویم؟!اگر می‌توانی مرا رد کن!

مردانی از بنی مخزوم(فامیل ابو جهل)به یاری ابو جهل برخاستند.ابو جهل از عاقبت کار ترسید و به خویشان خود گفت:ابو عماره(حمزه)را واگذارید ؛چه من برادرزاده‌اش را ناسزایی زشت گفتم.

*** شیخ قبایل قریش در این اوان در راه حمایت از پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم مبارزه‌ای سخت با کفّار قریش بپا کرد.در این مبارزه قصاید غرّای خود را همانند صاعقه‌های آسمانی بر سر آنها می‌بارید.او در این رزم،کسان خود و هم‌پیمانانش را نیز تشجیع می‌کرد و به یاری می‌طلبید،و در قصایدی که می‌سرود،مانند این معانی را گوشزد می‌نمود:

«نه،به خدا قسم دست کسی به برادرزادۀ من نمی‌رسد،و در این راه شیر مردان بنی هاشم شمشیرها از نیام می‌کشند،و مانند شیرهایی که به شکار خود حمله می‌کنند،دشمنان را در هم می‌درند،زن‌ها در این راه بی‌شوهر می‌شوند.»

ابو طالب قصاید بسیاری در این معانی سروده که یکی از آنها دارای نود و چهار بیت می‌باشد. ⁽¹⁾

-رجوع کنید به:سیره(ابن هشام)286/1-298.

انقلاب علیه شیخ مکّه

کفّار قریش در برابر حمایت همه‌جانبۀ ابو طالب،شیخ مکّه از پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و دین اسلام و مسلمانان،بیچاره شدند.لذا در سال ششم پس از بعثت برای چاره‌اندیشی گرد هم آمدند،و با هم پیمان بستند که علیه شیخ خود و قبیلۀ بنی هاشم و بنی المطّلب که از پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم حمایت می‌کنند،

قیام کنند. ⁽¹⁾

-تاریخ یعقوبی 31/2، [1]چ بیروت 1379.

بدین منظور نامه‌ای نوشتند و طبق آن همگی متعهّد گشتند که با حامیان پیامبر قطع همه گونه روابط کنند،با آنها ازدواج نکنند،از آنها چیزی نخرند و چیزی به آنها نفروشند و با آنها در یک جلسه ننشینند.این عهدنامه را پس از امضا کردن داخل خانۀ کعبه آویختند.

در این هنگام دو تیرۀ بنی هاشم و بنی المطّلب-جز ابو لهب-خانه‌های خود را در مکّه ترک کردند و همگی با شیخ خود،ابو طالب به درّه‌ای به نام«شعب ابو طالب»پناه بردند و با هم در آنجا سکنا گزیدند.

در این زمان ابو طالب در قصیده‌ای غرّا به قریش خطاب کرد و گفت:

«هان!از جانب من پیغام دهید قبیلۀ لؤی،و به ویژه قبیله‌های کعب ⁽²⁾

(مصادر این قصیده در پاورقی شعر گذشته ذکر شد.)

آیا ندانستید ما محمّد را پیامبری یافتیم مانند موسی که در اوّلین کتاب(تورات)نام او نوشته شده است؟!

و خداوند محبّت او را در دل بندگان گذارده است.و از آن کس که خدا محبّت او را در دل‌ها گذارد،کسی بهتر نیست.

و آنچه در نامۀ خود نگاشتید،بر شما شوم خواهد بود.همچنان که صدای شتر بچه ناقۀ صالح [پس از پی شدن مادرش]برای آن قوم شوم بود.[یعنی به سبب این کارتان عذاب بر شما نازل می‌گردد.]

بیدار شوید!بیدار شوید!پیش از آنکه خاک گورتان کنده شود،و بی‌گناه مانند گناهکار[در عذاب،شریک]گردد.

دنباله‌روی سخن‌چینان نشوید،و پس از دوستی و قرابت قطع رحم نکنید.

و جنگ بسیار طولانی را پیش نیاورید.چه بسا جنگ بر آن کس که جنگ افروزی کند،سخت و ناگوار باشد.

به خدای کعبه سوگند،هرگز ما احمد را در سختی‌های روزگار وانمی‌گذاریم .

پیش از آنکه از ما و شما،دست و صورت‌ها با شمشیرهای برّان جدا نشود؛

در میدان کارزاری که در آن شکسته‌های نیزه ریخته شده،و دسته‌های لاشخوران سیاه بر خوردن کشته‌ها گرد آیند؛

جولانگاه اسب‌ها در هر گوشه و کنار،و نعره‌های رزمندگان،صحنۀ کارزار را پر کرده باشد.

مگر نه پدر ما،هاشم کمر بست و فرزندان خود را به نیزه زدن و شمشیر زدن وصیّت کرد؟!

ما بنی هاشم از جنگ خسته و ملول نمی‌شویم تا جنگ از ما خسته شود،و هیچ شکایتی از پیش‌آمدهای آن نداریم.

ولی ما مردان رزم و مردان خرد هستیم،در آن هنگام که جان قهرمانان از ترس به لب رسد.»

*** قصیده‌های ابو طالب اثر بسزایی بر قریش داشت.از بیم همین گونه تهدیدها،پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و دیگر بنی هاشم از گزند شمشیر و هر سلاح قریش در امان بودند.ولی محاصرۀ اقتصادی بر آنها تأثیری سخت داشت و سه سال به طول انجامید.در این سه سال ثروتمندترین زن قریش،خدیجه، اموال خود را بر محاصره‌شدگان اتفاق کرد. ⁽¹⁾

-سیره(ابن هشام)373/1-376.

در این مدّت خواربار به طور قاچاق به ایشان می‌رسید.ابو طالب فرزندش،علی را در تاریکی شب،برای آوردن آذوقه به مکّه می‌فرستاد.ابن ابی الحدید در این باره چنین نقل می‌کند:

«علی شب از درّۀ کوه،مانند دزدان بیرون می‌آمد و خود را از دیدگان پنهان می‌داشت.آنگاه به آنجا که ابو طالب او را فرستاده بود،می‌رفت و بارهای آرد و گندم را بر دوش می‌کشید و می‌آورد.» ⁽²⁾

در آن مدّت کسی از آنها از درّۀ کوه بیرون نمی‌آمد،و کسی نیز نزد ایشان نمی‌رفت. ⁽³⁾

ابو طالب شبانگاه پیامبر را در جایی می‌خوابانید که دیده شود.سپس چون پاسی از شب می‌گذشت،او را از جای خود به جای دیگر می‌برد،و علی علیه السّلام را در جای پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم می‌خوابانید.تا اگر کسی جای پیامبر را برای به قتل رسانیدن وی مشخّص کرده بود،فرزندش،علی

را به جای پیامبر به قتل برساند. ⁽¹⁾

-شرح نهج البلاغه 64/14؛عیون الاثر 127/1.

محاصره‌شدگان دچار فقر و فاقۀ شدید شده بودند.خداوند موریانه را مأمور کرد تا نوشته‌های عهدنامه را بخورد.پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم ابو طالب را از حادثه خبر داد.ابو طالب در مسجد الحرام نزد قریش رفت و داستان را بازگو کرد و گفت:نامه را بنگرید.اگر چنان است که برادرزاده‌ام گفته،محاصره را برطرف کنید.و چنانچه خبر او صحّت نداشت،برادرزاده‌ام را به شما تسلیم می‌کنم تا او را بکشید.

قریش شادمان شدند.نامه را آوردند و دیدند همۀ نوشته‌ها نابود شده جز«باسمک اللّهمّ».

گفتند:«این چیزی جز سحر نیست!»در این زمان گروهی اسلام آوردند. ⁽²⁾

آنگاه پنج تن از وابستگان بنی هاشم و خدیجه هم‌پیمان شدند و صحیفه را در برابر قریش دریدند. ⁽³⁾

پس از آن بنی هاشم و بنی المطّلب از درّه بیرون آمده به خانه‌های خود در مکّه بازگشتند.

وفات خدیجه

اسلام از مرز مکّه بیرون رفت و در قبایل عرب منتشر گردید.بیش از هشتاد مسلمان به قارّۀ افریقا رفتند و یکتاپرستی را تا به حبشه بردند.در همۀ این مناطق قرآن خوانده می‌شد و خدا به یگانگی پرستیده می‌گشت.به این ترتیب،دیگر قریش نمی‌توانست مانند سال‌های اوّل بعثت، اسلام را در نطفه خفه کند.

از سوی دیگر،ابو طالب نیز پس از هشتاد و چهار سال عمر،و نبرد سخت با قریش،پیرمردی فرتوت گردیده بود.خدیجه هم پس از شصت و پنج سال عمر،و صرف همۀ دارایی خویش در راه اسلام،تهی‌دست و شکسته احوال گشته بود.این دو یاور،آنچه توانایی داشتند در راه یاری پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم در طبق اخلاص نهادند.سرانجام خدیجه در ماه رمضان،سه سال قبل از هجرت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم به مدینه وفات کرد. ⁽⁴⁾

ابو طالب در آخرین ساعات زندگی

ابو طالب در آخرین ساعات زندگی و در بستر بیماری،آخرین کوشش خود را در راه اسلام و نگاهداری پیامبرش انجام داد.او در آن حال پیامبر را خطاب کرد و گفت:

«ای پسر برادرم!پس از مرگ من به سوی دایی‌های خود،تیرۀ بنی النجّار[از قبیلۀ خزرج در مدینه]هجرت کن.چه آنکه این قبیله بیش از هر مردمی در حفاظت و حمایت از خاندان خود کوشا هستند.» ⁽¹⁾

-تاریخ الاسلام(ذهبی)138/1،فصل ثمّ توفّی ابو طالب.

سپس ابو طالب در حال احتضار و جان سپردن شد.در این هنگام برادرش،عبّاس و پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم بر بالینش بودند.ابو طالب با صدایی ضعیف سخن می‌گفت.عبّاس گوش فراداد؛شنید ابو طالب می‌گوید:«لا إله إلاّ اللّه»:«هیچ معبودی و خدایی،جز«اللّه»نیست.» ⁽²⁾

ابو طالب در آخرین دم زندگانی همان کلمه‌ای را گفت که عمر خود را در راه ترویج و تبلیغ آن گذرانیده بود و همان طور که نام«اللّه»بر زبانش بود،جان به جان آفرین سپرد.

هیچ کس مانند ابو طالب به اسلام و پیامبر اسلام و کلمۀ«لا إله إلاّ اللّه»خدمت نکرد.فقط به سبب آنکه پدر علی بود و با علی علیه السّلام دشمنی داشتند،این چنین مسلمانی را کافر خواندند.

یعقوبی گوید:

پیامبر بر سر جنازۀ عمو گفت:

«یا عمّ!ربّیت صغیرا،و کفلت یتیما،و نصرت کبیرا.فجزاک اللّه عنّی خیرا.»و مشی بین یدی سریره و جعل یعرّفه و یقول:«وصلتک رحم و جزیت خیرا.»

«ای عمو!در خردسالی پرورشم دادی،و در یتیمی کفالتم کردی،و در بزرگی یاری‌ام نمودی.

خدایت پاداش خیر به تو دهد.»و در پیشاپیش تابوت ابو طالب راه می‌رفت و همی‌برمی‌گشت و در جلو تابوت می‌ایستاد و می‌گفت:«پاداش صلۀ رحم به تو برسد،و پاداش خوبی هم به تو رسید.» ⁽³⁾

پیامبر اسلام صلّی اللّه علیه و آله و سلّم چنین گفت،ولی مسلمانان گفتند:«ابو طالب در آتش جهنّم می‌سوزد.»و این کلام را از همین پیامبر روایت کردند!

به نظر ما این چنین روایات را در زمان«معاویه»ساخته‌اند و به دروغ به پیامبر نسبت داده‌اند.

سپس همۀ خلفا آن را تأیید و تقویت کرده‌اند.به ویژه خلفای بنی عبّاس که دچار شورش‌های امامزادگان از نسل ابو طالب بودند.

آنان با بهره‌گیری از این روایات می‌خواستند برای مسلمانان اثبات کنند که چون خود از نسل عبّاس،عموی پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم-که مسلمان بوده-هستند،بدین سبب وارث شرعی پیامبر در همۀ شئون-چه مادّی و چه معنوی-می‌باشند.ولی امامزاده‌ها از نسل ابو طالب،عموی دیگر پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم-که به زعم آنها کافر بوده-می‌باشند،و در شرع اسلام کافر و مسلمان از هم ارث نمی‌برند.

ولی حتّی یک دلیل بر مسلمان نبودن ابو طالب وجود ندارند،و در آنچه از اشعار و گفتارهای ابو طالب در کتب سیره و تاریخ در دسترس ماست،یک مورد یافت نمی‌شود که ابو طالب از بت‌های اهل مکّه و کفّار عرب-مانند لات و هبل و عزّی-نام برده باشد.

او در همه جا نام«اللّه»و«ربّ الکعبه»و دیگر نام‌های خدا را برده،و به آن اسامی سوگند یاد کرده،و آن نام‌ها ورد زبان او بوده است.با وجود آنکه در آنچه از مشرکان عرب به ما رسیده، نام‌های آن بت‌ها بسیار آمده است. ⁽¹⁾

-شایان ذکر است که دربارۀ ایمان حضرت ابو طالب کتب بسیاری نوشته شده که برخی از آنها در کتاب الذّریعة 510/2-514، [1]ذکر شده است.از آن جمله است:

بغیة الطالب لایمان أبی طالب و حسن خاتمته(سیوطی)

أسنی المطالب فی نجاة أبی طالب(مفتی شافعی مکّه،سیّد احمد بن زینی دحلان)

و از کتاب‌هایی که اخیرا تجدید چاپ شده،کتب زیر را می‌توان نام برد:

ایمان أبی طالب(شمس الدّین ابی علی فخار بن معد الموسوی)

ابو طالب،مظلوم تاریخ(علاّمۀ امینی)که ترجمۀ قسمتی از«الغدیر»است.

ابو طالب سه روز پس از خدیجه،و به قولی پیش از خدیجه،وفات کرد ⁽²⁾،و خداوند فرزندش، علی علیه السّلام را به یاری پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم برگماشت.

جوانمرد اسلام رویاروی قریش

اشارة

پس از وفات ابو طالب،لازم بود از جانب بنی هاشم نهیبی بر سر کفّار قریش زده شود تا نپندارند پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم به کلّی بی‌یاور مانده و بنی هاشم پس از شیخ خود،پیامبر را تنها می‌گذارند.

این کار را علی علیه السّلام فرزند شیخ قریش به بهترین وجه انجام داد.در جامعۀ آن روز عرب،

بهترین وسیله همان قصیده‌سرایی بود.علی در قصیده‌ای غرّا پس از درگذشت پدر،به کفّار قریش چنین هشدار داد:

«در شب بیدار ماندم در اثر خبر وفات ابو طالب،پناه بینوایان که با جود و بخشش است.

آقایی با حلم که نه تندخو و خشن بود و نه وامانده.خبر مرگ شیخ به من دادند؛آن رئیس بزرگوار را.

فریادرس مسکینان که هر جا پیش‌آمدی روی می‌داد،آن را چاره می‌کرد؛حافظ بنی هاشم و مدافع آنها از ستم و دست درازی‌ها بود.

قریش شادمان شدند از رفتن او؛ولی من هیچ فرد زنده‌ای را جاودانه نمی‌بینم.

قصد کارهایی را داشتند که هوای نفس آنها آن کارها را در نظرشان نیکو جلوه داده بود و بالاخره روزی می‌رسد که آنها را به گمراهی می‌رساند.

آرزو داشتند پیامبر را دروغگو جلوه دهند و او را به قتل رسانند،و به دروغ به او افترا زنند و انکار کار او کنند.

دروغ پنداشتید!نه،به خانۀ خدا سوگند،تا آنکه به شما سرنیزه‌ها و شمشیرهای برّنده را بچشانیم.

و تا از ما منظرۀ سخت و دشوار را بر خود نبینید،آنگاه که آهن و فولاد بر تن آراییم.

و تا آنگاه که یا شما ما را نابود سازید یا ما شما را نابود کنیم.یا آنکه مسالمت کردن با افراد قبیلۀ خود را بهتر بدانید.

وگرنه این قبیله در پیش و جلودار محمّد هستند.بنی هاشم را می‌گویم؛همان‌ها که بهترین جنگجویان هستند.

پیامبری که برای ما وحی آورده است،و پروردگار من او را در کتاب آسمانی«محمّد»نامیده است.

همانند خورشید،رخسار او نورانی است،روشنایی صورتش ابرها را از پیش صورتش به دور کرده است.

امین است بر آنچه خداوند در قلبش به ودیعت گذارده است،و هر چه بگوید رستگار است.» ⁽¹⁾

-سیره(ابن اسحاق)239-240.

علی علیه السّلام در این قصیده،کفّار قریش را هشدار می‌دهد تا نپندارند که وقتی ابو طالب،شیخ

قریش وفات کرد،بنی هاشم خوار و زبون می‌شوند.

علی علیه السّلام همانند پدرش،ابو طالب،در شعر خود پیامبری محمّد صلّی اللّه علیه و آله و سلّم را از جانب خداوند اعلام می‌کند،و کفّار قریش را از خداوند بیم می‌دهد؛و آنها را چنانچه از خدا نترسند-که نمی‌ترسند-از نیزه‌های درنده و شمشیرهای برّندۀ بنی هاشم-در حالی که غرق آهن و فولاد هستند-می‌ترساند....

و به آنها هشدار می‌دهد در راه نگاهداری از پیامبر،چنان جنگی برپا می‌شود که در آن یا بنی هاشم نابود می‌شوند یا کفّار قریش؛مگر آنکه قریشیان با بنی اعمام خود،بنی هاشم،راه آشتی پیشه گیرند؛که در اینجا نیز علی علیه السّلام همانند پدرش کوشش دارد تا عاطفۀ رحم‌پرستی را در بنی اعمام خود از قبایل قریش زنده سازد.

علی در این قصیده گویا پدرش،ابو طالب است که با کفّار قریش عتاب و خطاب می‌کند.عرب در این باره چه زیبا می‌گوید:«الشّبل من ذاک الأسد.»آری،این شیربچه،فرزند همان شیر است.

اثر این قصیده

برای روشن شدن اثر این قصیده،داستان زیر را ملاحظه نمایید:

«پس از اتمام جنگ جمل در بصره،امیر المؤمنین به کوفه تشریف بردند،و در خطبه‌ای در مسجد شهر،مردم را برای رفتن به جنگ معاویه در شام،فرا خواندند.

در این هنگام مردی از میان مردم برخاست و رو به آن حضرت کرده گفت:می‌خواهی ما را به شام بفرستی تا برادران خود را بکشیم؟!همچنان که ما را وادار کردی برادران خود را در بصره بکشیم!نه،به خدا قسم چنین کاری نخواهیم کرد.

این سخن بر روحیۀ مردم بسیار مؤثّر بود،ولی رادمرد پیرو علی،«مالک اشتر»،برخاست و گفت:چه کسی جواب این شخص را می‌دهد؟

آن مرد پا به فرار گذاشت.مردم در پی او هجوم آوردند و در بازار استرفروش‌ها به او رسیدند.

او را زیر پا گرفتند و با دست و غلاف شمشیر آن قدر زدند که هلاک شد.امیر المؤمنین علیه السّلام دیۀ او را از بیت المال به خاندانش داد و فرمود:کشندۀ او مجهول است و دیه‌اش بر عهدۀ بیت المال مسلمان‌ها است.» ⁽¹⁾

-وقعة صفّین(نصر بن مزاحم)94/،چ المدنی مصر.(داستان به طور اختصار نقل شد.)

در اینجا اگر مالک اشتر برنمی‌خاست و چنان نمی‌گفت،هم‌فکران این مرد،سخن او را تأیید می‌کردند و امیر المؤمنین شکست می‌خورد.ولی وقتی مالک اشتر،شیخ قبیلۀ همدان،چنان گفت، افراد قبیله‌اش برخاستند و دیگران نیز در پی ایشان،آن مرد را هلاک کردند.بدین سان نفس‌های مخالفان در سینه‌ها حبس شد.

در داستان مکّه نیز موقعیّت بسیار دقیق و خطرناک بود.بنی هاشم شیخ و رئیس خود را از دست داده بودند،و یک حملۀ قریش آنها را از پا درمی‌آورد.این قصیده از پسر شیخ قریش،دو اثر مثبت در آن جامعه باقی گذارد:

بر قبیلۀ بنی هاشم و سایر مؤمنان:

بنی هاشم نیازمند یک میاندار قوی‌دل بودند که ایشان را دلگرم کرده امید دهد و از پراکندگی و بیم برهاند.قصیدۀ علی علیه السّلام نه تنها این نیاز را برآورده ساخت،بلکه دیگر مسلمانان مستضعف را نیز امیدوار و قوی‌دل ساخت.

بر قریش:

چنانچه در آن حال یک تن از کفّار قریش به سوی پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم حمله‌ور می‌گشت،صدها تن به دنبال او به سوی پیامبر حمله‌ور می‌شدند،و حملۀ عمومی بر پیامبر و بنی هاشم و مستضعفان مسلمانان برپا می‌شد.

خداوند علی علیه السّلام را برگماشت،و با این قصیده وضع مکّه را به سود پیامبر و اسلام و مسلمانان دگرگون ساخت.همچنان که با یک گفتار مالک اشتر،وضع را در کوفه به سود امیر المؤمنین علیه السّلام دگرگون فرمود.

آزار کفّار قریش فزونی می‌گیرد

اشارة

گرچه کفّار قریش می‌دانستند پس از ابو طالب سایر بنی هاشم پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم را تنها نمی‌گذارند، آزارهایی را به پیامبر روا داشتند که هیچ‌گاه در زمان حیات ابو طالب جرأت چنان جسارت‌هایی را نداشتند. ⁽¹⁾

-رجوع کنید به:سیرۀ ابن اسحاق و ابن هشام و عیون الاثر،اخبار پس از وفات ابو طالب.

اینک دو تن از آزاردهندگان پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم را در طول اقامت حضرتش در مکّه نام می‌بریم،و چند نمونه از کارشکنی‌های آنها را بیان می‌نماییم:

ابو لهب و همسرش امّ جمیل

ابو لهب فرزند عبد المطّلب و عموی پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم بود.«لهب»به معنی شعلۀ آتش است و او را به دلیل زیبایی رخسارش ابو لهب می‌خواندند.یعنی کسی که رخسارش مانند شعلۀ آتش روشنایی می‌دهد.

آزار و کارشکنی‌های ابو لهب از روزی که پیامبر بنی عبد المطّلب را در خانۀ خود دعوت فرمود،شروع شد،و تا پس از غزوۀ بدر-که به مرضی مسری که آن را«عدسه»می‌نامیدند و شبیه به مرض طاعون بود،هلاک گشت-ادامه داشت.از جمله آزار و کارشکنی‌های او آنکه:

در آغاز دعوت عمومی،روزی پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم بر کوه صفا برآمد و بانگ برآورد:«وا صباحاه!» که این بانگ در عرب برای خواندن مردم به جهت بیم دادن آنها از روی دادن امری هولناک استعمال می‌گردد.

پس از این ندا،قریش بر پیامبر انبوه شدند.پیامبر فرمود:چنانچه به شما خبر دهم ارتش سواره‌ای از دامنۀ این کوه می‌آید،آیا مرا تصدیق می‌کنید؟

گفتند:ما هیچ‌گاه از شما دروغی نشنیده‌ایم[تا به خاطر آن،گفتۀ شما را باور نکنیم].

در این هنگام پیامبر فرمود:من شما را از عذابی سخت بیم می‌دهم.

از همۀ آن گروه عموی پیامبر،ابو لهب،به سخن آمد و به پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم گفت:«تبّا لک!أ لهذا جمعتنا؟!»:«هلاک و نابود شوی!آیا برای این سخن ما را گرد آورده‌ای؟!» ⁽¹⁾

-رجوع کنید به:تفسیر سورۀ مسد در تفاسیر و صحیح بخاری.

ابو لهب می‌گفت:این محمّد به ما چیزها می‌گوید و وعده‌هایی از عالم پس از مرگ می‌دهد و ادّعاهایی در این باره دارد.من که گمان ندارم پس از مرگ خبری باشد.و از راه تمسخر دو دست خود را باز کرده در آنها می‌دمید و می‌گفت:«تبّا لکما!»:«بریده باد!من که از گفته‌های محمّد چیزی در دست نمی‌بینم.» ⁽²⁾

همسر ابو لهب،«امّ جمیل»(خواهر ابو سفیان و عمّۀ معاویه که از خاندان بنی امیّه بود)نیز از آزاردهندگان پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم بود.وی بر سر راه پیامبر خار می‌افکند و علیه آن حضرت فتنه‌انگیزی می‌نمود.دربارۀ ابو لهب و همسرش سورۀ مبارکۀ«مسد»نازل شد:

بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ* تَبَّتْ یَدا أَبِی لَهَبٍ وَ تَبَّ* ما أَغْنی عَنْهُ مالُهُ وَ ما کَسَبَ*

سَیَصْلی ناراً ذاتَ لَهَبٍ* وَ امْرَأَتُهُ حَمّالَةَ الْحَطَبِ* فِی جِیدِها حَبْلٌ مِنْ مَسَدٍ «تباه و بریده و نابود باد کارهای ابو لهب!و او تباه و بریده و نابود گردیده است.برای او مال و فرزندش هیچ سودی نداد.به زودی در جهنّم به آتشی شعله‌ور بسوزد،و زن او که هیزم بر آتش [فتنه]می‌باشد و در گردنش طنابی از لیف کتان است.» ⁽¹⁾

-سیره(ابن هشام)376/1؛و تفسیر سورۀ مسد در تفسیر سیوطی و دیگر تفسیرها.

دو فرزند ابو لهب،«عتبه»و«عتیبه»،با دو دختر پیامبر ازدواج کرده بودند.و«عاص بن وائل سهمی»با دختر دیگر پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم.قریش به آنان گفتند:دختران پیامبر را طلاق دهید تا گرفتار معیشت آنها گردد و از دعوت به اسلام بازماند،و در برابر،هر دختر از قریش را که بخواهید به همسری شما در می‌آوریم.

عاص بن وائل نپذیرفت و دختر پیامبر را طلاق نداد.ولی دو پسر ابو لهب،دو دختر پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم را طلاق دادند.چه آنکه مادرشان،امّ جمیل،پس از نزول سورۀ مسد به آنها گفت:

اگر دختران محمّد را طلاق ندهید،کلامی با شما سخن نخواهم گفت!

امّ جمیل در دشمنی با پیامبر به این هم اکتفا نکرد.زمانی در حالی که شعری در هجو پیامبر می‌خواند،سنگ‌پاره‌ای برداشت و به خانۀ خدا رفت تا آن سنگ را به پیامبر بزند.ولی با اینکه در برابر پیامبر ایستاده بود،آن حضرت را ندید و بازگشت. ⁽²⁾

*** کارشکنی‌های ابو لهب از همۀ قریش بر پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم مؤثّرتر بود.

چنانچه یادآوری شد پس از نوشته شدن عهدنامۀ کفّار قریش،پیامبر با یارانش(دو تیرۀ بنی هاشم و بنی المطّلب)در شعب ابو طالب و در حصار کفّار قریش بودند،و قریش خریدوفروش با آنها را تحریم کرده بودند،و آنها در تنگی و گرسنگی به سر می‌بردند.

در آن زمان هرگاه قافلۀ بازرگانی به مکّه می‌آمد،فردی از یاران پیامبر می‌رفت تا از آنها آذوقه خریداری کند.در این هنگام دشمن خدا،ابو لهب، بپا می‌ایستاد و می‌گفت:ای گروه بازرگانان! قیمت کالاهایتان را برای یاران محمّد افزون کنید تا نتوانند از شما چیزی به دست آورند.شما که از پول و ثروتم باخبر هستید و از عمل کردن به قول و پیمانم آگاه هستید.من به شما ضمانت می‌دهم که زیان و خسارتی به شما نرسد.

آنگاه بازرگانان قیمت کالاها را آن قدر بالا می‌بردند که هر یک از یاران پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم که می‌خواست از آنها متاعی بخرد،از خرید عاجز مانده دست خالی به سوی فرزندان خود برمی‌گشت؛در حالی که کودکان او از گرسنگی ناله و زاری می‌کردند و او چیزی در دست نداشت که به آنها بخوراند.

و در آخر ابو لهب سود خوبی برای آنچه بازرگانان از خوراک و لباس به یاران پیامبر نفروخته بودند،به آنها می‌داد.بدین سبب مسلمانان از گرسنگی و برهنگی به رنج و سختی روزگار می‌گذراندند. ⁽¹⁾

-السیرة النبویّة 17/2.

هجرت به مدینه

اشارة

پیش از آنکه پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم به مدینه هجرت نماید،در موسم حج که اعراب به حج می‌آمدند،از قبایل عرب کمک می‌طلبید تا بتواند رسالت خود را تبلیغ کند.در این هنگام به گروهی از قبیلۀ خزرج که از مدینه به حج آمده بودند،برخورد کرد،و آنها را به اسلام دعوت فرمود.آنها که از یهود پیشگویی ظهور پیامبر آخر الزّمان را شنیده بودند،پیامبر را شناختند و اسلام آوردند،و در بازگشت به مدینه،خبر پیامبر را به اهل مدینه دادند.بدین گونه اسلام در مدینه منتشر شد.

در سال دیگر گروهی از اهل مدینه به حج آمدند و با پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم بر اسلام بیعت کردند.پیامبر، «مصعب بن عمیر»از مسلمانان اهل مکّه را به همراه ایشان فرستاد،تا به آنان که از اهل مدینه مسلمان شده‌اند،اسلام و قرآن را یاد بدهد و با ایشان نماز جماعت گزارد.

پس از این،اسلام در مدینه بیش از پیش منتشر شد.تا آنکه در سال سوم،هفتاد و چند تن از اهالی آن به قصد حج به مکّه آمدند.در این سفر با پیامبر بیعت کردند تا آن حضرت به مدینه تشریف ببرند و اقامۀ دولت اسلامی نمایند.هنگامی که این گروه به مدینه بازگشتند،با مصعب اقامۀ نماز جماعت کردند و اسلام در مدینه دین رسمی شناخته شد.

در این هنگام پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم به مسلمانان ساکن مکّه دستور فرمود تا به طور پنهانی به مدینه هجرت کنند.در نهایت از مسلمانان در مکّه کسی نماند جز علی علیه السّلام و چند مسلمان دیگر که پدر و مادر و خویشانشان آنها را زندانی کرده بودند.

از طرف دیگر،کفّار قریش که از تجمّع مسلمانان در مدینه بیمناک بودند،گرد آمدند و شور کردند و قرار گذاردند از هر قبیله‌ای مردی برای کشتن پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم آماده شود و شبانگاه آن

حضرت را در منزلش به قتل رسانند.تا به خیال خود اسلام را ریشه کن سازند.جبرئیل پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم را از قصد آنها باخبر کرد و از جانب خدا به حضرتش دستور هجرت به مدینه رسید.

پیامبر،علی را به انجام چهار کار مکلّف فرمود:

مرکوب برای این مسافرت مهیّا سازد.

آن شب را در بستر پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم بخوابد تا قاتلان گمان برند پیامبر در رختخواب خود آرمیده است،و آن حضرت بتواند به سلامت از مکّه خارج شود.

امانت‌های قریش را که نزد پیامبر سپرده شده بود،به صاحبانش برگرداند.

خاندان پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم را با خود به مدینه ببرد.

پس از آن،پیامبر شبانگاه با ابو بکر از مکّه بیرون رفتند و در غار کوه ثور،بیرون مکّه پنهان شدند.

علی علیه السّلام در بستر پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم آرمید.مردان قریش که ابو لهب،عموی پیامبر نیز با آنها بود، به قصد قتل پیامبر،شمشیر به دست،گرد خانه را گرفتند.آنان از پس دیوار خانه-که در آن زمان کوتاه بود-رختخواب پیامبر را زیر نظر داشتند،تا فجر شود و پیامبر را به قتل رسانند.و چون علی را در بستر پیامبر می‌دیدند،می‌پنداشتند پیامبر خودشان در بستر است.امّا آنگاه که صبح علی از بستر بیرون آمد،آنها دانستند که شب را تا به صبح در اشتباه بوده‌اند.

پس از آنکه کفّار قریش از خطای خود آگاه شدند،در جست و جوی پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم تا نزدیک غار کوه ثور رفتند. ⁽¹⁾

-سیره(ابن هشام)127/2.

افراد قریش از غار بازگشتند.علی علیه السّلام شتری برای سواری پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم خرید ⁽³⁾،و شتری با عامر بن فهیره،غلام برادر مادری عایشه،برای ابو بکر آوردند ⁽⁴⁾،و راهنمایی به نام عبد اللّه بن اریقط از قبیلۀ بنی الدیل ⁽⁵⁾گرفتند که مسلمان نبود.

پیامبر با آن سه همراه،از مکّه هجرت نمود تا به درّۀ قبا،در دو میلی خارج مدینه،رسید.آن

حضرت در قبا ماند تا علی علیه السّلام امانت‌های قریش را که نزد پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم بود به صاحبانش رسانید و با خاندان آن حضرت،در قبا به پیامبر ملحق شد.

این خبر به مسلمانان مدینه رسید.به دنبال آن،مسلمانان هر صبح از مدینه بیرون می‌آمدند و در انتظار پیامبر بودند تا روز بالا می‌آمد و بازمی‌گشتند .تا اینکه روز دوشنبه،هشتم یا دوازدهم ربیع الاوّل،پیامبر از قبا با همراهان به مدینه وارد شدند.

شتر پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم در زمینی وسط مدینه فرود آمد.پیامبر آنجا را خرید و مسجد مدینه را در آنجا با خشت و گل ساخت،و سقف آن را با شاخه‌های درخت خرما پوشانید.در انتهای مسجد، دکّه‌ای به نام«جنحه»آماده فرمود و مهاجران بینوا را در آنجا سکنا داد.

همچنین در کنار مسجد برای هر یک از همسران خود خانه‌ای همانند ساختمان مسجد ساخت.

و پس از گذشت هفت ماه از هجرت،عایشه را به خانه آورد.پس از آن دخترش،فاطمه علیها السّلام، یادگار خدیجه را به پسر عمویش،علی علیه السّلام،یادگار ابو طالب تزویج نمود،و خانه‌ای در کنار خانۀ خود و مانند خانۀ خود،برای دخترش،فاطمه ساخت.

بنیانگذاری جامعۀ اسلامی

پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم اوّلین جامعۀ اسلامی را چنین بنیانگذاری فرمود؛هر دو تن از مهاجران را با یکدیگر برادر ساخت؛مانند ابو بکر و عمر.و نیز هر یک از مهاجران را با یک انصاری برادر ساخت؛مانند ابو بکر با خارجة بن زبیر انصاری،و عمر بن خطّاب با عتبان بن مالک انصاری.

و در هر نوبت علی علیه السّلام را برادر خود خواند،و به او فرمود:

«أنت أخی فی الدّنیا و الآخرة.» ⁽¹⁾

-رجوع کنید به:عیون الاثر 200/1-201،باب ذکر المؤاخاة. [1]

«تو در دنیا و آخرت برادر من هستی.»

همچنین برای حفظ امنیّت آن جامعۀ کوچک،با قبایل یهود ساکن مدینه که ثروتمند بودند، پیمان هم‌زیستی مسالمت‌آمیز و پشتیبانی از هم،در برابر کسانی که به مدینه حمله کنند،منعقد ساخت.به ویژه با قبیله‌های بنی قینقاع که تاجر پیشه و رباخوار بودند و دو قبیلۀ بنی نضیر و بنی قریظه که باغدار و زراعت پیشه و گلّه‌دار بودند.در این پیمان،به طور ضمنی حاکمیّت و حکمیّت به

پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم سپرده شده بود. ⁽¹⁾

-رجوع کنید به:عیون الاثر 197/1،باب ذکر الموادعة بین المسلمین و الیهود.

پیامبر پس از انعقاد این پیمان‌ها و اطمینان از امنیت داخلی،متوجّه قریش،دشمنان اسلام در مکّه شد.در حالی که در آن جامعۀ کوچک،صدها خانوادۀ مهاجر فراری از قریش وجود داشتند که همۀ دارایی خود را در مکّه تحت تصرّف و یغماگری قریش گذارده بودند،و با کمال تنگدستی و با کمک انصار،به سختی زندگی می‌گذرانیدند.

پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم برای چارۀ این کار،دسته‌هایی از مردان جنگی را به سراغ قافله‌های تجاری قریش که در راه شام به مکّه،از نزدیکی مدینه می‌گذشتند،می‌فرستاد.یک بار آنها بر قافلۀ کوچک تجارتی قریش دست یافتند و پیامبر آن غنائم را در میان تنگدستان تقسیم نمود.

غزوۀ بدر

اشارة

وضع بدین گونه بود تا در ماه رمضان سال دوم هجرت به پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم گزارش دادند که قافلۀ تجارتی عظیمی از قریش،از شام به مکّه بر می‌گردد.پیامبر مسلمانان را ترغیب کرد تا در پی بی‌آن قافله از مدینه بیرون روند،و با سیصد و سیزده تن به این قصد از مدینه خارج شدند و نزدیک سرزمین«بدر»فرود آمدند.بدر در هفت منزلی مدینه،و در راه مدینه به مکّه است.

قافلۀ بزرگ تجارتی قریش که به ریاست«ابو سفیان»بود،از این پیش‌آمد باخبر شد.ابو سفیان اهل مکّه را آگاه ساخت،ولی خود و کاروان تجارتی را از آن گیر و دار دور کرد.

قریش با هزار مرد مسلّح برای برخورد با پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم از مکّه بیرون آمدند.چند تن از بنی هاشم نیز به اجبار،با آن لشکر همراه گشته بودند که از جملۀ آنها عبّاس،عموی پیامبر و طالب،برادر علی بود.اینان مورد سرزنش قریش بودند.از میان آنان طالب توانست در بین راه از لشکر بگریزد و به مکّه بازگردد.

پیامبر از واقعه باخبر شد.بیشتر افراد ارتش اسلام از انصار بودند.آنها شرط یاری کردن پیامبر را در بیعت خود،رسیدن پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم به مدینه قرار داده بودند.پیامبر با توجّه به این موضوع و اینکه اکنون در خارج از مدینه هستند و به قصد جنگ نیز از مدینه بیرون نیامده‌اند،جویا شد که آیا انصار در اینجا و در این حال نیز خود را عهده‌دار یاری ایشان می‌دانند یا نه.

بدین سبب به عنوان مشورت،لشکر را گرد آورد و آنها را از فرار قافلۀ تجارتی و بیرون آمدن

لشکر جنگی باخبر ساخت،و به ایشان فرمود:«أشیروا علیّ.»:«نظر خود را به من بگویید!چه باید کرد؟!»

در این هنگام ابو بکر و عمر چنین گفتند:

«ای پیامبر خدا!به خدا سوگند،اینها قریشند که با همۀ قدرت و شوکت خود رو آورده‌اند؛ به خدا سوگند،قریش از آنگاه که با قدرت و شوکت شده‌اند،تا به امروز خوار و زبون نگردیده‌اند؛

به خدا سوگند،از آن روز که قریش کافر شده‌اند،ایمان نیاورده‌اند؛

به خدا سوگند،قریش هرگز قدرت و شوکت خود را از دست نمی‌دهند،و با تو می‌جنگند.پس آمادۀ کارزار باش.»

پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم از آن دو و سخنان ترس‌آورشان روگردانید. ⁽¹⁾

-صحیح مسلم،کتاب الجهاد و السیر،باب غزوة بدر.

«مقداد»پس از آن دو برخاست و گفت:

«ای پیامبر خدا!به فرمان خدا عمل کن،که ما با تو هستیم.

ما به شما گفتار بنی اسرائیل را نمی‌گوییم که به پیامبرشان گفتند:تو با خدای خود برو و جنگ کن،ما در اینجا می‌مانیم!

بلکه ما می‌گوییم:شما با خدای خود با آنان جنگ کن،و ما با شماییم و با آنها می‌جنگیم.

قسم به آنکه تو را به حق فرستاد،اگر تا ساحل دریا بروید،ما در رکاب می‌آییم.»

پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم او را دعای خیر گفت و دوباره سخن خود را تکرار کرد و فرمود:«أشیروا علیّ.»:

«مردم نظر خود را به من بگویید.»

انصار دانستند که پیامبر از آنها پاسخ می‌خواهد.«سعد بن معاذ»از سران انصار برخاست و گفت:یا رسول اللّه!گویا پاسخ ما را می‌خواهید؟!

پیامبر فرمود:آری.

سعد گفت:من از جانب انصار پاسخ می‌دهم و می‌گویم:

«ای پیامبر!شاید به قصد کاری از مدینه بیرون آمدی و اکنون از خدا فرمان کار دیگری به شما رسیده است.

ای پیامبر!ما به شما ایمان آوردیم و شما را تصدیق کردیم،و با شما عهد و پیمان فرمانبرداری

بستیم.کاری را که دستور داری اجرا کن.

قسم به آن کس که تو را به حق فرستد،اگر به دریا بزنید،ما با شما به دریا می‌زنیم،اگر چه یک تن از ما باقی مانده باشد.

پیوند کن با هر که خواهی و قطع کن از هر که خواهی.و از اموال ما بگیر هر چه که خواهی.آنچه که از مال ما بگیری،برای ما خوشایندتر است از آنچه نگیری.»-تا آخر گفتارش.

سخن سعد که تمام شد،پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم فرمود:

«به راه افتید با برکت خدا،که او نوید پیروزی‌ام داده است.اکنون گویا کشته شدن کافران را می‌نگرم.»

آنگاه قتلگاه یکایک از بزرگان قریش را به آنها نشان داد. ⁽¹⁾

-رجوع کنید به:مغازی(واقدی)،اخبار غزوۀ بدر 48/1-49،چ اکسفورد؛امتاع الاسماع(مقریزی)74/1-75.

لشکر پیامبر در بدر فرود آمد.برای پیامبر سایبانی ساختند و از آن پاسداری می‌نمودند.

ابو بکر در آن جای امن رفت و تا آخر جنگ در آنجا ماند. ⁽²⁾

بعد از اینکه لشکر قریش با خودآرایی و خودنمایی تمام از راه رسید،در 17 ماه رمضان،غزوۀ «بدر»بین کفّار و مسلمانان بپا شد.

از لشکر پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم بیش از همه علی علیه السّلام و حمزه دلاوری کردند و سران و قهرمانان کفّار را کشتند. ⁽³⁾از انصار نیز دلاورانی از خود گذشته سخت جنگیدند.چند تن از بنی هاشم نیز که با اکراه در لشکر قریش به سرزمین بدر آمده بودند،علیه مسلمانان جنگ نکردند.

آن جنگ با پیروزی مسلمانان پایان یافت.از مسلمانان چهارده نفر به شهادت رسیدند:شش نفر از مهاجران و هشت نفر از انصار.از مشرکان نیز هفتاد تن کشته شدند و هفتاد تن اسیر گشتند.

از جمله کشته‌شدگان،«عتبه»و«شیبه»و«حنظله»،پدر و برادر و فرزند«هند»،همسر«ابو سفیان» و مادر«معاویه»بودند که به دست حمزه و علی علیه السّلام کشته شدند. ⁽⁴⁾

پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم در روز بدر،بنی هاشم و چند تن دیگر را نام برد و از کشتن آنها نهی فرمود.این اشخاص کسانی بودند که یا با اکراه با ارتش قریش آمده بودند،مانند بنی هاشم و چند تن دیگر،و یا

آنکه در زمان اقامت پیامبر در مکّه،خدمتی به اسلام و دفاعی از پیامبر داشتند،مانند«ابو البختری» که در ضمن چند تنی بود که همکاری کردند و عهدنامۀ قریش علیه مسلمانان را دریدند.

پیامبر به خصوص نام«عبّاس»را برد و گفت:او را به قتل نرسانید،چه او را قریش با اکراه با خود آورده‌اند.

در این هنگام ابو حذیفه پسر عتبه گفت:ما پدران و فرزندان و برادران و کسان خود را به قتل برسانیم و عبّاس را نکشیم؟!به خدا اگر او را ببینم،شمشیرم را در بدنش فرو می‌برم!

پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم رو به عمر کرد و فرمود:آیا بر روی عمّ پیامبر شمشیر می‌زنند؟!

عمر گفت:ای پیامبر!بگذار گردنش را با شمشیر بزنم.به خدا سوگند،نفاق خود را آشکار کرد. ⁽¹⁾

-رجوع کنید به:معجم البلدان،مادّۀ«سیر»؛سیره(ابن هشام)281/2.

پیامبر به عمر چنین اجازه‌ای نداد.

اختلاف در تقسیم غنائم

آنگاه که لشکر قریش شکست خورد و به میدان جنگ پشت کرد،گروهی از لشکر اسلام آنها را در صحرا دنبال کردند و به هر که دست یافتند،کشتند و یا اسیر ساختند.دسته‌ای دیگر به خیمه‌های دشمن یورش بردند و دارایی آنها را با خود آوردند.عدّه‌ای نیز به گرد جایگاه پیامبر به پاسداری پرداختند،تا مبادا در آن حال که لشکر اسلام از پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم دور شده‌اند،دشمن فرصت یابد و به جایگاه پیامبر حمله کند.

پس از ختم جنگ،میان این سه گروه بر سر غنائم اختلاف شد.آن دسته که غنائم را با خود آورده بودند،خود را مالک آن می‌دانستند و حقّی برای دیگران قائل نبودند.

آن دسته که دشمن را دنبال کرده بودند،می‌گفتند:به خدا سوگند،شما سزاوارتر از ما به غنائم نیستید؛زیرا چنانچه ما دشمن را دنبال نمی‌کردیم و مشغول نمی‌ساختیم،آنها نمی‌گذاشتند اموالشان را شما به غنیمت برید.

و آنان که به پاسداری پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم پرداخته بودند،گفتند:ما آنگاه که اموال دشمن را بی‌محافظ دیدیم،بیم آن کردیم که اگر برویم آن غنائم را جمع‌آوری کنیم،دشمن جایگاه پیامبر را خالی از محافظ ببیند و بازگردد و به پیامبر حمله کند.بنابراین بر پاسداری پیامبر باقی ماندیم.پس شما

سزاوارتر از ما بر اخذ غنائم نیستید.

در این حال،وحی بر پیامبر نازل شد و آن اموال را از آن خدا و رسول قرار داد.پیامبر دستور داد هر کس چیزی به غنیمت برده بازگرداند.و یک تن از انصار را مأمور جمع‌آوری و نگاهداری غنائم فرمود.آنگاه از زمین بدر به سوی مدینه به راه افتاد تا به سرزمینی به نام«سیر»در نزدیکی مدینه رسید.در آنجا فرود آمد و دستور داد آن غنائم را بر همه یکسان تقسیم نمودند. ⁽¹⁾

-رجوع کنید به:معجم البلدان،مادّۀ«سیر».

اثر جنگ بدر بر مردمان جزیرة العرب

محترمان قبایل جزیرة العرب و ثروتمندترین آنها،«قبایل قریش»در مکّه بودند،و هیبت آنها در دل‌های همۀ آن مردمان بود.در برابر آنها بینواترین مردم جزیرة العرب،«مسلمانان»آن زمان بودند که گروهی از آنها از بیم آزار و شکنجۀ قریش به حبشه گریخته،و دیگران پراکنده و شبانه و مخفیانه به مدینه پناه برده بودند.

از این گروه بینوا،«سیصد و سیزده»تن بی‌ساز و برگ جنگی،به قصد دستبرد به قافلۀ تجارتی قریش،از مدینه بیرون شدند و در برابر از قبایل قریش،«هزار مرد جنگی»با ساز و برگ نبرد،برای سرکوبی آنها از مکّه بیرون شدند.

این دو گروه،با آن همه اختلاف در نیرو،در سرزمین بدر با هم سخت جنگیدند و در نتیجه از قریش هفتاد تن-که در آنها سران قریش بودند-کشته شدند و هفتاد تن اسیر گشتند،و خیمه و اسب و شتر و افزار جنگی و دیگر دارایی آنها را،مسلمانان با خود به مدینه بردند.و مابقی قریش، با پروبال شکسته از میدان معرکه گریخته خود را به مکّه رساندند.

این پدیدۀ شگفت‌انگیز،دل‌های سخت آن مردم را تکان داد و ارزیابی آنها از اسلام و مسلمانان دگرگون شد.

در مدینه«عبد اللّه بن ابیّ»که پیش از هجرت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم به مدینه کاندید پادشاهی مدینه بود،با هجرت پیامبر به مدینه و امضای عهدنامۀ امنیت بین قبایل انصار و قبایل یهود،تمامی آرزوهایش را بر باد رفته می‌دید.او پیش از جنگ بدر در آرزوی شکست خوردن پیامبر بود.امّا پس از جنگ بدر،به ناچار سر تسلیم فرود آورد و با همۀ یاران خود اسلام آورد.

از طرف دیگر«قبایل یهود»که آن تازه‌واردهای بینوای شهر مدینه را در حساب نمی‌آوردند،

پس از جنگ بدر به خطای خود پی بردند.آنها با پیشروی اسلام در مدینه،عوامل پیشروی و برتری و آقایی خود را از دست می‌دادند.چه آنکه یهودیان همیشه در جامعه‌های بی‌بندوبار و بی‌هدف و آشفته،رشد می‌کنند و به رباخواری و زراندوزی می‌پردازند.با آمدن اسلام به شهر مدینه،بی‌بندوباری در این شهر به کلّی از بین رفته بود،و قبایل اوس و خزرج که جدال‌های بی‌حاصل آنان منتهی به جنگ‌های خونین می‌شد-که در آن هر قبیله‌ای از قبیله‌ای از یهود جنگ‌افزار اجاره می‌کرد و دچار معامله‌های رباخواری آنان می‌شد-اکنون همه با هم صیغۀ برادری خوانده بودند،و در جامعه‌ای مالامال از صلح و صفا و پاکی و استواری می‌زیستند که هیچ بیگانه‌ای در آن کوچک‌ترین نفوذی نداشت.

یهود پس از جنگ بدر،به خود آمدند و در پی کارشکنی در امر اسلام و ایجاد کینه‌توزی بین مسلمانان برآمدند.در این کارشکنی،از همه گردن‌فرازتر قبیلۀ«بنی قینقاع»بود.ابن هشام روایت می‌کند:

«پیامبر آنها را در بازار بنی قینقاع گرد آورد و به آنها فرمود:

«ای گروه یهود!از خدا بترسید تا مانند قریش بر شما وارد نشود.و اسلام بیاورید.شما می‌دانید من پیامبر خدایم.پیامبری من در کتاب‌های شما آمده،و خدا از شما بر پیامبری من پیمان گرفته است.»

یهود گفتند:

ای محمّد!تو می‌پنداری ما مانند قوم تو(قریش)هستیم؟!مغرورت نگرداند اینکه برخورد کردی با قومی که علم جنگ کردن نداشتند،و فرصتی به دستت آمد.به خدا قسم،اگر با تو بجنگیم، خواهی دانست که ما خودمان هستیم!»

نخستین درگیری با یهود

یهود همچنان در کارشکنی بودند تا آنکه روزی همسر یکی از انصار ⁽¹⁾

-انصاری بودن آن زن را واقدی نقل کرده است.

نپذیرفت و امتناع ورزید.مرد زرگر دامن پیراهن او را از پشت با وسیله‌ای به بالای کمرش آویخت.

آنگاه که آن زن از جا برخاست،عورتش نمایان شد.یهودیان بر او خندیدند.آن بانو بانگ

برآورد؛مردی از مسلمانان برخاست و آن زرگر را کشت.

مردم بنی قینقاع گرد آمدند و آن مرد مسلمان را کشتند و پیمان خود را با پیامبر شکستند،و در قلعه‌ها و حصارهای خود جمع شدند و آمادۀ جنگ گشتند.

پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم آنها را پانزده روز-از پانزدهم شوّال سال سوم هجری تا اوّل ذی القعده-محاصره کرد که بالاخره تسلیم پیامبر شدند. ⁽¹⁾

-التنبیه و الاشراف(مسعودی).

در میان آنها هفتصد مرد جنگی بود.پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم همۀ آنها را به زمین اذرعات شام راند،و اموال آنها را به غنیمت گرفت.دارایی آنها زراعت و نخلستان نبود.آنها تاجر پیشه بودند و جنگ‌افزاری بسیار و ابزار زرگری داشتند.خمس غنیمت را پیامبر برداشت،و مابقی را بین مسلمانان تقسیم فرمود. ⁽²⁾

پس از جنگ بدر،مردم مکّه یک سال در سوگ کشتگان خود و تحصیل آمادگی برای گرفتن انتقام خون آنان بودند.سرانجام با سه هزار مرد جنگی و سه هزار شتر و دویست اسب،و لشکری سازمان یافته،رو به مدینه کردند.

غزوۀ احد

اشارة

«احد»نام کوهی در یک میلی خارج مدینه است.کفّار قریش در سال سوم هجری،به سرکردگی ابو سفیان،با لشکری مجهّز رو به مدینه آوردند،و در چهارشنبه دوازدهم شوّال آن سال،در نزدیکی کوه احد فرود آمدند.

«ابو سفیان»دو بت قریش،«لات»و«عزّی»را با آن ارتش آورده بود.و نیز پانزده زن سران قریش را به سرکردگی همسر خود،«هند»برای تشجیع جنگاوران،همراه لشکر ساخته بود.

پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم با مهاجر و انصار شور کرد که آیا در مدینه بمانند و مردان در کوچه‌های مدینه که جای جولان لشکریان قریش نیست،رو در رو با آنها بجنگند،و زنان و بچه‌ها از پشت بام‌ها با سنگ با آنها بجنگند،یا آنکه لشکر از مدینه بیرون رود و در صحرا بجنگد.

پیامبر از نظر سوق الجیشی چنان می‌دید که در مدینه بمانند و در مدینه بجنگند،و عبد اللّه بن ابیّ منافق،رئیس قبیلۀ اوس را نیز همین رأی بود.ولی اکثریّت جنگجویان-که حمزه نیز با آنها بود-

می‌گفتند این شکست ماست که در برابر لشکر قریش بیرون نرویم.

پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم حکمت را در آن دید که رأی رزمندگان پرشور اسلام را بپذیرد و از مدینه بیرون رود و در صحرا با قریش بجنگد.چه آنکه در صورت ماندن در مدینه،با آن حالت پرشور و هیجان رزمندگان اسلام،روحیّۀ شهادت طلبی آنها تضعیف می‌شد.

پیامبر با هزار مرد جنگی که عبد اللّه بن ابیّ و پیروانش نیز در آن لشکر بودند،از مدینه بیرون شد.عبد اللّه بن ابیّ در بین راه به افراد تحت فرمان خود گفت:«پیامبر به رأی جوانان عمل کرد و رأی مرا شکست!»و با سیصد تن از پیروان خود به مدینه بازگشت.

پیامبر با هفتصد رزمنده به نزدیک کوه احد رسید و در برابر لشکر قریش فرود آمد.در روز شنبه نیمۀ شوّال جنگ آغاز شد و همان روز نیز جنگ به پایان رسید.

صف‌آرایی دو لشکر

پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم هفتصد رزمندۀ اسلام را در برابر کوه احد صف‌آرایی کرد،و کوه احد را پشت سر قرار داد.پنجاه تیرانداز را به سرکردگی عبد اللّه بن جبیر،در پشت سرلشکر به پاسداری از دامنۀ کوه احد گمارد،تا چنانچه سواران قریش بخواهند از دامنه بالا روند و از پشت بر لشکر حمله کنند، تیراندازان،آنها را با تیرهای خود از آنجا برانند.

ابو سفیان،«خالد بن ولید»را به سرکردگی دویست سوار لشکر قریش برگماشت،و درفش لشکر را به یلان قبیلۀ بنی عبد الدّار واگذارد .هند با زنان همراه خود،در پشت صف‌های مشرکان راه می‌رفتند و دف می‌زدند،و با رجزخوانی،لشکریان را تشجیع می‌کردند.آنگاه که به پشت سر یلان عبد الدّار و علمداران قریش رسیدند،دف زنان خواندند:

«ویها بنی عبد الدّار،ویها حماة الأدبار،ضربا بکلّ بتّار.»

«هان ای مردان بنی عبد الدّار!هان ای یلان پشتیبان لشکر و حافظان پشت سر لشکر!با شمشیرهای برّان ضربت وارد آورید.»

در لشکر قریش،غلامی سیاه و بی‌باک به نام«وحشی»بود که با حربه‌ای برنده از دور یلان را نشان می‌گرفت و ضربتی کاری بر آنها وارد می‌ساخت.هند به او گفت:چنانچه در کارزار یکی از این سه تن را بکشی،از بندگی آزاد می‌شوی:محمّد،حمزه یا علی.

وحشی گفت:محمّد و علی را نمی‌توانم از پای درآورم.چه آنکه محمّد را گروهی از لشکر

پاسداری می‌کنند،و علی نیز در حال جنگ چون شیر حمله می‌کند و در همان حال چپ و راست و هر سمت خود را مراقبت می‌کند.ولی حمزه را می‌توانم از پا درآورم؛چرا که مانند شیر غرّان به پیش رو حمله می‌برد،و توجّه به چپ و راست خویش ندارد.

آغاز جنگ

علمدار مشرکان،طلحه فرزند عثمان که او را«کبش الکتیبه»(کنایه از قهرمان لشکر) می‌نامیدند،جنگ را آغاز کرد و بانگ برآورد:

«های ای اصحاب محمّد!شما می‌پندارید خداوند ما را با شمشیرهای شما به جهنّم می‌فرستد، و با شمشیرهای ما شما را به بهشت می‌فرستد!آیا در شما کسی هست که شمشیر او مرا به جهنّم بفرستد،یا شمشیر من او را به بهشت بفرستد؟!»

علی علیه السّلام به سوی او آمد و گفت:

«قسم به آنکه جان من در قبضۀ اوست،از تو جدا نمی‌شوم تا آنکه یا تو با شمشیر من به جهنّم روی،یا من با شمشیر تو به بهشت روم.»و در همان دم علی شمشیری به او زد و یک پایش قطع شد و بر زمین افتاد و عورتش مکشوف شد.

در آن هنگام طلحه به علی گفت:ای پسر عم!تو را به خدا و خویشاوندی قسم می‌دهم مرا واگذار!علی او را رها کرد.پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم بانگ برآورد:«اللّه اکبر!»

چون علی علیه السّلام به جای خود بازگشت،اصحاب به او گفتند:چرا او را نکشتی؟!علی گفت:

پسر عمویم آنگاه که عورتش مکشوف شد،مرا به خویشاوندی خواند؛از او شرمم آمد.

در این زمان جنگ بین دو لشکر آغاز شد.علی علیه السّلام همچنان همّت گماشت تا علمداران قریش را از پا درآورد.هر یک را به قتل می‌رسانید،دیگری علم را بر دوش می‌گرفت.کارزار همچنان ادامه داشت تا ده تن از آنها کشته شدند.پس از آن،آزاد کردۀ آنها علم را بر دوش گرفت.علی او را نیز به قتل رسانید.در این زمان علم قریش بر زمین افتاد.

لشکر قریش وقتی چنان دیدند،پا به فرار گذاشتند.حمزه و ابو دجانه انصاری و دیگر دلاوران مهاجر و انصار نیز دلاوریها کردند.لشکر مسلمانان،لشکر قریش را دنبال کردند تا به خیمه‌های آنها رسیدند.لشکر قریش از خیمه‌های خود نیز به سمت بیابان فرار کردند.لشکر پیامبر به خیمه‌های قریش رسیدند و درون خیمه‌ها سرگرم جمع‌آوری غنائم شدند.

مردانی که دامنۀ کوه احد را پاسداری می‌کردند،چون چنان دیدند،جنگ را پایان یافته پنداشتند،و چهل تن از آنها با دستور سرکردۀ خود مخالفت ورزیده منطقۀ استحفاظی خود را ترک کردند و به دیگر لشکریان اسلام در خیمه‌های قریش پیوستند.

خالد بن ولید که این صحنه را مشاهده می‌کرد،از فرصت استفاده کرد و با دویست سوار تحت فرمان خود از پشت کوه درآمد و عبد اللّه بن جبیر و چند تن از یارانش را شهید کرد.آنگاه از فراز کوه پشت سر لشکر پیامبر حمله برد و به میدان نبرد وارد شد،در حالی که لشکر پیامبر در خیمه‌های مشرکان متفرّق بودند.

در این حال مردی از قریش درفش قریش را از زمین برداشت و بر دوش گرفت.لشکر قریش چون حال را چنان دیدند و علم خود را برافراشته مشاهده کردند،از بیابان بازگشتند و از سمت دیگر بر لشکر پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم حمله بردند.دو دسته لشکر قریش،لشکر پیامبر را از دو سو در میان گرفتند و جنگی سخت درگرفت.

در این هنگام،وحشی فرصت یافت و قلب حمزه را آماج ضربۀ خود ساخت.حمزه بر زمین افتاد و شهید شد.گروهی دیگر نیز از لشکر اسلام شهید شدند.

مشرکان از هر سو به پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم حمله کردند.نسیبه مازنیه،زنی از انصار که برای آب دادن به مجروحان در معرکه حاضر شده بود ⁽¹⁾

-کسی که خون زیاد از بدنش می‌رود،سخت تشنه می‌شود.در گذشته کسانی را در جنگ‌ها مأمور آب‌رسانی به مجروحان و پانسمان آنان تا حدّ میسور می‌کردند.نسیبه در جنگ احد این مأموریت را انجام می‌داده است.آنان که شرکت نسیبه را در جنگ،دلیل بر جواز شرکت زن در چنین اجتماعات می‌شمارند،باید توجّه فرمایند:

این جنگ در یک میلی مدینه برپا شده بود و مسافرتی در کار نبود.

نسیبه برای آب دادن به مجروحان در معرکه حاضر شده بود،و آنگاه که حملۀ مشرکان را برای شهید کردن پیامبر مشاهده کرد،به دفاع از جان پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم اقدام کرد،و دفاع از جان پیامبر بر هر مسلمانی واجب است.

بنابراین این امر را نمی‌توان دلیل بر جواز شرکت زن در کارهای دیگر دانست.

خبر به اهل مدینه رسید.مردانی از انصار که در مدینه بودند به صحنۀ کارزار آمدند و شهید شدند.در این حال مشرکی با سنگ،صورت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم را هدف قرار داد.پیشانی مبارک پیامبر و دندانش شکست.بینی مبارکش نیز جراحت برداشت و خون از صورتش جاری گشت.

در این وقت یلان قریش به قصد قتل پیامبر دسته‌ای پس از دستۀ دیگر از هر سمت به پیامبر

حمله می‌بردند.پیامبر به علی می‌فرمود:یا علی!این دسته را دفع کن.

در این وقت جبرئیل به پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم گفت:

«یا رسول اللّه!إنّ هذا للمواساة.»

«یا رسول خدا!این است فداکاری.»

پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم فرمود:«علی از من است و من از علی.»

جبرئیل گفت:و من از شما دو تن هستم.

در آنگاه صدایی شنیدند که می‌گفت:

«لا سیف إلاّ ذو الفقار!لا فتی إلاّ علیّ!»

«شمشیری جز ذو الفقار[شمشیر علی]نیست!و جوانمردی نیست جز علی!»

در این حال مشرکی،مصعب بن عمیر از اصحاب پیامبر را شهید ساخت و پنداشت پیامبر را شهید کرده.پس بانگ برآورد:محمّد را کشتم!

این ندا در دو لشکر پیچید و اثر گذاشت.لشکر اسلام از میدان جنگ به هر سو گریختند.

یعقوبی می‌گوید:با پیامبر جز علی و طلحه و زبیر کسی نماند.

گروهی از فراریان لشکر اسلام که بر کوه احد بالا رفته بودند،گرد آمدند و گفتند:ای کاش کسی می‌رفت و از عبد اللّه بن ابیّ می‌خواست تا برود و از قریش برای ما امان بگیرد.

پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم چند تن از فراریان را مشاهده فرمود.آنها را یکایک به نام ندا کرد.بعضی از آنها بازگشتند تا پانزده تن گشتند و گرد پیامبر جمع شدند.در آن زمان پیامبر را از کوه احد بالا بردند.

علی علیه السّلام در سپر خود آب آورد و خون از پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم شست.

میدان جنگ از رزمندگان اسلام خالی شد.«هند»زنان همراه خود را به میدان آورد و خود دماغ و بینی حمزه و دیگر شهیدان را برید،و از آنها گردنبند و خلخال ساخت و بر تن آراست.

گردنبند و خلخال خود را نیز به وحشی بخشید.زنان همراه او نیز چنان کردند.هند شکم حمزه را درید و جگر او را برید و درآورد و در دهان گذارد تا بخورد؛امّا نتوانست و از دهان بیرون افکند.

«ابو سفیان»بر سر جنازۀ حمزه آمد و با سرنیزۀ خود به صورت حمزه می‌زد و می‌گفت:بچش که قطع رحم کردی.

حلیس،رئیس قبیلۀ احابیش از هم‌پیمانان قریش،آن حالت را مشاهده کرد؛بانگ برآورد:ای قبیلۀ ما!بنگرید رئیس قریش با جنازۀ بی‌روح پسر عمویش چه می‌کند!ابو سفیان به او گفت:لغزشی

بود،بر من بپوش.

در این وقت ابو سفیان ندا کرد:آیا محمّد زنده است؟پاسخش گفتند:آری.

ابو سفیان بانگ برآورد و شعار داد:«اعل هبل!اعل هبل!»:«والاتر و برتر باش ای بت هبل! والاتر و برتر باش ای بت هبل!»

پیامبر فرمود تا در پاسخش بگویند:

«اللّه أعلی و أجلّ!»:«خداوند والاتر و برتر و با جلالت است.»

ابو سفیان ندا در داد:«لنا العزّی و لا عزّی لکم!»:«ما بت عزّی داریم و شما بت عزّی ندارید!» پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم فرمود تا در پاسخش بگویند:

«اللّه مولانا و لا مولی لکم!»:«مولا و آقا و سرپرست ما خداست،و شما آقا و سرپرست ندارید!»

*** جنگ احد با کشته شدن شصت و هشت تن از رزمندگان اسلام پایان یافت.پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم دستور داد شهدا را در همان دامنۀ کوه احد دفن کردند و در همان روز به مدینه بازگشتند.

مقایسه‌ای کوتاه

در این جنگ رفتار«علی»با علمدار قریش،در مقایسه با رفتار ابو سفیان و هند(پدر و مادر معاویه)با جسد حمزه سیّد الشهدا،شایان توجّه است.

همچنین رفتار«نسیبه»،یک زن انصاری،در محبّت و از خودگذشتگی در برابر پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و رفتار هند،یک زن قریش،در کینه‌توزی بر مسلمانان.

غزوۀ حمراء الاسد

قریش در راه بازگشت به مکّه،با هم به شور نشستند و گفتند:پس از شکست لشکر محمّد چه شد که ما به مدینه حمله نبردیم تا کار محمّد را تمام کنیم؟!

این خبر در اوّلین شبی که پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم از احد به مدینه بازگشته بود،به آن حضرت رسید.پیامبر فردای آن روز،یکشنبه هشتم شوّال،دستور داد برای تعقیب دشمن لشکری از مدینه بیرون آید،و جز همانان که در جنگ احد زخم برداشته‌اند،در آن لشکر شرکت نکنند.این خود سرزنشی سخت و شکننده بود برای آنها که در جنگ احد گریخته بودند.

افراد زخمی حاضر در لشکر،همان روز از مدینه بیرون شدند و تا حمراء الاسد،هشت میلی مدینه،پیش رفتند.در آنجا لشکر فرود آمد و دو نفر برای دریافت خبر به سمت لشکر قریش رفتند.خبر این واقعه را مردی از قبیلۀ خزاعه که با بنی هاشم هم‌پیمان بود،به ابو سفیان رسانید و قریش را ضمن شعری نغز،از هیبت لشکر پیامبر بیم داد.

ابو سفیان هراسان لشکر قریش را به سوی مکّه کوچ داد و کس فرستاد تا پیامبر را از تعقیب قریش بیم دهد.پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم پس از آنکه سه روز در حمراء الاسد ماند و از رفتن لشکر قریش به مکّه باخبر شد،به مدینه بازگشت. ⁽¹⁾

-مغازی(واقدی)،غزوۀ حمراء الاسد 334/1؛سیره(ابن هشام)52/3.

درس بیست و هفتم

اشارة

لَقَدْ کانَ لَکُمْ فِی رَسُولِ اللّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ لِمَنْ کانَ یَرْجُوا اللّهَ وَ الْیَوْمَ الْآخِرَ وَ ذَکَرَ اللّهَ کَثِیراً

«البته از برای شما در رسول خدا جای پیروی و اقتداست، برای هر آن کس که از خدای و روز رستاخیز می‌ترسد و خدای را فراوان یاد می‌کند.»

احزاب:21

وَ ما آتاکُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَ ما نَهاکُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا وَ اتَّقُوا اللّهَ إِنَّ اللّهَ شَدِیدُ الْعِقابِ

«و آنچه رسول خدا برای شما آورد،بگیرید.و از هر چه نهی کرد،دست بدارید و از خدا بترسید؛که همانا خداوند به سختی مجازات می‌کند.»

حشر:7

پیش گفتار

پیامبر اسلام صلّی اللّه علیه و آله و سلّم در غار حرا مبعوث شد.

با بعثت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم،صد و چهارده سورۀ قرآن برای هدایت مردم نازل شد.

با بعثت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم،سنّت پیامبر برای راهیابی ما ارائه گشت ⁽¹⁾

-رجوع کنید به:ادیان آسمانی و مسألۀ تحریف15/-20.

با بعثت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم،عمل شد آنچه عمل شد تا به امروز،و آنچه عمل خواهد شد تا روز قیامت.

در راه تبلیغ اسلام،از مردان،شیخ مکّه ابو طالب،عموی پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم آن حضرت را یاری کرد،و از زنان خدیجه همسر ایشان.

و اوّلین کسی که از مردان به پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم ایمان آورد،علی فرزند ابو طالب بود،و از زنان خدیجه،همسر پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم.

پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم علی را پیش از آن،از خردسالی به خانۀ خود برده و لقمه در دهانش می‌نهاد و بدن علی علیه السّلام را به بدن مبارکش می‌چسبانید و بوی خوشش را به مشام وی می‌رسانید.

و علی علیه السّلام در حین نزول وحی،در غار حرا با پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم بود ⁽²⁾.

در روز دعوت بنی هاشم به اسلام و یارخواهی پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم از ایشان برای نصرت اسلام،از میان همۀ آنها علی علیه السّلام در این راه با پیامبر بیعت کرد.

در سال دهم بعثت،ابو طالب و خدیجه،دو ناصر و یاور پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم در تبلیغ اسلام،وفات

یافتند،و پیامبر آن سال را عام الحزن نامید.

پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم به مدینه هجرت کرد.

پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم در مدینه ابو طالب و خدیجه را یاد می‌کرد و آنگاه که گوسفندی قربانی می‌نمود، در میان دوستان خدیجه تقسیم می‌کرد.

پس از ابو طالب،فرزندش،علی علیه السّلام ناصر و یار خاصّ پیامبر شد.

علی علیه السّلام در جنگ بدر بیش از همۀ مسلمانان مشرکان قریش را کشت و اسیر کرد.

علی علیه السّلام در جنگ احد،در پیش روی پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم شمشیر می‌زد و با قریش می‌جنگید و دیگران فرار می‌کردند.

علی علیه السّلام در جنگ خندق عمرو،پهلوان قریش را کشت و مشرکان فرار کردند.

علی علیه السّلام در جنگ خیبر،قلعۀ خیبر را فتح کرد.

علی علیه السّلام برای پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم یادگار ابو طالب بود،و فاطمه علیها السّلام،یادگار خدیجه.پیامبر در مدینه فاطمه را به علی تزویج فرمود.

از علی و فاطمه،حسن و حسین زاده شدند.

پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم پس از نزول آیۀ فَقُلْ تَعالَوْا نَدْعُ أَبْناءَنا وَ أَبْناءَکُمْ وَ نِساءَنا وَ نِساءَکُمْ وَ أَنْفُسَنا وَ أَنْفُسَکُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَلْ لَعْنَتَ اللّهِ عَلَی الْکاذِبِینَ ⁽¹⁾

-آل عمران:61. [1]

پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم در هنگام نزول آیۀ تطهیر: إِنَّما یُرِیدُ اللّهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً ⁽²⁾،حسین را به روی دو زانو،فاطمه را پیش رو،و علی را پشت سر خود نشانید و ردای خویش را به روی خود و ایشان کشیده چنین گفت:

«ربّ هؤلاء أهل بیتی.»

«پروردگارا!اینها اهل بیت من هستند.»

و بدین سبب آن پنج تن را«اصحاب کسا»نامیدند.

پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم پس از نزول این آیه،روزی پنج نوبت در اوقات نمازهای پنج‌گانه،اوّل به در خانۀ دخترش،فاطمه می‌رفت.

در خانۀ فاطمه علیها السّلام به مسجد باز می‌شد و در دیگری نداشت.پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم در برابر چشم همۀ نمازگزاران که در صفوف نماز جماعت در انتظار مقدمش بودند،بر آستان آن خانه می‌ایستاد و می‌فرمود:

«السّلام علیکم یا أهل البیت! إِنَّما یُرِیدُ اللّهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً الصّلاة!الصّلاة!»

پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم پس از خواندن این زیارت نامه،به محراب خود تشریف می‌برد و با مأمومین خود نماز جماعت می‌گزارد.

و با نزول آیۀ قُلْ لا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبی ⁽¹⁾

-شوری:23. [1]

و با نزول آیۀ وَ آتِ ذَا الْقُرْبی حَقَّهُ ⁽²⁾پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم فدک را به فاطمه عنایت فرمود.

پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم پس از نزول آیۀ یا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ ⁽³⁾،در غدیر خم،پنجه در پنجۀ علی کرد و او را بلند نمود و فرمود:«من کنت مولاه فهذا علیّ مولاه....»

پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم علی علیه السّلام را به روشنی وصیّ پس از خود معرّفی کرد.

پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم بیمار شد و در روز دوشنبه سر بر سینۀ علی علیه السّلام گذاشت و وفات کرد.

علی علیه السّلام به حکم وظیفه با چند تن از خویشانش به غسل دادن و کفن کردن پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم مشغول شدند.

انصار در آن حال در سقیفۀ بنی ساعده گرد آمدند که با سعد بن عباده بیعت کنند و او را خلیفۀ پیامبر سازند.

مهاجران قریش به سقیفه رفتند و گفتند:پیامبر از قبیلۀ قریش است.عرب نمی‌پذیرد خلیفه‌اش از غیر قریش باشد.

مهاجران قریشی با جنگ و جدال مقصود خود را پیش بردند و با ابو بکر قریشی بیعت کردند.

مهاجران قریشی می‌اندیشیدند:اگر از خاندان پیامبر کسی خلیفۀ پیامبر شود،تا ابد جز ایشان،

کسی دیگر به خلافت نخواهد رسید.خلافت را در خاندان‌های قریش بگردانید تا به همۀ تیره‌های قریش برسد.

آن گروه که با ابو بکر بیعت کردند،او را تا شب در کوچه‌های مدینه می‌گرداندند و هر کس را می‌دیدند،نزد ابو بکر می‌کشاندند و او را وادار می‌کردند تا بیعت کند.

روز دوشنبه بدین حال سپری شد.

روز سه‌شنبه ابو بکر را به مسجد پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم بردند و بر منبر پیامبر نشاندند و دیگر بار با وی بیعت کردند.

ابو بکر و عمر خطبه خواندند و پس از آن با ابو بکر نماز جماعت گزاردند.و بدین سان بیعت با ابو بکر در روز سه‌شنبه به پایان رسید.

در تمام این اوقات،بنی هاشم در خانۀ پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم بودند و تنی چند از آنها با علی علیه السّلام به غسل و تکفین پیامبر مشغول بودند.پس از آن بر بدن نازنینش نماز گزاردند.

پس از ایشان تمام روز دوشنبه و سه‌شنبه،مسلمانان مدینه دسته دسته به حجرۀ پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم می‌آمدند و به طور فرادی بر جنازۀ مبارک پیامبر نماز می‌خواندند.

این کار تا شام روز سه‌شنبه به اتمام رسید.شب چهارشنبه علی علیه السّلام با چند تن دیگر،بدن مطهّر پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم را دفن کردند.

در تمام این دو روز،باند خلافت در پی به پایان رسانیدن بیعت ابو بکر بودند.تا آنکه کار بیعت ابو بکر به انجام رسید.

با همان بیعت آنچنانی ابو بکر خلیفه شد؛

با همان بیعت،عمر خلیفه شد؛

با همان بیعت،عثمان خلیفه شد؛

با همان بیعت،معاویه خلیفه شد؛

با همان بیعت،یزید خلیفه شد؛

با همان بیعت،بنی امیّه و بنی عبّاس و عثمانی‌ها خلیفه شدند؛

با همان بیعت شد آنچه ابو بکر انجام داد؛

با همان بیعت شد آنچه عمر انجام داد؛

با همان بیعت شد آنچه بنی امیّه و عثمان و معاویه و یزید انجام دادند؛

با همان بیعت شد آنچه بنی عبّاس و خلفای عثمانی انجام دادند؛

با همان بیعت شد آنچه در اسلام،از آن روز تا قیام قائم آل محمّد صلّی اللّه علیه و آله و سلّم انجام می‌شود.

*** در این درس و درس آینده،سیاست چهار خلیفۀ اوّل(ابو بکر،عمر،عثمان و علی علیه السّلام)را که بر سنّت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم اثر گذاشته‌اند،بررسی می‌نماییم.

سنّت در عصر ابو بکر

ابو بکر،خلیفه‌ای از قریش

ابو بکر پس از وفات پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و در ربیع الاوّل سال یازده هجری به خلافت رسید و در ماه جمادی الثّانی سال سیزده هجری وفات کرد.مدّت حکومت ابو بکر دو سال و اندی بود.

موافقان بیعت ابو بکر،افراد قبیلۀ قریش غیر از تیرۀ بنی هاشم بودند،و مخالفان او در مدینه،تیرۀ بنی هاشم از قریش و افرادی از قبایل انصار بودند،و در خارج مدینه بعضی از قبایل عرب.

سیاست ابو بکر با موافقان و مخالفان بیعتش

اشارة

موافقان بیعت ابو بکر،مهاجران قریشی بودند.قریش بر آن بود که خلیفه از قبیلۀ قریش و از غیر تیرۀ بنی هاشم باشد.در این باره در گذشته گفتیم که مهاجران به انصار گفتند:«پیامبر از قریش است، و عرب نمی‌پذیرد خلیفۀ پیامبر از غیر قبیلۀ قریش باشد.»و در عمل نیز کاندید خلافت را ابو بکر یا عمر یا ابو عبیدۀ قریشی معرّفی کردند،و هیچ نامی از علی علیه السّلام یا عبّاس،عموی پیامبر نبردند.و در نهایت به دلیل قریشی بودن ابو بکر،با او بیعت کردند.

عمر در عصر خلافتش،در گفتگویش با«ابن عبّاس»به این مطلب تصریح کرد و چنین گفت:

ای ابن عبّاس!پدر تو عموی پیامبر است و تو پسر عمّ پیامبر.چه شد که قوم و قبیلۀ شما از شما روی گرداندند؟!(چه شد که شما را برای خلافت انتخاب نکردند؟!)

ابن عبّاس گفت:نمی‌دانم.

عمر گفت:من می‌دانم؛آنها کراهت داشتند شما بر آنها حکومت کنید.

ابن عبّاس گفت:چرا چنین است در حالی که ما برای آنها خیر و نیکی هستیم!

عمر گفت:خدایا بیامرز!کراهت دارند هم پیامبری و هم خلافت در خاندان شما باشد،تا سبب فخر و مباهات شما گردد.شاید تو بگویی ابو بکر این کار را کرد.نه به خدا قسم،ولی ابو بکر عاقلانه‌ترین کاری را که به دستش رسید انجام داد. ⁽¹⁾

-تفصیل این روایت،در تاریخ طبری 2768/5،چ اروپا،آمده است.

در روایتی دیگر عمر،خطاب به ابن عبّاس چنین گفت:ای ابن عبّاس!می‌دانی پس از پیامبر چرا قوم شما(قریش)از شما روی گرداندند؟!

ابن عبّاس می‌گوید:نخواستم پاسخ این پرسش را بدهم،بنابراین گفتم:اگر سبب آن را ندانم، امیر المؤمنین(عمر)مرا آگاه می‌سازد.

عمر گفت:آنها کراهت داشتند در خاندان شما(بنی هاشم)خلافت را با نبوّت جمع کنند(یعنی آنکه هم نبوّت در خاندان شما باشد و هم خلافت)و آنگاه شما بر قوم و قبیلۀ خود فخر و مباهات کنید.بدین سبب قریش برای خود خلیفه انتخاب کرد،و در انتخاب خود راه راست پیمود و موفّق شد.

ابن عبّاس می‌گوید:گفتم:یا امیر المؤمنین!اگر اجازه می‌دهی و بر من غضب نمی‌کنی،سخن بگویم.

عمر گفت:ابن عبّاس سخن بگو.ابن عبّاس گوید:

«ای امیر المؤمنین!امّا اینکه گفتی قریش برای خود خلیفه اختیار کرد و در انتخاب خود راه راست پیمود و موفّق شد،[در جواب می‌گویم:]چنان که قریش برای خود همان کس را که خدای عزّ و جلّ برای این کار برگزیده بود،انتخاب می‌کرد،راه راست را پیموده بود و موفّق شده بود.

و اینکه گفتی:قریش کراهت داشت خلافت با نبوّت در خاندان ما جمع شود،خداوند دربارۀ قومی که کراهت داشتند چنین می‌فرماید: ذلِکَ بِأَنَّهُمْ کَرِهُوا ما أَنْزَلَ اللّهُ فَأَحْبَطَ أَعْمالَهُمْ ⁽²⁾:

(به سبب آنکه کراهت داشتند و نپسندیدند آنچه را که خدا نازل فرمود،خداوند عمل آنها را محو و نابود کرد.)».

عمر گفت:ای ابن عبّاس!به خدا قسم گفتارهایی از تو به من رسید که کراهت داشتم آن گفتارها را تصدیق کنم؛نباشد منزلت تو نزد من کاسته شود.

گفتم:ای امیر المؤمنین!آن گفتارها چیست؟اگر حق باشد که نباید منزلت مرا نزد تو بکاهد.و اگر باطل باشد،مانند من باطل را از خود دور می‌کند.

عمر گفت:به من خبر رسیده که تو می‌گویی:به ما ظلم کردند و حسد ورزیدند و بدین سبب خلافت را از ما دور کردند!

گفتم:ای امیر المؤمنین!اینکه به ما ظلم شده است را هر دانا و نادانی فهمیده است.و اینکه به ما حسد ورزیده شد،ابلیس به آدم حسد ورزید،و ما نیز فرزندان همان آدم هستیم.

عمر گفت:هیهات ای بنی هاشم!دل‌های شما پر از حسدی است که هرگز زایل نمی‌شود،و پر از کینه و غشّی است که هرگز زدوده نمی‌شود!

گفتم:آرام باش ای امیر المؤمنین!مگو قلب‌هایی که خداوند پلیدی را از آنها زدوده و پاک ساخته ⁽¹⁾

-اشاره است به آیۀ تطهیر: إِنَّما یُرِیدُ اللّهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً

عمر گفت:دور شو!

گفتم:دور می‌شوم.

و چون خواستم برخیزم،از من شرم‌زده شد و گفت:ابن عبّاس!بایست.به خدا قسم،من حقّ تو را مراعات می‌کنم،و آنچه تو را خشنود می‌کند،دوست می‌دارم.

گفتم:ای امیر المؤمنین!من بر تو و بر هر مسلمانی حق دارم(به دلیل آنکه عموزادۀ پیامبر هستم).هر کس آن حق را رعایت کند،راه صواب پیموده،و هر کس حقّ مرا ضایع سازد،پشت پا به بخت خود زده است.

پس از این گفتگو عمر برخاست و رفت. ⁽²⁾

*** در این باره،حضرت علی علیه السّلام نیز در داستان شورای شش نفری برای تعیین خلیفه پس از کشته شدن عمر،چنین فرمود:

«مردم به قریش می‌نگرند و در انتظار کار آنها هستند.و قبیلۀ قریش در کار خود می‌اندیشد و

می‌گوید:اگر بنی هاشم به خلافت برسند، هیچ‌گاه خلافت از آنها بیرون نخواهد رفت،و چنانچه خلافت و حکومت به غیر بنی هاشم از خاندان‌های قریش برسد،بین همۀ آن خاندان‌ها می‌گردد و به همۀ آنها می‌رسد.» ⁽¹⁾

-تاریخ طبری 2787/5.

ارزیابی این گفتارها

سه گویندۀ مزبور،سه شاهد عینی آن حوادث بودند.دو تن از آنها،دو رهبر دو جناح متخاصم، و عمر رهبر حادثه آفرین سقیفه بود.حقیقت آن حوادث را بهتر از آنها،چه کسی می‌تواند بداند؟

عمر در این گفتگوها می‌خواست به وسیلۀ ابن عبّاس کم سال،از اسرار درونی بنی هاشم آگاه شود و به طور مکرّر ابن عبّاس را تهییج می‌کرد و او را به سخن‌گویی وامی‌داشت .او به ابن عبّاس می‌گوید:قوم شما(قریش)کراهت داشتند پیامبری با خلافت در خاندان شما(بنی هاشم)جمع شود و بدین سبب بر آنها فخر و مباهات کنید.بدین جهت قریش برای خود خلیفه انتخاب کرد و در کار خود موفّق شد.

«ابن عبّاس»پس از کسب اجازه و قول گرفتن از خلیفه که در غضب نشود،می‌گوید:قریش اگر برای خلافت همان کسی را انتخاب می‌کرد که خدا برای این کار برگزیده بود،در کار خود موفّق بود،و اینکه گفتی آنها کراهت داشتند نبوّت و خلافت در خاندان ما باشد،خداوند در این باره می‌فرماید:«آنها کراهت داشتند آنچه را خدا نازل فرموده بود؛پس خدا عمل آنها را محو و نابود کرد.»

عمر گفت:به من خبر رسیده که تو می‌گویی به ما ظلم کردند و حسد ورزیدند و بدین سبب خلافت را از ما دور کردند.

ابن عبّاس گفت:ظلم کردن بر ما را که هر دانا و نادانی فهمیده است.و نیز ابلیس بر آدم حسد برد،و ما نیز فرزندان اوییم که مورد حسد واقع شده‌ایم.

در این گفتارها هر سه گوینده اتّفاق داشتند که در کار خلافت،هر چه شده از جانب قریش بوده است.

از بین آنها«عمر»علّت کار قریش را چنین بیان کرد که آنها کراهت داشتند خلافت و نبوّت در بنی هاشم جمع شود و سپس موجب فخر و مباهات آنان بر سایر تیره‌های قریش شود.

و علی علیه السّلام بر آن اضافه کرد که:قریش بیم داشت خلافت در بنی هاشم به گردش آید و به دیگر خاندان‌های قریش نرسد،پس خواستند خلافت در سایر خاندان‌های قریش به گردش آید.

بدین سبب خلافت را از بنی هاشم دور کردند.

ابن عبّاس علّت کار آنها را حسد فامیل‌های قریش بر بنی هاشم دانست و مدّعی شد که آنان بر بنی هاشم در این باره ظلم کرده و نیز خلافت را از آنجایی که خدا برای آن برگزیده بود،دور ساخته‌اند.

عمر جوابی نداشت به ابن عبّاس بدهد،جز آنکه به او دشنام گوید.

*** از آنچه بیان شد،روشن می‌شود که انتخاب خلیفه در عهد سه خلیفۀ اوّل بر اساس آن بود که خلافت در خاندان‌های قریش به جز خاندان«بنی هاشم»به گردش درآید.و در اجرای این سیاست،قریشیان اوّل«ابو بکر»را از تیرۀ تیم،سپس«عمر»را از تیرۀ عدی،و پس از او«عثمان»را از تیرۀ بنی امیّه برای خلافت انتخاب کردند.

نتیجۀ کار مخالفان بیعت ابو بکر

اشارة

با بیعت ابو بکر،سه دسته از مسلمانان مخالفت کردند.انصار و بنی هاشم در داخل مدینه،و قبایل مسلمان عرب در خارج مدینه.

انصار

پس از وفات پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم اوّلین دسته‌ای که جنازۀ پیامبر را واگذاشتید و گرد هم آمدند تا به خلافت پیامبر دست یابند،انصار بودند.خداوند نیز تا ابد آنها را از رسیدن به خلافت محروم ساخت،و پس از شکستشان از قریش در سقیفۀ بنی ساعده،حکومت خلفای قریشی آنها را از صحنۀ سیاست دور کرد.

بنی هاشم

کاندید بنی هاشم برای خلافت،همان وصیّ پیامبر،علیّ بن ابی طالب علیه السّلام بود.علیّ بن ابی طالب پس از دفن پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم به خانه‌اش رفت.خانۀ علی همان خانۀ فاطمه،دختر پیامبر بود.بدین سبب در تاریخ،آن خانه را«خانۀ فاطمه»می‌نامیدند.همچنان که خانه‌های پیامبر را نیز به نام بانوانش

می‌نامیدند و می‌گفتند:خانۀ عایشه و خانۀ امّ سلمه.ما نیز در ذکر نام آن خانه،از ایشان پیروی می‌نماییم.

بنی هاشم و چند تن از یاران علی علیه السّلام که با ابو بکر بیعت نکرده بودند،در خانۀ فاطمه علیها السّلام،به گرد علی جمع شده در کار بیعت مذاکره داشتند. ⁽¹⁾

-تفصیل آن را در بخش اخبار سقیفه در کتب«عبد اللّه بن سبا»(جزء یکم)و«معالم المدرستین»ملاحظه فرمایید.

ابو بکر جوهری روایت می‌کند:

«در آن زمان،علی شبانگاه فاطمه را بر درازگوشی سوار می‌نمود و به در خانه‌های انصار می‌رفت.

[در روایت شیعه آمده است که حسنین علیهما السّلام را نیز به همراه خود می‌برد و دو دستشان در دو دست پدرشان،علی علیه السّلام بود.]

علی از ایشان[در کار بیعت خود]یاری می‌طلبید.فاطمه نیز از ایشان کمک می‌خواست.

انصار می‌گفتند:ای دختر پیامبر![این کار گذشت]ما با این مرد(ابو بکر)بیعت کردیم.اگر پسر عموی شما پیش از این بیعت،از ما بیعت می‌خواست،ما به جز او با دیگری بیعت نمی‌کردیم.

علی در جواب آنها می‌گفت:آیا می‌بایست من جنازۀ پیامبر را در خانه‌اش وامی‌گذاردم و به کار غسل دادن و کفن کردن و نماز گزاردن و دفن جسد مبارکش نمی‌پرداختم و از خانه بیرون می‌آمدم و با مردم در کار حکومت پیامبر به کشمکش مشغول می‌شدم؟!

و فاطمه می‌فرمود:ابو الحسن(حضرت علی علیه السّلام)نکرد جز آنچه سزاوار او بود.و آنها کردند آنچه را که خداوند حساب آنها را می‌رسد.» ⁽²⁾

این گفتار دختر پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم شامل حال انصار نیز می‌شد.

واکنش دستگاه خلافت در برابر خانۀ فاطمه علیها السّلام و بست‌نشینان آن خانه

دستگاه خلافت به قصد تفرقه‌اندازی بین بنی هاشم،به خانۀ عبّاس،عموی پیامبر رفتند.ابو بکر گفت:ما می‌خواهیم در این کار(خلافت)سهمی برای تو قرار دهیم.عبّاس جواب منفی داد و آنها با ناامیدی برگشتند.

در نتیجه دستگاه خلافت که کار خود را با آن وضع ناتمام می‌دید،چاره را در آن دید که به خانۀ

فاطمه علیها السّلام یورش برند.آنها به در خانۀ فاطمه حمله بردند...در خانه باز نشد...پس گروه مهاجم در خانۀ فاطمه،دختر پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم را آتش زدند...همان در که دیده بودند پیامبر تا آخرین روزی که برای نماز به مسجد تشریف می‌برد،روزی پنج نوبت در وقت نماز و پیش از رفتن به محراب،بر در آن خانه می‌ایستاد و می‌فرمود:«السّلام علیکم یا أهل البیت.»

همان اصحاب پیامبر که آنچنان بزرگداشت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم را دیده بودند،به در همان خانه آتش بردند و کردند آنچه کردند؛داخل خانه شدند و علی علیه السّلام را که از جانب پیامبر مأمور به خویشتن‌داری بود،برای بیعت به مسجد بردند.

حضرت علی در آنجا سخن گفت.انصار چون سخن او را شنیدند،گفتند:

یا علی!اگر انصار سخن تو را پیش از بیعت کردن با ابو بکر شنیده بودند،دو نفر[از ایشان]هم از بیعت تو تخلّف نمی‌کردند.ولی کار گذشت. ⁽¹⁾

-شرح نهج البلاغه(ابن ابی الحدید)12/6.

علی علیه السّلام در اینجا بیعت نکرد.دستگاه خلافت هم دست از او کشید و علی به خانۀ فاطمه علیها السّلام بازگشت.

دستگاه خلافت پس از این،با وصیّ پیامبر و دختر پیامبر جنگ اقتصادی شدیدی را آغاز کرد.

برای همین حقّ آنان را از خمس اسقاط کرد.این کار در حالی انجام شد که صدقه-که امروز آن را زکات می‌نامند-بر آنها حرام بود و از آن نمی‌توانستند استفاده کنند.

همچنین یگانه وارث پیامبر،فاطمه دخت پیامبر را از ارثش محروم کردند و«فدک»را که پیامبر به دخترش داده بود،از او گرفتند.در حالی که باغ‌ها و مزارع دیگری را که پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم به دیگران بخشیده بود،از آنها پس نگرفتند. ⁽²⁾

با توجّه به آنکه در آن زمان علی و سایر اهل بیت هیچ گونه درآمد دیگری نداشتند،می‌توانیم اثر این جنگ اقتصادی را بر خاندان پیامبر درک نماییم.در نتیجۀ این جنگ اقتصادی،دیگر اطراف آن خاندان هیچ گونه تجمّعی صورت نمی‌پذیرفت.

در این جنگ اقتصادی،بین آنها و دختر پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم نزاع و جدالی سخت برپا شد.دختر پیامبر آن مجادله و مناظره را بر ملا ساخت و به مسجد پیامبر کشانید و از انصار کمک خواست.

آنها سکوت کردند. ⁽¹⁾

-شمّه‌ای از این جریان را در بحث سیاست ابو بکر نسبت به حدیث و سنّت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم بیان می‌نماییم.

پس از وفات دختر پیامبر،علی علیه السّلام تنها ماند و مردم از او روی گرداندند؛و شد آنچه ما در بحث سقیفه در کتاب«عبد اللّه بن سبا»،جلد یکم آوردیم،و کار این دسته از مخالفان بیعت ابو بکر اینچنین به پایان رسید.

دور نگه داشتن انصار و بنی هاشم از میدان سیاست

اشارة

حکومت خلفا پس از این،انصار و بنی هاشم را از صحنۀ سیاست دور نگاه داشت و به هیچ وجه ریاست ارتش در فتوحات و حکومت شهرهای اسلامی را به انصار و بنی هاشم واگذار نکرد.

چنین بود جریان کار دستگاه خلافت با این دو دستۀ معارض در داخل مدینه.

قبایل عرب خارج مدینه

حکومت خلفا آن دسته از قبایل مسلمان عرب را که در خارج مدینه سکنا داشتند،مرتدّ از اسلام خواند و با آنها جنگ کرد تا شکست خوردند.سپس مردان جنگی آنها را کشت و اموال آنها را به غنیمت گرفت و زنان و کودکان و مردان سالخوردۀ آنان را اسیر کرد و به شهر مدینه آورد.

بعضی از آنها که وسیله‌ای داشتند،آزاد شدند و دیگران در قید بندگی درآمدند.

در میان قبایل،در سه قبیلۀ عرب،سه نفر ادّعای پیامبری کردند.حکومت خلفا با آنها نیز جنگ کرد و بر آنها غالب شد و مردان جنگی آنها را کشت و اموالشان را به غنیمت گرفت،و بازماندگانشان را به بردگی برد.عمر در اوایل دوران خلافت خویش،هر مرد یا زن عربی را که در بندگی بود،آزاد کرد.

سیاست حکومت ابو بکر نسبت به سنّت و حدیث پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم

اشارة

با در نظر گرفتن سیاست کلّی حکومت خلافت در عصر ابو بکر،می‌توان سیاست آن حکومت را نسبت به سنّت و حدیث پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم بررسی نمود.

روایت حدیث در تأیید سیاست حکومت ابو بکر

پس از وفات پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم انصار در«سقیفۀ بنی ساعده»گرد آمدند تا با«سعد بن عباده»به عنوان جانشین پیامبر بیعت کنند.آنان برای این کار خود،هیچ دلیلی از قرآن و سنّت پیامبر نداشتند،بلکه تعصّب قبیله‌ای آنها را بر این کار واداشت.

مهاجران قریشی چون این خبر را شنیدند،به آن سقیفه شتافتند و در محاجّه با انصار گفتند:

«پیامبر از قبیلۀ قریش است و عرب نمی‌پذیرد جانشین او از غیر قبیلۀ او باشد.»و به این دلیل با ابو بکر بیعت کردند.در حالی که بنی هاشم دو روز مشغول غسل و کفن و نماز گزاردن بر پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم بودند و میدان از حضور آنان خالی بود.بیعت ابو بکر تمام شد و ابو بکر خلیفه گشت.

امّا طرفین نزاع(انصار و قریش)هیچ دلیلی از قرآن و سنّت پیامبر نداشتند.پس از آن:

حقّ خاندان پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و عموم بنی هاشم را از خمس اسقاط کردند؛در حالی که هیچ دلیلی از قرآن و سنّت پیامبر نداشتند و ضمن آیۀ خمس 1این حق ثابت بود و در سنّت پیامبر نیز عمل آن حضرت بر آن بود.

«فدک»را که پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم به دخترش«فاطمه»داده بود،از او گرفتند و بر آنکه پیامبر فدک را به او واگذاشته است،از او شاهد خواستند.در حالی که باغ‌ها و زمین‌های زراعتی دیگری که پیامبر به دیگران داده بود،از ایشان نگرفتند و از آنها نخواستند شاهد اقامه کنند.

دختر پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم را از ارث پیامبر محروم کردند.و از آنجا که ارث بردن فرزند از پدر،جزء احکام بدیهی اسلام بود و همۀ مسلمانان آن را در قرآن خوانده بودند و در زمان پیامبر به آن عمل کرده بودند،در این باره دستگاه خلافت چاره‌ای نداشت جز آنکه حدیثی از پیامبر روایت کند که پیامبر این مورد به خصوص را از ارث بردن استثنا کرده باشد.

و چنین بود که ابو بکر روایت کرد که پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم فرمود:«از ما پیامبران کسی ارث نمی‌برد.

هر چه مستملکات از ما باقی می‌ماند،صدقه است.»و با توجّه به اینکه صدقه بر خاندان پیامبر حرام است،حدیث اینچنین روایت شد.

این حدیث در مناظره بین دختر پیامبر و ابو بکر روایت شد.پس از این وقایع،دختر پیامبر صلاح امر را در آن دانست که این معرکه را بین خود و دستگاه خلافت بر ملا کند،تا همۀ صحابه و

سایر مسلمانان از آن باخبر شوند و دلایل طرفین را بشنوند.سپس آنها را در مسئولیّت عمل نشدن به این احکام،با دستگاه خلافت شریک کند.

برای این کار با دسته‌ای از زنان وابسته به خود،به مسجد پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم تشریف برد.برای دختر پیامبر و همراهانش در مسجد پیامبر پرده‌ای زدند.دختر پیامبر با همراهان،در پس آن پرده قرار گرفت،و جمع صحابه و سایر مسلمانان و دستگاه حاکمه در آن سوی پرده.

دختر پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم آهی کشید که حاضران از آن آه به گریه آمدند.سپس حمد و ثنای الهی را به جای آورد.پس از آن فرمود:«من فاطمه هستم دختر محمّد....»و گفت آنچه گفت،تا آنکه فرمود:

«ای پسر ابو قحافه!تو از پدرت ارث می‌بری و من از پدرم ارث نمی‌برم؟!»

سپس به انصار خطاب کرد و آنها را مورد عتاب قرار داد.چون خطبۀ آن حضرت تمام شد، ابو بکر خطبه خواند و در گفتارش،پیامبر را احترام کرد و خطاب به دختر پیامبر کرد و بر او ثنا گفت.

سپس گفت:

«ای دختر پیامبر!من خود از پیامبر شنیدم که فرمود:«از ما گروه انبیا،کسی ارث نمی‌برد.هر چه از ما باقی بماند،صدقه است.»و من به فرمان او عمل کردم.»

فاطمه علیها السّلام در جواب گفت:

«آیا با تعمّد کتاب خدا را پشت سر گذاشتید و ترک کردید؟!خداوند می‌فرماید: وَ وَرِثَ سُلَیْمانُ داوُدَ ⁽¹⁾

-نمل:16. [1]

و سپس چند آیۀ دیگر را نیز تلاوت فرمود و ابو بکر را در حدیثی که از پیامبر روایت کرد،در ملأ عام و در حضور همۀ همکارانش از مهاجران قریشی و انصار،تکذیب کرد.حتّی یک نفر از آن جمع نیز در تصدیق ابو بکر نگفت:ای دختر پیامبر!من نیز این حدیث را از پیامبر شنیدم.

با توجّه به آنچه بیان شد،سیاست حکومت در عصر ابو بکر نیازمند روایت حدیث در تأیید کار خود بود،که این کار انجام شد.این خود اوّلین بار بود که به طور رسمی،حدیث از پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم بر خلاف نصّ قرآن روایت شد،و پس از آن مانند آن را در کار سیاست خلفا بسیار می‌یابیم.

علّت سکوت اصحاب پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم در برابر دستگاه خلافت

در اینجا یک امر جلب نظر می‌کند و آن اینکه:چه شد اصحاب پیامبر آن همه شدّت عمل دستگاه خلافت با خاندان پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و روایت حدیث بر خلاف نصّ قرآن و کشتار مخالفان بیعت ابو بکر(مانند مالک بن نویره)و کارهایی مانند آن را دیدند و در برابر آن سکوت اختیار کردند؟!

برای درک حقیقت امر،شناخت وضع عمومی مردم جزیرة العرب،به خصوص اصحاب پیامبر ضرورت دارد.دربارۀ عدالت اصحاب پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم در بخش دوم کتاب در راه وحدت، توضیح کافی ارائه شده است؛و در زمینۀ وضع عمومی مردم جزیرة العرب،آنچه را در مقدّمۀ بحث گذشته(بررسی سیرۀ پیامبر)عرضه داشتیم،یادآور می‌شویم.

اهمیّت قول و قرارداد در نظر اعراب جزیرة العرب

مردم جزیرة العرب که خواندن و نوشتن نمی‌دانستند،جریان کار آنها بر قول و قرار لفظی بود.

بدان سان که با یک جملۀ«این فرزند من است»،مردی بیگانه از شخص و قوم و قبیلۀ گوینده،فرزند او می‌شد و فرزندانش برادر و خواهر او می‌شدند و سایر افراد قبیله،او را یک تن از خود می‌شمردند.

به همین صورت بود کار طرد مرد شروری از قبیله که با گفتن جملۀ«این مرد از ما نیست»،آن مرد از خویش و قبیله بریده می‌شد.همچنین بود کار در خریدوفروش و هبۀ اموال و املاک،و نیز پیمان بستن دو قبیله در کار جنگ و صلح و پناه دادن به کسی.

گاه نیز در قراردادهای مثبت،دست به یکدیگر می‌دادند که در این صورت،آن قرارداد را «بیعت»می‌نامیدند.

در آن عصر،بزرگواری و شرافتمندی در پایبندی به آن قراردادها بود.و در این پایبندی،مردم عرب بر هم پیشی می‌گرفتند و در راه آن جان می‌سپردند.

شریعت اسلام پایبند بودن به قراردادهای صحیح را محکم‌تر ساخت.پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم جامعۀ اسلام را بر بیعت گرفتن بنیان‌گذاری کرد،و در مقابل،قراردادهای باطل را الغا نمود.مانند قرارداد پسرخواندگی.

با توجّه به نکتۀ بیان شده،می‌توان به علّت سکوت صحابه و تسلیم آنها در مقابل اقدامات

ناروای حکومت ابو بکر پی برد.

انصار چون گفتگوی امیر المؤمنین علیه السّلام را در مسجد پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم با ابو بکر و عمر شنیدند،به حضرت علی گفتند:«اگر انصار این سخن تو را پیش از بیعت کردن با ابو بکر می‌شنیدند،با کسی جز تو بیعت نمی‌نمودند.»و در جواب دختر پیامبر،در حالی که برای یاری خواستن به در خانۀ آنها تشریف می‌برد،می‌گفتند:«ما با این مرد بیعت کردیم و کار از کار گذشت.»و نیز همین گونه بود، زمانی که دختر پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم با ابو بکر در مسجد در حقّ میراث خود از پدر،مناظره فرمود.

در همۀ این احوال دیدیم که انصار خود را پایبند بیعت با ابو بکر می‌دانستند و خلاف کردن در قول و قرار خود با ابو بکر را بر خود ننگ می‌شمردند.آنان گرچه حق را با ابو بکر نمی‌دیدند،در هر حال خلاف قرارداد عمل کردن نیز در جامعۀ عرب ننگ‌آور بود.با اینکه شرع اسلام،قرارداد باطل را قابل اجرا نمی‌دانست.

در شرع اسلام اگر چند نفر با هم قرار بگذارند و بیعت کنند که مال کسی را به ناحق از او بگیرند، اصل بیعت باطل است و قابل اجرا نیست.ولی این معنی برای کسی می‌تواند مورد پذیرش باشد که بتواند از نکوهش و سرزنش جامعۀ عرب آن روز چشم‌پوشی کند.حال اکثریت صحابه،نشان می‌دهد که آنها چون با خلیفه بیعت کرده بودند،خود را ملزم می‌دانستند در همۀ احوال فرمانبردار خلیفه باشند و اوامر او را اجرا کنند.

عملکرد حکومت ابو بکر با حدیث و سنّت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم

با توجّه به آنچه بیان شد،می‌توان خلاصۀ کار حکومت ابو بکر را در مورد حدیث و سنّت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم به قرار ذیل بیان داشت:

انصار که بر خلاف آداب و رسوم اسلامی،جنازۀ پیامبر را در خانه‌اش واگذاشتند و در سقیفۀ بنی ساعده گرد آمدند تا منصب حکومت بر مسلمانان را از آن خود گردانند،به هیچ وجه در فکر سنّت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم نبودند،بلکه به«رأی خود»عمل کردند و از سنّت پیامبر چشم پوشیدند و به سنّت او،حتّی در امر تجهیز(غسل دادن و کفن کردن و نماز گزاردن و دفن کردن)جسد مبارک خود آن حضرت،پشت کردند.انصار در همۀ این احوال صلاح کار دنیای خود را در نظر گرفتند و به رأی خود عمل نمودند.

و با این کار انصار،اوّلین بار بود که در اسلام پس از وفات پیامبر،مسلمانان به رأی خود و

بر خلاف سنّت پیامبر عمل کردند.

پس از آنها همین کار را مهاجران قریشی نیز انجام دادند.کار مهاجران قریشی در این باره هیچ تفاوتی با کار انصار نداشت.آنها نیز صلاح کار قبیلۀ قریش را در آن دیدند که جنازۀ پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم را وانهند و در آن سقیفه گرد آیند و خلافت را از آن خود سازند.اینها نیز در این باره،عمل به رأی خود را بر عمل کردن به سنّت پیامبر مقدّم داشتند.

در این باره فقط بنی هاشم و در رأس آنان علی علیه السّلام بود که به سنّت پیامبر عمل کرد و تا اتمام تجهیز جسد مبارک پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم،هیچ اعتنایی به آن همه غوغا نکرد.

پس از آن واقعۀ مهم در اسلام،«عمل کردن به رأی»در برابر سنّت پیامبر راه و روش مکتب خلفا شد و در جنگ اقتصادی با اهل بیت نیز به رأی خود عمل کردند.ولی در این زمینه چاره‌ای ندیدند مگر آنکه برای تأیید رأی خود از سوی پیامبر،حدیثی بر خلاف نصّ قرآن روایت کنند.و این کار را نیز چنان که دیدیم،انجام دادند.

دلیل ما بر اینکه آن حدیث بر خلاف نصّ قرآن کریم است،همان بود که دختر پیامبر در مسجد برملا فرمود.

و دلیل دیگر آن است که هیچ یک از همکاران قریشی خلیفه،نتوانستند خلیفه را در این مناظره یاری دهند و بگویند:ای دختر پیامبر!این حدیث را غیر از ابو بکر،فلان صحابی نیز از پیامبر روایت می‌کند.

دختر خلیفه،«عایشه»نیز به این حقیقت تصریح کرده است؛آنجا که می‌گوید:

آنگاه که پیامبر وفات کرد...در میراث پیامبر اختلاف کردند.علم این حکم را نزد هیچ کس نیافتیم جز نزد او!ابو بکر گفت:من از پیامبر شنیدم که فرمود:«از ما گروه انبیا ارث برده نمی‌شود.

هر چه از ما بازماند،صدقه است.» ⁽¹⁾

-رجوع کنید به:تاریخ الخلفاء(سیوطی)73/،فصل«ما وقع فی خلافته»از شرح حال ابو بکر.

با این حدیث که منحصرا خلیفه آن را از پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم روایت کرد،دختر پیامبر را از ارث پدر محروم نمود.

در حدیث دیگر که از پیامبر روایت کرد،مورد مصرف میراث آن حضرت را چنین تعیین کرد:

«خدای عزّ و جلّ اگر چیزی به پیامبری عنایت کند،آن عنایت شده پس از پیامبر از آن کسی

خواهد بود که پس از او قیام کند.» ⁽¹⁾

-سنن(ابو داوود)144/3،باب فی صفایا رسول اللّه،ح 2973؛مسند(احمد)4/1.

بنابراین حدیث،میراث پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم پس از ایشان به ابو بکر می‌رسید،و ابو بکر با این دلیل میراث پیامبر را به دختر آن حضرت نداد و خود تصرّف کرد.

به این سبب بود که دختر پیامبر به ابو بکر گفت:اگر تو بمیری چه کسی از تو ارث می‌برد؟!

ابو بکر گفت:فرزندانم و خاندانم.

فاطمه علیها السّلام فرمود:

پس چه شد که تو به جای ما از پیامبر ارث بردی؟!... ⁽²⁾

در گفتۀ عایشه که علم به حدیث پیامبر دربارۀ ارث نبردن از پیامبران را مخصوص به ابو بکر دانست،جالب این است که پیامبر این حکم را به فاطمه که وارث پیامبر بود،تبلیغ نفرموده است!در حالی که یگانه وارث پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم،فاطمه علیها السّلام بود که باید تکلیف خود را در ارث نبردن از پیامبر بداند.

و نتیجۀ این گفتار عایشه،این است که پیامبر در تبلیغ این حکم-نعوذ باللّه-تقصیر کرده است.

*** این یک نوع روایت حدیث در تأیید سیاست حکومت بود که در عصر همان حکومت و از طرف حاکم بود.نوع دیگر این عمل،روایت حدیث در تأیید سیاست حکومت بعد از عصر آن حکومت و از طرف غیر حاکم می‌باشد.مانند روایتی که در صحیح بخاری و دیگر کتب حدیث از «ابو هریره»روایت کرده‌اند که گفت:

پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم فرمود:«از میراث من به اندازۀ یک دینار هم تقسیم نشود.هر چه به ارث بگذارم، پس از نفقه دادن به زن‌ها و مصرف کارمندانم،صدقه است.» ⁽³⁾

دلیل ما بر اینکه ابو هریره این حدیث را پس از عصر ابو بکر روایت کرده،همان گفتار عایشه است که گفت:

پس از وفات پیامبر در میراث او اختلاف کردند.علم این حکم را نزد هیچ کس نیافتیم،جز نزد

ابو بکر.ابو بکر گفت:پیامبر فرمود:«از ما گروه انبیا ارث برده نمی‌شود.»

چنانچه ابو هریره در آن زمان این حدیث را روایت می‌کرد،جای این گفتار عایشه نبود.

روایت ابو هریره نسبت به روایت ابو بکر،در تأیید سیاست حکومت ابو بکر،همچون کاسۀ داغ‌تر از آش است!چرا که ابو بکر گفته بود:«از پیامبران ارث برده نمی‌شود.هر چه از ایشان بازماند صدقه است.»ولی ابو هریره گفت:پیامبر فرمود:«از من حتّی یک دینار ارث برده نمی‌شود.هر چه پس از نفقۀ زنانم و مصرف کارمندانم بماند،صدقه است.»و با تخصیص حکم در پیامبر خاتم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و تعیین اندازۀ یک دینار،کار را محکم‌تر کرد.همچنین با تعیین مصرف آن در«نفقۀ زنان و مزد کارمندان»اضافه بر محروم کردن دختر پیامبر،استفاده از آن را برای زنان پیامبر و کارمندان حکومت-به عنوان کارمندان پیامبر-صحیح جلوه داد.

*** روایتی که از ابو بکر در تأیید سیاست حکومتش آوردیم،به عنوان نمونه بود.روایات دیگری نیز مانند آن وجود دارد که در شرح حال وی در«تاریخ الخلفاء»سیوطی،یک جا جمع‌آوری شده است.و روایت‌هایی نظیر آن را نیز به هنگام بررسی سیاست سایر خلفا نسبت به امر حدیث و سنّت،پس از این خواهیم آورد.

همچنین روایاتی مانند روایت ابو هریره که در تأیید سیاست حکومت خلفا،پس از دوران خلافت آنان پدید آمده،در مکتب خلفا بسیار است.مواردی از آنها را در جلد دوم کتاب«معالم المدرستین»در پایان بحث«متعة الحجّ»نشان داده‌ایم.بدین ترتیب روشن است که شناخت حدیث صحیح از حدیث‌های غیر صحیح،در کتب مکتب خلفا،بر غیر متخصّص این فن ممکن نیست.

جلوگیری از روایت حدیث پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم

حدیث یادشدۀ ابو بکر،روشنگر یک بخش از سیاست حکومتش نسبت به حدیث و سنّت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم است.بخش دیگر سیاست وی در این زمینه،نهی کردن و ممانعت از روایت حدیث پیامبر می‌باشد.ذهبی در این باره چنین روایت می‌کند:

«ابو بکر پس از وفات پیامبر مردم را جمع کرد و گفت:شما از پیامبر احادیثی روایت می‌کنید و در آن اختلاف می‌کنید.و آنها که پس از شما می‌آیند،اختلافشان بیشتر خواهد شد.از پیامبر هیچ حدیثی روایت نکنید!هر کس از شما سؤالی کرد،بگویید:قرآن در بین ما هست.آنچه قرآن حلال

فرموده،حلال دانید،و آنچه قرآن حرام کرده،حرام دانید.» ⁽¹⁾

-تذکرة الحفّاظ 2/1 و 3،در شرح حال ابو بکر.

این فرمایش ابو بکر مخالف با نصّ صریح قرآن است که می‌فرماید:

...وَ أَنْزَلْنا إِلَیْکَ الذِّکْرَ لِتُبَیِّنَ لِلنّاسِ ما نُزِّلَ إِلَیْهِمْ... ⁽²⁾

«و بر تو قرآن را نازل کردیم تا برای مردم آنچه بر ایشان فرو فرستاده شده بیان کنی.»

همۀ احکام قرآن،حلال و حرام قرآن،شرح و بیانش در حدیث پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و تجسّمش در سیرۀ آن حضرت می‌باشد؛و دسترسی به این هر دو،روایت حدیث از پیامبر را لازم دارد.یک رکعت نماز از احکام قرآن را نمی‌توان بدون رجوع به حدیث پیامبر بجای آورد.پس این بخش از گفتار خلیفه صحیح نیست.

امّا آن بخش از سخنش که گفته است:«در آن اختلاف می‌کنید»،صحیح است.چه آنکه مجاز بودن روایت حدیث از پیامبر سبب می‌شود احادیثی از پیامبر روایت شود که مخالف با سیاست حکومت باشد،و در آن حال گروهی از مسلمانان از حدیث و سنّت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم پیروی خواهند کرد و گروهی به رأی خلفا عمل می‌کنند؛و در نتیجۀ آن،اختلاف بین مسلمانان شدید خواهد شد.

*** چنین بود مخالفت این گفتار و رأی ابو بکر با این آیۀ قرآن و ده‌ها آیۀ دیگر که دستور به پیروی از گفتار و کردار پیامبر می‌دهد و عمل به آنها روایت حدیث از پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم را لازم می‌شمارد.

از این گذشته،این سخن ابو بکر مخالف با سایر احادیث پیامبر است که در آنها روایت کردن حدیث حضرتش را دستور فرموده و بر آن تأکید نموده است. ⁽³⁾

به هر حال این دو گونه سیاست خلیفه نسبت به حدیث و سنّت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم مطلع کار خلفا در این باره بود و خلفای پس از او همین روش را با شدّت هر چه تمام‌تر در مورد حدیث و سنّت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم انجام دادند.و خود این گفتۀ خلیفه،مانند کارهای دیگرش که به بعضی از آن در گذشته اشاره داشتیم،فقط یک دلیل داشت و آن«رأی شخص خلیفه»بود!خلیفه در آخر عمرش نیز به«رأی خود»عمل نمود و عمر را به جانشینی خود و حکومت بر مسلمانان تعیین کرد.

در تاریخ طبری و دیگر تواریخ چنین روایت کرده‌اند:

«ابو بکر در مرض وفاتش عثمان را به تنهایی خواست و به او گفت:بنویس: «بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ. این است عهد ابو بکر به مسلمانان.امّا بعد...»

در این حال بیهوش شد.عثمان باقی عهدنامه را اینچنین نوشت:«من عمر بن خطّاب را خلیفۀ خود بر شما قرار دادم.و خیر شما را در این خواستم.»

در این حال ابو بکر به هوش آمد و به عثمان گفت:بر من بخوان چه نوشتی؟

عثمان نوشته را بر او خواند.ابو بکر گفت:اللّه اکبر.همانا ترسیدی اگر در این بیهوشی بمیرم، مردم اختلاف کنند؟

عثمان گفت:آری.

ابو بکر گفت:خدا تو را جزای خیر دهد.و همان نوشته را پذیرفت.

نامه را«شدید»،آزاد کردۀ ابو بکر با عمر آورد.در مسجد عمر به مردم می‌گفت:

ایّها النّاس!گفتار خلیفۀ پیامبر را گوش دهید و فرمان برید.او می‌گوید:خیر شما را خواسته‌ام.» ⁽¹⁾

-تاریخ طبری 2138/4،چ اروپا.

در نتیجۀ آن نوشته،با عمر بیعت کردند و عمر خلیفۀ مسلمانان شد.

درس بیست و هشتم

اشارة

سنّت در عصر عمر

عمر خلیفه‌ای از قریش

عمر بن خطّاب در جمادی الثانی سال 13 هجری،پس از ابو بکر خلیفه شد،و در 26 ذی الحجّه سال 23 هجری کشته شد.مدّت خلافت او ده سال و شش ماه بود. ⁽¹⁾

-التنبیه و الاشراف(مسعودی)؛دول الاسلام(ذهبی)19/.

سیاست حکومت در عصر عمر

اشارة

در این بحث پنج نمونه از سیاست‌های حکومت عمر را که بر حدیث و سنّت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم اثر گذاشت،به ترتیب ذیل بررسی می‌نماییم:

سیاست برتری‌جویی برای قبیلۀ قریش

سیاست برتری‌جویی قبیله‌ای در عصر عمر،همان سیاست قبیله‌ای در جامعۀ عرب قبل از اسلام بود.جامعۀ عرب در عصر جاهلیت،بر اساس نظام قبیله‌ای و برتری خواهی نژاد عرب بنیان‌گذاری شده بود.

در آن نظام،اساس هر بینش و روش،قبیله بود و هم‌پیمانان قبیله ⁽¹⁾

-آزاد کردۀ قبیله نیز از هم‌پیمانان قبیله به حساب می‌آمد.

همچنین در پیروی از اصل برتری خواهی نژاد عرب،یک عرب صحرانشین،دختر خویش را به شریف‌ترین مرد غیر عرب شوهر نمی‌داد.

جامعۀ عرب در عصر جاهلیت چنین بود و پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم آن جامعه را با سخن و عمل در هم شکست.در این باره آیۀ زیر از جانب خداوند بر آن حضرت نازل شد:

یا أَیُّهَا النّاسُ إِنّا خَلَقْناکُمْ مِنْ ذَکَرٍ وَ أُنْثی وَ جَعَلْناکُمْ شُعُوباً وَ قَبائِلَ لِتَعارَفُوا إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِنْدَ اللّهِ أَتْقاکُمْ ⁽²⁾

«ای مردم!ما همۀ شما را از یک مرد و یک زن آفریدیم.و آنگاه شما را شعبه شعبه و قبیله قبیله قرار دادیم تا یکدیگر را بشناسید.گرامی‌ترین شما نزد خداوند،باتقواترین شماست.»

و پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم در سال آخر عمر مبارکش،در حجّة الوداع فرمود:

«ای مردم!پروردگار شما یکی است.پدر شما یکی است.آگاه باشید!هیچ عربی را برتری نیست بر غیر عرب؛و نه غیر عرب را بر عرب؛و نه سرخ پوست را بر سیاه پوست؛و نه سیاه پوست را بر سرخ پوست؛مگر به تقوا.آیا به شما تبلیغ کردم؟»

گفتند:آری ای پیامبر خدا!تبلیغ کردی. ⁽³⁾

پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم عملا نیز جامعۀ اسلامی را بر اساس یکسان بودن نژاد بشر بنیان‌گذاری فرمود.بلال حبشی را مؤذّن جامعۀ اسلامی قرار داد و....

چنین بود حال جامعۀ اسلامی در عصر پیامبر.امّا در عصر عمر،سیاست حکومت در این باره به طوری طرّاحی شد که جامعۀ اسلامی را به روش و بینش عرب در عصر جاهلیت بازگرداند.و اینک بیان این ماجرا:

پس از وفات پیامبر،مبارزه در سقیفۀ بنی ساعده برای تعیین خلیفه با شعار قبیله‌ای برپا شد.

انصار که سعد بن عباده را برای خلافت به آنجا آورده بودند،به آن دلیل نبود که وی بر دیگر صحابه فضیلتی داشت،بلکه دلیل آنها همان بود که گفتند:«خلیفه باید از قبیلۀ ما باشد.»

مهاجران در جواب ایشان گفتند:«پیامبر از قبیلۀ ما،قریش بود و خلافت باید در قریش بماند.

عرب خلافت پیامبر را در غیر قریش نمی‌پذیرد.»و به همین دلیل در سقیفه با ابو بکر بیعت شد.پس از آن ابو بکر سرگرم سرکوب مخالفان و تحکیم اساس خلافت بود.ولی پس از ابو بکر و در عصر عمر،قریشی بودن دستگاه خلافت،چنان که بیان می‌نماییم،آشکار شد.

چگونگی حکومت قبیلۀ قریش بر مسلمانان

در عصر خلافت عمر بن خطّاب،حکومت از آن قبیلۀ قریش و هم‌پیمانان قریش بود.ریاست ارتش مسلمانان و فرمانداری شهرهای بزرگ اسلامی در دست افراد قبیلۀ قریش و هم‌پیمانانش، به جز بنی هاشم،بود.در این باره خلاصه‌ای از آنچه مسعودی نقل کرده است،می‌آوریم:

«فرماندار حمص وفات کرد.حمص شهری بزرگ در شام و یکی از مراکز ارتش اسلام بود.در این زمان عمر،«ابن عبّاس»را خواست و به او گفت:فرماندار حمص وفات کرد و مردی نیک بود.

و مرد نیک بسیار کم است.امیدوارم تو از آنها باشی.ولی در قلب من از تو چیزی هست،گرچه دلیلی بر آن ندیدم و در جستجوی آن در تو خسته شدم.اکنون در مورد فرماندار شهر حمص شدن چه می‌گویی؟

ابن عبّاس گفت:تا آنچه را از من در دل داری نگویی،نمی‌پذیرم.

عمر گفت:برای چه می‌خواهی بدانی؟!

ابن عبّاس گفت:می‌خواهم بدانم تا چنانچه جای بیم داشتن باشد،من هم از آن چیز بر خود بیمناک شوم؛و چنانچه بی‌گناهم بدانم بی‌گناهم و فرمانداری را بپذیرم.

عمر گفت:ای پسر عبّاس!بیم دارم مرگ من فرا رسد و تو فرماندار باشی و مردم را به سوی

خودتان بخوانی.نه،مردم نباید به سوی شما بیایند و دیگران را ترک کنند....» ⁽¹⁾

-مروج الذهب(مسعودی)321/2.

مقصود عمر این بود که مبادا وی بمیرد و در آن حال ابن عبّاس فرماندار حمص،یکی از مراکز قشون اسلام،باشد و با پشتوانۀ فرمانداری بر آن قشون،مردم را به خلافت بنی هاشم-یعنی خلافت علی علیه السّلام-دعوت کند.لذا گفت:خیر،نباید در کار خلافت،مردم رو به بنی هاشم آورند و قریشیان دیگر را ترک کنند.

بنابر آنچه شرح دادیم،عمر دربارۀ تعیین ابن عبّاس در پست فرمانداری شهر حمص،مدّت‌ها اندیشیده بود و با وجود اطمینان به لیاقت ابن عبّاس در آن پست،بیم آن داشت که مبادا مرگ او در رسد و ابن عبّاس از ارتش زیر دست خود به سود کاندیدای بنی هاشم برای خلافت،یعنی علی علیه السّلام،استفاده نماید.وی در این گفتگو در پی بی‌آن بود که از این جهت مطمئن شود.ولی ابن عبّاس به او این قول را نداد و فرماندار حمص نشد.

از این گفتگو دو امر برای ما روشن می‌شود:

یکی آنکه به چه سبب عمر بنی هاشم را در پست‌های حسّاس نمی‌گمارد.

دوم آنکه عمر در فکر تعیین خلیفۀ قریشی از غیر بنی هاشم برای بعد از خود بوده است.

سیاست دیگر خلافت قریشیان،بر دور نگاه داشتن انصار از خلافت و پست‌های حسّاس بود.

مگر در جایی که هیچ فردی از افراد قریش و هم‌پیمانانش برای آن پست نبود.این سیاست تا آخرین روز این حکومت ادامه داشت.چنان که در شورای فرمایشی شش نفری برای تعیین خلیفه، عمر یک نفر از انصار را نیز قرار نداد.

اینچنین بود بنیان‌گذاری حکومت قبیلۀ قریش بر مسلمانان در عصر عمر که آثار آن قرنها بر جامعۀ اسلامی به جا ماند،و اثر آن بر حدیث و سنّت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم،تا عصر ما نیز باقی مانده است.

سیاست برتری‌جویی برای نژاد عرب

از سیاست برتری‌جویی برای نژاد عرب در عصر عمر،چهار نمونۀ زیر را بیان می‌نماییم:

مرد عجم(غیر عرب)از عرب دختر نگیرد و مرد عرب غیر قریشی از قریش دختر نگیرد. ⁽²⁾

فرزندی که مادرش عجم باشد،از پدر ارث نمی‌برد.مگر آنکه در سرزمین عرب

به دنیا آید. ⁽¹⁾

-این جمله در موطأ(مالک)60/2،چ مصر 1343 ق،چنین آمده است:«أبی عمر بن الخطّاب أن یورث أحدا الأعاجم إلاّ ولد فی أرض العرب.»نویسنده،از این جمله همان معنی را که در متن آمده،استنباط می‌کند.

نظیر این قانون در عصر ما در انگلستان رایج است:هرگاه برای مرد انگلیسی از زن غیر انگلیسی در خود انگلستان فرزندی متولّد شود،آن فرزند حق دارد شناسنامۀ انگلیسی بگیرد،در غیر این صورت خیر.

از نصارای عرب مانند نصارای غیر عجم به نام جزیه مالیات نگیرند،بلکه مانند مسلمانان از آنها به نام زکات مالیات بگیرند. ⁽²⁾

غیر عرب در شهر مدینه سکنا نکند،جز آنها که از زمان پیامبر در مدینه سکونت داشتند.

مانند سلمان و بلال.

از این قانون دو نفر مستثنی شدند:یکی«هرمزان»که در اصل فرمانروای شوشتر بود و خلیفه برای مشورت‌های جنگی در فتوحات ایران به او نیازمند بود ⁽³⁾.دوم«ابو لؤلؤه»که کارگر ماهری بود و مردم مدینه نیازمند به کار او بودند. ⁽⁴⁾

مسعودی در این باره چنین می‌گوید:

«و کان عمر لا یترک أحدا من العجم یدخل المدینة.فکتب إلیه المغیرة بن شعبة أنّ عندی غلاما نقّاشا نجّارا حدّادا فیه منافع لأهل المدینة.فإن رأیت أن تأذن لی فی الإرسال به، فعلت.فأذن له.» ⁽⁵⁾

«عمر نمی‌گذاشت کسی از غیر عجم به شهر مدینه آید.مغیرة بن شعبه به او نوشت:من غلامی دارم که نقّاش است و نجّار و آهنگر،و برای اهل مدینه مفید.اگر اجازه فرمایی،او را به مدینه فرستم.عمر به او اجازه داد.»

وی به مدینه آمد و او همان«ابو لؤلؤه»بود.

دربارۀ مشورت کردن عمر با هرمزان،به ذکر یک نمونه اکتفا می‌نماییم.مسعودی گوید:

عمر دربارۀ جنگ فارس و اصفهان و آذربایجان با هرمزان مشورت کرد.

هرمزان گفت:[در ایران]فارس به منزلۀ سر می‌باشد و اصفهان و آذربایجان به منزلۀ دو بال.

چنانچه یک بال را قطع کنید،سر،بال دیگر را نگاه می‌دارد،ولی اگر سر را ببری،دو بال می‌افتند.

بنابراین کار سر را آغاز کن. ⁽¹⁾

-تاریخ الخلفاء(سیوطی)143/-144.

سیاست بنیان‌گذاری نظام طبقاتی در جامعۀ مسلمانان

در عصر پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم غنائم جنگی،پس از آنکه خمس آن را پیامبر برمی‌داشت،میان لشکریان اسلام که در آن جنگ شرکت داشتند،تقسیم می‌شد.این کار پس از پیامبر نیز در تمام عصر خلافت ابو بکر و همچنین در اوایل خلافت عمر بن خطّاب معمول بود.

پس از آنکه فتوحات زیاد شد و بخشی از کشور ایران فتح شد و غنائم انبوه گشت،خلیفه دربارۀ تقسیم غنائم با مسلمانان شور نمود.حضرت علی علیه السّلام به او فرمود:هر ساله آنچه از مال نزدت جمع می‌شود،تقسیم کن و چیزی از آن نزد خود نگاه مدار.دیگران نیز پیشنهادهایی داشتند.یکی از آنها گفت:ملوک شام را دیدم که دفتر نام‌ها دارند و همچنین ارتش نظامی برای جنگ‌ها.شما نیز چنان کن.خلیفه گفتۀ او را پذیرفت و دستور داد نام‌های مردم را بر حسب قبایل آنها نوشتند. ⁽²⁾

در فتوح البلدان،بلاذری کیفیت تقسیم بیت المال بین افراد را چنین ذکر کرده است:

«به هر یک از بانوان پیامبر،سالیانه ده هزار درهم دادند و به«عایشه»دوازده هزار درهم.به آنان که در جنگ بدر شرکت داشتند،هر یک پنج هزار درهم.به آنها که در بدر نبودند و در احد حضور داشتند،سالیانه چهار هزار درهم.و همچنان سالیانه‌ها کم می‌شد تا آنجا که به بعضی از مسلمانان، سالیانه دویست درهم می‌دادند.و نام‌های مسلمانان در دفاتر چنین ثبت شد.» ⁽³⁾

خلیفه با این کار،امتیازهای طبقاتی را در اسلام پدید آورد و جامعۀ مسلمانان به آن خو گرفت و تودۀ مردم آن را جزئی از بینش‌های اسلامی پنداشتند.

عمر نظام طبقاتی را با گفتارها و کردارهای دیگر خود نیز مستحکم کرد.مانند آنکه گفت:«این امر(خلافت)منحصر در اهل بدر است،تا وقتی که یکی از ایشان باشد.آنگاه که کسی از ایشان

نبود،در اهل احد می‌باشد.و پس از ایشان در...»و همچنان جنگ‌های پیامبر را نام برد.سپس گفت:«خلافت به آنها که پس از فتح مکّه مسلمان شدند،نمی‌رسد.» ⁽¹⁾

-تاریخ الخلفاء(سیوطی)144/.

همچنین در شورای فرمایشی شش نفره برای انتخاب خلیفۀ بعد از خودش،همه را از اهل بدر قرار داد.

خلیفه را در این کار حکمتی ظریف در امر سیاست بود.وی با این روش سردمداران صحابه را از خود خشنود کرد و آنها را سرگرم مال اندوزی و افزون طلبی و دوری از فکر سیاسی نمود و به گردآوری اموال گزاف از طریق گلّه‌داری گاو و گوسفند و شتر و اسب و کشت و زراعت،مشغول ساخت.

این کار خلیفه،از طرفی در جامعۀ اسلامی طبقات اشرافی مرفّه و مترف پدید آورد و از طرف دیگر طبقات مستضعف و درمانده.و نیز زیان‌های دیگری به بار آورد که این رساله گنجایش بررسی آنها را ندارد.

سیاست حبس صحابه در مدینه

سیاست حکومت عمر بر آن بود که آن دسته از صحابه که بیم آن داشت که دور از چشم او حدیث از پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم روایت کنند،در مدینه حبس شوند.در این باره عبد اللّه بن عمر می‌گوید:

«زبیر مردی شجاع و با مهابت بود.وی نزد عمر آمد،و عمر به سبب آنچه از او سر زده بود (آماده داشتن شمشیر برای بیعت گرفتن برای علی علیه السّلام)از او بیم داشت.

زبیر به عمر گفت:اجازه ده بروم در راه خدا جهاد کنم.

عمر گفت:تو را کافی است جهادی که با پیامبر کردی.

زبیر رفت در حالی که با ناراحتی با خود زمزمه می‌کرد.

عمر گفت:چه کسی عذر مرا با اصحاب محمّد می‌فهمد؟!اگر من دهانۀ این فتنه را نبندم،امّت محمّد را هلاک می‌کند.» ⁽²⁾

در روایت دیگر می‌گوید:

«من در این درّه(درّۀ مدینه)را گرفتم که مبادا اصحاب محمّد میان مردم رفته مردم را

گمراه کنند.» ⁽¹⁾

-شرح نهج البلاغه(ابن ابی الحدید).

و عبد الرّحمن بن عوف روایت می‌کند:

«عمر پیش از مردن،اصحاب پیامبر را از نقاط مختلف در مدینه گرد آورد؛ابو ذر و....به آنها گفت:این احادیث چیست که از پیامبر در جهان پراکنده کرده‌اید؟!

گفتند:ما را[از روایت حدیث پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم]نهی می‌کنی؟!

گفت:نزد من بمانید.به خدا سوگند تا من زنده‌ام،از من جدا نخواهید شد.ما بهتر می‌دانیم کدامین حدیث را از شما بپذیرم و کدام را رد کنیم.

و ایشان در مدینه نزد عمر بودند تا عمر مرد.» ⁽²⁾

و نیز به همین دلیل،عمر بانوان پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم را از سفر حجّ و عمره منع کرد. ⁽³⁾چرا که در میان آنان بانویی مانند«امّ سلمه»بود که عمر نمی‌توانست او را کنترل کند که حدیث مخالف سیاست حکومت،از پیامبر روایت نکند.

این منع همچنان در زمان حکومت عمر جاری بود تا اینکه در آخرین سال حکومتش آنها را تحت نظارت عثمان و عبد الرّحمن بن عوف،با خود به حج برد.آن دو نمی‌گذاشتند کسی نزدیک آنها بشود. ⁽⁴⁾

سیاست ساختن ذوی القربی و اهل بیت برای پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم

با فتوحات بسیار در عصر عمر،مردمان هزاران شهر که با پدیده‌ای تازه به نام اسلام مواجه شدند،با ولع و اشتیاق فراوان،خواهان شناسایی دین اسلام و تاریخ اسلام بودند.

دستگاه خلافت برای شناسایی اسلام،تلاوت قرآن و آنچه از سنّت پیامبر را که با سیاست حکومت موافق بود و آنچه را خود خلفا مقرّر داشته بودند،معرّفی می‌کرد.ولی برای شناسایی تاریخ اسلام با مشکلی سخت مواجه بود.

این مشکل از آنجا ناشی می‌شد که تازه مسلمانان برای شناخت تاریخ اسلام،خواهان شناسایی زندگانی پیامبر اسلام بودند و اینکه این اسلام چگونه اینچنین پیش رفته،و چه کسانی در پیشروی

اسلام به پیامبر اسلام کمک کردند،و چه کسانی کارشکنی کردند،و چه کسانی نزد پیامبر اسلام مقرّب بودند،و اینکه بازماندگان و افراد خاندان پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم کیانند.

علاوه بر این خواسته‌های طبیعی،آن تازه مسلمانان در آیاتی از قرآن می‌خواندند:

قُلْ لا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبی ⁽¹⁾

-شوری:23. [1]

فَقُلْ تَعالَوْا نَدْعُ أَبْناءَنا وَ أَبْناءَکُمْ وَ نِساءَنا وَ نِساءَکُمْ وَ أَنْفُسَنا وَ أَنْفُسَکُمْ... ⁽²⁾

چنانچه آن تازه مسلمانان می‌فهمیدند:

اوّلین مرد ناصر پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم،«ابو طالب»،عموی پیامبر و پدر علی علیه السّلام بود؛

اوّلین زن ناصر پیامبر،«خدیجه»،مادرزن علی بود؛

اوّلین زن مسلمان،همان«خدیجه»و اوّلین مرد مسلمان،«علی»بود؛

بزرگ‌ترین ناصر پیامبر در جنگ‌ها«علی»بود؛

و در تفسیر آیات و نیز صدها حدیث پیامبر،اهل بیت پیامبر و ذوی القربای او را«علی» می‌شناختند و از زنان،فاطمه همسر«علی»را،و از جوانان،حسن و حسین دو فرزند«علی»را؛

در این صورت در بینش آنان،همۀ زیبایی‌ها و فضیلت‌های اسلام،خلاصه می‌شد در علی و پدر علی و مادرزن علی و همسر علی و دو فرزند علی.همان علی که شش ماه با خلیفۀ اوّل بیعت نکرد و می‌گفت:من وصیّ پیامبر و جانشین پیامبر هستم.

اینها جملگی سبب نابسامانی حکومت خلفا می‌گشت.دستگاه خلافت این نابسامانی‌ها را با ظرافتی خاص،به روش‌های زیر علاج کرد:

معرّفی عبّاس و فرزندش به عنوان ذوی القربی و اهل بیت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم

در گذشته در داستان بیعت گرفتن برای ابو بکر دیدیم:

ابو بکر و عمر و همراهانش به قصد جدا کردن عبّاس از علی علیه السّلام به منزل وی رفتند و به او پیشنهاد کردند در این راه از خلافت به او سهمی بدهند.او نپذیرفت.

در عصر عمر علاوه بر ادامۀ این سیاست،حکومت نیازمند آن بود که کسانی جز علی علیه السّلام را به عنوان ذوی القربای پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم معرّفی کند.

عمر در اجرای این دو سیاست،«عبّاس»را که در جنگ‌های بدر و احد و خندق و خیبر و تبوک با پیامبر نبود و در جنگ بدر در لشکر مشرکان بود و اسیر مسلمانان شد،نه تنها مقدّم بر بدری‌ها و احدی‌ها و...قرار داد،بلکه در رأس آن نظام طبقاتی قرار داد و مقرّری او را سالیانه دوازده هزار درهم تعیین کرد. ⁽¹⁾

-شرح نهج البلاغه(ابن ابی الحدید)214/12.

در سال 18 هجری که در مدینه خشکسالی شد،عبّاس عموی پیامبر را در نماز طلب باران به عنوان شفیع به درگاه خدا برد. ⁽²⁾

از سوی دیگر عمر فرزند او،«عبد اللّه»را به عنوان عموزادۀ پیامبر به دنبال خود می‌برد و با او در برابر بزرگان صحابه مشورت می‌کرد و از او تفسیر آیات قرآن را می‌پرسید.عبد اللّه نیز که از اشعار عرب بسیار در حفظ داشت،از عهدۀ تفسیر لغوی آیات قرآن بر می‌آمد. ⁽³⁾

خلیفه با مانند این کارها،عبّاس و فرزندش عبد اللّه را در جامعۀ آن روز سرشناس ساخت و به عنوان ذوی القربای پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم معرّفی نمود.در گذشته نیز دیدیم که خلیفه میل داشت ابن عبّاس را فرماندار حمص نماید،به شرط آنکه یقین کند او از مقام خودش برای خلافت علی علیه السّلام پس از وفات عمر،استفاده نکند.

اثر این سیاست با توجّه به حکمت دستور الهی در معرّفی اهل بیت روشن می‌گردد.

حکمت دستور الهی در معرّفی اهل البیت علیهم السّلام

پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم اهل بیت علیهم السّلام را بنا به دستور الهی،به مسلمانان معرّفی نمود تا آنکه مسلمانان پس از پیامبر عقاید و احکام اسلام را از ایشان فرا بگیرند،حدیث و سنّت پیامبر را از آنها تعلیم یابند،گرد آنها جمع شوند،با آنها بیعت کنند و حکومت اسلامی تشکیل دهند،و این کارها را امّت اسلام با معرفت به مقام آنها انجام دهند و با محبّت و شیفتگی،پیروی از آنها کنند.

و آنگاه که دستگاه خلافت به جای آنها دیگران را معرّفی کرد،عکس آن آثار اینچنین به وجود آمد:

تازه مسلمانان در عصر خلفای سه‌گانه،عبّاس و فرزندانش را مصداق آیات و احادیثی

پنداشتند که دربارۀ اهل بیت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم وجود داشت و نظر آنها از وصیّ پیامبر به سوی آنها معطوف گشت.

و اثر آن در درازمدت این شد که وقتی مسلمانان از ظلم بنی امیّه به ستوه آمدند و آمادۀ قیام علیه بنی امیّه و تشکیل حکومت اسلامی به رهبری اهل بیت شدند،بنی عبّاس توانستند در شهرهای خراسان(به دور از مدینه که مرکز اهل بیت،و به دور از کوفه که مرکز شیعیان آنها بود)خود را به نام اهل بیت معرّفی نمایند و از آنجا لشکرکشی کنند و حکومت بنی امیّه را منقرض سازند.

آنان بدین طریق توانستند به نام خلافت،و به این عنوان که بنی عمّ پیامبر و اهل بیت هستند، حکومتی تشکیل دهند که همانند حکومت بنی امیّه ستمگر باشد و همان شیوۀ بنی امیّه را در پیروی از حدیث و سنّت روایت شده در مکتب خلفا پیش گیرد.حکومت خودکامۀ آنها صدها سال مسلمانان را در آزار داشت،بدان سان که شرح آن نیازمند کتاب‌ها می‌باشد.

معرّفی ابو بکر و عمر به عنوان دو یار برتر پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم

دستگاه خلافت،ابو بکر و عمر را در مکّه و مدینه،دو یار و همنشین و وزیر و مشیر پیامبر و شخص دوم و سوم اسلام معرّفی کرد.همچنین در احادیثی،آن دو را پرهیزکارتر از پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و فهمیده‌تر از آن حضرت وانمود ساخت.همچنین ابو بکر را به عنوان اوّلین فردی که اسلام آورده، به جای علی علیه السّلام معرّفی نمود،و عمر را دل‌سوخته‌تر از پیامبر بر اسلام و مسلمانان-دایۀ دلسوزتر از مادر!-و ارائه دهندۀ بینش صحیح به پیامبر جلوه داد.لذا در آن عصر که هیچ یک از صحابه اجازه نداشتند حدیثی از پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم روایت کنند،مگر آنکه خلیفه از آنها سؤال کند،عمر و عایشه هر چه را می‌خواستند از پیامبر روایت می‌کردند.

در نتیجۀ این سیاست،علاوه بر اینکه«عمر»قهرمان اسلام و مقدّم بر علی علیه السّلام شناخته شد،آثار تغییردهنده‌ای نیز بر سنّت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم نهاده شد که تا به امروز نیز باقی مانده است.ما در آینده آنها را بررسی خواهیم نمود.

معرّفی عایشه در مقام بانوی نمونۀ اسلام

دستگاه خلافت،عایشه را به عنوان محبوب‌ترین انسان نزد پیامبر و مقرّب درگاه پروردگار معرّفی نمود.همچنین امتیازات دیگری نیز در آن عصر به او عطا کرد.علاوه بر آن،او را مصداق مشخّص اهل بیت شناساند و شخصیّت خدیجه و فاطمه علیهما السّلام را در جامعۀ آن روز به دست

فراموشی سپرد.

و از آنجا که خلفا از او استفتا می‌کردند و سنّت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم را از او می‌پرسیدند،عایشه اوّلین مرجع شناسایی سنّت پیامبر معرّفی شد و روایات او آثاری سوء در شناسایی سیره و سنّت پیامبر و تقویت و تثبیت سیرۀ ابو بکر و عمر و عثمان به جا نهاد که تا ظهور مهدی اهل بیت علیهم السّلام نیز باقی خواهد ماند. ⁽¹⁾

-رجوع کنید به:نقش عایشه در تاریخ اسلام؛المعجم المفهرس لألفاظ الحدیث النبوی،مادّۀ عایشه؛و بحث«عوامل تحریف»در اجزاء گذشتۀ همین کتاب.

اینک با توجّه به آنچه بیان داشتیم،می‌توانیم بررسی کوتاهی از سیاست حکومت عمر دربارۀ حدیث داشته باشیم.

سیاست حکومت عمر نسبت به حدیث و سنّت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم

اشارة

در عصر حکومت عمر،چهار روش خطرناک نسبت به سنّت و حدیث پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم به شرحی که بیان می‌شود،تثبیت و بنیان‌گذاری شد:

نهی از نشر حدیث پیامبر ⁽²⁾

صدور اجازۀ رسمی از مقام خلافت بر نشر افکار بنی اسرائیل بین مسلمانان ⁽³⁾

عمل کردن خلیفه به رأی خود و بر خلاف نصّ صریح کتاب خدا و سنّت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم ⁽⁴⁾

روایت کردن حدیث در تأیید سیاست حکومت و به ناروا به پیامبر نسبت دادن.

سیاست جلوگیری از انتشار حدیث و سنّت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم

در این مورد خلیفه از هر گونه نقل سنّت و حدیث پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم نهی اکید نمود،چه از طریق گفتن باشد و چه از راه نوشتن.همچنین دستور داد هر کس سنّت پیامبر را نوشته،بیاورد.آنگاه که همۀ نوشته‌ها را آوردند،یک جا همه را سوزانید.

و نیز برای اینکه مبادا صحابۀ پیامبر در شهرهای دیگر و دور از چشم خلیفه سنّت و حدیث

پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم را نقل کنند،بعضی از صحابه را از بیرون رفتن از مدینه منع کرد. ⁽¹⁾

-رجوع کنید به:معالم المدرستین 44/2-48،باب منع کتابة [1]الحدیث.

همچنین زنان پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم را از سفر به خارج مدینه،حتّی سفر حج،منع کرد.جز یک بار، آن هم تحت کنترل شدید عثمان و عبد الرّحمن بن عوف،چنان که در گذشته بیان داشتیم.

اینک سه نمونه از اثر این شدّت عمل در جلوگیری از روایت حدیث پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم را بیان می‌نماییم:

سعد وقّاص در سفر حج از مدینه به مکّه و به هنگام بازگشت از مکّه به مدینه،حتّی یک حدیث هم از پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم روایت نکرد. ⁽²⁾

با توجّه به آنکه در سفر حج ضرورت دارد که سنّت پیامبر در اعمال حج بیان گردد،روشن می‌شود سیاست عمر در نهی از روایت حدیث تا چه اندازه در اصحاب پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم اثر کرده بود.

عبد اللّه بن عمر در مدّت یک سال،برای شخص همراه خود،یک حدیث هم از پیامبر روایت نکرد. ⁽³⁾

عمر آنگاه که قرظة بن کعب انصاری را برای انجام کاری به کوفه فرستاد،به او سفارش کرد از پیامبر حدیث روایت نکند.و هرگاه از او می‌خواستند از پیامبر چیزی روایت کند،می‌گفت:«عمر ما را از روایت حدیث نهی کرده است.» ⁽⁴⁾

*** عمر به جای نشر حدیث پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم،دستور می‌داد«قرآن»بخوانند؛ولی در مورد قرآن نیز، از اینکه دربارۀ معنی و تفسیر آن پرسش شود،شدیدا نهی و جلوگیری می‌کرد.

زمانی یک نفر از اشراف قبیلۀ تمیم،به نام صبیغ بن عسل تمیمی،از معنای«و الذّاریات ذروا...»سؤال کرد.عمر او را به مدینه طلبید و آن قدر با چوب خرما به سرش زد که خون از دامن پیراهنش چکید،و سپس او را زندانی کرد.پس از مدّتی دوباره او را طلبید و صد ضربه چوب بر کمرش زد و کمر وی را مجروح ساخت.سرانجام او را به بصره تبعید کرد و دستور داد کسی با او سخن نگوید،تا آنکه ابو موسی اشعری پس از مدّتی او را شفاعت کرد و عمر او را آزاد ساخت.

علّت نهی عمر از روایت حدیث و پرسش از تفسیر قرآن

در بیان سیاست ابو بکر در مورد حدیث و سنّت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم اشارۀ کوتاهی به علّت جلوگیری از نشر حدیث پیامبر داشتیم.اکنون آن مجمل را مفصّل‌تر بیان می‌نماییم:

قریش از آغاز بعثت در مکّه،نسبت به پیامبر و مسلمانان،کارشکنی‌ها و آزارهای بی‌شماری روا داشت.پس از هجرت به مدینه نیز در جنگ‌های بدر و احد و خندق و داستان حدیبیّه،دشمنی خود را نسبت به مسلمانان نشان داد.در برابر آنها،اوّلین مسلمان«علی»بود،حامی اصلی اسلام پدرش،«ابو طالب»بود،یاور فداکار پیامبر«خدیجه»،مادر«فاطمه»بود.همچنین در جنگ‌های با قریش،قهرمان مسلمان«علی»بود و ارتش فداکار اسلام،«انصار»بودند که تفصیل آن در سیرۀ پیامبر بیان شد.

و نیز مصداق آیۀ إِنَّما یُرِیدُ اللّهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ... ⁽¹⁾

-احزاب:33. [1]

و مصداق آیۀ مباهله: فَقُلْ تَعالَوْا نَدْعُ أَبْناءَنا وَ أَبْناءَکُمْ وَ نِساءَنا وَ نِساءَکُمْ وَ أَنْفُسَنا وَ أَنْفُسَکُمْ... ⁽²⁾،علی و فاطمه و حسن و حسین علیهم السّلام بودند.

و در آیۀ وَ آتِ ذَا الْقُرْبی حَقَّهُ ⁽³⁾،دستور اعطای فدک به فاطمه،دختر پیامبر وجود داشت و....

بدین سبب دستگاه خلافت می‌بایست از نشر حدیث و سنّت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم جلوگیری نماید و همچنین از سؤال از تفسیر قرآن منع کند و بزند و خونین کند و زندانی سازد،تا حقیقت مخالفان علی و غصب کنندگان خلافت او و معارضان خاندان پیامبر،و نیز فداکاریهای انصار،بر مسلمانان خارج از مدینه روشن نگردد.از سوی دیگر برای دستگاه خلافت لازم بود تا روایت‌هایی در تأیید سیاست خلفا ساخته شود که بخش کوچکی از آن را در گذشته دیدیم و در آینده نیز خواهیم دید.

این کار در عصر خلافت ابو بکر بنیان‌گذاری شد و در عصر خلافت عمر شدّت یافت.

دستگاه خلافت به جای سنّت و حدیث پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم در جامعۀ اسلام بدل‌هایی برای آن آوردند که در بحث بعدی ملاحظه خواهید فرمود.

نشر اخبار بنی اسرائیلی

دستگاه خلافت از زمان عمر،به جای حدیث و سنّت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم که از انتشار آن به شدّت جلوگیری می‌کرد،کارگزارانی داشت که«اخبار بنی اسرائیلی»را میان مسلمانان نشر می‌دادند.

یکی از این عمّال دستگاه خلافت«کعب الاحبار»،حبر و عالم بزرگ یهود بود که در زمان عمر به ظاهر اسلام آورد و تا زمان عثمان عالم دربار خلافت بود.

نمونۀ دیگر«تمیم داری»،راهب نصاری بود که او نیز به ظاهر اسلام آورده بود و به دستور عمر پیش از نماز جمعه در مسجد پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم سخنرانی می‌نمود.

ما در بررسی پیامد کار این افراد،به آنچه در گذشته بیان داشته‌ایم اکتفا می‌نماییم،و اثر تخریبی آن را در بحث‌های آینده مانند بحث احیای عقیده توحید بررسی خواهیم کرد.

تعیین احکام و قوانین توسّط خلیفه

خلیفۀ دوم بسیاری از احکام اسلام را که در قرآن و سنّت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم بیان شده است،تغییر داد.

ما چند مورد آن را در گذشته کتاب بیان داشتیم،و چند مورد دیگر را به تفصیل در جزء دوم معالم المدرستین،در بحث اجتهادهای خلفا آورده‌ایم.امّا بررسی همۀ آنها،نیازمند نوشتن چندین جلد کتاب است.

این گونه قانون‌گذاری‌ها را مکتب خلفا در قرن دوم هجری،«اجتهاد»می‌نامیدند و می‌گفتند:

خلیفه در این مورد چنین اجتهاد کرده است.

روایت حدیث در تأیید سیاست خلیفه

در گذشته مواردی را دربارۀ جلوگیری سخت و شدید خلیفه از نشر حدیث و سنّت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم نقل نمودیم.در آن عصر دو نفر از آن منع مستثنی بودند.

یکی از این دو تن،امّ المؤمنین«عایشه»بود که در عصر سه خلیفه سخنگوی رسمی دستگاه خلافت بود.خلفا هر آنچه نیاز داشتند از او سؤال می‌کردند و او در تأیید سیاست آنها حدیث از پیامبر روایت می‌کرد.ما چند حدیث از او در تأیید سیاست ابو بکر و عمر را،در کتاب«نقش عایشه در تاریخ اسلام» ⁽¹⁾

-نقش عایشه در تاریخ اسلام،بحث«احادیث عایشه در پشتیبانی از دستگاه خلافت»119/1.

فرد دیگری که از منع روایت کردن حدیث از پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم مستثنی بود،شخص خلیفه«عمر بن خطّاب»بود.اینک نمونه‌ای از روایات عمر را در تأیید سیاست خودش بیان می‌نماییم.

نمونه‌ای از روایت حدیث در تأیید سیاست عمر

در گذشته دانستیم در عصر خلیفۀ دوم،سیاست حکومت بر اساس اجتهاد خلیفه در احکام اسلام،در برابر کتاب خدا و سنّت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم بنیان‌گذاری شده بود. ⁽¹⁾

-رجوع شود به:معالم المدرستین،بحث«تطوّر مدلول الاجتهاد بمدرسة الخلفاء»61/2-64.

این مشکل با تدبیری فرید و بی‌نظیر در تاریخ چنین حل شد:

روایت‌هایی در فضیلت خلیفۀ دوم نقل شد که اجتهاد خلیفه را بر سنّت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم مقدّم می‌داشت.مانند روایات«موافقات عمر»که در آنها چنین روایت شده بود که عمر خود گفت:«من با پروردگارم در چند امر موافقت کردم...»و در حدیثی آمده که گفت:«پروردگارم با من در چند امر موافقت کرد!»و در شرح مواردی که خلیفه با پروردگار خود موافقت کرده-یا آنکه پروردگار با بندۀ خود موافقت کرده-چنین گفته است:

من در فلان مسأله به پیامبر پیشنهاد کردم که چنین باید کرد.پس از آن پروردگار آیه‌ای بر پیامبر نازل فرمود و همان پیشنهاد مرا به او دستور داد و آن کار بر وفق پیشنهاد من بر همه واجب شد.

و در روایتی گوید:من پیامبر را از فلان کار نهی کردم و پیامبر نپذیرفت.آنگاه پروردگار آیه‌ای بر او نازل فرمود و او را از آن کار نهی کرد و آن کار بر همۀ مسلمانان حرام شد.

و در تمامی این گونه روایات،چنین بیان شده که آیه با همان لفظ عمر بر پیامبر نازل می‌شد.

در روایتی دیگر می‌گوید:

آنگاه که دربارۀ خلق انسان آیه‌های وَ لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ مِنْ سُلالَةٍ مِنْ طِینٍ*...*... ثُمَّ أَنْشَأْناهُ خَلْقاً آخَرَ ⁽²⁾نازل شد،من پس از آن گفتم:«فتبارک اللّه أحسن الخالقین.»و خداوند این گفتۀ مرا پس از«أنشأناه خلقا آخر»در قرآن وارد کرد و آیه چنین شد: ...أَنْشَأْناهُ خَلْقاً آخَرَ فَتَبارَکَ اللّهُ أَحْسَنُ الْخالِقِینَ

به همین دلیل بود که دانشمندان مکتب خلفا گفتند:در قرآن از کلام عمر آمده است.

بینشی که این گونه روایت‌ها پدید آورد

بنابراین دسته روایات،جناب عمر بن خطّاب در زمان حیات پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم به آن حضرت کاری را پیشنهاد می‌کرد و خداوند آن کار را بر وفق پیشنهاد عمر،بر پیامبر و همۀ مسلمانان تا روز قیامت واجب می‌کرد و با لفظ عمر آن را در آیات قرآن وارد می‌نمود.همچنین در مواردی پیامبر کاری را انجام می‌داد و سنّت پیامبر می‌شد و عمر،پیامبر را از آن کار نهی می‌کرد و به مجادله برمی‌خاست،پس از آن،آیه‌ای بر پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم نازل می‌شد که کاری را که انجام می‌داد ترک کند و بر وفق دستور عمر عمل نماید.

بدین ترتیب از دیدگاه کسی که به صحّت این گونه روایات معتقد است،چنانچه عمر پس از وفات پیامبر نیز از عمل به موردی از سنّت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم نهی کند،باید به دستور عمر عمل شود.چه آنکه تا زمانی که وحی نازل می‌شد،وحی،عمر را در مخالفتش با سنّت پیامبر تأیید می‌کرد.

این بینش با احادیث دیگری نیز مستحکم شد.مانند آنکه روایت کردند ملائکه با عمر سخن می‌گفتند. ⁽¹⁾

-صحیح(مسلم)،کتاب الفضائل،باب فضائل عمر ح 23؛مسند(احمد)339/2 و 55/6؛مسند(طیالسی)ح 2348.

و اینکه پیامبر فرمود:خداوند حق را بر زبان و در قلب عمر قرار داد.

و فرمود:اگر بعد از من پیامبری باشد،عمر خواهد بود. ⁽²⁾

*** از این دسته احادیث،حدیث‌های«موافقات عمر»در زمان خود عمر ساخته شده است،زیرا راوی آن،شخص خلیفه می‌باشد.و روایت‌هایی که روایات موافقات را محکم کاری می‌کند،باید ساخته‌شدۀ بعد از عصر عمر باشد.

در اینجا این سؤال مطرح می‌شود:

چگونه صحابۀ پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم راضی شدند روایاتی مانند روایات«موافقات عمر با پروردگار» نقل شود که در آنها به برتری عمر بر پیامبر تصریح شود و به مقام شامخ پیامبر توهین گردد؟!از آن بالاتر به قرآن کریم و پروردگار جلّ شأنه توهین شود؟!و خلیفه در محضر آنان بگوید جملۀ «فتبارک اللّه أحسن الخالقین»را پروردگار از قول من گرفت و در قرآن داخل کرد؟!

آیا صحابۀ پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم را چه شد که در برابر چنین توهین‌ها سکوت کردند؟!

پاسخ این سؤال با اندکی توجّه به وضعیت آن صحابه قبل از اسلام و سپس در عصر عمر روشن می‌گردد. ⁽¹⁾

-حضرت زهرا علیها السّلام،دختر پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم حال آنها را قبل از اسلام در مسجد پیامبر پس از وفات آن حضرت بیان فرموده است.رجوع کنید به:شرح نهج البلاغه(ابن ابی الحدید)79/4-87،چ اوّل مصر؛بلاغات النساء12/-15.

آن صحابه قبل از اسلام غالبا از صحرانشینان جزیرة العرب بودند.یعنی کسانی که در آرزوی نوشیدن یک جرعۀ آب شیرین و سیر شدن شکم از نان،عمر را به پایان می‌رسانیدند.همین صحابه در زمان عمر،با یک فرمان او،شاه و شاهنشاه بهترین شهرها و کشورهای آباد آن روز می‌شدند؛شهرهایی با نهرها و چشمه‌سارها و کشتزارها و باغ‌های میوه،و زنان زیبا و مردان با فرهنگ ایران و روم و مصر آن روز.

بنابراین برای رسیدن به این همه لذّات دنیوی،جلب رضای خلیفه ضرورت داشت.

مگر نه آنکه«عمر سعد»برای رسیدن به ملک ری،راضی شد امیر لشکر ابن زیاد شود و ذرّیۀ پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم را در کربلا قتل عام کند و بر اجساد مبارکشان اسب تازد و سرهایشان را از بدن جدا ساخته به همراه دختران پیامبر به پیشگاه ابن زیاد ببرد؟!

پس شگفتی ندارد پدران آن نسل،یعنی سعد وقّاص و عمرو عاص‌ها و مغیرة بن شعبه‌ها و دیگر صحابه‌ای که درک صحبت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم را کرده بودند،برای رسیدن به لذّات دنیوی،در کسب رضای خلیفه بر یکدیگر سبقت جویند.

در این مورد سبط پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم،حضرت سیّد الشّهداء علیه السّلام چه زیبا فرموده است:

«إنّ النّاس عبید الدّنیا و الدّین لعق علی ألسنتهم،یحوطونه ما درّت معایشهم،فإذا محّصوا بالبلاء قلّ الدّیّانون.»

«مردم بندگان دنیایند،و دین مزۀ زبان ایشان است(یعنی چیزی است که بر زبان می‌رانند).تا آنجا که زندگی‌شان خوش می‌گذرد،به گرد دین می‌روند؛و آنگاه که با بلاها امتحان شوند، دینداران کم می‌شوند.»

*** سران صحابه پس از گسترش فتوحات اسلام،در راه کسب رضای خلیفه،بر یکدیگر پیشی می‌گرفتند و با رضایت اکثریت صحابه،روایاتی مانند روایت‌های موافقات عمر و احکام اجتهادی

عمر در مکّه و مدینه منتشر شد و از آن دو شهر به شهرهای بسیار دیگر نیز که مردمشان پس از آن جنگ‌ها اسلام آورده بودند،منتقل شد.

بازگشت به بحث سیاست عمر

چهار روش سیاست حکومت عمر دربارۀ حدیث و سنّت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم پیامدهای ذیل را در اسلام و مسلمانان داشت:

نهی از نشر حدیث پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم بیش از هفتاد سال و تا آخر خلافت بنی امیّه-به جز چهار سال و اندی مدّت حکومت امیر المؤمنین علیه السّلام و دو سال و اندی حکومت عمر بن عبد العزیز-ادامه داشت.

در عصر تدوین حدیث پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم،افکار و عقاید بنی اسرائیلی با حدیث و سنّت پیامبر درآمیخت و در کتب حدیث تدوین شد.این موضوع تا زمان ما انحرافات اعتقادی عمیقی را در مسلمانان پدید آورده است که در بحث‌های معانی اسماء و صفات باری تعالی،در بحث‌های بعدی مورد بررسی قرار خواهد گرفت.

در بسیاری از موارد،خلیفۀ دوم حکم اسلام را که در قرآن و سنّت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم بیان شده بود،تغییر می‌داد که شرح آن نیازمند نوشتن چندین کتاب است.حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام در یکی از خطبه‌های خود به بیش از بیست و پنج مورد آن اشاره فرموده است و ما در جلد دوم کتاب «معالم المدرستین»آن را شرح کرده‌ایم. ⁽¹⁾

-رجوع کنید به:معالم المدرستین 352/2-356. [1]

در اواخر عمر خلیفۀ دوم،آن اجتهادها تا آن اندازه زیاد شد که دیگر اسلام به دو نوع تقسیم می‌شد:

پایان خلافت عمر و تعیین شورای شش نفری

اشارة

عمر پس از ضربت خوردن از«ابو لؤلؤه»شورایی شش نفری مرکّب از علی علیه السّلام،عثمان از بنی عبد مناف،عبد الرّحمن و سعد از بنی زهره،زبیر از بنی اسد و طلحة بن عبید اللّه از بنی تیم،تعیین کرد و دستور داد عبد اللّه بن عمر برای حکمیّت بین آنها،در جمع آنان حاضر باشد.

همچنین ابو طلحۀ انصاری را به سرکردگی پنجاه مرد شمشیر زن از انصار برگماشت و به وی دستور داد:

اگر پنج تن یکی را برگزیدند و ششمی مخالفت کرد،گردن او را بزنید.و اگر چهار نفر یکی را برگزیدند و دو تن مخالفت کردند،آن دو تن را گردن بزنید.و اگر سه نفر بر یک رأی و سه دیگر بر یک رأی بودند،عبد اللّه بن عمر حکم باشد.و اگر رأی او را نپذیرفتند،رأی آن سه نفر اجرا شود که «عبد الرّحمن»با آنهاست و اگر سه نفر دیگر مخالفت کردند،گردن آنها را بزنید.

عمر گفت:گمان می‌برم که یکی از دو مرد،علی یا عثمان،خلیفه شود.و آنگاه که از نزد عمر بیرون شدند،علی علیه السّلام به بنی هاشم گفت:خلافت از ما دور شد.

گفتند:به چه دلیل چنین می‌گویی؟

علی گفت:سعد عموزادۀ عبد الرّحمن است و عبد الرّحمن داماد عثمان؛و این سه نفر اتّحاد خواهند کرد.اگر آن دو نفر دیگر هم با من باشند،بی‌نتیجه است؛چه آنکه عبد الرّحمن در آن سه نفر است. ⁽¹⁾

-تاریخ طبری 2777/5-2781،چ اروپا؛انساب الاشراف 15/5-18.

مؤلّف گوید:

عمر با این فرمان خود«عبد الرّحمن»را گردانندۀ صحنۀ شورای خلافت کرد.از گفتار عمر معلوم می‌شود راز نهفتۀ صحنه،نزد عبد الرّحمن بن عوف بود.اکنون بنگریم عبد الرّحمن چه کرد تا آن راز نهفته را بشناسیم.عبد الرّحمن در مدّت سه روز چنین صحنه‌سازی کرد که مهاجران و انصار و دیگر مسلمانان را در مسجد پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم گرد آورد و خطاب به پنج نفر عضو شورا کرد و گفت:

من خود و سعد را از خلافت برکنار می‌کنم تا انتخاب خلیفه از میان چهار تن به عهدۀ من باشد.

اوّلین کسی که این کار را پذیرفت،عثمان بود.سپس جز علی دیگران نیز پذیرفتند.

ابو طلحه سرکردۀ پنجاه تن شمشیر زن به علی علیه السّلام گفت:چرا نمی‌پذیری؟!عبد الرّحمن مورد

اطمینان مسلمانان است!

علی علیه السّلام به ناچار موافقت کرد و پس از سوگند خوردن عبد الرّحمن که به هوای نفس عمل نکند و به حق عمل کند،کار را به او واگذار کرد.

عبد الرّحمن پس از آن تظاهر کرد که عثمان و علی را برای خلافت کاندید می‌کند و از مردم نظر خواهی کرد.در این وقت یاران آن دو به تلاش افتادند و هر دو دسته برای پیروزی کاندید خود سخت کوشیدند.

عمّار گفت:اگر می‌خواهی مردم با هم اختلاف نکنند،با علی بیعت کن.

مقداد گفت:عمّار راست می‌گوید.

عبد اللّه بن سعد بن ابی سرح، دایی‌زادۀ عثمان گفت:اگر می‌خواهی قریش در اختلاف نیفتند،با عثمان بیعت کن.

عبد اللّه بن ابی ربیعۀ مخزومی گفت:عبد اللّه بن سعد بن ابی سرح راست می‌گوید؛اگر با عثمان بیعت کنید،اطاعت می‌کنیم و بیعت می‌کنیم.

عمّار به عبد اللّه بن سعد بن ابی سرح خطاب کرد و گفت:از کی تو برای اسلام خیر خواه بوده‌ای؟!

در این وقت بنی هاشم و بنی امیّه سخن گفتند.عمّار برخاست و گفت:مردم!خدا شما را به پیامبر خود گرامی داشت و به دین خود عزّت بخشید.تا کی این امر را از خاندان پیامبرتان دور می‌کنید؟!

مردی از قریش از تیرۀ مخزوم گفت:ای پسر سمیّه!پا از گلیمت درازتر بردی.تو را چه می‌رسد در کار قریش برای تعیین حاکم بر خودش دخالت کنی؟! ⁽¹⁾

-تاریخ طبری 2776/5-2787،چ اروپا؛شرح نهج البلاغه(ابن ابی الحدید)،در شرح خطبۀ شقشقیه 193/1.

سعد به عبد الرّحمن گفت:کار را تمام کن پیش از آنکه فتنه برپا شود.

عبد الرّحمن که ماهرانه آن صحنه‌سازی‌ها را فراهم کرده بود و مردم را زیرکانه به جان هم انداخته بود،پس از سه روز معطّلی و ظاهرسازی‌های فریبنده،رو به علی علیه السّلام کرد و گفت:با تو بیعت می‌کنم که با ما(امّت پیامبر)به کتاب خدا و سنّت پیامبر و سیرۀ ابو بکر و عمر عمل کنی.

علی علیه السّلام گفت:با شما عمل می‌کنم به کتاب خدا و سیرۀ پیامبر به اندازۀ استطاعتم.

عبد الرّحمن رو به عثمان کرد و گفت:با تو بیعت می‌کنم که با ما به کتاب خدا و سنّت پیامبر و سیرۀ ابو بکر و عمر عمل کنی.

عثمان گفت:با شما به کتاب خدا و سنّت پیامبر و سیرۀ ابو بکر و عمر عمل می‌کنم.

عبد الرّحمن دوباره رو به علی علیه السّلام کرد و همان گفتۀ اوّل را تکرار نمود.علی نیز در جواب، همان گفتۀ خود را تکرار کرد.عبد الرّحمن سپس رو به عثمان کرد و سخن خود را مجدّد گفت.

عثمان در جواب او گفتۀ پیشین خود را تکرار نمود.

عبد الرّحمن برای سومین بار رو به علی کرد و گفتۀ خود را تکرار نمود.علی علیه السّلام این بار در جواب گفت:با عمل کردن به کتاب خدا و سنّت پیامبر،عمل کردن به روش و سیرۀ دیگری لزوم ندارد.تو کوشش داری این امر را از من دور سازی!

عبد الرّحمن باز رو به عثمان کرد و گفتۀ خود را تکرار کرد و عثمان جواب گذشته را تکرار نمود.

عبد الرّحمن دست دراز کرد و با شرط بیان شده با عثمان به خلافت بر مسلمانان بیعت کرد. ⁽¹⁾

-رجوع کنید به:تاریخ طبری 2794/5،چ اروپا؛تاریخ یعقوبی 162/1؛انساب الاشراف(بلاذری)19/5-21؛العقد الفرید 74/3-76.و تفصیل آن را در فصل«الشّوری و بیعة عثمان»در معالم المدرستین 135/1، [1]چ دوم،مطالعه فرمایید.

این بود راز شورای فرمایشی خلیفه عمر که نزد«عبد الرّحمن»نهفته بود،و او توانست با زیرکی خاصّی آن را اجرا کند.

جریانات پس از بیعت

علی علیه السّلام پس از بیعت عبد الرّحمن با عثمان،خشمگین از جای برخاست و رفت.عبد الرّحمن که شمشیر در دست داشت و کسی را از آن گروه جز او شمشیر نبود،به علی گفت:بیعت کن و الاّ گردنت را می‌زنم!اصحاب شورا جملگی به دنبال علی علیه السّلام رفتند و به او گفتند:بیعت کن وگرنه با تو می‌جنگیم!علی بازگشت و بیعت کرد. ⁽²⁾

ارزیابی شورا و بیعت عثمان

شورا از شش نفر از قریش تعیین گشته بود.طرح شورا چنان ریخته شده بود که عبد الرّحمن کاندید عمر را برای خلافت،در زیر پوشش آن شورای شش نفره به خلافت برساند.و با توجّه به آنکه عثمان همان کسی بود که مورد اطمینان خلیفۀ اوّل،ابو بکر بود و در نوشتن عهدنامۀ تعیین خلیفه در حال بیهوشی ابو بکر نام عمر را نوشت،وفاداری خلیفۀ دوم به او نیز بر ایمان

روشن می‌شود.

علی علیه السّلام را نمی‌شد در آن شورا داخل نکرد؛ولی برای چارۀ امر،عمر در پنهانی با عبد الرّحمن قرار گذاشته بود که شرط بیعت را عمل به«سیرۀ دو خلیفه»و کتاب خدا و سنّت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم قرار دهد.زیرا برای او روشن بود که علی با آن شرط قبول بیعت نخواهد کرد.و همچنان هم شد.

تعیین پنجاه شمشیر زن برای کشتن هر کسی از آن شش تن که نتیجۀ کار را نپذیرد، زمینه‌سازی برای از میان برداشتن علی علیه السّلام بود.زیرا این روشن بود که هیچ کدام از آن پنج تن دیگر با بیعت مخالفت نخواهد ورزید.از سوی دیگر علی علیه السّلام همان کسی بود که با بیعت اوّلین خلیفه نیز مخالفت کرد و زبیر برای یاری او شمشیر آماده کرده بود؛و شاید این بار نیز زبیر علی را یاری می‌کرد.بنابراین نتیجۀ آن نقشه‌کشی نیز روشن بود.

شرط عمل کردن به سیرۀ دو خلیفه،سه اثر مهم بر سنّت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم گذاشت:

احکامی چند که خلیفۀ اوّل به اجتهاد خود جایگزین احکام اسلام نموده بود و در تأیید آن حدیث از پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم روایت کرده بود،و همچنین احکام بسیاری که خلیفۀ دوم در برابر احکام کتاب خدا و سنّت پیامبر قانون‌گذاری کرده بود،همه و همه با آن بیعت،در جامعۀ اسلامی به رسمیت شناخته شد و عمل کردن به آن،از عصر دو خلیفه تا قیام مهدی موعود علیه السّلام در میان هزاران مسلمان پایدار ماند و احکامی که در برابر آن در کتاب خدا و سنّت پیامبر آمده بود،بین آن مسلمان‌ها نسخ شد.

با آن بیعت،سیرۀ دو خلیفه در مکتب خلفا،در شمار کتاب خدا و سنّت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم،مدرک احکام اسلام قرار گرفت.

با آن اجتهاد و تکمیل آن با آن بیعت،باب اجتهاد به روی آیندگان در مکتب خلفا بازشد .

یعنی دو دسته در مکتب خلفا به رأی خود در برابر کتاب خدا و سنّت پیامبر عمل کردند:زمامداران مکتب خلفا و علمای این مکتب.

اجتهاد کردن علمای مکتب خلفا را در بحث پیدایش فرقه‌های مختلف در مکتب خلفا در آینده بررسی خواهیم کرد.

دربارۀ اجتهاد کردن خلفا در احکام اسلام در برابر کتاب خدا و سنّت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم به جلد دوم کتاب«معالم المدرستین»،بحث«مجتهد و مدرسة الخلفاء»مراجعه فرمایید.در اینجا به آوردن

یک شاهد اکتفا می‌نماییم.

سیوطی در تاریخ الخلفاء گوید:

لفظ بیعت با خلیفۀ عبّاسی،الظاهر بامر اللّه،فرزند الناصر لدین اللّه چنین بود:

«بیعت می‌کنم با سیّد و مولایم،امام مفترض الطّاعه بر همۀ مردم،ابو نصر محمّد،الظاهر بامر اللّه،بر کتاب خدا و سنّت پیامبر و اجتهاد امیر المؤمنین و اینکه خلیفه‌ای جز او نیست.» ⁽¹⁾

-تاریخ الخلفاء(سیوطی)26/، [1]چ مصر 1371 ق.

این بیعت در سال ششصد و بیست و سه هجری واقع شد.معنی این بیعت آن است که مسلمانان با خلیفه بیعت کردند بر اینکه خلیفه حکومت کند به مقتضای آنچه در کتاب خدا و سنّت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم آمده و نیز آنچه خلیفه خود در برابر احکام کتاب خدا و سنّت پیامبر اجتهاد کند؛یعنی آنچه به رأی خود عمل نماید.

نتیجۀ بحث

بنابر آنچه بیان شد،در زمان پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم مدرک احکام اسلام تنها کتاب خدا و سنّت پیامبر بود و همۀ احکام اسلام نازل شد و کامل شد و خداوند آیۀ اکمال را نازل فرمود: اَلْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ و این،اسلام عصر محمّدی صلّی اللّه علیه و آله و سلّم بود.

پس از رحلت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم بخشی از احکام عصر پیامبر به واسطۀ خلفا و علمای مکتب خلفا تغییر پیدا کرد و در برابر اسلام عصر پیامبر به رسمیّت شناخته شد.همین سبب شد که دشمنان اسلام بگویند:«احکام و عقاید اسلام به تدریج کامل شده است.»چنان که در این زمینه خاورشناس یهودی، گلدزیهر،کتاب«تطوّر العقیدة و الشّریعة فی الاسلام»را نوشته است.

همۀ اینها در نتیجۀ آن اجتهادها و آن بیعت شد.اکنون به بررسی وضع سنّت و حدیث در عصر عثمان می‌پردازیم.

سنّت در عصر عثمان

عثمان خلیفۀ اموی

عثمان در اوّل محرّم سال 24 هجری به خلافت رسید و در ذی الحجّۀ سال 35 هجری کشته شد.

مدّت خلافت وی دوازده سال بود.

سیاست حکومت عثمان

اشارة

عثمان زمانی به حکومت رسید که جادّۀ خلافت با کوشش‌های خلیفۀ دوم هموار گشته بود و مردم با بیعتی که با عثمان به شرط«عمل کردن به کتاب خدا و سنّت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و سیرۀ شیخین» کردند،هیچ مورد اعتراضی بر ایشان نبود.

حکومت عثمان به دو دورۀ شش‌ساله تقسیم می‌شود:

دورۀ شش سالۀ اوّل

در این دوره عثمان دنباله‌رو سیاست حکومت عمر و مجری اجتهادهای او بود؛ولی با مردم روشی ملایم داشت.از جمله اقدامات ملایمت‌آمیز او الغای منع سکونت غیر عرب در مدینه و منع خروج صحابه از مدینه به شهرهای دیگر بود.بدین سبب این دوره با آرامش و تفاهم کامل بین دستگاه خلافت و مردم به پایان رسید.

دورۀ شش سالۀ دوم

در این دوره عثمان چند اجتهاد تازه داشت ⁽¹⁾

-رجوع کنید به:معالم المدرستین 152/2-157،بحث موارد اجتهاد عثمان،چ دوم.

خلیفه عمر حکومت شهرها را به افراد قریش و هم‌پیمانان قریش اختصاص می‌داد،مگر در جایی که کسی از آنها شایستۀ آن پست پیدا نمی‌شد.وی برای صحابه به عنوان بدری و احدی و...

بودن و نیز برای فرزندان آنها به عنوان فرزندان اهل بدر و اهل احد و...امتیازات مالی گزافی قرار می‌داد.

امّا عثمان در این مورد اجتهاد تازه‌ای داشت و به مقتضای آن اجتهاد،فرمانروایی شهرها را به جای افراد سرشناس قریش،به افراد قبیلۀ خود،«بنی امیّه»اختصاص داد.وی حکومت کوفه را از سعد وقّاص،فاتح عراق و ایران گرفت و به برادر شراب خوار خود،ولید عنایت فرمود؛حکومت مصر را از فاتح مصر،عمرو عاص گرفت و به برادر رضاعی خود سعد بن ابی سرح داد.و همچنین بود کار در شهرهای دیگر.

و نیز به عنوان صلۀ رحم،در بیت المال مسلمانان را به روی خویشان و منسوبانش گشود و همچنان تا آخر خلافتش بازگذاشت.

بنی امیّه در این شش‌ساله به مسلمانان ستم‌ها روا داشتند و هر چند ستمدیدگان به خلیفه شکایت می‌بردند،خلیفه آنها را علیه افراد فامیلش نمی‌پذیرفت و شکایت کنندگان را با ضرب و شتم سرکوب می‌نمود.

در این شش سال،عثمان خلافت و دولت بنی امیّه را بنیان‌گذاری کرد و بدین سان اوّلین خلیفۀ سلسلۀ اموی،عثمان شد.

سیاست حکومت عثمان نسبت به حدیث و سنّت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم

اشارة

در این عصر،عثمان به«تمیم داری»که در اصل راهب نصاری بود و در عصر عمر اجازه یافت در مسجد پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم پیش از نماز جمعه سخنرانی کند،اجازه داد در هفته دو روز سخنرانی کند؛و «کعب الاحبار»رسما عالم دربار شد.

در دورۀ دوم حکومت عثمان،بعضی از صحابه مانند ابو ذر و عمّار جرأت نشر و بیان حدیث و

سنّت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم را یافتند و به طور سرّی در مواردی بیان می‌کردند و با شدّت عمل دستگاه خلافت روبرو می‌شدند.ابو ذر از مدینه به شام،و از شام به مدینه،و سپس به صحرای ربذه فرستاده شد و در آن صحرا وفات کرد ⁽¹⁾

-رجوع کنید به:نقش عایشه در تاریخ اسلام،بخش«عایشه در دوران حکومت عثمان»،بحث«عمّار یاسر»

خلیفه را در شش سالۀ اوّل،هیچ حاجتی به یاری جستن از حدیث برای تأیید سیاست خود نبود،و در شش سالۀ دوم کار دستگاه حاکمه به اندازه‌ای آشفته شد که هیچ توانایی برای انجام این کار نداشت.مدّت حکومت عثمان بدین سان به پایان رسید.

چگونه خلافت عثمان به پایان رسید

در اثر ستمگری‌های حکّام بنی امیّه،مسلمانان در شهرهای کوفه و مصر و مدینه شورش کردند و افرادی سرشناس از تیره‌های قریش،مانند عایشه،طلحه و زبیر،شورشیان را رهبری کردند.

کشمکش بین بنی امیّه و مسلمانان شورشی و رهبران قریشی آنها چند سال ادامه یافت.

در این مدّت حدیث‌هایی از پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم در مذّمت افرادی از بنی امیّه مانند حکم بن ابی العاص،عموی عثمان و برادرش،ولید شراب خوار و سعد بن ابی سرح منتشر شد.

در آن کشمکش‌ها،چند بار با وساطت امام علی علیه السّلام بین شورشیان و خلیفه،صلح برقرار شد؛ ولی در هر بار خلیفه خلاف تعهّدات خود عمل می‌کرد و شورشیان به مدینه بازمی‌گشتند و از خلیفه دادخواهی می‌کردند.در این کشمکش‌ها بنی هاشم به رهبری سرورشان،امام علی علیه السّلام بی‌طرف بودند و تا اندازه‌ای عثمان را از گزند شورشیان محافظت می‌نمودند.

در پایان این دوره،مسلمانان از بند و بست‌هایی که مدّت بیست و پنج سال بر دست و دهانشان زده شده بود،آزاد شدند.بعضی از صحابه توانستند سوابق امام علی را به یاد مردم آورند و احادیثی از پیامبر در فضایل او نقل کنند و به گوش آنها که درک صحبت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم را نکرده بودند،برسانند.در نتیجۀ این تلاش‌ها،چشم‌ها به علی علیه السّلام دوخته شد و نامش زبانزد مسلمانان دور و نزدیک شد و به عنوان یگانه مرد منجی امّت شناخته شد.

شورشیان برای آخرین بار خانۀ عثمان را محاصره کردند.علی علیه السّلام دو فرزند خود،دو سبط پیامبر،حسنین علیهما السّلام را بر در خانۀ عثمان گذاشت تا نگذارند شورشیان به آن خانه حمله برند و

عثمان را بکشند.در این درگیری صورت امام حسن علیه السّلام جراحت برداشت و خونین شد.

سرانجام محمّد بن ابی بکر با چند تن از شورشیان از خانۀ همسایه به خانۀ عثمان درآمدند و عثمان را کشتند.

در آن حال که مسلمانان از همۀ قید و بندهای دستگاه خلافت آزاد شدند و هیچ بیعتی بر گردنشان نبود و زمامدار اختیار خود بودند،همگی علی‌علی‌گویان رو به علی علیه السّلام آوردند و با او بیعت کردند،و بدین سان خلافت آن حضرت برپا شد؛چنان که بیان می‌نماییم.

سنّت در عصر علی علیه السّلام

علیّ بن ابی طالب علیه السّلام،وصیّ پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم

در ذی الحجّۀ سال 35 هجری،پس از کشته شدن عثمان،مردم با علی علیه السّلام بیعت کردند،و در ماه رمضان سال چهلم هجری علی علیه السّلام در مسجد کوفه شهید شد.مدّت خلافت وی چهار سال و هشت ماه و اندی بود.

بیعت با امام علی علیه السّلام

پس از کشته شدن عثمان،توده‌های مردم بر حضرت علی فشار آوردند تا با او بیعت کنند،ولی آن حضرت نمی‌پذیرفت.سرانجام پس از گفتگوهای بسیار و قرار دادن شروطی،حضرتش بیعت آنان را پذیرفت.از جمله شروط آن حضرت در پذیرفتن بیعت،این دو مورد بود:

آنها را به پیروی از حق و عدالت و عمل به سنّت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم راه برد.

علی علیه السّلام درهمی از بیت المال بدون اطّلاع مسلمانان،برندارد.

آن حضرت با این شرط راه را بر سردمداران که طمع برداشت بیش از دیگران را داشتند، مسدود ساخت.

با شروطی که امیر المؤمنین علیه السّلام مقرّر فرمود،همۀ صحابه و تابعین و سایر سکنۀ مدینه با حضرتش بیعت کردند جز بنی امیّه و عزیزان بنی امیّه،مانند حسّان بن ثابت که شاعر خلیفۀ اموی، عثمان شده بود و زید بن ثابت که کاتب خلفا در نوشتن نسخه‌های قرآن بود و سعد وقّاص و

اسامة بن زید که گفتند:پس از این در جامعه اختلاف پدید می‌آید.

سیاست حکومت امام علی علیه السّلام

اشارة

امیر المؤمنین علیه السّلام یک روز پس از بیعت،دستور داد بیت المال را بین مسلمانان بالسّویه تقسیم کنند و به هر نفر سه دینار بدهند و بین بدری و احدی و خندقی و مهاجری و انصاری و آزادشدۀ آنها از غیر عرب،هیچ گونه فرقی نگذاشت.خود نیز با قنبر یکسان برداشت.

این کار امیر المؤمنین علیه السّلام زنگ خطر را برای قشرهای امتیازیافتۀ جامعۀ آن روز،به صدا در آورد و همگی برآشفتند و قیامت برپا کردند.

سردمداران در مسجد پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم علیه امام تجمّع کردند و به آن حضرت گفتند:یا علی!در کارت عدالت را رعایت نکردی.شما کسانی را که با شمشیر ما تسلیم شدند و اسلام آوردند و بندۀ ما بودند و ما آنها را در راه رضای خدا آزاد کردیم،با ما یکسان کردی و سابقۀ ما را در اسلام در نظر نگرفتی.

آن حضرت در جواب فرمود:سابقه در اسلام و فضیلت در اسلام را خداوند در قیامت پاداش عطا می‌فرماید.ما و شما دیدیم پیامبر در تقسیم مال بین بندگان خدا اینچنین عمل می‌فرمود.(یعنی سنّت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم چنین بود.)

در این هنگام بنی امیّه ظاهر شدند و در مسجد پیامبر به این گروه پیوستند.سپس نزد امام آمدند و در برابر حضرتش نشسته خون‌هایی که آن حضرت از ایشان در جنگ‌ها ریخته بود،برشمردند و گفتند:اکنون ما با تو بیعت می‌کنیم به شرط آنکه آنچه از ما سر زده نادیده گرفته شود و آنچه در دست ماست[از مال دنیا] برایمان بماند و قاتلان عثمان را بکشی.

آن حضرت در غضب شد و فرمود:

«خون‌های شما را حق ریخت نه من!و آنچه از مال خدا و مال مسلمانان نزد شما هست،عدالت شامل حال شما می‌شود.و اگر کشتن قاتلان عثمان لازم آید،باید با آنها جنگید. ⁽¹⁾

-شرح فرمایش آن حضرت این است که:

عایشه و طلحه و زبیر و جمعی از انصار و مهاجر،و مردم اهل مصر و کوفه در آن شریک بودند.پس اگر کشتن آنها لازم باشد،باید با همۀ اینها جنگید.

باطل بر او تنگ‌تر است.شما اگر چنین بیعتی را نمی‌پذیرید،بروید هر جا که می‌خواهید،برای شما امن است.»

آنها گفتند:نه،چنین نمی‌کنیم!بلکه بیعت می‌کنیم و با تو می‌مانیم. ⁽¹⁾

-رجوع کنید به:شرح نهج البلاغه(ابن ابی الحدید)170/2-173،چ اوّل مصر.

تقسیم حکومت بر شهرها

امیر المؤمنین علیه السّلام فرمانداران شهرها را بر حسب کفایت و درایت تعیین فرمود و محرومیت بنی هاشم و غیر قریش را رفع کرد.از انصار قیس بن سعد بن عباده را والی مصر،و عثمان بن حنیف را والی بصره،و سهل بن حنیف را والی مدینه فرمود.از بنی هاشم قثم بن عبّاس را والی مکّه،و عبید اللّه بن عبّاس را والی صنعاء یمن،و پس از جنگ جمل عبد اللّه بن عبّاس را والی بصره نمود.و همچنین دیگران را در شهرهای دیگر.

نتیجۀ این سیاست

همان گونه که سیاست حکومت پیش می‌رفت،همۀ امتیازات قشرهای ممتاز در جامعۀ مسلمانان نابود می‌شد.امّ المؤمنین عایشه که سالی دوازده هزار درهم می‌گرفت،می‌بایست با بندۀ آزادشده‌اش که سالی دویست درهم می‌گرفت،یکسان شود.و همچنین طلحه و زبیر و دیگر سردمداران صحابه.

این عدالت و مساوات بر صحابۀ قریشی گران آمد؛ولی بر انصار خیر.چه آنها پس از بیست و پنج سال،برای اوّلین بار با برادران مهاجر خود که از قریش بودند،یکسان می‌شدند.بدین سبب مهاجران قریشی که همۀ امتیازات خود را از دست داده بودند،یکدیگر را هشدار دادند و در پی چاره برآمدند.عمرو عاص به معاویه نوشت:

«امّا بعد؛آماده باش تا هر چه داری علی از تو بگیرد و تو را مانند چوب درختی سازد که برگ‌های آن را بریزند.» ⁽²⁾

در این باره قریش نمی‌توانست به مردم بگوید علی امتیازات ما را لغو کرد،بیایید با او بجنگیم.

لذا چاره در آن دید که بانگ برآورد:

«ای مسلمانان!خلیفه و امام مسلمانان،عثمان،مظلوم کشته شد.در پی خونخواهی‌اش قیام کنید.»

قریش پس از آنکه مسلمانان را تهییج کرد،امام را قاتل عثمان معرّفی نمود،و اوّلین کسی که چنین شعار داد،امّ المؤمنین«عایشه»بود.

حکومت خلفا،چنان که بیان داشتیم،از خانۀ پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم عایشه را برگزید و او را در جامعه ممتازترین فرد در خانه پیامبر معرّفی کرد.و سخت کوشید تا او را مورد احترام خاصّ جامعه گرداند،تا بدین وسیله از پرتو شخصیّت فاطمه علیها السّلام،یگانه دخت پیامبر در جامعه بکاهد،آن را کم فروغ سازد و مبارزۀ سخت فاطمه علیها السّلام با دستگاه خلافت را بی‌اثر کند.

در اثر پیشرفت این سیاست،عایشه توانست در زمان عثمان علیه او قیام کند و تا آنجا پیش رود که مردم عثمان را بکشند.

پس از عثمان،عایشه در برابر علی علیه السّلام قیام کرد و برای گردآوری مسلمانان،خونخواهی عثمان را شعار داد.عایشه در خانۀ خدا خیمه زد و بانگ برآورد:

«عثمان مظلوم کشته شد و قاتلش علی است.برای خونخواهی عثمان قیام کنید.یک روز عثمان از همۀ عمر علی بهتر است!و....»

این خبر به قریش رسید و از مدینه و دیگر شهرها به مکّه گرد آمدند.بنی امیّه نیز با تیره‌های دیگر قریش هماهنگ شدند.خونیان دیروز هم‌رزمان امروز گردیدند و به سرکردگی عایشه به بصره روانه شدند.

علی علیه السّلام به دنبالشان رفت.دو لشکر روبرو شدند.در لشکر عایشه تیره‌های قریش بودند و در لشکر علی انصار و اندکی از قریش.عایشه شکست خورد و جنگ به نفع امیر المؤمنین علیه السّلام تمام شد و حضرت از بصره به کوفه رفت.

سپس قریش به گرد«معاویه»جمع شدند؛و معاویه پس از آن توانست به نام خونخواهی عثمان،صد هزار مرد شمشیر زن به جنگ علی ببرد و جنگ صفّین را بپا کند.در این جنگ دو تن از انصار با معاویه،و سایرین با علی علیه السّلام بودند.این جنگ با قرار رجوع به حکمیّت متوقّف شد.

ولی قیام قریش علیه علی ادامه یافت.حضرت علی از این بابت چنین به خدا شکوه می‌برد:

«اللّهمّ إنّی أستعدیک من قریش...» ⁽¹⁾

-نهج البلاغه،خطبۀ 215. [1]

«خدایا به تو از قریش شکایت می‌آورم.قریش ظرف مرا واژگون ساخت و اجماع بر مبارزه با من کرد و...»

قریش در عصر پیامبر علیه او قیام کرد و با او جنگ‌های بسیاری بپا کرد؛و انصار در همۀ جنگ‌ها در رکاب پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم با آنها جنگیدند.

در عصر حضرت علی نیز قریش علیه وصیّ پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم قیام کرد و با او جنگید؛و انصار در رکاب علی علیه السّلام با قریش جنگیدند.

علی علیه السّلام به«کوفه»بازگشت و آنجا را مرکز حکومت خود قرار داد.

کوفه مرکز حکومت ایران بود(به جز قسمت جنوب ایران)و تازه مسلمانان ایرانی که آنها را موالی( آزادکردگان)و الحمراء ⁽¹⁾

-الحمراء:العجم؛لأنّ الشقرة تغلب علیهم،و ابن الأمة.

ایرانیان تازه مسلمان،عدالت اسلامی را در کارهای این حاکم و این رهبر لمس کردند و پروانه‌وار به گرد شمع وجودش تجمّع کردند.این کار بر تمام قشرهای نژاد عرب بسیار گران آمد.

چند نمونه از مقابلۀ امام علی علیه السّلام با نژادپرستی

روزی دو زن،یکی از عرب و دیگری از موالی،نزد امام آمدند و درخواست کمک کردند.

امام به هر یک چند درهم و مقداری طعام عنایت فرمود و هر دو را یکسان داد.

یکی از آن دو زن به امام گفت:من از نژاد عرب هستم و این زن از نژاد عجم!

امام فرمود:به خدا سوگند،در کار این اموال فرقی بین فرزندان اسماعیل و فرزندان اسحاق نمی‌بینم. ⁽²⁾

اسماعیل و اسحاق علیهما السّلام دو فرزند ابراهیم خلیل علیه السّلام بودند.«اسماعیل»در زمین عرب و در مکّه زندگی کرد و فرزندان او در شمار قبایل عرب آمدند،و به خصوص قبیلۀ قریش از نسل اسماعیل

می‌باشند.«اسحاق»در سرزمین غیر عرب ساکن شد و فرزندان او عجم(یعنی غیر عرب)به شمار آمدند.

روزی امیر المؤمنین علیه السّلام در مسجد کوفه نشسته بود و همین موالی عجم به گردش انبوه شده بودند.اشعث بن قیس که در عصر جاهلیت از ملوک کنده در یمن ⁽¹⁾

-اعلام زرکلی 333/1.

با این جملۀ تند و شکننده،امام شخصیّت اشعث را که از عصر جاهلی برایش مانده بود،در هم شکست.

این روش امام با موالی و عرب،گاه بیش از این به سود موالی و به زیان فرهنگ جاهلیت عرب بود و امام در مواردی موالی را بر عرب ترجیح می‌داد.مانند سلوک آن حضرت با میثم تمّار چنان که بیان می‌نماییم.

میثم تمّار بندۀ زنی از قبیلۀ بنی اسد بود.امیر المؤمنین علیه السّلام او را خرید و آزاد کرد.وی در شهر کوفه دکّان خرمافروشی داشت و امام به دکّۀ او تشریف می‌برد،و یک بار حضرتش به جای او خرما فروخت.

میثم از خواصّ اصحاب امیر المؤمنین علیه السّلام و از اصحاب سرّ آن حضرت شده بود.هنگامی که میثم در سال شصت هجری سفر حج کرد،در مدینه امّ سلمه به میثم گفت:«یک شب شنیدم پیامبر نام تو را به علی فرمود و سفارش تو را به او فرمود.»سپس دستور داد محاسن او را با مشک خوشبو کنند.

میثم گفت:اگر امروز این محاسن را با مشک خوشبو می‌کنید،به همین زودی در راه دوستی اهل بیت به خون آغشته می‌گردد.

سپس از نزد امّ سلمه به دیدار عبد اللّه بن عبّاس رفت و گفت:هر چه می‌خواهی از تفسیر قرآن از من سؤال کن.امیر المؤمنین تأویل و شأن نزول قرآن را به من تعلیم فرمود.

ابن عبّاس دوات و کاغذ خواست و بیانات میثم را نوشت.در آن حال میثم به وی گفت:چگونه خواهی بود آنگاه که بشنوی مرا دار زده‌اند؟و من نهمین کسی باشم که بر چوبۀ دار بالا برند.و چوبۀ دار من کوتاه‌تر از دیگران باشد.

ابن عبّاس از سخن او برآشفت و به او گفت:کاهن شده‌ای و پیشگویی می‌کنی؟!و کاغذهای تفسیر را درید.میثم به او گفت:چنین مکن،آرام باش.نوشته‌ها را نگاه دار.چنانچه دیدی آنچه گفتم واقع نشد،آن زمان نوشته‌ها را پاره کن.

ابن عبّاس گفت:چنین است.و نوشته‌ها را در انتظار نتیجۀ پیشگویی نگاه داشت.

میثم پس از حج به کوفه بازگشت.ابن زیاد دستور داد میثم را-چنان که پیشگویی کرده بود-به دار کشیدند.میثم چوبۀ دار را منبر قرار داد، ⁽¹⁾

-در آن زمان کسی را که دار می‌زدند،به چوبۀ دار می‌بستند تا بمیرد،و مانند دار زدن در عصر ما نبود که طناب به گردنش آویزند تا خفه شود.

ابن زیاد دستور داد حربه‌ای بر پهلویش زدند.خون از دهان و دماغش بر محاسنش فرود آمد.

او ده روز قبل از رسیدن سیّد الشّهداء علیه السّلام به عراق،شهید شد. ⁽²⁾

درس بیست و نهم

اشارة

مقدّمه

اشارة

پس از رحلت پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم،مسلمانان به دو فرقه تقسیم شدند.یک گروه گفتند:پیامبر به فرمان خداوند متعال،علی علیه السّلام را به عنوان وصی و خلیفه و امام پس از خود،معرّفی و معیّن فرموده است.

و فرقۀ دیگر گفتند:خدا و پیامبرش در مورد زمامدار و پیشوای مسلمانان پس از رحلت رسول خدا،دستوری نداده‌اند و کار را به خود مسلمانان واگذارده‌اند.

خلاصۀ آنچه پس از رحلت پیامبر خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم در جامعۀ مسلمانان گذشت،به قرار ذیل است:

در سقیفه،ابو بکر با بیعت تنی چند از حاضران به خلافت رسید.پس از او عمر با تعیین ابو بکر خلیفه شد.پس از ضربت خوردن عمر،وی در ظاهر تعیین خلیفه را در شورای شش نفره از مهاجران قرار داد.در نتیجه با کوشش عبد الرّحمن بن عوف،عثمان به خلافت رسید.

پس از قتل عثمان،عموم صحابه از مهاجران و انصار و تابعین،در مدینه با علی علیه السّلام بیعت کردند.طلحه و زبیر بعد از آنکه با حضرت علی بیعت کردند،به سرکردگی عایشه در بصره،به بهانۀ خونخواهی عثمان،بر حضرتش شوریدند و مغلوب شدند.از سوی دیگر معاویه هم که با علی علیه السّلام بیعت نکرده بود،به نام خونخواهی عثمان قیام کرد و با حضرت در صفّین جنگید.

هنگامی که جنگ به سود امام در حال اتمام بود،در نتیجۀ نیرنگ معاویه در دعوت رزمندگان به قبول حکمیّت قرآن،برخی از سپاهیان علی علیه السّلام آن حضرت را به پذیرش حکمیّت و انتخاب ابو موسی اشعری به عنوان حکم مجبور کردند.معاویه نیز عمرو عاص را از جانب خود به عنوان حکم تعیین نمود.این دو حکم اجتماع نمودند و ابو موسی با فریب عمرو عاص،حکم کرد که علی و معاویه از حکومت عزل شوند.پس از سخن ابو موسی،عمرو سخن گفت و علی را عزل و معاویه را به خلافت نصب نمود.

بر اثر این واقعه،دسته‌ای از لشکر امام و اهل کوفه که در عقیده پیرو مکتب خلفا بودند و خلافت را انتخابی می‌دانستند،از مسلمانان جدا شدند و آنها را کافر خواندند،و بر علی علیه السّلام خروج کردند.حضرت با این افراد جنگید و بیشتر آنان را در نهروان از بین برد.از آن عدّه که در نهروان باقی ماندند،یک نفر امام علی علیه السّلام را در محراب مسجد کوفه شهید کرد.

پس از آن،مسلمانان با سبط پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم،حسن بن علی بیعت کردند.هنگامی که معاویه به جنگ آن حضرت آمد،اهل کوفه به امام خود خیانت کردند.در نتیجه امام حسن علیه السّلام در سال

چهلم هجری،مجبور به صلح با معاویه شد.مکتب خلفا آن سال را«عام الجماعة»نامیدند؛به دلیل اینکه همه بر خلافت معاویه اجتماع کردند.

*** معاویه بیست سال خلافت کرد.در این بیست سال به دستور معاویه احادیث بسیاری در تأیید و بنا به مصلحت دستگاه خلافت-که خود در رأس آن قرار داشت-جعل کردند و به رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم نسبت دادند.در مکتب خلفا این گونه احادیث و احادیث تحریف‌شدۀ دیگری که در بحث‌های گذشته بدانها اشاره شد،سنّت پیامبر نامیده شده که به چهار دسته قابل تقسیم است:

روایت‌هایی که در اصل از پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم بوده،ولی در اثر گذشت زمان و نقل راویان مختلف،آن قدر دستخوش تغییر و تبدیل شده که گاهی حقیقت گفتار پیامبر به دشواری مشخّص می‌گردد.

روایت‌هایی که در اصل از علمای اهل کتاب یا از شاگردان ایشان بوده،ولی با احادیث پیامبر اکرم آنچنان در آمیخته که گاه از هم تشخیص داده نمی‌شوند.

عقیدۀ تجسیم خداوند و تشبیه او به مخلوقش،از این دسته روایات ناشی شده است.

روایت‌هایی که در اصل از پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم بوده،ولی به سود دستگاه حاکمه دست کاری شده است.

روایت‌هایی که به سود دستگاه خلافت جعل و ساخته شده است.این روایات خود به چند دسته تقسیم می‌شوند:

از همین گروه است روایاتی که طبق آنها،پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم از خروج بر سلطان جائر نهی اکید کرده و فرموده است:«اطاعت حاکم در هر حال واجب است،اگر چه متظاهر به فسق و ظلم باشد.

حکومت او خواست خداست؛چه آنکه خیر و شر همه‌اش فعل خداست.»و گفته‌اند:«الخیر کلّه و الشّرّ کلّه من اللّه.»و انسان را در فعل خود هیچ اختیاری نیست.

این دسته اخبار،سبب پیدایش اختلاف فکری و عقیدتی و تشکیل فرقه‌هایی مانند جبریه و غیره در مکتب خلفا گردیده است.

این چهار دسته از احادیث و نیز اقوال صحابه و اجتهاداتشان در احکام،و همچنین آرای تابعینشان-که بعضی از آنها خلاف نصّ قرآن و سنّت پیامبر است،ولی در مکتب خلفا در عرض احادیث پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم قرار داده شده-سبب بروز اختلاف در احکام و پیدایش مذاهب فقهی متعدّد در مکتب خلفا،مانند مکتب اهل رأی و اجتهاد و مکتب سلفی‌ها و...گردیده است.

اجازۀ تدوین حدیث در مکتب خلفا

آنگاه که عمر بن عبد العزیز در حدود سال صد هجری،حرمت نوشتن سنّت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم را رفع کرد،پیروان مکتب خلفا کوشش‌های بسزایی در جمع‌آوری احادیث پیامبر نمودند.محدّثان برای جمع‌آوری حدیث و نقل آن،از شهری به شهر دیگر می‌رفتند و از محدّث هر شهر حدیث می‌گرفتند،و خود نیز برای محدّثان آن شهر حدیث نقل می‌کردند.

بدین سان احادیثی که در بین افراد معدودی از اهل مدینه و کوفه و بصره و دمشق بود،در تمام کشورهای اسلامی آن روز منتشر شد.نشر این احادیث سبب بروز اختلاف‌های شدیدی در مکتب خلفا گردید که در آینده کیفیت آن را بیان خواهیم کرد.

انتشار احادیث اهل بیت علیهم السّلام در زمان درگیری بین سران مکتب خلفا

پس از دستور عمر بن عبد العزیز،محبّان اهل بیت علیهم السّلام نیز توانستند خود را به امام باقر علیه السّلام برسانند و احادیث پیامبر را از حضرتش بیاموزند.تا آنکه هشام در سال 105 هجری به خلافت رسید،و در آزار اهل بیت و دوستدارانشان بیفزود و در سال 117 هجری،بنابر قولی،امام باقر علیه السّلام را مسموم کرد،و در سال 121 هجری نیز زید بن علی را شهید کرد.

هشام در سال 125 هجری وفات کرد.پس از او ولید بن یزید بن عبد الملک به خلافت رسید.

در این زمان دعوت بنی عبّاس در خطّۀ خراسان شروع شد.در ابتدای همین سال،گروهی از دعات و مبلّغان بنی عبّاس که در بین آنها ابو مسلم خراسانی نیز بود،همراه با هدایایی از خراسان به دیدار محمّد بن علی،نوادۀ عبد اللّه بن عبّاس آمدند.وی ابو مسلم خراسانی را بر آنان امیر کرد.

محمّد در همان سال وفات کرد.پس از او فرزندش،ابراهیم،ابو مسلم را در منصبش تثبیت نمود.ابراهیم را مروان حمار،آخرین خلیفۀ بنی امیّه به قتل رسانید.پیروان بنی عبّاس پس از وی،با برادرش،عبد اللّه که معروف به سفّاح شد،بیعت کردند و سفّاح به سال 132 هجری به خلافت رسید.

از سال 125 تا 132 هجری،بنی امیّه از طرفی سخت مشغول جنگ با بنی عبّاس بودند،و از طرفی دیگر درگیر شورش‌های خوارج.در اوایل همین رویدادها،بین خود بنی امیّه نیز جنگ و کشتار درگرفت.

ولید بن یزید از خاندان بنی امیّه،پس از یزید بن معاویه به فسق و فجور مشهور و زبانزد بود.تا جایی که قصد داشت بر بام کعبه ساختمانی بسازد و در آنجا به میگساری بپردازد.وی برای این کار،مهندسی نیز به مکّه فرستاده بود. ⁽¹⁾

-رجوع کنید به:تاریخ یعقوبی 333/2؛تاریخ ابن کثیر 8/10.

سرانجام در سال 126 هجری بر او دست یافت و او را کشت و خود به خلافت نشست.

در این اوان،طلاّب علوم اسلامی و حدیث پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم،پروانه‌وار گرد شمع هدایت آن زمان، امام جعفر صادق علیه السّلام،جمع می‌شدند و از حضرتش سنّت پیامبر و تفسیر قرآن و دیگر علوم اسلامی را می‌آموختند.به خصوص در ایّام حج،در مدینه و مکّه و عرفات و منی،گروه گروه از شهرهای دور و نزدیک می‌آمدند و از حضرتش استفاده می‌نمودند.داستان مناظرات آن حضرت با زنادقه و دیگر پیروان ملل و نحل گوناگون،مشهور است.

این وضع از سال 125 هجری تا اوایل خلافت منصور عبّاسی ادامه داشت.مسلمانان بیش از دوازده سال،از شهرهای خطّۀ خراسان تا ری و قم و کوفه و دیگر شهرها،به حج می‌آمدند و از حضرتش توشه‌هایی از سنّت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و علوم اسلامی گرفته به شهرهای خود هدیه می‌بردند.

تا جایی که راویان حدیث که از حضرتش حدیث پیامبر آموخته بودند،به سه هزار یا بیشتر رسید.

هزاران محدّث می‌گفتند:«حدّثنی ابو عبد اللّه جعفر بن محمّد الصّادق عن أبیه،عن جدّه،عن أبیه،عن رسول اللّه،عن جبرئیل،عن الباری...»و گاه می‌گفتند:«حدّثنی ابو جعفر محمّد الباقر عن أبیه،عن جدّه،عن رسول اللّه...»

در این زمان تعداد کتب حدیثی کوچکی که در علم حدیث اهل بیت علیهم السّلام تألیف شده بود و آنها را اصل می‌نامیدند،به چهارصد رساله رسید.

بازگشت به کار تدوین حدیث در مکتب خلفا

مدّت حکومت عمر بن عبد العزیز که دستور نوشتن سنّت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم را صادر کرد،کوتاه بود.

وی در رجب سال 99 هجری به خلافت رسید و در صفر سال 101 هجری از دنیا رفت یا خود بنی امیّه او را مسموم کردند.سایر خلفای بنی امیّه،کارهای او را روا نداشتند.گویند زهری(متوفّای 124 هجری)کتابی نوشت،ولی به زمان عمر بن عبد العزیز نرسید. ⁽¹⁾

-رجوع کنید به:قواعد الحدیث(محمّد جمال الدّین القاسمی،متوفّای 1332 ق)46/-47،چ قاهره 1380 ق؛تدریب الراوی(سیوطی،متوفّای 911 ق)41/،چاپ سال 1392 ق؛الحدیث النبوی الشریف(محمّد الصّبّاغ)43/،چ دمشق 1397 ق.

پس از انقراض حکومت بنی امیّه،خلفای بنی عبّاس که در سال 132 هجری بر سر کار آمدند، در ابتدا درگیر از بین بردن آثار بنی امیّه و طرفدارانشان بودند.منصور دوانیقی در سال 136 به خلافت رسید و با قیام خونین دو برادر،«محمّد»و«ابراهیم»(متوفّای سال 145 هجری)،روبرو گردید که هر دو از نسل امام حسن علیه السّلام بودند و مردم را دعوت به حکومت اهل بیت پیامبر می‌نمودند.

پس از ایشان نیز بنی عبّاس با قیام‌های پیاپی امامزادگان از نسل علی و فاطمه علیهما السّلام که مردم را به حکومت«الرّضا من آل محمّد»(برگزیده از خاندان پیامبر)دعوت می‌کردند،روبرو شدند.در این هنگام انتشار حدیث از مکتب اهل بیت علیهم السّلام و شاگردان امام باقر و امام صادق علیهما السّلام به اوج خود رسیده بود و هزاران محدّث در شهرهای اسلامی،«حدّثنی الباقر و حدّثنی الصّادق»می‌گفتند.

حکومت بنی عبّاس در برابر دو خطر قرار گرفته بودند:یکی خطر شورش‌های امامزاده‌ها از فرزندان علی و فاطمه علیهما السّلام که با شمشیر می‌جنگیدند؛و دیگری خطر انتشار فکر اسلامی صحیح به واسطۀ احادیثی که محدّثان از اوصیای پیامبر روایت می‌کردند.

این احادیث،مسلمانان را بیدار می‌ساخت و دستگاه خلافت را حکومت جور معرّفی می‌کرد و احکامی را که خلفا اجرا می‌کردند،احکامی ضدّ اسلام می‌شناساند.

همان قیام‌های پیاپی آل علی نیز از همین روشنگری‌ها سرچشمه می‌گرفت.چه آنکه مسلمانان آنگاه که به واسطۀ شنیدن حدیث اهل بیت علیهم السّلام،مخالفت احکام خلفا با احکام اسلام را درک می‌کردند،خلفا را مصداق اولو الامر و واجب الاطاعه نمی‌دانستند و برای رفع ظلم و ستم آنان،گرد امامزاده‌ها جمع شده علیه خلفا شورش می‌کردند.

خلفای بنی عبّاس شورش‌های امامزادگان را با لشکر و شمشیر چاره کردند.و برای مقابله با آنها

که بین مسلمانان حدیث‌هایی روایت می‌کردند که آن نوع حکومت را باطل معرّفی می‌نمود و گرفتن مالیات و سایر احکام دستگاه خلافت را ظالمانه و ضدّ اسلامی و ضدّ سنّت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم معرّفی می‌کرد،چاره‌ای دیگر اندیشیدند؛و آن عبارت بود از نشر همان احادیثی که در گذشته بیان کردیم.

بدین سبب سیاست حکومت بنی عبّاس از زمان ابو جعفر منصور به بعد،بر ترویج حدیث مکتب خلفا بنیان‌گذاری شد و محدّثان مکتب خلفا را در دربار بنی عبّاس،احترامی خاص بود.

محدّثان از بلخ و بخارا و سمرقند،به نیشابور و ری و کوفه و بصره و بغداد و دمشق و مکّه و مدینه و اسکندریه و اندلس،و گاه بالعکس،برای فرا گرفتن حدیث و نیز تعلیم حدیثی که خود آموخته بودند،سفر می‌کردند.

و در همین عصر بود که حدیث مکتب خلفا تدوین شد و مالک بن انس(متوفّای 179 هجری) کتاب خود«موطأ»را تألیف کرد و در آن احادیثی را که از پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم روایت شده بود،با اجتهادات صحابه و تابعین یکجا جمع‌آوری نمود.

مؤلّفان پس از مالک نیز از همان چهار دسته احادیث یاد شده،در کتاب‌های خود احادیثی را جمع‌آوری نمودند.مانند:دارمی(متوفّای 255 هجری)،ابن ماجه(متوفّای 273 هجری)، ابو داوود(متوفّای 275 هجری)،ترمذی(متوفّای 279 هجری)و نسائی(متوفّای 303 هجری).

اینان کتب خود را«سنن»(جمع سنّت)نام گذاردند؛یعنی سنّت‌های پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم.و سنن چهار محدّث اخیر از جمله کتب حدیث صحیح مکتب خلفا به شمار می‌آید.

بخاری(متوفّای 256 هجری)و مسلم(متوفّای 261 هجری)نیز از همان احادیث در دو کتاب خود به نام«جامع صحیح»،وارد نمودند که مکتب خلفا،همۀ احادیث آن دو را همانند آیات قرآن کریم،صحیح می‌دانند و نمی‌پذیرند کسی در صحّت احادیث این دو کتاب شک یا تردید کند،و آن را شک و تردید در اصل سنّت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم به حساب می‌آورند.

پس از انتشار این احادیث در شهرهای مسلمانان و تدوین آنها در کتب حدیث،در بین پیروان مکتب خلفا در مورد احکام و عقاید اسلام،اختلاف‌های بسیاری پدیدار شد که در ادامه به بررسی آن خواهیم پرداخت.

اختلاف و فرقه گرایی در مکتب خلفا

اشارة

به دنبال نشر احادیث یاد شده به وسیلۀ سفرهای محدّثان به شهرهای مسلمانان،و نیز به وسیلۀ تدوین آنها در کتب حدیث،میان پیروان مکتب خلفا در دو زمینه اختلاف ایجاد شد:

در احکام اسلام

در عقاید اسلام

ما اکنون تا آن اندازه که برای فهم بحث‌های آیندۀ این سلسله مباحث لازم است،اشاره‌ای به آنها می‌نماییم.

اختلاف در احکام اسلام

اشارة

مهم‌ترین سبب پدید آمدن اختلاف فرقه‌ای در مکتب خلفا،پذیرش و عدم پذیرش احادیث پیامبر می‌باشد.در این زمینه مشهورترین کسی که نپذیرفتن احادیثی از پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم را که مخالف رأی او بود،صریحا اعلام کرد،«ابو حنیفه»(متوفّای 150 هجری)بود.ما تفصیل کار او را در فصل «الاجتهاد فی القرن الثّانی»در کتاب معالم المدرستین ذکر کرده‌ایم و چندین مثال از احکامی که ابو حنیفه بر خلاف سنّت پیامبر(حدیث پیامبر)فتوا داده بود،آورده‌ایم.

ابو حنیفه و پیروان مکتب او چندین قاعده برای استخراج احکام تعیین نموده‌اند به نام‌های «قیاس»و«استحسان»و«مصالح مرسله»،که حقیقت آنها عمل کردن به رأی انسان است.آنان این قواعد را مانند کتاب خدا و سنّت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم مدرک قرار داده‌اند و آن کس را که استخراج احکام می‌کند،«مجتهد»و کار او را«اجتهاد»می‌نامند.

شایسته است یادآور شویم که در مکتب خلفا اجتهاد یا عمل کردن به رأی خود در مقابل احکامی که در کتاب خدا و سنّت پیامبر آمده،از زمان صحابه و سه خلیفۀ اوّل بنیان‌گذاری شد که تفصیل این بحث را در جزء قبل و نیز در فصل«موقف المدرستین من الفقه و الاجتهاد»در جلد دوم معالم المدرستین آورده‌ایم.

پس از صحابه،اوّلین کسی که اجتهادات صحابه و تابعین را در ردیف سنّت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم یکجا جمع‌آوری نمود و همه را مدرک احکام اسلام قرار داد،مالک بن انس بود که این کار را در کتاب «موطأ»خود انجام داد.ولی ابو حنیفه از مالک در این باره پیشروتر بود و قوانینی برای عمل کردن به رأی در احکام ابداع کرد.

پس از ابو حنیفه،شاگردان مکتب او کار تغییر احکام را به جایی رسانیدند که بسیاری از محرّمات اسلام را حلال کردند و نام آن را«الحیل الشّرعیه»گذاردند، ⁽¹⁾

-رجوع شود به:المحلّی(ابن حزم)251/11-257.

البته مالک این گستاخی را از ابو حنیفه و شاگردانش نمی‌پذیرفت.از مالک نقل کرده‌اند که می‌گفت:

«در اسلام،شوم‌تر از ابو حنیفه متولّد نشده است.پیامبر پس از آنکه اسلام تمام و کامل شد، وفات کرد؛شایسته و سزاوار است که پیروی نماییم از احادیث پیامبر و اصحاب پیامبر و از رأی پیروی ننماییم...»

در برابر انتشار مذهب ابو حنیفه و قیام بعضی از شاگردانش به تغییر احکام اسلام تحت عنوان حیله‌های شرعی،مکتب‌هایی مخالف ایشان پدیدار شد.مشهورترین مذهب فکری مخالف با مکتب ابو حنیفه را«احمد بن حنبل»(متوفّای 241 هجری)تأسیس کرد.وی مؤلّف کتاب بزرگ حدیث به نام«مسند»بود.

شعار مکتب احمد بن حنبل،رجوع به عصر پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و صحابه بود که ایشان را«سلف صالح»خود می‌گفتند.یعنی«پیشینیان اهل صلاح».این اختلاف بین دو مکتب شدید شد و دو فرقه یکدیگر را فاسق و گاهی دور از اسلام می‌خواندند.تاریخ خطیب،این شعر را از مخالفان ابو حنیفه نقل می‌کند:

إذا ذو الرأی خاصم فی قیاس و جاء ببدعة هنة سخیفة

أتیناهم بقول اللّه فیها و آثار مبرّزة شریفة

فکم من فرج محصنة عفیفة احلّ حرامها بأبی حنیفة ⁽¹⁾

-تاریخ بغداد 408/13. [1]

«اگر شخصی از اهل رأی با استفاده از دلیل و قیاس،یک بدعت پوچ و زشت بیاورد، ما در آن مسأله از قول خدا و احادیث شریفه دلیل می‌آوریم.

چه بسیار شده که با فتوای ابو حنیفه،نکاح بانوی شوهردار با عفّتی بر مرد اجنبی حلال شده است.»

روش سیاسی ابو حنیفه و شاگردانش

بنابر نقل خطیب بغدادی،ابو حنیفه را با منصور،خلیفۀ عبّاسی،دو گونه رفتار متفاوت بوده است.وی در آغاز در خدمت منصور بوده،چنان که در تاریخ بغداد گوید:

«در بنای حصار بغداد(حدود سال 142 هجری)،ابو حنیفه سر کار خشت زدن و شمارش آن بود و شمارش آنها را با چوب نی مشخّص می‌کرد. ⁽²⁾او اوّلین کسی بود که این روش را در شماره کردن خشت به کار برد.» ⁽³⁾

ولی در پایان عمر،به مخالفت با خلیفه برخاست.چنان که خطیب و دیگران روایت می‌کنند که ابو حنیفه در زمان شورش ابراهیم در بصره علیه ابو جعفر منصور،بر خروج بر خلیفه و یاری ابراهیم فتوا می‌داد. ⁽⁴⁾

و نیز گفته‌اند منصور به همین خاطر ابو حنیفه را در بغداد حبس کرد و وی در حبس مرد.

پس از ابو حنیفه،شاگردان او در زمرۀ علمای دربار خلافت بوده‌اند.مانند ابو یوسف که قاضی القضات عصر هارون الرّشید بود.و چون در این باره از ابو یوسف سؤال کردند،گفت:ما نزد ابو حنیفه می‌رفتیم و درس فقه می‌خواندیم،ولی در امر دین از او تقلید نمی‌کردیم. ⁽⁵⁾

به هر حال،خلفا غالبا مذهب فقهی ابو حنیفه را ترویج می‌کردند و در زمان خلافت عثمانی‌ها، مذهب رسمی دربار خلافت،حنفی بود.

این نمونه‌ای بود از اختلاف دو مذهب فقهی مکتب خلفا به سبب عمل کردن به احادیث یا ترک آن.اکنون نمونه‌هایی دیگر از اختلاف مکتب خلفا را در عقاید بیان می‌نماییم.

اختلاف در عقاید

اشارة

پیروان مکتب خلفا گذشته از اختلاف در فقه و احکام اسلام،اختلافی شدیدتر در عقاید به شرح ذیل داشتند:

یک فرقه گفتند:دست و پا و چشم و مکان داشتن از صفات باری تعالی است،و آنها که می‌گویند خدا اعضا و جوارح و مکان ندارد،صفات خدا را تعطیل کرده‌اند.و آنان را«معطّلة الصّفات»نامیدند.

فرقۀ دیگر گفتند:داشتن اعضا و جوارح از صفات اجسام و مخلوقات خدا می‌باشد،و آنها را که این گونه اعتقاد داشتند،مجسّمه و مشبّهه نامیدند.یعنی کسانی که خداوند را جسم دانسته و تشبیه به مخلوق نموده‌اند.

همان فرقۀ اوّل گفتند:خدا قدیم است و صفات او نیز قدیم.و قرآن که کلام خداست،از صفات خداست.بنابراین قرآن نیز قدیم است و مخلوق نیست.

و فرقۀ دوم گفتند:خداوند قدیم است و قرآن،کلام خدا می‌باشد و قدیم نیست.هر کس بگوید قرآن قدیم است،معتقد شده که قرآن مانند خدا قدیم است و قائل به دو قدیم،مشرک است.

مؤلّف گوید:نمی‌دانم این بندگان خدا را چه شده است که تا این اندازه توجّه نکرده‌اند به فرمودۀ خدا در قرآن؛آنجا که می‌فرماید: یَسْئَلُونَکَ عَنِ الْأَنْفالِ... ⁽¹⁾

-انفال:1. [1]

آن دسته از صحابه که بر سر تقسیم انفال(یک قسم غنایم جنگی)درگیر شدند و از پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم دربارۀ آن سؤال کردند،آیا این درگیری و سؤال ایشان برای رفع اختلاف،قبل از آن بوده که ایشان به دنیا بیایند و از ازل بوده که قرآن از آن خبر داده است تا بشود گفت قرآن قدیم است؟!

و همچنین است چهارده مورد دیگر که لفظ«یسألونک»در قرآن آمده،و نیز در دو مورد دیگر که لفظ«یستفتونک»(از تو می‌پرسند و فتوا می‌خواهند)آمده و موردهای دیگر مانند: قَدْ

سَمِعَ اللّهُ قَوْلَ الَّتِی تُجادِلُکَ فِی زَوْجِها وَ تَشْتَکِی... ⁽¹⁾

-مجادله:1. [1]

آیا در این صورت می‌توان قرآن را قدیم خواند؟!یا اینکه این حوادث از ازل واقع شده بوده و مردم از ازل و قبل از زمان پیامبر کسب تکلیف کرده‌اند و قرآن از آنچه در ازل بوده خبر می‌دهد؟! راستی چه باید گفت؟!

یک فرقه گفتند:همۀ افعال بندگان از خداست و بنده را در آن اختیار نیست. ⁽²⁾

فرقۀ دیگر گفتند:افعال انسان از خود اوست.و خلاف عدل خداوند است کسی را عذاب کند بر انجام کاری که در انجام دادن آن مجبور باشد. ⁽³⁾

فرقۀ دوم فرقۀ اوّل را«جبریه»و خود را«عدلیه»نامیدند.

اکثریت پیروان مکتب خلفا،بر وجوب طاعت خلفا و حرمت قیام علیه آنها،اگر چه ظالم و معصیت کار باشند،اتّفاق دارند.گاهی نیز گروه‌های کوچکی از آنان،در مدّتی کوتاه به جواز قیام علیه خلیفۀ ظالم و معصیت کار قائل بودند که دستگاه خلافت آنان را نابود می‌ساخت و سپس در تاریخ از آنان به بدنامی یاد می‌کرد.

منشأ اختلاف‌های مذکور،همان چند دسته حدیث مکتب خلفا بود که در سابق نام بردیم.

و اینک معرّفی فرقه‌هایی که دربارۀ این عقاید اختلاف شدید داشتند.

فرقۀ جهمیّه

اشارة

جهمی یا جهمیّه پیروان«جهم بن صفوان»می‌باشند. ⁽⁴⁾

آرای جهم و جهمیّه

در مقدّمۀ این بحث لازم است متذکّر شویم مدارکی که امروزه دربارۀ آرای جهم و فرقۀ جهمیّه در دسترس ماست،به دو دسته تقسیم می‌شود:

الف-آنچه مخالفینشان در ردّ معتقدات ایشان نوشته‌اند و تا به امروز مانده است.

ب-آنچه نویسندگان کتب ملل و نحل در معرّفی این فرقه نوشته‌اند.

در این باره شایسته است توجّه داشته باشیم که در بحث‌های علمی با نوشته‌های این هر دو دسته باید با احتیاط کامل برخورد کرد.چه آنکه دربارۀ نوشته‌های مخالفین،باید گفت:تنها به قاضی رفته‌اند،و دلیلی بر صحّت مطالبی که مخالفان و دشمنان جهمیّه به آنان نسبت داده‌اند،نیست.

و نوشته‌های نویسندگان آرای ملل و نحل را نیز در بحث‌های علمی خود دربارۀ وجود فرقه‌هایی در زمان گذشته-همچون سبائیّه و ناووسیّه-و معتقدات آن فرقه‌ها دیدیم،و دانستیم که غالبا بدون تحقیق می‌نویسند و مدرکشان در آنچه به آن فرقه‌ها نسبت می‌دهند،گاه همان است که مخالفان آن فرق به آنها نسبت داده‌اند.و گاه مطالبی است که بین مردم زمان خود آن نویسندگان دربارۀ آن فرقه‌ها مشهور بوده است.

بنابراین پر واضح است که در بحث‌های علمی،هیچ یک از این دو دسته مدارک قابل اعتماد مطلق نیست.بدین سبب ما با آنچه که به جهمیّه نسبت داده‌اند،با احتیاط کامل برخورد می‌کنیم و با مقیّد بودن به این احتیاط،آنچه از جهم و جهمیّه در فهم بحث‌های آینده لازم است،بیان می‌کنیم:

الف-جهم و جهمیّه اعضا و جوارح داشتن خدا را منکر بوده‌اند. ⁽¹⁾

-کتاب جهم بن صفوان71/،الفصل الثّالث(نفی الصّفات عن اللّه تعالی).

ب-قائل بوده‌اند قرآن قدیم نیست و مخلوق است.

ج-قائل بوده‌اند افعال بشر را خدا خلق کرده و بشر مجبور به افعال خود می‌باشد. ⁽²⁾

د-و نیز گفته‌اند جهم،شرط امامت را دانایی به کتاب خدا و سنّت پیامبر و اجماع مسلمانان بر انتخاب او می‌دانسته است. ⁽³⁾

زندگانی جهم

جهم آزاد کردۀ قبیلۀ ازد و از اهل بلخ،و کنیه‌اش ابو محرز بوده است. ⁽⁴⁾

جهم زمانی به کوفه رفته و با ابو حنیفه مناظراتی داشته ⁽¹⁾

-رجوع کنید به:مناقب ابی حنیفه(موفق بن احمد مکی)145/1-148،چ حیدرآباد 1321 ق.

در ترمذ سمنیّه بسیار بوده‌اند.گویند سمنیّه در اصل بودایی بودند و غیر اجسام مادّی،به وجودی دیگر ایمان نداشتند. ⁽⁴⁾

گفته‌اند در اوان فتح اسلامی در ترمذ،هزار راهب بودایی در آنجا بوده و دوازده معبد داشته‌اند. ⁽⁵⁾

جهم با مناظره با سمنیّه توانسته است آنان را مسلمان کند. ⁽⁶⁾

گفته‌اند جهم با معتزله نیز مکاتبه و مناظره داشته است. ⁽⁷⁾

تحرّک سیاسی جهم

در زمان جهم که اواخر دوران حکومت بنی امیّه بود،توده‌های مردم از ستم دستگاه‌های حکومت به ستوه آمده بودند و در کشورهای اسلامی شورش‌هایی برپا می‌شد.

یکی از آن شورش‌ها به سرکردگی حارث بن سریج تمیمی برپا شد.وی در سال 116 هجری قیام کرد و مردم را به عمل به کتاب خدا و سنّت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و خلع خلیفۀ اموی،هشام بن عبد الملک،دعوت نمود.

گویند شمار لشکر او به شصت هزار نفر رسید،و شهرهای بلخ و جوزجان و طالقان را فتح کرد.

سپس در جنگ شهر مرو شکست خورد و به ترکستان فرار نمود و دوازده سال در آنجا زیست.

گاهی با کمک ترک‌ها با لشکر بنی امیّه می‌جنگید.

در سال 118 هجری لشکر بنی امیّه قلعه‌ای را که در آن بستگان حارث بودند،فتح کرد و همگی

آنان را قتل عام نمود و بقیّه را از بزرگ و کوچک اسیر کرده در بازار بلخ به بردگی فروخت.

نصر بن سیّار،والی خراسان،در سال 126 هجری از خلیفۀ اموی،یزید بن ولید بن عبد الملک، برای حارث امان گرفت و نزد وی فرستاد.حارث به مرو بازگشت.والی اموی به حارث پیشنهاد همیاری نمود و اینکه به حارث حکومت یک استان و صد هزار دینار بدهد.

حارث نپذیرفت و به والی پیغام فرستاد:«من برای انکار منکر و دفع ظلم،سیزده سال از این شهر دور شدم.من طالب دنیا و لذّات آن نیستم.تو اکنون مرا به آن دعوت می‌کنی؟!من از تو می‌خواهم به کتاب خدا و سنّت پیامبر عمل کنی و والیان نیک سیرت بر مردم بگماری.اگر چنین کردی،من در لشکرت آمده با دشمنان تو جنگ می‌کنم.»

نصر بن سیّار خواستۀ او را نپذیرفت.حارث دیگر باره دعوت خود را برای عمل کردن به کتاب خدا و سنّت پیامبر تجدید کرد و لشکری فراهم آورد.در این زمان جهم بن صفوان با او همدست شد.حارث در سال 128 هجری شکست خورد و کشته شد.پس از او جهم بن صفوان را نیز اسیر کردند و کشتند. ⁽¹⁾

-رجوع کنید به:تاریخ ابن اثیر 136/5-261،ذکر حوادث 116-128 هجری،چ اروپا.

بعضی از آن حوادث،در ذکر حوادث سال 116-128،در تاریخ طبری به تفصیل ذکر شده و در تاریخ ابن کثیر به اختصار آمده است.

*** جهم مردی پرخروش و پرتحرّک،و مجاهدی نستوه در راه نشر عقیدۀ خود بوده است.

اختلاف او با محدّثان مکتب خلفا،بیش از هر چیز در ردّ عقیدۀ آنان در مورد تجسیم و تشبیه خدا و نیز قدیم بودن قرآن و مخلوق نبودن آن بود.

جهم را پیروانی بسیار بوده است ⁽²⁾و محدّثان مکتب خلفا ردهای بسیاری بر او نوشته‌اند که شاید قدیمی‌ترین آنها«الرّدّ علی الجهمیّة و الزّنادقة»،تألیف احمد بن حنبل باشد.

جهم با مؤسّسان مذهب اعتزال معاصر بوده است و در بعضی عقاید،آرایشان مشابه یکدیگر است.در اینکه کدام یک از دیگری فرا گرفته،اختلاف است. ⁽³⁾ما معتقدیم هر دو بعضی از عقاید را -مانند نفی تجسیم باری تعالی-از شاگردان مکتب اهل بیت علیهم السّلام فرا گرفته‌اند؛اگر چه آن عقاید را نیز به طور آشفته بیان کرده‌اند.

فرقۀ معتزله

اشارة

⁽¹⁾

گویند اوّلین کسی که مذهب اعتزال را بنا نهاد،و اصل بن عطاء غزّال(متوفّای 131 هجری)بوده است.کنیه‌اش ابو حذیفه و آزاد کردۀ قبیلۀ عرب«ضبّه»یا«مخزوم»بود.او در بصره سکنا داشت و در حوزۀ درس حسن بن یسار بصری(متوفّای 110 هجری)حاضر می‌شد.بعدها بر اثر اختلاف نظر در بعضی مسائل اعتقادی،از درس او کناره‌گیری کرد.در زبان عربی، کناره‌گیری را«اعتزال» گویند،و عزلت‌کننده را«معتزل».بدین سبب اهل این مذهب را«معتزله»و مذهب ایشان را مذهب «اعتزال»نام نهاده‌اند.

و اصل بن عطاء برای نشر مذهب اعتزال،مبلّغانی به دیار مغرب(اسکندریه تا اندلس)فرستاد، و همچنین به خطّۀ خراسان و یمن و کوفه و دیگر شهرهای اسلامی. ⁽²⁾

از جمله کسانی که از او پیروی نمود،«عمرو بن عبید»بود.عمرو بن عبید(متوفّای 142 هجری) آزاد کردۀ قبیلۀ تیم و ساکن بصره بود و در درس حسن بصری حاضر می‌شد.ولی بر اثر دعوت واصل بن عطاء،درس حسن بصری را ترک کرد و به مذهب اعتزال گرایید. ⁽³⁾

آرای معتزله

معتزله مانند جهمیّه،منکر اعضا و جوارح داشتن خدا بودند.و نیز مانند جهمیّه می‌گفتند قرآن قدیم نیست و مخلوق است.آنان در عقیدۀ جبر مخالف جهمیّه بودند و می‌گفتند افعال بندگان خدا از بندگان می‌باشد نه از خداوند. ⁽⁴⁾

این فرقه تا زمان متوکّل،خلیفۀ عبّاسی،در نمو بود،ولی متوکّل با آن مخالفت شدید نمود و در زمان او در فشار قرار گرفت. ⁽⁵⁾پس از دوران متوکّل،بین پیروان معتزله و مکتب اشعری و اهل

حدیث تا چند قرن مبارزۀ فکری دایر بود.اخیرا در عصر خلافت عثمانی‌ها در ترکیه،اشعری‌ها و اهل حدیث با پشتیبانی دستگاه خلافت،توانستند معتزله را منقرض سازند.

اهل حدیث

در گذشته اشاره‌ای داشتیم به بی‌حرمتی شدید ابو حنیفه به حدیث پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و اینکه ابو حنیفه در برابر احادیث احکام که از پیامبر روایت شده بود،برای استخراج احکام قواعدی تأسیس کرده بود به نام قیاس و استحسان و مصالح مرسله.

همچنین اشاره‌ای داشتیم به اینکه جهمیّه و معتزله،همۀ روایاتی که اهل حدیث آنها را احادیث صفات خدا می‌دانند و در آن به اعضا و جوارح داشتن خدا و انتقال خداوند از مکانی به مکانی دیگر تصریح شده است،آنچنان که محدّثان معنای ظاهری این احادیث را می‌پذیرفتند، نمی‌پذیرند.

در نتیجه بین محدّثان و آن فرقه‌ها درگیری‌های فکری ایجاد شد و تدریجا طرفداران حدیث در برابر آن فرقه‌ها جبهه‌گیری نمودند و فرقه‌ای جدید به نام«اهل حدیث»تأسیس شد.

مشهورترین فرد در جبهۀ اهل حدیث احمد بن حنبل می‌باشد.وی کتابی پرمحتوا در حدیث تألیف نموده که مسند نام دارد.وی کتاب‌های دیگری نیز دارد که از جملۀ آنها کتاب«الرّدّ علی الجهمیّة»و«فضائل علیّ بن ابی طالب»می‌باشد. ⁽¹⁾

-رجوع کنید به:تاریخ بغداد 412/4؛و [1]تاریخ ابن کثیر 325/10-343،شرح حال احمد بن حنبل.

سبب شهرت احمد بن حنبل،مقاومت او در ردّ عقیدۀ مخلوق بودن قرآن می‌باشد که در دوران مأمون عبّاسی(متوفّای 218 هجری)به اوج خود رسید.در آن زمان علما را با شکنجه وادار می‌کردند تا به مخلوق بودن قرآن رأی دهند.پس از مأمون،معتصم(متوفّای 227 هجری)، احمد بن حنبل را به سبب همین عقیده مدّتی زندانی کرد.و در زمان واثق(متوفّای 232 هجری) گشایشی برای او شد.تا اینکه زمان متوکّل فرا رسید و متوکّل قائل به قدیم بودن قرآن شد و احمد بن حنبل را گرامی داشت.بدین سبب خلقی بسیار رهبری او را پذیرا شدند. ⁽²⁾

«آنان که دربارۀ اخبار ابو هریره سخن می‌گویند،یا از فرقۀ جهمیّه می‌باشند که صفات خدا را تعطیل کرده‌اند و اخبار

پس از احمد بن حنبل،جنگ بین اهل حدیث و معتزله شدّت گرفت و اهل حدیث نام اهل سنّت و جماعت بودن را به خود اختصاص دادند و فرقه‌ای مشخّص و جداگانه شدند.

در همین اوان،به سبب ترجمۀ فلسفۀ یونانی و انتشار آن به دستور خلفا،روش فکری فلاسفه و روش استدلال ایشان بین مسلمانان شایع شد و اثر نمایانی بر مناظرات و احتجاج‌های کتبی و شفاهی معتزله گذارد و خود منشأ تأسیس علم کلام در حوزه‌های علمیّۀ مسلمانان گردید.و می‌توان گفت انتشار این روش،بیش از پیش سبب فرقه‌گرایی محدّثان شد،و در همین دوران بود که فرقۀ اشعری در مکتب خلفا ایجاد شد.

فرقۀ اشعری

فرقۀ اشعری پیروان ابو الحسن علی بن اسماعیل اشعری(متوفّای 324 هجری)می‌باشند.وی از نسل ابو موسی اشعری بود و تا چهل سالگی ساکن بصره و شاگرد جبّائی معتزلی(متوفّای 303 هجری)بود. ⁽¹⁾سپس همانند دو مؤسّس مذهب معتزله،و اصل بن عطاء و عمرو بن عبید،که از شاگردان حسن بصری بودند و سپس از او کناره‌گیری کردند و مذهب معتزله را تأسیس نمودند، اشعری نیز از شاگردی استاد معتزلی خود کناره‌گیری کرد ⁽²⁾و مانند محدّثان دعوت به رجوع به حدیث کرد.

پس از آن اشعری به بغداد رفت و در ردّ معتزله کوشا بود.ولی برای مناظراتش،همچنان که از حدیث محدّثان بهره می‌برد،از علم کلام معتزله نیز توشه برمی‌داشت، ⁽³⁾و در مواردی عقایدش با ظاهر احادیث وفق نمی‌کرد.لذا با اینکه او خود را مروّج مکتب احمد بن حنبل می‌دانست،همگی محدّثان،و خصوصا پیروان مکتب احمد بن حنبل،او را نپذیرفتند.ولی در اثر حضور او در درس ابو اسحاق مروزی فقیه شافعی،گروهی از دانشمندانی که در فقه از شافعی پیروی می‌کردند،در

عقیده،اشعری گردیدند،در حالی که گروهی دیگر از آنان در عقاید پیرو معتزله بودند.

بدین گونه پیروان مکتب خلفا در عقاید به دو مذهب بزرگ تقسیم شدند:مذهب معتزله و مذهب اشعری.و در فقه پیرو مذهب حنفی و مالکی و شافعی و مذاهب فقهی دیگر شدند.با مرور زمان،مکتب احمد بن حنبل نیز در زمرۀ مذاهب فقهی مکتب خلفا به شمار آمد.

از قرن چهارم هجری به بعد،مناظرات فرقه‌های مختلف مسلمانان به روش علم کلام بود.این امر که در مناظرات اشاعره و معتزله نمایان بود،سبب دور شدن اهل حدیث از این دو فرقه گردید.

در این اوان،مذاهب فقهی متعدّدی در مکتب خلفا منتشر شد.تا اینکه در سال 665 هجری، ملک ظاهر بیبرس بندقداری از«حکّام ممالیک» ⁽¹⁾

-حکّام ممالیک در مصر آن حکّامی بودند که در اصل بنده بودند و سپس آزاد شده بودند.

فرقۀ سلفیّه

در اواخر قرن هفتم هجری،ابن تیمیّه(متوفّای 728 هجری)از مکتب احمد بن حنبل،علیه همۀ فرقه‌های مسلمان قیام کرد.او با اینکه مکتب خلفا باب اجتهاد را مسدود اعلام کرده بود،خود را مجتهد می‌دانست. ⁽³⁾

وی در عقیده به تجسیم غلو داشت.تا آنجا که روزی از بالای منبر یک پله و دو پله پایین آمد و گفت:خداوند اینچنین از آسمان اوّل به آسمان پایین می‌آید. ⁽⁴⁾وی توسّل و استغاثه به پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و گفتن«یا محمّد»را حرام دانست. ⁽⁵⁾

ابن تیمیّه فضایل علی علیه السّلام را نیز رد می‌کرد.تا آنجا که علمای مکتب خلفا انکار او را به دلیل دشمنی او با امام دانستند و گفتند:به دلیل آنکه پیامبر به امام علی فرموده:«لا یبغضک إلاّ منافق» ابن تیمیّه منافق می‌باشد. ⁽⁶⁾

علمای مکتب خلفا در دمشق و قاهره و اسکندریه،چندین بار با او مناظره نمودند و فتوا به حبس او دادند.گاهی نیز او را از عقاید خود توبه می‌داده‌اند. ⁽¹⁾

-همان150/-170.

پس از ابن تیمیّه،پیروانش او را«شیخ الاسلام»لقب دادند و خود را«سلفیّه»نامیدند.یعنی فرقه‌ای که پیروی از سلف(پیشینیان)می‌نمایند.و مقصود آنان از سلف،صحابه و تابعین و بعضی از محدّثان قرن اوّل و دوم و سوم هجری،مانند احمد بن حنبل می‌باشند.

فرقۀ سلفیّه با سایر مسلمانان رفتاری خشن دارند؛ایشان خود را مؤمن و پاکدامن،و همۀ مسلمانان دیگر را پس از سه قرن اوّل تا به امروز،گمراه و بدعت‌گذار می‌دانند. ⁽²⁾

فرقۀ وهّابیّه

اشارة

از فرقۀ سلفیّه در قرن دوازده هجری،محمّد بن عبد الوهّاب(متوفّای 1207 هجری)علیه مسلمانان قیام کرد،و دعوت ابن تیمیّه را شدیدتر از خود ابن تیمیّه،تجدید کرد.فرقۀ پیرو او را «وهّابیّه»می‌نامند.

محمّد بن عبد الوهّاب زیارت قبور را بدعت،و طلب شفاعت از پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم را پس از وفاتش ضلالت،و گفتن«یا محمّد»در استغاثه و توسّل به پیامبر را شرک می‌داند؛و همۀ مسلمانان پس از قرن سوم تا به امروز را جز پیروان ابن تیمیّه،مشرک می‌خواند؛و می‌گوید:«شرک مشرکان زمان ما (یعنی همۀ مسلمان‌ها)شدیدتر از شرک مشرکان زمان جاهلیّت می‌باشد.» ⁽³⁾

فرقۀ وهّابیه با فرقۀ سلفیّه از سه جهت فرق دارند:

بی‌حرمتی شدید نسبت به پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم

واجب دانستن قتل همۀ مسلمان‌ها تا وهّابیت را بپذیرند؛یا به قول ایشان:از شرک دست بردارند و یکتاپرست شوند.به همین دلیل بلاد مسلمانان را،بلاد مشرکان،و بلاد وهّابی‌ها را بلاد اسلام و بلاد اهل توحید می‌دانند.

معتقدند خداوند همۀ گناهان ایشان را که اهل شرک نیستند،می‌بخشد و همۀ وهّابی‌ها را با هر گناهی که داشته باشند،به بهشت می‌برد.

این سه امر را بنده در ده سفر تشرّف به حج و معاشرت با همۀ طبقات وهّابی‌ها و مباحثه و مناظره با آنان،در رفتار و گفتار ایشان مشاهده نموده و از آنان شنیده‌ام.و در پی‌جویی سبب به این نتیجه رسیده‌ام که دلیل اینان بر این بینش‌ها به قرار ذیل است:

دلیل این بینش در احادیثی می‌باشد که شخصیت پیامبر را حتّی از یک انسان عادی نیز پایین‌تر می‌نمایاند. ⁽¹⁾

-رجوع کنید به:معالم المدرستین 39/1، [1]بحث«منشأ الخلاف فی صفات رسول اللّه»،چ دوم.

ما مجعول بودن این حدیث را در باب«الخلاف حول البناء علی قبور الانبیاء»در جلد اوّل معالم المدرستین بیان داشته‌ایم.

از حجّاج بیت اللّه الحرام شنیده بودم که ارتکاب فحشا را از وهّابی‌ها در دو حرم محترم نقل می‌کردند.در اوّلین بار که بعضی وقایع را شنیدم،لرزه بر اندامم افتاد.این جانب نیز لاابالی‌گری ایشان را در ارتکاب اعمالی که نزد خودشان معصیت شمرده می‌شود،دیده بودم و همیشه در شگفت بودم و در پی فهم سبب انتشار فحشا در آنها به سر می‌بردم.

تا آنکه در سفری در مسجد خیف،بین نماز مغرب و عشا،پای وعظ یک خطیب سعودی نشستم.خطیب بر منبر ایستاده بود و در امر شرک سخن می‌گفت.وی پس از آنکه انواع شرک را که غیر وهّابی‌ها مرتکب آن هستند،برشمرد(مانند گفتن یا رسول اللّه!و نذر کردن برای اهل قبور)،

در آخر با حال وجد و شعفی خاص،همچنان که ایستاده بود گفت:پیامبر فرموده:خداوند می‌گوید:بندۀ من!هر چه می‌خواهی گناه کن،دنیا را پر از گناه کن،امّا مشرک نباش،من همۀ گناهان تو را می‌آمرزم،«و لاابالی».یعنی هیچ اهمیّتی نمی‌دهم؛فقط مشرک نباش! ⁽¹⁾

-خطیب این حدیث را از صحیح بخاری نقل می‌کرد.ولی مؤلّف این حدیث را در مسند احمد 167/5 چنین دیده است که از پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم روایت کرده که فرمود:

«...خداوند می‌فرماید:ای فرزند آدم!چنانچه تو مرا بخوانی و از من خواهش کنی،همانا من تو را می‌آمرزم با هر چه که در تو باشد.اگر مرا روز قیامت در حالی که به اندازۀ زمین گناه کرده باشی،ملاقات کنی،من هم تو را ملاقات می‌کنم با آمرزشی به اندازۀ زمین.اگر گناهانی داشته باشی که تا به آسمان رسیده باشد،به شرط آنکه شریکی برای من قائل نباشی و از من آمرزش بخواهی،تو را می‌آمرزم و اهمّیتی نمی‌دهم.»

و در صحیح بخاری 150/1،کتاب الجنائز،باب فی الجنائز،مختصر این حدیث آمده است.

احادیث بسیار دیگری در این باره در کتب معتبر ایشان هست که بعضی از آنها را در درس‌های بعدی،بحث«رؤیت»، بررسی خواهیم کرد.

حالت خطیب را در هنگام نقل حدیث چنان دیدم که گویا بعضی معصیت‌ها را در نظر می‌آورد و همان بالای منبر شیرین‌کام شده و احساس لذّت می‌کند!

محمّد بن عبد الوهّاب و سعودی‌ها

در نیمۀ دوم قرن دوازده هجری،محمّد بن سعود،امیر درعیه نجد از محمّد بن عبد الوهّاب پیروی نمود.پس از او پسرش،سعود و پیروانش به قبایل مسلمانان حمله می‌کردند و قتل نفوس مسلمانان و سلب اموال و هتک اعراض ایشان را،به عنوان جهاد فی سبیل اللّه مرتکب می‌شدند.از آن زمان تا به امروز آن قدر از مسلمانان را کشته و سلب اموال کرده‌اند که صفحات تاریخ را سیاه نموده‌اند.و آخرین آن قتل عام بیش از چهارصد نفر از حجّاج بیت اللّه الحرام در مراسم حج سال 1407 هجری بود.

درس سی ام

اشارة

وحدت در مکتب اهل بیت علیهم السّلام

مقدّمه

در این بحث ضرورت دارد نخست به پنج موضوع ذیل توجّه نماییم:

تعیین اوصیای پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم

کتمان حدیث

قیام‌های پیروان مکتب اهل بیت علیهم السّلام علیه حکومت‌های ستم پیشه

اثر تعیین اوصیای پیامبر و اثر کتمان حدیث

شناخت شیعه و تشیّع.

تعیین اوصیای پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم

این امر ادامه داشت تا آنکه در روز غدیر خم،پیامبر در برابر ده‌ها هزار مسلمان حاضر،علی را به عنوان ولیّ امر تعیین شده از جانب خداوند بعد از خود معرّفی فرمود.

اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم نیز در امر تعیین اوصیای خود و اولو الامر مردم پس از علی بن ابی طالب علیه السّلام تا روز قیامت،بر حسب اهمیّت چنین تبلیغ فرمود:

به ظهور مهدی موعود علیه السّلام و اینکه او آخرین امام مردم می‌باشد،بشارت داد.

تعداد ایشان را که دوازده امام می‌باشند،بیان فرمود.

امام حسن و امام حسین علیهما السّلام را دو امام پس از امام اوّل معرّفی نمود.

نام‌های دوازده امام را به وسیلۀ خواصّی از صحابه،مانند جابر بن عبد اللّه انصاری بیان فرمود.

نیز در نوشته‌هایی که به اوّلین وصیّ خود،علی بن ابی طالب تسلیم فرمود،نام‌های امامان و پیشگویی‌هایی از احوالشان وجود داشت.

این تبلیغ،عمومی و همگانی نبوده و پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم در این مورد به نحو خصوصی تبلیغ فرموده است.حکمت این نوع تبلیغ را در آینده بیان خواهیم کرد.

پس از پیامبر هر یک از امامان نیز برای آن دسته از شیعیان که امامت ایشان را پذیرفته و نیازمند شناخت امام بعدی بودند،امام بعد از خود را معرّفی نموده همچنین به ظهور مهدی موعود علیه السّلام بشارت می‌دادند و برای بعضی از اصحاب خود از باقی دوازده امام نیز سخن می‌گفتند.

کتمان حدیث

در مکتب خلفا:

در بحث‌های گذشته معلوم شد خلفا تا آخر قرن اوّل هجری،از نوشتن حدیث پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم جلوگیری کردند.اضافه بر آن،دانشمندان این مکتب نیز تا آخر قرن هفتم هجری،حدیث پیامبر را به صور گوناگون کتمان می‌کردند. ⁽¹⁾

-در انتهای بحث«الوصیّة»در جلد اوّل«معالم المدرستین»، [1]ده نوع کتمان را به تفصیل شرح نموده‌ایم:

حذف بخشی از حدیث پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و تبدیل آن به جمله‌ای مبهم

حذف همۀ خبر از سیرۀ صحابه با اشاره به حذف آن

تأویل معنای روایت پیامبر بر خلاف حقیقت آن

حذف بعضی از اقوال صحابه

حذف تمام یک روایت از سنّت پیامبر

نهی از نوشتن سنّت پیامبر

کوشش در تضعیف روایات و راویان و کتبی که به زیان دستگاه حاکمه می‌باشد

سوزانیدن کتاب‌ها و کتابخانه‌ها

در مکتب اهل بیت علیهم السّلام:

در اثر اعمال کشتار و شکنجه و حبس نسبت به اهل بیت علیهم السّلام و پیروانشان،این مکتب جز مدّت کوتاهی در اواخر عصر حضرت باقر و ابتدای عصر حضرت صادق علیهما السّلام،همیشه دچار تقیۀ شدید بوده و نتوانسته سنّت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم را که نزد ایشان به ودیعت نهاده شده بود،به طور کامل نشر کند.

قیام‌های پیروان مکتب اهل بیت علیهم السّلام

در عصر ائمّه علیهم السّلام در مکتب اهل بیت و پیروانشان دو گونه قیام علیه حکومت‌های ظالم صورت می‌گرفت:

سرسلسلۀ قیام‌های دستۀ اوّل در مکتب اهل بیت قیام حضرت سیّد الشّهداء امام حسین علیه السّلام بوده است.حضرتش سبب قیام خود را در وصیّت نامۀ خود که به محمّد بن حنفیه تسلیم نمود،چنین بیان فرمود:

«إنّما خرجت لطلب الإصلاح فی أمّة جدّی.أرید أن آمر بالمعروف و أنهی عن المنکر.» «این است و جز این نیست که در پی اصلاح کار امّت جدّم خروج کردم.می‌خواهم امر به معروف و نهی از منکر کنم.»

حضرتش هیچ‌گاه مردم را دعوت نکرد که با او بیعت کنند تا برای رسیدن به خلافت و تشکیل حکومت قیام کند.و این اوّلین و بارزترین قیام از نوع اوّل بود.

نمونۀ دوم،قیام محمّد بن عبد اللّه از نسل امام حسن علیه السّلام با برادرش ابراهیم بود.نوع این قیام از گفتار امام جعفر صادق علیه السّلام به عبد اللّه پدر محمّد،آنگاه که از امام خواست با پسرش بیعت کند، آشکار می‌شود.در آن هنگام حضرت در جواب فرمود:

«إن کنت تری أنّ ابنک هذا هو المهدیّ،فلیس به.و لا هذا أوانه.و إن کنت إنّما ترید أن تخرجه غضبا للّه و لیأمر بالمعروف و ینهی عن المنکر،فإنّا و اللّه لا ندعک و أنت شیخنا و

نبایع ابنک بهذا الأمر.» ⁽¹⁾

-اعلام الوری272/. [1]

«اگر می‌پنداری که این فرزندت همان مهدی می‌باشد،نه،او مهدی نیست.و نه این زمان،زمان مهدی می‌باشد.و چنانچه می‌خواهی خروج کند در راه غضب برای خدا و اینکه امر به معروف و نهی از منکر کند،به خدا سوگند ما تو را که پیرمرد و بزرگ ما هستی وانمی‌گذاریم و با فرزندت برای این کار بیعت می‌کنیم.» ⁽²⁾

این قیام یک نمونه از قیام امامزاده‌ها به نام مهدی موعود بوده است.

از فرمایش حضرت سیّد الشّهداء در امر قیام خود،و فرمایش امام جعفر صادق علیه السّلام در امر قیام محمّد که او را مهدی می‌پنداشتند،معلوم می‌شود اوصیای پیامبر فقط قیام برای امر به معروف را صحیح و موافق رضای خدا می‌دانسته‌اند.

اثر تعیین اوصیای پیامبر و کتمان حدیث

در اثر تبلیغ پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم،همۀ اهل مدینه و همۀ صحابه،امام علی علیه السّلام و امام حسن و امام حسین علیهما السّلام را دقیقا می‌شناختند.پس از قیام امام حسین علیه خلیفه یزید و شهادت او به دست خلیفه،همچنین خراب شدن کعبه توسّط یزید،همه می‌توانستند بطلان صحّت تعیین خلیفه و امام به وسیلۀ بیعت مردم را دریابند و این امر بسیار روشن بود.بنابراین پس از شهادت حضرت سیّد الشّهداء علیه السّلام برای مسلمانان جز عقیده به سلسلۀ امامت راهی نمانده بود.

امام حسین علیه السّلام هنگام رفتن به مکّه و عراق با تسلیم نمودن مواریث امامت به امّ سلمه،و با تحویل دادن آن امانات توسّط امّ سلمه به حضرت سجّاد علیه السّلام پس از بازگشت ایشان به مدینه، هر کس از اهل مدینه که می‌خواست،می‌توانست امام زمان خود را بشناسد. ⁽³⁾

*** اکنون که شمّه‌ای از اثر تعیین اوصیای پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم بیان کردیم،به اثر سوء کتمان حدیث پیامبر اشاره‌ای می‌نماییم:

جلوگیری خلفا از نشر احادیث پیامبر،به ویژه جلوگیری از گسترش احادیثی که دربارۀ اوصیای پیامبر و ظهور مهدی موعود علیه السّلام بود و بشارت می‌داد که وی زمین را پر از عدل و داد می‌کند پس از آنکه پر از ظلم و جور بشود،به اندازه‌ای بود که در مدینه امامزاده‌ها و عموزاده‌های پیامبر (بنی عبّاس)در جلسه‌ای مشترک جمع شده بودند تا با محمّد بن عبد اللّه،به عنوان مهدی موعود بیعت کنند.تا آنکه امام جعفر صادق علیه السّلام آنان را از خطا در اندیشه‌شان باخبر ساخت.

شناختن اوصیای پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم یکی پس از دیگری همچنان که پیامبر از جانب خدا خبر داده بود،اگر چه بر بعضی از خواص روشن بوده،ولی برای عموم مردم پس از عصر حضرت امام باقر علیه السّلام آسان نبوده است.

شناخت شیعه و تشیّع

برای شناخت تشیّع،نخست شناخت اسلام لازم است.اسلام ایمان داشتن به توحید(الوهیت و ربوبیت)و سپس ایمان داشتن به همۀ انبیا تا خاتمشان،و ایمان داشتن به احکام ضروری اسلام،با نیّت عمل کردن به آنها و به سنّت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم،و ایمان داشتن به معاد جسمانی و حساب و ثواب و عقاب در روز قیامت می‌باشد. ⁽¹⁾

-در اسلام فرق مؤمن و منافق در آن است که منافق با تظاهر به عمل کردن به ضروریات،اسلام را قبول می‌کند،در حالی که قلبا اسلام را نپذیرفته است.

و تشیّع آن است که پس از پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم این عقاید و احکام را به وسیلۀ ائمّۀ اهل بیت علیهم السّلام از پیامبر بپذیرد و از پیامبر و ائمّه پیروی کند.و شرط پذیرفتن از ائمّۀ اهل بیت علیهم السّلام و پیروی کردن از ایشان،در عصر امام حسین علیه السّلام آن است که سه امام را بشناسد و از ایشان پذیرا باشد؛و در عصر حضرت صادق علیه السّلام آن است که شش امام را بشناسد و از ایشان پذیرا باشد.

و همچنین است این امر تا عصر مهدی موعود-عجّل اللّه تعالی فرجه الشّریف-که در زمان حضرتش شیعه آن است که دوازده امام را بشناسد و از همۀ آنان پذیرا باشد و نیّت پیروی از همۀ آنان را به همراه پیروی از جدّشان داشته باشد.

اکنون چند مثال برای شناخت چگونگی معرّفی اوصیای پیامبر توسّط خود ایشان،و توسّط اوصیای بعد از ایشان می‌آوریم.همچنین اثر این دو گونه معرّفی را بررسی می‌نماییم.

معرّفی امام باقر علیه السّلام از جانب پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم:امام باقر را پیامبر معرّفی فرموده بود؛چنان که

در دو خبر چنین می‌بینیم:

الف- جابر بن عبد اللّه انصاری عمامه بر سر می‌گذاشته ⁽¹⁾

-در آن زمان در ملاقات‌های رسمی عمامه بر سر می‌گذاشتند.پیامبر نیز در ملاقات‌های رسمی و در نماز عید،عمامه بر سر می‌گذاشت.رجوع کنید به:عبد اللّه بن سبا،جلد 2،فصل«جاء علی فی السّحاب».

مردم می‌گفتند:جابر هذیان می‌گوید!یعنی از پیری خرف شده است.جابر می‌گفت:نه به خدا قسم،هذیان نمی‌گویم؛ولی از پیامبر شنیدم که فرمود:

«إنّک ستدرک رجلا منّی.اسمه اسمی.و شمائله شمائلی.یبقر العلم بقرا.»

«تو مردی از من را درک می‌کنی.نامش نام من است.و شمایل او شمایل من می‌باشد.علم را باز می‌کند و پرده از روی آن برمی‌دارد.»

این بود سبب آنچه شنیدید که می‌گفتم. ⁽³⁾

نکتۀ دیگر که در این حدیث پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم دربارۀ حضرت باقر می‌باشد،آن است که پیامبر دربارۀ امام باقر فرموده است:«رجل منّی»:«مردی از من».و ما در گذشته این لفظ پیامبر را معنی کردیم و حاصل آن این شد که یعنی کار او در تبلیغ اسلام کار من می‌باشد.

ب- جابر در کوچه‌های مدینه نیز راه می‌رفت و«یا باقر!یا باقر!»ندا می‌کرد؛و باز همان سخن‌ها بین او و اهل مدینه گفته می‌شد. ⁽⁴⁾

معرّفی امام باقر علیه السّلام از جانب امام سجّاد علیه السّلام:حضرت سجّاد علیه السّلام کتاب‌های امام علی علیه السّلام و سلاح پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم را در بیماری وفات خود به حضرت باقر داد.و بعد از وفات حضرت سجّاد، برادران حضرت باقر از حضرتش خواستند که ایشان را در کتب و سلاح‌ها شرکت دهد؛و این گفتگو در مدینه شهرت پیدا کرد.در نتیجۀ این گفتگو همۀ اهل مدینه دانستند کتاب‌هایی که به خط امام علی علیه السّلام بوده،نزد حضرت باقر علیه السّلام می‌باشد.

بنابر آنچه بیان شد،پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و سپس ائمّۀ اهل بیت علیهم السّلام امر وصایت را تا امام باقر علیه السّلام با حکمت به همۀ اصحاب و همۀ اهل مدینه تبلیغ فرمودند.ولی این امر دربارۀ سایر ائمّه تا مهدی موعود-عجّل اللّه تعالی فرجه الشّریف-به نحوی دیگر بوده است که سبب آن از خبر آینده روشن می‌شود:

«آنگاه که خبر وفات امام صادق علیه السّلام به خلیفه منصور رسید،به والی مدینه نوشت:هر کس را وصی قرار داده گردن بزن.والی مدینه در جواب نوشت:این پنج نفر را وصی قرار داده است:1- خلیفه 2-والی مدینه 3 و 4-دو فرزندش عبد اللّه و موسی 5-حمیده،مادر موسی.

خلیفه گفت:ایشان را نمی‌توان کشت.» ⁽¹⁾

-کافی 310/1؛بحار الانوار 3/47.

از این خبر معلوم می‌شود:

از زمان امام صادق علیه السّلام اگر در وقت وفات امام،امام بعد از او را می‌شناختند،وی را شهید می‌ساختند و وظیفه‌ای که از جانب خداوند در هدایت مردم و حفظ اسلام به او محوّل شده بود، انجام نمی‌شد.

و امّا نحوۀ دیگر تعیین امر امامت پس از امام باقر علیه السّلام،چنین بوده است که امام در حال حیات خود،امام بعد از خود را به خواصّ شیعیان معرّفی می‌نمود. ⁽²⁾سپس به هنگام حاجت مردم به شناسایی امام عصر خود،خداوند سبب‌سازی می‌فرمود تا امام عصر نزد دوست و دشمن معروف و مشهور گردد.دلیل بر این گفتۀ ما همان رفتار حکّام زمان با هر یک از ائمّه می‌باشد.توجّه فرمایید:

هارون الرّشید،امام کاظم علیه السّلام را از مدینه به بغداد می‌آورد و زندانی می‌کند.مأمون،امام رضا علیه السّلام را از مدینه به خراسان برده به عنوان ولایت‌عهدی زیر نظر می‌گیرد.همچنین امام جواد علیه السّلام را به بغداد،و امام هادی و امام حسن عسکری علیهما السّلام را به سامرّاء می‌برند.و خلاصه هر یک از این ائمّه تا آخر عمر زیر نظر و مراقبت شدید خلفا می‌باشند.

خلفا چه دلیلی برای چنین رفتاری با این ائمّه داشتند؟آیا جز آن بود که می‌دانستند آنان امام شیعیان عصر خود هستند؟

این امر برای اهل مدینه و اهل پایتخت خلیفه،که امام در آنجا زندانی یا تحت نظر بود،روشن بوده است.به خصوص با جلسات مناظرات امام و مشاهدۀ سیرۀ امام.

و امّا اهالی شهرهای دور؛ ⁽¹⁾

-فاصلۀ بعضی از شهرها تا مدینه،در آن زمان یک سال یا بیشتر راه بود؛ولی همه‌ساله از آن شهرها برای حج به مدینه می‌رفتند.

*** وصیّت حضرت صادق علیه السّلام در عین حال که امر امامت را از نظر دستگاه خلافت پنهان کرد و آنان را دچار سردرگمی ساخت،برای شیعیان نه تنها هیچ گونه شبهه‌ای ایجاد نکرد،بلکه امر امامت را روشن‌تر ساخت.توجّه فرمایید:

آنگاه که خبر وفات امام صادق علیه السّلام در کوفه به شیعیان رسید،ابو حمزه ثمالی از مخبر پرسید:

آیا امام صادق کسی را وصی قرار داد؟گفت:آری،دو فرزندش عبد اللّه و موسی و خلیفه منصور.تا سخن مخبر بدین جا رسید،ابو حمزه خندید و گفت:حمد خدا را که راه هدایت را به ما نشان داد؛ امام از حال پسر بزرگ خود ما را آگاه ساخت و به فرزند کوچک(موسی بن جعفر)راهنمایی کرد و امر عظیم را مخفی داشت.

از معنای گفتار ابو حمزه سؤال کردند.گفت:با نام بردن پسر کوچک خود،موسی،همراه با ذکر نام پسر بزرگ خود،عبد اللّه،به ما فهمانید که پسر بزرگ شایستۀ امامت نیست.و با ذکر نام پسر کوچک به ما فهمانید که او امام است.و با نام بردن خلیفه،وصیّ خود را از او پنهان داشت.حال اگر منصور بپرسد:وصیّ امام صادق کیست،به او می‌گویند:شما وصیّ او هستید. ⁽²⁾

باید توجّه داشت که امر امامت حضرت موسی بن جعفر علیهما السّلام بر خواصّ شیعیان،به وسیلۀ تعیین حضرت صادق علیه السّلام در حال حیاتش،روشن بود ⁽³⁾و چنین موضوعی بر شخصی مانند ابو حمزه پنهان نبوده است؛و در اینجا ابو حمزه خواسته است با بیان خود از امر وصایت امام کاظم علیه السّلام دفع شبهه نماید.و چه زیبا نیز قصد امام صادق را از نوشتن آن وصیّت بیان داشته و از رفتار منصور خبر داده است.

با توجّه به اموری که تا اینجا بیان داشتیم،می‌توان به حقیقت موضوع اختلاف پیروان مکتب اهل بیت دست یافت.

اختلاف در مکتب اهل بیت علیهم السّلام

اشارة

اختلاف‌هایی که به پیروان اهل بیت علیهم السّلام نسبت داده‌اند،اندکی صحّت دارد و بیشتر آن دروغ است.

برای بررسی این مطلب،نخست فرقه‌هایی را که در عصر حضور ائمّه علیهم السّلام مدّعی شده‌اند، یادآور می‌شویم.سپس اختلافاتی را که در عصر غیبت کبری پدید آمده،بررسی می‌نماییم.

سبائیّه

اوّلین فرقه‌ای که به شیعه نسبت داده‌اند،سبائیّه نامیده‌اند.ما در سه جلد کتاب«عبد اللّه بن سبا» ثابت کرده‌ایم چنین فرقه‌ای در خارج وجود نداشته،بلکه تنها در مخیّلۀ نویسندگان کتاب‌هایی که دربارۀ ملل و نحل نوشته‌اند،وجود خیالی داشته و پس از آن در نوشته‌هایشان وجود کتبی یافته است.

کیسانیّه

اشارة

کیسانیّه را نسبت داده‌اند به کیسان.و کیسان بنابر قول گروهی از نویسندگان اهل ملل و نحل، آزاد کردۀ امام علی علیه السّلام بوده است. ⁽¹⁾

-ملل و نحل(شهرستانی)،شرح الکیسانیه 147/1.

و به قول گروهی دیگر:کیسان مختار ثقفی می‌باشد،و کیسانیّه منسوب به او می‌باشند. ⁽²⁾

و بنابر قولی:کیسان نام خود محمّد بن حنفیه بوده و کیسانیّه منسوب به اویند. ⁽¹⁾

-مقالات الاسلامیّین(علی بن اسماعیل اشعری)21/.

عقیدۀ کیسانیّه

دربارۀ عقیدۀ ایشان سخنان ضدّ و نقیض بسیار گفته‌اند.خلاصۀ آن گفتارها چنین است که:

ایشان پیروان محمّد بن حنفیه(متوفّای 81 هجری)بوده‌اند و او را مهدی موعود می‌دانسته‌اند.و مختار ثقفی(متوفّای 67 هجری)از پیروان او بوده و ادّعای نبوّت کرده است.

و گفته‌اند:کیسانیّه پس از وفات محمّد بن حنفیه،قائل شده‌اند به اینکه امامت به فرزندش ابو هاشم(متوفّای 98 یا 99 هجری)منتقل شده و ابو هاشم نیز امامت را به محمّد بن علی بن عبد اللّه بن عبّاس(متوفّای 124 یا 125 هجری)منتقل نموده و او را وصیّ خود قرار داده است.و امامت پس از محمّد،به فرزندش،ابراهیم،و پس از او به دو خلیفۀ عبّاسی،سفّاح و منصور منتقل شده است. ⁽²⁾و آن دو،خلافت بنی عبّاس را تشکیل داده‌اند.

بنابراین قول،کیسانیّه فرقه‌ای از شیعه بوده‌اند که یک خلافت سنّی را تأسیس کرده‌اند که پانصد سال دوام داشته است!

این گفتارها سؤال‌های زیر را مطرح می‌سازد:

سرانجام،کیسان کدام یک از آن سه نفر بوده است؟!

آیا جز نویسندگان ملل و نحل،کسان دیگر آزاد کرده‌ای برای حضرت علی علیه السّلام به نام کیسان ذکر کرده‌اند؟!

محمّد بن حنفیه،فرزند برومند حضرت امیر،مشهور است و شرح حالش در همۀ کتب رجال و حدیث و سیره نوشته شده است.آیا در جایی،جز در کتب ملل و نحل،کسی گفته است لقب محمّد بن حنفیه کیسان بوده است؟!نسبت دادن کیسان به مختار نیز چنین است.

چنانچه این دانشمندان مکتب خلفا،کیسان مؤسّس کیسانیّه را مردی از جن می‌خواندند،از این گفتارها بر ایشان آسان‌تر بود.چرا که هیچ انسانی را نمی‌رسد وجود چنین مخلوق جنّی را منکر شود.همچنان که قتل سعد بن عباده را به مخلوق جنّی نسبت دادند و گفتند:«قتله الجنّ.»:«جن

سعد را کشته‌اند و کشنده‌های او از جن بوده‌اند،نه از آدمی!» ⁽¹⁾

-رجوع کنید به:عبد اللّه بن سبا،جلد اوّل،داستان کشته شدن سعد بن عباده،باب سقیفه.

بنابر آنچه بیان شد،فرقۀ کیسانیّه همچون فرقۀ سبائیّه،ساختۀ خیال نویسندگان کتب ملل و نحل می‌باشد.

حقیقت این داستان

پس از شهادت حضرت سیّد الشّهداء علیه السّلام گروهی از محبّان اهل بیت در کوفه اجتماع کردند و به خونخواهی آن حضرت قیام کردند و خود را«توّابین»نامیدند.آنان در سال 65 هجری با لشکر شام به سرکردگی ابن زیاد جنگ کردند و همگی شهید شدند.

پس از ایشان،مختار بن عبید ثقفی در سال 66 هجری به نام خونخواهی آن حضرت،در کوفه قیام کرد و با عبید اللّه بن زیاد جنگ کرد و بر وی غالب شد و او را کشت.در این جنگ هفتاد هزار تن از لشکریان شام کشته شدند ⁽²⁾و مختار سایر قاتلان آن حضرت،مانند عمر بن سعد و شمر و دیگران را نیز کشت و سر آنها را به مدینه،خدمت امام سجّاد علیه السّلام فرستاد. ⁽³⁾

در همین اوان،عبد اللّه بن زبیر در مکّه ادّعای خلافت کرد و از مردم بیعت گرفت.محمّد بن حنفیه با او بیعت نکرد.عبد اللّه،محمّد بن حنفیه و بستگانش را در درّۀ کوهی در مکّه به نام شعب عارم زندانی کرد و هیزمی بسیار در برابر درّه انباشت و مدّتی را تعیین کرد تا اگر در آن مدّت بیعت نکند،در آن هیزم‌ها آتش افروزد و همه را بسوزاند.محمّد به کوفه کس فرستاد و از مختار کمک خواست.او نیز چهارصد نفر فرستاد و محمّد و بستگانش را از آن زندان رهایی داد. ⁽⁴⁾

پس از آن،عبد اللّه برادر خود،مصعب بن زبیر را در سال 67 هجری با لشکری به جنگ مختار فرستاد و مختار شکست خورد و کشته شد.

به جهت کشتارهایی که مختار از لشکریان بنی امیّه کرد و همچنین کشتار او از سران و عزیزان قبایل عرب کوفه-که در لشکر ابن زیاد در کربلا نسل پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم را قتل عام کرده بودند-پس از قتل مختار،بازماندگان کشتارهای مختار که حکومت و قلم به دست ایشان بود،هر چه خواستند علیه مختار گفتند و نوشتند،و در کتب تاریخ و ملل و نحل ثبت شد.

و امّا راجع به محمّد بن حنفیه؛حقیقت این است که محمّد وفات کرد در حالی که خود را امام نمی‌دانست تا امامت را به فرزندش،ابو هاشم،منتقل کند و او به دیگران.و آنچه در این باره می‌توان باور داشت آن است که به سبب منع نشر حدیث پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم امر مهدویت در آن روزگار مانند امروز روشن نبوده است و چنان که دیدیم بر بنی هاشم نیز که جمع شده بودند با محمّد بن عبد اللّه بیعت کنند،امر مهدویّت روشن نبوده است.تا آنکه امام جعفر صادق علیه السّلام آنان را در این باره آگاه ساخت.

بنابراین ممکن است پس از حضرت سیّد الشّهداء علیه السّلام تعدادی چند صباحی شخصی را مهدی موعود پنداشته باشند،تا آنکه به یکی از ائمّه برخورد کرده آن امام عدم صحّت این پندار را بر ایشان روشن فرموده باشد.

و دربارۀ مختار،آنچه می‌توان باور داشت آن است که شاید ضرورت‌های جنگ،او را بر سخن‌هایی توریه‌آمیز واداشته باشد و نامی از محمّد بن حنفیه یا حضرت سجّاد علیه السّلام برده باشد.و یا اینکه آنچه را در باب خروج خود بر بنی امیّه و قتل عام قتلۀ حضرت سیّد الشّهداء علیه السّلام می‌دانسته و اخبار آن از ائمّه به او رسیده بوده،گاهی به نام پیشگویی گفته باشد.

پس در هیچ حال،نه آن پندارهای عدّه‌ای اندک دربارۀ محمّد بن حنفیه به اندازه‌ای بوده است که بتوان بر آنان نام یک فرقه را گذارد،و نه گفتارهای مختار را-اگر هم چیزی گفته باشد-می‌توان پندارهای فرقه‌ای در اسلام و تشیّع دانست.

بنابراین،هیچ فرقه‌ای در تاریخ به نام کیسانیّه وجود نداشته است.

غرابیّه

در شرح فرقۀ غرابیّه گفته‌اند:

«غرابیّه گروهی هستند که گمان دارند خداوند جبرئیل را به سوی علی فرستاد،ولی جبرئیل در راه به خطا رفت و به سوی محمّد رفت و وحی را به او داد.زیرا محمّد شبیه علی بود.و گفته‌اند که محمّد و علی از دو کلاغ و دو مگس به هم شبیه‌تر بودند و همچنین پنداشته‌اند که علی رسول خداست،و فرزندان علی پیامبرانند.این گروه به پیروان خود می‌گویند:آن موجود پردار را لعنت کنید.و مقصودشان از پردار،جبرئیل است.

کفر این گروه زیادتر از کفر یهود می‌باشد.یهودیان به رسول خدا گفتند:چه کسی برایت از

خدای تعالی وحی می‌آورد؟پیامبر فرمود:جبرئیل.گفتند:ما جبرئیل را دوست نداریم؛چه آنکه او عذاب می‌آورد.و گفتند:اگر میکائیل که جز رحمت را نازل نمی‌کند،وحی برای تو می‌آورد، هرآینه به تو ایمان می‌آوردیم.

پس یهود با اینکه به پیامبر کفر ورزیدند و با جبرئیل دشمن بودند،جبرئیل را لعنت نمی‌کردند و فقط گمانشان این بود که جبرئیل ملک عذاب است نه رحمت.

ولی گروه غرابیّه از طایفۀ رافضه،جبرئیل و محمّد را لعنت می‌کنند.و خداوند متعال فرموده است:«هر کس دشمن خدا و فرشتگان و رسولان خدا و جبرئیل و میکائیل باشد، هرآینه خداوند دشمن کافران است.» ⁽¹⁾

-بقره:98. [1]مَنْ کانَ عَدُوًّا لِلّهِ وَ مَلائِکَتِهِ وَ رُسُلِهِ وَ جِبْرِیلَ وَ مِیکالَ فَإِنَّ اللّهَ عَدُوٌّ لِلْکافِرِینَ

در این آیه کافر به کسی که بغض و دشمنی بعضی از فرشتگان را داشته باشد،گفته شده است.و کسانی را که خداوند کافرشان خوانده،نمی‌شود از زمرۀ مسلمانان دانست.» ⁽²⁾

«الغرابیّة قوم زعموا أنّ اللّه عزّ و جلّ أرسل جبریل إلی علی،فغلط فی طریقه فذهب إلی محمّد؛لأنّه کان یشبهه.و قالوا:کان أشبه به من الغراب بالغراب،و الذّباب بالذّباب.و زعموا أنّ علیّا کان الرّسول و أولاده بعده هم الرّسل.و هذه الفرقة [3]تقول لأتباعها: العنوا صاحب الرّیش!یعنون جبریل.

و کفر هذه الفرقة [4]أکثر من کفر الیهود الّذین قالوا لرسول اللّه:من یأتیک بالوحی من اللّه تعالی؟فقال:جبریل.فقالوا:إنّا لا نحبّ جبریل؛لأنّه ینزل بالعذاب.و قالوا:لو أتاک بالوحی میکائیل الّذی لا ینزل إلاّ بالرّحمة،لآمنّا بک.

فالیهود-مع کفرهم بالنّبی و مع عداوتهم لجبریل-لا یلعنون جبریل،و إنّما یزعمون أنّه من ملائکة العذاب دون الرّحمة.و الغرابیّة من الرّافضة یلعنون جبریل و محمّدا و قد قال اللّه تعالی: مَنْ کانَ عَدُوًّا لِلّهِ وَ مَلائِکَتِهِ وَ رُسُلِهِ وَ جِبْرِیلَ وَ مِیکالَ فَإِنَّ اللّهَ عَدُوٌّ لِلْکافِرِینَ .

و فی هذا تحقیق اسم الکافر لمبغض بعض الملائکة،و لا یجوز إدخال من سمّاهم اللّه کافرین فی جملة فرق المسلمین.»

همچنین دربارۀ این فرقۀ خیالی،رجوع کنید به:التبصیر فی الدّین و [5]تمییز الفرقة النّاجیة من الفرق [6]الهالکین(ابو المظفّر محمّد بن طاهر اسفراینی،متوفّای 471 هجری)75/،چ قاهره 1374 ق.

این گونه یاوه‌سرایی‌ها را بحث علمی می‌نامند!و نویسندگان ملل و نحل از این گونه فرقه‌های خیالی،موارد بسیار دیگری را نیز به مکتب اهل بیت علیهم السّلام به دروغ نسبت داده‌اند که با مقایسه بین آنها و بین فرقه‌هایی که در مکتب خلفا بوده و می‌باشد،مطلب روشن می‌شود.

مقایسه بین فرقه هایی که برای مکتب اهل بیت علیهم السّلام جعل کرده اند

اشارة

و فرقه های مکتب خلفا

در مکتب خلفا فرقۀ اشعری و معتزله و سلفی در عقاید،و حنفی و مالکی و شافعی و حنبلی در فقه،بوده و هست.آرای هر فرقه‌ای را در عقاید و احکام،دانشمندان همان فرقه ثبت و ضبط نموده و با مباهات،بر صحّت آن استدلال کرده‌اند.تاریخ تأسیس آن فرقه و اصلش و طبقات دانشمندان آن را نیز،دانشمندان خود آن فرقه به تفصیل نوشته‌اند. ⁽¹⁾

-مانند:طبقات الشّافعیه(تاج الدّین سبکی،متوفّای 771 هجری)؛طبقات الحنابله(ابو یعلی محمّد بن حسین)؛طبقات المعتزله(احمد بن یحیی).

مثلا تاریخ تأسیس فرقۀ اشاعره و مؤسّس آن معلوم است.همچنین تاریخ تولّد و وفاتش ثبت شده و آرای او به قلم خودش نوشته شده و در دسترس همه می‌باشد.این مطلب مورد اتّفاق همۀ دانشمندان این فن می‌باشد.

و پس از مؤسّس،دانشمندان بعدی فرقۀ اشعریه نیز مانند مؤسّس آن فرقه،نسب و وفات و آرا و نوشتارهایشان معلوم و مضبوط است و در دسترس هر خواننده‌ای می‌باشد.و با مراجعه به آن نوشتارها،می‌توان همۀ خصوصیات اشاعره را شناخت.در بحث‌های علمی،روش صحیح همین است که برای شناخت هر فرقه‌ای به نوشتارهای خود آن فرقه رجوع شود و به وسیلۀ آن نوشتارها تفکّرات آن فرقه معرّفی و نقد شود.

اکنون بنگریم حال آن فرقه‌هایی که مکتب خلفا به مکتب اهل بیت به دروغ نسبت داده‌اند، چگونه بوده است:

فرقۀ سبائیّه:

گفتند:عبد اللّه بن سبا مؤسّس این فرقه است.

در این مورد این سؤال‌ها مطرح می‌شود:

آیا سبا،پدر عبد اللّه از آسمان فرو افتاده،یا پدری داشته است؟!و اگر پدری داشته نام او چیست؟و نسب او چگونه است؟

آیا از عبد اللّه بن سبا نوشته‌ای در دست هست؟!

آیا صحابه‌ای مانند ابو ذر و عمّار و یا تابعین صحابه مانند مالک اشتر و محمّد بن ابو بکر که از فرقۀ سبائیّه معرّفی شده‌اند،خودشان گفته‌اند ما سبائی هستیم؟!

آیا نوشتارهایی از پیروان این فرقه،همچون عمّار و ابو ذر و حجر بن عدی و صعصعة بن

صوحان عبدی در دست هست؟!یا آنکه هر چه در دست هست،همان است که دشمنانشان بعد از آنان نوشته‌اند و آن بندگان صالح خدا هیچ خبری از وجود چنین فرقه‌ای نداشته‌اند؟!

کیسانیّه:

آیا کیسان که کیسانیّه به او نسبت داده می‌شوند،محمّد بن حنفیه بوده؟!آیا مختار بوده؟!یا آزاد کردۀ حضرت علی علیه السّلام؟!و اگر کیسان همان آزادشدۀ حضرت علی است،نامش چه بوده است؟

کیسانیّه کیانند؟و چه کسی گفته است من کیسانی هستم؟!

آیا نوشتارهایی در این باره جز نوشته‌های دشمنان مختار در دست هست؟!

غرابیّه:

مؤسّس فرقۀ غرابیّه که بوده است؟و در کدام شهر و در چه عصری می‌زیسته؟و چه کسی گفته است من از غرابیّه هستم؟!و چه کسی ادّعا کرده پیروان غرابیّه را دیده است؟!

آیا این گروه جز در مخیّلۀ تذکره‌نویسان و مورّخانی که از آنها گرفته‌اند وجود داشته است؟!

*** اینچنین بود فرق بین فرقه‌هایی که به شیعه به دروغ نسبت داده‌اند و فرقه‌هایی که در مکتب خلفا بوده و هست.

از آنچه به شیعه نسبت داده‌اند،فقط دو فرقۀ اسماعیلیه و زیدیه وجود خارجی داشته‌اند که آنها را در ادامۀ این بحث بررسی می‌نماییم.

زیدیّه

زیدیّه فرقه‌ای از مسلمانان است که خود را پیرو زید بن علیّ بن الحسین می‌دانند.داستان زید و خروج او چنین است:

در سال 121 یا 122 هجری،زید بن علی به شام رفت و در مجلس خلیفۀ اموی،هشام بن عبد الملک(متوفّای 125 هجری)،و سپس از والی او در کوفه،بی‌حرمتی به خود و جسارت به اهل بیت علیهم السّلام شنید.پس از آن بعضی از اهل کوفه با وی بیعت کردند و زید با والی کوفه جنگ کرد و شهید شد. ⁽¹⁾

-رجوع کنید به:بحار الانوار(مجلسی)170/46-188؛مقاتل الطّالبین127/-151،چ قاهره 1368 ق.ابن اثیر نیز در تاریخ خود،الکامل،در ذکر حوادث سال 121 هجری،ظلم‌هایی را که بر زید وارد شده است،بیان کرده و شهادت او را در حوادث سال 122 ذکر کرده است.

پس از وی فرزندش،یحیی،در سال 125 هجری در خراسان علیه والی اموی خروج کرد و در شهر جوزجان شهید شد. ⁽¹⁾

-رجوع کنید به:مقاتل الطّالبین152/-158؛تاریخ ابن اثیر،در ذکر حوادث سال 125 ق.

خروج این دو،از نوع خروج برای امر به معروف و نهی از منکر بوده است. ⁽²⁾

پس از شهادت زید و یحیی،گروهی پدید آمدند که خود را پیرو زید به حساب می‌آوردند و به فرقۀ زیدیّه مشهور شدند.این فرقه مانند شیعه معتقد نیست که امامان امّت اسلام را پروردگار عالم تعیین نموده و پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم به امر پروردگار این موضوع را به مسلمانان تبلیغ فرموده؛بلکه عقیده دارند پس از امام علی علیه السّلام هر کس از اولاد علی و فاطمه علیها السّلام با شمشیر قیام کند،او امام مسلمانان می‌شود. ⁽³⁾

زیدیّه در این عقیده همانند اهل سنّت می‌باشند که می‌گویند خداوند برای مسلمانان امام تعیین نفرموده است.آنان در احکام نیز از ابو حنیفه تقلید می‌نمایند که امام یکی از مذاهب فقهی مکتب خلفا می‌باشد.تقلید ایشان از ابو حنیفه به دلیل آن است که ابو حنیفه در قیام محمّد و ابراهیم علیه خلیفۀ عبّاسی،منصور،به صحّت قیام ایشان و اینکه مسلمانان باید آن دو را یاری کنند،فتوا داد.

با داشتن این دو عقیده،این سؤال‌ها در مورد آنان مطرح می‌شود:

اگر خروج با شمشیر و حکومت کردن،شرط امامت است،دربارۀ امام علی و امام حسن و امام حسین علیهم السّلام،آنگاه که در خانه نشسته بودند،چه می‌گویند؟!آیا امام حسن علیه السّلام پس از صلح با معاویه امام نبوده و امامت از او سلب شد؟!

همچنین دربارۀ حضرت سجّاد و حضرت باقر علیهما السّلام که هیچ‌گاه علیه خلفا قیام نکردند و حکومت نکردند،چه می‌گویند؟!

چگونه از ابو حنیفه تقلید می‌کنند و او را امام خود در فقه و احکام می‌دانند،در حالی که وی اصل آنان را در امامت قبول نداشته است و ائمّه‌ای را که زیدیّه امام می‌دانند(امام علی و دو فرزندش امام حسن و امام حسین علیهم السّلام)امام نمی‌دانسته و خلافت خلفای سه‌گانه را صحیح می‌پنداشته و در مذهب فقهی نیز مخالف عقیدۀ زید و پدران زید بوده و عمل به اجتهاد و رأی

خود می‌کرده است؟!

زید اگر آنان را می‌دید،به ایشان چه می‌گفت؟!

به هر حال زیدیّه بخشی از عقیدۀ اهل سنّت،و اندکی از عقیدۀ شیعه را پذیرفته‌اند،و از خود مقداری بر آن افزودند.

بنابراین آنان نه سنّی هستند و نه شیعه؛بلکه فرقۀ سومی را به نام زیدیّه تشکیل داده‌اند.البته عقاید آنان و عملشان با عقاید و عمل زید،فرزند امام سجّاد علیه السّلام،و سایر پیروان مکتب اهل بیت علیهم السّلام اختلاف‌های اساسی دارد،و به پیروان مکتب خلفا نزدیک‌تر می‌باشد.

فطحیّه

فطحیّه منسوب به عبد اللّه،فرزند امام جعفر صادق علیه السّلام،می‌باشند که افطح ⁽¹⁾

-آن کس را افطح گویند که سر یا پای او بیش از حدّ متعارف پهن باشد.

وی پس از امام صادق بزرگ‌ترین فرزند بازماندۀ امام بوده،و هموست که نامش در وصیّت امام صادق علیه السّلام در کنار دیگران آمده است.

وی پس از وفات امام صادق،در خانۀ خود را گشود و آب و جارو کرد و دربان بر آن نهاد و بر صدر خانۀ خود نشسته بر مسندی تکیه داد و ادّعای امامت نمود. ⁽²⁾

بعضی از شیعیان نزد او رفته مسائلی از احکام را از او سؤال کردند و او جواب غیر صحیح داد.

آنان دانستند که عالم به احکام نیست.پس راه خود را بازیافتید و در امامت به حضرت موسی بن جعفر علیهما السّلام رجوع کردند. ⁽³⁾

عبد اللّه پس از وفات پدر،هفتاد روز عمر کرد. ⁽⁴⁾حال باید پرسید در این زمان کوتاه،چگونه او می‌توانسته فرقه‌ای تشکیل دهد؟!

اسماعیلیّه

اسماعیلیّه فرقه‌ای هستند که در آغاز تشکیل خود به امامت امامان تا امام ششم،امام جعفر

صادق علیه السّلام،اظهار اعتقاد می‌کردند و می‌گفتند پس از امام صادق،امامت به فرزندش،اسماعیل، منتقل شده است. ⁽¹⁾

-رجوع کنید به:ملل و نحل(شهرستانی)167/1.

اینک اشاره‌ای گذرا به تاریخ این فرقه و عقایدشان می‌نماییم:

اسماعیل که این فرقه،خود را به او نسبت می‌دادند،در زمان پدر بزرگوارش،امام صادق علیه السّلام، وفات نمود.امام صادق پس از وفات اسماعیل،کارهایی انجام داد که در زندگانی سایر ائمّه بی‌مانند است.از جمله آنکه:چون اسماعیل وفات نمود،امام سی تن از شیعیان را در منزل خود حاضر گردانید.سپس به یکی از اصحابش به نام داوود فرمود:ای داوود!روی او را بگشای.سپس به هر یک از سی نفر دستور داد با دقّت صورت اسماعیل را بنگرند و از هر یک پرسید:آیا اسماعیل زنده است یا وفات کرده؟یکایک آنان گفتند:وفات کرده است.سپس فرمود:خداوندا شاهد و گواه باش.

سپس دستور داد او را غسل داده کفن کردند.سپس به مفضّل فرمود:ای مفضّل!کفن را از روی صورتش باز کن.بعد به ایشان فرمود:همگی او را بنگرید و دقّت کنید؛اسماعیل مرده است؟! همگی گفتند:ای آقای ما!او مرده است.و از کار امام صادق علیه السّلام شگفت‌زده شدند.سپس فرمود:

خداوندا شاهد و گواه باش.

و چون اسماعیل را در لحد گذاردند،فرمود:ای مفضّل!صورت او را باز کن.چون صورت او را باز کرد،به ایشان فرمود:نگاه کنید.آیا او زنده است یا وفات کرده؟!گفتند:او وفات کرده است ای ولیّ خدا!امام علیه السّلام فرمود:خداوندا شاهد و گواه باش.همانا اهل باطل در مرگ اسماعیل شک و تردید خواهند کرد.

چون خاک بر روی جسد وی ریختند و دفن تمام شد،دیگر باره فرمود:این مردۀ کفن‌شدۀ دفن شده در این لحد کیست؟همه گفتند:اسماعیل فرزند شماست.فرمود:خداوندا شاهد باش.

سپس دست فرزندش،موسی را گرفت و فرمود:این با حق می‌باشد و حق با اوست. ⁽³⁾

و در روایات دیگر آمده است که حضرت صادق علیه السّلام دستور داد بر حاشیۀ کفن اسماعیل

بنویسند:«إسماعیل یشهد أن لا إله إلاّ اللّه» ⁽¹⁾

-بحار الانوار 248/47،ح 11،به نقل از:کمال الدّین(صدوق)160/1؛تهذیب(شیخ طوسی)298/1؛بحار الانوار 255/47،به نقل از مناقب 299/1.

و در حال تشییع جنازۀ او،چندین بار دستور داد جنازه را بر زمین بگذارند و کفن از روی اسماعیل پس می‌زد و به صورت او نظر می‌کرد،تا مردم در وفات اسماعیل شک نکنند. ⁽³⁾

و در چندین روایت آمده است که حضرت صادق علیه السّلام بعضی از شیعیان را به نیابت از اسماعیل به حج فرستاد. ⁽⁴⁾

توجّه فرمایید:

امام صادق علیه السّلام پس از وفات فرزندش،اسماعیل،سی نفر از بزرگان شیعیان را احضار می‌فرماید و دستور می‌دهد روی اسماعیل را بگشایند و از یکایک ایشان می‌پرسد:آیا اسماعیل فوت شده یا زنده است؟!

همگی می‌گویند:وفات کرده است.

سپس دستور می‌دهد او را غسل داده کفن کنند و بر کفن او می‌نویسند:«إسماعیل یشهد أن لا إله إلاّ اللّه»و این کار برای تأکید بر آن بوده که این کفن،کفن اسماعیل است.

بعد از کفن کردن نیز دستور می‌دهد بندهای کفن را باز کنند.دوباره از یکایک ایشان می‌خواهد با تحقیق تمام بنگرند.سپس از ایشان سؤال می‌کند:این جسد کیست؟

همگی می‌گویند:این فرزند شما اسماعیل است که مرده است.

سپس در تشییع جنازۀ او،که در آن قاعدتا جمعیّتی بیش از آن سی نفر حاضر بوده‌اند،چندین بار در برابر همۀ تشییع کنندگان دستور می‌دهد جنازه را بر زمین بگذارند و هر بار کفن را باز می‌کند و صورت او را می‌نگرد،و با این کار،نظر همۀ تشییع کنندگان را جلب می‌فرماید.

و پس از آنکه اسماعیل را در لحد می‌گذارند،بازهم از حاضران می‌پرسد:این جسد کیست؟

همه می‌گویند:جسد اسماعیل است.

پس از اتمام دفن،باز از حاضران سؤال می‌فرماید:

این که غسل داده شده و کفن شده و دفن شده کیست؟

می‌گویند:اسماعیل فرزند شما می‌باشد.

و پس از مدّتی شخصی از شیعیان را برای اسماعیل اجیر می‌کند تا به نیابت از اسماعیل به حج برود.

با همۀ این روشنگری‌های امام صادق علیه السّلام در امر وفات اسماعیل،و با این همه محکم‌کاری‌ها، گروهی که امام صادق را درک کرده بودند،می‌گویند:چنین نیست که امام صادق فرموده؛اسماعیل نمرده است!و او پس از امام صادق زنده بوده است و او امام پس از امام صادق می‌باشد.

این گروه را به دلیل آنکه می‌گفتند امامت را تا امام صادق علیه السّلام که ششمین امام است قبول داریم، شش امامی نامیده‌اند.ولی چنین نیست!اسماعیلی‌ها شش امامی نیستند،بلکه هیچ امامی هستند!چه آنکه آنان امامان پیش از اسماعیل را به عنوان امام نمی‌شناختند و اقوال هیچ یک از ائمّۀ شش‌گانه را نپذیرفتند و گفتند:اسماعیل پس از امام صادق زنده بوده و امامت به او منتقل شده است.و بعضی از آنان گفتند:امامت پس از اسماعیل به فرزندش،محمّد،منتقل شد.

این فرقه که نامشان اسماعیلی یا اسماعیلیّه می‌باشد،به مرور زمان تفاوتشان با شیعیان و ائمّۀ شیعیان زیاد شد،تا به آنجا که انحراف آنان از تشیّع به صد و هشتاد درجه رسید و به فرقه‌های مختلف تقسیم شدند.

و از آنانند گروه قرامطه که در مکّه کشتارها کردند و چند سال حجر الاسود را از خانۀ کعبه کندند تا سرانجام به اجبار خلیفۀ فاطمی در مصر،آن را بازگردانیدند. ⁽¹⁾

-رجوع کنید به:تاریخ ابن اثیر،حوادث سال 339 ق.

همچنین از آنانند پیروان حسن صبّاح که در قلعه‌های الموت بوده‌اند...و فرقه‌هایی دیگر که امروزه از آنان فرقۀ دروز در لبنان و فلسطین و فرقۀ آقاخانی در برخی از بلاد دنیا موجود می‌باشند.

بنابر آنچه بیان شد،فرقۀ اسماعیلیّه در بدو تأسیس،شیعه نبودند.به دلیل آنکه با امام صادق علیه السّلام مخالفت کردند.سپس به تدریج از اسلام نیز خارج،و حتّی ضدّ اسلام و ضدّ تشیّع شدند.

برای روشن شدن امر اسماعیلیّه،مثالی در این خصوص می‌آوریم و می‌گوییم:مثل اسماعیلیّه در این باره،همان مثل بنی حنیفه و مسیلمۀ کذّاب می‌باشد که داستانشان از این قرار است:

داستان مسیلمۀ کذّاب و بنی حنیفه

اشارة

در زمان پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم قبایل عربی که اسلام می‌آوردند،چند نفر از قبیله را به نمایندگی خود، خدمت پیامبر می‌فرستادند تا اسلامشان را بر پیامبر عرضه دارند و با ایشان بیعت کنند.پیامبر نیز اسلامشان را می‌پذیرفت و با ایشان بیعت می‌کرد و به هر یک جایزه‌ای می‌داد.آن فرستادگان را در زبان عربی اصطلاحا«وفد»می‌نامند.

قبیلۀ بنی حنیفه که ساکن یمامه ⁽¹⁾

-یمامه از سرزمین‌های نجد است.همانجا که در سابق گفتیم وهّابی‌ها در قرن دوازدهم از آنجا به مسلمانان حمله نمودند و کشتارها کردند.

در روایت آمده است:آنگاه که افراد بنی حنیفه به حضور پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم مشرّف شدند،مسیلمه برای نگاهداری اثاث وفد در منزل ماند.هنگامی که وفد بنی حنیفه به حضور پیامبر شرفیاب شدند، پیامبر به هر یک جایزه‌ای انعام فرمود و برای مسیلمۀ کذّاب نیز جایزه‌ای فرستاد و فرمود:مسیلمه بدتر از شما نیست.

هنگامی که وفد به یمامه بازگشتند،مسیلمه مرتد شد و ادّعای پیامبری کرد و گفت:پیامبر دربارۀ من گفت:من بدتر از همۀ شما نیستم.بنابراین خداوند مرا در پیامبری با او شریک کرده است.

سپس در اسلامی که بر بنی حنیفه عرضه داشت،فریضۀ نماز را ساقط کرد و زنا و شراب را حلال ساخت.

اسلامی که مسیلمه بر قبیلۀ خود عرضه کرد،مانند اسلام اسلام‌شناسان غرب و شاگردان غرب‌زده‌شان در حال حاضر،اسلامی موافق خواسته‌های مردم آن مرز و بوم بود.

بنی حنیفه پیامبری مسیلمۀ کذّاب را که مردی از افراد قبیلۀ خودشان بود،پذیرفتند.در این هنگام مسیلمۀ کذّاب به حضور پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم چنین نامه‌ای فرستاد:

«از مسیلمه رسول اللّه،به محمّد رسول اللّه.سلام بر تو.

امّا بعد،مرا با تو در امر پیامبری شریک کردند.نیمی از زمین از آن ما(بنی حنیفه)است و نیمی از آن قریش(قبیلۀ پیامبر).ولی قریش تعدّی می‌کنند.»

پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم در جوابش نوشت:

«از محمّد رسول اللّه،به مسیلمۀ کذّاب.سلام بر آن کس که پیرو هدایت باشد.

امّا بعد،زمین از آن خداست.مشیّتش به هر کس تعلّق گرفت،او را وارث زمین می‌فرماید.» ⁽¹⁾

-رجوع کنید به:سیره(ابن هشام)243/4-245 و 272؛تاریخ طبری1737/-1739 و 1748-1749،چ اروپا.

پس از وفات پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم لشکری از مسلمانان به بنی حنیفه در یمامه حمله بردند و در جنگی سخت که در آن چند هزار تن از دو طرف کشته شدند،مسیلمۀ کذّاب کشته شد و افراد قبیلۀ بنی حنیفه بعضی کشته و بعضی تسلیم شدند. ⁽²⁾

در این داستان،پیامبر حکم اسلام را بر وفد بنی حنیفه و قبیلۀ بنی حنیفه جاری ساخت،و اسلام وفد قبیله را پذیرفت و به هر یک از افراد وفد جایزه‌ای عطا فرمود.حتّی بر مسیلمه نیز که در آن حال یک فرد از آنان بود،پیامبر حکم اسلام را جاری ساخت و اسلام او را پذیرفت،و به او نیز مانند دیگر افراد وفد جایزه‌ای عنایت فرمود.

رفتار پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم با مسیلمۀ کذّاب،مانند رفتارش با سایر منافقان-همچون عبد اللّه بن ابیّ که سورۀ منافقون درباره‌اش نازل شده است-بود.آنچه پیامبر دربارۀ مسلمیه فرمود که:«او بدتر از شما نیست.»،شاید مقصودش آن بوده است که او اکنون اسلام آورده و همانند شماست که اکنون اسلام آورده‌اید و بعدا همگی مرتد خواهید شد.

شاهد ما در این مثال آن است که:

مسیلمه جزء بنی حنیفه بود که اسلام آورده بودند و همگی از پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم جایزه دریافت کردند.همۀ آنان در آن حال مسلمان بودند و جزء امّت اسلام محسوب می‌شدند.ولی پس از آنکه مسیلمه ادّعای پیامبری کرد و بنی حنیفه از او پیروی کردند،همگی مرتد گشتند و از اسلام خارج شدند.بنابراین بعد از آن،نمی‌توان آنان را به دلیل آنکه در سابق خدمت پیامبر رسیده‌اند و پیامبر اسلامشان را پذیرفته و جایزه به ایشان عنایت فرموده،فرقه‌ای از مسلمانان به حساب آورد.

همچنین نمی‌توان ایشان را چنین نام‌گذاری کرد:فرقۀ مسیلمه یا فرقۀ بنی حنیفه.و سپس در وصف ایشان گفت:این فرقه،خدا و رسول و همۀ احکام اسلام را پذیرا بودند،و فرق آنان با سایر مسلمانان این بود که مسیلمه را با پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم در پیامبری شریک می‌دانستند و در نماز و روزه و زنا با سایر مسلمانان اختلاف داشتند.

همچنان که کسی چنین سخنی نگفته و نباید بگوید.سخن حق آن است که:مسیلمه خارج از

اسلام و کذّاب بوده و به دروغ خود را پیامبر خوانده است؛خود او و همۀ افراد قبیلۀ بنی حنیفه، آنگاه که از او پیروی می‌کردند،کافر شده بودند.

آری،اسماعیلیّه که می‌گفتند ما تا امام ششم را به امامت قبول داریم و بعد از امام صادق، اسماعیل و سپس فرزندش،محمّد و سپس دیگران امام هستند،همانند بنی حنیفه می‌باشند که با آنکه پیامبری خاتم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و پیامبران قبل از او را پذیرفته بودند،همین که گفتند مسیلمه نیز پیامبر است،از اسلام خارج شدند و نمی‌توان آنان را مسلمان نامید.

بنابراین اسماعیلیّه نیز همین که گفتند:اسماعیل امام است و بعد از او...امام هستند،از تشیّع خارج شدند و نمی‌توان آنان را شیعه گفت،یا فرقه‌ای از شیعه خواند.و از آنجا که ائمّه علیهم السّلام دور شدند و به تدریج برای خود احکامی در برابر احکام ضروری اسلام قانون‌گذاری کردند،به تدریج از اسلام نیز خارج شدند.پس نه می‌توان آنان را مسلمان گفت و فرقه‌ای از اسلام،و نه فرقه‌ای از شیعه پنداشت.

غلات

گروه‌های کوچکی در عصر ائمّه علیهم السّلام پدیدار می‌شدند و ادّعاهایی داشتند و مردم را به خود دعوت می‌کردند.و از آنجا که ائمّه آنها را لعنت می‌کردند و ایشان را به همۀ مردم معرّفی می‌نمودند،هیچ شبهه‌ای بر مردم مسلمان شیعه و سنّی در شناخت آنان باقی نمی‌ماند،و غالبا پس از چند صباحی نابود می‌شدند.چنان که شهرستانی،دانشمند مشهور مکتب خلفا که در عقاید مقلّد اشعری و در فقه مقلّد شافعی بوده است، ⁽¹⁾

-رجوع کنید به:مقدّمۀ ملل و نحل(شهرستانی).

«و تبرّأ من هؤلاء کلّهم جعفر بن محمّد الصّادق و طردهم و لعنهم....» ⁽²⁾

«جعفر بن محمّد(امام صادق)از تمامی فرقه‌های نامبرده تبرّی کرد و بیزاری جست،و آنان را از خود راند و لعنت کرد.»

علل به وجود آمدن فرقه های دینی

اشارة

در خاتمۀ این بحث،لازم است در مورد علل مهم و اساسی به وجود آمدن فرقه‌های شبیه به دینداران در جوامع بشری بررسی کوتاهی بنماییم.این بررسی در ذیل چند بحث انجام می‌شود:

مهم‌ترین انگیزه و سبب تحرّک و فعّالیت بشر،«خودخواهی»است.بشر غالبا بدین سبب، برای رسیدن به هواهای نفسانی خود،مجاهدت می‌کند.و شاید نیرومندترین کشش‌های نفسانی بشر، ریاست‌جویی،و پس از آن آزادی در رسیدن به اهوا و امیال خود باشد.

انسان غالبا برای ارضای این دو نوع شهوت،نیازمند گردآوری مال دنیا می‌باشد.در ضمن از آنجا که خودخواه است،خوش نامی در جامعه نیز جزء هواهای نفسانی اوست.

با توجّه به آنچه گفته شد،آدمی هر نظام اجتماعی را که در جامعه او را به هواهای نفسانی‌اش برساند،تأیید کرده از آن پیروی می‌کند.

از سنن باری تعالی در خلقت انسان،آن است که بشر دو نوع آفریده شده است:بشر رهبر، بشر پیرو.

بشر رهبر،خود به دو نوع تقسیم می‌شوند.چنان که خداوند می‌فرماید:

-انبیاء:73، [1]سجده:24. [2]

2) 2) -قصص:41. [3]

3) 3) -نهج البلاغۀ صبحی صالح496/. [4]

«بی‌خردانی بی‌اراده،پیروان هر صدا برآورنده( دعوت‌کننده)،که با وزش هر بادی به سمتی می‌روند.»

رشد دانش و بینش صحیح در جوامع بشری و همچنین عکس آن که بی‌فرهنگی و نادانی افرادی از بشر یا گروه‌هایی متشکّل از بشر می‌باشد،در به وجود آمدن این فرقه‌ها و یا بالعکس، تأثیر آشکاری دارد.

با توجّه به این شناخت‌ها از طبیعت بشری،می‌توانیم سبب وجود تفرقه‌های اجتماعی را در سرزمین‌های اسلامی،تحت عنوان دین بشناسیم.

در تمام دسته‌های نامبرده،اشخاصی بوده‌اند که«حبّ ریاست»داشته‌اند و برای رسیدن به جاه و منصب،از«عدم رشد فکری»عدّه‌ای استفاده کرده تحت عنوان منصبی که در زمان و مکان ایشان پذیرفته می‌شده،فعّالیت می‌کردند.

اینان به کسانی که مانند خودشان حبّ ریاست داشتند،نوید منصب و ریاست می‌دادند،و به توده‌های مردم که رشد فکری نداشتند،دین عرضه می‌داشتند که خواسته‌های نفسانی آنها را به نام آن دین،قانونی می‌کرده است.بدین ترتیب گروهی را گرد خود جمع کرده فرقه‌ای در آن دین و مذهب ایجاد می‌کردند.پس از آن،دوام آن فرقه و عدم دوام آن،بسته به وجود عوامل داخلی و خارجی بوده است.

به عنوان مثال در فرقۀ بهائیّه،در آغاز«حسین علی بهاء»از پشتیبانی حکومت قیصریه روسیه استفاده می‌برد.پس از انقلاب در روسیه و نابودی حکومت قیصری،خود و فرزندش،عبّاس افندی از پشتیبانی انگلیس استفاده بردند،و اکنون بازماندگان این فرقه از پشتیبانی آمریکا بهره می‌برند.یعنی در هر زمان،رهبری این فرقه برای حکومت استعماری نیرومند وقت،جاسوسی می‌کرده است که اگر سازش آنها با این قدرت‌های استعماری نبود،این فرقه تا به حال باقی نمی‌ماند.

اکنون با توجّه به آنچه بیان شد،می‌توانیم سبب وجود فرقه‌های اجتماعی نامبرده را که به نام فرقه‌های دینی ایجاد شده بودند،بررسی نماییم.سپس به سبب دوام بعضی از آن فرقه‌ها و نابودی بعضی دیگر پی ببریم.

مسیلمۀ کذّاب و بنی حنیفه

انتشار اسلام در جزیرة العرب،سبب گرایش بنی حنیفه به اسلام شد.در این قبیلۀ دور افتاده در

نجد که رشد فکری نداشتند،پس از آنکه به اسلام گرویدند،مردی از آنان ادّعای پیامبری کرد و چند جملۀ عربی مسجّع و مقفّا به نام وحی بر ایشان خواند و گفت:خداوند مرا که از قبیلۀ شما هستم،در نبوّت با محمّد قریشی شریک ساخت و نیمی از زمین را به قریش و نیمی دیگر را به شما عنایت کرد.و تکلیف نماز را از شما ساقط کرد و شراب و زنا را حلال ساخت.

بدین ترتیب برای آنان دینی آورد که در آن،ریاست و مالکیت نیمی از زمین را عرضه می‌داشت و موافق هوای نفس ایشان،زنا و شراب را حلال می‌کرد و زحمت نماز را از آنان برمی‌داشت.لذا همۀ افراد قبیله از دین او پیروی کردند.قوی‌ترین دلیل پیروی آنان از این دین و جانفشانی در راهش تا حدّ نابودی،همین برآورده شدن هواهای نفسانی آنان بود.

اسماعیلیّه

در فرقۀ اسماعیلیّه نیز بعضی که هوای ریاست در سر داشتند،وفات اسماعیل را انکار کردند و در بین گروهی که رشد فکری نداشتند،به نام نیابت از اسماعیل به ریاست رسیدند.سپس با دور نگاه داشتن پیروان خود از ائمّه علیهم السّلام توانستند عدم رشد فکری را در آنان و اعقابشان با دوام نگاه دارند.و نیز احکام اسلام را در هر زمان و مکان به تناسب هواهای نفسانی پیروان خود تغییر دهند؛ تا جایی که ضدّ اسلام شدند.اینان خود را در زمان ما،مانند بهائیان،با قدرت‌های استعماری جهان پیوند زده‌اند.

غلات

اشارة

داستان غلات نیز همانند فرقۀ اسماعیلیّه می‌باشد.بدین گونه که حبّ ریاست،بعضی معاصران ائمّه را بر آن می‌داشت که مانند مسیلمۀ کذّاب،از یک رفت و آمدی با ائمّه علیهم السّلام استفاده نموده خود را در آغاز نمایندۀ یکی از ائمّه معرّفی کنند.سپس برای آنکه خود را پیامبر نشان دهند،برای امام صفات ربوبی توصیف می‌کردند.گاه نیز هوای نفس ایشان از این هم بالاتر بود و خود را خدا معرّفی می‌نمودند.

ولی در بیشتر موارد،با مجاهدت‌های مدام ائمّه علیهم السّلام،مردم آنان را می‌شناختند و بساط امامت و نبوّت و ربوبیّت ایشان برچیده می‌شد و اکثرا به قتل می‌رسیدند.

*** در مورد فرقه‌هایی که به مکتب اهل بیت نسبت داده شده‌اند،دو موضوع را مجدّدا

یادآور می‌شویم:

قیام امامزادگان:

ما در گذشته قیام‌های سلالۀ پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم را به دو گونه تقسیم کردیم:قیام برای امر به معروف،و قیام به نام مهدویت.

در قیام حضرت سیّد الشّهداء علیه السّلام که سر سلسلۀ قیام‌ها برای امر به معروف بوده،آن حضرت هیچ گونه توریه‌ای نفرموده و در همۀ احوال شعار حضرتش مضمون همان نامه‌ای بوده که برای بنی هاشم نوشت:

«...من لحق بی منکم استشهد.و من تخلّف،لم یبلغ الفتح.»

«هر کس از شما به من ملحق شود،شهید می‌شود.و هر کس از پیروی من تخلّف کند،به پیروزی نمی‌رسد.»

در همه جا و همه حال،این سخن شعار حضرتش بوده،در حالی که امامزاده‌هایی که برای امر به معروف قیام می‌کردند-همانند زید-با مردم سخن صریح نمی‌گفتند و توریه می‌کردند.مختار نیز که برای خونخواهی حضرت سیّد الشّهداء علیه السّلام قیام کرد،همین روش توریه را در گفتار داشت.

در نتیجۀ آن گفتارهای توریه‌آمیز،در جوامع اسلامی آن روز که احادیث پیامبر در زمینۀ امامت و مهدویّت-به سبب جلوگیری حکومت از نشر حدیث پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم-به آنان نرسیده بود، یک نوع آشفتگی ذهنی در این باره ایجاد شده بود.بدین سبب هر امامزاده‌ای که در جای دور دستی قیام می‌کرد،یک دسته از مسلمان‌هایی که از ظلم حکّام خود به ستوه آمده بودند،به گرد او جمع می‌شدند.همچنان که به گرد حارث که در ترمذ قیام کرد نیز جمع شدند.

در همۀ این قیام‌ها،پس از شکست سرکرده،مردم به حال اوّل بازگشته‌اند و در پی بی‌آن هیچ گونه فرقه‌ای ایجاد نشده است.مگر در مورد زید که فرقۀ زیدیّه-آن هم مدّت‌ها پس از شهادت زید- به نام او ایجاد شد.

افرادی که مدّتی در شناخت امام زمان خود دچار سردرگمی می‌شدند:

گاهی پس از وفات یکی از ائمّه علیهم السّلام،به سبب همان آشفتگی‌ها که در بالا بیان کردیم،چند تن از شیعیان ناآگاه و یا دور از مرکز امام بعدی،وفات امام قبلی را باور نمی‌کردند و در این موضوع توقّف می‌نمودند تا امر برایشان روشن می‌شد و وفات امام قبلی را باور می‌کردند و از امام بعدی پیروی می‌نمودند.

در این حال، تذکره‌نویسان ملل و نحل،این دسته‌ای را که چند روزی مثلا وفات حضرت موسی بن جعفر علیهما السّلام برایشان ثابت نشده بود و در زمان امامت حضرت رضا علیه السّلام آن چند روز را بر

اعتقاد به امامت حضرت موسی بن جعفر باقی مانده بودند،یک فرقه از شیعه به حساب می‌آوردند و به تفصیل شرح حال برایشان می‌نوشتند.و مثلا آنان را سبعیه(هفت امامی)یا واقفیه می‌نامیدند و بازگشت ایشان را از این اعتقاد به حساب نمی‌آوردند.

همچنین از این قبیل بوده کار تذکره‌نویسان در مورد بعضی از امامزادگانی که چند روزی ادّعای امامت می‌کردند-هر چند مانند عبد اللّه افطح مدّت ادّعای ایشان هفتاد روز طول کشیده باشد و یا کمتر-و در این مدّت کوتاه برای بعضی از شیعیان شبهه پیدا می‌شد. تذکره‌نویسان کار آن چند نفر را در چند روز،به حساب فرقه‌ای از شیعه ثبت می‌کردند.چنان که گویا اگر کلاغی یک وقت بر لب دیوار امامزاده‌ای قارقار می‌کرد،می‌نوشتند:فرقۀ کلاغیه؛و سپس برای آن شرح می‌نوشتند!

حقیقت امر

حقیقت امر آن است که در زمان ائمّه علیهم السّلام هر ادّعایی به نام امامت شیعه و امام اهل بیت می‌شد، با مجاهدت‌های امام آن زمان در نطفه خفه می‌شد و رشد نمی‌کرد و نابود می‌گشت.با این همه،در زمان ولایت‌عهدی حضرت امام رضا علیه السّلام،با توجّه به مناظرات حضرت با اهل ملل و نحل در مجلس خلافت، تاروپود هر بافته‌ای در این باره از هم پاشید.

و از آن پس،امامان بعدی که به ابن الرّضا معروف شدند،بین همۀ مسلمانان به امامت شیعیان مشهور بودند و رفتار خلفای عصر ایشان و آوردنشان از مدینه به پایتخت خلافت در بغداد و سامرّاء،بیش از پیش امر امامت ایشان را بر همۀ مسلمانان واضح و روشن می‌ساخت.

امر تعیین وکلای خاصّه نیز از زمان امام هادی علیه السّلام،با تعیین عثمان بن سعید شروع شد که وی در زمان امامت امام حسن عسکری علیه السّلام نیز تحت عنوان نیابت خاصّه مرجع همۀ شیعیان بود.

پس از امام حسن عسکری علیه السّلام،در زمان حضرت ولیّ عصر علیه السّلام نیز نخست همو به عنوان نایب خاص حضرتش مرجع شیعیان بود.عثمان بن سعید قبل از وفاتش،محمّد بن عثمان بن سعید را به امر امام زمان علیه السّلام به عنوان نایب ایشان به شیعیان معرّفی کرد.سپس تا دو نایب دیگر امام زمان، حسین بن روح و علیّ بن محمّد سمری،کار نیابت ادامه داشت.

در نتیجه در عصر ائمّه علیهم السّلام هیچ فرقه‌ای جز اسماعیلیّه که شیعه نبودند و مخالف با ائمّه،و سپس مخالف اسلام شدند،هیچ فرقه‌ای از شیعه جدا نشده است.زیدیّه نیز پس از شهادت زید متشکّل شد و تحقیقا معلوم نیست این تشکّل ایشان از کی آغاز شده است.آنان نیز فرقه‌ای از مسلمانان

هستند،نه فرقه‌ای از شیعه.

همچنین از آنجا که از عصر ائمّه کار تألیف اصول-که چهارصد اصل یا بیشتر بوده-به پایان رسید و سپس کتب متعدّد دیگر تألیف شد،دوازده وصیّ پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم،بینش و دانش اسلامی را چنان در بین شیعیان آشکار ساختند که همه پیرو دوازده امام بودند و به غیبت ولیّ عصر علیه السّلام ایمان داشتند و سنّت پیامبر را از آنان می‌گرفتند.

*** این گونه بود موضوع اختلاف‌های فکری در عصر حضور ائمّه.و اینک بیان اختلاف‌های فکری در مکتب اهل بیت علیهم السّلام در عصر غیبت کبری.

اختلاف های فکری در مکتب اهل بیت علیهم السّلام،در دوران غیبت کبری

از آنچه در گذشته بیان کردیم،روشن شد که در عصر حضور ائمّه علیهم السّلام،امامان از پریشانی فکری شیعیان خود جلوگیری می‌فرمودند.و در اثر مجاهدت‌های ائمّه و پرورده‌شدگان مکتب ایشان،در عصر غیبت کبرای امام دوازدهم،دو امر در تشیّع بر همۀ مسلمانان روشن بود:

دوازده امام شیعه به شخص و نام و نسب معلوم شناخته شده بودند. ⁽¹⁾

-در کتب اهل سنّت:تذکرة خواص الأئمّه(سبط ابن الجوزی حنفی)؛ملل و نحل(شهرستانی)173/1.

اندیشه‌های تشیّع یا اسلام ناب،در زمینۀ قرآن و سنّت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و دیگر علوم اسلامی که دوازده وصیّ پیامبر بیان فرموده بودند،توسّط شاگردان ایشان تا آخر عصر غیبت صغرای امام دوازدهم علیه السّلام در کتب کوچک و بزرگ ثبت و ضبط شده و در دسترس همۀ مسلمانان بود.

با توجّه به این دو امر،از ابتدای عصر غیبت امام دوازدهم تا ظهور ولیّ عصر علیه السّلام هیچ گونه امکان فرقه‌گرایی در تشیّع نبوده و نخواهد بود،مگر وقوع اختلاف نظرهایی در فهم احادیث اهل بیت.همین امر در گذشته سبب پیدایش دو نظریۀ متقابل،به نام اخباری و اصولی به شرح زیر گردیده است:

اخباری ها و اصولی ها

منشأ اختلاف اخباری‌ها با اصولی‌ها آن است که علمای اصول برخی از اصطلاحات اصول را از مکتب خلفا گرفته‌اند.این کار سبب شده که بعضی از محدّثان اهل بیت علیهم السّلام به علم اصول بدبین

شوند و کلّیۀ مسائل آن را ناقل بینش‌های مکتب خلفا پندارند.در حالی که چنین نبوده و در بعضی موارد،نقل اصطلاحی از مکتب خلفا برای معنای صحیحی بوده است.

مثلا اصطلاح«مجتهد»در مکتب خلفا بر کسانی نام‌گذاری شده که به خود اجازه داده‌اند به رأی و نظر خود احکامی را در برابر حکم خدا و رسول صلّی اللّه علیه و آله و سلّم قانون‌گذاری کنند؛ولی در علم اصول مکتب اهل بیت علیهم السّلام این اصطلاح بر کسانی اطلاق شده که متخصّص در استخراج احکام شرعی از کتاب خدا و سنّت رسولش باشند.به عبارت دیگر فقیه را که یک اصطلاح اسلامی می‌باشد،مجتهد نامیده‌اند.

از سوی دیگر در برابر کار علمای اصول،محدّثان ما نیز،مانند محدّثان مکتب خلفا که همۀ احادیث بعضی از کتب حدیث خود را صحیح خوانده‌اند،همۀ احادیث کتب اربعه(کافی،من لا یحضره الفقیه،تهذیب و استبصار)را صحیح دانسته‌اند. ⁽¹⁾

-رجوع کنید به:معالم المدرستین،جلد سوم، [1]بحث«رأی المدرستین فی تقییم الحدیث».

روش محدّثان ما چنین بوده است؛در حالی که روش صحیح آن است که اصطلاح‌های اصول را یک به یک تجزیه و تحلیل نموده مواردی را که طبق دلایل متقن با بینش‌های مکتب اهل بیت علیهم السّلام سازش ندارد،ترک کنند و باقی را بپذیرند.

و نیز روش صحیح دربارۀ کتب حدیث آن است که سند و متن یکایک احادیث را بررسی نموده هر چه را با قواعدی که پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و اوصیای پیامبر برای شناخت حدیث صحیح تعلیم داده‌اند،موافق دیدند،صحیح بدانند و غیر آن را ترک کنند.

این،دو نمونه بود از منشأ اختلاف بین اخباری‌ها و اصولی‌ها.گاه نیز موارد نادری در آرای برخی از دانشمندان طرفین بوده که منشأ آن تکراری بوده است و نمی‌توان آن را رأی عامه اخباری‌ها یا اصولی‌ها دانست.

بنابر آنچه بیان داشتیم،اخباری‌ها و اصولی‌ها دو فرقه نیستند،بلکه هر دو پیرو یک مکتب می‌باشند و اختلافشان،اختلاف نظر در کیفیت استخراج احکام از کتاب و سنّت می‌باشد.گذشته از آنکه این اختلاف نیز در زمان گذشته بوده است و اکنون گروهی یا جماعتی جداگانه به نام اخباری‌ها در جایی وجود ندارد،بلکه ایشان را جماعت محدّثان می‌نامند.

خلاصۀ بحث

پس از وفات پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم مسلمانان به دو گروه،مکتب خلفا و مکتب اهل بیت،تقسیم شدند.

مکتب خلفا می‌گوید:خدا و رسولش کار رهبری امّت را پس از پیامبر به خود امّت واگذاردند تا برای خود رهبر اختیار کنند.این مکتب،حکومت خلفا را تا آخرین خلیفۀ عثمانی(متوفّای 1336 هجری)موافق شرع اسلام می‌داند،و مدارک شریعت اسلام را قرآن و سنّت پیامبر و اجتهادات صحابه،و علی الخصوص اجتهادات خلفای سه‌گانه،می‌پندارند.ایشان سنّت پیامبر را پس از پیامبر،از هر کس که صحابی نامیده شده باشد،دریافت می‌کنند.

مکتب اهل بیت علیهم السّلام معتقد است:خداوند پس از پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم دوازده وصیّ پیامبر را رهبر امّت اسلامی تعیین فرموده،و پیامبر این امر را به طور روشن و قاطع به امّتش تبلیغ فرموده است.این مکتب،مدارک اسلام را قرآن و سنّت پیامبر می‌داند،و سنّت پیامبر را پس از پیامبر،از دوازده وصیّ او دریافت می‌کند.و چنانچه از صحابۀ مؤمن پیامبر حدیثی روایت شود،آن را نیز می‌پذیرد.

گذشته از این دو مکتب،در اواخر دهۀ چهارم قرن اوّل هجری،جماعتی از هر دو مکتب جدا شدند و همۀ مسلمانان را کافر و مشرک خواندند و شمشیر به روی همۀ مسلمانان کشیدند.این فرقه را«خوارج»می‌نامند.

مکتب خلفا به تدریج به فرقه‌های مختلفی تقسیم شدند که مشهورترین آنها در عقاید، فرقه‌های معتزله و اشاعره و سلفیه می‌باشند که از فرقۀ سلفیّه،فرقۀ وهّابیه پدید آمده است.و مشهورترین فرقه‌های مکتب خلفا در احکام،فرقه‌های مالکیه و حنفیه و شافعیه و حنابله می‌باشند.

امّا در مکتب اهل بیت،موضوع اختلاف و تفرقه میان پیروانشان،به زمان حضور ائمّه علیهم السّلام و

عصر غیبت کبری تقسیم می‌شود.

در زمان حضور ائمّه گاهی بعضی از شیعیان پس از وفات یکی از امامان،به سبب دوری از امام بعدی و کاستی معرفتشان نسبت به حدیث پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و اوصیایش،دچار سردرگمی می‌شدند؛تا آنکه دانایانشان به حضور امام بعدی می‌رسیدند و امر برایشان روشن می‌شد.و نیز همیشه ائمّه علیهم السّلام،شیعیان را در معرفت به عقاید اسلامی و احکام اسلامی روشن و بینا می‌ساختند.

بدین سبب هیچ گونه فرقه‌گرایی در میان پیروان مکتب اهل بیت علیهم السّلام در عصر حضور امامان پدیدار نشد.و زمانی که عصر دوازدهمین وصیّ پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم رسید،همۀ فرقه‌های مسلمان دوازده وصیّ پیامبر را به شخص و نام و نسب می‌شناختند،و همۀ علوم اسلامی را شاگردان مکتب اهل بیت در کتب کوچک و بزرگ ثبت و ضبط نموده و در دسترس همۀ انسان‌ها تا آخرین روز عمر دنیا قرار داده بودند.بدین گونه کار تبلیغی ائمّه علیهم السّلام به پایان رسید و عصر غیبت کبری آغاز شد.

بنابر آنچه بیان شد،در عصر حضور ائمّه به سبب اهتمام ایشان،اختلافات فرقه‌ای در میان پیروانشان ایجاد نشد.

و امّا فرقۀ زیدیّه:آنان اندکی از عقاید مکتب اهل بیت علیهم السّلام را فرا گرفته‌اند و بسیاری از عقاید و احکام مکتب خلفا را؛آنها را با هم جمع کرده فرقۀ زیدیّه را تشکیل داده‌اند.پس اینان نه سنّی هستند نه شیعه،بلکه خود فرقۀ سومی از مسلمانان را تشکیل داده‌اند.

و امّا اسماعیلیّه:این فرقه همانند بنی حنیفه و اتباع مسیلمۀ کذّاب هستند.بنی حنیفه در اصل مسلمان بودند،ولی آنگاه که معتقد شدند مسیلمه مانند محمّد صلّی اللّه علیه و آله و سلّم پیامبر شده،مرتد گشته از اسلام خارج شدند.پس دیگر نمی‌توان بنی حنیفه را فرقه‌ای از مسلمانان شمرد که به پیامبری مسیلمه معتقد هستند.

اسماعیلیّه نیز پس از پذیرفتن امامت اسماعیل فوت شده،از تشیّع خارج شدند،و با مرور زمان، به سبب قانون‌گذاری‌شان در مقابل احکام اسلام،از اسلام نیز خارج شدند.پس آنها را نمی‌توان فرقه‌ای از مسلمانان به شمار آورد.

و مانند ایشان است کار غلات که آنها را نمی‌توان مسلمان نامید.

و امّا فرقه‌های خیالی مانند سبائیّه و کیسانیّه و غرابیّه:نویسندگان کتب ملل و نحل،وجود آنها را در مکتب اهل بیت علیهم السّلام به دروغ مدّعی شده‌اند و هیچ‌گاه چنین فرقه‌هایی در تاریخ وجود خارجی

نداشته‌اند.در این باره می‌گوییم:به قول معروف«من یخلق ما یقول،فحیلتی فیه ضعیفة.»:

«آن کس که از خود می‌سازد،هر چه مرا می‌گوید،در برابر دروغ‌پردازی او ناتوان هستم.»

داستان اختلاف در میان پیروان مکتب اهل بیت در عصر حضور ائمّه علیهم السّلام،چنان بود که بیان داشتیم.پس از غیبت کبرای امام دوازدهم علیه السّلام،دوازده امام شیعه نزد همۀ فرق مسلمان آنچنان معروف و مشهور بودند که هیچ کس نمی‌توانست در بین شیعه ادّعای امامت کند.بلکه هر کس هوای ریاست داشت،ادّعای نیابت از دوازدهمین امام می‌کرد که خاتمۀ نیابت را نیز حضرت ولی عصر علیه السّلام پس از چهارمین نایب خاصّ خود اعلام فرموده بود.با این حال،آنهایی که از مدّعی نیابت پیروی می‌کردند،از تشیّع و اسلام خارج می‌شدند؛مانند فرقۀ بهائیّه در شیعه،و فرقۀ قادیانیّه در اهل سنّت.

امر معرفت به دوازده وصیّ پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم چنان بود که بیان داشتیم.کار بینش اسلامی پیروان مکتب اهل بیت علیهم السّلام با انتشار صدها نوشتۀ کوچک و بزرگ و کتب حدیث روایت شده از طریق دوازده وصی،به جایی رسیده بود که دیگر هیچ گونه فرقه‌گرایی نمی‌توانست بپا شود،مگر اختلاف نظری که در برخورد با روایات،بین بعضی از فقهای شیعه پدید آمده که بدان سبب بعضی را اخباری و بعضی را اصولی نامیدند.ولی اکنون همۀ فقهای شیعه اصولی هستند و در جایی جماعتی جداگانه به نام اخباری وجود ندارد.

*** پس از اتمام این بحث،در بحث‌های آینده خواهیم دید که به چه دلیل پیروان مکتب اهل بیت علیهم السّلام پس از پیامبر،سنّت پیامبر و عقاید و احکام اسلام را از دوازده وصیّ پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم اخذ می‌نمایند.

درس سی و یکم

اشارة

مقام اهل بیت علیهم السّلام در کلام خدا

إِنَّما یُرِیدُ اللّهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً ⁽¹⁾

-احزاب:33. [1]

«جز این نیست که خداوند می‌خواهد هر گونه پلیدی و گناه را از شما اهل بیت دور کند و شما را کاملا پاک و منزّه گرداند.»

قُلْ لا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبی ⁽²⁾

«بگو[ای پیامبر]،من هیچ پاداشی بر رسالتم از شما درخواست نمی‌کنم،جز مودّت و محبّت در حقّ خاندانم.»

مقام اهل بیت در سنّت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم

إِنَّ اللّهَ وَ مَلائِکَ‌تَهُ یُصَلُّونَ عَلَی النَّبِیِّ یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَیْهِ وَ سَلِّمُوا تَسْلِیماً ⁽³⁾

«همانا خداوند و فرشتگانش بر پیامبر درود می‌فرستند.شما نیز ای اهل ایمان،بر پیامبر صلوات فرستید و بر او سلام کنید سلام‌کردنی.»

در تفسیر قرطبی و تفاسیر دیگر،و در صحیح مسلم و دیگر کتب حدیث،در ذیل آیۀ کریمۀ فوق از ابو مسعود انصاری روایت کرده‌اند که گفت:

«در حالی که ما در مجلس سعد بن عباده بودیم،پیامبر نزد ما آمد.بشیر بن سعد به حضرتش

عرض کرد:

خداوند به ما دستور داده است که بر تو صلوات بفرستیم؛چگونه باید بر تو صلوات فرستاد؟

پیامبر به قدری سکوت نمود که ما آرزو کردیم ای کاش چنین سؤالی از حضرتش نمی‌شد.

پس از آن،رسول اکرم فرمود:بگویید:

«اللّهمّ صلّ علی محمّد و علی آل محمّد کما صلّیت علی آل إبراهیم.و بارک علی محمّد و علی آل محمّد کما بارکت علی آل إبراهیم فی العالمین.انّک حمید مجید.»

و در سلام نیز همان گونه که آموختید بگویید.» ⁽¹⁾

-رجوع کنید به:صحیح بخاری،کتاب الانبیاء،باب یزفون النسلان فی المشی 159/3 و 160،کتاب الدّعوات،باب الصّلاة علی النّبی،و باب هل یصلّی علی غیر النّبی 72/4؛صحیح مسلم،کتاب الصّلاة،باب الصّلاة علی النّبی بعد التّشهد/ 305-306،ح 65 و 66 و 69؛سنن ابو داوود،کتاب الصّلاة،باب الصّلاة علی النّبی بعد التّشهد 257/1-258؛سنن نسائی، کتاب السّهو،باب الامر بالصّلاة علی النّبی 45/3،و باب کیف الصّلاة علی النّبی 47/3-49،چ بیروت؛سنن ابن ماجه،کتاب اقامة الصّلاة،باب الصّلاة علی النّبی 292/1-294،ح 903-906؛سنن ترمذی،کتاب الوتر،باب ما جاء فی صفة الصّلاة علی النّبی 179/1-180،کتاب التّفسیر،تفسیر سورة الاحزاب الآیة 56،95/12؛سنن دارمی،کتاب الصّلاة،باب الصّلاة علی النّبی 309/1-310؛موطأ(مالک)،کتاب السّفر،باب ما جاء فی الصّلاة علی النّبی 179/1-180؛مسند(احمد)162/1، 47/3،118/4 و 119 و 241 و 243 و 244 و 424،274/5.

ترمذی در سنن گوید:

در این باره از صحابۀ دیگر،مانند علی،ابو حمید،کعب بن عجره،طلحة بن عبید اللّه،ابو سعید، زید بن حارثه و بریده نیز احادیثی روایت شده است.

ترمذی می‌افزاید:این حدیث حسن و صحیح است.

و نیز در«الصواعق المحرقه»تألیف ابن حجر هیثمی(متوفّای 974 هجری)و«جواهر العقدین» اثر سمهودی شافعی(متوفّای 911 هجری)از پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم روایت شده است که فرمودند:

«بر من صلوات ناقص مفرستید.»

عرضه داشتند:ای رسول خدا!صلوات ناقص چگونه است.

فرمود:

«اینکه بگویید:«اللّهمّ صلّ علی محمّد»و پس از آن سکوت کنید.[اینچنین نکنید]بلکه بگویید:

«اللّهمّ صلّ علی محمّد و علی آل محمّد.»»

بنابراین ذکر«آل محمّد»در پی صلوات و درود فرستادن بر رسول اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم یک سنّت نبوی است که پاره‌ای از مسلمانان آن را ترک کرده‌اند و بدان عمل نمی‌نمایند.

پیش گفتار

در دروس گذشته نحوۀ برخورد خلفا با سنّت پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم را بررسی نمودیم.در بحث‌های آینده،عملکرد و روش اوصیای پیامبر را در راه احیای سنّت آن حضرت ⁽¹⁾

-سنّت،مجموعۀ گفتار و کردار پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم است.این مفهوم در مکتب خلفا دارای معنای عمومی‌تری می‌باشد.ایشان کردار سه خلیفۀ اوّل را نیز مانند عملکرد پیامبر می‌دانند و بعضی از ایشان،مانند امام مالکیه(مالک بن انس)،کردار صحابه را نیز مانند کردار پیامبر می‌دانند و مدرک احکام اسلامی قرار می‌دهند.در مقابل در مکتب اهل بیت علیهم السّلام،گفتار و کردار دوازده امام که اوصیای پیامبر می‌باشند،بیان کنندۀ سنّت پیامبر می‌دانند.

پیامبر اکرم به امر پروردگار عالم برای هدایت انسان‌ها تا آخرین روز دنیا،تفسیر قرآن کریم و مجموعۀ سنّت خود و همۀ علوم و معارفی را که بشر برای رسیدن به درجۀ کمال انسانی خود لازم دارد،به حضرت علی علیه السّلام،و توسّط او به یازده فرزندش،یکی پس از دیگری تعلیم داده و در اختیارشان گذارده است.برای رسیدن به این هدف،پیامبر اکرم حضرت علی را در همۀ عمر تحت تعلیم خاصّ خود قرار داده بود.

ربّ العالمین برای حفظ و حراست و تبلیغ اسلام تا دامنۀ قیامت،حضرت علی و یازده فرزندش را به عنوان اوصیای پیامبر معیّن فرمود،و پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم به امر ربّ العالمین برای آنکه همۀ انسان‌ها تا آخرین روز عمر دنیا راهنمایان خود در امر هدایت را بشناسند و بدانند داروی تمامی دردها و آشفتگی‌ها نزد کیست،آن دوازده بزرگوار را برای امامت و رهبری مردم با بیانی صریح و قاطع و روشن به امّت اسلامی معرّفی فرمود،و با این کار تبلیغ دین کامل شد و نعمت خدا

بر مردم تمامیّت یافت.

پس از رحلت پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم اوصیای آن حضرت بپاخاستند و پردۀ تحریف و کتمان را از تفسیر قرآن کریم و سنّت پیامبر و عقاید و احکام اسلام برگرفتند و با تلاش و جهاد پیگیر و دائمی در طول سه قرن متوالی با تأییدات پروردگار متعال توانستند تفسیر صحیح قرآن کریم و مجموعۀ اصیل سنن اسلامی و علوم و معارف الهی را در دسترس جهانیان قرار دهند.

یکایک ائمّۀ اطهار علیهم السّلام در راه حفظ اسلام و در دسترس بشر ماندن آن تا آخرین روز دنیا کوشیدند و اعمال و برنامه‌های هر یک از این بزرگواران در شرایط خاصّ خود برای حفظ اسلام ضرورت قطعی داشت.

اکنون با عنایت و خواست خدای سبحان در بحث‌های آینده به شرح و توضیح این چهار امر بسیار مهم خواهیم پرداخت.

پیامبر تفسیر آیات قرآن و سنّتش را به امر پروردگار نزد دوازده وصیّ اش به ودیعت نهاد

مقدّمه

آنان که پس از پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم مکتب خلفا را بنیاد نهادند،در زمان حیات آن حضرت گفتند:

«حدیث پیامبر را ننویسید،که او هم بشر است و در حال خشنودی و خشم سخن از دهانش بیرون می‌آید!»

و در آخرین ساعات زندگی‌اش نگذاردند برای امّتش وصیّتی بنویسد که پس از نوشتن آن هرگز گمراه نشوند،و گفتند:

«پیامبر بیمار است و هذیان می‌گوید!کتاب خدا ما را بس است!»

پس از وفات پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم نیز نوشتن حدیث را-تا پایان قرن اوّل هجری-ممنوع کردند.البته در ربع اوّل این قرن حتّی بازگو کردن حدیث پیامبر نیز جرم محسوب می‌شد.لذا با عدّه‌ای از صحابۀ پیامبر و تابعین که حدیث آن حضرت را روایت می‌نمودند،کردند آنچه کردند.

آری حدیث پیامبر که رکن اساسی سنّت آن حضرت بود،در مکتب خلفا سرنوشتی اینچنین داشت.امّا در مکتب اهل بیت-چنان که خواهیم دید-از همان آغاز درست بر خلاف مکتب خلفا،حفظ و ضبط و نشر حدیث و به طور کلّی سنّت رسول اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم مشاهده می‌گردد.

لازم به یادآوری است که برای مطالب مورد بحث ما در فصول آینده مصادر و مدارک

بسیاری در مکتب خلفا وجود دارد. ⁽¹⁾

-این روایات در کتاب دیگر مؤلّف،«معالم المدرستین»آمده است.البته در کتاب حاضر نیز پس از ذکر مدارک روایات از مصادر مکتب اهل بیت علیهم السّلام،مدارک روایات مؤیّد آنها را از مصادر مکتب خلفا نیز یادآور خواهیم شد.

همچنان که در گذشته نیز آنچه در مورد مکتب خلفا بیان کردیم با استناد به کتب معتبر خود آنان بود.

سرگذشت حدیث در مکتب اهل بیت

اشارة

دوران تاریخی نشر و روایت حدیث در مکتب اهل بیت از زمان حیات پیامبر گرامی اسلام آغاز می‌گردد.

چنان که از مباحث گذشته روشن شد اصل و ریشۀ حقایق و احکام اسلام در قرآن کریم است، و شرح و بیان و تفصیل آن بر عهدۀ پیامبر اکرم و سایر مبلّغان دست اوّل اسلام قرار داده شده است.

پیامبر گرامی اسلام حدیث خویش،یعنی آنچه به ایشان وحی شده و بشر تا روز قیامت بدان احتیاج دارد،همه و همه را به پسر عمّ خویش،علی علیه السّلام املا می‌فرمود و آن حضرت این تعالیم را تدوین می‌نمود.

انتقال تعالیم پیامبر به حضرت علی،در مجالس گوناگونی صورت می‌گرفت که ذیلا به شرح آنها می‌پردازیم.

مجالس تعلیم منظّم

مجالس تعلیم و دیدارهای منظّم امیر المؤمنین علیه السّلام با پسر عمویش،رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم،برای فراگیری دانش از آن حضرت به تفصیل نقل شده است.برای نمونه در این مورد به کتاب«کافی» مراجعه می‌کنیم و از قول امام چنین می‌خوانیم:

«من هر روز یک بار و هر شب یک بار نزد رسول خدا می‌رفتم و آن حضرت در آن هنگام با من خلوت می‌فرمود؛هر جا که آن حضرت تشریف می‌برد،من نیز در خدمت ایشان بودم.

همۀ اصحاب آن حضرت این را می‌دانستند که پیامبر خدا جز با شخص من با هیچ کس دیگر چنین دیدارهایی ندارد.

این دیدارها غالبا در خانۀ من صورت می‌گرفت،و آن حضرت به خانۀ من تشریف می‌آورد.

اگر من برای دیدار آن حضرت به یکی از خانه‌های او وارد می‌شدم،همسرانش را از اتاق بیرون می‌فرستاد و با من خلوت می‌کرد،به طوری که جز شخص من کسی دیگر در خدمت آن حضرت نبود.

امّا هرگاه رسول خدا به خانۀ من تشریف می‌آورد،به خاطر آنکه با من به تنهایی سخن گوید،نه فاطمه از کنار ما برمی‌خاست و نه هیچ یک از فرزندانم.

در چنین دیدارهایی،من هر چه را که از حضرتش می‌پرسیدم جواب کافی دریافت می‌کردم،و چون خاموش می‌شدم و سؤالاتم پایان می‌پذیرفت،آن حضرت خود آغاز سخن می‌کرد.

هیچ آیه‌ای از قرآن بر رسول خدا نازل نشد،مگر اینکه برای من خواند و تقریر فرمود تا آن را به خطّ خود نوشتم.و حضرتش تأویل و تفسیر،ناسخ و منسوخ،محکم و متشابه و خاصّ و عامّ آن را به من بیاموخت،و از خدای درخواست کرد که قدرت فهم و حفظ آن را به من مرحمت فرماید.

من پس از آن دعایی که حضرتش در حقّ من فرمود،هیچ آیه‌ای از کتاب خدا و نیز هیچ یک از مطالبی را که ایشان املا کرده و من نوشته بودم،از خاطر نبرده فراموش نکردم.

رسول خدا همۀ اوامر و نواهی و حلال‌ها و حرام‌های الهی،خواه مربوط به مسائل زمان حال و خواه مربوط به مسائل آینده،و نیز آنچه در کتب آسمانی بر پیامبران گذشته نازل شده و از طاعت و معصیت خدا آگاهشان ساخته بود،همه و همه را به من تعلیم فرمود،و من هم تمام آنها را به خاطر سپردم،و حتّی یک حرف آن را نیز فراموش نکردم.

سپس دستش را بر سینه‌ام نهاد،و از خدا خواست تا قلبم را از دانش و فهم و حکمت و نور لبریز سازد.» ⁽¹⁾

-کافی 62/1-63؛وسائل الشّیعه 394/3 ح 1،چ قدیم؛مستدرک الوسائل 393/1؛احتجاج(طبرسی)134/؛ تحف العقول131/-132؛ [1]وافی 63/1؛ [2]مرات العقول 210/1.

در طبقات ابن سعد-از مصادر مکتب خلفا-در قسمت شرح حال امام علی علیه السّلام(101/2/2،چ اروپا)سه حدیث در تأیید این روایت نقل شده است که یکی از آنها در کتابی از احمد بن حنبل به نام«فضائل علیّ بن أبی طالب»روایت شده است.

در اینجا مناسب است حدیث دیگری را یادآور شویم.در این حدیث ایرادی که بسا به ذهن برخی از خوانندگان نیز خطور نماید،از سوی زید بن علی بن الحسین(متوفّای 120 هجری)پاسخ داده شده است.روایت بدین شرح است:

زید بن علی گفت:امیر المؤمنین علیه السّلام فرموده است:

«خواب به چشمانم راه نمی‌یافت مگر اینکه رسول خدا آنچه را که جبرئیل در آن روز از موارد حلال و حرام و سنّت،یا هر گونه امر و نهی،و آنکه اینها دربارۀ چه چیزی و یا چه کسی نازل شده است،به من تعلیم می‌فرمود.»

به زید گفته شد:وقتی که این دو از یکدیگر دور می‌افتادند و فاصلۀ مکانی مانع دیدارشان می‌گردید،چگونه چنین امری امکان داشت؟زید پاسخ داد:

«پیامبر،روزهایی را که دیدار حاصل نمی‌گردید به خاطر می‌سپرد و هنگامی که امام به حضورش می‌رسید،می‌فرمود:«ای علی!در فلان روز،فلان مطلب آمد،و در فلان روز چنین مطالبی بر من نازل شده است.»و بدین سان ادامه می‌داد تا به روزی می‌رسید که امام به زیارتش نائل شده بود.» ⁽¹⁾

-بصائر الدّرجات 197/4.

در تأیید این حدیث سه روایت در مصادر مکتب خلفا نقل شده است.رجوع کنید به:سنن(نسائی)178/1،باب التنحنح فی الصّلاة؛سنن(ابن ماجه)،کتاب الادب،باب الاستئذان،ح 3708؛مسند(احمد)85/1 ح 647،107/1 ح 845،80/1 ح 608؛تاریخ بخاری 121/2/4.

مجالس تعلیم و دیدارهای نامنظّم امام با رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم

طیّ مطالبی که گذشت،دیدارهای مرتّب و از پیش معیّن‌شدۀ امام با رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم را که در کتب معتبر هر دو مکتب به ثبت رسیده،آوردیم.

اینک با نقل حدیث زیر که در«سنن ترمذی»و دیگر مصادر معتبر مکتب خلفا آمده است،به بررسی دیدارهای نامنظّم امام با رسول خدا می‌پردازیم.

ترمذی می‌نویسد:از جابر بن عبد اللّه انصاری ⁽²⁾روایت شده است که گفت:

«در جنگ طائف،رسول خدا علی را به حضور طلبید و با او به نجوا نشست.مردم[از راه خرده‌گیری]گفتند:در گوشی صحبت کردنش با پسر عمویش،علی،چه طولانی شد!

چون این سخن به گوش رسول خدا رسید فرمود:

«من از پیش خود با او به نجوا ننشستم،بلکه خداوند است که با او نجوا می‌کند.»» ⁽¹⁾

-صحیح(ترمذی)،کتاب المناقب،باب مناقب علیّ بن ابی طالب 173/13؛تاریخ بغداد 402/7.

همین مضمون از جابر بن عبد اللّه در:تاریخ ابن عساکر 310/2 و 311؛تاریخ ابن کثیر 356/7؛اسد الغابه 27/4،نیز نقل شده است.شبیه آن از جندب بن ناجیه(یا ناجیة بن جندب)در:کنز العمال 399/6،چ حیدرآباد 1312 ق،و 200/12 ح 1122، چ دوم؛الریاض النّضرة 265/2،نیز روایت شده است.

ترمذی در توضیح این حدیث گفته است:«نجوای خداوند»یعنی خداوند به پیامبرش امر کرده تا با وی به نجوا بنشیند.

حال ببینیم واقعا مسأله چه بوده است که رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم بنا به امر پروردگار با پسر عمویش، آن هم در جنگ طائف به نجوا نشسته است؟!

آیا این در گوشی صحبت کردن،مشورت جنگی بوده است؟!در حالی که پیامبر در مشورت‌هایش در جنگ‌ها همه را شرکت می‌داد و با فرد خاصّی به مشورت نمی‌نشست.همچنان که در مورد جنگ‌های بدر و احد و خندق این مطلب در تاریخ ثبت شده است.

پس ناگزیر باید پذیرفت که این دیدارها و دیدارهای نامرتّب مانند آن ⁽²⁾در ردیف همان دیدارهای منظّم روزانۀ ایشان بوده است.یا جا دارد که بگوییم این دیدارها ممکن است از همان دیدارهایی باشد که«زید بن علی بن الحسین»از آن یاد کرده که اگر بین رسول خدا و پسر عمویش جدایی می‌افتاد و چند روزی یکدیگر را نمی‌دیدند،در نخستین برخورد،رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم با امام خلوت می‌کرد و می‌فرمود:ای علی!در فلان روز،فلان چیز،و در آن روز فلان موضوع بر من نازل شد....و بدین ترتیب علّت طولانی شدن نجوای رسول خدا با علی علیه السّلام نیز آشکار می‌گردد.

از آنچه تا کنون گفتیم،این نتیجه حاصل می‌شود که دست آورد آن همه دیدارهای مرتّب یا نامرتّب رسول خدا با پسر عمویش،علی بن ابی طالب،سپردن همۀ علوم و دانش‌های اسلامی از عقاید و احکام و غیره به شخص امام بوده است.

دستور کتابت علوم توسّط اوّلین وصی برای دیگر اوصیا

در امالی شیخ طوسی،و بصائر الدّرجات،و ینابیع المودّه آمده است:احمد بن محمّد بن علی فرزند امام باقر علیه السّلام از پدران بزرگوار خود روایت کرده است:

رسول خدا به حضرت علی فرمود:

«آنچه که می‌گویم بنویس.»

علی علیه السّلام پرسید:ای رسول خدا!از آن می‌ترسی که فراموش کنم؟

فرمود:

«فراموش نمی‌کنی و از این جهت بر تو بیمی ندارم.من از خدا خواسته‌ام که این علوم را در حافظه‌ات حفظ نماید و دچار فراموشی‌ات نفرماید.بلکه برای شرکایت[در امر امامت] بنویس.»

علی پرسید:ای پیامبر خدا!شرکای من چه کسانی هستند؟

رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم جواب داد:

«امامانی از نسل تو هستند که به برکت آنها باران رحمت بر امّتم می‌بارد،و به واسطۀ آنان دعایشان مستجاب می‌شود و به یمن وجود آنهاست که خدا بلاها و آفات را از امّتم برطرف می‌گرداند.و به خاطر آنها رحمت الهی از آسمان بر ایشان نازل می‌شود.»

آنگاه با انگشت مبارک به امام حسن اشاره نمود و چنین فرمود:

«این نخستین آنان است.»

و سپس اشاره به حسین کرد و گفت:

«امامان از نسل او می‌باشند.» ⁽¹⁾

-امالی(طوسی)56/2،چ نعمان،نجف 1384 ق؛بصائر الدّرجات167/؛ینابیع المودّة(قندوزی)20/، [1]چ دار الخلافة العثمانیه 1302 ق.

*** آنچه خداوند به پیامبر خود وحی می‌فرمود،از نظر نحوۀ ابلاغ،به دو دسته تقسیم شده است:

دستۀ اوّل شامل مواردی بوده که زمان مقتضی برای ابلاغ آنها فرا رسیده و شرایط مناسب برای بیان آنها وجود داشته است.این موارد توسّط خود آن حضرت و بدون واسطه به حاضران محضر شریفش ابلاغ می‌گشت.

دستۀ دوم شامل مواردی بوده که زمان عمل کردن به آن پس از عصر پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم بوده است.اینها را حضرتش فقط به حضرت علی تعلیم می‌فرمود،و ایشان هر دو دستۀ مطالبی را که توسّط رسول خدا تبلیغ و بیان می‌شد،در کتاب‌هایی جداگانه به خط خود می‌نوشت.

این برنامه همچنان ادامه داشت تا اینکه زمان وداع وصی با پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم فرا رسید.در این آخرین ساعات حیات،پیامبر اکرم در یک جلسۀ بسیار مهم و اختصاصی،آخرین تعلیمات الهی را به امام علیه السّلام انتقال داد.

آخرین جلسۀ تعلیم

عبد اللّه بن عمرو عاص می‌گوید:

«رسول خدا به هنگام آخرین بیماری خود فرمود:

«برادرم را نزد من بخوانید.»

علی نزد آن حضرت حاضر شد.آنگاه پیامبر جامۀ خود را بر وی افکند و او را پوشاند و خود را کاملا بدو نزدیک نموده به آهستگی با وی سخن گفت.» ⁽¹⁾

-تاریخ ابن عساکر،ترجمة الامام علی 484/2،چ بیروت 1395 ق؛تاریخ ابن کثیر 359/7؛کنز العمال 392/6، چ اوّل.

امّ سلمه نیز همین داستان را به گونۀ زیر نقل کرده است:

«قسم به آن کس که به او سوگند یاد می‌کنیم،همانا علی آخرین کسی بود که با پیامبر خدا گفتگو نمود.

صبحگاهی از آن حضرت عیادت نمودیم.ایشان کرارا می‌پرسید:«آیا علی آمد؟آیا علی آمد؟»

فاطمه گفت:گویا او را در پی کاری فرستاده بودید؟!

مدّتی بعد علی آمد.من دانستم که آن حضرت با علی کاری دارد،لذا به همراه دیگران از حجره بیرون آمده در درگاه آن نشستیم.من از دیگران به در اتاق نزدیک‌تر بودم.

رسول خدا خود را کاملا به علی نزدیک فرمود و به نجوا کردن و راز نمودن با وی پرداخت.

آن حضرت در همین روز وفات یافت.بنابراین آخرین کسی که با وی گفتگو نمود، علی بود.» ⁽²⁾

و سرانجام سخن خود امام علیه السّلام را در این باره ملاحظه می‌نماییم:

«پیامبر خدا در آخرین بیماری خود فرمود:«برادرم را بگویید نزد من بیاید.»

آنگاه فرمود:«به من نزدیک شو.»

نزدیک حضرتش شدم.آنگاه خود را به من تکیه داد و در همین حالت قرار داشت و با من سخن می‌گفت-به گونه‌ای که گاهی قدری از آب دهان مبارکش به من می‌رسید-تا اینکه سرانجام زمان رحلت رسول خدا فرا رسید و در بر من وفات یافت....» ⁽¹⁾

-طبقات(ابن سعد)،باب من قال توفی رسول اللّه فی حجر علیّ بن ابی طالب،ج 2 ق 51/2،چ اروپا.

جامعه یا کتاب امام علی علیه السّلام

از احادیث بسیار چنین بر می‌آید که امام علیّ بن ابی طالب علیه السّلام چندین کتاب داشته که حاوی مجموعۀ احکام و معارف دین اسلام بوده است.در اینجا به بررسی پیرامون یکی از این کتب که تحت عنوان«جامعه»مطرح شده است،اکتفا می‌نماییم.این کتاب به املای رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و خط حضرت علی علیه السّلام تدوین شده است،و ظاهرا مقصود از«کتاب علی علیه السّلام»در پاره‌ای روایات، همین کتاب می‌باشد.

در کتاب اصول کافی و بصائر الدّرجات از قول ابو بصیر ⁽²⁾روایتی نقل شده است که ما آن را عینا از«کافی» ⁽³⁾نقل می‌کنیم.ابو بصیر گفته است:

«خدمت امام جعفر صادق رسیدم و گفتم:

فدایت شوم،سؤالی دارم؛آیا اینجا کسی هست که سخنان مرا بشنود؟

امام پرده‌ای را که بین آن اتاق و اتاق مجاور آویخته شده بود،کنار زد و در آنجا سر کشید و سپس به من فرمود:«ای ابو محمّد!هر چه می‌خواهی بپرس.»

گفتم:فدایت شوم،شیعیان تو طیّ احادیثی مدّعی‌اند که رسول خدا بابی از علم به روی

[امیر المؤمنین]علی گشوده است که از آن هزار باب دیگر گشوده می‌شود.

تا آنجا که امام در پاسخ وی می‌فرماید:

«ای ابو محمّد!ما جامعه داریم و آنها چه می‌دانند که جامعه چیست.»

پرسیدم:فدای تو گردم،جامعه چیست؟امام فرمود:

«صحیفه‌ای است به درازای هفتاد ذراع به ذراع رسول خدا و املای آن حضرت که همۀ مطالب آن یک به یک از دو لب مبارک ایشان بیرون آمده و[امیر المؤمنین]علی آن را به خط خود نوشته است.در آن صحیفه از هر حلال و حرامی،و از هر آنچه که مردم به آن نیاز داشته و دارند،سخن رفته است،حتّی دیۀ یک خراش سطحی پوست بدن.»

آنگاه دست خود را به شانه‌ام زد و فرمود:

«اجازه می‌دهی ای ابو محمّد؟»

جواب دادم:فدای تو گردم،تمام وجود من در اختیار شماست،هر چه می‌خواهی انجام بده.

پس آن حضرت با دست خود فشاری بر شانه‌ام وارد کرد و فرمود:

«حتّی دیۀ این را!»و این مطلب را قدری غضب‌آلود فرمود.

من گفتم:به خدا سوگند که این خود علم است و....»

سخن پیرامون«جامعه»و کتاب امام علی علیه السّلام در روایات متعدّدی آمده است.در اینجا ما به ذکر همین یک روایت بسنده می‌کنیم.

حال به این سخن می‌پردازیم که امامان بعد از امیر المؤمنین علی علیه السّلام کتاب‌های ایشان،به ویژه جامعه را چگونه پس از سپری شدن ایّام خویش به امام پس از خود به ودیعت می‌سپردند.

کتاب‌های امام علی علیه السّلام در دست ائمّه اهل بیت علیهم السّلام

امام حسن،امام حسین و امام سجّاد علیهم السّلام

شیخ کلینی در کتاب اصول کافی از قول سلیم بن قیس ⁽¹⁾

-سلیم بن قیس ابو صادق الهلالی العامری از جمله اصحاب امیر المؤمنین علیه السّلام بوده است که سایر ائمّه تا حضرت سجّاد علیه السّلام را نیز درک کرده است.(قاموس الرّجال 445/4)

من شاهد وصیّت امیر المؤمنین علیه السّلام به فرزندش امام حسن علیه السّلام بودم.آن حضرت سپس امام

حسین علیه السّلام و محمّد حنفیه و دیگر پسرها و بزرگان شیعیان و خانواده‌اش را بر آن وصیّت گواه گرفت.آنگاه کتاب و سلاح خود را به فرزندش،امام حسن علیه السّلام تحویل داد و گفت:

«پسرم!رسول خدا به من امر فرموده است که تو را وصیّ خود گردانم و کتاب‌ها و اسلحه‌ام را به تو تحویل دهم،همان طور که رسول خدا مرا وصیّ خود قرار داد و کتاب‌ها و اسلحه‌اش را به من سپرد.

و نیز فرمان داده است تا به تو دستور دهم که چون مرگت فرا رسد،آنها را به برادرت،حسین تحویل دهی.»

سپس امیر المؤمنین علیه السّلام روی به جانب حسین علیه السّلام کرد و به او فرمود:

«و رسول خدا تو را نیز فرمان داده است که آنها را به این پسرت[علیّ بن الحسین]تحویل دهی.»

سپس دست علیّ بن الحسین را گرفت و فرمود:

«و رسول خدا تو را نیز فرمان داده است تا آنها را به پسرت،محمّد تحویل دهی.و از جانب رسول خدا و من به او سلام برسان.» ⁽¹⁾

-کافی 297/1-298؛وافی 79/2.

همچنین در کتاب کافی و بصائر الدّرجات چنین آمده است:

حمران ⁽²⁾می‌گوید:از ابو جعفر،امام باقر علیه السّلام در مورد صحیفۀ مهروموم‌شده‌ای که نزد«امّ سلمه» به ودیعت نهاده شده بود و مردم دربارۀ آن سخن می‌گفتند،سؤال نمودم.امام باقر علیه السّلام فرمود:

«رسول خدا را چون اجل فرا رسید،علی علم و اسلحه آن حضرت و هر چه را نزد او بود[از مواریث امامت]به ارث برد.

[این علوم و معارف و سلاح رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم همچنان نزد امیر المؤمنین علیه السّلام بود]تا اینکه به حسن و پس از او به حسین رسید.در این موقع چون ما از غلبۀ دشمنان بیم داشتیم،آنها را[جدّم حسین]نزد«امّ سلمه»به امانت سپرد و بعد از آن علیّ بن الحسین آنها را از امّ سلمه بازستاند.»

من گفتم:[بنابراین]بعد از آن به پدرتان رسید،و بعد از آن به شما رسیده است؟!

امام باقر علیه السّلام پاسخ دادند:آری،همین طور است. ⁽¹⁾

-کافی 235/1؛بصائر الدرجات177/ و 186 و 188؛وافی 132/2.

و نیز از عمر بن ابان ⁽²⁾روایت شده است ⁽³⁾که گفت:از حضرت امام جعفر صادق در مورد صحیفۀ سر به مهری که نزد«امّ المؤمنین امّ سلمه»به امانت نهاده شده بود و مردم از آن سخن می‌گفتند،جویا شدم.امام در پاسخ فرمود:

«هنگامی که رسول خدا درگذشت،[امیر المؤمنین]علی دانش و سلاح و هر آنچه را نزد آن حضرت[از مواریث امامت]بود،از او به ارث برد و همچنان نزدش بود تا اینکه به فرزندش، حسن،و بعد از او به حسین رسید.»

[در اینجا من صبر نکرده به دنبال سخنان امام]عرض کردم:بعد از امام حسین آنها به علی بن الحسین،و از آن امام به فرزندش،و از ایشان هم به شما منتقل شده است؟

امام صادق علیه السّلام فرمود:آری همین طور است.

در کتاب غیبت شیخ طوسی،و مناقب ابن شهر آشوب،و بحار الانوار مجلسی،از قول فضیل ⁽⁴⁾چنین آمده است:ابو جعفر،امام محمّد باقر علیه السّلام به من فرمود:

«در همان هنگام که امام حسین به سوی عراق عازم بود،وصیّت نامۀ پیامبر و کتب و دیگر اشیای آن حضرت را به امانت نزد امّ سلمه گذاشت و به او فرمود:وقتی که پسر بزرگ‌ترم به تو مراجعه کرد،آنچه را که به تو سپرده‌ام،به او تسلیم کن.

پس از اینکه امام حسین به شهادت رسید،علیّ بن الحسین نزد امّ سلمه رفت و آن بانو هم تمامی اشیائی را که امام حسین به امانت نزدش نهاده بود،به امام سجّاد تحویل داد.» ⁽⁵⁾

و نیز در کتاب کافی،اعلام الوری،مناقب ابن شهر آشوب و بحار الانوار از ابو بکر حضرمی ⁽⁶⁾روایت شده است(لفظ از کافی است)که امام صادق علیه السّلام فرمود:

«امام حسین در آن هنگام که به سوی عراق عزیمت می‌فرمود،کتب و وصیّت‌نامه را نزد امّ سلمه به امانت نهاد.[اینها همچنان نزد آن بانو بود]تا اینکه علیّ بن الحسین بازگشت و[امّ سلمه]همۀ آنها را به وی تحویل داد.» ⁽¹⁾

-کافی 304/1؛اعلام الوری152/؛بحار الانوار 19/46؛مناقب ابن شهر آشوب 172/4.

البته اینها به غیر از آن وصیّتی است که امام در کربلا به همراه آنچه که امامی از امام دیگر به ارث می‌برد،به دخترش فاطمه سپرد و او بعدها به علیّ بن الحسین علیه السّلام تحویل داد.لازم به ذکر است که در آن ایّام امام سجّاد علیه السّلام به شدّت بیمار بود.

امام محمّد باقر علیه السّلام

در کافی،اعلام الوری،بصائر الدّرجات و بحار الانوار از قول عیسی بن عبد اللّه ⁽²⁾،از پدرش،از جدّش چنین آمده است:

«در بستر مرگ،امام سجّاد علیّ بن الحسین علیه السّلام به فرزندانش که پیرامون او گرد آمده بودند، نظری افکند.سپس چشم به فرزندش محمّد بن علی(امام باقر علیه السّلام)انداخت و فرمود:«محمّد!این صندوق را بگیر و به خانۀ خود ببر.»

سپس امام به سخن خود ادامه داد و فرمود:

«در این صندوق به هیچ عنوان دینار و درهمی وجود ندارد،بلکه آکنده از علوم است.»» ⁽³⁾

همچنین در بصائر الدّرجات و بحار الانوار،از همین عیسی بن عبد اللّه روایت شده است که امام صادق علیه السّلام فرمود:

«پیش از آنکه علیّ بن الحسین بدرود حیات گوید سبد یا صندوق را حاضر کرده به فرزندش فرمود:محمّد!این صندوق را ببر.او نیز صندوق را توسّط چهار نفر حمل نمود و برد.

چون امام سجّاد درگذشت،عموهایم برای گرفتن سهم خود از محتویات آن صندوق به پدرم مراجعه کرده گفتند:بهرۀ ما را از آن صندوق بپرداز.

امام باقر در پاسخ آنها فرمود:به خدا قسم که شما را نصیبی در آن نیست.اگر شما را بهره‌ای در آن می‌بود،آن را[پدرم]به من تحویل نمی‌داد.

[سپس امام صادق علیه السّلام اضافه کرده می‌فرماید:]

در آن صندوق سلاح رسول خدا و کتاب‌های او قرار داشت.» ⁽¹⁾

-کافی 305/1 ح 1؛وافی 82/2؛بصائر الدّرجات165/؛اعلام الوری260/؛بحار الانوار 229/46.

امام صادق علیه السّلام

در بصائر الدّرجات از قول زراره ⁽²⁾آمده است که امام صادق علیه السّلام فرمود:

«هنوز امام باقر حیات داشت که آن مواریث و کتب به من منتقل شد.» ⁽³⁾

امام موسی بن جعفر علیهما السّلام

در کتاب غیبت نعمانی و بحار الانوار از قول حماد صائغ آمده است که گفت:

در آن مجلسی که مفضّل بن عمر مسائلی را از ابو عبد اللّه،امام صادق علیه السّلام می‌پرسید،حاضر بودم...

در این هنگام امام کاظم علیه السّلام وارد شد.امام صادق علیه السّلام رو به مفضّل کرده پرسید:

«دوست داری که مالک کتاب علی[بعد از من]را ببینی؟»

مفضّل پاسخ داد:چه از این بالاتر و بهتر!

امام به امام کاظم اشاره کرده فرمود:«این وارث و مالک کتاب علی است.» ⁽⁴⁾

امام رضا علیه السّلام

در کافی،ارشاد مفید،غیبت شیخ طوسی و بحار الانوار از امام کاظم علیه السّلام روایت می‌کنند که فرمود:

«فرزندم علی بزرگ‌ترین فرزند من،و نیک‌ترین آنان در نظر من،و محبوب‌ترین ایشان برای من می‌باشد.او در کنار من به کتاب جفر نگاه می‌کند که هیچ کس جز پیامبر یا وصیّ پیامبر بدان نظر نکرده است.» ⁽⁵⁾

مراجعۀ امامان مکتب اهل بیت علیهم السّلام به«جامعه»

نخستین امامی که به کتاب امیر المؤمنین علیه السّلام اشاره کرده و از آن سخن گفته است،امام علیّ بن الحسین زین العابدین علیه السّلام می‌باشد.این مطلب در کتب کافی،من لا یحضره الفقیه،تهذیب،معانی الاخبار و وسائل آمده است.ما آن را از کتاب کافی نقل می‌کنیم.

از ابان بن تغلب ⁽¹⁾روایت شده که گفت:

از علیّ بن الحسین علیهما السّلام در مورد کسی سؤال شد که دربارۀ مقداری از مال خود وصیّت کرده بود.(یعنی به طور مبهم وصیّت کرده بود که قدری از مال مرا به فلان مصرف برسانید،ولی مقدار آن را مشخص نکرده و عبارتی مانند«شیء من مالی»به کار برده بود.)

آن حضرت در پاسخ فرمود:

«شیء»در کتاب امام علی یک ششم محسوب می‌شود.» ⁽²⁾

و نیز در کتاب‌های خصال،عقاب الاعمال و وسائل الشّیعه،از امام باقر علیه السّلام روایت شده است که فرمود:

«در کتاب علی آمده است:سه خصلت است که دارندۀ آن نمی‌میرد مگر اینکه وبال و زیان آنها را در ایّام حیات خود ببیند.آنها عبارتند از:

سرکشی،بریدن از بستگان و خویشاوندان و سوگند دروغ.» ⁽³⁾

امام صادق علیه السّلام نیز در مورد اثبات اوّل ماه با رؤیت هلال به کتاب امیر المؤمنین اشاره فرموده است. ⁽⁴⁾

به جز مواردی که ذکر شد،ما سی و نه مورد دیگر از روایت‌هایی که در آنها دو امام بزرگوار،

امام باقر و امام صادق علیهما السّلام،از کتاب امیر المؤمنین علی علیه السّلام سخن گفته‌اند،به دست آورده‌ایم. ⁽¹⁾

-رجوع کنید به:معالم المدرستین 336/2-339. [1]

گذشته از اینها مواردی نیز بوده است که همین دو امام بزرگوار عین کتاب امیر المؤمنین را بیرون آورده متن آن را برای برخی از اصحاب خود چون زراره،محمّد بن مسلم ⁽²⁾،عمر بن اذینه ⁽³⁾، ابو بصیر،ابن بکیر ⁽⁴⁾

(قاموس الرّجال 399/5)

گاهی نیز دیده شده است که امام باقر و امام صادق علیهما السّلام کتاب امیر المؤمنین را در برابر پیروان مکتب خلفا گشوده و مطالبی از آن را به ایشان نشان داده‌اند.حدیث زیر مبیّن همین مطلب است.

نجاشی روایت کرده است:

«عذافر صیرفی ⁽⁸⁾در معیّت حکم بن عتیبه ⁽⁹⁾به خدمت امام باقر علیه السّلام رسیدند.حکم آغاز سخن کرد و مسائلی را مطرح ساخت و امام با اینکه دیدار حکم را خوش نداشت،او را پاسخ می‌داد تا اینکه در مسأله‌ای بینشان اختلاف نظر افتاد[و حکم پاسخ امام را نپذیرفت].در این هنگام امام باقر رو به فرزند خود کرده فرمود:«پسرم برخیز و آن کتاب[علی علیه السّلام]را بیاور.»

فرزند امام فرمان برد و کتابی بزرگ که طوماروار روی هم پیچیده شده بود،پیش روی آن حضرت نهاد.امام آن را گشود و به جستجوی مسألۀ مورد بحث پرداخت تا آن را یافت.سپس

فرمود:«این املای رسول خدا و خطّ علی است.»

سپس رو به حکم کرده فرمود:

«ای ابو احمد!تو و سلمه ⁽¹⁾

-سلمة بن کهیل،ابو یحیی حضرمی کوفی است.امام باقر و امام صادق علیهما السّلام را درک کرده است.(قاموس الرّجال 439/4)

دوازده امام اهل بیت علیهم السّلام گاه می‌شد که حکم مسأله‌ای را از کتاب امام علیّ بن ابی طالب علیه السّلام می‌گفتند و به کتاب امام تصریح می‌کردند و گاه نیز همان حکم را بدون اینکه نامی از این کتاب ببرند،بیان می‌داشتند که ما این مطلب را در کتاب«معالم المدرستین» ⁽⁴⁾شرح داده‌ایم.

از همین روست که تمامی احادیث ائمّه علیهم السّلام را سندی واحد است،و احادیث آنها با هم از یک ریشه برخاسته،و از یگانگی کامل با هم برخوردارند.

هشام بن سالم ⁽⁵⁾،حماد بن عثمان ⁽⁶⁾و دیگران روایت کرده‌اند که ابو عبد اللّه امام صادق علیه السّلام فرمود:

«حدیث من،حدیث پدرم می‌باشد؛و حدیث پدرم،حدیث جدّم؛و حدیث جدّم،همان حدیث حسین است.و حدیث حسین،حدیث حسن است؛و حدیث حسن،حدیث امیر المؤمنین؛و حدیث امیر المؤمنین،حدیث رسول خدا؛و حدیث رسول خدا،سخن خدای عزّ و جلّ می‌باشد.» ⁽⁷⁾

به همین جهت بود که امام باقر علیه السّلام در پاسخ جابر بن عبد اللّه-که به حضرتش گفته بود:هر وقت

برایم حدیثی بیان می‌فرمایید،اسناد آن را هم برایم بگویید-فرمود:

«پدرم،از جدّم،از رسول خدا،از جبرئیل،از جانب خدای عزّ و جلّ برایم چنین حدیث کرد.و هر حدیثی که من برای تو می‌گویم،دارای همین اسناد است.» ⁽¹⁾

-امالی(مفید)26/. [1]

از همین روی بود که ابو عبد اللّه امام صادق علیه السّلام به«حفص بن بختری» ⁽²⁾فرمود:

«آنچه از من شنیده‌ای می‌توانی آن را از جانب پدرم روایت کنی.و آنچه را که از من شنیده‌ای مجازی از جانب رسول خدا روایت کنی.» ⁽³⁾

شاعر در همین زمینه چه نیکو سروده است:

فوال أناسا قولهم و حدیثهم

روی جدّنا عن جبرئیل عن الباری

«پس دوستی و پیروی کسانی را پیشه کن که گفتار و حدیث آنان چنین است:جدّ ما،از جبرئیل، از خداوند متعال روایت کرده است.»

تا اینجا مشخّص ساختیم که ائمّۀ اهل بیت علیهم السّلام عملا چگونه امّت اسلامی را آگاه می‌ساختند که ایشان وارثان پیامبر در علوم و معارف اسلامی هستند،و این علوم را حضرت علی علیه السّلام به خطّ خود و املای رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم در کتابی ویژه مدوّن ساخته است.

سرگذشت حدیث در مکتب خلفا

اشارة

در برابر این همه محکم‌کاری‌ها در مکتب اهل بیت علیهم السّلام،مسألۀ مدارک حدیث پیامبر در مکتب خلفا به قرار ذیل است:

در مکتب خلفا نوشتن حدیث پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم تا زمان عمر بن عبد العزیز ممنوع بود،امّا به دستور این خلیفه این امر حرام،حلال شد.بنابراین در ابتدای قرن دوم هجری پیروان مکتب خلفا تدوین حدیث را شروع کردند.

پس آنچه به نام حدیث پیامبر در آغاز قرن دوم هجری نزد پیروان مکتب خلفا وجود داشت، احادیثی بود که با چند واسطه از پیامبر به ایشان رسیده بود.

بنابر نظر محدّثان،حدیث در مدّت یک قرن توسّط چهار طبقه از روات روایت می‌شود.مثلا چنانچه در آن زمان که عمر بن عبد العزیز دستور نوشتن حدیث را صادر کرد،محدّثی در کتاب خود از شخص عمر بن عبد العزیز-که در سال 101 هجری وفات کرده-حدیثی را از پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم روایت کند،در این مورد،سلسلۀ سند حدیث می‌توانست چنین باشد:

1.عمر می‌توانست آن حدیث را از پدرش عبد العزیز بن مروان روایت کند.

2.عبد العزیز بن مروان می‌توانست حدیث را از پدرش مروان بن حکم روایت کند.

3.مروان بن حکم که در زمان پیامبر طفلی شیرخوار بوده،می‌توانست آن حدیث را از پدرش حکم بن ابی العاص روایت کند.

4.حکم بن ابی العاص که حضور پیامبر را در بزرگسالی درک کرده بود می‌توانست حدیث را از پیامبر روایت نماید.

بنابراین در مثال مذکور،آن حدیث با چهار واسطه از پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم روایت شده است.

در این صورت،حدیثی که در طول صد سال با چهار واسطه از زبانی به گوشی برسد،تا چه اندازه‌ای قابل اعتماد است!؟

اینک دلیلی روشن از مکتب خلفا بر گفتۀ خود می‌آوریم:

ذهبی و ابن کثیر از بشیر بن سعد روایت می‌کنند که می‌گفت:

«از خدا بترسید و خوددار باشید در روایت کردن حدیث!به خدا قسم،من خود کسانی را دیدم که با هم در مجلس ابو هریره می‌نشستیم و ابو هریره از پیامبر و همچنین کعب الاحبار حدیث روایت می‌کرد،سپس برمی‌خاست.من خود می‌شنیدم از بعضی کسانی که با ما در مجلس ابو هریره بودند، روایت‌هایی را که ابو هریره از پیامبر روایت کرده بود،به کعب نسبت داده آن روایت را از کعب روایت می‌کردند،و روایاتی را که ابو هریره از کعب روایت کرده بود،به پیامبر نسبت داده از او روایت می‌کردند.» ⁽¹⁾

-سیر اعلام النبلاء 436/2؛تاریخ ابن کثیر 109/8،شرح حال ابو هریره.الفاظ این حدیث مطابق نقل ابن کثیر می‌باشد.رجوع کنید به:تفسیر ابن کثیر 104/3-105.

ناگفته نماند آنچه تا بدین جا بیان شد،دربارۀ احادیثی می‌باشد که در زمان معاویه جعل نشده،و یا آنکه به سود خلفا دست کاری نگشته است؛چنان که در کتاب«نقش عایشه در تاریخ اسلام» به خصوص فصل«با معاویه»و نیز در دروس گذشته به آن اشاره شد.

سخن آخر

اگر هیچ دلیلی جز آنچه در این بحث بیان شد-که پیامبر همۀ علوم و معارف اسلامی را به دوازده وصیّ خود کتبا تسلیم نموده است-در دست نداشته باشیم،بازهم مسلمانان و به طور کلّی همۀ کسانی که بخواهند تفسیر قرآن و سنّت،یعنی عقاید و احکام اسلام را از پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم بیاموزند، چاره‌ای ندارند جز آنکه به دوازده وصیّ آن حضرت مراجعه کنند و عقاید و احکام اسلامی را در مکتب آنان فراگیرند.

ولی با وجود این-چنان که در درس آینده آشکار می‌شود-پیامبر اکرم به فرمان خداوند عزّ و جلّ به مسلمانان به صراحت اعلام فرموده که پس از وی امام و رهبر انسان‌ها دوازده وصیّ او می‌باشند.

درس سی و دوم

اشارة

خداوند حافظان اسلام پس از پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم را تعیین فرموده و پیامبر این امر را به امّت تبلیغ نموده است

مقدّمه

اشارة

در آغاز این بحث،شایسته است نخست اساس تفکّرات مکتب خلفا و مکتب اهل بیت را در امر امامت بررسی نماییم.

اساس تفکّرات دو مکتب در امر امامت

اشارة

پس از وفات پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم تا به امروز،دو مکتب در عالم اسلام وجود داشته است:مکتب امامت،مکتب خلافت

مکتب خلافت می‌گوید:پیشوا و زمامدار انتخابی است.

امّا مکتب امامت می‌گوید:پیشوا و زمامدار امّت،همان اوصیای پیامبر می‌باشند؛و این امر انتصابی است،نه انتخابی.

آن گروه که می‌گویند تعیین پیشوا بر اساس انتخاب می‌باشد،معتقدند که این انتخاب به دست مردم انجام می‌گیرد،و بعد از پیامبر این مردمند که زمامدار را انتخاب می‌نمایند.

امّا مکتب امامت می‌گوید که تعیین پیشوا(اوصیای پیامبر)از طریق انتصاب می‌باشد،و این انتصاب از طرف خداست،نه از جانب پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و نه از جانب مردم.خداوند متعال پیشوا را نصب می‌کند،و پیامبر تعیین و انتصاب الهی را به مردم تبلیغ می‌نماید.

اینک پیش از آغاز بررسی تفصیلی نظریّات دو مکتب،لازم است دو نکته را در این مقدّمه یادآور گردیم:

دانشمندان مکتب خلافت،کتبی دارند که در آن قانون و راه و روش تشکیل حکومت، واجبات این کار،وظایف حاکم،حقوق دولت اسلامی بر مردم،و حقوق مردم بر دولت اسلامی و اینکه والی و وزیر را به چه شکل باید انتخاب کرد،امام جمعه و قاضی چگونه تعیین می‌شود، مالیات به چه نحو گرفته می‌شود،زکات و خراج و جزیه چه اندازه است،و چه کسی باید بگیرد،و چگونه بگیرد،و امثال اینها را بیان کرده‌اند.این کتاب‌ها،نوشته‌های رسمی علمای معتبر و مشهور و مورد اعتماد مکتب خلفا می‌باشد که ما نظریّات مکتب خلفا در مورد تعیین زمامدار مسلمانان و چگونگی انتخاب او را،از این گونه کتب استخراج کرده و ارزیابی می‌کنیم.

نکتۀ دیگری که لازم است در این مقدّمه یادآور شویم،اصطلاح«خلیفه»است که در بحث‌های گذشته نیز در مورد آن سخن گفته بودیم.اینک به طور مبسوطتر آن را توضیح می‌دهیم.

معنای لغوی خلیفه

ابن اثیر گوید:خلیفه به کسی گفته می‌شود که نیابت و جانشینی غیر را بر عهده بگیرد. ⁽¹⁾

-نهایة اللّغة،مادّۀ«خلف».

و نیز راغب اصفهانی گوید:خلافت نیابت از غیر است. ⁽²⁾

در برخی از آیات قرآن کریم،الفاظ«خلائف»و«خلفاء»که جمع«خلیفه»می‌باشند،به همین معنای لغوی استعمال شده است.چنان که در آیۀ 69 از سورۀ اعراف فرموده است:

جَعَلَکُمْ خُلَفاءَ مِنْ بَعْدِ قَوْمِ نُوحٍ

«شما را پس از قوم نوح جانشینان ایشان قرار داد.»

در بعضی از فرمایشات پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم نیز استعمال لفظ خلیفه در همان معنای لغوی خود مشاهده می‌شود.مانند اینکه می‌فرماید:

«اللّهمّ ارحم خلفائی،اللّهمّ ارحم خلفائی،اللّهمّ ارحم خلفائی.»

«بار خدایا!خلفای مرا مورد رحمت خویش قرار ده.(این عبارت را سه بار تکرار فرمودند)» عرضه داشتند:ای رسول خدا!خلفای شما کیانند؟فرمود:

«الّذین یأتون بعدی،یروون حدیثی و سنّتی...» ⁽¹⁾

-معانی الاخبار374/ و 375؛عیون الاخبار 36/2، [1]چ نجف؛من لا یحضره الفقیه 420/4،تحقیق علی اکبر غفّاری؛ بحار الانوار 152/2 ح 7.

و از مصادر مکتب خلفا رجوع کنید به:المحدّث الفاصل(رامهرمزی)،باب فضل الناقل عن رسول اللّه163/؛ [2]قواعد التحدیث(قاسمی)،باب فضل راوی الحدیث48/،چ دوم؛شرف أصحاب الحدیث(خطیب بغدادی)،باب کون أصحاب الحدیث الخلفاء الرسول30/؛جامع بیان العلم(ابن عبد البرّ)55/1؛أخبار اصبهان(ابو نعیم)81/1؛الفتح الکبیر(سیوطی)، به نقل از ابو سعید 233/10؛کنز العمال(متقی هندی)،کتاب العلم،باب آداب العلم،فصل روایة الحدیث و آداب الکتابة،به نقل از امیر المؤمنین علی علیه السّلام و ابن عبّاس 128/10 و 133 ح 1086 و 1127،و 181/10 ح 1407،چ دوم؛الالماع(قاضی عیاض)، باب شرف علم الحدیث و شرف أهله11/.

«آن کسانی که بعد از من می‌آیند و حدیث و سنّت مرا بازگو می‌نمایند...»

خلیفه در اصطلاح مسلمانان

در گذشته یادآور شدیم که ما در اسلام نامگذاری‌هایی داریم که در زمان خود پیامبر انجام شده است.این نام‌ها را یا شخص پیامبر انتخاب کرده،و یا از جانب خداوند نامگذاری شده و پیامبر آن را تبلیغ نموده است.این گونه نامگذاری‌ها را«مصطلحات اسلامی»و«مصطلحات شرعی» ⁽²⁾نامیده‌اند.یعنی اصطلاحات یا نام‌هایی که به وسیلۀ شرع و شارع انتخاب شده است.امّا یک دسته از نام‌ها می‌باشند که مسلمان‌ها یا علمای اسلام وضع کرده‌اند که آنها را«مصطلحات متشرّعه»و یا«مصطلحات مسلمین»نامیده‌اند.

خلیفه در مفهوم کنونی آن(حاکم و زمامدار مسلمانان)یک نامگذاری شرعی نیست.یعنی این لفظ در زمان پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم بر این معنی قرار داده نشده است؛هر چه هست از مسلمانان می‌باشد،و پیروان خلفا هستند که چنین نامگذاری کرده‌اند.اینان در ابتدای امر کسی را که پس از پیامبر اکرم برای زمامداری انتخاب کردند«خلیفة الرّسول»و بعدها به اختصار«خلیفه»نامیدند.گاهی نیز برخی از پیروان مکتب خلفا از حاکم و سلطان وقت،به«خلیفة اللّه»تعبیر نموده اصطلاح خلیفه را مختصرشدۀ آن قلمداد می‌کردند.

خلیفه در اصطلاح اسلامی

چنان که از موارد کاربرد لفظ خلیفه در برخی از آیات قرآن و روایات اسلامی استفاده

می‌شود،«خلیفة اللّه»در اصطلاح اسلامی کسی است که خدای متعال او را معیّن فرموده تا«اسلام» را به اهل زمان خویش تبلیغ نماید؛اعمّ از اینکه این شخص پیامبر باشد یا وصیّ پیامبر.

بنابراین مقصود از خلیفه در آیاتی مانند آیۀ 26 از سورۀ ص ⁽¹⁾

خلاصه آنکه«خلیفة اللّه»امام زمان هر عصری است که وظیفۀ تبلیغ و حفظ و حراست دین خدا و احکام الهی را بر عهده دارد و بر مردم است که خلیفۀ منصوب از جانب خداوند را بشناسند و او را مرجع و پناه خود قرار دهند. ⁽³⁾

امامت در مکتب خلفا

اشارة

طرح و دلیل نظریۀ مکتب خلافت را از کتاب‌هایی که در ابتدای بحث بدانها اشاره داشتیم و به «الاحکام السّلطانیّه»موسوم است،نقل می‌کنیم.

قاضی ماوردی(متوفّای 450 هجری)و قاضی ابو یعلی(متوفّای 458 هجری)که هر دو در عصر خویش قاضی القضات بوده‌اند،در کتب خویش که هر دو به همین نام است،مسأله را بدین شکل مطرح می‌کنند:

امامت که همان خلافت بعد از رسول است به سه شکل منعقد می‌گردد:

«در این زمینه هیچ گونه اختلافی نیست،و پذیرش خلیفه بدین شکل مورد اجماع و اتّفاق است.»

استدلال این دو در مورد این گونه منعقد شدن امامت،و اصالت و صحّت آن به این است که ابو بکر بعد از خودش،عمر را به زمامداری مردم تعیین نمود و کسی هم با این نظریه مخالفت نکرد.

پذیرش عموم مسلمانان نشان می‌دهد که این راه و روش را صحیح دانسته‌اند.لذا این نوع از انتخاب خلیفه که به دست خلیفۀ قبل انجام می‌گیرد،به دلیل عمل ابو بکر و عدم اعتراض مردم، صحیح است و در اصالت و صحّت این روش در مکتب خلفا اختلافی وجود ندارد. ⁽¹⁾

-«و أمّا انعقاد الامامة بعهد من قبله،فهو ممّا انعقد الاجماع علی جوازه و وقع الاتفاق علی صحّته،لأمرین عمل

در این نوع از تعیین خلیفه صاحب‌نظران مکتب خلفا اختلاف دارند.ماوردی می‌گوید:«اکثریت دانشمندان بر آنند که خلیفه به وسیلۀ پنج تن از اهل حلّ و عقد،یعنی بزرگان و عقلای قوم انتخاب می‌شود،یا اینکه یک تن انتخاب می‌نماید و چهار نفر دیگر موافقت می‌کنند.» ⁽¹⁾

(ماوردی7/؛ابو یعلی23/:اصل انتخاب مردم را یاد می‌کند،امّا اقوال مختلف را ذکر نمی‌نماید.و نیز رجوع کنید به:سلوک الملوک43/ و 44)

دلیلی که ایشان برای این نظریه نقل می‌کنند،این است که در خلافت ابو بکر،پنج تن با وی بیعت کردند،و این بیعت رسمیت یافت و پذیرفته شد.پنج تن مزبور عبارت بودند از:عمر بن خطّاب،ابو عبیدۀ جراح،سالم آزاد کردۀ ابو حذیفه،نعمان بن بشیر و اسید بن حضیر.بدین شکل بیعت در سقیفه انجام گرفت و ابو بکر به مقام خلافت رسید.آنگاه خلیفۀ منتخب در سقیفه،به مردم عرضه شد.مردم نیز خواه یا ناخواه او را پذیرفتند. ⁽²⁾

پس به این دلیل-یعنی عمل این چند تن-انتخاب خلیفه با بیعت و رضای پنج تن از اهل حلّ و عقد تمامیت می‌پذیرد و انجام می‌یابد.

دلیل دیگر این نظریه این است که عمر بن خطّاب در شورایی که برای تعیین خلیفۀ پس از خویش معیّن نمود،گفت:اگر پنج تن از این شش نفر یکی را به خلافت پذیرفتند،او خلیفه خواهد بود.

بیشتر دانشمندان این مکتب در این عقیده اتّفاق نظر دارند.

گروه دیگری از دانشمندان مکتب خلافت می‌گویند:

خلافت همانند عقد ازدواج است.همان طور که در عقد نکاح،یک عاقد لازم است و دو شاهد،در خلافت هم یک نفر بیعت می‌کند،و دو نفر اعلام رضایت می‌نمایند.و همین تعداد از اهل حلّ و عقد برای تعیین خلیفه و زمامدار کافی است. ⁽³⁾

دستۀ سوم معتقدند:

تنها اگر یک نفر با خلیفه بیعت کند کافی می‌باشد.انتخاب یک نفر و بیعت همان یک نفر، خلیفۀ امّت بزرگ اسلامی را مشخّص می‌سازد.

دلیل اینها این است که می‌گویند:

عبّاس بن عبد المطّلب به علی گفت:«امدد یدک أبایعک فیقول النّاس:عمّ رسول اللّه بایع ابن عمّه،فلا یختلف علیک اثنان.» ⁽¹⁾

-طبقات الکبری ج 2 ق 2 ص 38؛مسعودی 200/2؛ [1]الامامة و السّیاسة 4/1. [2]

دلیل دوم این است که بیعت مانند حکم و فرمان حاکم شرع است،و حکم و فرمان یک حاکم شرع،نافذ می‌باشد و مخالفت با آن جایز نیست.

بنابراین دو دلیل،اگر حتّی یک نفر با کسی به عنوان خلافت بیعت کرد،خلافت وی برپا می‌شود و رسمیت و شرعیّت پیدا می‌کند. ⁽²⁾

«آن کسی که با شمشیر و زور بر جامعۀ اسلامی غلبه یافت و خلیفه گشت و امیر المؤمنین نامیده شد،دیگر برای هر کسی که ایمان به خدا و روز قیامت دارد جایز و روا نیست که شبی را به روز آورد در حالی که او را امام نداند؛خواه خلیفه آدمی جنایتکار باشد،و خواه پاکدامن.» ⁽³⁾

فضل اللّه بن روزبهان،فقیه معتبر مکتب خلفا،در کتاب سلوک الملوک در مورد این قسم از تشکیل خلافت می‌نویسد:

«طریق چهارم از اسباب انعقاد پادشاهی و امامت،شوکت و استیلاست.علما گفته‌اند که چون امام وفات کند و شخصی متصدّی امامت گردد بی‌بیعتی و بی‌آنکه کسی او را خلیفه ساخته باشد،و

مردمان را قهر کند به شوکت و لشکر،امامت او منعقد می‌گردد بی‌بیعت.خواه قریشی باشد و خواه نه،خواه عرب باشد یا عجم یا ترک،خواه مستجمع شرایط باشد و خواه فاسق و جاهل...و امام و خلیفه بر او اطلاق توان کرد.» ⁽¹⁾

-سلوک الملوک،دستور حکومت اسلامی47/،چ حیدرآباد دکن.

خلیفه و مسلمانان

اگر کسی به یکی از راه‌های گفته شده به خلافت رسید،به زور،یا با بیعت یک تن یا سه تن یا پنج تن،یا با انتخاب خلیفۀ قبلی،بر عموم مسلمانان واجب است که او را به شخص و نام بشناسند و به خلافت بپذیرند.همان طور که واجب است خدا و پیامبرش را بشناسند.

این خود یک نظر است،امّا اکثریت معتقدند به همین اندازه که مردم بدانند چه کسی خلیفه است،کافی است و شناسایی تفصیلی احتیاج نیست و شناخت اجمالی کافی می‌باشد. ⁽²⁾

پیروان مکتب خلافت یک دسته روایت در معتبرترین کتب خویش از برجسته‌ترین راویان نقل می‌کنند،و بر اساس آن می‌گویند امام و خلیفۀ مسلمانان هر کاری را مجاز است انجام بدهد.و هر نوع ظلم و جور و اجحاف و فسق را هم مرتکب شود،جایز نیست بر روی او شمشیر کشید و با او مخالفت نمود و بر او خروج کرد.اینک نمونه‌هایی از این روایات:

«یکون بعدی أئمّة لا یهتدون بهدای و لا یستنّون بسنّتی فیهم رجال قلوبهم کقلوب الشّیاطین فی جثمان إنس.»

قال:قلت:کیف اصنع یا رسول اللّه ان ادرکت ذلک؟

قال:

«تسمع و تطیع للأمیر،و ان ضرب ظهرک و أخذ مالک،فاسمع و أطع.» ⁽³⁾

«پس از من پیشوایانی خواهند آمد که به راه من نمی‌روند و به روش من عمل نمی‌کنند.پاره‌ای از ایشان دل‌هایی همچون دل شیاطین دارند اگر چه به ظاهر انسانند.»

حذیفه می‌گوید:گفتم:یا رسول اللّه!اگر من آن زمان را دریابم چه عکس العملی نشان دهم؟

فرمود:

«شنوایی صد در صد و اطاعت مطلق از امیر کن.حتّی اگر بر پشتت بکوبد و مالت را ببرد،تو باید فرمان ببری و گوش به دستورش بسپاری.»

«من رأی من إمامه شیئا یکرهه فلیصبر فإنّه من فارق الجماعة شبرا فمات،مات میتة جاهلیّة.» ⁽¹⁾

-مسلم،باب الامر بلزوم الجماعة 22/6-60،چ مصر 1334 ق.

«اگر کسی از پیشوا و زمامدار خویش چیز ناخوش‌آیندی مشاهده کرد،باید که صبر کند؛زیرا اگر کسی از دستگاه خلافت و مسلمانان پیرو آنها،یک وجب دور شود و بر آن بمیرد،مانند مردگان جاهلیّت مرده است.»

«لیس أحد من النّاس خرج من السّلطان شبرا فمات علیه،إلاّ مات میتة جاهلیّة.» ⁽²⁾

«هیچ کس را نرسد که بر پادشاه و امام زمان خود قیام کند،و حتّی وجبی از حکومت او سرپیچی نماید.اگر چنان کند و بمیرد،بر سنّت جاهلیّت مرده باشد.»

یکی از دانشمندان بزرگ مکتب خلفا در ذیل این احادیث،در بابی به عنوان«لزوم طاعة الامراء»می‌گوید:

«عموم اهل سنّت یعنی فقها و محدّثان و متکلّمان می‌گویند که حاکم با فسق و ظلم و زیر پا گذاشتن حقوق مردم،معزول نمی‌شود و نمی‌توان او را خلع نمود.و اصولا جایز و روا نیست که علیه او قیام شود،بلکه واجب است که او را پند و اندرز دهند،و او را از خداوند و قیامت بترسانند.

زیرا در این زمینه احادیثی از پیامبر به دست ما رسیده است که ما را از خروج علیه زمامدار بازمی‌دارد .»

خلاصۀ سخن اینکه قیام بر ضدّ پیشوایان و زمامداران به اجماع همۀ مسلمانان حرام است؛ اگر چه فاسق و ستمگر هم باشند.

بنابراین عقیده،خروج بر یزید بن معاویۀ شراب خوار و سگ‌باز و قاتل و جانی،و قیام علیه عبد الملک بن مروان که سربازانش خانۀ کعبه را با منجنیق خراب کردند،و جنگ بر ضدّ ولید که

قرآن کریم را هدف تیر قرار داد،جایز نیست و حرام می‌باشد!

«نووی»شارح دانشمند صحیح مسلم،به دنبال سخنان بالا می‌گوید:

«روایات فراوان پشت در پشت هم داده گفتار بالا را اثبات می‌کنند،و از آن گذشته اهل سنّت اجماع کرده‌اند که زمامدار با فسق و فجور از امامت عزل نمی‌گردد.» ⁽¹⁾

-شرح نووی بر مسلم،باب الامر بلزوم الجماعة 229/12.و نیز رجوع کنید به:سنن بیهقی 158/8 و 159؛منتخب کنز العمال 146/2 و 147 و 148 و 149 و بعد؛مسند احمد 93/2 و 306 و 381 و [1] 488،و 114/3،و 126/4 و 202؛ابو داوود 242/4 و 241 ح 4759 و 4758 و 4762؛ترمذی 488/4 ح 2199. [2]

این دانشمند در اینجا به آیۀ شریفۀ أَطِیعُوا اللّهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِی الْأَمْرِ مِنْکُمْ ⁽²⁾استناد کرده و گفته است که چون زمامداران،اولیای امورند،از ایشان باید اطاعت کرد.

امامت در مکتب اهل بیت علیهم السّلام

اشارة

در مکتب اهل بیت علیهم السّلام مسألۀ امامت به صورت دیگری مطرح می‌شود،و چنان که دیدیم امامت بر اساس انتصاب الهی شکل می‌گیرد.پیشوایان این مکتب و دانشمندان آن به این آیه از قرآن کریم استناد می‌کنند:

وَ إِذِ ابْتَلی إِبْراهِیمَ رَبُّهُ بِکَلِماتٍ فَأَتَمَّهُنَّ قالَ إِنِّی جاعِلُکَ لِلنّاسِ إِماماً ⁽¹⁾

-بقره:124. [1]

«خداوند ابراهیم را با کلماتی امتحان کرد.او با کمک الهی از امتحان با سرافرازی بیرون آمد.

در نتیجه خداوند فرمود:من تو را امام مردم قرار دادم.»

کلماتی که با آن،خداوند متعال ابراهیم خلیل علیه السّلام را امتحان فرمود در چه زمینه‌ای بوده است؟ آیا در آن از کشتن فرزند دلبندش،اسماعیل،سخن رفته بوده؟و یا جنگ با طاغوت بزرگ زمان، نمرود؟و یا در مورد رفتن به آتش نمرود،و سوختن با نهایت خشنودی فرمان رسیده است؟یا همۀ اینها بوده است؟از متن آیه دقیقا روشن نیست؛هر چه بوده حادثه یا حوادثی بس عظیم بوده که برای ابراهیم خلیل امتحانی بزرگ محسوب شده است.

در هر حال آنگاه که این پیامبر بزرگ از پیچ و خم این امتحانات به سلامت گذشت،و مانند همیشۀ عمرش سر بندگی و اخلاص به درگاه ربوبی سایید،به مقام والای امامت نائل شد.مقام امامت،آن هم پس از نیل به نبوّت و رتبۀ اولو العزمی و خلّت(دوستی خداوند)چه مقامی می‌تواند باشد که نیل بدان،ابراهیم علیه السّلام را آنچنان به وجد می‌آورد که آن را برای فرزندانش نیز

درخواست می‌کند!

ابراهیم با شنیدن این پیام الهی و رسیدن به این مرتبت عظمی،به اقتضای بشریت از خدای خویش تقاضا می‌کند که این مرتبت در فرزندان وی هم باقی بماند.او به مناسبت طبیعت بشری، دوستدار فرزندان خویش است و می‌خواهد که آنها هم به این سرفرازی باطنی برسند.لذا عرضه می‌دارد: وَ مِنْ ذُرِّیَّتِی :«آیا از ذرّیۀ من نیز؟»

خداوند متعال جواب می‌فرماید: لا یَنالُ عَهْدِی الظّالِمِینَ ⁽¹⁾

-بقره:124. [1]

ظالم کیست؟در عرف و فرهنگ قرآن،گاهی به کسی که به خودش ظلم می‌کند،ستمکار گفته می‌شود.مثلا کسی که بت می‌پرستد یا خودکشی می‌نماید،به خود ستم کرده،بنابراین اسلام بدو ظالم می‌گوید.و گاهی به کسی که دیگران را مورد ستم قرار می‌دهد و به حقوقشان تجاوز می‌کند، ستمکار گفته می‌شود.مانند کسی که مال مردم را می‌برد یا از ایشان ربا می‌گیرد و یا به ناموسی تجاوز می‌کند.

بنابراین به طور کلّی هر کسی که به هر عنوان خدای متعال را نافرمانی بکند،در بینش قرآن و اسلام ظالم خواهد بود.⁽²⁾آن کسی که لحظه‌ای در ستم به خود و دیگران به سر برده است،بر اساس موازین دقیق نظام ربوبی،ظالم است و سزاوار عهد خدایی(امامت)نیست.

بنابراین بر اساس این استدلال قرآن،امام باید معصوم باشد.

گذشته از این آیۀ کریمه،در جاهای دیگری از قرآن کریم نیز از امامت سخن رفته و در آنها امام بر اساس جعل و قرارداد الهی معرّفی شده است.مانند:

وَ جَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً یَهْدُونَ بِأَمْرِنا وَ أَوْحَیْنا إِلَیْهِمْ فِعْلَ الْخَیْراتِ وَ إِقامَ الصَّلاةِ وَ إِیتاءَ الزَّکاةِ وَ کانُوا لَنا عابِدِینَ⁽³⁾

«ایشان را امامان و پیشوایانی قرار دادیم که به امر ما هدایت می‌کردند،و به ایشان مجموعۀ کارهای خوب،به ویژه برپا داشتن نماز و ادای زکات را وحی فرمودیم و ایشان برای ما بندگانی مطیع بودند.»

وَ جَعَلْنا مِنْهُمْ أَئِمَّةً یَهْدُونَ بِأَمْرِنا لَمّا صَبَرُوا وَ کانُوا بِآیاتِنا یُوقِنُونَ ⁽¹⁾

-سجده:24. [1]

«برخی از ایشان(بنی اسرائیل)را امامانی قرار دادیم که به امر ما هدایت می‌کردند؛آنگاه که صبر و خویشتن‌داری کردند و در یقین به آیات ما پابرجا بودند.»

بنابراین بر اساس قرآن کریم،مسألۀ امامت در مکتب اهل بیت تنها بر اساس تعیین و جعل و قرارداد الهی امکان‌پذیر است و بس.

مسألۀ بعدی که در امامت مطرح است،مسألۀ عصمت امام می‌باشد که در آیۀ 124 از سورۀ بقره(به هنگام سخن گفتن دربارۀ امامت ابراهیم علیه السّلام)بدان تصریح شده است و ما آن را به اختصار مورد بحث قرار دادیم.

اینک اگر باز به قرآن رجوع کنیم،این آیۀ شریفه را ملاحظه خواهیم نمود:

إِنَّما یُرِیدُ اللّهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً ⁽²⁾

«جز این نیست که خداوند می‌خواهد هر گونه پلیدی و گناه را از شما اهل بیت دور کند،و شما را کاملا پاک و منزّه گرداند.»

کلمۀ«اهل البیت»که در این آیه به کار رفته است،از اصطلاحات شرعی است که به وسیلۀ قرآن کریم وضع شده است.پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم نیز با قاطعیّت تمام افراد این گروه را تعیین فرموده است. ⁽³⁾

پیامبر،علی و فاطمه و حسن و حسین را زیر کسای خویش جمع فرمود و این آیه را که دربارۀ ایشان نازل گشته بود،قرائت فرمود.و بدین وسیله دقیقا معیّن کرد که زنان وی در شمار اهل بیت نیستند. ⁽⁴⁾لذا«اهل البیت»نام خاصّ این گروه شد و هر جا در اسلام سخن از اهل بیت گفته شود، مقصود اینان هستند و همین‌ها معصوم می‌باشند.این دومین شرط امامت بود.

*** مدارک و مصادر ما در مورد تفسیر آیه و دلالت صریح آن بر عصمت خاندان پیامبر،بسیار فراوان است.ما تنها به اندکی از آنها بسنده می‌کنیم.در ابتدا روایتی را نقل می‌کنیم:

عن ابن عبّاس قال:قال رسول اللّه:

«إنّ اللّه قسم الخلق قسمین،فجعلنی فی خیرهما قسما؛فذلک قوله:و أصحاب الیمین و أصحاب الشّمال.فأنا من أصحاب الیمین،و أنا خیر أصحاب الیمین...ثمّ جعل القبائل بیوتا،فجعلنی فی خیرها بیتا؛فذلک قوله: إِنَّما یُرِیدُ اللّهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً فأنا و أهل بیتی مطهّرون من الذّنوب.» ⁽¹⁾

-الدرّ المنثور 199/5. [1]

نظریۀ مفسّران در مورد تفسیر این آیه

«عن قتاده رضی اللّه عنه فی قوله: إِنَّما یُرِیدُ اللّهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً قال:هم أهل بیت طهّرهم اللّه من السّوء و اختصّهم برحمته(برحمة منه).» ⁽²⁾

«قال الطبری:إنّما یرید اللّه لیذهب عنکم الرّجس أهل البیت،یقول:إنّما یرید اللّه لیذهب عنکم السّوء و الفحشاء یا أهل بیت محمّد،و یطهّرکم من الدنس الّذی یکون فی أهل معاصی اللّه.» ⁽³⁾

«قال الزمخشری:و استعار للذّنوب:الرّجس،و للتّقوی:الطّهر،لأنّ عرض المقترف للمقبّحات یتلوث بها و یتدنّس کما یتلوّث بدنه بالأرجاس.» ⁽⁴⁾

«قال الرّازی:فقوله تعالی: «لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ» :أی یزیل عنکم الذّنوب«و یطهّرکم»أی یلبسکم خلع الکرامة.» ⁽⁵⁾

«قال البیضاوی: «إِنَّما یُرِیدُ اللّهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ» الذنب المدنس لعرضکم... «وَ یُطَهِّرَکُمْ» من المعاصی «تَطْهِیراً» .و استعارة الرّجس للمعصیة و الترشیح بالتّطهیر للتنفیر عنها.» ⁽⁶⁾

«قال المراغی:إنّما یرید اللّه لیذهب عنکم السّوء و الفحشاء یا أهل بیت الرّسول،و یطهّرکم من دنس الفسق و الفجور الّذی یعلق بأرباب الذّنوب و المعاصی.» ⁽⁷⁾

لغویّون نیز در معانی«رجس»کلماتی دارند که تطهیر از آن به عصمت منتهی خواهد بود:

راغب اصفهانی می‌گوید:«رجس چیز پلید است.گفته می‌شود:«رجل رجس»:«مردی پلید»، و«رجال أرجاس»:«مردانی پلید».خداوند می‌فرماید:«رجس من عمل الشّیطان»:«پلیدی‌ای است از عمل شیطان.»و پلیدی به چهار صورت ممکن است وجود داشته باشد:یا از نظر طبیعت،یا از جهت عقلانی،یا از نظر شرعی و یا از همۀ این جهات مثل مردار.زیرا مردار هم از نظر شرع پلید است،هم از نظر عقل و هم از نظر طبیعت انسانی.پلید از نظر شرع چیزهایی است مثل قمار و شراب.برخی گفته‌اند که اینها از نظر قضاوت عقل هم پلید محسوب می‌شوند....» ⁽¹⁾

-مفردات القرآن،مادّۀ«رجس»187/،چ تهران 1373 ق.

ابن اثیر،لغوی مشهور در النّهایه می‌نویسد:«الرجس:القذر.و قد یعبّر به عن الحرام و الفعل القبیح»:«رجس چیز پلید است،و گاهی نیز گفته شده مقصود از آن،کار حرام و عمل قبیح است.» ⁽²⁾

علاّمه ابن منظور گفته است:«الرجس:القذر.و قد یعبّر به عن الحرام و الفعل القبیح و العذاب و اللّعنة و الکفر.»:«رجس پلیدی است.و گاهی از حرام و کار قبیح و عذاب و لعنت و کفر به رجس تعبیر می‌گردد.» ⁽³⁾

فیروزآبادی می‌گوید:«الرجس:القذر و کلّ ما استقذر من العمل،و العمل المؤدّی إلی العذاب،و الشّکّ و العقاب و الغضب.»:«رجس پلیدی و هر عمل بد و آلوده و هر کار که به عذاب و شک و جزای بد و خشم منتهی شود،می‌باشد.» ⁽⁴⁾

جوهری نوشته است:«الرجس:القذر،و قال الفراء فی قوله تعالی: «وَ یَجْعَلُ الرِّجْسَ عَلَی الَّذِینَ لا یَعْقِلُونَ» إنّه العقاب و الغضب.» ⁽⁵⁾

عبد القادر رازی نیز در مختار الصحاح،بدون اندک تغییری همین معنی را برای رجس ذکر کرده است. ⁽⁶⁾

فیومی گفته است:«الرجس:النتن،و الرجس:القذر.قال الفارابی:و کلّ شیء یستقذر فهو رجس.و قال النقاش:الرجس:النجس.و قال فی البارع:و ربّما قالوا:الرجاسة و النّجاسة،أی

جعلوهما بمعنی.» ⁽¹⁾

-المصباح المنیر، [1]مادّۀ«رجس»266/1.

ابن فارس می‌گوید:«الرجس:القذر لانّه لطخ و خلط.» ⁽²⁾

حبیش تفلیسی:«بدان که رجس در قرآن سه وجه باشد.وجه نخستین رجس به معنای سیکی و قمار و بت و تیر مقامری بود...و وجه دوم رجس به معنای کفر و نفاق بود...و وجه سیم رجس به معنای کردار بد بود.» ⁽³⁾

بررسی شرط انتصابی بودن

در مکتب اهل بیت چنان که دیدیم امامت انتصابی است،و این انتصاب باید از جانب خداوند باشد،و پیامبر فقط وظیفه دارد که آن را تبلیغ کند،نه اینکه صاحب مقام امامت را تعیین و یا زمامداری او را توصیه کند.

همچنان که پیامبر اکرم نماز را تبلیغ می‌نماید و در این کار فقط فرمانبردار خدا و پیام‌آور اوست،و حج را تبلیغ می‌کند و آن هم به دستور خداست و...در مسألۀ امامت نیز به همین شکل است.او امامت را از جانب خداوند تبلیغ می‌کند و نصب و تعیین از سوی ربّ العالمین است.پس آنچه که حضرت رسول اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم دربارۀ امامت بیان می‌کند،مانند همان‌هایی است که دربارۀ نماز و حجّ و زکات و جهاد می‌گوید و بیان می‌کند و توضیح می‌دهد.

او دربارۀ نماز می‌گوید:نماز را چنین بخوانید،در ابتدا این گونه وضو بگیرید،سورۀ حمد را در رکعت اوّل و دوم بخوانید،در رکوع چنین کنید و در سجده چنان.و می‌گوید که نماز را چند رکعت بخوانید،و یا مقارنات و مقدّمات آن را چگونه بجا آورید.

همان گونه که این موارد را پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم از سوی خودش نمی‌گوید و از جانب خداوند بیان می‌کند و سخن او را تبلیغ می‌نماید،آنچه که در مورد مسألۀ امامت نیز گفته است از جانب حق تعالی می‌باشد؛ وَ ما یَنْطِقُ عَنِ الْهَوی* إِنْ هُوَ إِلاّ وَحْیٌ یُوحی ⁽⁴⁾

اینک برخی از احادیث و سخنانی را که از آن حضرت در مسألۀ امامت در دست داریم،به دو دستۀ متمایز تقسیم نموده در دو فصل آینده به طور مختصر بررسی می‌نماییم.

اثبات امامت عموم اهل بیت علیهم السّلام

اشارة

در این دسته از احادیث،نام خاصّ هیچ یک از امامان وجود ندارد،ولی امامت عموم اهل بیت علیهم السّلام در آنها مطرح شده است.ما در اینجا دو نمونه از این گروه از احادیث را ارزیابی می‌کنیم:

حدیث ثقلین

روایت اوّل را از صحیح مسلم ⁽¹⁾

-مسلم 122/7 و 123،چ مصر 1334 ق.

زید بن ارقم می‌گوید:در بین راه مکّه و مدینه(در سفر بازگشت از حجّة الوداع)در کنار آبگیری که«خم»نام داشت،پیامبر در میان مردم چنین خطبه خواند:

«ای مردم!آگاه باشید من نیز بشری هستم.نزدیک است مرا[به عالم بقا]بخوانند،و من اجابت دعوت حق کنم.

من دو چیز گرانمایه در میان شما به میراث می‌گذارم:

«کتاب خدا»که در آن هدایت و نور می‌باشد.آن را رها نکنید و بدان چنگ زنید؛و«خاندانم».

شما را در مورد اهل بیتم یادآور خدا می‌شوم.»