نقش ائمه علیهم السلام در احیاء دین جلد 1

مشخصات کتاب

سرشناسه:عسکری، سیدمرتضی، ۱۲۹۳ - ۱۳۸۶.

Askari, Morteza

عنوان و نام پدیدآور:نقش ائمه علیهم السلام در احیای دین جلد1 /سید مرتضی عسکری.

مشخصات نشر:تهران : بنیاد بعثت ؛ قم: موسسه علمی فرهنگی علامه عسکری، ۱۳۹۷ -

مشخصات ظاهری: 2ج.

شابک:ج.۱‌978-964-309-663-2 : ؛ ج.۲‌978-964-309-664-9 :

وضعیت فهرست نویسی:فاپا

یادداشت:کتاب حاضر در سالهای مختلف توسط ناشران متفاوت منتشر شده است.

یادداشت:کتابنامه .

موضوع:اسلام -- مقاله ها و خطابه ها

موضوع:Islam -- Addresses, essays, lectures

موضوع:اسلام -- دفاعیه‌ها

موضوع:Islam -- Apologetic works

رده بندی کنگره:BP۱۰/۵/ع۵ن۷ ۱۳۹۷

رده بندی دیویی:۲۹۷/۰۸

شماره کتابشناسی ملی:۵۲۶۷۸۴۳

اشاره

نقش ائمه در احیای دین جلد1

سید مرتضی عسکری

بسم الله الرحمن الرحیم

مقدّمه

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم.و الحمد للّه ربّ العالمین،و الصّلاة و السّلام علی محمّد و آله الطّاهرین.

در قرن ما،بیشتر از همۀ اعصار سخن از شناخت اسلام به گوش می‌رسد.از یک طرف خاورشناسان غربی هستند که صیت شهرتشان جهان را فرا گرفته و نوشته‌ها و تحقیقاتشان به زبان‌های گوناگون نشر می‌شود. ⁽¹⁾

-از مهم‌ترین نوشته‌های خاورشناسان دربارۀ اسلام،با همۀ خطاها و اغراض و کینه‌ورزی‌های موجود در آن،«دائرة المعارف اسلام»است که تاکنون-تا آنجا که ما می‌دانیم-به زبان‌های انگلیسی و فرانسوی و آلمانی و عربی و ترکی و فارسی نشر شده است.ترجمۀ فارسی این کتاب به نام«دانش نامۀ ایران و اسلام»در دست انتشار می‌باشد که تاکنون 10 جلد آن انتشار یافته است.خوشبختانه متصدّیان این کتاب،به نواقص آن توجّه کرده‌اند.

ما معتقدیم که:

دستۀ اوّل به خاطر عدم صداقت و بی‌نظری لازم در بحث تحقیقی،و عدم احاطه بر زبان و فرهنگ اسلام،از شناخت صحیح و دقیق اسلام محرومند. ⁽²⁾

(رجوع کنید به:الفکر الاسلامی الحدیث وصلته بالاستعمار الغربی(الدکتور محمّد البهی)؛التبشیر و الاستعمار(الدکتور عمر فروخ و الدکتور مصطفی خالدی)؛الاسلام فی وجه التّغریب(انور الجندی)؛اسلام و غرب(پروفسور خورشید احمد)؛انتاج المستشرقین و اثره فی الفکر الاسلامی الحدیث(مالک بن نبی))

صداقت بی‌بهره نباشند،امّا عدم احاطۀ علمی و خودباختگی در برابر استادان غربی،آنها را از درک حقیقت محروم می‌سازد.محرومیّت گروه سوم هم نیازمند دلیلی نیست،زیرا درس و مطالعه و تتبّع کافی نداشتن،خود دلیل وافی برای نشناختن و صاحب نظر نبودن در مسائل اسلامی است.

بنابراین،فقط عالم خبیر و محیط بر همۀ علوم اسلامی و مصادر دینی،مرد این میدان است؛ آن هم در صورتی که در وارستگی علمی دستی به تمام داشته باشد.

با توجّه به این شرایط،می‌بینیم که چه قدر دامنه و تعداد صاحب‌نظران در شناخت اسلام محدود می‌شود،و جز افراد اندکی درخور این صفت والا نخواهند بود.البته اگر کسانی به سبب داشتن علاقه‌های باطنی و شور دینی،سر تبلیغ اسلام و بحث و بررسی دربارۀ آن را دارند،ناگزیر باید آن قدر معلومات مقدّماتی کسب کنند که با آن بتوانند به مصادر صحیح تفکّر یک دست شده و تحقیق‌گشتۀ اسلام دست یابند،و بر اساس آن سخن گویند و بر پایۀ آن بنویسند...و راه دیگری هرگز وجود ندارد.

هیچ جای تردید نیست که در یک بحث اسلامی،آنچه بیش از همه چیز اهمّیت دارد،صحّت سخن است و تمام مسائل دیگر در جنب آن قرار می‌گیرد و فرعی خواهد بود.زیبایی سخن، ادیبانه بودن نوشته،حماسی بودن مطالب،جالب بودن عرضه و امثال آن،همه و همه لازم است، امّا نه اصلی.اصل اصیل و غیر قابل چشم‌پوشی،صحّت و اصالت مبحث طرح شده است.این ویژگی را به هیچ عنوان نمی‌توان از دست داد.پسند شنونده و خواننده،و جوّ فکری حاکم بر عصر و زمان،نباید آن را زیر و رو کند.مسئولیّت سخنگو و نویسنده در این مورد بسیار سنگین است،و خداوند متعال هرگز هیچ نوع تغییر و تبدیلی را-اگر چه بسیار کوچک و ناچیز باشد-در دین خویش نمی‌پذیرد،و عامل آن را نخواهد بخشود.

حال ببینیم که صحّت و اصالت در یک بحث اسلامی،از کجا به دست می‌آید،و این مرغ بلند آشیان،اسیر دام چه کسی می‌شود.گاه یک بحث صد در صد ضدّ اسلامی را می‌توان یافت که به حدیثی یا احادیثی چند مستند شده است،و یا کسی سخنی دور از حقیقت و بیگانه از اسلام را،به آیه‌ای از کتاب کریم استناد می‌دهد.این موضوع امکان دارد و بسیار هم اتّفاق افتاده است.

بنابراین،تنها به نام اسلام سخن گفتن شرط کافی نیست.تنها استناد به حدیث یا احادیثی مهجور،اسلامی بودن و صحّت یک تحقیق را تضمین نمی‌کند؛بلکه بررسی و دقّت کامل و نقّادانه در مجموعۀ متون دینی لازم است،که این خود نیازمند به یک رشته علوم مقدّماتی می‌باشد.

حال اگر یک عالم خبیر با توجّه به مجموعۀ مصادر و متون دینی،و بررسی و بحث و کاوش در تمام نصوص اسلامی به شناخت اسلام بنشیند و به شناساندن آن دست یازد،اگر چه این کارها لازم است و به هیچ وجه بدون آن به اسلام نمی‌توان دست یافت،ولی اینها برای شناخت اسلام کافی نمی‌باشد.آنچه کاروان دانش را به پایان خط و منزلگاه حقیقت می‌رساند،بی‌نظری عالم،و دوری جستن او از پیش داوری و عدم انتساب و تمایل او به مکتبی قدیم یا جدید غیر الهی می‌باشد.

بنابراین،یک اسلام‌شناس،آن وقت این صفت را به حقیقت دارا خواهد بود که:

اوّلا با مجموعۀ مدارک و مصادر دینی(قرآن،حدیث،تفسیر،تاریخ،سیره و رجال)آشنا بوده و بر آنها محیط باشد؛و ثانیا از ذهنی خالی از تعصّب،دلی وارسته و تفکّری آزاد از مکاتب غیر دینی برخوردار باشد،تا بتواند بدون رأی و نظر از قبل انتخاب شده،و یا به اصطلاح پیش داوری،به استقبال حقایق برود. ⁽¹⁾

-این شرط همان است که در روایات ما آنگاه که از تفسیر سخن می‌رود در این اصرار می‌شود که مفسّر نباید قرآن را به رأی خویشتن تفسیر کند.(رجوع کنید به:تفسیر العیاشی 12/1-18؛تفسیر الصّافی 21/1)

اسلام،بر انبوهی از معارف مبتنی است که در کتاب و سنّت گرد آمده‌اند.ما چون از زمان نزول کتاب و صدور روایات و متون حاوی سنّت نبوی ⁽²⁾،قرنهای دراز دور شده‌ایم،ناگزیر برای فهم آنها به وسائطی علمی محتاج هستیم تا بتوانیم این فاصلۀ طولانی هزار و چهارصدساله را در هم نوردیم،و همچون یک عرب هم عصر پیامبر یا ائمّه،سخن ایشان را بفهمیم.با توجّه به این حقیقت باید بگوییم در اوّلین قدم برای بررسی معارف اسلام در تمام ابعاد آن،ما نیازمند به شناخت تخصّصی زبان و لغت و ادبیات عرب هستیم.لازمۀ شناخت تخصّصی زبان عرب این است که مفردات الفاظ عربی و جمله‌بندی‌های آن،مجازات و کنایات و استعارات فراوانش،وارسی و شناخته شود.دستور زبان و ادبیات عرب،در حدّ یک صاحب‌نظر و مجتهد فن تحقیق گردد تا شخص بتواند متون اسلامی را مانند یک عرب هم‌عصر و مخاطب آنها درک کند.

ما می‌دانیم که هر زبان در ادوار مختلف حیات خویش،تحت تأثیر عوامل گوناگون تطوّر می‌یابد.یک لغت بسیار زیبا و شکیل در طول زمان،زشت و مستهجن می‌شود.یک واژه،مفهوم

اصلی خود را از دست می‌دهد و معنایی درست ضدّ معنای اوّلیۀ خویش پیدا می‌کند.گاه دامنۀ مفهوم یک لفظ تنگ شده گاه وسعت می‌یابد و...از این جهت شناخت زبان و لغت و قواعد دستوری عربی،تا آن حد که بتواند ما را بر این تطوّرات محیط کند و قدرت درنوردیدن زمان و مکان را به ما عطا نماید،لازم است.بنابراین،اوّلین وسیله برای حرکت به سوی شناخت اسلام، آشنایی در حدّ اجتهاد و تخصّص،با زبان و لغت عرب است. ⁽¹⁾

-در این راه دانستن صرف و نحو و معانی و بیان و بدیع و لغت،و بالاخره تاریخ تطوّر این علوم لزوم می‌یابد.

چون بین ما و پیامبر و ائمّۀ اهل بیت علیهم السّلام،یک سلسلۀ عظیم از روات و مؤلّفان کتب فاصله شده‌اند،اسلام‌شناس باید در شناسایی صحابۀ پیامبر و ائمّه و انبوه روات و مؤلّفان بی‌شمار متون اسلامی،صاحب نظر باشد تا بتواند صحّت یا سقم روایات تاریخ و سیره و احادیث را تشخیص دهد،و این تخصّص تا حدّی باشد که بتواند اخباری همچون«اسرائیلیات»را که به متون اسلامی نفوذ کرده ⁽²⁾،از غیر آنها جدا کند،و یا نفوذ فرهنگ‌های بیگانه را در مدارک دینی اسلامی تشخیص دهد،و بتواند متون سالم و دست‌نخورده را برای استنباط حقایق اسلامی یک‌دست نماید. ⁽³⁾خیلی روشن است که برای این کار،ناگزیر،دانستن مبانی تفکّر و فلسفه و اعتقادات بیگانه نیز لزوم دارد، و تا انسان این مبانی را به طور عمیق و دقیق نشناسد،از چگونگی نفوذ آن در مکتب مورد تحقیق خود،آگاه نخواهد شد.

این علوم نیز به عنوان دوّمین مقدّمۀ لازم برای شناخت اسلام می‌باشد،و بدون آنها دریافت صحیح اسلام به عنوان یک متخصّص محال است.از این دو دسته از علوم مقدّماتی که می‌گذریم، به اصل متون می‌رسیم؛متونی که متخصّص پس از دانستن علوم مقدّماتی،آنها را به تحقیق می‌گیرد،و خطوط اصلی تفکّر و ریزه‌کاری‌ها و فروعات اسلام را از آنها استنباط می‌کند.

این متون را می‌توانیم به چند گروه تقسیم کنیم:

متن اوّلیه و اصلی اسلام،قرآن کریم:

قرآن و روایات واردۀ در ذیل آن،به عنوان تفسیر و بطن و جری و تمثیل و شأن نزول،به عنوان اوّلین و مهم‌ترین متن اسلام،باید مورد تحقیق دقیق

اسلام‌شناس قرار گیرد.اگر بدانیم که در یک تفسیر روایی مانند«البرهان فی تفسیر القرآن»در حدود 12000 روایت وجود دارد،وسعت این باب را خواهیم دانست. ⁽¹⁾

-در تفسیر«المیزان»قریب به پنج هزار روایت نقل و تحقیق شده است.

متون اعتقادی:

ما در زمینۀ اعتقادات و احتجاج در مسائل فکری،گنجینه‌های گران‌باری داریم که در ذخایر و مواریث هیچ مذهب و ملّتی نظیر ندارند،و بررسی همۀ آنها بر یک اسلام‌شناس،فرض و واجب است.به عنوان نمونه،تنها در یک مجلّد از اصول کافی،1437 روایت در مباحث اعتقادی وجود دارد که بخش بسیار کوچکی از معارف موجود ما در این باب را تشکیل می‌دهد.

اخلاق و اخلاقیات:

متون و نصوص موجود در مسائل اخلاقی و خلقیات انسانی،در اسلام بابی واسع دارند،و بدون بررسی نقّادانۀ آنها،نمی‌توان در پیرامون اسلام اظهار نظر کرده رأی داد.

دستورات عملی:

متونی که حاوی دستورات عملی یا برنامه و نظام زندگی انسان در بینش اسلامی هستند،گران‌بارترین متون ما را تشکیل می‌دهند.اینگونه مصادر و مدارک،یک بخش اصلی برای تحقیقات اسلام‌شناسان خواهند بود،و سنگین‌ترین و پردامنه‌ترین کار تحقیقی را لازم دارند.تنها کتاب«وسائل الشّیعة الی تحصیل مسائل الشّریعة»محتوی 35850 حدیث است که دربارۀ حقوق اسلام و مسائل عملی آن سخن می‌گویند.احادیثی هم که در همین زمینه است،امّا در وسائل الشّیعه نیامده،در کتاب«مستدرک الوسائل»جمع‌آوری شده‌اند که تعداد احادیث این کتاب،طبق تخمین صاحب‌نظران در حدود 23000 حدیث می‌باشد. ⁽²⁾

ادعیه:

ذخایری که از پیامبر و ائمّه اهل بیت علیهم السّلام در این زمینه نقل شده و در دست ماست، نمونه‌های ممتاز معارف عالیۀ اسلام هستند.بررسی متون ادعیه،عالی‌ترین سطوح معارف اسلام را در زمینه‌های مبدأ و معاد و آفرینش و انسان‌شناسی و اخلاق و وظایف جمعی و فردی آشکار می‌سازد که اسلام‌شناس،از دقّت در مجموعۀ این متون،به هیچ وجه مستغنی نمی‌باشد. ⁽³⁾

سیره و تاریخ:

آنچه از تاریخ اسلام به متن دین ارتباط دارد،ادواری است که راهبران و رهبران اسلام در آن می‌زیسته‌اند.بنابراین،ادواری از تاریخ جاهلیّت که مقارن ظهور اسلام می‌باشد،و دوران زندگانی پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم در مکّه و مدینه و از آن پس عصر زندگی امامان اهل بیت علیهم السّلام تا پایان غیبت صغری،تکیه‌گاه تحقیقات اسلام‌شناسان خواهد بود.اوضاع سیاسی، اقتصادی،اخلاقی و فکری این دوران محتاج بررسی دقیق است تا بتوان علّت رفتارهای اجتماعی و فردی راهبران دینی را به دست آورد،و با مقایسۀ آن با اوضاع عصر هر امام و چگونگی عکس العمل آن حضرت در برابر آن حادثه،به خطوط عملی و فکری اسلام در شرایط گوناگون پی برد.لازم به گفتن است که سیرۀ پیامبر و ائمّه علیهم السّلام یک گنج ناشناخته برای استنباط طرح‌های اجتماعی و فردی اسلام می‌باشد و چگونگی بینش آن حضرت را در مسائل اساسی حقوق بین الملل و سیاست منطقه‌ای و جهانی و رهبری اجتماعی نشان می‌دهد.

گستره‌ای که محقّق برای استنباط مسائل این بخش ناگزیر از مراجعه بدان می‌باشد،تشکیل می‌شود از:تواریخ عمومی اسلامی ⁽¹⁾

-مانند«تاریخ»یعقوبی،«تاریخ»ابن خیاط،«انساب الاشراف»بلاذری،«تاریخ»طبری و ابن اثیر و ابن کثیر،«طبقات الکبری»ابن سعد و«فتوح البلدان»بلاذری و....

این تقسیم‌بندی نشان‌دهندۀ تصویری کوچک از منظری بس عظیم بود.ما معتقدیم و تکرار می‌کنیم که:صفت والای«اسلام‌شناسی»به مفهوم جامع و وسیع آن را جز اندکی معدود،دارا نمی‌گردند و آنان،کسانی هستند که در همۀ این زمینه‌ها تحقیق کرده و صاحب‌نظر باشند.البته ما تعداد بسیاری متخصّص،در رشته‌های گوناگون از علوم اسلامی-چون فقه،اصول،کلام،تاریخ، رجال،حدیث،تفسیر و...-داریم،امّا اینگونه افراد،اگر احاطه و جامعیّت و وسعت نظر و گستردگی منظر فوق الذّکر را نداشته باشند،اسلام‌شناس نیستند،و در مجموعۀ اسلام نمی‌توانند و نباید سخن بگویند.

سلسله درس‌هایی که به دست دارید،سخنرانی‌هایی است که در طول چند سال،از طرف علاّمه«سیّد مرتضی عسکری»،در مجلس درس عدّه‌ای از علمای تهران،و همچنین در مجلسی عام،در مسجد«المهدی»القا گردیده است.موضوع این درس‌ها،یک مبحث جدید از مسائل اساسی اسلام است که تاکنون بدین شکل،مورد بررسی و تحقیق قرار نگرفته است ⁽¹⁾

-در عصر زندگانی امامان اهل بیت علیهم السّلام و شاگردان و تربیت‌شدگان بلافصل ایشان،این نوع مباحث،نظیر و نمونۀ فراوان دارد،امّا از دوران غیبت صغری به بعد،رفته رفته این شیوۀ بحث،به دست فراموشی سپرده شده است.

همه می‌دانیم آنچه تاکنون به عنوان مباحث اصلی مورد بحث،و محلّ تأمّل و نظر در میان دو مکتب تشیّع و تسنّن مطرح بوده است،مبحث«زعامت و رهبری»اسلامی است.این مسأله که البته یکی از نقاط اصلی اختلاف این دو مکتب می‌باشد،در طول سالیان دراز مورد تحقیق و بررسی بوده و دانشمندان شیعه بر اساس مسئولیّت خویش،دقّت نظرهای فراوان و تتبّعات بسیاری در مورد آن کرده‌اند ⁽²⁾-جزاهم اللّه عن الإسلام و أهله خیر الجزاء.امّا دقّت فراوان در این مسأله،گاه افراد را از بسیاری مسائل اساسی دیگر غافل کرده است،و رفته رفته کار به جایی رسیده که عموم ما فکر می‌کنیم تنها محلّ مبحث این دو مکتب،همین مسأله است و بس!بنابراین اگر کسی اشکال کند که:

«این اختلاف مربوط به قرون اوّلیّۀ اسلام بوده و عصر آن سپری شده و به زمان ما هیچ مربوط نمی‌شود،از این رو ما باید آن را فراموش کرده در اتّحاد همه‌جانبۀ دو مکتب بکوشیم»،ما خلع

سلاح شده بی‌جواب خواهیم ماند.در صورتی که ما با اینکه از درگیری غیر علمی و کینه برانگیز سخت خودداری می‌کنیم و به وحدت اسلامی در زمینه‌های سیاسی،نظامی و اقتصادی پافشاری داریم،بحث و گفتگو میان این دو مکتب را در سطح علمی و استدلالی،لازم و واجب و روشنگر حقیقت می‌دانیم.و معتقدیم در صورتی که خواننده توفیق یابد و بتواند تمام این درس‌ها را به دقّت مطالعه کند،به طور ریشه‌ای و بنیادی دو مکتب اصلی اسلام معاصر،تشیّع و تسنّن را خواهد شناخت،و عمق و لایۀ زیرین حوادث صدر اسلام و قرون اوّلیّۀ تاریخ این دو مکتب را در خواهد یافت.

باید یادآور شویم که اینگونه مباحث،از آنجا که به جوانب و ابعاد فراوانی از اسلام و تشیّع مربوط می‌شوند،و مسائل فراوانی از بنیان‌های اعتقادی و عملی اسلام را طرح و بررسی می‌کنند، خود نوعی اسلام‌شناسی با همۀ لزوم و اهمّیت آن در عصر ما می‌باشند.با این تفاوت که چون اسلام را در یک بررسی مقایسه‌ای مورد ملاحظه قرار داده است،وجهه و بعد جدیدی از اسلام را مطرح می‌کند که در گذشته کمتر مورد توجّه قرار گرفته است.

مطالب ذی قیمت استاد عسکری ⁽¹⁾

-ایشان علاوه بر مقام منیع یک عالم پرهیزکار دین،و دقّت‌ها و تحقیقات کم‌نظیری که در ارزیابی‌های تاریخی و روایی دارند،مؤسّس دانشکدۀ«اصول دین»بغداد و رئیس و استاد سابق این مؤسّسۀ معتبر علمی بوده‌اند.

همۀ بهرۀ نویسندۀ این سطور،در این است که حتّی یک نفر قدمی به سوی اسلام راستین نزدیک شود،و یا پردۀ جهل و تعصّبی دریده گردد؛و آرزوی او اینکه خداوند مهربان،به کرم عمیم خویش،همۀ نسل جوان را از لغزش‌های معنوی و ظاهری نگاه دارد،و این نوشتۀ ناچیز را به دیدۀ قبول بنگرد.

و آخر دعوانا ان الحمد للّه ربّ العالمین

م.ع.جاودان

مقدّمه ناشر

اشارة

مسألۀ امامت(پیشوایی امّت)و خلافت(جانشینی پیامبر)در میان ما شیعیان از اهمّیت ویژه‌ای برخوردار است که در میان سایر فرقه‌های اسلامی چنین نیست.راز مطلب در آن است که مفهوم امامت و خلافت و شئون و ویژگی‌های امام و خلیفه در نزد شیعه با مفهوم و ویژگی‌های آن در نزد سایرین متفاوت است.

امامت و خلافت از نظر شیعه پیشوایی مردم و جانشینی پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم است در همۀ شئون آن حضرت.زیرا پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم طبق آیات شریفۀ قرآن کریم و طبق آنچه از سنّت حضرتش در دست است و نیز مطابق آنچه در خارج واقع گردیده،دارای سه شأن بوده‌اند:

تبلیغ و تبیین احکام الهی

قضاوت و داوری میان مردم

ریاست عامّه و زعامت سیاسی و اجتماعی.

آیات چندی بر این شئون گوناگون دلالت دارد،از جمله در مورد اوّل،قرآن کریم می‌فرماید:

وَ أَنْزَلْنا إِلَیْکَ الذِّکْرَ لِتُبَیِّنَ لِلنّاسِ ما نُزِّلَ إِلَیْهِمْ ⁽¹⁾

-نحل:44.«و [1]قرآن را به سوی تو فرستادیم تا برای مردم آنچه را به سویشان نازل شده بیان کنی.»

و در مورد دوم می‌فرماید:

فَلا وَ رَبِّکَ لا یُؤْمِنُونَ حَتّی یُحَکِّمُوکَ فِیما شَجَرَ بَیْنَهُمْ ثُمَّ لا یَجِدُوا فِی أَنْفُسِهِمْ حَرَجاً مِمّا قَضَیْتَ وَ یُسَلِّمُوا تَسْلِیماً ⁽²⁾

و در مورد سوم می‌فرماید:

یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَطِیعُوا اللّهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِی الْأَمْرِ مِنْکُمْ ⁽¹⁾

و قطعا این اطاعت در اوامر حکومتی آن حضرت است نه اوامر و احکام شرعی،که آن تحت حکم أطیعوا اللّه مندرج است.

امّا امامت و خلافت از نظر سایر فرقه‌های اسلامی،در مسألۀ«حکومت و زعامت سیاسی و اجتماعی جامعه»خلاصه می‌شود و اگر هم در تعاریف خود از امامت گفته‌اند:«ریاست عامّه در امور دین و دنیاست»عملا به این تعریف پایبند نبوده و نیستند،چنان که امامان آنان در اصول و فروع و سیاست جامعه،هر کدام مستقل است.و نیز اگر امامت را از نظر دینی هم شامل بدانند امام را مستقل از پیامبر به حساب می‌آورند،بلکه گاه در برابر آن حضرت قرار می‌دهند،چنان که می‌بینیم اجتهاد صحابه را در برابر نصّ پیامبر قرار داده‌اند.

ولی باید دانست که حکومت و رهبری سیاسی و اجتماعی،یکی از شئون امامت و خلافت است نه همۀ آن،بلکه شأن تبلیغ و تبیین و حفاظت دین از تحریف و تقلیب و دستبرد دیگران، مهم‌ترین و حسّاس‌ترین شأن امام است.زیرا که اگر دین سالم نماند حاکم اسلامی با کدامین قوانین صحیح دینی می‌خواهد جامعه را اداره کند؟

اصولا دین و جامعۀ دینی پس از پیامبر-صرف نظر از مسألۀ حکومت-به دو دلیل نیازمند خلیفه است:

از جهت حفظ دین

از جهت تبیین دین.

از نظر شیعه،امام حافظ و مبقی دین است.چرا که دین مانند یک بنای ظاهری نیست که مهندسی طرح و ساخت آن را به عهده بگیرد و آن بنا پس از ساخته شدن از سازندۀ خود بی‌نیاز باشد؛تا گفته شود پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم بنای دین را بالا برد و آن را تمام و کامل به دست مردم سپرد و کار پایان گرفت.بلکه وقوع خلل در بنای استوار دین بسیار مرموزانه است و عواملی وجود دارد که سیل‌آسا در صدد تخریب بنای دین است،و دین از سوی برخی نیروهای تازه به دین پیوسته در خطر جدّی قرار دارد.بنابر اصول روانشناسی و جامعه‌شناسی،یک نهضت و دین و انقلاب همین

که به پیروزی رسید و دشمن از رویارویی با آن مأیوس گشت بدون آنکه تحت تأثیر واقعی آن قرار گرفته و به روح و معنی و اهداف آن ایمان داشته باشد بلکه صرفا برای بهره‌برداری و سود شخصی،به آن دین می‌پیوندد؛شکل و قیافه و پوستۀ آن را حفظ می‌کند،بلکه آرایش بیشتری می‌دهد،امّا دست به تحریف می‌زند و روح و هسته و باطن آن را از میان می‌برد و آن را از درون پوک و پوچ می‌سازد؛به تعبیر امیر مؤمنان علیه السّلام:

«یکفأ فیه الإسلام کما یکفأ الإناء بما فیه.» ⁽¹⁾

-نهج البلاغه(صبحی صالح)،خطبۀ 103.

«اسلام مانند ظرفی واژگونه،از محتوا تهی می‌شود.»

و به تعبیر دیگر ایشان:

«یلبس الإسلام لبس الفرو مقلوبا.» ⁽²⁾

«اسلام را مانند پوستینی وارونه به تن می‌کنند.»

آری،خطر تحریف از بلایای بزرگی است که اگر دامنگیر هر دین و مکتبی شود خرمن اصالت آن را بر باد می‌دهد،چنان که دامنگیر ادیان آسمانی گذشته شده و گوشه‌ای از آن را قرآن کریم به نمایش گذاشته است.شعله‌هایی از این آتش سوزان کم و بیش به پروبال اسلام نیز اصابت کرده و بدان آسیب رسانده،ولی با اقدام به موقع امامان شیعه علیهم السّلام مواجه گردیده و این آتش خاموش شده و آن سوختنی‌ها ترمیم گشته است.امام صادق علیه السّلام فرموده است:

«إنّ فینا أهل البیت فی کلّ خلف عدولا ینفون عنه تحریف الغالین و انتحال المبطلین و تأویل الجاهلین.» ⁽³⁾

«در میان ما خاندان پیامبر،در هر نسل و عصری،عادل مردانی هستند که تحریف افراطیان و دروغ باطل‌گرایان و تأویل نادانان را از چهرۀ دین می‌زدایند.»

تحریف که همان قلب حقایق است،انواعی دارد.گاه لفظی است که عبارتی را جابه‌جا کنند یا عبارات و جملاتی را کم و زیاد نمایند،و گاه معنوی است که روح یک چیز را عوض کنند و چهرۀ واقعی آن را تغییر دهند،و گاه به صورت کتمان حقایق صورت می‌گیرد.

بدون شک،تحریف عوامل و انگیزه‌هایی نیز دارد که برخی از سوی دشمنان کینه‌توز و برخی

از سوی دوستان نادان دلسوز صورت می‌گیرد.

از سوی دیگر،جامعه رو به گسترش و زمان رو به پیشرفت است و هر روز مسائل تازه‌ای پیدا می‌شود که حکم آن از نظر اسلام باید بیان شود و نیاز به کارشناسی آگاه و متخصّص و معصوم و خطاناپذیر می‌افتد که به بیان احکام دین پردازد.عدم وجود چنین مسئولی،دین را در معرض نابودی و قلب حقیقت آن قرار می‌دهد.

اینجاست که نقش امام و جانشین پیامبر به خوبی روشن می‌شود و حماسۀ جاویدان علمی امامان علیهم السّلام شکل می‌گیرد.

راستی اگر امامان شیعه و جانشینان منصوب و معصوم پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم نبودند چه کسی می‌توانست سیل خروشان پرسش‌های علمی و مذهبی مسلمانان و کاوشگران حقّانیت اسلام را پاسخ دهد؟!یا چه عاملی می‌توانست در برابر توفان بنیادبرانداز تحریفات که با منع حدیث پیامبر و وضع احادیث ناروا و ایجاد بدعت‌ها و ایراد روایات اسرائیلی در معارف اسلامی،می‌رفت تا اسلام را از اساس ویران سازد،چون کوهی استوار بایستد و زنگ و غبار از چهرۀ دلربای اسلام بزداید؟!

امروز با گذشت چهارده قرن بر تاریخ اسلام،دین سالم و دست‌نخورده را چون روغن صاف و پالوده در اختیار داریم،غافل از آنکه اگر حضور مستمر و تلاش شبانه‌روزی و زحمات طاقت‌فرسای امامان شیعه در حفظ و بیان دین نبود معلوم نبود چه کالایی را به نام اسلام در دست داشتیم!

یری النّاس دهنا فی القواریر صافیا

و لم یدر ما یجری علی رأس سمسم

«مردم روغن صاف را در شیشه می‌بینند ولی نمی‌دانند چه بر سر دانۀ روغنی آمده است!»

این کتاب

کتاب حاضر که مجموعۀ مباحث عالمی است از تبار امامان شیعه،دانشمند محقّق،پژوهشگر، کاوشگر و منصف،حضرت علاّمۀ گرانقدر آیت اللّه سیّد مرتضی عسکری دامت برکاته،در صدد شرح و تفصیل همین مسأله است که بزرگ‌ترین نقش امامان شیعه حفظ دین از تحریف و دستبرد، و بیان حقایق دین برای امّت اسلامی بوده است.

گرچه شالودۀ کتاب بر این مسأله ریخته شده،امّا مقدّماتی که در آن طرح گردیده و نتایجی که از آن به دست آمده فراتر از این مسأله است.در واقع کتاب حاضر حاوی روشی نو در سیره‌نگاری تحلیلی،معرّفی دقیق مکتب خلفا و مکتب اهل بیت،تبیین برخی اصطلاحات اسلامی،تصحیح عقاید دینی در باب امام‌شناسی،شرح تاریخ تفکّر اسلامی در قرون گذشته و بیان تحریف‌ها و حدیث‌سازی‌ها و فضایل‌بافی‌ها و عملکرد دشمنان نفاق‌پیشه است.

آنچه بیش از هر چیز توجّه خواننده را جلب می‌کند،پژوهش،کاوش،تلاش،انصاف و همّت بلند و ستودنی مؤلّف علاّمه است که به کتاب‌های اصیل و مرجع،متون روایی،کلامی،تاریخی قدیم و جدید،حتّی روزنامه‌ها و مجلاّت منتشرۀ اهل سنّت مراجعه نموده و نکته‌ای را ناگفته ننهاده است.

به حق باید گفت:کسانی که با کتاب‌های تحقیقی و متون اصیل اسلامی سر و کار دارند،بازهم از مشاهدۀ این مباحث دقیق و علمی به شگفت آمده خاطرۀ پاسداران حریم تشیّع و مرزبانان حماسۀ جاوید و بیدارگران اقالیم قبله،همچون مفید و طوسی و خواجه و علاّمه برایشان تازه خواهد شد و شور و شعفی دیگر خواهند یافت.

در خاتمه،این مؤسّسه نظر همۀ عزیزانی را که درصدد شناخت اسلام اصیل هستند و آب زلال را از سرچشمه می‌جویند و نیز می‌خواهند از دسیسه‌های دشمنان داخلی و خارجی اسلام آگاه شوند،به مطالعۀ این کتاب عزیز جلب می‌نماید.

پیش گفتار

بحث‌هایی که از امشب به خواست خدا آغاز می‌شود،به خاطر این است که بررسی کنیم و دریابیم که ائمّۀ اطهار علیهم السّلام پس از پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم چه نقشی در حفظ کیان اسلام داشته‌اند.به عبارتی دقیق‌تر،در ارجاع اسلام و برگردانیدن آن به متن جامعه و برانداختن تحریف‌هایی که در آن ایجاد شده بود،چگونه عمل نموده‌اند؟و چگونه خداوند تبارک و تعالی،اسلام از میان رفته را با جهاد ائمّۀ اطهار زنده گردانید و آنچه که تحریف شده بود،آنچه که کتمان کرده بودند و آنچه که تغییر داده بودند،برای بار دیگر به جامعۀ بشری بازگردانید و در دسترس همگان قرار داد؟

اگر خداوند توفیق عنایت فرماید،در نتیجۀ این سلسله بحث‌ها روشن خواهد شد که حضرت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم با حجّة بن الحسن علیهما السّلام،حضرت پیامبر با امام صادق علیه السّلام،حضرت پیامبر با امام رضا علیه السّلام،و بالاخره حضرت پیامبر با یکایک ائمّۀ اطهار علیهم السّلام،«وحدت عمل و وحدت هدف» داشته‌اند.سنخیّتی که پیامبر اکرم با امامان اهل بیت از نظر عمل و اثر اجتماعی داشته‌اند،هرگز با دیگران نداشته‌اند.

این بحث که اوّلین بار بدین شکل و تفصیل در جامعۀ ما طرح می‌شود،نیاز به مقدّماتی دارد که در ضمن چند درس بیان خواهد شد.

در چند درس اوّل به عنوان زیربنای آن مقدّمات،لازم است که چند اصطلاح اسلامی را به طور دقیق بررسی کنیم.(البته اصطلاحات فراوانی در اسلام وجود دارد که برای شناخت دقیق و خالی از خلل اسلام،باید آنها را با تمام ابعاد و جوانبشان بررسی کرد،و مفهوم واقعی‌شان را به دست آورد.) درک این چند اصطلاح،در دریافت بهتر همۀ سخنان ما در درس‌های بعد،کمک خوبی

خواهد بود.

این اصطلاحات عبارتند از:«اله»،«رب»،«اللّه»،«حیّ»،«قیّوم»،«عبد»،«سجده»،«دین»، «شریعت»،«هدایت»،«اسلام»،«نسخ»،«رسالت»،«نبوّت»،«خلافت»،«وصایت»،«امامت»، «شوری»،«بیعت»،«صحابی»،«اجتهاد»و....

امّا به علّت احتیاج فعلی بحث،ما بیش از چند عدد از مهم‌ترین آنها را مورد ملاحظه قرار نمی‌دهیم،و بررسی مابقی آنها را به فرصت‌های بعد واگذار می‌نماییم.

درس اوّل

اشارة

بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ

إِنَّ رَبَّکُمُ اللّهُ الَّذِی خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ فِی سِتَّةِ أَیّامٍ ثُمَّ اسْتَوی عَلَی الْعَرْشِ یُغْشِی اللَّیْلَ النَّهارَ یَطْلُبُهُ حَثِیثاً وَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ وَ النُّجُومَ مُسَخَّراتٍ بِأَمْرِهِ أَلا لَهُ الْخَلْقُ وَ الْأَمْرُ تَبارَکَ اللّهُ رَبُّ الْعالَمِینَ

اعراف:54

اصطلاح اوّل: اله

معنی«اله»در لغت عرب

خلاصۀ گفتار لغت‌نامه‌ها دربارۀ معنی واژۀ«اله»به شرح زیر است:

«إله»بر وزن کتاب،از مادّۀ أله یأله به معنای عبد یعبد عبادة است که به دو معنای«پرستش کردن»و«اطاعت نمودن»می‌باشد.

اله به معنای«مألوه»(اسم مفعول)می‌باشد،همان‌طور که کتاب به معنای مکتوب است.بنابراین اله یعنی معبود یا مطاع.

نتیجه اینکه با توجه به دو معنایی که در لغت برای عبادت آمده،«اله»یعنی:

1-تذلّل و خضوع و پرستش

2-اطاعت و فرمان‌برداری.

«اله»به دو معنای مختلف می‌آید:

1-عبادت شده یا معبود

2-اطاعت شده یا مطاع.

معنی«اله»در قرآن کریم

در آیات بسیاری از قرآن کریم،صفت بارز الوهیت،«خالق بودن»می‌باشد.چنان که در قرآن کریم می‌خوانیم:

«همانا انسان را از چکیده‌ای که از گل گرفته شده است،آفریدیم.سپس او را نطفه‌ای قرار

دادیم در جایگاه محفوظ.پس از نطفه،خون بسته شده و خون بسته شده را گوشت جویده،و گوشت جویده را استخوان آفریدیم.سپس بر استخوان،گوشت پوشانیدیم.پس از آن،او را مخلوقی دیگر آفریدیم.پس مبارک است خداوند بهترین آفریدگار.»⁽¹⁾

«و به تحقیق بالای سر شما،هفت راه(آسمان)را آفریدیم و ما از مخلوقات خود غافل نیستیم.»⁽²⁾

آنگاه،بعضی از انواع مخلوق‌هایی را که برای انسان خلق شده است،یادآور می‌شود.پس از نشان دادن انواع آفرینش‌های اللّه،می‌فرماید:

«و به تحقیق ما نوح را به سوی قومش فرستادیم.پس نوح گفت:ای قوم من!اللّه را بندگی کنید که برای شما الهی جز اللّه نیست،پس آیا تقوا پیشه نمی‌سازید؟» ⁽³⁾

سپس ابداع امم دیگر را یادآور می‌شود که همان آفرینش و خلق کردن ایشان است؛و جریان کفر ایشان را تا آیۀ 91 همین سوره(مؤمنون)بازگو می‌کند،تا آنجا که می‌فرماید:

«اللّه فرزندی نگرفته و اله دیگری با او نیست،اگر الهی دیگر با او می‌بود،هر یک با مخلوق خود می‌بود و بر دیگری برتری می‌جست(و در عالم وجود،دسته‌بندی رخ می‌داد).» ⁽⁴⁾

در این آیات،صفت بارز الوهیت،تنها«خالق بودن»می‌باشد؛و بدین سبب است که در سورۀ «احقاف»،پس از آنکه می‌فرماید: ما خَلَقْنَا السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ وَ ما بَیْنَهُما إِلاّ بِالْحَقِّ... ،از مشرکان سؤال می‌کند:

«بگو(ای پیامبر!)آیا شریکانی را که به جای خداوند قائل هستید،نگریسته‌اید؟به من نشان دهید از زمین چه آفریده‌اند؟و آیا برای آنها در آسمان‌ها شرکت و دخالتی است؟اگر شما راست می‌گویید برای من کتابی بیاورید که پیش از این قرآن باشد،یا اثر و خطی که از علوم پیشینیان باقی مانده باشد،و دلالت بر صحّت عبادت غیر خدا داشته باشد.»⁽⁵⁾

و در آیۀ 40 سورۀ فاطر می‌فرماید:

«به من بنمایانید آنها را که خدا می‌دانید از زمین چه آفریده‌اند؟آیا برای آنها شرکت و دخالتی در امر آسمان‌ها نیز می‌باشد؟» ⁽¹⁾

و در آیۀ 16 از سورۀ رعد می‌فرماید:

«آیا برای خداوند شریکانی قرار داده‌اند که آنان،خلقتی چون آفرینش او دارند،به طوری که این دو خلقت برای آنها مشتبه شد و نتوانستند بین این دو خلقت فرق بگذارند(و بدین علّت اینان، آنها را شریکان خدا قرار دادند)؟!» ⁽²⁾

و در آیۀ 17 سورۀ نحل می‌فرماید:

«پس آیا کسی که خلق می‌کند،مانند کسی است که خلق نمی‌کند؟آیا متذکّر نمی‌شوید؟» ⁽³⁾و در آیۀ 20 سورۀ نحل،آیۀ 3 سورۀ فرقان و آیۀ 191 سورۀ اعراف نیز همین معنا را متذکّر می‌گردد.

نیز در آیۀ 73 سورۀ حج می‌فرماید:

«همانا کسانی را که جز خدا می‌خوانیدشان،هرگز نمی‌توانند مگسی را هم خلق کنند،هر چند که بر این کار مجتمع شوند!» ⁽⁴⁾

در همۀ این آیات،در مقام تحدّی و استدلال با مشرکان،در زمینۀ توحید سخن گفته شده است؛در دو آیۀ اوّل می‌پرسد:

«این بت‌ها که آنها را اله می‌خوانید و عبادت می‌کنید،نشان دهید که در زمین چه آفریده‌اند؟» در آیۀ سوم می‌پرسد:

«آیا برای اللّه شریک گرفته‌اید،به این علّت که این شریکان مانند اللّه مخلوق‌هایی دارند؛و این مخلوق‌ها با مخلوق‌های الهی برایتان مشتبه شده است؟مسلّما می‌دانید که چنین نیست!»

بنابراین در آیات بعد می‌فرماید:

«آیا کسی که خالق می‌باشد،با آن که خالق نیست یکسان است؟!»

و در آیۀ اخیر می‌فرماید:

«اینان که جز خدا می‌خوانید(آلهه‌ای که جز خدا می‌خوانید)هرگز مگسی را خلق نمی‌کنند، اگر چه با هم در این کار همکاری کنند.»

چنان که می‌بینیم قرآن در مقام استدلال و مقابله با مشرکان که-جز«اللّه»-خدایان دیگری را پرستش می‌کنند،می‌فرماید:

«آفرینش خاص اللّه است و این«اله»ها آفرینشی ندارند و بدان قادر نیستند.»

از همۀ این احتجاج‌ها معلوم می‌شود که صفت بارز اله،«خالقیت»می‌باشد.

در آیات زیر این معنی روشن‌تر بیان شده است:

«این خدای شماست،پروردگارتان.الهی جز او نیست،آفرینندۀ هر چیز.پس او را پرستش کنید.» ⁽¹⁾

-انعام:102. [1]ذلِکُمُ اللّهُ رَبُّکُمْ لا إِلهَ إِلاّ هُوَ خالِقُ کُلِّ شَیْءٍ فَاعْبُدُوهُ...

«گفت:ای قوم!اللّه را عبادت کنید،جز او الهی بر شما نیست؛او شما را از زمین آفرید.»⁽²⁾

«آیا آفریننده‌ای جز اللّه هست که شما را از آسمان و زمین روزی دهد؟الهی جز او نیست....»⁽³⁾

«جز اللّه،خدایانی دیگر برای خود اختیار کردند که هیچ چیزی را نمی‌آفرینند و خود آن خدایان آفریده شده‌اند.»⁽⁴⁾

بنابراین همۀ افعال آفرینش،از اله و خدای جهان است؛باران می‌فرستد،گیاه را می‌رویاند، زنده می‌کند،می‌میراند،شفا می‌دهد و مالک هر شیء اوست.

و چون چنین است،مؤثّری در عالم هستی،جز او-که به اللّه موسوم می‌باشد-نیست تا بتواند نیازمندی‌های ما را برآورد.پس باید اللّه را بپرستیم و از او حاجت بطلبیم.

آیات زیر ناظر بدین معنا می‌باشد:

«بگو بیندیشید که اگر اللّه،شنوایی و بینایی شما را بگیرد و بر دل‌های شما مهر زند(فهمیدن قلب شما را بازگیرد)،کدام الهی جز اللّه است که آنها را به شما بازگرداند؟»⁽⁵⁾

«آن که ملک آسمان‌ها و زمین از آن اوست،الهی جز او نیست،اوست که زنده می‌کند و می‌میراند.»⁽¹⁾

«کدام اله جز اللّه،برای شما روشنایی می‌آورد؟آیا نمی‌شنوید؟»⁽²⁾

«این چنین است خداوند پروردگارتان،ملک و پادشاهی از آن اوست،الهی جز او نیست،شما را به کجا می‌برند؟»⁽³⁾

«و فرعون گفت:ای هامان!برجی بلند برایم بساز،شاید من به اسباب(آفرینش)آسمان‌ها برسم،و بر اله موسی مشرف و مطّلع شوم؛و من موسی را دروغگو می‌پندارم.» ⁽⁴⁾

«الهی جز او(اللّه)نیست،اوست که زنده می‌کند و می‌میراند؛پروردگار شما و پروردگار پدران پیشین شما.»⁽⁵⁾

«اوست اللّه،آن که الهی جز او نیست،و او بر غیب و شهود عالم است...»⁽⁶⁾

«اوست اللّه،آن که الهی جز او نیست،و او ملک و قدّوس و سالم است.»⁽⁷⁾

«این است و جز این نیست که اله شما اللّه است،آن که الهی جز او نیست،علم او هر چیز را فراگرفته است.»⁽⁸⁾

«بگو(ای پیامبر!)اگر خدایان دیگری با او بودند-همان‌طور که ایشان می‌گویند-آن خدایان به سوی خداوند عرش راهی را می‌طلبیدند و به دست می‌آوردند.»⁽⁹⁾

«جز اللّه،الهی را برای خویش اختیار کردند،تا باعث عزّت و اعتبار برای ایشان گردد.»⁽¹⁰⁾

«آیا از زمین اله‌هایی(خدایانی)اختیار کرده‌اند که آن اله‌ها می‌گسترانند(زنده می‌کنند و

می‌گسترانند).» ⁽¹⁾

-انبیاء:21. [1]أَمِ اتَّخَذُوا آلِهَةً مِنَ الْأَرْضِ هُمْ یُنْشِرُونَ

برای این آیه تفاسیر متفاوتی مطرح گردیده است که ترجمۀ حاضر بر اساس یکی از آنان می‌باشد.

«آیا برای ایشان اله‌هایی می‌باشد که آنها را در برابر قدرت ما حفظ می‌کند؟» ⁽²⁾

«آیا در برابر خدا اله‌هایی اختیار کنم که اگر خدای رحمان ضرری برایم بخواهد،هیچ سودی از آن اله‌ها نصیبم نشود؟» ⁽³⁾

«جز اللّه اله‌هایی اختیار کردند،شاید که یاری داده شوند.»⁽⁴⁾

«ما چیزی نمی‌گوییم،مگر اینکه بعضی از خدایان ما به تو زیان رسانیده‌اند.»⁽⁵⁾

«اله‌های ایشان که از آنها و نه از اللّه حاجت می‌خواهند،هیچ سودی برایشان نداشته‌اند.»⁽⁶⁾

قرآن هرگونه آفرینشی را مخصوص«اله»می‌داند؛از باریدن باران تا روییدن نبات و شفای بیماران،پیروزی بر دشمن،توانگری و نجات از فقر،همۀ اینها و هر قدرت و فعل دیگری در کون و مکان را فقط و فقط از اله می‌داند.با این دلیل،اللّه-یعنی اله حقیقی جهان-در قدرت و فعل هیچ شریکی ندارد؛او یگانه و بی‌مانند است: لَمْ یَلِدْ وَ لَمْ یُولَدْ وَ لَمْ یَکُنْ لَهُ کُفُواً أَحَدٌ و او اللّه است؛تنها اله،فقط و فقط اللّه است و بس:

«این است و جز این نیست که اللّه،اله واحد است و منزّه می‌باشد از آنکه او را فرزندی باشد.»⁽⁷⁾«به تحقیق کافر شده‌اند آنان که گفتند اللّه یکی از سه تا می‌باشد،در حالی که الهی جز اله واحد نیست.»⁽⁸⁾

«اللّه فرزندی اختیار نکرده است و با او الهی دیگر نیست.»⁽⁹⁾

«خداوند فرمود دو اله نگیرید،این است و جز این نیست که او(اللّه)اله واحد است.»⁽¹⁰⁾

و به همین دلیل،پرستش(عبادت)خاص ذات اوست،و شریکی در عبادت برای او نباید گرفت:

«من هستم اللّه،که الهی جز من نیست.پس مرا پرستش کن و برای یاد من نماز برپا دار.» ⁽¹⁾

-طه:14. [1]إِنَّنِی أَنَا اللّهُ لا إِلهَ إِلاّ أَنَا فَاعْبُدْنِی وَ أَقِمِ الصَّلاةَ لِذِکْرِی

«هیچ پیامبری پیش از تو نفرستادیم،مگر آنکه به او وحی می‌فرستادیم که الهی جز من نیست، پس مرا عبادت کنید.»⁽²⁾

به این دلیل نیز هر فعلی از بنده صادر شود،باید به قصد تقرّب به اله واحد-که اللّه است-باشد و به قصد رضای او انجام گیرد.

ولی اکثر افراد بشر،برای اله واحد-اللّه-شریک قائل شده غیر او را پرستش کرده برای تقرّب به غیر او،اعمال خویش را انجام می‌دهند.

و گاه در بشر،کسانی مانند فرعون یافت شده‌اند که ادّعای الوهیت کرده‌اند.چنان که قرآن از آن خبر داده می‌فرماید:

«فرعون گفت:ای مردم!برای شما الهی جز خودم نمی‌دانم.» ⁽³⁾

در جای دیگر نقل می‌فرماید که وی در خطاب به موسی علیه السّلام گفت:

«اگر الهی جز من اختیار کنی،تو را از زندانیان خواهم ساخت.»⁽⁴⁾

که در هر دو مورد،مقصود از اله،آن کسی است که«برای او کارگزاری و از او فرمان‌برداری می‌کنند»؛چه آنکه در آیۀ دیگر از قول قوم فرعون،نقل می‌فرماید که گفتند:

«آیا موسی و قوم او را رها می‌کنی تا در زمین فساد کنند و تو را و اله تو را رها کنند؟»⁽⁵⁾

از این آیه معلوم می‌شود که فرعون و فرعونیان را،جز فرعون،الهی دیگر بوده است،که قاعدتا آن اله را عبادت می‌کرده‌اند و از او حاجت می‌خواستند.بنابراین الوهیت فرعون به معنی آن بوده است که:

هر کاری را برای او و رضای او می‌بایست انجام می‌دادند.

در این آیه نیز،اله،به همین معنا می‌تواند باشد:

«(ای رسول!)دیدی حال آن کس که هوای نفسش را خدای خود ساخت(چگونه هلاک شد)؟آیا می‌توانی تو حافظ و نگهبان او(از هلاکت)باشی؟ ⁽¹⁾

-فرقان:43. [1]أَ رَأَیْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلهَهُ هَواهُ أَ فَأَنْتَ تَکُونُ عَلَیْهِ وَکِیلاً

«(ای رسول ما!)می‌نگری کسی را که هوای نفسش را خدای خود قرار داده و خدا او را با وجود آگاهی‌اش(و پس از اتمام حجّت)گمراه ساخته است. ⁽²⁾»

از این رو اله معبودی است که برایش عبادت می‌نماییم،و رضای او را هدف اعمال خود قرار می‌دهیم.یک چنین موجودی می‌شود«اله»و«معبود»؛و فرمانبر-عبد-او،پرستش‌کننده و خواهان رضای او می‌شود.

اصطلاح دوم: رب

اشارة

«رب»مهم‌ترین اصطلاح اسلامی است که فهم آن در بحث ما مورد لزوم است.این اصطلاح در قرآن کریم بسیار به کار رفته،و فهم بسیاری از آیات تعیین‌کنندۀ قرآن کریم به روشن شدن این اصطلاح وابسته است.

ما جملۀ مبارکه و آیۀ شریفۀ اَلْحَمْدُ لِلّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ را در زندگی روزمره و در نمازها بسیار بیان می‌کنیم،ولی نزد بسیاری از افراد معنای دقیق این جمله روشن نیست.از آنجا که لفظ «رب»رکنی از عبارت فوق را تشکیل می‌دهد،به طور مسلّم،تا معنای«رب»روشن نشود،مفهوم دقیق و والای این عبارت،و آیات بسیاری از قرآن کریم روشن نخواهد شد.حتی اساسی بودن بعد توحیدی مفهوم این اصطلاح،شناخت خداوند و پیامبر و امام،و تمیز موحّد از مشرک نیز به درک عمیق معنای واژۀ«رب»بستگی دارد.

نخست ببینیم که این لغت در زبان عربی به چند معنا آمده است:

معنی«رب»در لغت عرب

راغب اصفهانی لغت‌شناس معتبر و مشهور می‌گوید:

«الرّب فی الاصل التربیة و هو إنشاء الشیء حالا فحالا،إلی حدّ اتمام.»

«رب در اصل مصدر است،و به معنای تربیت کردن می‌آید.تربیت کردن عبارت است از پرورش و رشد دادن یک چیز از حالتی به حالتی تا به حد تمامیت و کمال برسد.»

آن کسی که چیزی یا حیوان یا انسانی را از اوّلین مرحله وجود تا حد کمال و تمام،پرورش و

رشد می‌دهد،آن چیز یا حیوان یا انسان را تربیت کرده است.پس رب در اصل مصدر بوده و به این معنا آمده است.راغب اضافه می‌کند:«عرب اینک رب را برای فاعل استعاره کرده و به عنوان اسم فاعل به کار می‌برد.» ⁽¹⁾

-مفردات،ماده رب182/،چاپ تهران.دیگر لغویین مضمونی که راغب با تفصیل نسبی آورده بود،با الفاظ و عبارت‌های مختصرتری آورده‌اند.جوهری با لفظ اصلاح و تربیت می‌آورد:ربّ الضّیعة ای اصلحها و اتمها و ربّ فلان ولده ای ربّاه.الصحاح 130/1. [1]قیومی با لفظ سیاست و قیام به تدبیر تعبیر کرده است:رب زید الامر ربّا من باب قتل إذا ساسه و قام بتدبیره.المصباح المنیر259/.

اگر کسی مرغداری داشته باشد،تخم‌مرغ‌ها را رسیدگی و مواظبت می‌کند تا اینکه جوجه شوند؛جوجه را دانه و غذا و آب می‌دهد؛با بیماری‌های او مبارزه می‌کند تا اینکه جوجه رشد کرده به مرغ تبدیل گردد.او که مالک و در ضمن پرورش‌دهندۀ این مرغ است،«ربّ»آن محسوب می‌شود.همچنین به صاحب خانه‌ای که خانه‌اش را اداره می‌کند و همۀ جوانب امور آن را خود به عهده دارد،«ربّ البیت»گفته می‌شود.

«ربّ العالمین»،یعنی خداوندگار و پروردگار جملۀ عالمیان،که هم خالق-مالک آنهاست- و هم تکامل‌بخش و پروندۀ ایشان؛و از اوّلین مرحلۀ وجود،مراقب احوال آنها بوده،و تا سر حدّ کمال،همو پرورششان می‌دهد.فرقی که بین ربوبیت حقّ متعال و ربوبیّت صاحب خانه بر خانه و...

از نظر لغت وجود دارد،این است که به خداوند به طور مطلق و بدون اضافه به چیزی،ربّ می‌توان گفت؛به تعبیر قرآن کریم: بَلْدَةٌ طَیِّبَةٌ وَ رَبٌّ غَفُورٌ ⁽⁴⁾(سرزمینی پاکیزه و پروردگاری آمرزنده).

ولی به دیگران با اضافه به چیزی ربّ گفته می‌شود؛مثلا ربّ الدّجاج(پرورش‌دهنده و مالک مرغ)؛ربّ البیت(صاحب و اداره کنندۀ خانه)؛ربّ الشّجر،(پرورش دهندۀ درخت و مالک آن).

تا اینجا به اجمال،مفهوم دقیق لغوی اصطلاح قرآنی«رب»روشن شد.اگر این مفهوم دقیق را در نظر بگیریم،می‌توانیم علّت درگیری‌ها و مبارزه‌های پیامبران را با طاغوت و یا زورمندان طاغی عصرشان درک کنیم و بدانیم که این درگیری‌ها بر سر چه موضوعی بوده است.

تاریخ شرایع آسمانی نشان می‌دهد،زورمندانی که در برابر پیامبران قرار می‌گرفتند،معمولا با ایشان بر سر«ربوبیّت»خداوند به جنگ برمی‌خاستند،نه بر سر خالقیّت؛زیرا اغلب یا همۀ آنها قبول داشتند که خالق همۀ موجودات«اللّه»است.اگر چه ممکن بود آنها لفظ«اللّه»را به کار نبرند و مثلا مانند یهودیان«یهوه»بنامند.اینکه آنها خدا را به چه نامی می‌خواندند،مورد بحث نیست، فقط می‌خواهیم بگوییم همین قدر قبول داشتند که خالق کلّ موجودات عالم خداوند است؛ولی در مسألۀ«ربّ»اختلاف داشتند.

برای اثبات این سخن،چند مثال از رو در رو شدن پیامبران با امّت‌های خویش،یا با طواغیت زمانشان از قرآن کریم می‌آوریم،تا بتوانیم درگیری‌های مشابه را در امّت اسلامی بشناسیم.

قرآن کریم بارها و بارها داستان موسای کلیم علیه السّلام و امّت او،و درگیری‌هایش با فرعون جبّار -طاغوت عصرش-را بازگو می‌کند.ما در سورۀ نازعات،گوشه‌ای حسّاس از این داستان را می‌خوانیم:

فرعون پس از برخورد با موسی علیه السّلام و مشاهدۀ آیات الهی،اجتماع عظیمی از مردم مصر تشکیل داد،و در میان آنها بانگ برداشت که:«من ربّ بالاتر و برتر شما هستم!» ⁽¹⁾

-نازعات:24-21. [1]فَکَذَّبَ وَ عَصی ثُمَّ أَدْبَرَ یَسْعی فَحَشَرَ فَنادی فَقالَ أَنَا رَبُّکُمُ الْأَعْلی

امپراتور مصر-فرعون-در آن روزگاران مالک تمام مصر بوده و هر کس که کار می‌کرده، کارگر و مزدور او محسوب می‌شده است؛پس لازمۀ ربوبیت را،که دادن آب و نان و غذا و تأمین احتیاج‌های مردم می‌باشد،در ظاهر داشته و مدّعی بوده است که:«اینها همه در ملک من است و من به شما می‌دهم؛بنابراین،قانون را نیز من باید وضع کنم،و شما بر اساس نظرها و خواسته‌های من باید زندگی کنید.به هر صورت،من باید قانون بگذارم و شریعت و راه و رسم زندگی را من باید تعیین کنم.اگر می‌گویم بنی اسرائیل باید بنده باشند،کودکان پسر آنها ذبح شوند و دخترها زنده بمانند،قطعا باید پذیرفته شود.اگر می‌گویم بنی اسرائیل باید پست باشند و قبطیان و مردم اصلی مصر،سرور باشند،قطعا باید عمل گردد.اگر می‌گویم فلان چیز چنان بشود،حتما لازم است بشود.»

ربوبیتی که فرعون ادّعا می‌کرده،نه به این معنا بود که او خالق آسمان‌ها و زمین،و آفرینندۀ انسان و سایر چیزها بوده است؛بلکه او می‌گفته شما باید برای اجرای منویّات من و به دست آوردن خشنودی من کار کنید،و طبق فرامین من عمل نمایید.زیرا من ربّ شما هستم؛ربّ بالاتر و برتر! موسای کلیم علیه السّلام در برابر این منطق چه می‌گوید،سخن او چیست،چه پیامی دارد و با فرعون چگونه درگیر می‌شود؟خداوند به موسی و برادرش،هارون فرمان می‌دهد:

«ای موسی و ای هارون!به نزد فرعون بروید و بگویید:ما از طرف کسی آمده‌ایم که خداوند و پروردگار توست،تو را پرورش داده و به کمال رسانیده.ای فرعون!تو که ادّعا می‌کنی ربّ برتر و بالاتر مردم هستی،سخت در اشتباهی،و ادّعایی واهی و دروغین داری.ما بر صدق سخنمان آیه و نشانه‌ای از جانب پروردگارت به همراه داریم.» ⁽¹⁾

-طه:47-43. [1]اِذْهَبا إِلی فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغی فَأْتِیاهُ فَقُولا إِنّا رَسُولا رَبِّکَ فَأَرْسِلْ مَعَنا بَنِی إِسْرائِیلَ وَ لا تُعَذِّبْهُمْ قَدْ جِئْنَاکَ بِآیَةٍ مِنْ رَبِّکَ...

البته فرعون که پروردگاری برای خویشتن نمی‌شناسد،و این سخن را قبول ندارد،سؤال می‌کند: فَمَنْ رَبُّکُما یا مُوسی ⁽²⁾:«شما که ربوبیّت را از من پذیرا نیستید،و می‌گویید ربوبیّت از آن دیگری است،و باید قانون و حکم را از دیگری بگیریم،این دیگری کیست؟» قالَ رَبُّنَا الَّذِی أَعْطی کُلَّ شَیْءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدی ⁽³⁾:«موسی می‌گوید:ربّ ما آن کسی است که همه چیز را

آفریده و نظام زندگی و قانون زیستن برای آن چیز تعیین فرموده؛و به عبارت دیگر،او را راهنمایی کرده است.و هر مخلوقی باید به موجب قانونی که او برایش قرار داده زندگی کند.».

فرعون سخن موسی علیه السّلام را متین می‌بیند و می‌ترسد که این حرف در دل‌ها جا بگیرد؛لذا به ایجاد شبهه می‌پردازد تا اشتباه فکری به وجود آورد.فرعون می‌گوید:«پس مردم گذشته چه وضعی داشته‌اند؟آیا آنها هم ربّی داشته‌اند؟آیا ربّ مورد ادّعای تو بر آنها هم فرمانروایی داشته است؟»موسی جواب می‌دهد و در جواب خود نیز بر ربوبیّت حقّ متعال تکیه می‌کند:«اوضاع آنها و سرگذشتشان را پروردگار من می‌داند،که نه به گمراهی درمی‌افتد،و نه به فراموشی گرفتار می‌شود.» ⁽¹⁾

-طه:51 و 52. [1]قالَ فَما بالُ الْقُرُونِ الْأُولی قالَ عِلْمُها عِنْدَ رَبِّی فِی کِتابٍ لا یَضِلُّ رَبِّی وَ لا یَنْسی

حوادث ادامه می‌یابد؛باز فرعون برای شکستن منطق موسی علیه السّلام به حیلتی دیگر دست می‌زند.

وی می‌خواهد احساسات مردم را علیه او بشوراند؛لذا به آن حضرت می‌گوید:«شما آمده‌اید که با سحرتان ما را از سرزمینمان بیرون کنید،و کشور و وطن ما را تسخیر نمایید.بنابراین ما هم از نیروی سحر برای نابود کردن سحر شما سود خواهیم برد.» ⁽²⁾ساحران مزدور فرعون با تمام نیرو به جنگ موسی علیه السّلام می‌آیند؛اما قدرت ربّ العالمین آشکار شده و تمام سحر ایشان نابود می‌گردد.ساحران که از دیگر مردم،روشنی بیشتری در شناخت سحر دارند،در برابر قدرت ربوبی،سر تعظیم بر خاک می‌سایند و می‌گویند: آمَنّا بِرَبِّ هارُونَ وَ مُوسی ⁽³⁾:«ما به صاحب و پروردگار موسی و هارون ایمان آوردیم.»سپس در برابر اعتراض و تشدّد فرعون اعلام می‌کنند: إِنّا آمَنّا بِرَبِّنا لِیَغْفِرَ لَنا خَطایانا وَ ما أَکْرَهْتَنا عَلَیْهِ مِنَ السِّحْرِ وَ اللّهُ خَیْرٌ وَ أَبْقی ⁽⁴⁾:«ما به پروردگار و صاحبمان ایمان آوردیم،تا اشتباه‌های ما و گناه سحری که تو ما را بدان مجبور ساختی،ببخشد،و خداوند بهتر و پاینده‌تر است.»

در سراسر این داستان،نام«رب»تکرار می‌شود،و در هر دو طرف از«رب»سخن گفته می‌شود.موسی از او دم می‌زند؛ساحران به او ایمان می‌آورند و فرعون او را قبول ندارد.بنابراین به خوبی و روشنی مشاهده می‌کنیم که درگیری در دو جبهۀ شیطان و رحمان،دوستان خدا و

دشمنان او،پیامبران و طاغوت‌ها،بیشتر بر سر ربوبیّت است،و اینکه ما رأی و قانون و حکم و دستور را از چه کسی باید بپذیریم.

در زندگانی حضرت ابراهیم علیه السّلام،پیامبر بزرگ خدا نیز همین‌گونه درگیری و نبرد وجود دارد:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِی حَاجَّ إِبْراهِیمَ فِی رَبِّهِ أَنْ آتاهُ اللّهُ الْمُلْکَ ⁽¹⁾

-بقره:258.« [1]آیا ندیدی آن کس را که خداوند به او پادشاهی عطا کرده بود،با ابراهیم دربارۀ ربّش محاجّه می‌کرد؟»

ابراهیم است و نمرود؛خداوند به نمرود،ملک و سلطنت نیرومندی داده است.نیرومندی و قدرت مطلقه،او را به طغیان می‌کشاند و به ربوبیّت حقّ متعال کافر می‌شود.درگیری ابراهیم با نمرود بر سر همین مسأله است؛حضرت ابراهیم به او می‌گوید:«آن کس حق دارد قانون‌گذاری کند و چگونگی زیست بشر را تحدید و تعیین کند،که او را می‌آفریند و می‌میراند.آری ربّ همه، اوست و ربّ من هم اوست.»

نمرود،طاغوت آن عصر می‌گوید:«من هم زنده می‌کنم و می‌میرانم؛یک نفر را که محکوم به اعدام است از زندان بیرون آورده آزاد می‌کنم.این مرده محسوب می‌شد و من زنده‌اش کردم.

دیگری را که آزادانه و بی‌گناه در کوچه یا خیابان راه می‌رود اعدام می‌کنم.این زنده بود و باید زنده می‌ماند،و من بودم که او را میراندم.بنابراین،خصوصیتی که تو برای«رب»برشمردی،من هم دارم.پس من هم رب هستم.»

اینجا بود که شبهه ایجاد شد و ممکن بود که افراد نادان،سخن او را بپذیرند.حضرت ابراهیم علیه السّلام بدون درنگ،استدلال دیگری عرضه می‌دارد:«ربّ من که اللّه است،آفتاب را از مشرق بیرون می‌آورد.اگر تو رب هستی و در این ادّعا صادقی،خورشید را از مغرب بیرون بیاور!» فَبُهِتَ الَّذِی کَفَرَ ⁽²⁾چه می‌توانست بگوید،ناچار درمانده شده در پاسخ این نکته مبهوت ماند.

این یک صحنه از درگیری قهرمان توحید است.در مبارزۀ دیگری که حضرت ابراهیم علیه السّلام با ستاره‌پرستان و ماه‌پرستان و خورشیدپرستان داشت،نظیر همین درگیری تکرار می‌شود.حضرت ابراهیم به اجتماع این مشرکان آمده به مجادله با آنها می‌پردازد.البته با زبان خودشان،و با آنچه ایشان بدان باور دارند؛به شکلی که استدلال او را فهم کنند و پردۀ جهلشان دریده شود:

شب هنگام است.ابراهیم ستاره‌ای روشن می‌بیند.به انبوه ستاره‌پرستان رو کرده می‌گوید:

هذا رَبِّی ⁽¹⁾

-انعام:76.

اما وقتی ستاره غروب می‌کند،ابراهیم علیه السّلام به ضعف و نقص آن اشاره کرده می‌گوید:«این نمی‌تواند ربّ من باشد.ربّ من نباید غروب کند و من غروب‌کنندگان را دوست ندارم.»

داستان در مورد ماه و خورشید نیز تکرار می‌گردد و در آخر کار،پس از غروب خورشید (نیرومندترین و فروزنده‌ترین جرم آسمانی)ابراهیم علیه السّلام می‌گوید:

یا قَوْمِ إِنِّی بَرِیءٌ مِمّا تُشْرِکُونَ إِنِّی وَجَّهْتُ وَجْهِیَ لِلَّذِی فَطَرَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ حَنِیفاً وَ ما أَنَا مِنَ الْمُشْرِکِینَ ⁽²⁾

«ای قوم من!همانا من از همۀ چیزهایی که شما آنها را شریک ربوبیّت خداوند قرار داده‌اید، بیزارم.من روی دل به سوی کسی می‌کنم که آسمان‌ها و زمین را خلق فرموده و ربّ من است.»

مردم دست از ابراهیم برنمی‌دارند و سخن بین آنها ادامه می‌یابد.حضرت ابراهیم در برابر مجادله‌های ایشان اظهار می‌دارد:«پروردگار من،اللّه،مرا رهبری کرده است.من از خدایان دروغینی که شما شریک او قرار داده‌اید،نمی‌هراسم.»⁽³⁾روشن است که قوم ابراهیم علیه السّلام خدا را می‌شناختند،اما برای او در ربوبیّت شریک قائل بوده‌اند،و در این مسأله است که ابراهیم با آنها درگیر شده و به بحث و استدلال پرداخته است.

در صحنه‌ای دیگر،ابراهیم علیه السّلام با بت‌پرستان قوم خویش درگیری و نبرد دارد.او به محض ورود به صحنۀ اجتماع و برخورد با بت‌پرستان،بر اساس بینایی‌ها و روشنی‌های خدادادی و مبتنی بر وحی و الهام،به مخالفت با ایشان می‌پردازد و می‌گوید:«این صورتک‌ها چیست که شما بدانها روی کرده و بر درگاهشان سر تعظیم فرود آورده‌اید؟گفتند:ما پدران خویش را بر این راه یافتیم! فرمود:شما و پدرانتان سخت در گمراهی هستید.پرسیدند:تو با ما به شوخی سخن می‌گویی یا به جد؟ ⁽⁴⁾فرمود: بَلْ رَبُّکُمْ رَبُّ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ الَّذِی فَطَرَهُنَّ وَ أَنَا عَلی ذلِکُمْ مِنَ الشّاهِدِینَ⁽⁵⁾نه،من کاملا جدّی سخن می‌گویم.پروردگار شما همان پروردگار و نظام‌بخش

آسمان‌ها و زمین است که خود،آنها را خلق فرموده است.»

در واقع،اهل بابل بدین علّت ستاره و ماه و خورشید می‌پرستیدند و آنها را معبود قرار داده بودند،که آنها را در زندگی خود مؤثّر می‌دانستند،و تعیین سرنوشت خوب یا بد را به دست آنها می‌دیدند.یعنی چون آنها را ربّ و مدبّر جهان خود می‌دانستند،روی به عبادت آنها می‌آوردند.

در اینجا دو گونه شرک وجود داشت:شرک در ربوبیّت،و شرک در الوهیّت.بنابراین ابراهیم علیه السّلام در اینجا با تکیه بر خالقیّت که مورد قبول همۀ مشرکان بوده،شرک در ربوبیّت و الوهیّت را ردّ و طرد می‌کند.

اصحاب کهف،جوانمردان خداپرست روزگاران قدیم نیز همین سخن را دارند.آنها در برابر طاغوت عصر خویش بپا می‌خیزند و از ربوبیّت پروردگار آسمان‌ها و زمین دم می‌زنند:

وَ رَبَطْنا عَلی قُلُوبِهِمْ إِذْ قامُوا فَقالُوا رَبُّنا رَبُّ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ... ⁽¹⁾

-کهف:14. [1]

در واقع اصحاب کهف می‌خواستند بگویند:

«این شخص که ادّعای ربوبیّت می‌کند و می‌گوید که بشر باید از من فرمان ببرد و من باید برای او قانون بگذارم و زندگی‌اش را نظام بخشم،او رب نیست،او قانونگذار و نظام‌دهندۀ زندگی ما نیست.پروردگار ما همان ربّ آسمان و زمین است.»

در تاریخ برخورد اسلام و ایران نیز نمونه‌ای روشن از دخالت پادشاهان در قانون‌گذاری برای زندگی بشری،و تعیین حدود و مرزهای حیات انسان و تعیین نظام برای زندگی آدمی دیده می‌شود.در اینجا پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم به مقایسه برمی‌خیزند و نشان می‌دهند اینگونه قانون‌گذاری و تعیین نظام،خاصّ مقام منیع ربوبی است،و حتی خود ایشان هم در آن سهیم یا دخیل نبوده فرمانبر محض می‌باشند.

از جمله،نامۀ ایشان به خسرو پرویز،پادشاه ایران بود.خسرو پس از دریافت نامه،از سر تکبّر آن را پاره کرد و اسلام را پذیرا نشد.آنگاه به استاندار یمن-که در آن روزگاران فرستادۀ دولت ایران بود-نگاشت تا کسانی به نزد پیامبر اسلام فرستاده او را به نزد شاه ایران گسیل دارند.

دو مأمور او از یمن به طائف،و از طائف به مدینه آمده به خدمت حضرت نبوی مشرّف شدند.

هنگامی که به خدمت ایشان رسیدند،ریش خود را تراشیده و سبیل‌ها را رها ساخته بودند.پیامبر

اکرم از نگاه به صورت این دو ناخشنود بود.از آنها سؤال کرد:وای بر شما!چه کسی به شما فرمان داده که بدین صورت درآیید؟گفتند:ربّ ما(پادشاه ایران)به ما چنین فرمان داده است!پیامبر اکرم فرمود:لیکن ربّ من امر فرموده است که من محاسن بازگذارم و شارب را کوتاه نمایم. ⁽¹⁾

-طبری 655/2-656.

چنان که مشاهده می‌کنیم جهان ربوبی حتی در این مسألۀ به ظاهر کوچک در سرنوشت انسان نیز دخالت کرده و در آن به وضع قانون پرداخته است؛یک عمل را به مصلحت انسان دانسته و عمل دیگر را مطابق مصالح او نشناخته است.

اینها نمونه‌هایی هستند از تاریخ شرایع آسمانی که انگیزۀ اصلی درگیری انبیا و پیامبران خدا را با طاغوت‌های عصرشان روشن می‌کنند،و علّت اساسی نبرد مردان خدا و حزب خدا را در برابر احزاب مخالفشان آشکار می‌نمایند.در یک سو مردان خدایند که می‌گویند جز خداوند متعال هیچ کس نمی‌تواند برای بشر نظام زندگی تعیین کند و ربّ انسان تنها اوست؛زیرا تنها او ربّ همۀ جهانیان می‌باشد.در سوی دیگر طاغوت‌هایند که مدّعی قانون‌گذاری و نظام‌بخشی برای زندگی انسان می‌باشند.

تا اینجا نمونه‌های متعدّدی از برخورد پیامبران و مردان خدا با طواغیت هم‌عصرشان در مسأله مطرح شد و مورد بحث قرار گرفت.

اینک به برخوردی که پیامبران با پیشوایان دینی در این زمینه داشته‌اند می‌پردازیم.در این مورد هم پیامبران با همان قاطعیّت و استحکام نمونه‌های قبل عمل می‌کنند.دخالت بعضی از پیشوایان دینی در احکام دین خدا،کم و زیاد کردن و تغییر آنها را تقبیح کرده‌اند و از اینکه آنها خویشتن را به جای رب قرار می‌دهند محکوم دانسته‌اند و پیروان اینگونه کسان را مقصّر اعلام می‌نمایند.

قرآن کریم اوّلین سندی است که در این مورد در اسلام وجود دارد.قرآن کریم می‌فرماید:اهل کتاب،احبار و راهبان خویش را به جای خداوند،«رب»خویش قرار دادند.با روشنی مفهوم رب، ما معنای این آیه را می‌توانیم به خوبی بفهمیم.به علاوه روایت‌های فراوانی که از پیامبر اکرم و اهل بیت علیهم السّلام وارد شده مسأله را وضوح بیشتری می‌بخشد.

در سال نهم هجری،«عدی»پسر«حاتم طایی»که مسیحی مذهب بود به خدمت پیامبر

اسلام صلّی اللّه علیه و آله و سلّم رسید و پس از مذاکراتی اسلام را پذیرفت. ⁽¹⁾

-ابن هشام 578/4-581،چ مصطفی السقا و دیگران،مصر 1375.

در ملاقات دومی که عدی با پیامبر اکرم داشت،شنید که ایشان این آیه را قرائت می‌فرمایند:

اِتَّخَذُوا أَحْبارَهُمْ وَ رُهْبانَهُمْ أَرْباباً مِنْ دُونِ اللّهِ ⁽²⁾

«یهود و نصاری به جای خداوند،پیشوایان دینی خویش را ربّ خود قرار دادند!»

عدی عرضه داشت:ما پیشوایان دینی خود را عبادت نمی‌کردیم!رسول اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم فرمود:

«آیا ایشان حلال خدا را،حرام نمی‌کردند و حرام او را حلال نمی‌کردند،و شما نیز بی‌چون و چرا از آنان پیروی می‌کردید؟» ⁽³⁾

در این حادثۀ تاریخی،پیامبر خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم اشاره دارند به اینکه به چه شکل پیشوایان دینی در متن شریعت دخالت کرده‌اند و قوانین بشری بر اساس امیال و هواهای مختلف،جایگزین قوانین الهی شده است.

این حقیقت حتی امروز هم در میان مسیحیان وجود دارد.پاپ،پیشوای روحانی مسیحیّت حق دارد که مقرّرات مذهبی کاتولیک را تغییر بدهد.مسیحیان نیز بی‌تأمّل می‌پذیرند.کلیسا بر اساس انجیل موجود،مدّعی است که می‌تواند قانونگذار باشد و آنچه او در زمین تصویب می‌کند در آسمان نیز پذیرفته خواهد گشت.و دقیقا این همان سخن است که قرآن کریم در آیۀ مذکور بدان اشاره می‌کند.ما در انجیل متی می‌خوانیم:

«تویی پطرس،و برین صخره،کلیسای خود را بنا می‌کنم،و ابواب جهنم،بر آن استیلا نخواهد یافت،و کلیدهای ملکوت آسمان را به تو می‌سپارم،و آنچه بر زمین ببندی،در آسمان بسته گردد، و آنچه در زمین‌گشایی،در آسمان گشاده شود.» ⁽⁴⁾

پس قرآن کریم که به احبار(دانشمندان)یهودی و راهبان(عابدان)مسیحی،عنوان«ربّ»داده است،بدین خاطر می‌باشد که آنها قانون‌گذاری می‌کردند،و در نظام زندگی انسان،اعمال نظر

می‌نمودند.حلال خدا را حرام،و حرام خدا را حلال می‌نمودند.بنابراین درگیری انبیا بدین جهت بوده که بشر،فقط تحت ربوبیّت حقّ متعال قرار گیرد،و تنها فرمان او را بپذیرد،و حلال و حرام و ممنوع و روا را از او بگیرد.تمام روح و محتوای دین نیز جز این،چیز دیگری نمی‌باشد.

اگر من در سرزمینی مجبور شوم که حکمی را-بر خلاف فرمودۀ خدا-از قدرتمندی بپذیرم و عمل کنم،او را ربّ خویش قرار نداده‌ام؛گردن‌گذاری به ربوبیّت افراد،آنجاست که با اختیار خود و بر خلاف فرمان خدا،قانون او را پذیرفته بدان عمل نمایم.که در آن صورت،آن موجود را ربّ خویش قرار داده‌ام.مثلا پیشوای بزرگ روحانی مسیحیّت کنونی،پولس می‌گفت:اینک من به شما می‌گویم اگر مختون شوید،مسیح برای شما هیچ نفعی ندارد.

مسیحیان هم پذیرفته ختنه نکردند. ⁽¹⁾

-رسالۀ پولس به غلاطیان.تورات ختنه را یک حکم دینی می‌داند(رجوع کنید به:تورات،سفر لاویان باب 12،بند 3)و مسیحیّت چیزی جز ادامۀ یهودیّت نیست.بنابراین چنین حکمی در مسیحیّت اوّلیه و تحریف‌ناشده وجود داشته و بعدها طبق فرمان پولس از میان رفته است(رجوع کنید به:قاموس کتاب مقدّس،مادۀ ختنه343/).

در اینجا بود که مسألۀ رب قرار دادن پیشوایان دینی پیش آمد.

اصطلاح سوم: اللّه

برای شناخت معنی«اللّه»-که آن را لفظ جلاله گویند-ناگزیر بودیم که نخست لفظ«اله»را بشناسیم تا پس از آن بتوانیم به معرفت لفظ«اللّه»نایل آییم.

لغویّین گفته‌اند:لفظ«اللّه»از«اله»مشتق می‌باشد،و از اسم خاص خداوند،خالق جهان است ⁽¹⁾

-رجوع کنید به:مفردات القرآن(راغب)،مادۀ اله.

بنابر آنچه بیان شد،آنگاه که مسلمان می‌گوید:«لا إله إلاّ اللّه»می‌خواهد بگوید:

«جز اللّه خالقی نیست،رازقی نیست،برآورندۀ حاجاتی نیست و انجام دادن کارها برای رضای اوست.»

اصطلاح چهارم: عبد

این کلمه از مادۀ«عبادت»و«عبودیت»گرفته شده است.راغب اصفهانی در مورد عبودیّت و عبادت می‌نویسد:

«العبودیّة إظهار التذلل،و العبادة ابلغ منها،لأنّها غایة التذلّل»:عبودیت عبارت است از اظهار کوچکی و ذلّت،و عبادت در فهماندن این مطلب رساتر است؛زیرا عبادت،عبادت می‌باشد در نهایت ذلّت و کوچکی.بعد اضافه می‌کند:عبادت دو گونه است:عبادت تسخیری و عبادت اختیاری که این نوع دوم،خاص موجودهای صاحب شعور و ادراک می‌باشد.

فیروزآبادی می‌نویسد:«عبد عبادة و عبودة و عبودیة»:عبادت کرد،یعنی اطاعت کرد.بنابراین عبادت و عبودیت یعنی فرمانبری.

پاره‌ای از لغویّین هر دو نظر را آورده‌اند؛مثلا جوهری،لغت‌شناس معتبر و بزرگ،و صاحب کتاب«الصحاح»می‌گوید:«اصل العبودیة:الخضوع و الذلّ،و العبادة:الطاعة»:عبودیت در اصل عبارت است از خضوع و ذلّت،و عبادت همان اطاعت و فرمانبری می‌باشد.

بنابراین عبد می‌تواند به معنای:

1)خضوع‌کننده،اظهار ذلّت و کوچکی کننده

2)اطاعت‌کننده،فرمانبر،

باشد.

این کلمه در معنای اوّل مقابل اله به معنای معبود قرار می‌گیرد،و در معنای دوم مقابل اله به معنای مطاع واقع می‌شود که همان معنای رب را دربردارد.یعنی مالک و قانونگذار همۀ جهان

در دو صحنۀ تشریع و تکوین.

به همین معنای دوم از عبادت است که در حدیثی از امام صادق علیه السّلام نقل شده که فرمودند:

«من أطاع رجلا فی معصیته فقد عبده.» ⁽¹⁾

-اصول کافی 398/2.

«هر کس،از فردی در معصیتی اطاعت کند،او را پرستش نموده است.»

و نیز در معنای دوم(عبودیّت در برابر ربوبیّت)از حضرت امام رضا علیه السّلام نقل می‌شود که رسول اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم فرمودند:

«من أصغی إلی ناطق فقد عبده؛فإن کان النّاطق عن اللّه فقد عبد اللّه،و إن کان الناطق عن إبلیس فقد عبد إبلیس.» ⁽²⁾

«اگر کسی به سخن گوینده‌ای گوش فرادهد،او را عبادت کرده است.در صورتی که گوینده از خدا سخن بگوید،شنونده خدا را عبادت نموده،و اگر از ابلیس سخن بگوید،او ابلیس را عبادت کرده است.»

با توجّه به همین نکتۀ حسّاس،فرق میان مکتب اهل بیت(تشیّع)و مکتب خلفا(تسنّن)روشن می‌شود؛و آن فرق اساسی این است که هیچ یک از ائمّۀ اهل بیت علیهم السّلام از نزد خود سخن نمی‌گفتند، بلکه می‌گفتند پیامبر فرموده،یا خداوند فرموده است. ⁽³⁾

عن عنبسة،قال:سأل رجل أبا عبد اللّه علیه السّلام عن مسألة فاجابه فیها فقال الرجل:إن کان کذا و کذا ما کان القول فیها؟فقال له: مهما أجبتک فیه لشیء،فهو عن رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم لسنا نقول برأینا من شیء.(بصائر الدّرجات300/-301) [4]

«متعتان کانتا علی عهد رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم أنا أنهی عنهما و أعاقب علیهما،متعة الحجّ و متعة النّساء ⁽⁵⁾أو أنا أنهی عنهما و أضرب علیهما...» ⁽⁶⁾

«دو متعه بود که در عصر نبوی روا شمرده می‌شد؛اما من از آنها نهی می‌کنم و آنها را حرام می‌نمایم،و عامل آنها را عقاب خواهم کرد،و تازیانه خواهم زد.»

امام صادق علیه السّلام نمی‌فرمود من اجتهاد می‌کنم،من رأی می‌دهم،و یا نظر شخص من چنین است؛بلکه می‌فرمود:قال اللّه،و قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم.اما ابو حنیفه می‌گفت من این چنین اجتهاد کرده‌ام،و این نظر و رأی را دارم.و قیاس-که دخالت فکر بشری در احکام خداست-بدین ترتیب در مذهب فقهی او جایز بود.علمای ما در عصرهای اوّلیه،تنها محدّث بوده‌اند،و از امام روایت می‌کرده‌اند،و علمایی که امروز هستند نیز نمی‌گویند من چنین می‌گویم.اینان فقیه هستند؛یعنی کسانی که حکم خدا و رسول را می‌فهمند و در بیان هر حکمی از احکام اسلام،به گفتار امام یا حدیث پیامبر مراجعه می‌کنند،و یا به کتاب خدا،قرآن نظر می‌افکنند.بنابراین هرچه می‌کنند، کوشش در فهم حکم خداست،نه اعمال نظر شخصی و ذوق و سلیقۀ فردی.پس کسی که به دنبال امام صادق علیه السّلام رفته یا از علمای مکتب او پیروی می‌کند،گوش به فرمان خدا داده است؛او بندۀ خداست و خدا را عبادت کرده است.اما درست بر خلاف او،کسی که گوش به سخن افرادی بدهد که می‌گویند من می‌گویم،من اجتهاد کرده‌ام،من رأی می‌دهم،من قانون می‌گذارم؛بندگی خدا را نکرده است.

با آشنایی به راه و روش این دو مکتب،نقش راستین ائمّۀ اهل بیت علیهم السّلام را در جوامع اسلامی خواهیم شناخت،و از این حقیقت که بدان اشاره شد،خواهیم فهمید که پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و حضرت حجّت بن الحسن علیهما السّلام یک هدف داشته به یک شکل کار می‌کنند.

درس دوّم

اشارة

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم

قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم:

«سیأتی زمان علی أمّتی لا یبقی من القرآن إلاّ رسمه،و لا

من الإسلام إلاّ اسمه،یسمّون به و هم أبعد النّاس عنه.»

پیامبر اسلام فرموده است:

«زمانی بر امّت من خواهد آمد که از قرآن جز رسمش،-که

همان خط و نوشتۀ آن است-و از اسلام نیز جز نامش نخواهد

ماند.مردمان به این نام-مسلمان-نامیده می‌شوند،ولی آنان

از همه کس از اسلام دورترند».

ثواب الاعمال(صدوق)301/؛بحار الانوار 190/52

اصطلاح پنجم: هدایت

مقدّمه

آنچه در نظر است که مورد بحث و ارزیابی قرار گیرد-تا آنجا که خداوند توفیق دهد-این جمله از حدیث پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم است:لا یبقی من الاسلام إلاّ اسمه،«از اسلام چیزی جز اسم آن باقی نمی‌ماند.»

پیامبر اسلام صلّی اللّه علیه و آله و سلّم پیش‌بینی عجیبی فرموده است.با برخورد به این پیشگویی،سؤال‌هایی برای ما پیش می‌آید:

مگر اسلام در زمان پیامبر به چه شکل بوده است؟

این اسلام بعد چه شده؟یعنی چگونه آن را از محتوای اصلی خالی کرده‌اند؛آن را به چه شکل تحریف نموده و چگونه حقایقی از آن را تبدیل یا کتمان نموده‌اند؟

چگونه ائمّه علیهم السّلام اسلام صحیح را-که اکنون در دست ماست-به میان امّت بازگرداندند،و به همان‌گونه که در زمان پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم بود،به مردم عرضه داشتند؟

با شناختن و دانستن پاسخ‌های این سؤال‌ها،خواهیم دانست که تکلیف ما در زمان کنونی مقابل اسلام چیست.

پرسش‌های فوق در جملۀ زیر خلاصه می‌شود:

«اسلام چه بوده؛چه شده؛و اکنون چه باید کرد؟»

در بحث گذشته گفته شد که از دقّت در آیات قرآن می‌فهمیم که«رب»،پرورش‌دهنده‌ای است

که به موجود مورد تربیت خویش،نشو و نما می‌دهد تا آنجا که آن موجود به کمال برسد.تأمین نیازهای موجود مورد تربیت-مثل تدوین قانون‌های لازم جهت زندگانی-از شئون ربوبیّت است و نیز دانستیم که درگیری مهم پیامبران با اقوامشان،و به خصوص با طاغوت‌های عصر خود بر سر این بوده که ربوبیّت از آن کیست؟و به شهادت قرآن کریم،اغلب پیامبران،نزاعی بر سر خالقیّت باری تعالی با اقوامشان نداشته‌اند.

در قرآن کریم می‌خوانیم:

وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ لَیَقُولُنَّ اللّهُ... ⁽¹⁾

-لقمان:25. [1]

«اگر از ایشان بپرسی که آسمان‌ها و زمین را چه کسی آفریده است،حتما خواهند گفت:اللّه.» وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ لَیَقُولُنَّ خَلَقَهُنَّ الْعَزِیزُ الْعَلِیمُ ⁽²⁾

وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَهُمْ لَیَقُولُنَّ اللّهُ... ⁽³⁾

بنابراین،بحث و درگیری با مشرکان،غالبا بر سر خالقیّت خداوند نبوده،بلکه عمدتا بر محور ربوبیّت،گفتگو و نزاع بوده است.اینجا مرکز اصلی جنگ پیامبران با طاغوت‌ها و امّت‌های جاهلشان است.پیروزی در این نبرد است که پیامبران را به اقامۀ دین موفّق می‌کند.

ما گفتیم«رب»متعهّد است که برای زیست موجودات مورد تربیتش قانون‌گذاری کند.اصولا خصیصۀ برجستۀ ربوبیّت همین است.اللّه خلق می‌کند و چون ربّ مخلوق خویش می‌باشد، چگونگی زیست او را مقدّر می‌کند؛به او قانون زندگی می‌دهد؛نظام زیستش را تعیین می‌کند و او را به وسایل رسیدن به کمال خود،مجهّز ساخته در این راه راهنمایی می‌کند.

پیامبران نیز بر سر همین خصیصۀ اساسی و اصلی-ربوبیّت-می‌ایستادند،و می‌گفتند:ای بشر! ربّ تو و پروردگار تو،همان ربّ آسمان‌ها و زمین است.او برای همۀ موجودات قانون وضع کرده،او به آسمان و زمین و موجوداتشان نظام بخشیده است،و همو برای شما قانون گذاشته و راه و رسم زندگی معیّن نموده است:

إِنَّ رَبَّکُمُ اللّهُ الَّذِی خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ فِی سِتَّةِ أَیّامٍ ثُمَّ اسْتَوی عَلَی الْعَرْشِ

یُغْشِی اللَّیْلَ النَّهارَ یَطْلُبُهُ حَثِیثاً وَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ وَ النُّجُومَ مُسَخَّراتٍ بِأَمْرِهِ أَلا لَهُ الْخَلْقُ وَ الْأَمْرُ تَبارَکَ اللّهُ رَبُّ الْعالَمِینَ ⁽¹⁾

-اعراف:54. [1]

«پروردگار شما«اللّه»است که آسمان‌ها و زمین را در شش روز[دوره]آفرید و پس از آن بر تخت[قدرت و توانایی خویش]آرمید. ⁽²⁾روز را-که با شتاب در پی شب است-با پردۀ شب پوشاند،و خورشید و ماه و ستارگان به امر او مسخّرند.[ای بندگان!]آگاه باشید که ملک آفرینش،خاص خداست و حکم نافذ،فرمان اوست که منزّه و بلند مرتبه و ربّ عالمیان است.» این آیه با کلمۀ«ربّ شما»شروع می‌شود،و پس از امثال آوردن از گردش جهان و پدیدار شدن شب و روز برای ربوبیّت او،وی را با صفت«ربّ العالمین»می‌ستاید.

هدایت از شئون اصلی ربوبیّت است.خداوند متعال چون ربّ جهان و موجودات آن است، هدایت همۀ آنها را به دست دارد:

سَبِّحِ اسْمَ رَبِّکَ الْأَعْلَی اَلَّذِی خَلَقَ فَسَوّی وَ الَّذِی قَدَّرَ فَهَدی ⁽³⁾

«تسبیح و تنزیه کن اسم ربّ اعلای خویش را، ⁽⁴⁾آن کس که همۀ موجودات را متعادل خلق فرموده و هر عضو از اعضای هر موجود را به جای خویش نهاد ⁽⁵⁾آن کس که برای همۀ موجودات اندازه قرار داد و سپس بر اساس این تقدیر و اندازه،آنها را هدایت فرمود.»

حضرت موسی علیه السّلام در برابر فرعون که از او در مورد ربّش سؤال کرد،فرمود:

رَبُّنَا الَّذِی أَعْطی کُلَّ شَیْءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدی ⁽⁶⁾

«ربّ ما آن کسی است که همه چیز را خلق،و سپس هدایت فرمود.»

هدایت ناشی و زاییده از ربوبیّت است،و هدایت-چنانچه در آیات سورۀ اعلی آمده است- از ابتدای پیدایش و تکوین موجود تا پایان حیات او ادامه دارد.ربّ جهان بر اساس صفت

ربوبیّت،بعد از خلقت موجود و اعطای وسایل تحصیل کمال بدو،او را به راه کمال راهنمایی می‌کند.

در مباحث گذشته به تفصیل بیان کردیم که راه و رسم زندگی موجودات،یعنی راه و رسم به کمال رسیدن آنها،هر یک درخور مرحلۀ وجودی او تعیین می‌گردد؛و هدایت هر کدام،به فراخور ساختمان و طبیعت اوست.در مورد یک دسته از ایشان،قرآن کریم سخن از تسخیر دارد.قرآن جمادات را در زنجیر نیرومند قانون آفرینش مجبور و مسخّر می‌داند.اینها راه کمالشان را بدین شکل می‌پیمایند،و از آن ذرّه‌ای تخطّی نمی‌کنند؛زیرا دور شدن از راهی که خلقت برایشان معیّن نموده،مساوی با نابودیشان می‌باشد:

وَ سَخَّرَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ کُلٌّ یَجْرِی لِأَجَلٍ مُسَمًّی... ⁽¹⁾

-زمر:5.و [1]در سورۀ لقمان آیۀ 29: [2]کُلٌّ یَجْرِی إِلی أَجَلٍ مُسَمًّی

«و آفتاب و ماه را مسخّر گردانید،هر یک از اینها تا وقت معیّنی به حرکت خویش ادامه می‌دهند.»

برای دسته‌ای دیگر از موجودات،هدایت الهی از نوع الهام است.حیوانات تحت هدایت الهامی خداوند زندگی می‌کنند و راه کمال خویش را می‌پیمایند و به حد تمام می‌رسند.زندگی دقیق و ظریف و گاه بسیار پیچیدۀ حیوانات،همه از طریق الهام راهبری می‌شود.زندگی حیوانی از اوّلین لحظه حیات تا آخرین مرحلۀ کمال،و از آنجا تا دم مرگ،در پرتو اینگونه از هدایت،ادامه می‌یابد.

در قرآن کریم مثالی از زندگی حیوانی را چنین می‌یابیم:

وَ أَوْحی رَبُّکَ إِلَی النَّحْلِ أَنِ اتَّخِذِی مِنَ الْجِبالِ بُیُوتاً وَ مِنَ الشَّجَرِ وَ مِمّا یَعْرِشُونَ ثُمَّ کُلِی مِنْ کُلِّ الثَّمَراتِ فَاسْلُکِی سُبُلَ رَبِّکِ ذُلُلاً... ⁽²⁾

«پروردگارت به زنبور عسل الهام فرمود که در کوه‌ها یا درختان و یا خانه‌هایی که بشر برای تو ساخته مسکن بگیر؛سپس از همۀ گل‌ها تغذیه کن و بر راه‌هایی که پروردگارت برای تو ساخته، فرمانبرانه راه برو.»

امّا در مورد انسان،برترین موجود در میان این سه دسته،هدایت از طریق وحی می‌رسد.

دستگاه ربوبی به کار می‌افتد و وحی از سرچشمۀ آن به وسیلۀ فرشتگان مقرّب و یا راه‌های دیگر به

پیامبران نازل می‌گردد و راه و رسم زندگی انسان را تعیین می‌کند.زیست او را در همۀ جوانب نظام می‌بخشد و راه رسیدن به کمال‌های انسانی را به او نشان می‌دهد،و او را در طریق رسیدن به سعادت دو جهانی راهبری می‌کند.

اصطلاح ششم: اسلام

اشارة

نظامی که خداوند برای انسان معیّن و مقدّر فرموده،در فرهنگ قرآن،«اسلام»نام دارد؛دینی که برای بشر،بر اساس فطرت و ظرفیت وجودی او،و منطبق با طبیعت انسانی او،از جانب«ربّ»او آمده و«اسلام»نام گرفته است.اسلام،اسم خاص شریعت و دین حضرت خاتم الأنبیاء صلّی اللّه علیه و آله و سلّم نیست؛آنچه که همۀ انبیا-نوح،ابراهیم،موسی و عیسی علیهم السّلام-به عنوان دین آورده‌اند،«اسلام»نام داشته است.بر طبق قرآن کریم،ادیان قبل از حضرت نوح علیه السّلام نامگذاری نشده‌اند،ولی از عصر ایشان به بعد،نام همۀ شرایع خدا،اسلام می‌باشد.

بنابر منطق قرآن:

إِنَّ الدِّینَ عِنْدَ اللّهِ الْإِسْلامُ وَ مَا اخْتَلَفَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتابَ إِلاّ مِنْ بَعْدِ ما جاءَهُمُ الْعِلْمُ بَغْیاً بَیْنَهُمْ ⁽¹⁾

-آل عمران:19. [1]

«به طور قطع،دین نزد خداوند اسلام است،و اهل کتاب اختلاف نکرده‌اند در آن،مگر بعد از شناخت و دانایی،و البته آن هم از سر ظلم و ستم...»

بنابراین،تعریف اسلام،به این صورت خلاصه می‌شود:

«مجموعۀ قوانینی که پروردگار انسان،به تناسب ساختمان و مطابق طبیعت انسانی وی و جهان پیرامونش،برایش تشریع کرده است.» ⁽²⁾

از این به بعد بحث ما بر سر اسلام است که این اسلام-یعنی راه و رسم زندگی و فکر و اعتقاد و اخلاق انسان-چه بوده،پس از پیامبر به چه شکل در آمده،چگونه از محتوا خالی شده است و اکنون چه بایدش کرد؟

پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم فرموده بود:«لا یبقی من الاسلام إلاّ اسمه.»«از اسلام مگر اسمی باقی نمی‌ماند».این اسلام چه بوده و چگونه بی‌محتوا شده که تنها اسمی از آن باقی مانده است؟

با تحلیل دقیق از اسلام می‌توان آن را به چهار وجود گوناگون تقسیم نمود؛به عبارت دیگر اسلام در جامعۀ انسانی،می‌تواند چهارگونه وجود داشته باشد:

وجود اسمی

وجود مفهومی

وجود عملی یا شخصیّت اسلامی

وجود جامعۀ اسلامی.

وجود اسمی

ما در مجموعۀ احکام فردی و اجتماعی و اخلاقیات و اعتقادات اسلامی،به یک سری از اصطلاحات برمی‌خوریم-که همچون تمام جوانب این شریعت-از جانب خداوند وضع شده‌اند؛و در فرمایش پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم خواندیم:زمانی خواهد آمد که از اسلام جز این اصطلاحات-که همان وجود اسمی اسلامند-چیزی باقی نخواهد ماند.پیامبر خاتم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم مبعوث می‌شود و حکم«صلاة»،«وضوء»،«جهاد»و...را می‌آورد.

«وضوء»در لغت عرب به معنای پاکیزگی،و«صلاة»به معنای نیایش،و«جهاد»گرفته شده از «جهد»،به معنای وسع و طاقت است.پیامبر این واژه‌ها را استخدام می‌کند و آنها را بر یک رشته رفتارها و اعمال-که بر اساس وحی تعیین و تنظیم شده-نامگذاری می‌نماید.در اینجا این واژه‌ها به سری الفاظی که در اسلام معنای خاصی دارند،وارد می‌شوند،و رنگ اسلامی می‌گیرند،و در شمار اصطلاحات خاص اسلام درمی‌آیند؛و بالاخره در کنار سایر اصطلاحات،وجود اسمی اسلام را تشکیل می‌دهند.

وجود مفهومی

مفاهیم راستین اسلام در همۀ جوانب آن-یعنی زمینه‌های عملی،اخلاقی و اعتقادی-وجود مفهومی اصطلاحات اسلام را تشکیل می‌دهند.آنگاه که پیامبران مبعوث می‌شوند،اصطلاحات دینی را به همراه مفاهیم حقیقی آنها،با هم می‌آورند و آنها را به عنوان رسالت الهی تبلیغ می‌کنند.و می‌دانیم که وظیفۀ اوّلیه و اصلی همۀ پیامبران،در سراسر تاریخ تبلیغ رسالات الهی است:

فَهَلْ عَلَی الرُّسُلِ إِلاَّ الْبَلاغُ الْمُبِینُ ⁽¹⁾

-نحل:35. [1]در ضمن بررسی اصطلاح اسلام،به تحقیق مختصر اصطلاح رسالت نیز پرداختیم.

فَإِنْ تَوَلَّیْتُمْ فَاعْلَمُوا أَنَّما عَلی رَسُولِنَا الْبَلاغُ الْمُبِینُ ⁽²⁾

فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّما عَلَیْکَ الْبَلاغُ الْمُبِینُ ⁽³⁾

در یک تجزیه و تحلیل،می‌توان گفت که پیامبران دارای دو شخصیت متمایز از هم هستند:در مرحلۀ اوّل،یک مسلمانند؛بلکه نخستین مسلمان امّت خویشند،چنان که قرآن کریم در این مورد اشاراتی دارد. ⁽⁴⁾در مرحلۀ دوم،پیام‌آور خدایند.اینان بنابر هر یک از دو شخصیت خویش،دارای وظایفی هستند؛بنابر شخصیت اوّلیۀ خود که یک مسلمان می‌باشند،مأمورند نماز بخوانند،روزه بگیرند،مردم را به پاکی دعوت کنند و از فساد و تباهی بازدارند،به جهاد و حج بروند و خلاصه تمام وظایف مسلمانی را به نحو احسن انجام دهند.امّا بنابر شخصیت دوم،مأمورند تبلیغ کنند،نه چیز دیگر.

اینان چون پیامبر خدایند،باید سخن خدا را به گوش مردم برسانند و در این راه،از هیچ مانعی نهراسند و تا پای مرگ بایستند؛سنگسار بشوند،به تبعید و هجرت تن دردهند،امّا سخن خدا را -که در اصطلاحات اسلامی و مفاهیم صحیح آن خلاصه می‌گردد-به مردم امّتشان گوشزد کنند. ⁽⁵⁾

انّ اللّه لم یبعثنی لجمع الدّنیا و الرّغبة فیها و إنّما بعثنی لا بلغ عنه و أدلّ علیه.(تاریخ یعقوبی 17/2، [4]چ نجف)

و نیز در روایت دیگری می‌خوانیم:

قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم:یا معشر قراء القرآن!اتّقوا اللّه عزّ و جلّ فیما حمّلکم من کتابه،فانّی مسئول و انّکم مسئولون؛انّی مسئول عن تبلیغ الرّسالة،و امّا انتم فتسألون عما حمّلتم من کتاب اللّه و سنتی.(اصول کافی 606/2) [5]

در سراسر تاریخ،پیامبران هم اسم و هم مفهوم اسلام را در جامعه عرضه می‌نمایند.تازه این کار اوّل آنهاست،نه تمام آن.آنگاه که در جامعه،مردم با واژه‌های اسلامی-مثل صلاة و وضوء و جهاد-و مفاهیم اسلامی آنها آشنا شدند،پیامبران به کوشش تازه‌ای دست می‌زنند؛آنها تکاپو می‌کنند که این تفکّر و این شناخت و این رسالت،به مرحلۀ فعلیّت و عمل برسد.یعنی مردمی به وجود آیند که به مفاهیم اسلامی جامۀ عمل بپوشانند.

مردم عصر تبلیغ،با مجاهدت پیامبران،وجود اسمی و مفهومی دین خدا و یکایک اعمال و رفتار و اعتقادات آن را می‌شناسند و فهم می‌کنند.هم با اصطلاح خاص اسلامی آشنا می‌گردند،و هم با معنایی که در پشت آن نهفته است مأنوس می‌شوند.ابو ذرها و أبو لهب‌ها،عمّارها و ابو جهل‌ها،همه و همۀ معاصران انبیا،مؤمنان و کافرانشان،کلّیۀ اصطلاحات و مفاهیم اسلامی را درک می‌کنند.پس از آن،نوبت به وجود عملی اسلام می‌رسد،و پیامبران مجاهدت می‌کنند که این مفاهیم،وجود عملی و فعلی پیدا کنند؛نمازگزار به وجود آید و به همۀ احکام و اخلاقیّات اسلامی جامۀ عمل پوشانیده شود.

وجود عملی یا شخصیّت اسلامی

در اینجاست که سومین وجود-که وجود عملی اسلام است-خودنمایی می‌کند و شخصیت اسلامی پیدا می‌شود.شخصیت اسلامی در آن فرد نمایان شده که وضو می‌گیرد،نماز می‌گزارد،به روزه تن درمی‌دهد،حج و جهاد می‌کند و به اخلاقیّات اسلام پابند است.غیر از تبلیغ،تمام کوشش پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم در مکّه،ساختن شخصیّت‌های اسلامی بود.او در این دوره،شخصیّت علی علیه السّلام، خدیجه،ابو ذر،عمّار،سمیّه،یاسر،خبّاب،بلال و...را به وجود آورد.در اواخر اقامت پیامبر در مکّه،این سه مرحله از وجود اسلام به مدینه انتقال یافت،و در غیاب پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم در آنجا پا گرفت.

این مسأله خود روشن است که امکان ندارد مرحلۀ سوم از وجود اسلام-یعنی وجود فعلی یا شخصیّت اسلامی-در جایی باشد،امّا وجود اسلامی و وجود مفهومی آن در آنجا نباشد.تا پیامبر اصطلاحات اسلامی را بیان نکند و معنای صحیح آن را تبلیغ نفرماید،وجود سوم که شخصیّت اسلامی یا اسلام عملی است،به وجود نخواهد آمد؛زیرا این دو وجود بر وجود سوم سبقت دارند.

وجود جامعۀ اسلامی

حال که وجود سوم یا شخصیّت اسلامی در جامعه شکل گرفت و به وجود آمد،پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم به مرحلۀ چهارم از وجود اسلامی می‌پردازد که ایجاد جامعۀ اسلامی است.این در زمانی است که این شخصیّت‌های اسلامی با پیامبر«بیعت»کرده‌اند تا جامعۀ اسلامی را بنیاد نهند؛جامعه‌ای که در آن احکام اجتماعی اسلام اقامه شود و اسلام دیوار خانه‌ها را شکافته به صحنۀ اقتصاد و سیاست و صلح و جنگ پای نهد.اینجاست که مفهوم و عملکرد«بیعت»را در اسلام می‌فهمیم و درمی‌یابیم که بیعت،به وچودآورندۀ جامعۀ اسلامی،یا بالاترین وجودهای اسلام می‌باشد.

بنابراین اسلام در زمان پیامبر ما چهار وجود یافت.هم اصطلاحات دینی اعلام شد؛هم مفاهیم عرضه و تبلیغ گشت؛هم افرادی تربیت یافتند که بار عمل به اسلام را بردارند،و بالاخره یک جامعۀ اسلامی بنیاد گرفت.

در ادوار گذشتۀ تاریخ بشر،در زمان تمام پیامبران(انبیای مرسل)،همین اصطلاحات شریعت خاتم الأنبیاء،به همراه معنای آنها وجود داشت:«صلاة»،«زکاة»،«صوم»،«جهاد»و...پیامبران سلف،به هر شکل ممکن،این اصطلاحات و مفاهیم را تبلیغ کرده بودند.اضافه بر این، شخصیّت‌های اسلامی نیز تربیت می‌شد.البته توفیق پیروزی پیامبران در این قسمت سوم،گاهی کم و گاهی زیاد بوده است.بعضی از پیامبران هم این امکان را پیدا کردند که جامعۀ اسلامی ایجاد کنند؛مانند موسی و داوود و سلیمان علیهم السّلام؛و بعضی این امکان را به دست نیاوردند.

در زمان پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم اسلام با تمام وجود خویش،با تمام مراحل و ابعادش در جامعه پدید آمد.امّا بعد از آن حضرت چه شد؟شاید برای شما خیلی شگفت‌آور باشد که بدانید،اسلامی که در میان گروه انبوهی از مسلمانان،هم‌اکنون هست،جز اسم اسلام،چیز دیگری نیست،و مفهوم و معنای واقعی آن از میان رفته است.مثلا نماز صحیح شرطهایی دارد،وقتی این شروط وجود نداشته باشد،وجود حقیقی نماز از بین رفته است.همچنین روزه و جهاد و دیگر احکام اسلامی، اگر با خصوصیّات و شرایط آن همراه نباشد،حکم اسلام بر آنها جاری نخواهد بود.

سؤال را تکرار می‌کنیم:«وجود لفظی و معنوی اسلام،و وجود شخصیّت اسلامی و مجتمع اسلامی،در عصر پیامبر خاتم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و عدّه‌ای از پیامبران پدید آمد،امّا بعد از رحلت این پیامبران، اوضاع ایشان به چه صورتی درآمد؟»

در مورد پیامبران گذشته باید بگوییم:بعد از وفات ایشان،اسلام به کلّی از متن جامعه حذف شد

و تحریف و تبدیل و کتمان گشت.البته نه در عرض یک روز و به یک‌باره،بلکه در طول زمان.

اسلامی که حضرت موسی بن عمران آورد،رفته رفته از بین رفت؛اسلامی که حضرت عیسی بن مریم تبلیغ فرمود،پس از او نابود گردید و حتّی وجود اسمی و لفظی‌اش نیز نماند.زیرا اسم دینی که خداوند به تمام انبیاء وحی فرموده،«اسلام» ⁽¹⁾

-مقصود این نیست که در زبان سریانی حضرت نوح علیه السّلام،یا عبرانی حضرت موسی و عیسی علیهم السّلام عینا کلمۀ«اسلام» -که عربی است-وجود داشته،بلکه می‌تواند معنای«اسلام»به آن زبان‌ها مطرح بوده باشد.مانند کلمۀ«فارقلیط»در انجیل یوحنّا،که به معنای احمد و محمّد می‌باشد.

تنها این گروه(یهودیان و مسیحیان)خود را به این دو پیامبر نسبت می‌دهند؛ولی آیا این اعمال و رفتار و اعتقادات موجود در میان یهودیان و مسیحیان را،موسی بن عمران یا عیسی بن مریم، آورده‌اند؟آیا شراب‌خواری،ختنه نکردن و اعتقاد به آنکه عیسی پسر خداست و خداوند متشکّل از سه«اقنوم»است،از جانب حضرت عیسی بن مریم علیه السّلام تبلیغ شده است؟بنابراین جامعۀ اسلامی، شخصیّت اسلامی،لفظ و معنای آن،همه و همه،از دست رفته؛و به عبارتی:لم یبق من الاسلام الّذی جاءت به الانبیاء قبل نبیّنا،حتّی اسمه!

حال ببینیم در شریعت خاتم الأنبیاء صلّی اللّه علیه و آله و سلّم وضع به چه صورت است؟خود آن حضرت می‌فرماید:«تنها اسمش می‌ماند».آری از اسلام فقط اسمی خواهد ماند و از قرآن رسمی(رسم الخط).

ما درصدد هستیم که این سخن را بفهمیم و پیرامون آن تعمّق و کاوش کنیم.گفتیم اسلامی که انبیای گذشته آورده‌اند،هیچ یک از مراحل وجودی‌اش باقی نمانده است؛امّا در شریعت خاتم، طبق فرمایش آن حضرت،در عصر پس از وی،از اسلام تنها اسم آن پایدار می‌ماند.البته به معنای دقیق کلمه.این حادثۀ ناگوار،مربوط به عصر اوّلیۀ امامت است.نقش ائمّۀ اهل بیت در جامعۀ

اسلامی،این بود که اسلام مرده و از مفهوم تهی شده و از جامعه بیرون شده را احیا کرده به جامعه بازگردانند؛هم وجود مفهومی اسلام و هم وجود عملی آن را زنده نمایند.این بزرگواران هم مفاهیم اسلام را به جامعه بازگرداندند،و هم به دنبال آن،شخصیّت‌هایی بزرگ پروراندند.

دانشمندان بزرگ ما،آنگاه که از اجرای احکام اسلام در جامعه سخن می‌گویند،به این مسأله تصریح دارند که مردم مسلمان باید فقیه جامع شرایط را در اجرای احکام،در جامعۀ اسلامی یاری کنند.و این نظر مؤیّد مسأله‌ای است که ما در متن بدان اشاره داشتیم.اینک نظریۀ فقها:

محقّق حلّی در«شرایع الاسلام»می‌نویسد:

«یجوز للفقهاء العارفین إقامة الحدود فی حال غیبة الامام،کما لهم الحکم بین النّاس مع الامن من ضرر سلطان الوقت.و یجب علی النّاس مساعدتهم علی ذلک.» ⁽¹⁾

-شرایع الاسلام 344/1،چ نجف.

شهید اوّل در کتاب«الدّروس الشّرعیه»می‌نویسد:

«و الحدود و التّعزیرات الی الامام و نائبه و لو عموما.فیجوز فی حال الغیبة للفقیه الموصوف بما یأتی فی القضاء،إقامتها مع المکنة،و یجب علی العامّة تقویته و منع المتغلّب علیه مع الامکان.و یجب علیه الافتاء مع الامن،و علی العامّة المصیر الیه و الترافع فی الاحکام.» ⁽²⁾

لازم است به خاطر داشته باشیم گروه بیعت‌کنندگان که تشکیل‌دهندگان جامعۀ اسلامی هستند، باید بدان حد برسند که بر دوش آنها ایجاد یک جامعۀ صحیح امکان داشته باشد.بنابر همین اصل است که پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم در مکّه،از مسلمانان بیعتی نگرفت،زیرا دیدیم بیعت زمینۀ تشکیل جامعه و نشان وفاداری و اطاعت افراد مسلمان نسبت به حکومت عادلۀ اسلامی می‌باشد.

در معنی بیعت گفته‌اند:

«اعلم انّ البیعة هی العهد علی الطّاعة،کأنّ المبایع یعاهد أمیره علی أنّه یسلم له النّظر فی أمر نفسه و امور المسلمین،و لا ینازعه فی شیء من ذلک،و یطیعه فیما یکلّفه به من الامر...» ⁽³⁾

«بایع السّلطان،إذا تضمن بذل الطّاعة له بما رضخ له،و یقال لذلک بیعة و مبایعة.» ⁽⁴⁾

و نیز رجوع کنید به:المصباح المنیر و لسان العرب،مادّۀ بیع.

در مکّه از یک سو گروه مسلمانان بدان حد از قدرت انسانی و سیاسی و اقتصادی نرسیده بودند که در مقابل نیروی کفر-که سراسر جزیرة العرب را فراگرفته بود-به تمام و کمال بایستند،و از سوی دیگر هنوز احتیاج به تربیت اسلامی داشتند که از پرورش‌یافتگان جاهلیت ظلمانی عرب، شخصیت‌های راسخ اسلامی به وجود آیند.

اینکه در تاریخ از زبان امیر المؤمنین علیه السّلام نقل می‌شود که می‌فرماید:«اگر من چهل تن صاحب ارادۀ پولادین می‌یافتم با گردانندگان سقیفه برابری می‌کردم.» ⁽¹⁾

-شرح نهج البلاغه 141/1،چ قدیم،47/2،تحقیق محمّد أبو الفضل ابراهیم،چ مصر.

البته این افراد همان عموم مردمند که معمولا پیروند،نه رهبر و متفکّر و گرداننده،و آن چهل تن کسانی هستند که مغز متفکّر مردم هستند،و گردانندۀ امور.

این مسأله هم روشن است که یک صاحب عزم و ارادۀ پولادین،چه قدر می‌تواند در پیشبرد یک نهضت و فکر و عقیده مؤثّر باشد،و در کنار او چندین و چند تن می‌توانند جمع شوند.مثلا در تاریخ زعامت و حکومت علوی،یک تن چون عمّار یاسر یا کسی چون مالک اشتر نخعی،چه قدر مؤثّر بودند،و نبودشان در شکست و توقّف ظاهری جبهۀ حق چه قدر تأثیر گذارد؟این دو بزرگ از همان کسانی بودند که امام آنها را صاحب عزم می‌خواند.و اینکه در تاریخ می‌بینیم بیش از هزار تن از صحابۀ پیامبر که در رکاب امیر المؤمنین در صفّین شرکت داشتند ⁽²⁾،همه به گرد عمّار جمع بودند،و او از تپّه‌ای بالا نمی‌رفت و یا به وادی و درّه‌ای قدم نمی‌گذاشت،مگر اینکه به همراه او بالا رفته پایین می‌آمدند،نشان می‌دهد که یک تن صاحب عزم می‌تواند چند نفر را به گرد خویش گرد آورد و به خود جذب نماید.بنابراین،جامعۀ اسلامی در مرحلۀ اوّل بر دوش چندین تن از مردمان اسلام‌شناس،بصیر و جانباز و فرمانبردار،و از آن پس بر انبوه کثیر مردمان مسلمان بنیاد می‌گیرد.

تحریف،و ابعاد آن در امم گذشته

ما در یک بحث مقایسه‌ای و تطبیقی کوچک،چگونگی تحریف و تبدیل و کتمان را در امّت‌های گذشته بررسی می‌کنیم،تا با روشنی بیشتری،به شریعت آخرین و سرنوشت آن برسیم.

در این راه به تنها سند غیر قابل خدشه و دقیقی که از تاریخ ادیان الهی در دست داریم(قرآن کریم)، مراجعه می‌کنیم تا ببینیم شرایع آسمانی گذشته چگونه نابود شده‌اند.

کتمان

وَ إِذْ أَخَذَ اللّهُ مِیثاقَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتابَ لَتُبَیِّنُنَّهُ لِلنّاسِ وَ لا تَکْتُمُونَهُ فَنَبَذُوهُ وَراءَ ظُهُورِهِمْ وَ اشْتَرَوْا بِهِ ثَمَناً قَلِیلاً فَبِئْسَ ما یَشْتَرُونَ ⁽¹⁾

-آل عمران:187. [1]

«[یاد بیاور آنگاه را]که خدا از آن کسان که بدیشان کتاب داده است،پیمان گرفت که حقایق دینی را برای مردم بیان کنید و کتمان ننمایید.اینها پیمان را شکسته پشت سر انداختند و حقایق را به اندک بهایی فروختند.پس چه بدفروشی کردند.»

إِنَّ الَّذِینَ یَکْتُمُونَ ما أَنْزَلْنا مِنَ الْبَیِّناتِ وَ الْهُدی مِنْ بَعْدِ ما بَیَّنّاهُ لِلنّاسِ فِی الْکِتابِ أُولئِکَ یَلْعَنُهُمُ اللّهُ وَ یَلْعَنُهُمُ اللاّعِنُونَ ⁽²⁾

«آن کسان که نشانه‌ها و هدایت‌هایی را که ما نازل کردیم،آن هم پس از اینکه آنها را برای مردم،درون کتاب آسمانی روشن ساخته‌ایم،کتمان می‌کنند از رحمت الهی دور خواهند بود،و لعنت لعنت‌کنندگان بر ایشان شایسته است.»

إِنَّ الَّذِینَ یَکْتُمُونَ ما أَنْزَلَ اللّهُ مِنَ الْکِتابِ وَ یَشْتَرُونَ بِهِ ثَمَناً قَلِیلاً أُولئِکَ ما یَأْکُلُونَ فِی بُطُونِهِمْ إِلاَّ النّارَ وَ لا یُکَلِّمُهُمُ اللّهُ یَوْمَ الْقِیامَةِ وَ لا یُزَکِّیهِمْ وَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِیمٌ ⁽³⁾

«آنها که کتب آسمانی را پوشیده و پنهان می‌دارند،و در برابر آن بهای اندکی می‌گیرند،به اندرون خویش جز آتش وارد نمی‌کنند.و خداوند در روز رستاخیز با ایشان سخن نمی‌گوید و پاکشان نمی‌سازد،و برایشان عذابی دردناک خواهد بود.»

در هم کردن حق و باطل

یا أَهْلَ الْکِتابِ لِمَ تَلْبِسُونَ الْحَقَّ بِالْباطِلِ وَ تَکْتُمُونَ الْحَقَّ وَ أَنْتُمْ تَعْلَمُونَ ⁽¹⁾

-آل عمران:71. [1]

«ای اهل کتاب!چرا دانسته و عمدا باطل را به روی حق می‌کشید،و حقّ و باطل را آمیخته حق را شبهه‌ناک می‌نمایید.»

وَ لا تَلْبِسُوا الْحَقَّ بِالْباطِلِ وَ تَکْتُمُوا الْحَقَّ وَ أَنْتُمْ تَعْلَمُونَ ⁽²⁾

«دانسته و فهمیده حق را لباس باطل نپوشانید،و آن را کتمان ننمایید،در حالی که به کار خود عالم و آگاهید.»

تحریف

أَ فَتَطْمَعُونَ أَنْ یُؤْمِنُوا لَکُمْ وَ قَدْ کانَ فَرِیقٌ مِنْهُمْ یَسْمَعُونَ کَلامَ اللّهِ ثُمَّ یُحَرِّفُونَهُ مِنْ بَعْدِ ما عَقَلُوهُ وَ هُمْ یَعْلَمُونَ ⁽³⁾

«امید دارید اینها(اهل کتاب)به شما ایمان بیاورند،در صورتی که گروهی از ایشان کلام خدا را می‌شنیدند و بعد از اینکه آن را به خوبی فهم می‌کردند،دانسته به تحریفش می‌کشیدند؟»

...وَ مِنَ الَّذِینَ هادُوا سَمّاعُونَ لِلْکَذِبِ سَمّاعُونَ لِقَوْمٍ آخَرِینَ لَمْ یَأْتُوکَ یُحَرِّفُونَ الْکَلِمَ مِنْ بَعْدِ مَواضِعِهِ... ⁽⁴⁾

«پاره‌ای از یهودیان هستند که فراوان گوش به دروغ می‌سپارند؛اینان کلام خدایی را از جایگاه اصلی آن خارج ساخته تحریف می‌کنند.»

مِنَ الَّذِینَ هادُوا یُحَرِّفُونَ الْکَلِمَ عَنْ مَواضِعِهِ وَ یَقُولُونَ سَمِعْنا وَ عَصَیْنا... ⁽⁵⁾

«گروهی از یهودیانند که کلام خدا را از جایگاه اصیل آن(معنای حقیقی و مصداق واقعی)دور ساخته تحریف می‌کنند،و می‌گویند:شنیدیم و عصیان ورزیدیم.»

از دقّت در آیات گذشته،درمی‌یابیم که امّت‌ها برای زیرورو کردن حقایق آسمانی و شرایع

الهی،به راه‌هایی مختلف رفته‌اند؛دسته‌ای از حقایق را کتمان و پنهان می‌کردند.در مورد گروه دیگر از حقایق،حقّ و باطل را آمیخته نموده شبهه‌ناک می‌ساختند.قسم سومی را نیز تنها تغییر مسیر داده به تحریف معنوی می‌کشیدند و به ظاهر و لفظ آن کاری نداشتند.خلاصه اینکه به وسیلۀ اینگونه راه‌ها،کتاب‌های آسمانی را تحریف می‌کردند و تا آنجا پیش می‌رفتند که دیگر امکان شناخت حق از باطل وجود نمی‌داشت.

البته انگیزۀ اصلی همۀ این خیانت‌ها و زیروروکردن‌ها،این بود که همیشه و همه‌جا حقایق آسمانی با پاره‌ای از هواها و خواسته‌های نفسانی بشر در جنگ و نبرد بوده است.اعتبار و ارزش اینگونه حقایق،راه اعمال و اجرای خواسته‌های نفسانی را به روی قدرتمندان و اهل هوی می‌بسته؛اینجاست که یا باید دست رد به سینۀ لذّت‌ها و راحتی‌های بی‌حساب زد و یا آن حقایق را از اعتبار و رسمیّت انداخت،و یا آن را تغییر ماهیّت داد.زورمندان همۀ امّت‌ها،غالبا راه سوم را انتخاب می‌کردند.از آنجا که حاضر به پذیرش راه اوّل و ترک دلخواه‌ها و لذّت‌هایشان نبودند.

همچنین راه دوم نیز شدنی نبود،زیرا انکار یک‌بارۀ حقایق دینی به موقعیّت آنها لطمه وارد می‌آورد و زندگی را برایشان مشکل می‌ساخت.پس بهترین روش این بود که در زیر سرپوش دین،تمام مفاهیم و حقایق آن را زیر و رو و تحریف کنند.چنین بوده است سرنوشت همۀ ادیان آسمانی؛و کلیۀ شرایع گذشته بدینسان تحریف می‌شدند.قرآن کریم این خیانت‌ها و جنایت‌ها را تحت کلمۀ«بغی»-به معنی سرکشی و ستم و تجاوز-جمع کرده است. ⁽¹⁾

-بقره:213؛آل عمران:19؛شوری:14؛جاثیه:17.

در گذشته دیدیم که مقتضای ربوبیّت الهی این است که قوانین خویش را-که تنها قوانینی است که بر طبیعت انسان راست می‌آید-به وسیلۀ وحی بر پیامبران فروفرستاده به دست آنها بر ما تبلیغ فرماید.و نیز دانستیم که پیام‌آوران الهی،از آن جهت که پیام آورند،وظیفه‌ای جز تبلیغ ندارند.امّا هر پیامبر،پیش از اینکه پیام‌آور خدا باشد،یک مسلمان است.آنچه ما بنابر مسلمان بودنمان وظیفه داریم،او هم دارد؛او چون مسلمان است،باید نماز بخواند،روزه بگیرد،حج بجا آورد، جهاد کند و حکومتی بر پایۀ عدل برپا نماید.اینها همه و همه وظیفۀ مسلمانی اوست،نه وظیفۀ رسالت.ولی پیامبر از آنجا که رسول و فرستادۀ خداست،هیچ وظیفه‌ای جز تبلیغ ندارد.

اکنون در تکمیل بحث اصطلاح اسلام،و با توجّه به اینکه دانستیم مفهوم اصلی پیامبری چیزی جز تبلیغ اسلام نیست،به بررسی مسألۀ امامت و بحث وظیفۀ ائمّۀ اهل بیت علیهم السّلام-به عنوان حاملان و حافظان و ناشران اسلام بعد از عصر رسالت-می‌پردازیم.

حافظان و ناشران اسلام

اشارة

در اسلام دو مکتب و دو بینش موجود است:مکتب امامت و مکتب خلافت.

در مکتب امامت،امام ویژگی‌هایی دارد.از جمله اینکه باید از کلیۀ گناهان و لغزش‌ها،معصوم باشد.دیگر اینکه تعیین او،فقط از جانب خداوند امکان دارد و پیامبر در انتخاب او نقشی ندارد.

تنها وظیفۀ پیامبر در این مورد،تبلیغ و رساندن فرمان الهی است.خداوند متعال انتخاب می‌کند و پیامبر خبر انتخاب الهی را برای مردم بازگو می‌نماید.

در این گروه از امامان-که اوّلشان حضرت امیر المؤمنین،علی علیه السّلام و آخرشان حضرت حجّة بن الحسن العسکری علیه السّلام است-آنچه برای امام اوّل می‌دانیم و می‌شناسیم،برای آخرین امام نیز قائل هستیم.آنچه برای حضرت علی علیه السّلام،مانند عصمت،تعیین الهی،الهام،شناساندن همه‌جانبۀ اسلام و...اثبات می‌شود،برای همۀ امامان وجود دارد و اثبات می‌گردد.

امّا در مکتب خلفا،خلیفه را مردم اختیار می‌کنند و به انتخاب مردم است که او حائز مقام خلافت می‌گردد.در اینجا نیز آنچه برای أبو بکر-خلیفه اوّل-ثابت می‌شود،تا پایان خلفای عثمانی اثبات شده است.خلافت أبو بکر با انتخاب و بیعت مردم اثبات گردید،بنابراین،این شیوۀ انتخاب تا به آخر دوران خلافت،پابرجا و معتبر خواهد بود.

این بحث یک پیش درآمد بسیار کوچک بود.حال بنگریم که در مکتب امامت،و بر اساس بینشی که در آن وجود دارد،حضرت امیر المؤمنین،علی علیه السّلام چگونه شناخته می‌شود و پیامبر در مورد وی چه فرموده است.با بررسی زندگانی پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم،به خوبی روشن می‌شود که تبلیغ احکام الهی به وسیلۀ آن حضرت،غالبا با حوادث مکان و زمان بی‌ارتباط نبوده است.مثلا

حادثه‌ای اتّفاق می‌افتاده؛به دنبال آن به حضرت مراجعه می‌شده و در نهایت جبرئیل حکم آن را با وحی به حضرتش نازل می‌نموده است.یا مثلا در مسائل اجتماعی و خانوادگی،اختلافی پیش می‌آمد،یا کسی سؤالی مطرح می‌کرد و یا از جانب دوست یا دشمن،مسأله‌ای به محضر پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم عرضه می‌شد؛به دنبال آن وحی فرود می‌آمد و حلّ اختلاف می‌کرد و جواب سؤال داده می‌شد.

در اینجا به یک حادثۀ بسیار مهمّ تاریخ اسلام اشاره می‌کنیم و از آن الهام می‌گیریم:

سال هشتم هجری،پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم مکّه را فتح کرده و به مدینه بازگشته است.اینک مسلمانان،نیرومندترین قدرت در جزیرة العرب می‌باشند؛امّا نیروهای پراکنده‌ای در مناطق گوناگون عربستان وجود دارند که هنوز به زیر پرچم اسلام نیامده‌اند.پاره‌ای از قبایل مشرک عرب نیز هستند که با وفاداری به عادات عرب جاهلی به مکّه می‌آیند.این مشرکان در مکّه به دور خانۀ خدا طواف می‌کنند؛سعی بین صفا و مروه انجام می‌دهند؛عرفات می‌روند و از عرفات به مشعر می‌آیند؛سپس به منی رفته در آنجا ذبح و حلق و همۀ کارها را به جا می‌آورند.بعد از قدرت یافتن اسلام و تسخیر مکّه،همۀ این کارها در میان انبوه مسلمانان انجام می‌شود،و مسلمان و مشرک،این سنّت بزرگ ابراهیم علیه السّلام را عمل می‌کنند،و هر کدام به راه خود می‌روند و به دیگری کاری ندارند.

در چنین موقعیّتی بود که سورۀ برائت(توبه)،همچون فرمانی قاطع نازل شد تا آمیختگی مسلمان و مشرک را از میان بردارد:

بَراءَةٌ مِنَ اللّهِ وَ رَسُولِهِ إِلَی الَّذِینَ عاهَدْتُمْ مِنَ الْمُشْرِکِینَ فَسِیحُوا فِی الْأَرْضِ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَ اعْلَمُوا أَنَّکُمْ غَیْرُ مُعْجِزِی اللّهِ وَ أَنَّ اللّهَ مُخْزِی الْکافِرِینَ وَ أَذانٌ مِنَ اللّهِ وَ رَسُولِهِ إِلَی النّاسِ یَوْمَ الْحَجِّ الْأَکْبَرِ أَنَّ اللّهَ بَرِیءٌ مِنَ الْمُشْرِکِینَ وَ رَسُولُهُ... ⁽¹⁾

-توبه:1-3. [1]

در این آیات خداوند به مشرکان به طور صریح اعلام می‌فرماید:

«خدا و پیامبر او از شما بیزارند.شما دیگر حق ندارید به حج بیایید.شما که بت‌پرست و مشرکید،شما که با«اللّه»،ربّ دیگری قائل هستید،حق ندارید به خانۀ خدا و پایگاه توحید رفت و آمد کنید.خانۀ خدا،مال آنهاست که جز او ربّ دیگری نمی‌شناسند.البته آنها که با پیامبر عهد و پیمانی دارند،تا پایان عهدشان خواهند ماند.»

بدین ترتیب اعلام بیزاری و نبرد با عموم مشرکان عرب داده شد.این فرمان و حکم خداست و باید به اعراب بت‌پرست و مشرک ابلاغ شود.پیامبر مأمور تبلیغ است.تبلیغ اوّلیّۀ قرآن و هر حکم از احکام خدا به مخاطب‌های آن،شأن خاص معصوم است.افراد مکلّف و مخاطبان یک حکم الهی،اوّلین بار باید آن را از زبان یک معصوم بشوند.

قرآن کریم تصریح می‌کند که مأمورین غیبی ما(فرشتگان)،همۀ جوانب و ابعاد صاحبان رسالت را در هنگام تبلیغ رسالات الهی نگاهبانی می‌کنند،تا این تبلیغ،بدون اشتباه و لغزش انجام گیرد و حقایق آسمانی در کمال درستی و سلامت به دست مردم برسد. ⁽¹⁾

-رجوع کنید به سورۀ جن:26-28.

اینجا اشارۀ لازمی هست که بدون آن،مطلب چنان که باید فهمیده نمی‌شود.و آن اینکه مفاهیمی که باید به مردم تبلیغ شوند-بنابر یک تقسیم-به دو بخش تقسیم می‌شوند:

یک بخش آنهایند که لفظ و معنایشان هر دو از خداوند است،که این خاصّ قرآن کریم و سایر کتب آسمانی می‌باشد.دوم آنهایند که معنا و مفهوم آنها آسمانی بوده،امّا لفظش از پیامبر اکرم است،و آن حدیث و سنّت می‌باشد.

قرآن کریم را خداوند به پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم وحی فرموده است که هم عین الفاظ و عبارات،و هم جمیع مفاهیم و معانی آن،از جانب اوست.و البته این قرآن،شامل کلیات و رءوس مسائل اسلامی می‌باشد و معمولا در مسائل جزئی وارد نمی‌شود.امّا یک سری از احکام و معارف اسلامی هست که در ظاهر قرآن کریم از آنها یادی نشده است؛مثل اینکه نماز چند رکعت است، ذکر رکوع و سجود چیست،چگونه تشهّد بخوانیم،طواف به دور خانۀ خدا-در حج-چند بار باید انجام شود،میقات کجاست،چگونه احرام ببندیم،در چه چیزها صدقه ⁽²⁾واجب است،نصاب هر چیز در صدقه چه اندازه می‌باشد و همۀ ریزه‌کاری‌های دیگر.پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم باید با استناد به وحی،امّا با الفاظ و عبارات خویش،به بیان این ریزه‌کاری‌ها بپردازد.در این رشته از احکام،معنا و مفهوم از خداوند،امّا لفظ از پیامبر است.

تبلیغ آنچه که لفظ و معنایش از خداوند بوده است(قرآن کریم)،تا سال آخر وفات پیامبر تمام

شد و پیامبر آن را به همۀ افراد تبلیغ فرمود.امّا آن مفاهیم و حقایق که باید در سنّت نبوی بیان شود، خود به دو قسم می‌شوند:

یکی آن قسمت بوده که مسلمان‌ها در آن عصر نیاز و حاجت داشته‌اند،که همۀ آنها را پیامبر تبلیغ نموده است.

قسمت دیگر که در عصر پیامبر زمان عملش نبوده و در زمان‌های بعد،هنگام عمل بدانها فرا می‌رسیده؛که بدیهی است در عصر پیامبر به تبلیغ نیاز نداشته است.

مثلا این مسأله که«اگر حاکم بر مسلمانان معصوم نباشد و پیامبر الهی یا امام بر حق نباشد، تکلیف مسلمانان چیست و با او باید چگونه رفتار کنند؟»در عصر پیامبر مورد احتیاج نبوده است.

و نیز این مسأله که«اگر بین دو گروه مسلمان،جنگی پدیدار شد،باید با گروه ستمگر چه رفتاری کرد و اموال به دست آمده از ایشان،در اسلام چه حکمی دارد؟»و نظایر این احکام،در زمان پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم موقعیّت اجرایی نداشت و بعدها در زمان امیر المؤمنین،علی علیه السّلام عینیّت یافت،و حکم اسلامی آن به‌وسیلۀ امام اجرا شد.

و یا این مسأله که«اگر مسلمانان در برابر حاکم معصوم،جنگ برپا نمودند،با اسیرانشان چه باید کرد و غنائم جنگی را در چه صورت می‌توان تصاحب نمود؟»همه و همه،مسائلی بودند که در زمان پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم بدانها نیازی نبود و بعدها مطرح شدند،و بدین علّت پیامبر آنها را بیان نفرمود.

همۀ این حوادث و هزارها حادثه و مسألۀ دیگر بوده است که در اسلام حکم و دستور و قانون داشته و خداوند آن را برای پیامبرش از طریق وحی بیان نموده است؛امّا چون موقعیّت اجرایی آنها پدید نیامده است،حضرت پیامبر آن را برای عموم توضیح نفرموده‌اند و حکم آنها برای مردم مشخّص نیست.در اینگونه مسائل،پیامبر،احکام خدا را نزد امام امیر المؤمنین علیه السّلام به ودیعت نهاده و اوست که بعد از آن حضرت وظیفه‌دار بیان آنها می‌باشد. ⁽¹⁾

-در روایات معتبر شیعه آمده است که تمام مسائل مورد احتیاج بشر را پیامبر اکرم بر حضرت علی املا فرمودند و آن حضرت آنها را در کتابی به نام«جامعه»گرد آورده است که به صورت یک میراث علمی نزد اهل بیت پیامبر موجود است.در مصادر اهل تسنّن هم از این کتاب(جامعه)،نشانه‌های فراوانی وجود دارد.در آینده دربارۀ این کتاب،بیشتر بحث خواهیم داشت.

به بیان دیگر،مسائلی که باید تبلیغ شوند،گاه بی‌واسطه و برای اوّلین بار تبلیغ می‌شده،و گاه با واسطه.

احکامی که باید به مکلّفان برسد،در مرحلۀ اوّل باید به وسیلۀ فرد معصوم و خالی از لغزش و

خلل،تبلیغ شود.نماز،روزه،زکات،جهاد یا هر حکم دیگر الهی،در نخستین‌بار باید به‌وسیلۀ مبلّغ معصوم به مکلّف تبلیغ شود،یا به واسطۀ کسی که از طرف خدا تعیین شده و از لغزش و اشتباه مصون است.وگرنه ممکن است حکم خدا دستخوش کم و زیاد و خطا و نسیان قرار گیرد.البته هر مسلمان،بعد از اینکه احکام را به درستی آموخت،می‌تواند و باید به دیگران تبلیغ نماید.یک مسلمان به دیگری می‌گوید:نماز را پیامبر چنین به من آموخت،و یا خصوصیّات فلان حکم را به این شکل تعلیم می‌کرد،و یا فلان عمل را به این صورت انجام داد.یک مسلمان معمولی غیر معصوم نمی‌تواند بدون اینکه از واسطه‌ای نقل کند،بگوید:نماز را خدا چنین بر شما لازم کرده است.نه،اصولا چنین حقّی برای غیر معصوم وجود ندارد.نکته اساسی و دقیق اینجاست.

پس آن دسته از احکام اسلامی که در عصر نبوی،به علّت نبود نیاز و موقعیّت تبلیغ نشده‌اند، بعد از پیامبر،به وسیلۀ چه کسی باید تبلیغ شوند؟پاسخ به این سؤال،ما را به عمل و نقش ائمّه آگاه می‌سازد.

مردی از من

آیات سورۀ برائت نازل شده و مخاطب مخصوص این آیات،مشرکین هستند.اینها در مکّه‌اند و از دسترس پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم به دور.مورد تبلیغ این آیات،مردم مدینه نیستند؛زیرا روی این سخن با ایشان نیست و سخنان و دستورهایی است برای مشرکان و بس.دیدیم تبلیغ به مخاطبین از دیدگاه اسلامی-آنچنان که بعدا روشن‌تر می‌فهمیم-باید به واسطۀ معصوم انجام شود،و دلیل ما نکات روشن و برجسته‌ای است که در متن داستان خواهد آمد.پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم أبو بکر را خواسته آیات را بدو سپرد و فرمود:سوار شو و به مکّه برو،و این آیات را به مخاطبین آن(مشرکان)،تبلیغ کن!

اینجا وحی است از جانب خداوند؛مخاطب آن،مسلمانان ساکن مدینه نیستند تا پیامبر شخصا آن را به ایشان اعلام نماید،و تبلیغ دست اوّل به‌وسیلۀ معصوم انجام شده باشد.اگر روی سخن با مردم مدینه بود،البته أبو بکر که یک تن از ایشان است،می‌توانست به عنوان تبلیغ دست دوم،آیات را به هرجا و هرکس اعلام بدارد؛ولی دیدیم که چنین نبود.روی سخن اختصاصا با مشرکان بود و چگونگی برخورد اسلام را در آینده با ایشان اعلام می‌داشت.بنابراین خواندن آیات در مکّه جز به‌وسیلۀ مقام عصمت،جایز نبود.

أبو بکر سوار می‌شود و به سوی مکه حرکت می‌کند.جبرئیل نازل می‌شود و برای پیامبر اکرم این فرمان قاطع الهی را فرود می‌آورد:«لا یبلغ عنک إلاّ أنت أو رجل منک.»:«تبلیغ حکم خداست،آن هم تبلیغ دست اوّل؛یا باید خودت بدان اقدام کنی،یا کسی که از خودت باشد»این اصل حادثه است.

اکنون احادیث مربوطه را رسیدگی می‌کنیم.لازم به تذکّر است که تمام احادیثی که می‌خوانیم از کتب معتبر اهل سنّت است و از مصادر شیعی استفاده نمی‌نماییم.اصولا نیازی به این کار نیست؛ زیرا روایات معتبر اهل سنّت تقریبا همۀ جوانب این حادثه را روشن می‌نماید.

ترمذی در«صحیح»،نسائی در«خصائص»،احمد بن حنبل در«مسند»و بسیاری از محدّثین مشهور دیگر این حادثه را نقل کرده‌اند.ما الفاظ را از صحیح ترمذی نقل می‌نماییم:

انس بن مالک روایت کرده است که پیامبر(صلّی اللّه علیه و آله و سلّم)آیات برائت را همراه أبو بکر به سوی اهل مکّه فرستاد؛امّا او را از میان راه بازخواند و فرمود:

«لا ینبغی لأحد أن یبلّغ هذا إلاّ رجل من أهلی.» ⁽¹⁾

-الجامع الصحیح(ترمذی)275/5،کتاب تفسیر القرآن،ح 3090؛المسند 283/3،چ قدیم؛الخصائص20/ و 21، چ مصر.

«شایسته نیست این آیات را جز مردی از اهل بیت من برای مردم بازخواند .»

اهل بیت کیانند؟آنان که مشمول آیۀ شریفۀ: إِنَّما یُرِیدُ اللّهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً ⁽²⁾هستند و از هر نوع پلیدی به دور می‌باشند. ⁽³⁾این گروه شرط تبلیغ دست اوّل،یعنی عصمت و مصونیّت الهی را دارا هستند.بنابراین،اینک که خود پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم نمی‌تواند آیات را به مخاطبین آن ابلاغ کند،باید کسی که شرایط اختصاصی تبلیغ دست اوّل را دارد،بدین مهم دست یازد.لذا پیامبر اکرم،حضرت علی علیه السّلام را فراخواند،و آن آیات را به او عطا فرمود که وی این مأموریت را انجام دهد.

در این مورد روایاتی چند از خود امام امیر المؤمنین علیه السّلام موجود است.در یکی از آنها-که زید بن یثیع از حضرتش نقل می‌کند-چنین آمده است:

پیامبر سورۀ برائت را با أبو بکر به سوی اهل مکّه گسیل داشت.بعد از رفتن أبو بکر،آن حضرت،

علی را به دنبال او فرستاد و فرمود:نامه(محتوی آیات قرآن)را بگیر و آن را به مکّه برسان.امام به دنبال أبو بکر رفته نامه را از وی بازگرفت و برای انجام مأموریّت به مکّه رهسپار گردید.أبو بکر نیز با پریشانی به مدینه بازگشت.او ناراحت بود و می‌ترسید نکند که درباره‌اش از آسمان،مطالبی بر پیامبر نازل شده باشد.لذا پس از رسیدن به شهر مدینه،نزد پیامبر آمد و سؤال کرد:آیا در مورد من چیزی نازل شده است؟

پیامبر فرمود:نه،دربارۀ تو در این مورد چیزی نازل نشده؛الاّ اینکه من مأموریّت یافتم که یا خود این آیات را تبلیغ نمایم،یا یک تن از اهل بیتم را بدین کار روانه دارم. ⁽¹⁾

-الخصائص20/،چ مصر؛تفسیر طبری 46/10.

در روایت دیگر امام می‌فرماید که من به رسول اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم عرضه داشتم:ای پیامبر خدا!من سخنور و خطیب نیستم.پیامبر فرمود:چاره‌ای وجود ندارد؛به ناچار یا من باید این آیات را ببرم یا تو آنها را برسانی.من گفتم:حال که ناگزیرم و چاره‌ای نیست،پس من آنها را خواهم برد.پیامبر فرمود:برو!بی‌تردید خدای متعال زبان تو را بر حقّ و حقیقت ثابت خواهد داشت،و دل تو را هدایت خواهد فرمود.پیامبر این سخن را گفت و آنگاه دست مبارکش را بر دهان علی گذاشت. ⁽²⁾

در عبارت دیگری که از آن حضرت در دست می‌باشد این چنین آمده است:

ده آیه از سورۀ برائت بر پیامبر اکرم نازل شد.آن حضرت،أبو بکر را به نزد خود خواند و آیات را با او همراه کرد که به مکّه برود و بر اهل آن دیار بخواند.ولی پس از زمانی مرا احضار کرد و فرمود:خودت را به أبو بکر برسان؛هرجا که به او رسیدی نامه را از وی بازگیر و آن را به مکّه ببر و بر اهل آن اعلام بدار.من أبو بکر را در«جحفه»ملاقات کردم و نامه را از وی بازگرفتم.أبو بکر نیز به نزد پیامبر بازگشت و گفت:یا رسول اللّه!دربارۀ من چیزی نازل شده است؟حضرت فرمود:نه، ولی جبرئیل به نزدم آمد و گفت:

«لن یؤدّی عنک إلاّ أنت أو رجل منک.» ⁽³⁾

«جز تو یا مردی از تو،از جانب تو ادای رسالت نمی‌تواند بکند!»

روایت دیگر از سعد وقّاص است.این صحابی می‌گوید:

پیامبر أبو بکر را با آیات برائت به سوی مکّه فرستاد.هنوز وی در راه بود که پیامبر علی را به دنبال او روانه داشت(تا آیات را از وی بازگیرد و خود به دنبال انجام مأموریّت ابلاغ برود).علی آیات را گرفته با آن به مکّه رفت.أبو بکر با دلگیری و درد و غم شدید،به نزد پیامبر بازگشت و به آن حضرت شکوه کرد.پیامبر فرمود:«لا یؤدّی عنّی إلاّ أنا أو رجل منّی.» ⁽¹⁾

-الخصائص(نسائی)20/،چ مصر؛اشارتی به حدیث سعد در الدّر المنثور 209/3 [1] وجود دارد.

بنابراین روایت،حضرت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم تبلیغ را منحصر در خویشتن و یا مردی چون خویشتن می‌کنند و می‌گویند:من یا مردی از من باید این مأموریت تبلیغی،و ادای این رسالت الهی را انجام دهد.

ابن عبّاس مفصّل‌تر سخن گفته است؛وی نقل می‌کند:

پیامبر اکرم،أبو بکر و عمر را با هم به مکّه فرستاد؛ولی نامۀ حامل آیات را به دست أبو بکر سپرد.

این دو تن به راه افتادند و پیش رفتند.در میان راه مردی را به دنبال خویش دیدند که سوار بر شتر بود.بانگ زدند:کیست؟مرد شتر سوار گفت:من علی هستم.ای أبو بکر!نامه را(نامه‌ای که آیات سورۀ برائت در آن است)به من بده.أبو بکر پرسید:آیا حادثه‌ای اتّفاق افتاده است؟امیر المؤمنین فرمود:خیر است،حادثۀ بدی دربارۀ تو نیست.

آنگاه امیر المؤمنین نامه را از او بازگرفت و برای اعلام به مشرکان به مکّه روانه شد.عمر و أبو بکر به مدینه بازگشتند و به پیامبر عرضه داشتند:در مورد ما چه چیز تازه‌ای هست و چه حادثه‌ای واقع شده است؟پیامبر فرمود:خیر است،و لیکن:«قیل لی انّه لا یبلّغ عنک إلاّ أنت أو رجل منک.»: ⁽²⁾«به من گفته شده و فرمان آمده است که جز تو یا مردی از تو،کس دیگری نباید تبلیغ رسالت الهی کند».

روایت آخرین را از شخص أبو بکر نقل می‌کنیم.زید بن یثیع،از أبو بکر نقل می‌کند که پیامبر او را با سورۀ برائت و این پیام به مکّه فرستاد:

«لا یحجّ بعد العام مشرک،و لا یطوف بالبیت عریان،و لا یدخل الجنّة إلاّ نفس مسلمة، من کان بینه و بین رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم مدة،فأجله الی مدته،و اللّه بریء من المشرکین و رسوله.»

«مشرک از این سال به بعد،حج نمی‌گزارد؛و دیگر هیچ کس نباید عریان و بی‌لباس-چنان که

رسم جاهلیّت بود-خانۀ خدا را طواف نماید؛و جز مسلمان پای به بهشت نمی‌گذارد.آن کس که با پیامبر پیمانی دارد،تا پایان مدّتش برقرار و پابرجاست ؛و خداوند و پیامبرش از مشرکین بیزارند.» ابو بکر با این پیام و به همراهی آیات قرآن به دنبال مأموریت می‌رود؛امّا در غیاب او، پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم علی را خواست و فرمان داد:«ألحقه،فردّ علیّ أبا بکر و بلّغها أنت.»:«به طرف مکّه برو و خود را به ابو بکر برسان،و او را به سوی من بازگردان،و آیات قرآن و فرمان مرا تو تبلیغ نما».

علی فرمان پیامبر را به طور کامل انجام داد.ابو بکر نیز به مدینه بازگشت.آنگاه که به نزد پیامبر آمد، گریه‌کنان گفت:یا رسول اللّه!آیا در مورد من حادثه‌ای واقع شده است؟پیامبر فرمود:نه،خیر است و لیکن:«أمرت أن لا یبلّغه إلاّ أنا أو رجل منّی.»: ⁽¹⁾

-مسند(احمد)156/1،ح 4،تحقیق احمد محمد شاکر، [1]چ مصر 1368،چ قدیم 3/1.

حوادث فوق‌الذّکر و کلمات پیامبر در مورد امام امیر المؤمنین،در روایت راویان دیگری نیز نقل شده است که ما از نقل آن خودداری می‌کنیم،و پژوهشگران را به متون حدیثی و تفسیری ارجاع می‌دهیم.

در این حادثه پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم مأمور شده بود که جز خودش یا مردی که چون اوست،به این رسالت قیام نکند.و دیدیم در آن عصر و در میان جمیع یاران و خویشاوندان پیامبر،فقط علی علیه السّلام وجود داشت که حائز این رتبه معرّفی گشت.نتیجه اینکه:«فقط علی مردی است همچون رسول خدا!»

حادثۀ دیگری در تاریخ اسلام وجود دارد که همین مفهوم و حقیقت از آن فهم می‌شود،و به جملۀ«رجل منّی»در داستان تبلیغ سورۀ برائت،روشنی بیشتری می‌بخشد،و کذب سخنان ناروایی را که به واسطۀ آن،اعتبار و ارزش کلام پیامبر را پایین آورده‌اند،مشخّص می‌شود.

در غزوۀ احد با همۀ سختی‌ها و ناگواری‌های آن،بسیاری از مسلمانان با شنیدن ندای شیطانی «محمد صلّی اللّه علیه و آله و سلّم کشته شد»،فرار را برقرار ترجیح دادند.پیامبر زخم خورده و تنها مانده بود.جز تنی اندک از اهل اسلام بر گردش نبودند که طبق تصریح پاره‌ای از مورّخان،حضرت علی علیه السّلام بود و دو تن دیگر. ⁽²⁾امام علیه السّلام در این جنگ،علمداران سپاه مشرکان را یکی پس از دیگری کشته بود.اینک با فرار مسلمانان و تنها ماندن پیامبر،هر لحظه به سویی می‌رفت و افراد فراوان دشمن و ستون‌های

سپاه مشرک را که به جانب پیامبر حمله می‌آوردند،دور می‌کرد.هر بار پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم این جمله را تکرار می‌نمود:یا علی اینها را دفع کن!

امام یک تنه با شمشیر بدیشان حمله می‌آورد و هجومشان را درهم می‌شکست،و با به خطر انداختن جان خود،خطر را از وجود مقدّس پیامبر دور می‌نمود.جبرئیل که در معرکه،کنار رسول اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم حاضر بود،گفت:«یا رسول اللّه!انّ هذه للمواساة.»:«ای پیامبر خدا!این از خودگذشتگی‌ها و فداکاریهای علی،مواسات اوست با شما!»پیامبر فرمود:«انّه منّی و أنا منه.»من از فداکاریهای علی شگفت‌زده نمی‌شوم؛زیرا«او از من است و من از اویم».جبرئیل عرضه داشت:

«و أنا منکما.»:«من هم از شمایم». ⁽¹⁾

-تاریخ الرّسل و الملوک(طبری)514/2، [1]چ دار المعارف؛الکامل(ابن اثیر)107/2،چ دار الکتاب؛شرح النّهج 182/10، [2]چ محمد ابو الفضل ابراهیم،مصر 1386؛تذکرة الخواص38/، [3]چ نجف؛الاغانی 17/14،چ ساسی؛تاریخ مدینة دمشق،ترجمه علی بن ابی طالب 148/1-150،چ بیروت.

در این حادثۀ تاریخی،همۀ سخن بر سر کلمات«منّی»و«منکما» ⁽²⁾است.پیامبر می‌فرماید:علی از من است و من هم از علی هستم.جبرئیل می‌گوید:من هم از شمایم.پیامبر نیز سخن او را انکار نمی‌کند.معنای این کلمات چیست؟این که سه تن از هم هستند،به چه معناست؟و در چه چیزی مانند هم هستند؟وجه اشتراک میان ایشان چیست؟کلمۀ«من»در اینجا چه معنایی را افاده می‌کند؟ جبرئیل بشر نبود،و او پسر عمو یا خویشاوند نزدیک پیامبر محسوب نمی‌شد که«من از شمایم»را به معناهایی از این قبیل توجیه کنیم.تنها نسبت او با پیامبر،همکاری در کار تبلیغ رسالت الهی بود.او از خداوند وحی را دریافت می‌کرد و به پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم می‌رساند.پیامبر نیز فرامین الهی را دریافت کرده گاهی خود و گاه به وسیلۀ علی علیه السّلام به مسلمان‌ها تبلیغ می‌فرمود.

پس جملات«إنّه منّی و أنا منه»و«أنا منکما»به این مفهوم است که ما در مقام«تبلیغ»یکسانی و شباهت داریم،و این شباهت تا آنجاست که گویی این سه تن،پاره‌هایی از وجود هم هستند.

کلماتی از پیامبر که در آن نشان می‌داد علی با او چنان قرابت و شباهت و همکاری در کار عظیم تبلیغ دارد که گویی تکه‌ای از وجود اوست،منحصر به حادثۀ تاریخی تبلیغ سورۀ برائت نیست.مثلا پیامبر در حجّة الوداع-که بسیاری از مهم‌ترین پیام‌ها و وصایای خود را به عموم مسلمانان فرموده است-نیز این حقیقت را یادآور می‌شود،و این قرابت و نزدیکی بی‌نظیر و نتیجه و ثمرۀ آن،یعنی

همکاری و شرکت در عمل اصلی رسالت،«تبلیغ»را با روشنی تمام تذکّر می‌دهد.

صحابی معروف،حبشی بن جناده می‌گوید:

پیامبر در حجّة الوداع فرمود:

«علیّ منّی و أنا من علیّ و لا یؤدّی عنّی إلاّ أنا أو علیّ.» ⁽¹⁾

-صحیح(ترمذی)636/5،ح 3719؛سنن(ابن ماجه)44/1،ح 119؛المسند 164/4؛تاریخ الخلفاء169/.

«علی از من است و من از علی هستم؛و ادای رسالت نمی‌کند از طرف من،مگر خود من یا علی.»

در یک روایت مشهور دیگر می‌خوانیم:

پیامبر،امام امیر المؤمنین را به یمن فرستاد و فرماندهی لشکری را بدو سپرد.قبل از ایشان خالد بدین کار رفته بود.هنگام روانه کردن لشکرها،پیامبر پس از اینکه لشکر اوّل را تحت فرماندهی خالد و لشکر دوم را تحت فرماندهی علی علیه السّلام قرار داد،فرمود:اگر دو لشکر با هم همراه شدند و به هم رسیدند،فرماندۀ هر دوی آنها علی خواهد بود. ⁽²⁾امام بدین جنگ رفته فتح نمود و بازگشت.

پاره‌ای از لشکریان،به تحریک خالد،پس از برگشت به مدینه،از آن حضرت به نزد پیامبر شکایت آوردند.پیامبر آن قدر از رفتار ایشان در خشم شد که در صورتش،فوران غضب دیده می‌شد.

آنگاه فرمود:

«از علی چه می‌خواهید؟از علی چه می‌خواهید؟از علی چه می‌خواهید؟علی از من است و من از او،و او ولیّ و سرپرست و صاحب اختیار هر مؤمنی است بعد از من.» ⁽³⁾

در داستان دیگری که در آن حسن و حسین علیهما السّلام نیز حاضرند،همین سخن به میان می‌آید.

روایت در کتاب«الریاض النظرة»است.پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم به علی علیه السّلام می‌گوید:

«به تو سه موهبت و نعمت داده شده که به هیچ‌کس حتّی شخص من داده نشده است؛تو مقام دامادی مرا داری،و من از این فضیلت برخوردار نیستم.تو همسری مانند«صدّیقه»دخترم داری، و من همسری چون او نداشته‌ام.و به تو دو فرزند چون حسن و حسین داده شده است و از صلب من چنین فرزندانی به وجود نیامده‌اند.امّا شما از من جدایی ندارید؛تو و حسن و حسین از من هستید،

و من از شمایم.» ⁽¹⁾

-الریاض النظرة 268/2،چ دوم 1372،دار التألیف قاهره.

در مورد امامان اهل بیت علیهم السّلام این سخن به صور مختلفی گفته شده و وجود دارد.بر اساس نقل مقدام بن معدی کرب-صحابی پیامبر-آن حضرت،امام حسن را در خردسالی به دامان گرفته فرمود:

«هذا منّی.»: ⁽²⁾«این از من است.»

در مورد حضرت امام حسین نیز فرمود:

«حسین منّی و أنا من حسین.»: ⁽³⁾«حسین از من است و من از حسینم.»

در مورد آخرین تن از اهل بیت،آخرین امام از این خاندان،حضرت مهدی نیز فرموده است:

«المهدیّ منّی.»: ⁽⁴⁾«مهدی از من است.»

و یا:

«المهدیّ منّا أهل البیت.»: ⁽⁵⁾«مهدی از ما خاندان است.»

همۀ این سخنان،نشان می‌دهد که این گروه،همه وظیفۀ تبلیغی داشته‌اند.پیامبر وظیفه‌دار تبلیغ رسالات الهی است.ائمّۀ اهل بیت نیز به همین وظیفه مأمورند.با این فرق که علی و سایر امامان علیهم السّلام رسالات الهی را از پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم می‌گرفتند،و پیامبر از خداوند.

نتیجه اینکه:

امامان ما تا آخرین فردشان،حضرت حجّة بن الحسن علیهما السّلام،که اهل بیت پیامبر هستند،همه وظیفه‌دار تبلیغ دین می‌باشند،که این وظیفه اصلی‌ترین و اساسی‌ترین کار آنهاست؛کار و وظیفه‌ای که به هیچ وجه تعطیل‌بردار نیست،و این بزرگواران برای انجام این وظیفه،جان را به پشیزی نمی‌گیرند و از همه چیز می‌گذرند.امّا سایر کارهای امامان اهل بیت به عنوان شأنی از شئون آنهاست.مثلا اقامۀ جماعت از شئون ایشان است؛برپا داشتن و انفاذ احکام اسلامی،یکی از شئون آنها می‌باشد؛ایجاد جامعۀ اسلامی و حکومت عادله نیز،به همین نحو است.به این معنی که اگر کسی با آنها همراهی نکرد و یاوری نیافتند،ممکن است حکومت عادله تشکیل نشود یا احکام

به مرحلۀ اجرا درنیاید.امّا در صورت کمک یا عدم کمک دیگران،تبلیغ دین تعطیل‌بردار نخواهد بود.این وظیفه شرطی نیز ندارد،و مطلق است.امّا شئون دیگر که هر یک وظیفه‌ای واجبند، مشروط می‌باشند.

حال،این بزرگواران وظیفۀ اصلیشان را چگونه انجام دادند،و به چه شکل تبلیغ کردند و چه چیز را تبلیغ نمودند؟اینها موضوعات و سؤالاتی است که در مباحث آینده باید روشن شود.ایشان حاملان شریعت بودند،ایشان حافظان اسلام بودند،ایشان نگاهبانان دین بودند،و وظیفۀ حفظ و تبلیغ اسلام راستین را به کمال و خوبی انجام دادند.ما در درس‌های آینده این مباحث را بررسی خواهیم کرد.

شریعت حضرت ختمی مرتبت-مانند امّت‌های گذشته-از میان رفت،و اسلام به گفتۀ امیر المؤمنین علیه السّلام به صورت پوستین وارونه و ظرف واژگون درآمد. ⁽¹⁾

-لبس الاسلام لبس الفرو مقلوبا(نهج البلاغه(صبحی صالح)،خطبۀ 158/108).و نیز:أیها الناس،سیأتی علیکم زمان یکفأ فیه الاسلام کما یکفأ الاناء بما فیه(نهج البلاغه150/،خطبۀ 103). [1]

کوشش زورمندان با کمک چند تن عالم‌نمای مزدور،در سراسر تاریخ،دین خدا را به تحریف می‌کشانید و نابود می‌کرد.در این امّت نیز اسلام به همین سرنوشت مبتلا گشت.تا آنجا که از اسلام جز اسمی نماند.کوشش‌های توانفرسا و جانبازی‌های ائمّۀ اهل بیت،باعث شد که دین خاتم،دگرباره زنده شد و به جامعه بازگشت،و در ابعادی از زمان و مکان به اجرا درآمد.

خداوند این بزرگواران را برای حفظ و نگاهبانی اسلام تعیین کرده بود.اینها در مرحلۀ اوّل، حامل همۀ معارف و حقایق و احکام اسلام شدند،و در مرحلۀ دوم برای تبلیغ و راندن تحریف‌ها، و دور کردن تغییر و تبدیل‌ها مأموریت یافتند.تکرار می‌نماییم که وظیفۀ خاص امامان اهل بیت علیهم السّلام همانند وظیفۀ انبیا،در یک کلمه منحصر می‌شود و آن«تبلیغ»است.

در این امّت آنچه بشر نیازمند بود،و عصر نبوی بدان احتیاج داشت،به وسیلۀ شخص پیامبر تبلیغ گشت.و آنچه وقت عملش هنوز نرسیده بود،به حضرت علی سپرده شد تا خود و یازده فرزندش حافظ آن باشند و بیان کنندۀ نظرات اسلام در تمام اعصار گردند.

حال که بحث عصمت اهل بیت،با ذکر آیۀ تطهیر ⁽²⁾در این درس مطرح شد،شایسته است کمی

بیشتر در مورد این آیه سخن بگوییم،و نظر مفسّران و لغویون معروف دربارۀ این آیه را نقل کنیم.

مدارک و مصادر ما در مورد تفسیر آیه،و دلالت صریح آن بر عصمت خاندان پیامبر،بسیار فراوان است.ما تنها به ذکر اندکی از آنها بسنده می‌کنیم:

«عن ابن عبّاس قال:قال رسول اللّه:«انّ اللّه قسم الخلق قسمین،فجعلنی فی خیرهما قسما.

فذلک قوله:و أصحاب الیمین و أصحاب الشّمال.فأنا من أصحاب الیمین و أنا خیر أصحاب الیمین....ثمّ جعل القبائل بیوتا،فجعلنی فی خیرها بیتا.فذلک قوله: إِنَّما یُرِیدُ اللّهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً فأنا و أهل بیتی مطهّرون من الذنوب.»» ⁽¹⁾

-الدّر المنثور 199/5. [1]

نظر مفسّران

-تفسیر مراغی 7/22، [1]چ مصر 1392.

2) 2) -مفردات القرآن،مادّۀ رجس187/،چ تهران 1373.

3) 3) -النّهایة فی غریب الحدیث و الاثر 200/2، [2]چ مصر 1383.

4) 4) -لسان العرب [3]المحیط،مادّۀ رجس 1128/1،چ یوسف خیاط و ندیم مرعشلی.

5) 5) -قاموس المحیط، [4]مادّۀ رجس 227/2،چ مصر.

جوهری نوشته است:

«الرّجس:القذر،و قال الفراء فی قوله تعالی«و یجعل الرّجس علی الّذین لا یعقلون.»:انّه العقاب و الغضب» ⁽¹⁾

-الصحاح، [1]مادّۀ رجس 930/2،چ مصر،تحقیق احمد عبد الغفور عطار،عبد القادر رازی.

در مختار الصّحاح،بدون اندک تغییری همین معنی برای رجس ذکر شده است. ⁽²⁾

فیومی گفته است:

«الرّجس:النتن و الرجس القدر،قال الفارابی:و کلّ شیء یستقذر فهو رجس.و قال النّقاش:

الرّجس:النّجس.و قال فی البارع:و ربّما قالوا:الرّجاسة و النّجاسة،أی جعلوهما بمعنی.» ⁽³⁾

ابن فارس می‌گوید:

«الرّجس:القذر،لأنّه لطخ و خلط.» ⁽⁴⁾

حبیش تفلیسی می‌گوید:

«بدان که رجس در قرآن سه وجه باشد:وجه نخستین رجس به معنای سیکی و قمار و بت و تیر و مغامری بود...و وجه دوم رجس به معنای کفر و نفاق بود...و وجه سیم رجس به معنای کردار بد بود.» ⁽⁵⁾

درس سوّم

اشارة

بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ

إِنَّ الدِّینَ عِنْدَ اللّهِ الْإِسْلامُ وَ مَا اخْتَلَفَ الَّذِینَ أُوتُوا

الْکِتابَ إِلاّ مِنْ بَعْدِ ما جاءَهُمُ الْعِلْمُ بَغْیاً بَیْنَهُمْ وَ مَنْ یَکْفُرْ

بِآیاتِ اللّهِ فَإِنَّ اللّهَ سَرِیعُ الْحِسابِ فَإِنْ حَاجُّوکَ فَقُلْ

أَسْلَمْتُ وَجْهِیَ لِلّهِ وَ مَنِ اتَّبَعَنِ وَ قُلْ لِلَّذِینَ أُوتُوا الْکِتابَ وَ

الْأُمِّیِّینَ أَ أَسْلَمْتُمْ فَإِنْ أَسْلَمُوا فَقَدِ اهْتَدَوْا وَ إِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّما

عَلَیْکَ الْبَلاغُ وَ اللّهُ بَصِیرٌ بِالْعِبادِ

آل عمران:19 و 20

مقدّمه(یادآوری مباحث گذشته)

اشارة

ما در بحث‌های مقدّماتی خویش،به بررسی چند اصطلاح مهمّ اسلامی پرداختیم:«اله»، «ربّ»،«اللّه»،«عبد»،«هدایت»و«اسلام».پس از تحقیق در مورد پنج اصطلاح اوّل،به بحث پیرامون اصطلاح اسلام رسیدیم،و در ضمن بررسی آن،حدیث مشهور پیامبر را مطرح نمودیم.

ما اصطلاح بسیار مهمّ«اسلام»را در مباحث گذشته به تفصیل مورد ارزیابی قرار داده‌ایم.بنابراین در اینجا به اختصار از کنار آن می‌گذریم.

در درس گذشته،به حدیث شریف پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم استشهاد شد که در آن فرموده بودند:

«روزگاری بر مردم می‌آید که از قرآن جز رسم آن-یعنی نوشته‌اش-باقی نماند،و از اسلام هم جز نام،چیز دیگری باقی نباشد.مردم به این اسم نامیده می‌شوند،ولی آنها دورترین اشخاص،از اسلام هستند...»و گفتگو بر سر این قسمت از آن داشتیم که«از اسلام جز اسم آن،چیز دیگری باقی نخواهد ماند».می‌خواستیم بدانیم که اسلام در زمان پیامبر،به چه شکل بوده و بعد به چه شکل درآمده است.

دیدیم که خداوند،بر اساس ربوبیّت خویش،باید مخلوقات خود را تربیت کرده نشو و نما بدهد و تا سر حد کمال برساند.ربوبیّت حقیقی نیاز دارد که احتیاج‌های مربوب،به طور دقیق شناخته شده باشد،و به آن اندازه که لازم است و در حدّی که از افراط و تفریط به دور باشد،تأمین گردد.قوانین غیر قابل تغییر الهی،در سرتاسر خلقت،و قوانین وضعی او در جهان انسانی،همه و همه از سرچشمۀ ربوبیّت حق جوشیده است،و راهی به سوی کمال تکوینی و تشریعی در سراسر پهندشت آفرینش می‌باشد.

مشاهده کردیم که نبردها و درگیری‌های معمولی انبیا با طاغوت‌های زمان یا با امّت‌هایشان،بر سر پذیرش ربوبیّت خداوند بوده،و انبیا می‌کوشیدند که بشریت به زیر بار نظام جهان شمول الهی رفته زندگی خود را،با فرامین همه‌جاگیر او تطبیق دهد.به بشر می‌گفتند که رب و نظام‌بخش زندگی تو،همان رب و نظام‌بخش و کمال‌افزای آسمان‌ها و زمین و آفتاب و ماه و ستارگان است؛و این موجودات به هیچ وجه از زیر بار نظام الهی بیرون نمی‌روند.

دانستیم که نظام الهی در زندگی انسان،اسلام نام داشته و این نام،ویژۀ شریعت خاتم الأنبیاء صلّی اللّه علیه و آله و سلّم نبوده است.در قرآن کریم می‌خوانیم:

إِنَّ الدِّینَ عِنْدَ اللّهِ الْإِسْلامُ وَ مَا اخْتَلَفَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتابَ إِلاّ مِنْ بَعْدِ ما جاءَهُمُ الْعِلْمُ بَغْیاً بَیْنَهُمْ ⁽¹⁾

-آل عمران:19. [1]

«همانا دین نزد خدا اسلام است؛آنان که به ایشان کتاب داده شد،مخالفت نکردند مگر آنگاه که آگاه شدند(و مخالفت کردنشان جز به خاطر ظلم و ستم نیست).»

و نیز:

شَرَعَ لَکُمْ مِنَ الدِّینِ ما وَصّی بِهِ نُوحاً وَ الَّذِی أَوْحَیْنا إِلَیْکَ وَ ما وَصَّیْنا بِهِ إِبْراهِیمَ وَ مُوسی وَ عِیسی أَنْ أَقِیمُوا الدِّینَ وَ لا تَتَفَرَّقُوا فِیهِ... ⁽²⁾

«برای شما تشریع کردیم دینی که به نوح وصیّت فرمودیم،و آنچه به تو وحی شد همان بود که به ابراهیم و موسی و عیسی توصیه نمودیم و...»

این اسلام طیّ چهار مرحله در جامعه ظهور یافته و به چهار وجود،موجود شده است:

1.وجود لفظی(اسمی):

در گذشته دیدیم که پیامبر فرموده بود از اسلام جز این شکل از وجودش چیزی باقی نمی‌ماند.

2.وجود مفهومی:

همان معنا و مفاهیمی است که پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم در برابر کلمات و اصطلاحات شرعی بیان داشته است.رسول اکرم یک سری الفاظ و کلمات به کار می‌برد که اکثرا

شناخته شده بودند؛ ⁽¹⁾

-برای مثال در لغت و زبان عربی«صلاة»به معنی دعا،«صوم»به معنی امساک،«حج»به معنی قصد و«زکات» به معنای نمو یا پاکیزگی بوده است.حال آنکه اصطلاح شرعی هر یک از کلمات فوق،به مجموعه‌ای از اعمال و رفتار خاص اطلاق می‌شود که بعضا بر معانی لغوی آنها کاملا منطبق نیست.

تا اینجا هنوز نوبت مرحلۀ عمل نرسیده است و پیامبر می‌کوشد تا جایی که دستش می‌رسد این الفاظ با مفاهیم جدیدش،در میان مردم نشر گردد و تبلیغ شود.دیدیم کار اوّلیه و اصلی انبیا نیز همین تبلیغ و رسالت بود،نه چیز دیگر.

3.وجود فعلی:

سپس پیامبر کوشش می‌کند که این مفهوم اسلامی به مرحلۀ فعلیّت برسد و وجود عملی و فعلی پیدا کند.وقتی که مسلمانی وضو گرفت،نماز خواند،ادای زکات نمود،به جهاد پرداخت و امر به معروف کرد،اسلام وجود عملی یافته است.

تا مرحلۀ دوم-یعنی وجود لفظی و مفهومی-را مسلمان و غیر مسلمان در عصر پیامبر می‌فهمیدند.ابو لهب،ابو جهل و ابو سفیان در جبهۀ مخالف؛عمّار،ابو ذر و خبّاب در جبهۀ موافق، کلمۀ«صلات»و«زکات»را می‌شنیدند و معنایش را می‌فهمیدند.اینان اصطلاحات اصولی اسلام چون لفظ«ربّ»یا«اله»را با معنای درستش می‌شناخته‌اند. ⁽²⁾از این رو آشنایی با لفظ و معنای این اصطلاحات،برای مسلمان و غیر مسلمان در عصر پیامبر مساوی است.از این مرحله به بعد است که مسلمان از غیر مسلمان جدا می‌شود.پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم بعد از تبلیغ،مجاهدت و کوشش می‌نماید که این اصطلاحات و مفاهیم اسلامی،وجود فعلی و عملی پیدا کنند.اینجاست که شخصیت اسلامی پیدا می‌شود.البته امکان ندارد که وجود فعلی یا شخصیت اسلامی در جایی باشد و وجود اسمی و وجود مفهومی اسلام نباشد.بنابراین مسلمان اسلام‌نشناس،امکان وجود ندارد.تا پیامبر بیان اصطلاحات اسلامی نکند،تبلیغ مفهومی ننماید و اسم و معنی موجود نشود،وجود مرحلۀ سوم که

وجود شخصیت اسلامی است،محال می‌باشد.

4.جامعۀ اسلامی:

بعد از اینکه وجود سوم در مکّه یا مدینه درست شد،پیامبر به تشکیل وجود چهارم(جامعۀ اسلامی)می‌پردازد.جامعۀ اسلامی آنگاه بنیاد می‌گردد که شخصیت‌های اسلامی با پیامبر اسلام بیعت کردند تا جامعه‌ای صددرصد اسلامی بنا کنند.

پیامبران گذشته نیز-که همه مأمور تبلیغ اسلام(دین خدا)بودند-به دنبال همین آرزو و امید، همّت گماشته بودند.پاره‌ای از ایشان-چون:موسی و داوود و سلیمان-نیز موفّق گشتند که چهار وجود اسلام را بنیاد نهاده تکمیل کنند.در زمان پیامبر خاتم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم نیز تمام وجودهای چهارگانۀ اسلام،به دست آن حضرت بنیان گرفت و فرصت ظهور یافت.

یک سنّت قطعی در سراسر تاریخ زندگانی بشر وجود داشته است.این سنّت که از آن می‌توانیم به یک قانون عام و جهانشمول تعبیر کنیم،در این جملات خلاصه می‌شود:

هر سخن درست و هر راه و رسم حقّی که با هوی و هوس‌ها درگیری داشته باشد،و مانع تندروی در بهره‌برداری از منابع انسانی و طبیعی و ثروت‌ها،برای افرادی معدود باشد،گروهی دشمن نیرومند برای خویش به وجود خواهد آورد که از هر گونه کارشکنی در مورد آن خودداری نخواهند کرد.امّا از آنجا که دین خدا،به ویژه آیین حضرت ختمی مآب صلّی اللّه علیه و آله و سلّم،از مدد غیبی بهره‌ور بوده ⁽¹⁾

از همین نقطۀ مرکزی،و به دست همین گروه،آیین حق و دین خدا به تحریف کشیده شد و زیر و رو گشت.این دشمنان دانا تا آنجا که می‌توانستند کامروایی کنند،حقایق آسمانی و دینی را تغییر دادند.البته پوسته‌ای از دین را نگاه داشتند و به نام آن بندگان خدا را استثمار کرده نظریات و آرای خویش را بر ایشان تحمیل نمودند.

با توجّه به همۀ این مقدّمات،بازهم شاید برای شما غریب و شگفت‌آور جلوه کند که ما معتقدیم آن نماز و روزه و زکات و...و آن تفکّرات و اعتقادات که به دست پیامبر تبلیغ شده بود، هم‌اکنون در میان گروه‌های عظیمی از مسلمانان وجود ندارد.البته وجود اسمی‌اش هست،آنچه از میان رفته،مفهوم و معنای صحیح آن است.به طور مثال،«سه طلاق»که یک حکم از احکام اسلام راستین است،شرطی دارد؛اگر شرطش موجود نباشد،اصل حکم،از بین رفته و نابود گشته است.

آنچه مانده اسم این حکم اسلامی می‌باشد.

در اعصار قدیم،در عصر پیامبران پیشین نیز بعد از پیامبر،اسلام در طول زمان به کلّی نابود شده است.آن اسلامی که موسی بن عمران علیه السّلام آورده بود و نشر کرد،همه‌اش از میان رفت و نابود گشت.بنابراین یک پیامبر صاحب شریعت چون حضرت عیسی علیه السّلام برانگیخته شد تا دیگربار اسلام را احیا کند.با عروج عیسی بن مریم،اسلامی که آن حضرت تبلیغ می‌کرد،رفته رفته به دست فراموشی گرفتار شد و بعثت دیگری لزوم یافت.

مگر نه اینکه نام دینی که خداوند بر تمام انبیای عظام نازل می‌فرمود،اسلام بود؟و مگر نه اینکه تحریف‌کنندگان در ادوار گذشته حتّی از این نام نیز نمی‌گذشتند و آن را نیز تحریف می‌کردند؟مگر نه اینکه اسم شریعت موسی اسلام بود و به یهودیت تبدیل گشت،پس آیا وجود اسمی آن هم نابود شد؟مگر نه اینکه نام آیینی که بر عیسی نازل گشت،اسلام بود و تغییر و تحریف تا آن حد پیش رفت که حتّی آن اسم هم به نصرانیت و مسیحیت بدل گردید؟ما جواب همۀ این سؤال‌ها را مثبت می‌دانیم.

مسیحیان خویشتن را به عیسی بن مریم علیه السّلام نسبت می‌دهند،امّا آیا آن حضرت این اعمال و این عقاید را آورده است؟آیا او شراب‌خواری را به عنوان وظیفه‌ای مذهبی آورده؟ ⁽¹⁾

-تقدیس نان و شراب که آن را«عشاء ربّانی»می‌گویند،به یادبود نجات بنی اسرائیل از مصر،یعنی«عید فصح»انجام می‌شود.این سنّت یکی از مهم‌ترین شعائر مذهبی مسیحی است.به عقیدۀ مسیحیان،کشیش طی این تشریفات معجزه می‌کند،و نان و شراب را به گوشت و خون عیسی تبدیل می‌نماید.(انجیل متی،باب 26،بندهای 26 و 27 و 28؛لوقا،باب 22، بندهای 19 و 20)

مردم معرّفی کرده است؟ ⁽¹⁾

تاریخ کلیسای قدیم(و.م.میلر)244/،ترجمۀ علی نخستین،چ 1931.و نیز رجوع کنید به:تاریخ تمدن(ویل دورانت) 345/9،ترجمۀ علی اصغر سروش؛تاریخ جامع ادیان(جان ناس)425/،ترجمۀ علی اصغر حکمت،چ 1344.

از شریعت عیسوی چیزی باقی نمانده است؛اسم رفته،مفهوم نابود شده است،شخصیت‌های اسلامی تربیت‌شدۀ آن حضرت از میان رفته‌اند.از جامعۀ اسلامی که احتمالا وی یا به هر صورت دیگر،پیامبران بنیاد نهاده‌اند،اثری بر جای نیست.بنابراین«از اسلامی که پیامبران گذشته آورده‌اند،حتّی اسمش نیز نمانده است».امّا حضرت خاتم النّبیّین صلّی اللّه علیه و آله و سلّم در مورد شریعت خود فرمودند:«زمانی می‌آید که اسلام فقط یک اسم بی‌محتوا می‌شود،و از آن جز نامی باقی نمی‌ماند.»آری چنین زمانی،طبق پیشگویی پیامبر آمد؛چه زود هم آمد.در سال‌هایی اندک،همۀ مفاهیم اسلامی زیر و رو شد و از آن فقط اسم ماند.

تحریف شریعت حضرت خاتم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم از وفات آن حضرت شروع شد.اوج تحریف در عصر حکومت طولانی معاویه بود.او و مزدورانش-که بعضی از آنها صحابی پیامبر نیز بودند-با جدّیت،به زیر و رو کردن کلیۀ ابعاد و جوانب اصیل اسلام پرداختند.اسلامی که امروزه مورد اعتقاد اکثریت مسلمانان جهان است،در این عصر بنیاد گرفت.

اکنون فکر کنیم و ببینیم که چه وظیفۀ خطیر و رنج عظیمی،برای مبارزه با این اسلام تحریف‌یافته،بر دوش و دل ائمّۀ اهل بیت علیهم السّلام قرار می‌گیرد.ایشان از یک طرف با شناخت بنیادی که نسبت به اسلام واقعی دارند،و از جانب دیگر،میراث پیامبر را در جامعۀ اسلامی به تاراج رفته می‌بینند،بار عظیمی از درد و رنج بر دوش می‌کشند.

در اینجاست که کارکرد و وظیفۀ عظیم و خطیر ائمّه اهل بیت علیهم السّلام را می‌فهمیم.ما معتقدیم-و به یاری خداوند متعال اثبات خواهیم کرد-آنها بودند که تمام چهار وجود اسلام را به جامعه بازگرداندند .

تحریف امم

در مباحث گذشته با استناد به قرآن کریم،علل و اسباب تحریف و تبدیل و نابودی شرایع الهی را بررسی کردیم.اینک به عنوان مقدّمه برای بحث بعد،به اختصار آن را تکرار می‌کنیم:

-آل عمران:187. [1]

2) 2) -مائده:14. [2]

3) 3) -نساء:46. [3]

-آل عمران:71. [1]

2) 2) -عبارت فوق اصطلاحی است که عرب وقتی بخواهد دو کار را کاملا به هم تشبیه نماید،استعمال می‌کند؛چنان که در فارسی نیز تعبیر«طابق النعل بالنعل»در این گونه موارد به کار می‌رود.

3) 3) -اکمال الدّین(صدوق)576/، [2]چ تهران 1390؛بحار الانوار 3/8، [3]چ کمپانی.نیز رجوع کنید به:مجمع البیان 462/10؛تفسیر البرهان 444/4؛ [4]تفسیر الصافی 802/2. [5]

حتّی لو انّ حیّة من بنی اسرائیل دخلت فی جحر لدخلت فی هذه الامّة حیّة مثلها.» ⁽¹⁾

-اکمال الدّین(صدوق)576، [1]چ تهران 1390؛بحار الانوار 3/8، [2]چ کمپانی.نیز رجوع کنید به:مجمع البیان 462/10؛تفسیر البرهان 444/4؛تفسیر الصافی 802/2.

«سوگند به آن کس که مرا پیامبر و مبشّر فرستاده است،امّت من همان راهی که امم گذشته پیمودند،خواهد رفت.تا آنجا که اگر در بنی اسرائیل ماری به سوراخی خزید،در این امّت هم ماری در آن سوراخ خواهد رفت.»

امّا کتب معتبرۀ اهل سنّت از ابو سعید خدری نقل می‌کنند که پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم فرمود:

«لتتبعنّ من کان قبلکم شبرا بشبر و ذراعا ذراعا؛حتّی لو دخلوا جحر ضبّ تبعتموهم! قلنا:یا رسول اللّه،الیهود و النصاری؟قال:فمن؟» ⁽²⁾

«شما ای امّت من!از سنّت گذشتگان پیروی می‌کنید.و از راه‌هایی که گذشتگان پیمودند، وجب به وجب و ذراع به ذراع خواهید رفت؛اگر آنها یک وجب رفتند شما هم یک وجب خواهید رفت،و اگر آنها یک ذراع رفتند شما هم یک ذراع خواهید رفت.تا آنجا که اگر کسی از ایشان در سوراخ سوسماری وارد شود،از شما هم کسی در سوراخ سوسمار داخل می‌گردد! اصحاب عرضه داشتند:مقصود شما از گذشتگان،یهود و نصاری هستند؟و ما مانند یهود و نصاری خواهیم شد و چون ایشان عمل خواهیم کرد؟فرمود:پس چه کسی را می‌گویم؟!»

بر اساس روایت دیگر این کتب-که از ابو هریره نقل شده-پیامبر می‌فرماید:

«لا تقوم الساعة حتّی تأخذ امّتی بأخذ القرون قبلها،شبرا بشبر،و ذراعا بذراع!فقیل:یا رسول اللّه!کفارس و الروم؟فقال:و من الناس الاّ اولئک؟» ⁽³⁾

«رستاخیز بپا نخواهد شد،مگر اینکه امّت من به راه و روش امّت‌های سلف عمل کنند،و از آنها مو به مو و دقیقا پیروی نمایند!عرضه داشتند:یا رسول اللّه!مانند فارسیان و رومیان؟فرمود:

مگر مردم جز اینهایند؟!»

احادیث فراوان است،ولی بنای ما به نقل همۀ آنها نیست،و پژوهشگران را به کتب تفصیلی

رجوع می‌دهیم. ⁽¹⁾

-مثلا نگاه کنید به:خمسون و مائة صحابی مختلق 45/2-52.

بررسی اینکه حوادث مذکور به چه شکل انجام گردیده،و در این امّت،حقّ و باطل چگونه آمیخته شده،و به چه صورت حقایق کتمان گشته،و چگونه احکام و عقاید تحریف شده،و تا کجا این کتمان و تحریف رسیده و چه اثری بر اسلام راستین گذاشته است،همه مباحثی است که در آینده روشن خواهد شد.

در گذشته مکرّر یادآور شدیم که هر شریعتی بعد از پیامبر آن،تحریف می‌شده،و تحریف تا آنجا پیش می‌رفته که دیگر دسترسی به حقایق و واقعیات آن ممکن نبوده است.از آن پس خداوند،پیامبری دیگر برمی‌انگیخته که دین از دست رفته را احیا و زنده کند.این قانون در مورد حضرت نوح و حضرت ابراهیم علیهما السّلام بوده،در مورد حضرت موسی بن عمران علیه السّلام رخ داده،در مورد حضرت عیسی بن مریم علیه السّلام نیز اتّفاق افتاده؛و آنگاه که شریعت عیسوی نابود شد-به طوری که اگر بشر هر چه نیرو به خرج می‌داد،دیگر بدان راه نمی‌یافت-پیامبر خاتم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم مبعوث گشت و اسلام را احیا،و در آخرین حدّ تکاملش به بشریت عرضه کرده است.اینک حکمت ازلی مقتضی است که این شریعت تا روز قیامت باقی بماند.زیرا برای بشر،این آخرین سخن و کامل‌ترین راهبری است. ⁽²⁾

در مورد کتاب او می‌خوانیم: وَ نَزَّلْنا عَلَیْکَ الْکِتابَ تِبْیاناً لِکُلِّ شَیْءٍ (نحل:89):«و [2]نازل کردیم به سوی تو کتاب را،در حالی که روشن کنندۀ هر چیز است.»، وَ تَمَّتْ کَلِمَةُ رَبِّکَ صِدْقاً وَ عَدْلاً لا مُبَدِّلَ لِکَلِماتِهِ وَ هُوَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ (انعام:115): «سخن راستین و موزون پروردگارت کامل شد،کسی را توانایی تغییر دادن آنها نیست.او شنوا و داناست.»، [3]کامل [4]شد،کسی را توانایی تغییر دادن آنها نیست.او شنوا و داناست.»، وَ إِنَّهُ لَکِتابٌ عَزِیزٌ لا یَأْتِیهِ الْباطِلُ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَ لا مِنْ خَلْفِهِ (فصّلت:41 و 42):« [5]تحقیقا قرآن کتابی است گرامی و از حریم خود منع‌کننده،که هیچ باطلی را از پس و پیش نمی‌پذیرد.».

ترویج معارف و احکام آن بود،و عهده‌دار بیان اصطلاحات و مفاهیم اسلامی محسوب می‌شد،و نیز می‌بایست شخصیت اسلامی و جامعۀ مسلمان را ایجاد کند-نیز لازم است که خداوند کسانی را در میان امّت باقی گذارد که عهده‌دار حفظ و نشر و ترویج و تبلیغ و بیان اصطلاحات و مفاهیم،و ایجادکنندۀ شخصیت و جامعۀ اسلامی باشند.این وظیفۀ خطیر همان است که کارکرد اصلی یکایک ائمّۀ اهل بیت علیهم السّلام را تشکیل می‌دهد،و ایشان تا حجّة بن الحسن علیهما السّلام این وظیفه را انجام داده‌اند.کوشش اینها،صلحشان،جنگشان،زندان رفتنشان،کشته‌شدنشان،قیامشان،قعودشان، مسموم شدنشان،زندگی کردنشان،همه در همین راه بوده است.

این امّت بعد از پیامبر خویش،مانند امّت‌های گذشته عمل کردند؛حقایق و احکام اسلام را تحریف کردند،تبدیل نمودند،کتمان کردند تا آنجا که در زمان معاویه از اسلام جز اسم و از قرآن جز نوشته‌اش چیزی باقی نماند.قیام حسینی و عاشورای خونین او،سدّی شکست‌ناپذیر در برابر تحریف شد.از این به بعد دیگر تحریف اصولی انجام نگرفت.احیای اسلام-اسلامی که جز اصطلاحات و اسامی آن چیزی باقی نمانده بود-از عصر امام باقر علیه السّلام شروع شد.مجاهدت و کوشش پیگیر امامان اهل بیت،مفاهیم و معانی صحیح را به جامعه بازگرداند.دیگر بار شخصیّت‌های اسلامی تربیت گشت،جامعۀ اسلامی بنیاد نهاده شد،و خلاصه،اسلام با تمام ابعادش به میان مردم بازگشت. ⁽¹⁾

-اثبات این سخن بر عهدۀ مباحث آینده است.

درس چهارم

اشارة

مقدّمه(یادآوری مباحث گذشته)

در بحث‌های گذشته،در مورد حدیثی از پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم سخن رفت که ضمن آن می‌فرمایند:

«روزی بر امّت من خواهد گذشت که از اسلام جز نام،و از قرآن جز نوشته،چیزی باقی نخواهد ماند.»

و در مقدّمه‌ای که برای فهم این حدیث داشتیم،مشاهده کردیم که اسلام،آیین همیشگی خدا، چهار وجود دارد:

وجود اوّل، «وجود اسمی»است،که همان اصطلاحاتی می‌باشد که اسلام از زبان عرب،به استخدام گرفته و با مفهومی نوین در جامعه طرح کرده است.

وجود دوم، «وجود مفهومی»و ذهنی اسلام می‌باشد،که عبارت است از همان معانی که شارع اسلام به اصطلاحات منتخب خویش داده است.

وجود سوم، «وجود عملی»اسلام است در افراد مؤمن و پیرو آن.در اینجاست که شخصیّت اسلامی پدیدار می‌شود.یعنی کسی به وجود می‌آید که این اسم و معنی را شناخته و بدان جامۀ عمل پوشانیده است.

وجود چهارم، یا جامعۀ اسلامی که مبتنی بر وجودهای سه‌گانۀ قبل است،و بدون آنها امکان ظهور ندارد.این وجود آنگاه بنیاد می‌گیرد که پیامبر یا امام،از آن کسان که به اسلام عمل می‌کنند و با او عهد و پیمان وفاداری و اطاعت می‌بندند،جامعه‌ای درست کند.بیعت این گروه-یعنی پیمان وفاداری‌شان-از یک طرف و رهبری پیامبر و امام از طرف دیگر،جامعۀ اسلامی را بنیاد می‌نهد.

تشکیل جامعۀ اسلامی و حکومت عادله،واجبی است عظیم بر گردن همۀ افراد امّت،و در رأس آنها بر پیامبر و امام.این واجب،یک واجب اختصاصی برای پیامبر یا امام نیست که در صورت عدم همراهی دیگران هم باز عهده‌دار آن باشند؛خیر!بر آن بزرگواران فرض و لازم است که در این راه بکوشند،و بر دیگران نیز فرض و لازم که ایشان را یاری کنند.لذا در گفتاری از امام متّقیان،امیر المؤمنین علیه السّلام می‌بینیم که می‌فرمایند:

«أما و الذی فلق الحبّة و برأ النسمة،لو لا حضور الحاضر و قیام الحجّة بوجود الناصر، و ما أخذ اللّه علی العلماء أن لا یقاروا علی کظة ظالم و لا سغب مظلوم لألقیت حبلها علی غاربها و لسقیت آخرها بکأس أوّلها.» ⁽¹⁾

-نهج البلاغه،خطبۀ سوم، [1]شرح عبده25/،چ بیروت 1307؛معانی الاخبار362/،تحقیق علی اکبر غفاری؛علل الشّرائع 151/1، [2]چ نجف 1385؛الارشاد137/-138، [3]چ ایران؛امالی شیخ 383/1، [4]چ نجف 1384.

«به خدایی که دل دانه را شکافت و انسان را خلق نمود،سوگند که اگر حضور کسان برای بیعت با من نبود،و حجّت بر من به خاطر وجود یاوران تمام نمی‌شد،و عهد و پیمان الهی با علما نبود که بر سیری ستمگر و گرسنگی ستم‌کش رضایت ندهند و قرار و آرام نگیرند، هرآینه مهار حکومت را بر کوهان آن می‌انداختم،و اکنون نیز چون ابتدای کار از آن روی می‌گرداندم.» ⁽²⁾

محقّق حلّی در کتاب«شرایع الاسلام»می‌نویسد:

«یجوز للفقهاء العارفین إقامة الحدود فی حال غیبة الامام،کما لهم الحکم بین الناس مع الامن من ضرر سلطان الوقت.و یجب علی النّاس مساعدتهم علی ذلک.»

(شرایع الاسلام 344/1،چ نجف) شهید اوّل در کتاب«الدّروس الشّرعیه»می‌نویسد:

«و الحدود و التعزیرات الی الامام و نائبه و لو عموما.فیجوز فی حال الغیبة للفقیه الموصوف بما یأتی فی القضاء،إقامتها مع المکنة،و یجب علی العامّة تقویته و منع المتغلّب علیه مع الامکان.و یجب علیه الافتاء مع الامن،و علی العامّة المصیر الیه و الترافع فی الاحکام.»

(الدّروس الشّرعیه165/،چ ایران) و نیز رجوع کنید به:ایضاح الفوائد 398/1-399؛و عوائد الایام فقیه نراقی و...

لازم است به خاطر داشته باشیم گروه بیعت‌کنندگان که تشکیل‌دهندگان جامعۀ اسلامی هستند،باید بدان حد برسند که ایجاد یک جامعۀ صحیح بر دوش آنها امکان داشته باشد.بنابر همین اصل است که پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم در مکّه،از مسلمانان

مطلب دومی که مورد بحث قرار دادیم،این بود که پیامبر-بنابر احادیث متواتر شیعی و سنّی- فرموده‌اند:«آنچه در امّت‌های گذشته اتّفاق افتاده،در این امّت هم واقع خواهد شد.»

به دنبال آن،در آیات کریمۀ قرآن نیز خواندیم که«امّت‌های پیشین،شرایع آسمانی را به تحریف کشیدند.پاره‌ای از حقایق آن را کتمان کردند،و پاره‌ای را تغییر دادند.گاه نیز باطل را

به روی حق کشیدند و آن دو را در هم آمیختند.».

ناگزیر،طبق گفتۀ پیامبر،در این امّت نیز تمام این اعمال تحقّق خواهد یافت.این ادّعا اصل و مبنای بحث کنونی ماست،و در بحث و بررسی‌های آینده،این مطلب را به اثبات خواهیم رساند.

پیامبر و نشر سنّت

خداوند تبارک و تعالی،اعتقادات و اخلاقیّات و احکام اسلام را در دو مجموعه قرار داده و به بشریت تبلیغ فرموده است.

قرآن کریم رءوس مطالب و کلّیات حقایق و احکام اسلامی را دربردارد،و ناگزیر اگر ما تنها بدان اکتفا کنیم نمی‌توانیم اصلا مسلمان باشیم.یعنی نمی‌توانیم نماز بخوانیم،روزه بگیریم،به حج رویم و مناسک آن را انجام دهیم،نمی‌دانیم چگونه ازدواج کنیم و....اصل همۀ این احکام،در قرآن است؛ولی شرح و بیان و تفصیل آن به عهدۀ پیامبر اکرم و سایر مبلّغان دست اوّل اسلام می‌باشد،که از پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم شروع شده به حضرت حجّة ابن الحسن العسکری-عجّل اللّه تعالی فرجه الشّریف-ختم می‌گردد.دلایل این سخن در گذشته اقامه گردید،و در بحث‌های آینده روشن‌تر خواهد گشت.

پس نتیجه اینکه اسلام در قرآن و در بیان پیامبر اکرم و اوصیای گرامی او جمع شده است؛یعنی در این دو مجموعۀ بزرگ از میراث گرانقدر اسلامی ما. ⁽¹⁾

-پیامبر در خطبه روز عرفه در حجّة الوداع فرمود:«یا أیّها النّاس!إنّی قد ترکت فیکم ما إن أخذتم به لن تضلّوا:کتاب اللّه، و عترتی أهل بیتی.»

(ترمذی 662/5،ح 3786 و نیز ح 3788؛مسند(احمد)،14/3 و 17 و 26 و [1] 59؛دارمی 432/2؛المستدرک 109/3.)

اینک ببینیم آنان که خواستند پس از پیامبر،اسلام را تحریف نمایند،چه کردند؟

پاسخ دقیق به این سؤال به یک بررسی مقدّماتی نیازمند است که راه اشکال را به کلّی مسدود سازد.لذا به عصر پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم رجوع می‌کنیم.

«نضّر اللّه عبدا سمع مقالتی فوعاها و بلّغها من لم یسمعها،فربّ حامل فقه غیر فقیه،و ربّ حامل فقه الی من هوا فقه منه.» ⁽¹⁾

-ابو داوود 322/3،ح 3660؛ابن ماجه 84/1-86،ح 230 و 231 و 232 و 236؛دارمی 74/1-75؛ [1]مسند(احمد) 225/3 و 80/4 و 82 و 183/5؛ [2]ترمذی 33/5-34،تحقیق ابراهیم عطوه [3]عوض؛بدایع المنن 14/1.و نیز رجوع کنید به:

بحار الانوار 109/2 و 148؛مستدرک الوسائل،181/3. [4]

«خداوند خرّم و شادمان بدارد آن بنده را که گفتار مرا بشنود،و آن را به دل پذیرا شده درک و حفظ کند.سپس به آنان که نشنیده‌اند تبلیغ کند(تکیۀ سخن روی تبلیغ گفتار پیامبر است).چه بسا کسی علم و دانش را حمل می‌کند،امّا آن را نمی‌یابد،و چه بسا حامل دانش،آن را به فهیم‌تر از خود می‌رساند.(یعنی این امانت را به کسی می‌رساند که از خودش بیشتر استفاده می‌کند.)»

«لیبلّغ الشاهد الغائب،فانّ الشاهد عسی ان یبلّغ من هو اوعی له منه.» ⁽²⁾

«باید آن کسان که حاضرند و سخن مرا می‌شنوند،به آن افراد که حاضر نیستند تبلیغ کنند.زیرا امکان دارد شنونده‌ای سخن را به فهیم‌تر از خود برساند.»

«من أدّی إلی أمّتی حدیثا تقام به سنّة أو تثلم به بدعة فله الجنّة.» ⁽³⁾

«کسی که حامل حدیثی به سوی امّت من باشد و بدین وسیله سنّتی برپا گردد،و یا بدعتی نابود شود،بهشت پاداش او خواهد بود.»

«من تعلم حدیثین اثنین ینفع بهما نفسه او یعلمها غیره فینتفع بهما کان خیرا من عبادة ستّین سنة.» ⁽⁴⁾

«آن کسی که دو حدیث بیاموزد و خود از آنها سود برد،یا آنها را به دیگری تعلیم دهد و او از آنها بهره گیرد،برایش از عبادت شصت سال(که از علم و معرفت خالی باشد)بهتر است.»

«قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم:اللّهم ارحم خلفائی،اللّهم ارحم خلفائی،اللّهم ارحم خلفائی.

قیل له:یا رسول اللّه و من خلفائک؟قال:الّذین یأتون من بعدی یروون حدیثی و سنّتی.» ⁽¹⁾

-معانی الاخبار374/-375؛عیون الاخبار 36/2، [1]چ نجف؛من لا یحضره الفقیه 420/4،تحقیق غفاری؛ بحار الانوار 145/2،ح 7. [2]

در کتب مکتب خلفا:رامهرمزی در المحدث الفاضل163/،باب فضل الناقل عن رسول اللّه؛قاسمی در قواعد التحدیث، باب دوم48/،باب فضل راوی [3]الحدیث؛خطیب بغدادی در شرف اصحاب الحدیث30/،باب کون اصحاب الحدیث خلفاء الرسول؛و در جامع بیان العلم 55/1؛ابو نعیم در اخبار اصبهان 81/1؛ [4]سیوطی در فتح الکبیر 233/1،از ابو سعید؛در کنز العمال باب فضل العلماء،از ابن عبّاس و قاضی عیانی در الماع،باب شرف علم الحدیث و شرف أهله11/.

اصطلاح هفتم: خلیفه

در بحث‌های گذشته دیدیم که بنا به تصریح قرآن کریم،وظیفۀ خاصّ پیامبر اکرم ⁽¹⁾

-نحل:35؛مائده:92؛نحل:82؛و...

خلیفۀ او کسی است که چون او عمل می‌کند؛یعنی احکام و حقایق دینی را به مردم می‌رساند.

البته پیامبر تنها حاکم بر حق و سزاوار زمامداری زمان نیز هست،و این سمت را نیز به جانشین خویش می‌سپارد.یعنی او هم،تنها حاکم بر حق و سزاوار زمامداری عصر خود می‌باشد.امّا این منصب به مقام خلافت ربطی ندارد،و شأن دیگری از شئون پیامبر و وصیّ اوست.پیامبر حاکم است و خلیفۀ او نیز حاکم است،امّا نه اینکه پیامبر یعنی حاکم،و یا خلیفه یعنی حاکم جانشین او.

خلاصه اینکه حکومت از خلافت جداست.

خلافت به آن معنی که دیدیم و شناختیم،از وصیّ پیامبر جدا شدنی و سلب‌کردنی نیست،و او باید به هر صورت آثار و شئون خلافت را به انجام رساند،و می‌رساند.

ولی در حکومت،چنان که دیدیم پای دیگران نیز به میان می‌آید.به این معنی که در وظیفۀ واجب بنیاد کردن حکومت،دیگر مسلمانان نیز سهیم هستند،و همه باید با هم دامن همّت به کمر زده بکوشند تا جامعۀ اسلامی و حکومت عادله تشکیل گردد.

در علوم اسلامی دو نوع اصطلاح وجود دارد:یکی اصطلاح شرعی،و دیگر اصطلاح متشرّعه.

اصطلاح کردن با نامگذاری هم معناست،با این فرق که یک لغت که در زبان وجود دارد،از جانب شخص یا گروهی استخدام شده معنای جدیدی که بی‌ربط با معنای اصلی آن نیست،بدان داده می‌شود.در این صورت،این نامگذاری یا اختراع اصطلاح به آن شخص یا گروه منسوب می‌گردد.مانند اصطلاحات پزشکی در طب،و یا اصطلاحات ریاضی در علوم ریاضی.

بنابراین اگر نامگذاری از طرف شارع-یعنی خداوند متعال یا پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم-انجام گردد، اصطلاح شرعی نامیده می‌شود.امّا اگر از طرف مردم مسلمان یا علمای اسلام نامگذاری شده باشد،اصطلاح متشرّعه خواهد بود.

مثلا لفظ«صلات»و«وضوء»و«حج»اصطلاحاتی شرعی هستند.این نام‌های خاص،از طرف شارع،برای یک رشته اعمال-که بیان شده از طرف خود او هستند-قرار داده شده است.امّا اصطلاحاتی مانند«اجتهاد» ⁽¹⁾

-اصطلاح«اجتهاد»در مکتب اهل بیت هم وجود دارد؛امّا آن‌گونه که در مکتب خلفا معنا می‌دهد،نیست.زیرا آنجا عملا در اجتهاد«اعمال نظر شخصی»و«اظهار رأی خویش»نیز وجود دارد،در صورتی که در مکتب اهل بیت اجتهاد تنها کوشش برای فهم احکام خداست و بس،و مجتهد به هیچ‌وجه به خود اجازۀ اعمال نظر نمی‌دهد.البته در هنگام تعریف این اصطلاح در کتب اصولی هر دو مکتب،یک جمله به کار می‌رود.(کفایة الاصول 422/2؛قوانین الاصول 100/2-101، چ خوانساری؛التعریفات8/،چ فلوگل)

در عمل مکتب خلفا رأی فقیه یا صحابی غیر معصوم را در احکام دخالت می‌دهد،و مکتب اهل بیت فقط به گفتۀ خدا و رسول اعتبار می‌دهد.

در لفظ«خلیفه»که یک اصطلاح بسیار مشهور در مباحث امامت و رهبری امّت می‌باشد، اشتباهی بزرگ رخ داده است.همه،حتّی در سطوح علمی،فکر می‌کنند لفظ خلیفه با همان معنای مشهور آن ⁽²⁾

فرید وجدی نوشته است:«الخلافة رئاسة دینیة و دنیویة ظهرت فی الاسلام هذه الوظیفة عقب وفاة رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم.»(دائرة المعارف القرن العشرین 745/3،چ مصر)

مورد جانشین خود-در رهبری و حکومت بر امّت-اسم خلیفه را اصطلاح نکرده است.

همچنین خلیفه‌ای که در قرآن هست،«خلیفة الرّسول»نیست،بلکه«خلیفة اللّه»می‌باشد.

بنابراین مصداق کلمۀ خلیفه در خلیفة اللّه،آدم علیه السّلام یا داوود علیه السّلام می‌باشند.اینکه در قرآن کریم می‌خوانیم: إِنِّی جاعِلٌ فِی الْأَرْضِ خَلِیفَةً ⁽¹⁾

-بقره:30. [1]

در اصطلاح شرع اسلامی،خلیفه به معنی حاکم نیامده است.خلیفه در معنای حاکم اسلامی، اصطلاح متشرّعه است،و این نامگذاری نخست به وسیلۀ مردم انجام شده بعدها فقها و متکلّمان آن را به صورت یک اصطلاح علمی درآورده‌اند.

«خلیفه»در ابتدا،با اضافه شدن به کلمۀ دیگری به کار می‌رفته است.مثلا:«خلیفة رسول اللّه»که در برابر«خلیفة اللّه»قرآن کریم،و«خلیفة أبیه»که در جامعه استعمال می‌شده قرار می‌گرفته است.

در همۀ این استفاده‌ها،کلمۀ«خلیفه»به همان معنای لغوی‌اش مورد نظر بوده و همیشه با مضاف الیه همراه بوده است.بعدها به علّت استعمال زیاد در جامعۀ اسلامی،کلمۀ خلیفه بدون اضافه،«علم بالغلبه»در شخص حاکم و زمامدار اسلام شده است.یعنی مسلمانان نام سه کلمه‌ای حاکم خویش را در طول زمان به خاطر زیادی استعمال،مختصر کرده به صورت«خلیفه»و بدون اضافه به چیز دیگر درآوردند.آن هم در اثر به کار گرفته شدن فراوان،به صورت اسم خاص زمامداران جامعۀ اسلامی درآمد.

از اینجا بود که شبهه ایجاد شد،و فهمیده نشد که این نامگذاری توسّط پیامبر صورت گرفته یا تدریجا جعل شده و پس از پیامبر اکرم در طول زمان شکل گرفته است. ⁽³⁾

پس هر جا در حدیث نبوی لفظ خلیفه مشاهده شد،به همان معنای لغوی که در زبان عرب داشته به کار رفته،نه به معنای دیگر.بنابراین حدیثی که می‌گوید:«اللّهم ارحم خلفائی»،از

جانشینان پیامبر اکرم سخن می‌گوید با معنای خاصّ خلافت،نه از حاکمان پس از او؛و این جانشینان و خلفا،همان کسانی هستند که حدیث و سنّت آن حضرت را به خوبی می‌شناسند،و برای مردم بازگو می‌کنند.با روشن شدن واژۀ خلیفه که در حدیث قبل به کار رفته بود به سخن اصلی بازمی‌گردیم.

سنّت مکتوب

احادیثی که نقل کردیم همه گویای یک حقیقت بود،و آن اینکه پیامبر عظیم الشأن،مسلمانان را ترغیب و تحریص فرموده بودند که حدیثش را به دیگران برسانند،و گفتارش را برای دیگران نقل و بازگو نمایند.

از این دسته احادیث که بگذریم،چندین روایت نیز از آن حضرت در دست داریم که دستور به نوشتن احادیث وارد شده است؛نه تنها نقل،بلکه به نوشتن نیز فرمان داده شده است.

و ما تقییده؟»:گفتند:بند گذاردن علم چگونه می‌شود؟فرموده است:«کتابته.»:بند گذاردن بر دانش،نوشتن آن است. ⁽¹⁾

-بحار الانوار 151/2-152،ح 35. [1]

سؤال کردم:این کار را به چه شکل انجام دهم؟فرمود:«کتابته.»:راه آن،نوشتن است. ⁽²⁾

آن حضرت دستور داد:«اکتبوا لأبی شاة.»:برای ابو شاة(سخنان مرا)بنویسید. ⁽¹⁾

-صحیح(بخاری)،کتاب العلم،باب کتابة العلم 33/1-34،چ بولاق؛صحیح(ترمذی)39/5،افست بیروت، ح 2667؛اسد الغابه 162/6،ترجمه 5989،چ کتاب الشعب.

بدین ترتیب می‌بینیم که خود آن حضرت فرمان نوشتن حدیث و گفتارش را داده است،و جای شک و شبهه‌ای نیست،و همه این را نقل کرده‌اند.

شاید پاره‌ای از آقایان فکر کنند این حرف‌ها برای چه عنوان می‌شود و چه معنی دارد؟حدیث پیامبر است؛پس باید نوشت و نقل کرد،فرض دیگری وجود ندارد،راه شناخت اسلام و پیامبرش جز این نیست!البته این فکر و تصوّر صحیح است.یک مسلمان که درست فکر می‌کند اندیشه‌ای جز این نخواهد داشت.ولی متأسّفانه بعدها خواهیم دید که زمامداران آن روزگاران،چگونه و با چه شدّت از نوشتن و بازگو کردن حدیث پیامبر عظیم الشّأن جلوگیری نمودند.

ما اوّل اثبات خواهیم کرد که پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم دستور فرموده‌اند که گفتار مرا بنویسید،و آن را برای دیگران نقل کنید؛تا بعد به بررسی کارهای زمامداران پس از آن حضرت برسیم.

سنّت همدوش قرآن

این نمونه‌ها که برایتان نقل کردیم،اندکی از یک دسته احادیث هستند که ما از بازگو کردن تمام آنها معذوریم.زیرا این بحث مختصر را به درازا می‌کشاند.

اینک به یک دستۀ دیگر از احادیث می‌پردازیم،و چند نمونه از آنها را مورد بررسی قرار می‌دهیم:

-ابو داوود 255/2؛ترمذی 132/10،باب ما نهی عنه ان یقال عند حدیث النبی؛ابن ماجه،باب تعظیم حدیث رسول اللّه 6/1؛دارمی،باب السنة قاضیة علی کتاب اللّه 144/1،چ محمّد احمد دهمان؛مسند(احمد بن حنبل)132/4 و 130-131.

در نوع دوم از وحی،فقط معنی از خداوند بوده،ولی لفظ آن از شخص پیامبر می‌باشد.در این قسم،تمام مفهوم و معنا به طریق وحی،بر حضرت نبوی نزول می‌یابد،و سپس از طرف ایشان در کلماتی شکل می‌گیرد که عنوان حدیث و روایت دارند.

پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم در این گفتار خویش می‌فرمایند که خداوند به من عنایت کرده و قرآن را فرو فرستاده است،و نیز به مانند قرآن و به اندازۀ آن وحی غیر قرآنی دارم.آنگاه اضافه می‌فرمایند:

«أ لا یوشک رجل شبعان متکی علی أریکته یقول:علیکم بهذا القرآن فما وجدتم فیه من حلال فأحلّوه و ما وجدتم فیه من حرام فحرّموه.»

«آگاه باشید،به زودی شخصی که شکمش سیر است،در حالی که به تکیه‌گاه خویش تکیه کرده (از سر پری شکم)می‌گوید:بر شما باد به قرآن،هر چه در آن حلال بیابید،حلال بدارید،و هر چه در آن حرام یافتید،حرام بدارید.»

طبق نسخۀ ترمذی،پس از آن اضافه می‌فرمایند:

«ان ما حرم رسول اللّه کما حرم اللّه.»

«آنچه پیامبر(در حدیث خویش)حرام کرده است،مانند همان چیزهایی است که خداوند(در قرآن)حرام نموده است.»

به این معنی که خطاب به یاران و صحابۀ خود می‌فرماید:

«یوشک أحدکم أن یکذبنی و هو متکئ علی أریکته یحدّث بحدیثی،فیقول:بیننا و بینکم کتاب اللّه فما وجدنا فیه من حلال استحللناه و ما وجدنا فیه من حرام حرمناه.ألا و ان ما حرم رسول اللّه مثل ما حرم اللّه.»

«نزدیک است که یکی از شما-صحابیان من-مرا تکذیب کند!حدیث مرا برایش نقل کنند،و او در حالی که تکیه بر جایگاه خویش کرده بگوید:بین ما و شما،قرآن،کتاب خدا هست،هر چه در آن حرام باشد،حرام می‌داریم،و هر چه حلال باشد،حلالش خواهیم دانست!(نه،این سخن درست نیست)بدانید آنچه پیامبر حرام کرده است مانند آن است که خدا حرام کرده باشد.»

«نکند فردی در میان شما باشد،در حالی که بر جایگاه خویش تکیه زده چیزی از اوامر یا

نواهی مرا برایش بیاورند،و آن وقت او بگوید:نه،من این را نمی‌دانم(و قبول ندارم)،من دستور و حکمی را که در قرآن کریم بیابم،عمل می‌کنم. ⁽¹⁾

-ابو داوود،کتاب السنه،باب لزوم السنه 256/2؛ترمذی،کتاب العلم،باب 10،37/5،ح 2663؛ابن ماجه 6/1-7، ح 13.

(یا بنابر یک نسخه دیگر):من این را در کتاب خدا نمی‌یابم.» ⁽²⁾

در عصر ما هم هستند کسانی که چنین سخنانی می‌گویند،و عینا همین جمله را تکرار می‌کنند.

آیا این تشدید و اعتراض پیامبر بر آنها صادق نیست و بر دوششان بار نمی‌شود؟

قلعه‌ها فتح شدند.فرماندۀ یهودی خیبر که مردی زمخت و خشن و تندخو بود،نزد پیامبر آمده با تندی گفت:ای محمّد!آیا برای شما رواست که حیوان‌های ما را بکشید و میوه‌های درختان ما را بخورید،و به زنان و نوامیس ما دست‌درازی کنید؟!

پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم به خشم آمده به عبد الرّحمن بن عوف فرمود:«بر اسبت بنشین،و فریاد برآور که بهشت جز برای فرد مؤمن سزاوار نیست؛همه برای نماز جمع شوید.»

از نظر قوانین اسلامی نماز جماعت با پیامبر مستحبّ مؤکّد است،و نماز جمعه واجب.امّا وقتی ندای«الصّلاة جامعة»(همه برای نماز جماعت جمع شوید)برمی‌خاست،نماز جماعت نیز واجب می‌شد،و مردم می‌بایست گرد هم آمده نماز جماعت را با پیامبر اکرم به جای آورند.

به دنبال این ندا،مردم مسلمان جمع شدند.پیامبر نماز خواند و به منبر رفت و خطبه‌ای ایراد فرمود که در آن چنین می‌بینیم:

«آیا کسی از شما،در حالی که بر جایگاه خویش تکیه زده،فکر می‌کند که خداوند چیزی را بر شما حرام نکرده مگر آنکه در قرآن گفته باشد؟او گمان می‌کند حرام همان است که در قرآن موجود می‌باشد،و خارج از آن حرامی نیست؟آگاه باشید که به خدا سوگند من شما را وعظ کرده‌ام،امر و نهی نموده‌ام.آنچه من گفتم در وجوب یا در حرمت،مانند آنهاست که در قرآن می‌باشد.خداوند بر شما روا نمی‌دارد که بی‌اجازه به خانه‌های اهل کتاب وارد شوید...» ⁽³⁾

«لا أعرفن أحدا منکم أتاه عنّی حدیث و هو متکئ فی أریکته،فیقول:اتل علیّ به قرآنا.» ⁽¹⁾

-مسند 367/2،چ قدیم.

«نباشد بشنوم کسی از شما حدیثی از من برایش روایت کنند،و او در حالی که به تکیه‌گاه خویش تکیه کرده،بگوید:قرآن برایم بخوان.از قرآن بیاور!»

این احادیث با تمام پیشگویی‌هایی که از پیامبر در آن وجود داشت،به حقیقت پیوست.از آخرین لحظات عمر پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم تا عصر حکومت اموی،بر اساس این طرح سیاسی عمل می‌شد که:«حدیث نگویید،روایت نخوانید و ننویسید،قرآن ما را کافی است».

نقل حدیث پیامبر ممنوع می شود

فشردۀ آنچه تا اینجا دیدیم این بود که پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم در یک دسته از احادیث،تأکید می‌کردند که حدیث مرا نقل کنید،حدیث مرا بنویسید و در دستۀ دیگر می‌فرمودند:«نکند کسی از سر پری شکم،آنگاه که حدیث مرا برایش می‌خوانند،بگوید از قرآن برایم بگویید.نه،این سخن درست نیست.اینگونه سخن نگویید،من جز بر اساس وحی حرف نمی‌زنم،من جز حق نمی‌گویم.»

با توجّه به این مقدّمات،می‌توانیم به بررسی تحریفاتی که بعد از آن حضرت به وجود آوردند، بپردازیم.از همان وقت،یاران او که مورد خطاب سخنش بودند،دقیقا به مخالفت پرداختند.و این، سرچشمه‌ای عظیم برای تحریف حقایق اسلام شد.

ما در مباحث آینده اثبات خواهیم کرد که پیامبر مجموعۀ احکام اسلام را بر امام امیر المؤمنین علیه السّلام املا فرموده و امام نیز آن را در کتابی به نام«جامعه»مرقوم داشته است.

اگر شنیده‌اید که در احادیث شیعه نام«جفر»و«جامعه»به میان می‌آید،جامعه همین کتاب است.این مجموعۀ گرانقدر علمی،بعد از امام علی بن ابی طالب علیه السّلام در نزد یکایک ائمّه علیهم السّلام بوده است،و آن بزرگواران گاه‌وبیگاه آن را به مردم عرضه می‌داشتند، ⁽¹⁾

-به عنوان نمونه رجوع کنید به:بصائر الدّرجات143/ ح 5؛و ص 144 ح 9؛و ص 145 ح 17؛و ص 165 ح 14؛کافی 113/7؛و 93/7؛و 219/6 و 220؛و 94/7-95؛و 81/7؛و 119/7؛و 125/7.

بوده است. ⁽¹⁾

-بصائر الدّرجات144/ و 145 و 147 و 148؛اصول کافی 239/1 و 241؛الوافی جزء 135/2.

برای اطّلاع کافی در مورد جامعه رجوع کنید به:مقدّمه مرآة العقول 102/2-122.

پس پیامبر اکرم حدیث خویش را،یعنی آنچه که بر او وحی شده و بشر تا روز قیامت بدان احتیاج دارد،همه و همه را به امام امیر المؤمنین القا فرموده؛و ایشان آن را نوشته برای دیگر امامان اهل بیت علیهم السّلام باقی گذارده‌اند.

پیامبر اکرم آنچه از احکام اسلامی که مسلمانان در آن عصر بدان نیاز داشتند،-یعنی در آن زمان پیش آمده بود و لذا مسلمانان از آن سؤال نموده بودند،و یا لازم بود به ایشان تذکّر داده شود-به اصحاب و یاران خویش ابلاغ فرمود.امّا یک سری مسائل بود که هنوز وقت عمل به آن نرسیده بود،لذا آنها را نزد وصیّ خود،امام امیر المؤمنین علیه السّلام به ودیعت نهاد تا در زمان لازم،او یا فرزندانش،برای مردم بیان کنند.

آنچه در زمان خود پیامبر مورد احتیاج بود،دستور و حکمش را اعلام کرد.آنگاه فرمان داد که گفتارهای او را برای دیگران نقل کنند،و برای نگاهداری و به میراث نهادن،بنویسند.

اسلام در آن روز متشکّل می‌شد از قرآن کریم و اینگونه سخنان پیامبر،و یا بیان رفتارهای دینی آن حضرت که روی هم می‌شود سنّت پیامبر؛که از دو قسمت حدیث و سیره تشکیل می‌شود.

بعد از وفات و رحلت پیامبر چه شد؟ذهبی که از دانشمندان بزرگ اهل سنّت است،نقل می‌کند:

«پس از آنکه ابو بکر به حکومت رسید،مسلمانان و صحابه را جمع کرد و گفت:شما از پیامبر حدیث نقل می‌کنید،و البته در این مورد با یکدیگر اختلاف‌هایی دارید،و پیدا خواهید کرد.

به طور مسلّم بعد از شما،مردم به اختلاف‌های بزرگتری خواهند افتاد.بنابراین از رسول خدا هیچ چیز نقل نکنید.هر کس از شما سؤالی کرد،بگویید:در میان ما و شما،قرآن است؛حلال آن را حلال بشمارید،و حرامش را حرام بدانید!» ⁽²⁾

می‌بینیم ابو بکر چه بهانۀ عجیبی یافته و چگونه باطل را در لباسی از حق پوشانیده است.و نیز

می‌بینیم تا چه اندازه و با چه دقّتی پیشگویی‌های پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم صورت صدق یافت.

«قرظة بن کعب»که از طبقۀ صحابه است،حادثۀ دیگری نقل می‌کند.او می‌گوید:

آنگاه که عمر ما را برای فرمانروایی عراق می‌فرستاد،با ما پیاده تا صرار همراهی کرد.سپس گفت:می‌دانید که من چرا شما را بدرقه و مشایعت کردم؟گفتیم:خواستی ما را بدرقه و احترام و تکریم کنی!گفت:

«علاوه بر این،نظر دیگری نیز داشتم.شما به شهری می‌روید که طنین صدای قرآن مردمش، همچون طنین صدای زنبوران عسل در کند و به گوش می‌رسد.مبادا از این کار با نقل احادیث پیامبر خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم بازشان بدارید.برای اینها حدیث نگویید.من در ثواب این کار با شما شریکم!»

قرظه می‌گوید:

«پس از این سخن خلیفه،دیگر من یک حدیث هم نقل نکردم.»

اهل عراق،پیامبر اسلام را ندیده‌اند،تازه مسلمانند.این تازه مسلمانان که پیامبرشان را ندیده‌اند،خواهان و تشنه‌اند که دربارۀ او اطّلاعاتی کسب کنند،و گفتار و حدیثش را بشنوند،و با سنّت او آشنا شوند.بنابراین خیلی بدیهی بود که به قرظه بگویند:برای ما حدیث بگو.قرظه جواب می‌دهد:

«عمر ما را نهی کرده،نمی‌توانیم حدیث نقل کنیم.» ⁽¹⁾

-دارمی 85/1؛ابن ماجه 12/1،ح 28؛تذکرة الحفاظ(ذهبی)7/1؛جامع بیان العلم 147/2؛شرف اصحاب الحدیث88/.

روایت دیگری در همین زمینه هست که بسیار عجیب می‌باشد،و در آن معنای دقیق کتمان، دیده می‌شود.اگر گذشتگان،خودشان حقایق آسمانی را کتمان می‌کردند،اینجا نهی شدید می‌نمودند که دیگران کتمان،حدیث نمایند،و روایت نقل نکنند.

مورّخان می‌گویند:

«مدّتی قبل از اینکه عمر از دنیا برود،به نقاط مختلف جهان اسلام کس فرستاد،و چند تن از اصحاب پیامبر را به مدینه احضار نمود.افرادی از قبیل ابو ذر و عبد اللّه بن مسعود و عبد اللّه بن حذیفه و ابو درداء و عقبة بن عامر و....پس از جمع کردن اینان،گفت:این احادیث چیست که در دنیا انتشار داده‌اید؟!گفتند:ما را از نقل احادیث نهی می‌کنی؟گفت:نه،نهی‌تان نمی‌کنم،همین جا نزد من در مدینه بمانید.به خدای سوگند تا من زنده‌ام از نظر من دور نخواهید شد،و از این شهر بیرون

نمی‌روید.ما داناتریم و بهتر می‌دانیم کدام یک از احادیثی که نقل می‌کنید بپذیریم،و کدام یک را رد کنیم.امّا آنها(مردم دیگر)نمی‌دانند کدام را بپذیرند و کدام را نپذیرند.

این گروه از صحابۀ پیامبر از شهر مدینه و جوار خلیفه،تا هنگام مرگ او بیرون نرفتند،و در واقع تحت نظر بودند.» ⁽¹⁾

-کنز العمّال 239/5،ح 4865،چ اول؛منتخب کنز العمّال،مطبوع در حاشیه مسند احمد 61/4؛المستدرک 110/1.

این چگونه احادیثی است که دستگاه حکومت آنها را می‌شناسد،و پذیرفتنی و نپذیرفتنی آن را از هم می‌تواند جدا کند،و دیگر مسلمانان نمی‌دانند و نمی‌توانند؟!

توجّه داریم که خلیفه،این افراد را به دروغگویی متّهم نمی‌کند.اصولا در میانشان مردی چون «ابو ذر»است که آسمان بر راستگوتر از او سایه نینداخته است. ⁽²⁾ناگزیریم که چنین تحلیل کنیم که احادیث نپذیرفتنی،احادیثی بودند که با سیاست آن روز دستگاه حکومت موافقت نداشته است.

بنابراین باید گویندگان و نشرکنندگان چنین احادیثی،تحت نظر قرار گیرند تا نتوانند آن را نشر دهند.

پاره‌ای از مورّخان گفته‌اند:

«عمر سه تن از صحابه،ابن مسعود،ابو درداء و ابو مسعود انصاری را در مدینه حبس کرد،و گناه آنها را زیاد حدیث نقل کردن اعلام داشت و بدانها گفت:شما فراوان از پیامبر حدیث روایت کرده‌اید!» ⁽³⁾

اینها نمونه‌هایی بود از سلسله مدارکی که در مورد جلوگیری از نشر حدیث وجود دارد.امّا مسأله تا این حد نیست،بالاتر هم هست.

در زمان خلیفۀ دوم،مردم نوشته‌هایی دارند که در آن برای خودشان حدیث جمع‌آوری کرده‌اند.این صحابی،مثلا از پیامبر پنجاه حدیث به یاد داشته،آن را در پوست یا استخوان کتف و یا امثال آن نوشته و یک رسالۀ کوچک حدیثی به وجود آورده است.دیگری سی عدد حدیث جمع کرده،و مرد سوم تعداد دیگری و همین‌طور...بنابراین مردم نوشته‌های فراوانی از حدیث‌های پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم دارند.

روزی خلیفه در بالای منبر،مردم را قسم داد که این نوشته‌ها را بیاورند.خلیفه،بسیار مقتدر

است و هیچ کس قدرت مخالفت ندارد.دستور داده،پس ناگزیر آوردند.بعد از اینکه همه، نوشته‌هایشان را آوردند،فرمان داد که آنها را به آتش بکشند. ⁽¹⁾

-طبقات الکبری 140/5،چ اروپا،و چ بیروت188/؛تقیید العلم(خطیب بغدادی)52/.

این،سرنوشت حدیث و چگونگی جلوگیری از نشر آن در زمان عمر بود.البته با تکیه بر آن مدارکی که با ما یاری می‌کنند.

در زمان عثمان نیز وضع دگرگون نشد.عثمان در زمان حکومت خویش بر منبر اعلام کرد آن احادیثی که در زمان ابو بکر و عمر نشر نیافته،نباید روایت شود؛هرچه در زمان عمر و با اجازۀ او نقل گردیده،حالا هم می‌توان نقل کرد. ⁽²⁾و این را نیز دانستیم که عمر گفته بود:جز در مسائل عملی و عبادی روایت نقل ننمایند. ⁽³⁾

بنابراین ممنوعیّت نشر حدیث و نقل و بازگو کردن روایات نبوی،در دوران درازمدت خلافت عثمان نیز همچنان برقرار بود،و دستگاه خلافت با تمام قدرت این کار را کنترل می‌نمود.

در عصر معاویه نیز،وضع به همین منوال بود،بلکه شدّت بیشتری داشت.او بر منبر گفته بود:

ای مردم!از نقل احادیث پیامبر بپرهیزید،مگر حدیثی که در دوران عمر گفته شده است. ⁽⁴⁾

البته مسأله تنها این یک بعد را نداشت،و این چنین نبود که با این نهضت بزرگ(منع از نشر حدیث)معارضه‌ای نشود.دسته‌ای بوده‌اند که با توجّه به عظمت این تخریب،به مبارزه‌هایی بی‌امان پرداخته‌اند.ما تنها به سه حادثۀ تاریخی در این زمینه اکتفا می‌کنیم.

در جبهۀ حقّ و حقیقت

ابو ذر غفاری

ابو ذر در ایّام حج،در جمرۀ وسطی-همانجا که حاجیان،آن ستون سنگی که رمز مجسّم شیطان است را سنگ‌باران می‌کنند-نشسته است.او صحابی پیامبر است،مردم او را می‌شناسند و به او احترام می‌گذارند.گروهی به دورش حلقه زده از وی پرسش می‌کنند؛البته از مسائل دینی.

ابو ذر هم جواب می‌گوید،نه از خودش،بلکه با تکیه به سخنان پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم.در حین صحبت مردی بالای سرش ایستاد و گفت:مگر تو را از فتوا دادن نهی نکرده‌اند؟!

ابو ذر سر برداشت؛به آن مرد نگریست و گفت:

«آیا تو مأمور من هستی؟اگر شمشیر را بر اینجا بگذارید(به پس گردن خود اشاره کرد)و بخواهید سر مرا ببرید،و من بدانم به خاطر نقل حدیث سرم را می‌برید،در صورتی که بتوانم یک کلمه از کلمات پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم را در فاصله‌ای که شمشیر شما به حلقوم من برسد،بگویم،خواهم گفت.» ⁽¹⁾

-دارمی 136/1-137،چ محمّد احمد دهمان؛طبقات الکبری 354/2،چ بیروت؛بخاری 161/1،چ بولاق.

این حدیث را دارمی در«سنن»خود و ابن سعد در«طبقات الکبری»آورده‌اند.بخاری هم این حدیث را نقل می‌کند،ولی آنچنان که راه و روش اوست به شکلی نقاط حسّاس آن را حذف می‌کند که به شخصیّت کسی(از طبقۀ خلفا و امرا)لطمه نخورد!

دستگاه حاکمه و خلفای زمان نتوانستند ابو ذر را آرام و رام کنند،بنابراین تبعیدش کردند.ابو ذر

از مدینه-شهری که جسم پیامبر محبوبش را دربرداشت-به شام فرستاده شد.او در شام هم حدیث می‌گفت.امر به معروف و نهی از منکر می‌کرد و گفتار پیامبر خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم در مورد احکام تعطیل شده را نقل می‌کرد.

احنف بن قیس تمیمی،رئیس بنی تمیم می‌گوید:

«در شام به نماز جمعه رفتم.پس از نماز،در مسجد مردی را دیدم که به هر گوشه‌ای از مسجد که می‌رود مردم از آنجا فرار می‌کنند.او نماز می‌خواند امّا سبک.به نزدش رفتم و نشستم.(احنف حادثۀ عجیبی دیده بود.پیش خود فکر می‌کرد این پیرمرد را چه می‌شود که به هر گوشه می‌رود همه فرار می‌کنند!)پرسیدم:ای بندۀ خدا!شما چه کسی هستید؟مرد گفت:تو کیستی؟گفتم:من احنف بن قیسم.مرد گفت:زود برخیز و از نزد من دور شو تا شرّ من به تو نرسد.گفتم:چه طور شرّ تو به من می‌رسد؟(مگر بیماری مسری در وجود توست که ممکن است شرّ تو به من برسد؟!)گفت:

این مرد(معاویه)دستور داده است که کسی با من همنشین نشود.» ⁽¹⁾

-طبقات الکبری 229/4،چ بیروت.

اینک که فرامین دستگاه حاکمه در ابو ذر اثر نمی‌کند،و او مأموریّت خویش را در رساندن کلمات پیامبر اسلام«فراموش شده»از دست نمی‌نهد،و تبعید و تهدید در وجودش مؤثّر نیست، فرمان می‌رسد که کسی نزد ابو ذر ننشیند و گفتار خداوند و حدیث پیامبر را نشنود.

آیا کتمان حقایق اسلام از این بیشتر امکان دارد؟

ابو ذر در شام هم فرامین صادره از دستگاه حکومت را به گوش نگرفت.در برابر،از پیامبر احادیثی نقل می‌کرد،و سخنانی می‌گفت که بر خلاف مصالح حکومت وقت،و سیاست معاویه و عثمان بود. ⁽²⁾

معاویه با او آنچه می‌شد،کرده بود.امّا این پیرمرد نستوه و خداترس،آرام‌شدنی نبود.معاویه عاجز گشت.یک شب صد دینار پول برای ابو ذر فرستاد.ابو ذر همان شب تمام صد دینار را میان فقرا تقسیم نمود.صبحگاه فرستادۀ معاویه آمد و بدو گفت:من پول را به اشتباه برای تو آوردم، به دادم برس و جانم را از عذاب خلاص کن؛پول را بازپس بده.ابو ذر گفت:صبر کن!من آن را میان مستمندان پخش کرده‌ام،بروم آن را جمع کنم. ⁽³⁾

نه زر و نه زور،نه تطمیع و نه تهدید،در ابو ذر اثر نکرد.بنابراین معاویه به عثمان نوشت:اگر تو را با شام کاری هست،ابو ذر را از شام طلب کن.خلیفه دستور داد که ابو ذر را به مدینه روانه سازد.

سراسر راه با زجر طی شد.مسیر دراز شام به مدینه را با فشار مأموران،از شتر بدون جهاز،پیاده نشده و یکسر در بیابان‌های بدون آبادانی،حرکت کرده بود.گوشت‌های ران پیرمرد از رنج و فشاری که در راه متحمّل شده ریخته بود. ⁽¹⁾

-یعقوبی 149/2،چ نجف:«حمله علی قتب بعیر و طاء فقدم به الی المدینة و قد ذهب لحم فخذیه.»

عبد الرّحمن بن عوف یار قدیم خلیفه،از دنیا رفته بود.انبوه طلاهای او را نزد عثمان آورده بودند که میان وارثان وی قسمت کند.طلاها را در برابر عثمان به روی زمین ریختند.آن قدر زیاد بود که شخصی که در سوی دیگر مجلس ایستاده بود دیده نمی‌شد.

خلیفه می‌خواهد طلاها را میان وارثان تقسیم نماید؛می‌گوید:من برای عبد الرّحمن امید خیر و سعادتمندی دارم.او صدقه می‌داد،و مهمان‌داری می‌کرد،و آنچه را می‌بینید به جای گذاشت.

کعب الاحبار جواب می‌دهد:درست گفتی یا امیر المؤمنین!

ابو ذر با همان حال افسرده و خسته،عصایش را بلند می‌کند و بر سر کعب الاحبار می‌زند و می‌گوید:ای یهودی‌زاده!تو دین ما را به ما یاد می‌دهی؟!آنگاه این آیه را می‌خواند:

وَ الَّذِینَ یَکْنِزُونَ الذَّهَبَ وَ الْفِضَّةَ وَ لا یُنْفِقُونَها فِی سَبِیلِ اللّهِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِیمٍ ⁽²⁾

«آنان را که طلا و نقره گرد آورده پنهان می‌کنند،و آن را در راه خدا انفاق نمی‌کنند،به عذابی دردناک بشارت بده.» ⁽³⁾

البته این گنج کردن طلا و نقره،غیر از مال داشتن است.باغ داشتن،سرمایه داشتن و امثال آن حرام نیست و ممنوع نمی‌باشد؛در شرع اسلامی،پول را اگر در جریان بگذارند،به بازار بیاورند و به کار بگمارند-هر اندازه که باشد-مانعی ندارد.ولی اندوخته کردن پول را خداوند دشمن می‌دارد.بحث کنز خود مبحثی خاص در اسلام دارد که این بحث مختصر،گنجایش بررسی مستوفای آن را ندارد. ⁽⁴⁾

پاره‌ای از مورّخان،مجلس عثمان و کعب الاحبار و نبرد ابو ذر با ایشان را به شکل دیگری تصویر کرده‌اند که اینک برای تکمیل سخن بدان اشاره خواهیم کرد:

«عثمان:آیا کسی که زکات مال خود را بدهد،دیگر حقّی در اموالش وجود خواهد داشت؟ کعب الاحبار:خیر یا امیر المؤمنین!

ابو ذر دست خود را به سینۀ کعب گذاشته او را پس زد و گفت:دروغ گفتی ای یهودی‌زاده؛ سپس این آیۀ شریفه را تلاوت نمود:

لَیْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَکُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ وَ لکِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللّهِ ...وَ آتَی الْمالَ عَلی حُبِّهِ ... ⁽¹⁾

-بقره:177. [1]

«نیکی آن نیست که روی خود را به مشرق و مغرب بگردانید،ولی آن است که...و انفاق کند مال را...»

دیگرباره عثمان پرسید:آیا مانعی دارد که ما از بیت المال مسلمانان مقداری برداریم و در کارهای خود مصرف کنیم،سپس آن را بازگردانیم؟

کعب الاحبار:اشکالی ندارد!

ابو ذر عصای خود را به سینۀ کعب گذاشته او را پس زد و گفت:چه بی‌پروا در دین ما اظهار نظر می‌کنی.» ⁽²⁾

عثمان نمی‌توانست اینگونه سخنان تند ابو ذر را در روی خویش و با عالم دربار خود تحمّل کند.به ویژه آنگاه که این سخنان به گفتارهای مختلف پیامبر استناد می‌یافت. ⁽³⁾لذا ابو ذر را از خانۀ هجرتش بیرون کردند و به بیابان بی‌آبادانی ربذه فرستادند.آنجا که کسی نباشد تا سخنان او را بشنود،او نتواند حدیث خلیلش،پیامبر را بگوید و احکام اسلام را بیان دارد-رضی اللّه عنه و ارضاه.

میثم تمّار

شهادت و مرگ میثم تمّار و رشید هجری نیز به همین انگیزه بوده است.

میثم تمّار شاگرد ممتاز امیر المؤمنین،علی بن ابی طالب است.حدیث از آن حضرت روایت می‌کند،و اسلام را نزد او شناخته است.میثم در سال آخر حیاتش(58 یا 60 هجری)به زیارت خانۀ خدا رفت و از آنجا به مدینه آمد.در مدینه به منزل امّ سلمه-رضی اللّه عنها-می‌رود.امّ سلمه برای احترام او از عطر مخصوصی که غالیه نام داشت به او می‌دهد که محاسنش را معطّر سازد.

میثم می‌گوید:

«اگر اکنون محاسنم به این عطر خضاب می‌شود،چندان طول نخواهد کشید که در دوستی این خاندان به خون خضاب گردد.»

امّ سلمه گوید:

«و اللّه لربما سمعت رسول اللّه یذکرک و یوصی بک علیّا.» ⁽¹⁾

-الکنی و الالقاب 218/3، [1]چ چهارم 1397؛سفینة البحار،ماده مثم 523/2-524؛بحار الانوار 124/42. [2]

«چه بسا شنیدم که پیامبر خدا تو را یاد می‌کرد و سفارش تو را به علی می‌کرد.»

میثم از بردگان آزادشدۀ ایرانی است.او تربیت‌شدۀ امیر المؤمنین می‌باشد.تفسیر و تأویل قرآن را از آن حضرت آموخته است.

میثم پس از بیرون آمدن از نزد امّ المؤمنین،امّ سلمه-رضی اللّه عنها-به ابن عبّاس،حبر الامّه برخورد می‌کند،و به او که در آن روز یک شخصیّت درجۀ اوّل علمی است می‌گوید:ابن عبّاس کاغذ و قلم بیاور و بنشین تا برایت تفسیر قرآن بگویم.من آن را نزد امیر المؤمنین آموخته‌ام.

ابن عبّاس می‌نشیند و مشغول نوشتن می‌شود.البته نوع سخن معلوم است؛او از پیامبر به واسطۀ امیر المؤمنین حدیث روایت می‌کند،و تفسیر این دو معلّم بزرگ امّت را بازگو می‌نماید.

در میان سخن،میثم آیندۀ خویش را پیشگویی می‌کند و به ابن عبّاس می‌گوید:

«چگونه خواهی بود اگر مرا بر دار بینی،نهمین نفر از نه نفری که بر دار کشیده می‌شوند.چوبۀ دار من از همه کوتاه‌تر و به زمین نزدیک‌تر می‌باشد.»

اینگونه سخنان برای ابن عبّاس سخن شگفت‌آور بود.لذا گفت:آیا کاهن شده‌ای و خبر از غیب می‌دهی؟ابن عبّاس این بگفت و دست برد تا آن نوشته‌ها را-که از زبان میثم نوشته بود-پاره کند!میثم گفت:دست نگه‌دار،اگر آنچه من پیشگویی کرده‌ام به درستی و راستی انجام شد،و روشن گردید که من راست می‌گویم،از این نوشته‌ها استفاده می‌کنی،و اگر سخنانم دروغ بود، آن وقت آنها را پاره خواهی کرد.

میثم به کوفه بازگشت.عصر حکومت ابن زیاد بود با همۀ ظلم و ستم و خونخواری او.پس از دو روز مأمورین ابن زیاد میثم را دستگیر کردند و به نزد حاکم بردند.

ابن زیاد:تو میثم هستی؟

میثم:بله،من میثم هستم.

ابن زیاد:از ابو تراب برائت و بیزاری بجوی.

میثم:من ابو تراب را نمی‌شناسم.

ابن زیاد:از علی بن ابی طالب بیزاری بجوی.

میثم:اگر این کار را نکنم چه خواهد شد؟

ابن زیاد:تو را خواهم کشت!

میثم:امام امیر المؤمنین علیه السّلام به من گفته بود که تو به زودی مرا به دار خواهی آویخت و خواهی کشت،و زبانم را نیز خواهی برید.

ابن زیاد:من دروغ بودن پیشگویی علی را آشکار خواهم ساخت.دست و پایت را خواهم برید و سپس به دارت خواهم آویخت،امّا زبانت را باقی خواهم گذارد.

پس از آن فرمان داد تا دست و پای او را ببرند و به دار بیاویزندش.

دار یا صلیب در آن عصر،چوبی بود که دو منتهی الیه آن بر دو پایه قرار می‌گرفت.دست‌های محکوم را بر آن می‌بستند،و همان‌طور باقی می‌گذاردند تا به حال خود بمیرد.

میثم بر سر این دار فریاد برآورد:

«أیّها النّاس من أراد أن یسمع الحدیث المکنون عن علیّ بن أبی طالب علیه السّلام.» ⁽¹⁾

-رجال الکشی،چ کربلا80/؛چ مشهد86/-87؛بحار الانوار 133/42. [1]

«ای مردم!هرکس خواهان احادیث نقل نشده از علی بن ابی طالب است بیاید،و حدیث بشنود.»

مردم جمع شدند،و او بر سر دار،احادیثی شگفت‌آور بر ایشان بازگو کرد.احادیثی که در سینه‌ها حبس شده بود و آن اندک کسانی که این احادیث را می‌دانستند،جرأت اظهار نداشتند،و خفقان شدید موجود در محیط،اجازۀ نشر آن را نداده بود.اینک مردم این احادیث را از زبان میثم،یار جانباز امام امیر المؤمنین علیه السّلام،بر سر دار می‌شنیدند.

به ابن زیاد خبر دادند اگر زبان این مرد را قطع نکنی،می‌ترسیم مردم کوفه را بر تو بشوراند.

فرمان داد که یکی از مأمورین برود و زبان او را قطع کند.آن مأمور به کنار صلیب میثم آمد و گفت:

ای میثم!زبانت را بیرون بیاور،امیر مرا مأمور قطع آن کرده است.

میثم جواب داد:

«این فرزند کنیزک بدکاره می‌خواست مرا و مولای مرا دروغگو قلمداد کند.بیا این زبان من!» مأمور زبان او را قطع کرد.میثم ساعتی در خون خویش دست و پا زد و آنگاه جان به جان‌آفرین تسلیم کرد. ⁽¹⁾

-اختیار معرفة الرّجال79/-87؛الارشاد152/-154؛ [1]بحار الانوار 127/42-133.

رشید هجری

پایان زندگی رشید هجری نیز به همین شکل بود،و او هم به خاطر گفتن حدیث،زبان خویش را از دست داد و کشته شد.

آنگاه که او را به نزد ابن زیاد آوردند،گفت:از دروغ‌های مولای خود برای ما بگو!

رشید گفت:به خدای سوگند،نه من دروغگویم و نه او،و به راستی مرا خبر داده است که تو دست و پا و زبان مرا خواهی برید.

ابن زیاد گفت:حال که چنین است،به خدای سوگند،من دروغ او را اثبات خواهم کرد.دست و پایش ببرید و بیرونش کنید.

هنگامی که او را با آن حالت زار به خانه بردند،دخترش از او پرسید:آیا دردی احساس کردی؟گفت:نه و اللّه دخترکم،مگر مانند ناراحتی کسی که میان جمعیتی درگیر شده باشد و آن جمعیت او را در فشار گذاشته باشند.

از آن پس همسایگان و آشنایان او به خانه‌اش آمدند.آنها با دیدن رشید بدان حالت،به گریه افتادند.رشید گفت:

گریه نکنید،بلکه کاغذ و قلم بیاورید تا از آنچه مولایم،امیر المؤمنین علیه السّلام به من آموخته است برای شما بگویم.

آنگاه شروع کرد و احادیثی از امیر المؤمنین علیه السّلام را برای مردم بازگفت.

خبر این واقعه به ابن زیاد رسید.او مأمور حجام فرستاد تا زبان رشید را قطع کند.رشید در آن

شب دنیای فانی را وداع گفت. ⁽¹⁾

-الارشاد154/؛اختیار معرفة الرّجال75/-78؛بحار الانوار 121/42-122.

*** اینکه میثم و ابو ذر و رشید بر سر راه نشر حدیث،زبان و جان به قربانگاه می‌فرستادند،برای این بود که می‌دانستند که آوردگاه اصلی اینجاست،و در این نقطه است که اسلام به تاراج،و راه و رسم انسانیت بر باد فنا خواهد رفت.

آنها با شناخت عمیق و دقیقی که از اسلام راستین داشتند،می‌دانستند که یکی از اساسی‌ترین خطرها برای اسلام،و یکی از قوی‌ترین عوامل برای انهدام کیان اسلام،کتمان احادیث نبوی است. ⁽²⁾بنابراین تا پای جان در این راه فداکاری کردند؛که در این راه جان اندک مایه‌ای بیش نبود.

این گروه در جبهۀ حق با نشر حدیث،حقایق اسلام را نگاهداری می‌کنند.جبهۀ مخالف نیز می‌داند که برای تحریف،باید ابتدا حدیث پیامبر نقل نشود.بنابراین دستور می‌دهد که کسی حدیث نگوید و کسی حدیث ننویسد.البته فرمان منع نقل حدیث،محدودیّت داشت. ⁽³⁾زیرا اصولا امکان نداشت که جلوی نقل حدیث را به طور مطلق بگیرند.

امّا فرمان منع نوشتن حدیث،تا سال صدم هجری دوام داشت.در این سال،خلیفه اجازۀ نوشتن حدیث پیامبر را صادر کرد.در تمام این سال‌ها به هیچ وجه به طور رسمی حدیث نوشته نشد،و مجموعه و کتاب مدوّن حدیثی به وجود نیامد. ⁽⁴⁾

فرمان نوشتن حدیث،در سری کارهای پسندیده‌ای است که عمر بن عبد العزیز(60-101 هجری)انجام داد.او نه تنها فدک را به خاندان پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم بازگردانید ⁽⁵⁾و لعن امیر المؤمنین علیه السّلام را ممنوع نمود، ⁽⁶⁾بلکه در دوران خلافتش فرمان نامه‌ای به مردم مدینه نوشت که آنچه از حدیث پیامبر می‌دانید بنویسید،که من می‌ترسم علم و دانش نابود گردد. ⁽⁷⁾

با این فرمان،کاری که بر مسلمانان حرام شده بود،حلال شد.البته چاره‌ای نبود؛فرمان،فرمان خلیفه بود.

از این پس حدیث فراوان گفته و فراوان نوشته شد.مکتوبات حدیثی عظیمی به وجود آمد و مجالس درس حدیث،با شاگردان فراوان تشکیل گشت.

نمی‌دانیم احادیثی که از زبان پیامبر جعل کرده بودند که حدیث مرا ننویسید،چطور شد! گویی یک مرتبه این احادیث فراموش گشت.چنان که اصلا وجود نداشته است!

آری،این حرام،حلال شد،چون خلیفه آن را حلال نمود.این ممنوع روا شد،چون خلیفه چنین می‌خواست.مگر نه اینکه خلیفه«اولو الامر»است و خداوند می‌فرماید: أَطِیعُوا اللّهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِی الْأَمْرِ مِنْکُمْ... ⁽¹⁾

-نساء:59. [1]

خلیفه‌ای دستور داد حدیث ننویسند،ننوشتند؛و خلیفۀ دیگری دستور داد حدیث بنویسند، نوشتند.

در نتیجه،نود سال در غیر از مکتب اهل بیت،غیر از علی علیه السّلام،غیر از امام حسن علیه السّلام،غیر از امام حسین علیه السّلام،غیر از ابو ذر و سلمان و عبید اللّه بن ابی رافع و میثم و رشید و دیگران از این مکتب، هیچ کس حدیثی ننوشت.و نقل حدیث نیز در محدودۀ مصلحت خلفا و زورمندان زمان بود و بس.تفصیل این سخن را بعد خواهیم دید.

منع نشر حدیث،زیربنای ایجاد تحریف در اسلام بوده است.دستگاه خلافت می‌خواهد اسلامی نشر پیدا کند که اگر معاویه در شام کاخ خضرا بسازد،کسی نگوید پیامبر این چنین گفته و این قصر بنابر فرمودۀ او نامشروع است؛و اگر یزید خلیفه شد و شراب‌خوار و زنباره بود،کسی نگوید پیامبر چنین بوده و رفتار و اعمالش با این خلیفه تطبیق نمی‌کند.

بنابراین تا حدیث پیامبر و سیره و تاریخ صحیح زندگانی‌اش موجود باشد،نمی‌توان دهان مسلمانان را بست،و هر روز ممکن است یک مسلمان خداترس فریاد بردارد و متجاوزان را رسوا کند.از اینجاست که باید حدیث پیامبر گفته نشود،به صورت نوشته در نیاید و نشر نگردد.اینکه از این زیر بنای اصلی،چه نتایجی گرفتند و چگونه حقایق را تحریف کردند،در آینده بیشتر خواهیم گفت.

درس پنجم

اشارة

مقدّمه(یادآوری مباحث گذشته)

در این بحث بودیم که چگونه امّت اسلامی،شریعت پیامبر خاتم را تحریف کرد،و دیدیم در گذشته‌ها زورمندان امم با همکاری احبار دنیاپرست،شریعت پیامبر خود را تحریف می‌کردند،و تا بدانجا می‌رسید که دیگر از شریعت پیامبر آن امّت،چیزی که سبب رشد و هدایت مردم باشد باقی نمی‌ماند.آن قدر باطل بر روی حق می‌کشیدند و آن قدر حقایق آسمانی را تحریف می‌کردند که اگر تمام بشریّت نیز مجاهدت می‌کرد،نمی‌توانست به شریعت و راه خدا دست یابد.در چنین هنگامه و عصری،خداوند با فرستادن پیامبری اولو العزم،تجدید و احیای دین می‌نمود.

در امّت بازپسین،حکمت بالغۀ الهی مقتضی گشت که پیامبری،به حضرت محمّد بن عبد اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم ختم گردد.البته به اقتضای ربوبیّت،باید قانون تکامل‌بخش انسان را در دسترس او نگاهداری نماید.در این شرایط،بعد از آنکه بر اساس قوانین لا یتغیّر آفرینش،دین به دست زورمندان و طواغیت زیر و رو شد،مردم چه تکلیفی دارند؟و چه باید بکنند؟پیامبر دیگری که هرگز نخواهد آمد،و مردم هم بدون قانون تعالی‌دهندۀ،نمی‌توانند به درستی زندگی کنند،پس چه باید بکنند؟

در اینجا خداوند تبارک و تعالی،در دایرۀ همین امّت،شریعت خاتم الأنبیاء را تجدید و اعاده فرمود.

نقش اجتماعی هر کدام از ائمّۀ اهل بیت علیهم السّلام،یک قسمت از علّت تامّۀ اعادۀ اسلام صحیح به جامعه بوده است که آن را پس از بحث کتمان و تحریف،ارزیابی خواهیم کرد،و به دقّت خواهیم دید که چگونه خداوند تبارک و تعالی با صلح امام مجتبی علیه السّلام و با شهادت امام حسین علیه السّلام و با

زندان رفتن حضرت موسی بن جعفر علیهما السّلام و با سخن گفتن امام باقر و صادق و حضرت رضا علیهم السّلام و با غیبت صغرای حضرت حجّت بن الحسن العسکری-عجّل اللّه تعالی فرجه الشّریف-اسلام را اعاده فرمود.

علل منع نشر حدیث

در بحث گذشته،یک عامل تغییر اسلام را که زورمندان امّت با توسّل بدان،اسلام راستین را از جامعه دور کردند بیان نمودیم،و آن عامل عبارت بود از جلوگیری از نقل حدیث و گفتار پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم.

اکنون با طرح سؤالی دیگر،این بحث را ادامه می‌دهیم.

سؤال این است که به چه علّت خلفا و زورمندان امّت،از نقل گفتار پیامبر جلوگیری کردند؟

ما می‌پرسیم که آیا اصولا این سؤال مناسبت دارد یا نه؟آیا جوابی قانع‌کننده،برای پرسش بالا وجود دارد؟مگر چیزی می‌تواند این عمل را توجیه نماید؟فرض کنید موسی بن عمران در میان بنی اسرائیل مبعوث شده تا آنها را راهنمایی کند.او شریعت خدا را برای مردم و امّت خود بیان کرده است.حال اولاد هارون-که زمامدار مذهبی مردم بعد از موسی هستند-می‌توانند بگویند:

نه،سخنان و نظرهای موسی علیه السّلام را نقل نکنید!

می‌بینیم که این دستور هیچ‌گونه توجیهی نمی‌تواند داشته باشد.امّا با وجود این،ما عوامل این ممانعت را مورد تحقیق قرار می‌دهیم و عبارت‌هایی را که خود عاملان منع،در مورد منع نشر حدیث گفته‌اند،از زبان خودشان بازگو و ارزیابی می‌نماییم:

صبح دستور داد:دخترم آن احادیث که نزد توست بیاور.و آنگاه آتشی طلبید و آن کتاب را -که محتوای احادیث پیامبر بود-به آتش سپرد.با سوختن کتاب اضطراب و آشفتگی‌اش آرام شد.از او علّت را سؤال کردم،گفت:

ترسیدم در میان احادیث این کتاب،حدیثی باشد که اعتبار نداشته و من بر اساس اطمینان به کسی،آن را از او نقل کرده باشم،و آن وقت من مسئولیّت پیدا کنم.» ⁽¹⁾

-تذکرة الحفّاظ(ذهبی)5/1،چ هند.

عمر یک ماه در این مورد فکر می‌کرد.عاقبت تصمیم نهایی خویش را اینگونه با مردم در میان گذاشت:

من در نظر داشتم که روایات سنّت نبوی را بنویسم.امّا به یاد آوردم که اقوام قبل از شما، کتابهایی نگاشتند و سخت بدان مشغول شدند.در نتیجه کتاب آسمانی خویش را ترک کردند.

به خدای سوگند،من کتاب خدا را با چیزی مخلوط و مشوب نخواهم کرد.» ⁽²⁾

ما این دو حدیث را مورد بررسی قرار می‌دهیم تا از آنها علّت منع و نشر و کتابت حدیث را به دست آوریم.

این دو خلیفه در مرحلۀ اوّل می‌خواستند کاری کنند که نقل و نشر و نوشتن حدیث پیامبر را به کنترل خویش در آورند.به این معنی که تنها احادیثی از پیامبر نقل و ضبط شود که با سیاست آن روز دستگاه خلافت و حکومت مخالفتی نداشته باشد.این مرحلۀ اوّل بود.

امّا بعد از دقّت و تفکّر زیاد-که أبو بکر را از خواب راحت بازداشت،و عمر را به یک ماه تأمّل و فکر وادار نمود-دیدند امکان نشر محدود و کنترل‌شدۀ حدیث وجود ندارد؛اگر بنا باشد که أبو بکر حدیث پیامبر را بنویسد و به افراد خواهان عرضه دارد،آیا می‌توان گفت و به مردم باوراند که فقط اینها احادیث پیامبرند و دیگر احادیث،حدیث پیامبر نیست؟

در این حال سلمان هم می‌گوید:«من احادیثی به خاطر دارم و آن را می‌نویسم.اینکه نمی‌شود شما بنویسید و من ننویسم.شما پیامبر را درک کردید،من هم ایشان را درک کردم.شما گفتارش را

شنیدید و رفتارش را دیدید،من هم شنیدم و دیدم.بنابراین،احادیث ما با هم فرقی نخواهد داشت.»

همانند این سخن را ابو ذر،عمّار،مقداد،خزیمۀ ذو الشّهادتین،سهل بن حنیف و امثال ایشان هم می‌توانستند بگویند.ایشان هم قادر به نوشتن حدیث بودند.بنابراین دیگر کسی قدرت ممانعت از حدیث‌نویسی را نداشت.اگر دستگاه خلافت بتواند حدیث نقل کند و بنویسد،چرا دیگران نتوانند!

بنابراین علّت اینکه در ابتدا ابو بکر به نوشتن حدیث پرداخت،و علّت اینکه عمر گفته بود:

«مردم تنها احادیث مربوط به اعمال عبادی را نقل کنند»، ⁽¹⁾

-البدایة و النّهایة 107/8،چ بیروت.

امّا آنگاه که دیدند این راه عملا ممکن نیست،ابو بکر کتاب احادیث خویش را به آتش کشید؛ عمر نیز مردم را مخاطب قرار داده گفت:«ای مردم!شنیده‌ام که نزد شما کتاب‌هایی هست.

محبوب‌ترین این کتب نزد خداوند آن است که بر اساس عدالت و درستی باشد.هر کس که نزدش کتابی هست برای من بیاورد تا من دربارۀ آنها اندیشه کنم.»مردم گمان بردند که او می‌خواهد در آنها نظر کند و به نحوی که اختلاف را از میان بردارد،اصلاحشان نماید.همۀ کتاب‌ها را آوردند و او همۀ آنها را با آتش سوزانید! ⁽²⁾

ابو بکر گفت:«من هراس داشتم حدیثی از کسی که بدو اعتماد دارم،شنیده باشم.امّا اتّفاقا آن حدیث ناصواب باشد.من نخواستم عهده‌دار نشر این حدیث نادرست باشم.»

اگر واقعا این کلام حقیقت داشت،چرا خود او در جای دیگر گفت:«از پیامبر حدیث نقل نکنید.»

آیا نقل دیگران،حتّی افراد مطمئن که خود شخصا از پیامبر کلامی را به خاطر داشتند،برای خلیفه مسئولیّتی به وجود می‌آورد؟

او دلیل می‌آورد که«شما در نقل احادیث با یکدیگر اختلاف دارید؛آیندگان هم خواهند آمد و اختلافشان از شما بیشتر می‌شود.» ⁽³⁾

ما تا مفهوم اختلاف را نشناسیم،معنای صحیح سخن أبو بکر را در نمی‌یابیم.

اینکه حدیثی در لفظ با حدیث دیگر اختلاف داشته باشد،اختلاف محسوب نمی‌شود.این نوع اختلاف را در اصطلاح«علم الحدیث»به«نقل به معنی»نامیده‌اند،و هیچ‌گونه مانعی ندارد.

زیرا مفهوم اصلی کاملا حفظ می‌شود،اگر چه الفاظ و عبارات با یکدیگر اندکی فرق پیدا کنند.

از این گذشته در آیات مبارکۀ قرآن نیز تطبیق فراوان دارد.مثلا در قرآن می‌خوانیم: لا تَقْتُلُوا أَوْلادَکُمْ مِنْ إِمْلاقٍ ⁽¹⁾

-انعام:151. [1]

حال ببینیم چگونه اختلاف لفظی-که به نقل به معنی منجر می‌شود-به وجود آمده است؟ اینگونه اختلاف‌ها دو علّت می‌تواند داشته باشد:

1.گاه پیامبر اکرم،حقیقتی را در زمان‌ها و مکان‌های متفاوت،به طور مکرّر بیان می‌داشته است،که البته این تکرار به خاطر اهمّیت زیاد آن حقیقت،یا دیگر مصالح بوده است.در چنین صورتی،هر بار که آن حضرت سخن خویش را تکرار می‌کرد،به زبان و لفظی خاص می‌فرموده است.بنابراین یک تن صحابی یکی از عبارات را نقل می‌کرده،و صحابی دیگر عبارت دیگر را.

اینکه می‌بینیم پیامبر در یک حدیث می‌فرماید:«علیّ ولیّکم بعدی»(علی سرپرست و صاحب اختیار شماست بعد از من)و در جای دیگر می‌فرماید:«علیّ ولیّ کلّ مؤمن بعدی» (علی صاحب اختیار هر مؤمنی بعد از من است)،اینها دو حدیث جدا از هم بوده‌اند،نه یک حدیث که به اختلاف الفاظ نقل شده باشند.لذا چنین صورتی را اختلاف احادیث نمی‌گویند،زیرا خود شخص پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم دو بار سخن گفته بوده است.در خود عبارات حدیث نیز این سخن را می‌بینیم که پیامبر در مکانی-که در متن معیّن شده است-با این لفظ سخن گفته،و در حدیث دیگر،در مکانی دیگر-که آن هم معیّن می‌باشد-عبارت دیگری فرموده که همان حقیقت را بیان می‌کرده است.

نتیجه اینکه در دو جا،دو عبارت که یک معنای خاص را می‌رساند بیان گشته،و این شکل از اختلاف‌های لفظی را اصولا اختلاف نمی‌گویند.

2.گاهی حدیثی را افراد فراوانی در یک مجلس از پیامبر اکرم می‌شنیدند.همه معنی را می‌فهمیدند،ولی هنگام بازگو کردن،به خاطر اینکه عین الفاظ فرمایش ایشان را به یاد نداشتند، معنای فهمیده شده را هرکس به شکلی،در قالب الفاظ و عبارات می‌آورد.این شکل را هم که دیدیم اختلاف واقعی نبود و آن را در اصطلاح علم الحدیث نقل به معنی می‌گفتند.

پس اختلاف کجا و به چه صورت است؟

اختلاف واقعی آنجاست که تناقض به وجود آید.نفی،اثبات گردد و یا اثبات،نفی بشود.مثلا یک روایت داریم که پیامبر فرموده است:حدیث مرا بنویسد،و در روایت دیگر داریم:حدیث مرا ننویسد!این است واقع اختلاف!

امّا آنچه ابو بکر می‌گفت،و آن اختلاف که او نام می‌برد،بدین معنی و مفهوم نبوده و همان اختلاف در لفظ بوده است.

زیرا اگر مقصود او اختلاف در حدّ تناقض بود،اختلافی بیشتر از آن نمی‌توانست وجود داشته باشد،و در تصوّر نمی‌گنجد که آیندگان بیایند و اختلاف شدیدتر بشود.

و نیز اگر مقصود او اختلاف از نوع تناقض بود نه چیز دیگر،باید تنها نشر چنین احادیثی ممنوع شود،نه همۀ احادیث به طور مطلق!

و بالاخره اگر بنا شد که حدیث را-بر اساس گفتۀ ابو بکر-نقل نکنند،پس اسلام را باید از کجا بفهمند؟مگر نه اسلام را باید از پیامبر دریافت کرد؟مگر نه تفسیر و توضیح قرآن را باید از پیامبر گرفت؟ ⁽¹⁾مگر نه تفصیل احکام نماز و روزه و حجّ و زکات را باید از پیامبر اخذ کرد؟و خلاصه مگر نه اینکه اسلام در قرآن،سیرۀ پیامبر و حدیث آن حضرت است،و اگر از پیامبر چیزی نقل نگردد، اسلام را نمی‌توان شناخت؟

اینجاست که مقصد اصلی خلیفۀ اوّل،در جلوگیری از حدیث تا اندازه‌ای روشن می‌شود.

امّا در مورد سخن عمر(من کتاب خدا را با چیزی مشوب نمی‌سازم که امم قبل چنین کردند،و کتاب خدا را پشت سر انداختند.)سؤال می‌کنیم:مگر امکان نداشت که قرآن را بنویسند و بگویند:

این قرآن است،و آن را در کتابی محفوظ بدارند.حدیث را هم بنویسند و بگویند:این حدیث است،و آن را نیز در جایی مطمئن قرار دهند؟

اینان کتاب خدا،قرآن را استنساخ کردند،و بعد از این،در همۀ نقاط عالم اسلام پخش شد؛نه یک نسخه بلکه هزارها نسخه.بنابراین دیگر امکان و احتمال خلط با حدیث از میان رفت.پس چرا تا سال صد هجری از نوشتن حدیث ممانعت به عمل آمد؟چرا؟!

آیا مقامات رسمی و خلفا،خود نمی‌توانستند احادیث پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم را جمع کنند؟ بدینسان که گروهی از یاران پیامبر را-که در اسلام پیشقدم بودند،مانند عبد اللّه بن مسعود،عمّار یاسر،خباب،ابو ذر،بلال،سهل بن حنیف و ذو الشّهادتین-جمع می‌کردند و برای گردآوری حدیث کمیته‌ای تشکیل می‌دادند.آنگاه به عموم صحابه-که نود و نه درصدشان در مدینه بودند- اعلام می‌کردند:هرکس حدیثی از پیامبر اکرم شنیده نزد این افراد بیاید و آن را عرضه بدارد.کمیتۀ مزبور نیز پس از بررسی احادیث آنها را ضبط می‌نمود.سپس مجموعۀ احادیث پیامبر را-که بدین ترتیب دقیقا نوشته می‌شد-در معرض افکار و انظار مسلمانان قرار می‌دادند تا نظرها دربارۀ اعتبار احادیث یکسان گردد.همچنان که با قرآن چنین کردند،و قرآن تا به امروز در دسترس بشریّت قرار دارد و در آن هیچ‌گونه خدشه‌ای نیست.با این طرح،احادیث معتبر جمع‌آوری می‌شد و با قرآن کریم نیز به هیچ وجه خلط نمی‌گشت.همچنان که از روزی که صحیح بخاری یا مسلم نوشته شده تا به امروز به همان حال باقی مانده است.

پس روشن است که علّت واقعی جلوگیری،آنچه گفته‌اند نیست.اینک به دو سند تاریخی-روایی که علّت منع نشر حدیث در آن وضوح یافته است،اشاره می‌کنیم:

اوّلین روایت از عبد اللّه بن عمرو بن عاص است.او می‌گوید:

«من هرچه از دهان پیامبر اکرم بیرون می‌آمد،می‌نوشتم.قریشیان مرا از این کار نهی کردند و گفتند:تو هرچه از زبان پیامبر می‌شنوی،می‌نویسی.رسول خدا بشری بیش نیست،و در حال خشنودی و خشم سخن می‌گوید.(یعنی علّت سخن گفتن آن حضرت شادمانی و خشم است،نه حقیقت و واقعیّت)

من با شنیدن این کلام از نوشتن خودداری کردم.

روزی این برخورد را برای پیامبر بازگو نمودم،آن حضرت با دست به دهان مبارک اشاره فرمود و گفت:بنویس!سوگند به آن کسی که جان من در دست اوست،از این دهان جز حق چیزی خارج نمی‌شود.» ⁽¹⁾

-سنن(دارمی)125/1،چ محمّد احمد دهمان.

برای دریافت این حدیث لازم است که گویندگان سخنان مزبور را بشناسیم.قریشیانی که عبد اللّه را از نوشتن منع کردند چه کسانی بودند؟

می‌دانیم که صحابۀ پیامبر در مدینه به دو دسته تقسیم می‌شدند:مهاجرین و انصار.مهاجرین اغلبا همان قریشیانی بودند که از مکّه به آنجا هجرت کرده بودند.انصار هم مردم بومی مدینه بودند که به یاری پیامبر و یاران مهاجرش شتافته از این جهت بدین نام موسوم شده بودند.در اصطلاح انساب و در اصطلاح خالص تاریخ،به انصار سبائی،قحطانی و به مهاجرین قریش،مضری نام می‌دادند.پس اینها که عبد اللّه بن عمرو عاص را از نوشتن گفتار پیامبر منع کردند از قریش،یعنی مهاجرین بودند.

در اینجا برای روشن شدن بحث لازم است که به گروه‌شناسی جامعۀ عربی،در حدّ این مباحث بپردازیم:

گروه‌هایی که در عصر نبوی با اسلام مبارزه می‌کردند،دو دستۀ عظیم را تشکیل می‌دادند:یهود و قریش.

اکثریّت جنگ‌هایی که علیه پیامبر انجام شد،به وسیلۀ قریش پا می‌گرفت.جنگ بدر به دست هزار جنگجوی قریشی انجام شد.در جنگ احد،سه هزار نفر از مردم مکّه و قریش و هم سوگندانشان به جنگ پیامبر اسلام آمدند.در جنگ خندق،رهبری با جنگجویان و سران قریش بود.

اینها بودند که در سالیان دراز زندگانی مسلمانان در مکّه،آنها را شکنجه و آزار کردند و به بیابان‌ها و ممالک بیگانه آواره ساختند.

اینها بودند که نقشۀ قتل پیامبر را بارها طرح کرده حتّی به اجرا نیز گذاشتند.

اینها دندان پیامبر و پیشانی مبارک او را شکستند.

اینها عموی بزرگوار او را به قتل رسانیدند.

سخت‌ترین دشمنان اسلام و پیامبر،از مردم این قبیله بودند:ابو جهل،ابو لهب،ابو سفیان، حکم،عتبه،شیبه،عاص؛اینها با بازماندگانشان پس از پیروزی‌های اسلام،به زیر پردۀ نفاق رفتند.

یهودیان اگر چه دسته‌ای نیرومند و دشمنانی سرسخت و هوشیار بودند،در برابر قاطعیّت پیامبر و قدرت اسلام شکست‌خورده با فتح خیبر از صحنۀ فعّالیّت سیاسی و اجتماعی عربستان خارج شدند.

در این میان اسلام ماند و دشمنان قریشی،که گروهی از ایشان می‌خواستند در زیر پرده‌ای استتاری،نفاق خود را از چشمان تیزبین اسلام محافظت کنند.بدون اینکه دشمنی خویش را با اسلام و پیامبرش فراموش نمایند.آن همه آیات که در مورد منافقان نازل شده است و خطر عظیم آنان را گوشزد می‌دارد،در مورد این گروه و منافقان مدینه است.البته منافقان قریشی خطرناک‌ترند،زیرا پوشیده‌تر و ناشناخته‌تر می‌باشند.

«حکم بن ابی العاص»از مکّه به مدینه آمده و اسلام هم آورده است؛امّا گاه پشت سر پیامبر راه می‌رفت و به شکلی مسخره،رفتار خاص آن حضرت را تقلید می‌کرد.

پیامبر وقتی راه می‌رفتند،گویی از بلندی به زیر می‌آیند،و یا در زمین گل شده راه می‌روند.

پاهایشان را با شدّت از زمین بلند می‌کردند،و شانه‌هایشان تکان می‌خورد.

حکم نیز پشت سر آن حضرت همین‌طور خود را حرکت می‌داد و شکلک در می‌آورد.گاه نیز زبان خویش را بیرون می‌آورد.پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم بعد از مدّتی که او بی‌شرمانه به رفتارش ادامه داد، رو به او کرده فرمودند:

«فکذلک فلتکن»:همان‌طور که هستی باش.

حکم دیگر هیچ‌گاه از چنگال این نفرین رهایی نیافت،و تا پایان عمر به همان شکل مسخره باقی ماند. ⁽¹⁾

-الاستیعاب 317/1،چ مصر؛اسد الغابه 37/2،چ دار الشعب مصر:نقل می‌کند«کن کذلک»؛الاصابه 345/1،چ اوّل 1328.

این مرد،حکم بود؛پدر مروان،چهارمین خلیفۀ اموی و نیای تمام خلفای اموی پس از خویش:عبد الملک،ولید و...

روزی پیامبر به همراه علی در خانه نشسته است.حکم می‌آید و از جای کلید و روزنۀ در،چشم به درون اتاق می‌دوزد.پیامبر اکرم فرمود:یا علی!او را به درون بیاور.امیر المؤمنین به سرعت بیرون

رفت،و حکم را همان‌طور که گوسفند را می‌کشند،کشیده به خدمت پیامبر آورد.ایشان فرمودند:

خداوندا!لعنت خویش را بر این و تمام فرزندانش،جز مؤمنین آنها که بسیار کمند،شامل بفرما.

ابو سفیان یک تن دیگر از بزرگان قریش بود.او در هنگام ریاستش بر قریش با نهایت قدرت، در برابر پیشرفت اسلام ایستاد،و به هر وسیله برای نابودی آن چنگ زد.بعد از فتح مکّه به ظاهر اسلام آورد و به مدینه آمد.

روزی شیخ و رئیس سابق قریش،ابو سفیان سوار بر الاغ بود،و یکی از پسرانش در پس،و یکی دیگر در پیش الاغ او حرکت می‌کردند.آنگاه که اینها از برابر پیغمبر عبور نمودند،فرمود:

«بار الها!سواره و راهنما و رانندۀ این مرکوب را لعنت کن.» ⁽¹⁾

-وقعة صفّین(نصر بن مزاحم)219/،چ افست ایران:«اللّهم العن القائد و السّائق و الرّاکب.»

می‌دانیم دو پسر ابو سفیان که همراه وی بودند،یکی معاویه بود-که بعدها حاکم شام و سپس زمامدار عموم مسلمانان شد-و دیگری یزید-که بعدها در عصر ابو بکر و عمر،امیر لشکر شد و در فتوحات مناطق شمالی جزیرة العرب دخالت داشت.

این دو نمونه بود.نمونه‌های دیگری نیز هست؛مثلا«عاص»پدر«عمرو»،مشاور معاویه و حاکم مصر،یکی از آنهاست.او هم در شمار آن کسانی است که به لعنت پیامبر گرفتار شده‌اند.

پیامبر اکرم از اینگونه سخنان-که دامن قریشیانی را که بعد از وی زمامدار شدند،سخت لکّه‌دار می‌نماید-بسیار دارد.

آیا سیاست درستی نبود که اینان در زمان به قدرت رسیدن،از بازگو شدن سخنان پیامبر جلوگیری کنند؟!

مگر نه این است که پس از پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم قریش به روی کار آمد.معاویه و مروان بن حکم،و افراد قبل یا بعد از اینها،خلیفه و زمامدار و قدرتمند شدند.خیلی ساده است که ایشان به هر وسیله که شده از نقل اینگونه سخنان-که شخصیّت ایشان و وابستگانشان را خرد می‌کرد-جلوگیری کنند.اگر چه بهانۀ ممانعت این شد که باید از مشوب شدن قرآن به حدیث،جلوگیری کرد.

واقع و اصل سخن ایشان همان بود که عبد اللّه بن عمرو عاص از ایشان نقل می‌کرد:

«رسول اللّه بشر یتکلم فی الرضا و الغضب»:«پیامبر بشر است،و در حال ناراحتی یا شادمانی سخن می‌گوید!»

در تاریخ می‌بینیم که خلیفۀ دوم به مردم دستور داد تا فقط در زمینه‌های عملی حدیث نقل کنند

که البته این هم در ابتدای کار بود.بعدها این مقدار از آزادی نیز از مردم سلب شد.او می‌گفت تنها حدیث‌های مربوط به نماز و روزه و حج و امثال اینها را بازگو کنید.امّا احادیثی که مثلا می‌گوید:

«علی بعد از من ولیّ و سرپرست مردم است.»،

و یا«این مرد ایرانی(سلمان)از ما خاندان است.»،

و یا«ابو ذر در زهد همچون عیسی می‌باشد.»،

و یا«ابو سفیان چنین ملعون است.»،

و یا«حکم و معاویه و دیگران چنان هستند.»،

نباید بر مردم گفته شود.

و یا آنچه در سیرۀ پیامبر،

در مورد سخنان دو خلیفه در غزوۀ بدر نقل شده، ⁽¹⁾

-رجوع کنید به:المغازی(واقدی)48/1،تحقیق دکتر مارسدن جونز؛مسند(احمد)219/3 و 258.

و یا فرار ایشان در غزوه خیبر، ⁽²⁾

و فرار عثمان در احد، ⁽³⁾

منعکس گشته است،نباید بازگو گردد.

این آزادی اندک در نقل حدیث نیز به زودی جای خود را به منع مطلق و یکپارچه داد.

داستان دومی را که قصد نقلش را داریم،در بخش آینده به طور جداگانه،تحت عنوان«داستان قلم و دوات»خواهیم آورد.

داستان قلم و دوات

در اینجا داستانی-که همه کمابیش شنیده‌اند-نقل می‌کنیم که علل و چگونگی منع نشر حدیث را دقیق‌تر بشناسیم.

پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم در بستر مرگ بود.این آخرین لحظاتی بود که انسان‌ها می‌توانستند با آسمان ارتباط داشته باشند و از وحی بهره‌مند شوند.چند تن از صحابه گرد بستر آن حضرت جمع شده بودند.زنان پیامبر-که طبعا حضرت صدیقۀ طاهره علیها السّلام در میانشان بود-در پس پرده‌ای حاضر بودند.ناقل حادثه عمر بن خطّاب است.او آن را برای ابن عبّاس چنین نقل می‌کند:

«ما نزد پیامبر حضور داشتیم.بین ما و زنان پرده‌ای آویخته شده بود.رسول اکرم به سخن در آمد و فرمود:مرا با هفت مشگ کوچک آب بشویید(در آن زمان برای تخفیف بعضی از انواع تب‌ها،از آب سرد استفاده می‌کردند)،بعد که این دستور را اجرا نمودید،یک کاغذ و یک دوات بیاورید تا برای شما نامه‌ای بنویسم که با وجود آن نامه هرگز گمراه نشوید ⁽¹⁾

-عبارت،لن تضلّوا می‌باشد که به معنای«هرگز گمراه نشوید»می‌باشد؛زیرا لن برای نفی ابد است.

زنان پیامبر از پس پرده گفتند:خواستۀ پیامبر را برآورید.من(عمر)گفتم:ساکت باشید.شما مانند زنانی هستید که اطراف یوسف را گرفته بودند و به او چشم طمع داشتند.شما اگر پیامبر مریض شود،چشمان خود را می‌فشارید و اشک می‌ریزید،و اگر صحّت یابد،گریبانش را می‌گیرید و خرجی می‌خواهید.پیامبر فرمود:ایشان از شما بهترند.» ⁽²⁾

جابر چنین روایت می‌کند:

«پیامبر هنگام مرگ و در آخرین ساعات عمر،صحیفه‌ای خواست تا برای امّتش نامه‌ای بنویسد که نه گمراه شوند و نه دیگران را گمراه کنند.آن کسان که اطراف بستر مبارک بودند،آن قدر سر و صدا به راه انداختند،و حرف‌های یاوه گفتند تا اینکه پیامبر از کار خویش دست کشید.» ⁽¹⁾

-همان 243/2.

ابن عبّاس می‌گوید:

«پیامبر در مرض مرگش فرمود:کاغذ و دواتی بیاورید تا برای شما نوشته‌ای بنویسم که بعد از آن هرگز گمراه نشوید.عمر بن خطّاب به سخن درآمد؛سر و صدا راه انداخت و گفت:خیر،این همه شهرها فتح نشده باقی مانده است.اینها باید گشوده شود؛پس چه کسی آنها را فتح می‌کند؟! زینب دختر جحش،همسر پیامبر گفت:دستور پیامبر را عمل کنید؛مگر نمی‌شنوید که او می‌خواهد وصیّت کند؟!بار دیگر سر و صدا برخاست.در اینجا پیامبر فرمود:از جای برخیزید و بیرون بروید.همین که از جایشان برخاستند و اتاق را ترک کردند،پیامبر اکرم از دنیا رفت.» ⁽²⁾

من از اختلاف موجود در این احادیث،و احادیثی که بعد خواهیم گفت،استنباط می‌کنم که پیامبر سخن خویش را مکرّر گفته و چندین مرتبه آن را تکرار فرموده است،و گروه مخالف هم برای کارشکنی هر بار چیزی گفته‌اند.پیامبر به لحاظ حرص و عشق شدیدی که به هدایت ایشان داشتند،اصرار می‌کرده است،و آنها نیز با به راه انداختن سر و صدا از پیشرفت فرمان ایشان جلوگیری می‌کردند.

من فکر می‌کنم که پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم اوّلین بار از آنها خواست که کاغذ و دوات بیاورند تا وصیّت خویش را بنویسد.اطرافیان که می‌دانستند چه خواهد نوشت،گفتند:نه،لازم نیست.قرآن در میان ماست و برای ما کافی است!

بار دیگر که پیامبر خواستۀ خود را تکرار فرمود،گفتند:بیماری بر پیامبر چیره شده،قرآن ما را بس است و به چیز دیگر محتاج نیستیم!

بار سوم که فرمایش آن حضرت تکرار گردید،گفتند:این مرد هذیان می‌گوید!قرآن برای ما کفایت می‌کند!

در صحیح بخاری حدیثی پیرامون این حادثه از سعید بن جبیر وجود دارد.وی از ابن عبّاس نقل می‌کند که شاهد واقعه بوده است.

«ابن عبّاس می‌گفت:

«روز پنج شنبه،چه روز پنجشنبه‌ای!»آنگاه گریه بر او غلبه کرد و آن قدر اشک ریخت که سنگریزه‌ها تر شد.سپس گفت:

«بیماری پیامبر،در این روز سنگین شد.فرمود:کاغذی برایم بیاورید تا نامه‌ای برایتان بنویسم که هرگز بعد از آن به گمراهی دچار نشوید.حاضران در محضر آن حضرت اختلاف کردند.یک دسته می‌گفتند:فرمان پیامبر را اجرا کنید،و دستۀ دیگر می‌گفتند:نه،کاغذ را نیاورید!»

(انسان اگر بخواهد در چنین شرایطی کاری انجام نگیرد،ممکن است طوری شلوغ کند و حرف و سخن به میان آورد که مطلب اصلی از میان رفته امکان عملی شدن را از دست بدهد.در اینجا نیز همین‌طور شد.)

اطرافیان به نزاع برخاستند؛در حالی که سزاوار نبود که در محضر رسول اکرم اینجور نزاع و سر و صدا و اختلاف از آنها سرزند.

(قرآن کریم گفته است:صدایتان را از صدای پیامبر بلندتر نکنید. ⁽¹⁾

-حجرات:2.... [1]لا تَرْفَعُوا أَصْواتَکُمْ فَوْقَ صَوْتِ النَّبِیِّ وَ لا تَجْهَرُوا لَهُ بِالْقَوْلِ کَجَهْرِ بَعْضِکُمْ لِبَعْضٍ أَنْ تَحْبَطَ أَعْمالُکُمْ وَ أَنْتُمْ لا تَشْعُرُونَ

اطرافیان گفتند:پیامبر هذیان می‌گوید(العیاذ باللّه).آن حضرت هم با دل شکستگی یک پدر مهربان و دلسوز که با تمرّد و عصیان و بی‌ادبی سخت فرزند خویش روبرو می‌شود،فرمود:مرا به حال خودم بگذارید.این درد و رنج،برای من از سختی(هتّاکانۀ )شما گواراتر است.» ⁽²⁾

در روایت همین راوی در صحیح مسلم چنین می‌خوانیم:

«روز پنجشنبه!چه پنجشنبۀ شومی!؟آنگاه سرشک از دیدگان ابن عبّاس جاری می‌شد،و من اشک‌های او را همچون رشته‌هایی از لؤلؤ بر گونه‌هایش می‌دیدم.سپس می‌گفت:کتف گوسفند و دوات(یا لوح گلی و دوات)بیاورید تا برای شما بنویسم نوشته‌ای که هرگز گمراه نگردید.گفتند:

رسول خدا نامربوط سخن می‌گوید.» ⁽³⁾

(هجر المریض فی کلامه هجرا:خلط و هذی:المصباح المنیر،ماده هجر 347/2.تغیر کلامه و اختلط لاجل ما به من المرض:النّهایة،مادۀ هجر 246/5.الهجر:الهذیان:الصحاح،ماده هجر 825/2)

روایت دیگری در صحیح بخاری نقل شده است؛در آن ابن عبّاس می‌گوید:

«در آن هنگام که لحظات مرگ پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم نزدیک می‌گشت،در خانه و اتاق آن حضرت مردانی بودند که در میانشان عمر بن خطّاب نیز بود.

آن حضرت فرمود:چیزی بیاورید که برایتان نوشته‌ای بنویسم که هرگز بعد از آن گمراه نشوید.

عمر گفت:بر پیامبر مرض غلبه کرده،و سخن او بر اساس سلامت و شعور کافی(العیاذ باللّه)نیست.

نزد شما کتاب خدا(قرآن)هست،و کتاب خدا ما را کافی می‌باشد.

آن کسان که در اتاق بودند اختلاف کردند و به دو دسته تقسیم شدند.یک دسته همراه عمر،و دستۀ دیگر مخالف او.پیامبر فرمود:از نزد من برخیزید.این سر و صدا و اختلاف و درگیری در حضور من روا نیست.» ⁽¹⁾

-بخاری،باب قول المریض قوموا عنی،کتاب المرضی 156/7،و باب کراهیة الخلاف 137/9،چ بولاق.

می‌بینید در برابر پیامبر و در روی او-آنگاه که می‌خواست آخرین پیام خویش را بنویسد و آخرین و مهم‌ترین کلام هدایتی خود را برای مردم به میراث بگذارد-چه گفتند و چه کردند!

پیامبر در این هنگام چه حالی داشت؟حضرت فاطمه و علی و حسن و حسین علیهم السّلام،چه رنجی بردند؟

در حسّاس‌ترین لحظۀ زندگی(لحظۀ مرگ)،اگر نگذارند یک انسان،یک عالم و یک بزرگ سخن خود را بگوید و وصیّت کند،رنجی بس بزرگ است.حال اگر هدایت یک امّت،هدایت میلیون‌ها انسان،بلکه هدایت همۀ انسان‌ها تا ابد در کار باشد،اوج رنج تا کجا خواهد رسید!

در جای دیگر این سخن هست:

«آنگاه که سر و صدا و اختلاف بالا گرفت و پیامبر از کار ایشان ناراحت شد،فرمود:برخیزید.» در پاره‌ای از روایات،ابن عبّاس این جمله را اضافه می‌کند:مصیبت،همۀ مصیبت این بود که مانع شدند پیامبر خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم آن وصیّت‌نامه را بنویسد. ⁽²⁾

کاملا روشن است که مصیبت و رنج پیامبران و اوصیای ایشان،در کشته شدن نیست،که افتخارشان شهادت در راه خداست.بلکه مصیبت و رنج وقتی است که پیامبر در آخرین ساعت حیاتش،بخواهد واپسین پیام خود را برای امّتش بنویسد؛پیامی که راه نجات قطعی آنها را

در بردارد،پیامی که از اختلافات بنیان‌کن احتمالی آنها جلوگیری خواهد کرد،و«یارانش!» نگذارند و مانع شوند.یعنی مانع هدایت و سدّ راه نجات گردند.

از اینجا به عظمت رنج درونی پیامبر می‌رسیم که می‌فرمود:

«هیچ پیامبری را آنچنان که من آزار شده‌ام،آزار نکرده‌اند.»

راستی یاران کدام پیامبری با پیامبر خود چنین رفتار کرده‌اند؟!

حال ببینیم چرا نگذاشتند؟

در روایتی می‌خوانیم که بعد از آخرین سخن عمر(این مرد هذیان می‌گوید)،به آن حضرت گفتند:لوح و قلم را بیاوریم؟فرمود:بعد از این سخن دیگر چه بیاورید!

این سخن پیامبر به چه معناست؟

شخص،در برابر پیامبر،در حالی که چشم در چشم آن حضرت دارد،در حالی که سالیان دراز مدّعی پیروی از او بوده است،می‌گوید:این مرد هذیان می‌گوید.بدیهی است که همین شخص می‌تواند بعدها،به ویژه اگر گروهی پشتیبان پیدا کند-که پیدا خواهد کرد-ادّعا کند که پیامبر در حالی که شعورش کاملا به کار نبود،این نامه را نوشت،و سخنان او در این نامه،همه بر اساس هذیان‌گویی است و بس!

با چنین وضعی،پیامبر نمی‌توانست وصیّت بنویسد که اگر می‌نوشت،می‌گفتند:ما در همان وقت گفتیم که پیامبر هذیان می‌گوید.این وصیّت هم بر اساس هذیان است.آنگاه افرادی چون ابو عبیدۀ جراح و مغیرة بن شعبه و عمرو عاص(دوستان همیشگی)نیز شهادت می‌دادند که بلی،ما حاضر و ناظر بودیم که حال پیامبر خوب نبود و تفکّرش منظّم نبود؛و در چنین حالتی وصیّت‌نامه نوشته شده است.

اگر هذیان‌گویی برای آن حضرت اثبات می‌شد،دیگر گفتار وی از اعتبار می‌افتاد،و به پیامبری‌اش لطمه وارد می‌آمد؛در گروهی شک به وجود می‌آورد،و بعدها یک لکّۀ ننگ پاک نشدنی می‌شد بر دامان پاک اسلام.زیرا اینان قطعا پافشاری می‌کردند،و برای به کرسی نشاندن و پیشبرد سخنشان،از هیچ کوششی دریغ نمی‌ورزیدند.

حال به سر اصل سخن بازگردیم.

آیا اینکه عمر و دوستانش مانع شدند که پیامبر وصیّت بنویسد،برای این بود که می‌ترسیدند این نامه با قرآن کریم آمیخته شود؟یا در آنجا که به عبد اللّه بن عمرو عاص گفتند سخنان پیامبر را

ننویس،بدین علّت بود؟یا مسأله چیز دیگری است و علّت،چیز دیگر.

می‌بینیم که به روشنی ثابت می‌شود که اینها می‌ترسیدند که از پیامبر مطلبی به جای ماند،که سدّ راه منافع و خواسته‌های آنها شود،و آرزوها و آمال سالیان درازشان را بر باد دهد.

این گروه نیرومند،در زمان حیات پیامبر،از نوشته شدن گفتار آن حضرت مانع گشتند.بعد از آن حضرت هم کوشیدند که سخنانی که از وی در خاطره‌ها مانده است ثبت نشود و بازگو نگردد.

مگر نه اینکه آن کسان که بعد از پیامبر به زعامت و حکومت رسیدند،همه از قریش بودند و از مهاجرین به حساب می‌آمدند،و گفته‌های پیامبر در نکوهش و لعنت آنها و وابستگانشان بود؟!

تا اینجا سخن ما در مورد اوّلین وسیلۀ تحریف بود که عبارت بود از منع نشر حدیث رسول،و جلوگیری از رسیدن فرمایشات پیامبر به مردم بیرون از مدینه و تازه مسلمان‌ها-آنها که پیامبر را از نزدیک ندیده‌اند-تا دستگاه خلافت بتواند چنان که می‌خواهد بدیشان پرورش فکری بدهد،و آن طور که اراده دارد،بارشان بیاورد.

تاریخ نظر ما را تأیید می کند

برای روشن‌تر شدن حوادثی که نقل کردیم،بار دیگر به تاریخ مراجعه می‌کنیم.

در آن لحظات که پیامبر از این جهان رحلت می‌فرمود،أبو بکر در منزلش که در«سنح» ⁽¹⁾

-«و هی احدی محال مدینة کان بها منزل ابی بکر الصدیق رضی اللّه عنه حین تزوج ملیکه...و هی فی طرف من اطراف المدینة و هی منازل بنی الحارث بن الخزرج بعوالی المدینة،و بینها و بین منزل النبی صلی اللّه علیه و سلّم میل.»(معجم البلدان، [1]ماده سنح 365/3،چ بیروت)

«السنح منازل بنی الحارث بن الخزرج بالمدینة النبویة و هواطم من آطام المدینة و به سمیت تلک الناحیة،و فی الخبران ابا بکر رضی اللّه عنه کان ساعة موت النبی صلّی اللّه علیه و سلّم فی اهله بالسنح.»(الروض المعطار فی خبر الاقطار325/، تحقیق احسان عبّاس)

«فرجع ابو بکر الی اهله بالسنح.»(ابن هشام 653/2،چ دوم،مصر 1375) ابن هشام 653/2، [2]چ دوم،مصر 1375)

«فما برحنا حتّی طلع ابن ابی قحافه و کان بالسنح فصلی بالناس.»(انساب الاشراف 554/1، [3]چ محمّد حمید اللّه)

«و کان منزله بالسنح خارج المدینة و کانت امراته حبیبة بنت خارجه فیه.»(تاریخ الیعقوبی 106/2، [4]چ نجف؛سیرة الحلبیه 350/3) [5]

مورّخان و محدّثان و جغرافی‌نویسان،به اتّفاق گفته‌اند که«سنح»،منزل ابو بکر،بیرون شهر مدینه قرار داشته است،و او حتّی بعد از به حکومت رسیدن،مدّت‌ها در همانجا منزل داشت،و برای نماز جماعت،گاه سواره می‌آمد و گاهی هم نمی‌آمد،و عمر به جای او نماز می‌خواند. ⁽²⁾

روشن‌ترین سخن در مورد خانۀ ابو بکر و جای آن،در تاریخ ابن اثیر و طبقات ابن سعد دیده می‌شود.ابن اثیر می‌نویسد:

«و کان منزل أبی بکر بالسنح عند زوجته حبیبة بنت خارجة،فأقام هنالک ستّة أشهر بعد ما بویع له،و کان یغدو علی رجلیه إلی المدینة،و ربما رکب فرسه فیصلی بالناس،فاذا صلّی العشاء رجع إلی السنح.و کان إذا غاب صلّی بالناس عمر...ثمّ تحول إلی المدینة بعد ستّة أشهر من خلافته.» ⁽¹⁾

-همان.

«منزل ابو بکر در سنح،نزد زوجه‌اش حبیبه دختر خارجه بود.او بعد از بیعت،شش ماه در آنجا اقامت کرد،و صبحگاهان پیاده به مدینه می‌آمد،و گاه نیز با اسب خود،و با مردم نماز می‌گزارد،و پس از خواندن نماز عشا،به سنح بازمی‌گشت ،و اگر روزی غیبت می‌کرد و در نماز حاضر نمی‌شد، عمر با مردم نماز می‌خواند...پس از شش ماه به مدینه آمد و در آنجا اقامت گزید....»

مورّخان برای ابو بکر چهار همسر گفته‌اند؛قتیله دختر عبد العزی،امّ رومان،اسماء بنت عمیس و حبیبه دختر خارجه ⁽²⁾و آنگاه گفته‌اند:

«و کان منزله بالسنح عند زوجه حبیبة بنت خارجة...و کان قد حجر علیه حجرة من شعر.فما زاد علی ذلک حتی تحول الی منزله بالمدینة.فأقام هناک بالسنح بعد ما بویع له ستّة اشهر یغدو علی رجلیه إلی المدینة و ربما رکب علی فرس له...فیوا فی المدینة فیصلّی الصّلوات بالناس،فاذا صلّی العشاء رجع إلی أهله بالسنح...فمکث کذلک بالسنح ستّة أشهر ثمّ نزل إلی المدینة فأقام بها...» ⁽³⁾«منزل ابو بکر در سنح،نزد زوجه‌اش حبیبه دختر خارجه بود...و برای او حجره‌ای از مو ترتیب داده بود که چیزی بدان نیفزود تا منزل خود را به مدینه تغییر داد.ابو بکر در سنح بعد از بیعت و خلافتش،شش ماه اقامت کرد.صبحگاهان پیاده به مدینه می‌آمد و گاه نیز این کار را با اسب خود انجام می‌داد...او به مدینه می‌آمد،و نمازهای پنج‌گانه را با مردم به جای می‌آورد،و بعد از نماز عشا به نزد خانواده‌اش بازمی‌گشت...این چنین شش ماه در سنح مکث کرد،از آن پس به مدینه تغییر مکان داده در آنجا اقامت ورزید....»

بنابراین أبو بکر روز وفات پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم در مدینه نبود. ⁽⁴⁾

نتیجۀ دیگری که از این گفتار به دست می‌آید،جعلی بودن حدیثی است که در آن پیامبر گفته است:«این درهایی که

مقدّمۀ رفتن او به خانه‌اش این بود که ابو بکر نماز صبح را بی‌اجازۀ پیامبر بر مردم امامت کرد، ولی به محض اینکه پیامبر صدایش را شنید،چشم گشود؛از دامن علی سر برداشت و فرمود:مرا بلند کنید.

زیر یک بازوی آن حضرت را علی و زیر بازوی دیگر را فضل بن عبّاس گرفته بلند کردند و ایشان را به مسجد بردند.آن قدر درد و مرض آن حضرت شدّت داشت که نمی‌توانست پا بر زمین بگذارد.

بنا به نقل بخاری در صحیح ⁽¹⁾و دیگران،پاهای مبارک آن حضرت همچون دو چوب بر زمین کشیده می‌شد و خطی به وجود می‌آورد.با این حالت به سوی محراب رفت،ابو بکر را کنار زده نماز جماعت را بر هم زد، ⁽²⁾و آنگاه خود نماز را آغاز کرد...

در اینجا ابو بکر با شکست روبرو شد،و برای اینکه کاملا خرد نشود و از صحنه کنار نرود،بعد از نماز به محضر آن حضرت آمد و گفت:اجازه دهید من به خانه‌ام بروم!پیامبر هم که خداوند شرم و حیا بود،بودن اینکه در رویش چیزی بگوید،اجازت فرمود و او به سنح رفت.بنابراین تمام حوادث قبل و مقارن با مرگ پیامبر،انجام شده و ابو بکر حضور نداشته است.

کارگردانان سیاست که در صحنه بودند،احساس خطر نمودند،و در هراس شدند که نکند بیعتی گرفته شود ابو بکر نباشد.و به ناگزیر گوی زرّین زعامت و رهبری امّت از چنگشان بیرون رود.لذا طرحی تازه درانداختند.

عمر فریاد برآورد:«پیامبر وفات نکرده است.او چون موسی به نزد پروردگارش رفته است

(موسی چهل روز از میان قوم خویش غیبت کرد،و بعد از چهل روز به میان ایشان بازگشت،امّا مردم گفته بودند او مرده است).به خدای سوگند پیامبر بازخواهد گشت،همان‌طور که موسی بازگشت،و دست و پای آن کسان را که فکر کردند او مرده است،خواهد برید.» ⁽¹⁾

-ابن هشام 655/2؛طبری 200/3،چ دار المعارف 1969؛انساب الاشراف 563/1؛طبقات الکبری 266/3-267؛ یعقوبی 95/2؛ابن اثیر 219/2،دار الکتاب العربی.

در نقل دیگر:«هر کس بگوید او مرده است سرش را با این شمشیر خواهم زد.» ⁽²⁾

این حرکات که با نهایت شدّت و قوّت انجام می‌شد،همه را به تعجّب و تردید انداخته بود.

پاره‌ای سؤال می‌کردند:آیا پیامبر سخن خاصی با تو گفته و یا وصیّت ویژه‌ای در مورد مرگش با تو کرده است؟و او جواب منفی داد. ⁽³⁾

عمر آن قدر فریاد می‌زند و تهدید می‌نماید که دهانش کف می‌کند. ⁽⁴⁾امّا در میان فریادهای او، «سالم»آزاد کردۀ ابو حذیفه-که از یاران نزدیک او و از افراد وفادار حزبشان است-به سنح می‌رود تا ابو بکر را بیاورد. ⁽⁵⁾فریاد و تهدید همچنان ادامه می‌یابد تا ابو بکر به مرکز جمعیت می‌آید.

عمر به محض دیدن ابو بکر جوش و خروشش تمام شده بر زمین می‌نشیند. ⁽⁶⁾

در این مدّت یک تن از صحابه،آیاتی از قرآن که بر مرگ پیامبر دلالت دارند،برای او می‌خواند،امّا او به گوش نگرفته اعتنا نمی‌کند.

عمرو بن قیس بن زائده برای او می‌خواند: وَ ما مُحَمَّدٌ إِلاّ رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ أَ فَإِنْ ماتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلی أَعْقابِکُمْ ⁽⁷⁾و دیگران استدلال‌های دیگری می‌آورند،امّا اثری ندارد.

دیدار ابو بکر،و سپس سخنرانی وی-با اینکه همان آیات را می‌خواند-عمر را آرام می‌کند.

در اینجا مورّخان توجیهاتی دارند:

پاره‌ای می‌گویند:«عمر از شدّت محبّت و علاقه‌ای که به پیامبر داشت،مرگ او را

باور نمی‌کرد.»

پاره‌ای گفته‌اند:«او از شدّت مصیبت وارده،کنترل عقلی خود را از دست داده بود،بنابراین کارهای آن روزش بر اساس شعور کامل نبود.» ⁽¹⁾

-سیرۀ حلبی 392/3،چ مصر 1382؛سیرۀ زینی دحلان 391/3،مطبوع در حاشیۀ کتاب سیره حلبیه.

امّا ما فکر می‌کنیم در این مورد نظریۀ علاّمۀ معتزلی،ابن ابی الحدید صحیح باشد که می‌گوید:

«زمانی که عمر از مرگ رسول اکرم مطّلع گردید،از شورش و انقلاب مردم در مسألۀ امامت به هراس افتاد.او می‌ترسید انصار یا دیگران،رشتۀ حکومت را به دست گیرند.لاجرم مصلحت در این دید که مردم را-به هر نحوی که ممکن است-ساکت و آرام کند.به خاطر همین بود که آن مطالب را گفت،و مردم را در شک و تردید نگاه داشت تا حریم دین و دولت محفوظ ماند.همۀ اینها بود تا زمانی که ابو بکر رسید.»

بدین ترتیب مشاهده می‌کنیم که حزب،دقیقا مشغول کار بود،و می‌کوشید کنترل حوادث را به دست بگیرد.اینکه از نوشته شدن فرمایشات پیامبر،در آخرین ساعت عمرش جلوگیری می‌کرد،تنها به خاطر هراسی بود که از تعیین قطعی و کتبی زمامدار آینده داشت.بعد از رحلت آن حضرت نیز به خوبی ادارۀ اوضاع را در دست گرفت تا از طریق بیعت این کار به انجام نرسد.

در اینجا بنا به روال بحث،با اینکه از موضوع سخن خارج است،تذکّر و نقل یک نکتۀ تاریخی ضرورت دارد.

در تاریخ طبری و دیگر مدارک معتبر می‌خوانیم: ⁽²⁾

«آنگاه که ابو بکر در ساعات آخر حیاتش بود،عثمان را طلبید.کس دیگری در مجلس وجود نداشت.ابو بکر گفت:بنویس:بسم اللّه الرّحمن الرّحیم،این است آنچه که ابو بکر وصیّت می‌کند به مسلمانان...با گفتن این سخن از هوش رفت.عثمان نوشتن را ادامه داد:امّا بعد،من عمر بن خطّاب را بعد از خویش جانشین خود قرار دادم،و در این کار،خیر شما را در نظر گرفتم.در این موقع ابو بکر به هوش آمد و به عثمان گفت:آنچه نوشته‌ای بر من بخوان.عثمان وصیّت‌نامه را قرائت کرد.

ابو بکر تکبیر گفت و اضافه کرد:فکر می‌کنم ترسیدی اگر من در این بیهوشی جان بسپارم،مردم به اختلاف خواهند افتاد؟عثمان گفت:بلی!ابو بکر گفت:جزاک اللّه خیرا عن الاسلام و اهله.سپس

ابو بکر نوشتۀ عثمان را امضا کرد.

بعد وصیّت‌نامه را به مسجد آوردند.عمر در میان مردم نشسته بود و در حالی که چوبی به دست داشت،گفت:ای مردم!گوش بسپارید و اطاعت کنید گفتار خلیفۀ رسول خدا را؛او می‌گوید:من از خیرخواهی برای شما کوتاهی نکرده‌ام!»

دقّت می‌کنید که عمر در اینجا ابو بکر را هذیان‌گو نمی‌داند،و فکر نمی‌کند که درد بر او چیره شده است،و به هیچ‌وجه به«حسبنا کتاب اللّه»پناه نمی‌برد.اینها همه و همه خاص وصیّت کردن پیامبر است!

ما می‌پرسیم:آیا مسأله به همین سادگی ظاهر آن است یا آنها می‌خواستند به هر وسیلۀ ممکن، از وصیّت کردن پیامبر جلوگیری کنند؟

آیا واقعا علّت جلوگیری از نشر حدیث،این بود که می‌خواستند حدیث با قرآن مخلوط نشود یا اینکه می‌ترسیدند کسی از اخیار و پاکان صحابه-که البته چنین شخصی در بین ایشان و حزبشان وجود نداشت-معرّفی شود،و یا افرادی از اشرار و منافقان شناسانده گردند؟

مگر ما در قرآن کریم نمی‌خوانیم:

وَ مِنْ أَهْلِ الْمَدِینَةِ مَرَدُوا عَلَی النِّفاقِ لا تَعْلَمُهُمْ نَحْنُ نَعْلَمُهُمْ ⁽¹⁾

-توبه:101. [1]

«پاره‌ای از مردم مدینه هستند که چنان نفاق ورزیده‌اند که تو آنها را نمی‌شناسی،ما آنها را می‌شناسیم.»(تو با جنبۀ بشریّت خود،با همۀ فوق العادگی و هوش و فراستی که داری،نمی‌توانی ایشان را از دیگران که مؤمن هستند تمیز دهی؛ما باید از طریق وحی تو را از وجودشان آگاه کنیم.) اینگونه کسان به صریح قرآن کریم،در مدینه و میان مسلمانان وجود دارند،و چنان مرموز و زیرکند که تنها راه شناسایی آنها،تکیه بر وحی آسمانی و فرمایشات پیامبر است.بنابراین نباید کلمات پیامبر نقل شود تا نکند در لابلای آنها،پرده‌ها بالا رود و گروهی رسوا گردند.

بدین ترتیب از حدیث عبد اللّه بن عمرو عاص و جریان‌های مقارن وفات پیامبر،علل و انگیزه‌های جلوگیری از نشر و کتابت حدیث نبوی را شناختیم،و اسرار و خفایای این حادثۀ مهم را به دست آوردیم.

تا اینجا اوّلین وسیلۀ تحریف و تبدیل و کتمان حقایق اسلام را-که ممانعت از بیان حدیث

پیامبر و نوشتن آن بود-بررسی کردیم،و آن را در محدودۀ این بحث‌های کوتاه در معرض قضاوت قرار دادیم.

حدیث تا صد سال نوشته نشد،و مسلمان‌ها را آن طور که می‌خواستند،پرورش دادند و بدانجا که می‌خواستند،بردند.یعنی دستگاه حاکمه مقدّرات مذهبی و سیاسی و اجتماعی مردم را به دست گرفت،و در تمامی این زمینه‌ها آن طور که می‌اندیشید به مردم فکر داد و آنها را اداره کرد.

این قدرت از آنجا به دست آمد که حدیث پیامبر،یعنی رکن دوم اسلام،از صحنۀ اجتماع و زندگانی مردم مسلمان حذف گردید،و جز آنچه که از آن زیانی به دستگاه حاکمه نمی‌رسید و مخالف سیاست دولت حاکم نبود،نشر نگشت.

درس ششم

اشارة

أعوذ باللّه من الشّیطان الرّجیم

لَقَدْ جاءَکُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِکُمْ عَزِیزٌ عَلَیْهِ ما عَنِتُّمْ حَرِیصٌ عَلَیْکُمْ بِالْمُؤْمِنِینَ رَؤُفٌ رَحِیمٌ

توبه:128

ن وَ الْقَلَمِ وَ ما یَسْطُرُونَ ما أَنْتَ بِنِعْمَةِ رَبِّکَ بِمَجْنُونٍ وَ إِنَّ لَکَ لَأَجْراً غَیْرَ مَمْنُونٍ وَ إِنَّکَ لَعَلی خُلُقٍ عَظِیمٍ قلم:1-4 وَ النَّجْمِ إِذا هَوی ما ضَلَّ صاحِبُکُمْ وَ ما غَوی وَ ما یَنْطِقُ عَنِ الْهَوی إِنْ هُوَ إِلاّ وَحْیٌ یُوحی

نجم:1-4

مقدّمه(یادآوری مباحث گذشته)

بحث اساسی در این بود که اسلام در اصل چه بوده،و بعدها به چه صورت درآمده است؟تا در نتیجه تکلیف خودمان را در این عصر و زمان بدانیم،و بفهمیم در برابر آن،چه وظیفه‌ای داریم و چه باید بکنیم.

در همین مسیر بود که دیدیم پیامبر فرموده است:آنچه در ادیان و ملل گذشته اتّفاق افتاده،در این امّت هم واقع خواهد شد،طابق النعل بالنعل یا«مو به مو».در ضمن بررسی گفتیم و مشاهده کردیم که ادیان گذشته،به دست زورمندان و طواغیت اعصار پیشین-که بعد از هر پیامبر صاحب شریعتی بوده‌اند-تحریف و زیر و رو شده است.این تحریفات تا آنجا ادامه می‌یافت که مجموعۀ شریعتی که پیامبر آن امّت آورده بود،دیگر اصالت خود را کاملا از دست می‌داد،و دست بشر با تمام کوشش ممکن،نمی‌توانست به حقیقت آن برسد.

همین حوادث که بر اساس سنّت الهی و ساختمان بشری است،در این امّت هم به وقوع پیوست.با این تفاوت که شریعت حضرت خاتم النّبیّین صلّی اللّه علیه و آله و سلّم،آخرین پیام الهی است.از آنجا که لطف الهی ایجاب می‌کند که هیچ وقت بشریّت از هدایت به دور نباشد و در هر وقت و زمان بتواند با مجاهدت و کوشش لازم بدان دسترسی پیدا کند،شریعت تحریف شده و اسلام زیر و رو شده در امّت خاتم انبیا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم،با جانفشانی ائمّۀ اطهار علیهم السّلام دیگر بار احیا شده به میان امّت بازگشت و در دسترس طالبان حقیقت قرار گرفت.

این طرح اصلی بحث ما بود که دیگربار تکرار کردیم.

آنچه به طور تفصیل،در دو درس قبلی بررسی کردیم،یکی از عوامل مهمّ تحریف شریعت و دین بود که در حقیقت می‌توان بدان سنگ زیربنای تحریف نام داد؛و آن عبارت بود از پنهان داشتن احادیث نبوی و جلوگیری از نشر و اشاعۀ آن.اگر دربارۀ امم گذشته قرآن می‌فرماید:

یَکْتُمُونَ ما أَنْزَلْنا ،متصدّیان امور در این امّت،نه تنها خود کتمان حقایق دینی می‌کنند،بلکه نمی‌گذارند هواخواهان مخلص اسلام و قرآن نیز حقایق را بیان نمایند.در این راه حتّی دست‌نوشته‌های حدیثی آنها را می‌سوزانند.در این صورت دین چه طور به ما برسد؟!اوّلین و مهم‌ترین وسیلۀ تحریف در همین‌جا تجسّم می‌یابد.

اکنون در بحث و بررسی‌مان به دومین وسیله‌ای که حاکمان و قدرتمندان برای تحریف اسلام بدان دست یازیده‌اند،اشاره خواهیم کرد.

دومین عامل تحریف

اشارة

این وسیله که چون دنباله‌ای برای عامل اوّل است،بدین صورت شکل پذیرفت که زورمندان در مرحلۀ اوّل تا توانستند از نشر رکن دوم اسلام،یعنی سنّت نبوی،جلوگیری کردند.امّا از آنجا که می‌دانستند همان‌طور که ممکن است خریدوفروش قاچاق،در هنگام کنترل شدید هم وجود داشته باشد،گمان بردند که امکان دارد که جسته و گریخته در میان مردم احادیث صحیحی انتشار یابد که با سیاست دولت مخالف باشد.لذا باید فکر خاصی در این زمینه کرد و طرحی خاص ریخت.

دیدیم که میثم تمّار بر بالای دار،برای مردم حدیث نقل کرد و مردم شنیدند و ضبط کردند.

دست و پای رشید هجری را بریدند تا بدین شکل بمیرد؛امّا او در حال جان دادن به همسایگان می‌گوید:بیایید به جای اینکه گریه کنید حدیث بنویسید.

ابو ذر را شهر به شهر تبعید می‌کنند و تحت نظر می‌گیرند که سخن نگوید،با این همه او بازهم حدیث روایت می‌کند.

با اینگونه احادیث که دولت خلفا با نشر آن مخالف بوده‌اند،چه باید کرد؟در یک طرح اساسی همه را علاج کردند،و این طرح و راه،دومین وسیله‌ای است که برای تحریف اسلام بدان دست زده شده است.

عجیب است و اللّه!دردناک و رنج‌آور است،به خدا!باید برای این کار گریه کرد؛چرا که این کار چون تیری سه شعبه است،به قلب اسلام.

تنی مجروح نشده،خونی ریخته نشده،امّا روح و فکر و آرمانی را کشته‌اند که صدها تن پاک،

برای حفظ آن به خاک و خون در غلتیده بودند،و لازم بود ده‌ها نسل از پاکان جهان،دیگر بار برای بازگرداندن آن،خون ارزشمند خویش را نثار کنند.

آنها طرحی ریختند که اصولا فرمایشات پیامبر را از اعتبار ساقط کنند،تا اگر چنانچه از پیامبر حدیثی به دست شما رسید،به هیچ وجه اعتباری نداشته باشد که با آن بتوان حقیقتی را اثبات کرد،یا کاری درست از پیش برد.به عبارت دیگر نتوان با توجّه به آن اسلام را شناخت و بدان عمل کرد.

راستی آیا چنین چیزی امکان دارد؟آیا امکان دارد که در امّت موسی بن عمران علیه السّلام ملّت و امّت او اثبات کنند که کلمات و گفته‌ها و سخنانش،به کلّی بی‌اعتبار و بی‌ارزش است؟با اثبات این ادّعا از شریعت آن پیامبر چه می‌ماند؟

این کار با نهایت تأسّف،در امّت اسلامی انجام شد.حمله به این قداست و ارزش دینی از جوانب مختلفی به وقوع پیوست و کوشش فراوانی در این راه به کار رفت.می‌پرسیم بعد از این همه حمله و این همه کوشش،چه قیمتی در میان مسلمانان برای گفتار پیامبر باقی ماند؟آیا معقول و طبیعی نبود که آنها نسبت به احادیث آن حضرت(رکن دوم اسلام)بی‌اعتقاد بشوند؟

اثرات این کار خیلی بیش از آن بود که در بررسی گفتارهایشان-مثل«حسبنا کتاب اللّه»یا «بیننا و بینکم کتاب اللّه» ⁽¹⁾

-بحث و تحقیق در مورد اینگونه سخنان را که گفته‌اند،در سه درس گذشته دیدیم.

اینک به عنوان نمونه سه دسته از این احادیث و حوادث جعلی و ساختگی را عرضه و بررسی می‌نماییم.

لعنت‌های بیجا

در صحیح مسلم و مسند احمد و مدارک معتبر دیگر مکتب خلفا،روایتی وجود دارد؛راوی حدیث بر اساس این نقل،امّ المؤمنین،عایشه است.با وجود راویان دیگر،من نخست حدیث را از عایشه نقل می‌کنم؛زیرا اعتبار حدیث او در نظر اهل سنّت از همۀ راویان بیشتر است.

روایت بر اساس نقل احمد بن حنبل در مسند چنین است:عایشه می‌گوید:

مردمان فراوانی از قبایل مختلف عرب،به نزد پیامبر آمده و گرد آن حضرت را گرفته بودند و از

وی چیزهایی می‌خواستند.جمعیت به حدّی شده بود که آن حضرت را تحت فشار قرار داد و وی را رنجور ساخت.مهاجرین،برای کمک پیامبر از جای برخاستند و اعراب قبایل را از اطراف وی دور کرده راه را باز نمودند تا اینکه توانست بر در خانۀ عایشه بایستد.امّا ناگزیر عبای خود را در دست ایشان رها ساخت.

پیامبر بعد از اینکه به در خانه نزدیک شد،بر آن پریده فرمود:اللّهمّ العنهم:بار خدایا!اینان را لعنت کن.

عایشه می‌گوید:

عرضه داشتم:یا رسول اللّه!اینان هلاک شدند،شما لعنتشان کردید،لعنت شما هلاکشان می‌نماید!پیامبر جواب فرمود:ای دختر ابو بکر!نه و اللّه.اینها که من لعنتشان کردم هلاک نخواهند شد.(دروغ از اینجا به اوج می‌رسد.ملاحظه کنید ناراستی تا کجا رسیده!برای شکستن اعتبار گفتۀ پیامبر چه می‌گویند!)پیامبر می‌فرماید:من با پروردگارم شرط کردم،آن هم چنان شرطی که در آن هیچ‌گونه تخلّفی نیست.من به خدای خویش گفتم:بار الها!من بشری هستم مانند همۀ افراد معمولی بشر که سینه‌ام به تنگ می‌آید؛اگر در چنین حالی به مؤمنی سخنی ناشایسته و ناروا گفتم، آن سخن را برای او کفّارۀ گناهان قرار بده،و این لعنت من برای آنها کفّارۀ گناهان بشود. ⁽¹⁾

-صحیح(مسلم)،کتاب 45،باب 25،24/8-27،ح 88،چ محمّد علی صبیح؛مسند(احمد)107/6.

در روایت دیگر که صحیح مسلم از عایشه نقل می‌کند،می‌بینیم:

«دو مرد بر پیامبر وارد شدند و صحبت‌هایی با او کردند.من نفهمیدم که چه گفتند،امّا پیامبر اکرم از صحبت‌ها سخت به غضب درآمد و لعنت و ناسزا نثارشان ساخت.بعد از اینکه از محضرش بیرون رفتند،گفتم:اگر به کسی خیری برسد،به این دو تن هرگز خیری نخواهد رسید.گفت:برای چه؟مگر چه شده است؟من گفتم:از آنجا که شما این دو تن را لعنت کردید و دشنام دادید.فرمود:

نمی‌دانی که من با خدای خودم چه شرطی کرده‌ام.من شرط کرده‌ام و گفته‌ام:بار الها!من بشرم،هر مسلمانی را که دشنام دادم یا لعنت کردم،این لعنت و ناسزای مرا برای او زکات و پاکیزگی قرار بده و او را در برابر لعنت من پاک و پاکیزه بنما.» ⁽²⁾

حال شما بیایید بعد از این احادیث،از معتبرترین مدارک نقل کنید که پیامبر معاویه را لعنت کرده است!این لعنت باعث پاکی او خواهد بود!شما بگویید که پیامبر ابو سفیان یا دیگری را لعن

نموده،چه اثر منفی‌ای خواهد داشت؛این لعنت فضیلت است،نه رذیلت!افتخار است،نه عیب و ننگ!

روایت سوم نیز از عایشه روایت شده است که می‌گوید:

«پیامبر اسیری را به نزد من آورد.بعد از رفتن آن حضرت،به خاطر بی‌توجّهی من،اسیر فرار کرد.پیامبر بازگشت و از من پرسید که اسیر چه شده؛گفتم:به صحبت کردن با زنان مشغول شدم و او فرار کرد!فرمود:چرا؟خداوند دو دست تو را قطع کند.سپس بیرون رفته در میان مردم اعلام کرد تا او را پیدا نمودند.امّا من در فکر بودم که با این نفرین پیامبر،ناگزیر دست من بریده خواهد شد.همچنان به دست‌هایم می‌نگریستم که کدام قطع خواهد گردید و در این اندیشه غرق بودم! پیامبر به خانه آمد و وضع مرا مشاهده کرد که دست‌هایم را زیر و رو می‌کنم،و بدانها نظر می‌نمایم.فرمود:چه شده؟مگر دیوانه شده‌ای که دست‌هایت را حرکت می‌دهی؟گفتم:شما مرا نفرین کردی،من دست‌هایم را زیر و رو می‌کنم و بدانها می‌نگرم که کدام یک از آنها قطع خواهد شد!در این هنگام پیامبر روی به آسمان نموده حمد و ثنای ربّانی گفت و آنگاه عرضه داشت:

خداوندا!من بشرم،و آنچنان که سایر مردم خشمناک می‌شوند،من هم غضب می‌کنم.اگر در چنین حالتی مؤمن یا مؤمنه‌ای را مورد نفرین قرار دادم،آن نفرین و لعنت را برای او پاکی و پاکیزگی قرار بده!» ⁽¹⁾

-مسند(احمد)52/6.

روایت چهارم نیز از عایشه نقل شده است.او می‌گوید:

«پیامبر اکرم دست به دعا برمی‌داشت و آن اندازه دعا می‌کرد که من خسته می‌شدم.او می‌فرمود:خداوندا!من بشرم،مرا به خاطر اینکه مسلمانی یا مردی را،دشنام دادم یا آزار کردم، عقوبت و پاداش بد مده!» ⁽²⁾

روایت دیگر هم از عایشه نقل گشته است:

«روزی پیامبر به خانۀ من وارد شد،در حالی که بالاپوشی بر دوش و عبایی روی آن داشت.رو به قبله نشست،دست‌ها را به آسمان بلند کرد و گفت:بار الها!من بشری بیش نیستم،اگر بنده‌ای از بندگانت را زدم یا آزار دادم،از من بازخواست مکن و مرا جزای بد مده!» ⁽³⁾

در جای دیگر می‌گوید:

«من پیامبر را دیدم در حالی که دست برداشته بود و دعا می‌کرد:بار الها!من بشرم،مرا عقاب و عذاب مکن.اگر مردی از مؤمنین را آزار کردم یا ناسزا گفتم،مرا بدین کار پاداش بد مده!» ⁽¹⁾

-همان 258/6.

اینگونه روایات که اکثرا از امّ المؤمنین،عایشه نقل شده،یکی و دو تا نیست،و در مجامع مشهور حدیثی شاید بتوان از آنها نمونه‌های فراوان به دست آورد.

از صحابی و راوی معتبر دیگر مکتب خلفا،«ابو هریره»نیز روایاتی در مهم‌ترین کتب حدیثی این مکتب هست؛ما به دو نمونۀ آن اشاره می‌کنیم.او می‌گوید:

«رسول اکرم فرمود:بار الها!من با تو پیمانی همیشگی می‌بندم که تو هرگز آن را نخواهی شکست.من بشری بیش نیستم؛اگر مؤمنی را آزار دادم،ناسزا گفتم،لعنت کردم یا تازیانه زدم،تو آن را برای او رحمت و پاکیزگی و عامل قرب قرار بده که بدان وسیله در روز قیامت به تو تقرّب و نزدیکی جوید.» ⁽²⁾

در روایت دیگر می‌گوید:

«پیامبر فرمود:بار الها!محمّد بشر است؛همان‌طور که همۀ افراد انسان خشمناک می‌شوند(به حق یا باطل)،او هم خشمگین می‌شود،و من با تو پیمانی بسته‌ام که هرگز آن را نخواهی شکست؛ هر مؤمنی که من آزارش بدهم،یا ناسزایش بگویم،یا تازیانه‌اش بزنم،این عمل مرا برای او کفّارۀ گناهان و عامل تقرّب به پیشگاهت قرار بده که بدان در روز رستاخیز به تو نزدیکی جوید.» ⁽³⁾

از اینگونه روایات معتبر مکتب خلفا معلوم می‌شود که لعن پیامبر بر معاویه و ابو سفیان و دیگر بزرگان قریش،تنها به خاطر نزدیکی اینان به خداوند،و باعث پاکی و طهارت و کفّارۀ گناهانشان خواهد شد.بنابراین روشن است سود اینگونه روایات،در مرحلۀ اوّل به چه کسانی خواهد رسید.کسانی که بعدها سالیان دراز زمامدار مسلمانان شدند و اختیار جان و مال و دین و آیین مردم را داشتند.

باز عایشه نقل می‌کند که آن حضرت فرمودند:

«من با پروردگارم شرطی کرده‌ام که در آن خلفی نخواهد بود،و آن این است که بدو عرضه

داشتم:بار الها!من تنها یک بشرم،مانند آنها به خشم می‌آیم،و چون آنها ناراحت و رنجیده می‌شوم؛پس هر مسلمانی را که(بدین جهات)زدم،یا ناسزا گفتم،یا لعن کردم و یا آزار نمودم،این آزار و لعن و ناسزا و زدن را برای او آمرزش و رحمت و قرب قرار بده که بدانها به تو در رستاخیز نزدیکی جوید.» ⁽¹⁾

-کنز العمّال 124/2،ح 3035.

و در جای دیگر مدّعی است که از زبان پیامبر چنین شنیده است:«ای عایشه!آیا معاهدۀ من با پروردگارم را نمی‌دانی؟من در این معاهده عرضه داشته‌ام:پروردگارا!من بشرم؛و همان طور که یک بشر به غضب می‌آید،خشمناک می‌شوم،پس هر مسلمانی را که نفرین کردم،نفرین مرا برای او رحمت قرار بده.» ⁽²⁾

و نیز می‌گوید:

«پیامبر به من گفت:آیا نمی‌دانی ای عایشه،که من در راز و نیازهایم با پروردگار،بدو عرضه داشته‌ام که من بشری بیش نیستم،و ناگزیر خشمگین خواهم شد؛اگر بر اساس خشم و غضب بر فردی از افراد ملّت یا خانواده یا همسری از همسرانم نفرین کردم،آن نفرین را مایۀ برکت و خیر و آمرزش و رحمت و پاکیزگی قرار بده.» ⁽³⁾

از پیامبر اکرم در این زمینه روایت‌های فراوانی نقل کرده‌اند؛نه یکی و نه دوتا،نه یک جور،و نه دو جور.به راستی با وجود اینگونه روایت‌ها،دیگر حدیث پیامبر چگونه نشانگر حقیقت و بازگو کنندۀ واقعیّت خواهد بود؟و شخصیّت او به عنوان یک پیامبر و حتّی به عنوان یک مسلمان به چه شکل در خواهد آمد؟!

اوّلا موارد لعنت‌ها و ناسزاهای بیجا را که عایشه نشان داده است،یکی و دوتا و سه‌تا نبوده است.در یک جا یک گروه عرب بدوی مورد لعنت قرار گرفته‌اند؛یک وقت عایشه را نفرین نمود،و...ثانیا در هر بار هم می‌فرمود:من از خدا خواسته‌ام و با او قرار گذاشته‌ام که این لعنت‌ها را برای شخص مورد لعنت،برکت و رحمت و آمرزش و مایۀ قرب قرار بدهد!

تحقیق در روایات سبّ و لعن

اینک روایات نقل شده را مورد بررسی قرار دهیم:

در صحیح بخاری و صحیح مسلم و سنن ابو داوود و مسند احمد و مسند ابو عوانه،از عبد اللّه بن مسعود این روایت نقل شده است که پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم فرمود:

«سباب المسلم فسوق،و قتاله کفر.» ⁽¹⁾

-بخاری،کتاب الایمان،باب 36؛و کتاب الادب،باب 44؛و [1]کتاب الفتن،باب 8؛مسلم،کتاب الایمان 57/1،ح 116، [2]چ محمّد علی صبیح و چ محمّد عبد الفؤاد؛ترمذی،کتاب البر، [3]باب 51؛و کتاب الایمان،باب 15؛نسائی،کتاب التحریم،باب 27؛ [4]ابن ماجه،کتاب الفتن،باب 4؛مقدّمۀ ابن ماجه،باب 7 و 9؛مسند(احمد)176/1 و 178 و 285 و [5] 411 و 422 و 446 و 454 و 460؛ابو عوانه 24/1-26؛کنز العمّال 121/2،چ اوّل.

«دشنام دادن به مسلمان فسق است،و جنگ با او کفر.»

روایت دیگر از ثابت بن ضحّاک نقل شده که از اصحاب بیعت رضوان می‌باشد.در اینجا پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم می‌فرمایند:

«من لعن مؤمنا،فهو کقتله.»

«کسی که مؤمنی را لعنت کند،مثل این است که او را کشته باشد.» و اضافه می‌فرمایند:

«و من قذف مؤمنا بکفر،فهو کقتله.» ⁽²⁾«و کسی که به مؤمنی نسبت کفر بدهد،مانند این است که او را کشته باشد.»

ابو داوود نقل می‌کند:مردی از صحابۀ پیامبر گرفتار باد تندی شد،آنچنان که ردای او را باد از دوشش می‌گرفت.او باد را لعنت کرد.پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم فرمود:

«باد را لعنت مکن،او مأموری از مأموران خداوند است.کسی که چیزی را لعنت کند،و آن چیز سزاوار لعنت نباشد،لعنت به لعنت‌کننده برمی‌گردد.» ⁽³⁾

همو از ابو دردا(صحابی پیامبر)نقل می‌کند که رسول اکرم فرمود:

«اگر لعنت برای شخصی که لعنت شده،سزاوار نباشد،به سوی لعنت‌کننده بازمی‌گردد .» ⁽⁴⁾

ابن مسعود از پیامبر نقل می‌کند که فرمود:

«مؤمن نه طعنه‌زن است،نه زیاد لعنت‌کننده و نه ناسزاگوی بدزبان.» ⁽¹⁾

-مسند(احمد)405/1؛ترمذی 138/3.

از ابو دردا روایت شده است که پیامبر فرمود:

«آنهایی که بیجا بر کسی لعنت می‌کنند،نه شفاعت خواهند کرد و نه شاهد مردم خواهند بود.» ⁽²⁾و نیز نقل کرده‌اند که آن حضرت به یکی از صحابه فرمود:

«تو را نهی می‌کنم از این که بسیار لعنت‌کننده باشی.» ⁽³⁾

و طبق نقل ابن مسعود و عبد اللّه بن عامر،ایشان فرمودند:

«لعنت کردن مؤمن مانند کشتن اوست.» ⁽⁴⁾

و نیز طبق نقل عبد اللّه بن عمر،آن حضرت فرمودند:

«برای مؤمن سزاوار نیست که بسیار لعنت‌کننده باشد.» ⁽⁵⁾

و به نقل ابو هریره:

«نمی‌شود که شما بسیار لعنت‌کننده باشید و در شمار صدّیقان هم باشید.» ⁽⁶⁾

و به نقل عایشه،پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم به ابو بکر فرمودند:

«ای أبو بکر!بسیار لعنت کنندگان و صدّیقان؟!نه،به پروردگار کعبه سوگند نه(امکان ندارد این دو صفت در یک کس جمع شوند.)» ⁽⁷⁾

باز از عایشه روایت شده است که گفت:

«با پیامبر همراه بودم و شتری را که در کاروان همراه من بود،لعنت کردم.پیامبر فرمود:چیزی که مورد لعنت قرار گرفته،نباید همراه ما باشد؛او را رها کنید و از کاروان خارجش سازید.» ⁽⁸⁾

و نیز همو می‌گوید:

«من سوار بر شتری بودم و او را لعنت کردم.پیامبر فرمود:اکنون که شتر را لعنت کردی،دیگر

سوار بر آن مشو.» ⁽¹⁾

-مسند(احمد)138/6؛دارمی 288/2.

در صحیح مسلم این روایت آمده است:

«روزی زنی از انصار،شتر خود را لعنت کرد.پیامبر فرمود:جهاز شتر را از او برگیرید و رهایش کنید تا شتر لعنت شده با ما همراه نباشد.» ⁽²⁾

با توجّه به این مجموعه احادیث،چگونه ممکن است خود پیامبر بیجا این همه مسلمانان و مؤمنان را مورد لعنت قرار دهد؟!

در مدارک بسیار معتبر تاریخ و حدیث از امّ المؤمنین،عایشه نقل شده است که پیامبر مسلمانی را لعنت نکرد که گفته شود و به یادها بماند. ⁽³⁾

آیا این سخن،نشانۀ کم‌حافظه بودن گویندۀ آن نیست؟همان کس که آن همه لعنت بیجا از پیامبر در مورد مسلمانان نقل می‌کند،می‌گوید:پیامبر هیچ مسلمانی را لعنت نکرده است.

در همان مدارک معتبر از مکتب خلفا،باز از عایشه نقل شده است که پیامبر هیچ‌گاه به خاطر آزاری که به خود او می‌دادند،از کسی انتقام نکشید،مگر اینکه قوانین الهی مورد تجاوز قرار می‌گرفت.او هیچ‌گاه کسی را به دست خویش مورد ضرب قرار نمی‌داد،و تنها در راه خدا کسی را تنبیه می‌کرد.هیچ‌گاه کسی از او چیزی نخواست که او بگوید نه،مگر اینکه چیز مورد درخواست حرام بود که البته ایشان بیش از همه،از حرام به دور بودند.هرگاه بر سر دوراهی قرار می‌گرفت و میان دو کار مخیّر می‌شد،آن کار و آن راه که برای مردم آسان‌تر بود انتخاب می‌کرد.

در جای دیگر باز عایشه می‌گوید:

«من ندیدم که پیامبر کنیزک یا کلفت یا خادم یا غلامی را کتک زده باشد،و هرگز هیچ یک از همسران خود را مضروب نساخت.اصولا او هیچ کسی را مورد ضرب قرار نداد.البته به جز در جنگ‌ها و جهادها،و در راه خدا.و هیچ‌گاه چیزی دربارۀ او نگفتند که او انتقام بگیرد.مگر اینکه مسأله به دین و خدا مربوط می‌شد،و اگر چنین بود،البته عکس العمل نشان می‌داد.هیچ‌گاه دو کار بر او عرضه نشد،مگر اینکه راحت‌ترین آنها را برای مردم انتخاب فرمود،جز وقتی که کار آسان

معصیت باشد.البته در آن هنگام او از هر کسی از گناه بیشتر به دور بود.» ⁽¹⁾

-ابو داوود 250/4،چ محمّد محیی الدین؛موطا 902/2،کتاب حسن الخلق،ح 2.

دیگر بار از عایشه می‌شنویم که:

«پیامبر هیچ وقت فحش نمی‌داد،و در بازار و کوچه،سر و صدا و جار و جنجال راه نمی‌انداخت.کار بد را با بدی پاداش نمی‌داد،بلکه در برابر می‌بخشید،و گذشت داشت،و چشم‌پوشی می‌کرد.» ⁽²⁾

چند یهودی از کنار آن حضرت گذشتند،و به جای اینکه بگویند:السّلام علیکم،گفتند:السّام علیکم(مرگ بر شما باد).عایشه که-به گفتۀ خودش-در آنجا حاضر بود،اظهار داشت:مرگ بر خود شما باد،و خدا شما را لعنت کند و مورد غضب قرار دهد!پیامبر فرمود:

«آرام باش عایشه!تو باید ملایمت و نرمی پیشه کنی،و از درشتی و فحش دوری نمایی.» ⁽³⁾

اینها چیزهایی است که خود امّ المؤمنین،عایشه نقل می‌کند،و اینها روایاتی است که از شخص پیامبر به جای مانده است.

آیات قرآن را نیز در اوّل بحث دیدیم.خداوند در قرآن کریم می‌فرماید:

لَقَدْ جاءَکُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِکُمْ عَزِیزٌ عَلَیْهِ ما عَنِتُّمْ حَرِیصٌ عَلَیْکُمْ بِالْمُؤْمِنِینَ رَؤُفٌ رَحِیمٌ ⁽⁴⁾

«از میان شما پیامبری به سویتان آمده است که رنج‌های شما بر او سخت گران می‌باشد،و بر شما (ایمان آوردن شما)حریص و آزمند است و با مؤمنان رءوف و رحیم می‌باشد.»

و نیز می‌فرماید:

ن وَ الْقَلَمِ وَ ما یَسْطُرُونَ ما أَنْتَ بِنِعْمَةِ رَبِّکَ بِمَجْنُونٍ وَ إِنَّ لَکَ لَأَجْراً غَیْرَ مَمْنُونٍ وَ إِنَّکَ لَعَلی خُلُقٍ عَظِیمٍ ⁽⁵⁾

«سوگند به قلم و آنچه می‌نویسند(ای پیامبر!بر خلاف گفتۀ مشرکان)به لطف پروردگارت،تو

گرفتار جنون نیستی و(در برابر زحمات فراوانت)اجر و پاداشی بیکران در انتظار توست و تو دارندۀ اخلاقی بس بزرگ و عظیم می‌باشی.»

مشاهده می‌کنیم که خداوند دربارۀ پیامبرش چنین سخن می‌گوید،و او را بدین شکل توصیف می‌کند.ولی روایات موجود در کتب معتبر مکتب خلفا،می‌کوشند اثبات کنند که انگیزه و علّت اصلی کارهای پیامبر و سخنان او«هوای نفس»است.اصرار دارند که ثابت نمایند بسیاری از کلمات پیامبر به خاطر خشم یا خشنودی از افراد بوده است و از حقیقت و واقعیّت به دور می‌باشد.

باز به قرآن برمی‌گردیم:

وَ النَّجْمِ إِذا هَوی ما ضَلَّ صاحِبُکُمْ وَ ما غَوی وَ ما یَنْطِقُ عَنِ الْهَوی إِنْ هُوَ إِلاّ وَحْیٌ یُوحی ⁽¹⁾

-نجم:1-4. [1]

«سوگند به ستاره،آنگاه که در هنگام غروب خویش به پایین می‌آید،که پیامبر شما نه گمراه شد،و نه از هدف و مقصود دور افتاد،و او از روی خواسته و هوای دل سخن نمی‌گوید.آنچه او می‌گوید تنها مبتنی بر وحی است و لا غیر.»

البته می‌دانیم که وحی دو گونه است؛یا قرآن است و آن وحیی می‌باشد که لفظ و معنی هر دو از خداوند بوده است.یا آنکه حدیث پیامبر می‌باشد که معنی و مفهوم به‌وسیلۀ وحی بر پیامبر القا شده و الفاظ و عبارات از خود پیامبر،و بنابر انتخاب او بوده است.در هر دو صورت پیامبر از روی دلخواه خود سخن نمی‌گوید.این بینش قرآنی بود در مورد پیامبر،و این شناخت اسلام صحیح بود از پیامبر.

علّت نشر این روایات

اینک با درک دروغین بودن دستۀ اوّل احادیث،ببینیم که چرا چنین احادیثی به وجود می‌آید؟ و چرا چنین نسبت‌هایی به پیامبر داده می‌شود؟

این حدیث‌ها می‌کوشیدند که تعریف‌ها و تکذیب‌های پیامبر را بی‌قیمت کنند و فرمایشات آن حضرت را بی‌قدر و اعتبار نمایند.که اگر حدیث یا احادیثی بر خلاف سیاست دولت خلفا،با وجود سانسور شدید پخش شد،دیگر نتواند از این بند رهایی یابد.

نتیجه این می‌شد که اگر از پیامبر تعریفی دربارۀ سلمان نقل می‌شد،و یا دربارۀ عمّار از قول او

بازگو می‌کردند:«عمّار مع الحقّ»:«عمار با حق است،و از حق جدا نمی‌شود»،یا دربارۀ ابو ذر از زبان مبارک او شنیده شده بود:«ما أضلّت الخضراء و لا أقلّت الغبراء علی ذی لهجة أصدق من أبی ذرّ»:«راستگوتر از ابو ذر را نه زمین دربرگرفته و نه آسمان بر سرش سایه افکنده است»،دیگر ارزشی نداشت و اعتبار و قدری پیدا نمی‌کرد.

در بحث‌های گذشته دیدیم که قریش در زمان پیامبر به عبد اللّه بن عمرو بن العاص گفتند:تو هر سخنی که از پیامبر می‌شنوی می‌نویسی،در صورتی که او هم مثل همۀ ما بشر است،و در حال خشنودی و خشم سخن می‌گوید.گاه از کسی راضی است و خشنود،از او مدح می‌گوید و تعریف می‌کند؛و زمانی دیگر از کسی غضبناک است،به او بد می‌گوید و مذمّت می‌نماید.تو هم هر چه او بر اساس بشریّت می‌گوید ضبط می‌کنی و می‌نویسی.

و دیدیم که عبد اللّه با شنیدن این سخن،از نوشتن کلمات پیامبر خودداری کرد،و سرانجام سخنان قریشیان را به خود آن حضرت عرضه داشت.پیامبر فرمود:مانند گذشته حدیث مرا بنویس.سوگند به آن کس که جان من در دست قدرت اوست،از این دو لب چیزی جز حق بیرون نمی‌آید.سخنان من،حدیث من،در کلیۀ حالات یکسان است؛همه حق است.

با توجّه به این حدیث می‌توانیم علّت و سبب نشر روایات مورد بحث را بهتر دریابیم،و بفهمیم که چرا و بر چه اساسی قریشیان-که بعدها به مقام‌های بالای حکومتی رسیدند-لعن‌های پیامبر را بی‌ارزش کردند.

برای اینکه به درستی سخنان ما اذعان کنید،به صحیح مسلم رجوع می‌کنیم.مسلم یک باب خاص در کتاب صحیح خویش دارد که آن را بدین شکل نامگذاری کرده است:

«باب من لعنه النبیّ أو سبّه جعله اللّه زکاة و طهورا.»

«دربارۀ آن کس که پیامبر او را لعنت کند،یا ناسزا گوید،خداوند آن لعن و ناسزا را برای او پاکی و طهارت قرار می‌دهد.»

مسلم با عنوان چنین بابی در کتابش،پاره‌ای از روایات ابو هریره،عایشه و دیگران را-که نمونه‌هایش را دیدیم-می‌آورد.سپس در انتهای باب،داستان لعن پیامبر نسبت به معاویه را نقل می‌کند.داستان بدین شکل است:

پیامبر چندین بار عبد اللّه بن عباس را به دنبال معاویه فرستاد و او را احضار کرد.هر بار ابن عبّاس

برمی‌گشت و می‌گفت:معاویه مشغول غذا خوردن است.عاقبت پیامبر فرمود:خدا شکمش را سیر نکند.و نقل کرده‌اند که تا آخر عمر،معاویه هر بار آن قدر غذا می‌خورد که می‌گفت:خسته شدم.

امّا سیر نمی‌شد.

بازدیدیم که پیامبر روزی مشاهده کرد که ابو سفیان بر مرکبی سوار است و یزید و معاویه ⁽¹⁾

-معاویه برادری به نام یزید دارد که در عصر خلافت ابو بکر فرماندار شام شد،و در عصر عمر به مرض طاعون مرد.

«لعن اللّه القائد و السّائق و الرّاکب.» ⁽²⁾

«خداوندا!سوار،و آن کس که مرکب را می‌کشد،و آن کس که می‌راند را لعنت کن.»

مشاهده می‌کنید که با توجّه به احادیث مورد بحث،اینگونه لعن‌ها برای اشخاصی چون ابو سفیان و معاویه،چیزی جز رحمت و مغفرت و پاکی به جای نخواهد گذارد.بنابراین شما هرچه از پیامبر روایت در لعنت جنایتکاران اموی بیاورید،نه تنها از اعتبار ساقط است،بلکه مدح و ثنای والای آنها خواهد بود.

باز در گذشته دیدیم که پیامبر حکم بن عاص و تمام نسل او را لعنت کرد(جز مؤمنان نسل او،که فرمود بسیار کم هستند)،و می‌دانیم که اکثر خلفای اموی فرزندان همین حکم هستند:عبد الملک، سلیمان،هشام،ولید،یزید و...در این نفرین،اینها همه لعنت شده‌اند!فکر می‌کنید برای علاج اینگونه نقل‌ها،زورمندان و خلفای مزبور چاره‌ای نیندیشیدند؟!البته که چاره اندیشیدند و کوشش نمودند!

باید این گروه زورمندان روایت قاطعی را که از«عمرو بن مرة جهمی»نقل شده است،چاره بنماید.عمرو بن مره می‌گوید:

«حکم بن ابی العاص،عموی خلیفۀ سوم و پدر مروان ⁽³⁾،و جدّ خلفای بنی امیّه،به در خانۀ پیامبر آمد و اجازه خواست تا بر آن حضرت وارد شود.پیامبر صدایش را شناخت،فرمود:

مار است که آمده!او را اجازه بدهید که بیاید،لعنت بر او و هر فرزند که از صلب او خارج شود، مگر مؤمنان آنها که البته بسیار کم خواهند بود.اینان در دنیا بزرگ می‌شوند،امّا در آخرت

نصیبی ندارند!» ⁽¹⁾

-مستدرک الصحیحین 481/4.

در این زمینه روایات و داستان‌های معتبر تاریخی فراوان است،و ما به همین مقدار بسنده می‌کنیم.زیرا برای شناسایی علّت جعل روایت‌های مورد بحثمان کافی است.بدین وسیله سبب جعل روایاتی که اعتبار سخن پیامبر را ساقط می‌نمود،می‌شناسیم و می‌فهمیم،و در می‌یابیم که سخنان پیامبر در مدح یک دسته از افراد،و یا در معرّفی پاره‌ای از اشخاص،و یا در لعنت گروهی خاص،چگونه ارزش خود را از دست داد و بی‌قدر شد.در حالی که این نوع فرمایشات حضرت رسول اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم چه در مدح و چه در ذم،باعث روشن شدن چهرۀ حقیقی آن افراد،و در نتیجه هدایتی برای مسلمانان بوده است.

پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم با امور دنیا آشنا نیست

تا اینجا یک دسته از روایات را ملاحظه کردیم که می‌کوشید حدیث پیامبر را از اعتبار بیندازد.

در همین زمینه و با همین نقش،دستۀ دیگری روایت وجود دارد که اینک به بررسی آن می‌پردازیم.

از عایشه و انس نقل می‌کنند که روزی پیامبر از کنار نخلستانی عبور می‌فرمود.مردانی بر سر درختان مشغول گرده‌پاشی و تلقیح نخل‌های ماده بودند.

می‌دانیم همۀ درختان از جمله نخل خرما،نر و ماده دارند،و نخل ماده است که ثمر می‌دهد.

درخت خرمای نر خوشه‌ای دارد که در زبان عربی بدان«طلع»می‌گویند.صاحبان نخلستان خوشه‌های نر را چیده روی درخت ماده‌ای که تازه خوشه داده می‌افشانند،تا گرده‌های موجود در خوشه‌های نر،روی خوشه‌های ماده بنشیند.بدین وسیله است که میوۀ خرما به وجود می‌آید، بزرگ می‌شود و شیرین می‌گردد.وگرنه خراب خواهد شد و میوۀ خرما به وجود نمی‌آید.این مطلب را همۀ مردمانی که در سرزمین‌های خرماخیز زندگی می‌کنند،می‌دانند،و چیزی نیست که بر کسی پنهان بماند.

با توجّه به این مقدّمۀ لازم،به اصل حادثه بازمی‌گردیم :

پیامبر از کنار گروهی که مشغول تلقیح(گرده پاشیدن)بر درخت خرما بودند گذشت و کار آنها را مشاهده کرد.به آنها رو کرد و گفت:«اگر این کار را نکنید بهتر است.اگر این عمل را انجام ندهید،

خرما بهتر خواهد شد.»

فرمان پیامبر را مسلمانان اجرا نمودند.نتیجه این شد که خرمای آن سال خراب شد.

روز دیگری پیامبر از نخلستان گذشت و خرماهای خراب شده را مشاهده کرد که به خاطر عدم گرده‌پاشی همه فاسد شده بودند.سؤال فرمود:«خرماهای شما چرا خراب شده است؟»عرضه داشتند:شما فرمان دادید که گرده‌پاشی نکنید،خرمای شما بهتر می‌شود.ما نیز گرده‌پاشی نکردیم، خرمای ما فاسد شد!فرمود:«شما کار دنیای خود را از من بهتر می‌دانید،شما به امور دنیای خود از من آگاه‌ترید!!» ⁽¹⁾

-صحیح(مسلم)،کتاب الفضائل،باب وجوب امتثال ما قاله شرعا دون ما ذکره من معایش الدّنیا علی سبیل الرأی 95/7،ح 139-142؛مسند(احمد)162/1 و 123/3؛سنن(ابن ماجه)،کتاب الرهون،باب تلقیح النخل 825/2،ح 2470 و 2471.

نتیجۀ اینگونه روایات-که در معتبرترین کتب حدیثی مکتب خلفا وجود دارد-چیست؟آیا این ثمره را به دست نمی‌دهد که هرچه پیامبر در مورد مسائل دنیایی-مثل تعیین حاکم و ولیّ پس از خود-گفته است چندان قیمتی ندارد؟زیرا مردم می‌توانند بهتر از آن حاکم را بیابند و انتخاب نمایند.زیرا خود آن حضرت گفته و با عمل خود اثبات کرده است که مردم در کارهای دنیایی خود آگاه‌تر و داناتر هستند! و نیز مردم می‌فهمند که دین آمده است نماز خواندن،روزه گرفتن،نیایش کردن و بالاخره عبادت نمودن را یاد بدهد؛امّا به کار دنیا دخالتی ندارد،و مسائل دنیایی را به خود مردم واگذار کرده،زیرا آنها در این زمینه‌ها داناترند!

اینگونه احادیث می‌خواهند بگویند:اگر پیامبر تعلیم نماز و روزه و عبادت بدهد مانعی ندارد، امّا در کار دنیا اشتباه می‌کند.زیرا رأی خودش را گفته و از آسمان تعلیم نگرفته است!

آیا سخن به اینجا نمی‌رسد که دین از سیاست جداست؟!دین از اجتماعات و مسائل مربوط به دنیای انسان‌ها جداست و در این زمینه‌ها حرف و پیام و سخنی ندارد؟!

و نیز آیا سخن به همانجا نمی‌رسد که مسیحیان می‌گویند:«کار قیصر را به قیصر واگذار،و کار خدا را به خدا»؟

من تا به امروز ندیده‌ام که کسی در اینگونه احادیث اشکال کند.هیچ دانشمندی در اینها خدشه نکرده است.در تمام کتاب‌های حدیث‌شناسی و تحقیق احادیث ضعیف،این روایات

مورد نقد قرار نگرفته‌اند.چرا؟به علّت اینکه احادیث مزبور در صحیح مسلم آمده است،و این کتاب و امثالش در مکتب خلفا جای تشکیک و خدشه ندارند و در کمال اعتبار هستند.

شما فکر کنید کسی که معتقد به صحّت اینگونه احادیث باشد،شناختش در مورد پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم چگونه خواهد بود؟!و او را در چه حدّی از انسانیّت و عقل و شعور می‌شناسد؟!آیا اصولا او را در حدّ یک انسان عادی دارای تعقّل و تفکّر می‌داند؟پیامبری که قرآن کریم درباره‌اش با نهایت صراحت می‌گوید:

ما أَنْتَ بِنِعْمَةِ رَبِّکَ بِمَجْنُونٍ

کفّار قریش تنها نسبت جنون به پیامبر دادند،امّا اینگونه احادیث آن را عملا اثبات کردند.

شما به نقاط گرمسیر خودمان بروید؛مثلا به خوزستان.و از یک نوجوان بپرسید که یک درخت خرما را چگونه بارور می‌کنند.خواهید دید که کاملا مسألۀ تلقیح و گرده‌پاشی را می‌داند،و نیز می‌فهمد که بدون این کار درخت ثمر نخواهد داد.

امّا این روایات می‌گویند پیامبر که در آن وقت از پنجاه سال نیز سنّ مبارکش تجاوز می‌کرده، این مسألۀ ساده را نمی‌دانسته است.

جالب است بدانیم که خاورشناسان هم این حدیث را مورد توجّه قرار داده و در اطراف آن قلم‌فرسایی کرده‌اند. ⁽¹⁾

-مثلا به کتاب«محمّد،پیامبری که از نو باید شناخت»،(نوشتۀ کنستانتین ویرژیل گیورگیو،ترجمۀ ذبیح اللّه منصوری) رجوع کنید.

امّا جاعلان اصلی با این روایات کوشیده‌اند تا شخصیّت پیامبر را از یک انسان عادی هم پایین‌تر بیاورند،تا اوّلا سخن او که بیان اسلام است از اعتبار ساقط شود،و ثانیا خلفای بعد با او قابل قیاس،بلکه برتر باشند،و بدین وسیله مقام خلافت ارزش و اعتبار لازم را به دست آورد.

پیامبر قرآن را فراموش می‌کند

دستۀ سوم از اینگونه روایات که شخصیّت پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم را هدف حمله قرار می‌دهد، روایاتی است که می‌کوشد آن حضرت را مردی فراموشکار جلوه دهد.حتّی آیات قرآن کریم را که بر خودش نازل شده و خود به مردم آموزش داده،فراموش می‌نماید؛چنان که گویی اصلا با آن آشنا نبوده است.در روایات زیر این سخنان را می‌بینیم:

روزی پیامبر در مسجد نشسته بود.صدای قرآن خواندن مسلمانی به گوشش رسید.فرمود:

خدای رحمتش کند،این قاری مرا به یاد آیاتی انداخت که به کلّی فراموش کرده بودم.و هنگام قرائت فلان سوره،این آیات را نمی‌خواندم. ⁽¹⁾

-بخاری،کتاب فضائل القرآن،باب 33،193/6 و 194،چ بولاق؛مسلم،کتاب صلاة المسافرین،باب الامر بتعهد القرآن 190/2،چ محمّد علی صبیح؛مسند(احمد)62/6.

در این روایت از امّ المؤمنین چنین نقل شده است.حال ببینیم خداوند در قرآن کریم چه می‌فرماید:

سَنُقْرِئُکَ فَلا تَنْسی ⁽²⁾

«ما بر تو قرآن را خواهیم خواند و تو آن را فراموش نخواهی کرد.»

مفسّران می‌گویند:پیامبر اکرم قبل از نزول این آیه،هنگام فرود آمدن آیات قرآن آنها را تکرار می‌کرد.به طوری که هنوز نزول آیات تمام نشده بود،او به قرائت آنها شروع می‌فرمود.امّا با نزول این آیۀ کریمه دیگر جایی برای این تکرار وجود نداشت. ⁽³⁾لذا می‌بینیم که در آیات دیگری به آن حضرت دستور داده می‌شود:

لا تُحَرِّکْ بِهِ لِسانَکَ لِتَعْجَلَ بِهِ إِنَّ عَلَیْنا جَمْعَهُ وَ قُرْآنَهُ فَإِذا قَرَأْناهُ فَاتَّبِعْ قُرْآنَهُ ثُمَّ إِنَّ عَلَیْنا بَیانَهُ ⁽⁴⁾

«برای خواندن قرآن تعجیل مکن.ما آن را گرد آورده قرائت می‌کنیم.پس آنگاه که ما آن را قرائت کردیم،تو از قرائت ما پیروی کن.بعد ما آن را برای تو توضیح خواهیم داد و بیان خواهیم نمود.»

و باز در خود قرآن کریم این فرمان را می‌خوانیم:

وَ لا تَعْجَلْ بِالْقُرْآنِ مِنْ قَبْلِ أَنْ یُقْضی إِلَیْکَ وَحْیُهُ ⁽¹⁾

-طه:114. [1]

«در خواندن قرآن،قبل از اینکه وحی آن پایان پذیرد،شتاب مکن.» در روایات معتبر نیز مطالبی می‌یابیم که احادیث مورد بحث را به شدّت محکوم می‌کند.در صحیح بخاری و سنن ابن ماجه و مسند احمد بن حنبل می‌خوانیم که پیامبر سالی یک بار قرآن کریم را بر جبرئیل می‌خواند،و در سال مرگش این عمل دو بار تکرار شد. ⁽²⁾یعنی پیامبر تمام قرآن را از ابتدا تا انتها می‌خوانده و جبرئیل هم گوش می‌داده است.

در جای دیگر بحث کرده و از نظر تاریخی اثبات نموده‌ایم که پیامبر در آموزش قرآن به مسلمانان روش خاصّی داشته است.به این شکل که هر ده آیه‌ای که نازل می‌شد و از نظر موضوع یکسان بود،بر عموم مسلمانان می‌خواند تا آنها حفظ کنند.آن کسان که نوشتن می‌دانستند آن را می‌نوشتند،حال یا روی سنگ یا روی استخوان یا روی چوب و یا روی پوست.بدین ترتیب همۀ مسلمان‌ها قرآن را می‌خواندند و می‌نوشتند و حفظ می‌کردند.آنگاه رسول اکرم به آنها تفسیر علمی و عملی آن آیات را می‌آموخت،و تا آن را همه نمی‌آموختند،از آن آیات نمی‌گذشت. ⁽³⁾

انصاف باید داد که با این مکتب منظّم تعلیم و تربیت،و با این همه اهتمام که پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم به تعلیم قرآن به مسلمانان داشت،و با توجّه به اینکه تمام معلومات آن عصر منحصر در علم قرآن بود،آیا می‌توان پذیرفت که شخص پیامبر از حفظ کردن قرآن،کتاب اساسی دینش،خودداری یا سهل‌انگاری می‌کرد؟و آیاتی چند از قرآن را فراموش و اسقاط می‌نموده است؟

در یک نماز-که راوی فراموش کرده است نماز مغرب بوده یا عشا-پیامبر دو رکعت نماز با ما خواند،و قبل از اتمام نماز،در پایان دو رکعت،نماز را سلام داد.برخاست و به سوی تخته‌ای که در

مسجد بود و همیشه در حال سخنرانی بدان تکیه می‌زد،رفت.در آنجا ایستاد،دست‌هایش را به هم کوفت؛آنچنان که انسان غضبناک می‌کند.او دست چپ را روی دست راست کوبید(توجّه می‌فرمایید که جاعل چنان دقیق روایت را نقل می‌کند که شما خیال نکنید دروغ است).آنهایی که عجله داشتند زود از مسجد بیرون رفتند.

ابو هریره می‌گوید:أبو بکر و عمر هم بودند،ولی هیبت و مهابت پیامبر همه را گرفت و نتوانستند حرف بزنند.ما گفتیم شاید وحی جدیدی آمده و نماز کوتاه شده و به صورت دو رکعتی درآمده است.

ابو هریره می‌گوید:ذو الیدین ⁽¹⁾

-در پنج روایت صحیح بخاری و یک روایت مسلم،به عنوان ذو الیدین آمده و در جاهای دیگر به نام ذو الشمالین؛و این دو لقب برای عبد عمرو بن نضله از قبیلۀ خزاعه می‌باشد.این مرد در جنگ بدر،یعنی پنج سال قبل از اسلام آوردن و به مدینه آمدن ابو هریره شهید شده است.

پیامبر فرمود:نه،فراموش کردم،و نماز کم نشده است.آنگاه از دیگران سؤال کرد:آیا مطلب آن‌طور است که ذو الیدین می‌گوید و من نماز را کم خوانده‌ام؟

صحابه عرضه داشتند:بلی یا رسول اللّه!شما کم خوانده‌اید!

پیامبر به سر جای خویش بازگشت و آن قدر که از نماز کم گزارده بود،به جای آورد.آنگاه سلام و تکبیر گفت و سجدۀ سهو به جای آورد.سپس به مکان سخنرانی خود بازگشت.

ابو هریره می‌گوید:پیامبر پس از شنیدن سخن صحابه به محراب بازگشت،و آنچه از نماز کم خوانده بود با جماعت به جای آورد.یعنی اگر نماز سه رکعتی بود،یک رکعت،و اگر نماز چهار رکعتی بود و دو رکعت فراموش شده بود،دو رکعت باقیمانده را با عموم مسلمانان به جماعت به جای آورد.همه نیز به او اقتدا کردند و نماز فراموش شده را به جای آوردند،بعد هم دو سجدۀ سهو را انجام دادند. ⁽²⁾

دقّت می‌کنید که ابو هریره خود را در روایت کاملا محتاط نشان می‌دهد،و می‌گوید:نمی‌دانم

نماز مغرب بود یا عشا!تا شنونده به او اطمینان پیدا کند.

ما برای بررسی این روایت،تاریخ را مورد تحقیق قرار می‌دهیم.تاریخ می‌گوید:ذو الیدین در سال دوم پس از هجرت در جنگ بدر به درجۀ شهادت رسید،و ابو هریره در سال هفتم هجری از یمن به مدینه آمد و اسلام آورد؛یعنی تقریبا پنج سال بعد از وفات ذو الیدین.و آن وقت که ذو الیدین زنده بوده و در مدینه زندگی می‌کرده است،اصولا ابو هریره مدینه را ندیده بوده است.

ولی آن زمان که ابو هریره این داستان را به عنوان روایت بیان می‌کند،نه ذو الیدین زنده بوده و نه اکثر صحابه،و نه کسی جرأت می‌کرد از او انتقاد کند و در این داستان تشکیک نماید.

و شاید این داستان‌پردازی مربوط به زمانی است که او به جای مروان بن حکم،حاکم و فرماندار مدینه شده است؛زمان حکومت معاویه که افترا و دروغ بستن بر پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم خریدار دارد،و برای ساختن اینگونه احادیث مبالغ زیادی از بیت المال مسلمین پرداخت می‌شود! ⁽¹⁾

-رجوع شود به فصل«عایشه با معاویه»از جلد سوم«نقش عایشه در تاریخ اسلام»اثر مؤلّف.

بعدها از این روایت فقهای مکتب خلافت احکام شرعی مختلفی استنباط کردند،مثلا پشت کردن به قبله در میان نماز مانعی ندارد و به خاطر آن نباید اعادۀ نماز کرد؛صحبت کردن در میان نماز مانعی ندارد و...

نماز جماعت برپا شده و صفوف مردم بسته و منظّم گشته بود،و همه پشت سر پیامبر آمادۀ نماز بودند.آن حضرت در محراب ایستاده بود تا آن جماعت را در نماز امامت کند.همه چیز و همه کس آمادۀ تکبیر امام بود.ناگاه پیامبر به یاد آورد که در حالت جنابت است!ابو هریره اضافه می‌کند:

پیامبر به ما فرمود:در جای خود همچنان باشید.سپس به خانه رفت،غسل کرد و آنگاه به مسجد برگشت،و در حالی که از سرش قطرات آب می‌چکید،به محراب رفت و نماز جماعت را امامت فرمود.ما هم با او نماز خواندیم. ⁽²⁾

اگر چنین حوادثی در زندگانی رسول اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم وجود داشته باشد،و یا به وسیلۀ کسانی که به ظاهر در شمار یاران اویند،راست یا دروغ نقل شود،دیگر چه اعتباری برای پیامبر باقی خواهد ماند؟

او آن قدر کم حافظه و سهل‌انگار است که نماز سه یا چهار رکعتی را دو رکعت می‌خواند.یا روز

دیگری جنب در محراب می‌ایستد و فراموش می‌کند در حال جنابت است.وقتی دیگر قرآن خویش را از یاد می‌برد،و هنگامی که مسلمانی آن را می‌خواند می‌گوید:من این آیه را از قرآن انداخته بودم،این مرد آن را به یاد من آورد،خدا رحمتش کند.

مشاهده می‌کنید در اثر نقل این احادیث،دیگر از پیامبر چه خواهد ماند؟و چه ارزش و اعتباری در نظر مردم مسلمان معتقد به این احادیث،خواهد یافت؟!

ما این بحث را با یک روایت دیگر از ابو هریره پایان می‌دهیم.این روایت نشان‌دهندۀ شخصیّت واقعی ابو هریره،راوی بزرگ اینگونه روایات است که متأسّفانه در معتبرترین متون حدیثی مکتب خلفا وجود دارند و نقل شده‌اند.

روزی ابو هریره در میان گروهی از مسلمانان گفت:قال النّبیّ:«...أفضل الصّدقة ما ترک غنیّ...»:«بهترین صدقه‌ها مالی است که شخص ثروتمند برای فرزندانش به جای می‌گذارد!»

شنونده که بعدها روایت را نیز نقل کرده،می‌گوید:

به او گفتم:آیا این روایت را از پیامبر شنیدی؟[گویا پاره‌ای از معاصران ابو هریره نیز او را می‌شناخته‌اند،و یا حدّ اقل در گفتارش و یا در بعضی احادیثی که نقل می‌کند،شک کرده بوده‌اند که در این حدیث شک کرده در این مجلس چنین سؤالی به وجود می‌آید.]ابو هریره که شک شنوندۀ سخنش را می‌بیند و یا حالت ناباوری او را مشاهده می‌کند،به یک حقیقت بزرگ اعتراف می‌کند:«لا،هذا من کیس أبی هریرة!»:«خیر،این روایت را از پیامبر نشنیده‌ام،بلکه در واقع آن از کیسۀ خود ابو هریره می‌باشد!!» ⁽¹⁾

-صحیح(بخاری)،کتاب النفقات،باب وجوب النفقة علی الأهل و العیال 63/7،چ بولاق.

این روایت صحیح بخاری،در مسند احمد با لفظ دیگری نقل می‌شود که جالب‌تر است.طبق نقل یک روایت در مسند احمد بن حنبل مردم می‌گویند:«قالوا:یا أبا هریرة سمعت هذا؟(یا اینکه:هذا شیء قاله رسول اللّه)أم هذا من کیسک؟»:«این جمله را از پیامبر شنیدی،این مطلب را پیامبر فرمود،یا اینکه از کیسۀ خودت بیرون آوردی؟»ابو هریره گفت:این روایت از کیسۀ خودم است! ⁽²⁾

آیا می‌توان دانست که ابو هریره از اینگونه روایات ساختگی چه مقدار از کیسۀ خود بیرون آورده است؟آیا می‌توان دانست که اینگونه احادیث،تا چه اندازه چهرۀ اسلام عزیز را تغییر

داده است؟

آری،به طور قطع در مجموعۀ افزون از پنج هزار حدیث ابو هریره،تعداد بسیاری ساخته‌های خود او وجود دارد،و یا به تعبیر مردم عصرش،از کیسۀ خود وی بیرون آمده است.

نتیجه

بحث و بررسی این درس،پیرامون دومین وسیله‌ای بود که با آن اسلام تحریف شده است.این روایات در کنار کوششی که در بی‌اعتبار کردن سخن پیامبر و پایین آوردن شخصیّت آن حضرت انجام دادند،یک بخش عظیم از اسلام راستین را از اعتبار ساقط نمود.بنابراین اگر پیامبر سرزنش یا لعنتی کرده است،و اگر پیامبر مدح و ستایش و توصیفی کرده است،هیچ مبنای درستی ندارد.او بشر است و مانند هر بشری به خشم می‌آید،یا خشنود می‌شود.و اگر در مسائل این جهانی و دنیوی سخن بگوید و راهی بنمایاند،هرچه بگوید مبنا و اعتبار ندارد و بی‌ارزش است.

البته بعدها اینگونه روایات را با کوشش فراوان مورد بررسی قرار دادند و سعی کردند برای آنها اساس و مبنای دینی بسازند.گفتند:اینگونه سخنان پیامبر بر اساس رأی و نظر شخصی او بوده است.او اظهار نظر و اجتهاد کرده،دیگران هم که با او در این زمینه‌ها مخالفت کردند-از جمله خلفا-همه اجتهاد کردند و اظهار رأی و نظر نمودند.اینگونه مخالفت‌ها در شمار مخالفت دو مجتهد با یکدیگر است و مانعی ندارد.بنابراین اگر پیامبر سخنی گفت و یا دربارۀ موضوعی فرمانی داد،اجتهاد کرده ⁽¹⁾

-رجوع شود به:جلد اوّل«مقدمۀ مرأة العقول»بخش«مجتهد و مدرسة الخلفاء:أ-خاتم الانبیاء».

اینکه گفتیم این روایات زیربنای عقاید دینی را تشکیل می‌دهد،حقیقتی است آشکار؛و بالاتر اینکه اینگونه از روایات خود تحریف اسلام نیز هست.زیرا مبنای اجتهاد(به معنای اظهار رأی و نظر شخصی)می‌باشد،و اظهار نظر و رأی شخصی،خود مبنای عظیمی است برای زیر و رو شدن احکام اسلام.

اینگونه روایات که با آن،گفتار پیامبر را از اعتبار انداختند،تیری بود با دو هدف و دو نشان.

البته چنان که در آینده خواهیم دید تیرهایی با سه هدف و نشان هم داریم که در درس آینده مورد بررسی قرار خواهد گرفت.

امّا اینکه گفتیم این روایت‌ها تیرهایی بود با دو هدف،از آنجا بود که اینگونه احادیث در ابتدا شخصیّت پیامبر را از اعتبار ساقط می‌کرد و سپس به دین صدمه می‌زد.زیرا می‌دانیم آنگاه که شخصیّت پیامبر-که بخشی از اسلام است-از ارزش و اعتبار عملی افتاد،به دین و اعتقادات مردم مسلمان نیز لطمه و صدمه وارد می‌آید.بنابراین هم پیامبر و هم دین او مورد حمله قرار گرفته است.

اینجاست که دومین عامل بزرگ تحریف اسلام شکل می‌گیرد.آنها بر خلاف گفتۀ قرآن کریم که با صراحت و قاطعیّت می‌فرماید: ما یَنْطِقُ عَنِ الْهَوی إِنْ هُوَ إِلاّ وَحْیٌ یُوحی :«پیامبر بر اساس دلخواه خویش سخن نمی‌گوید و گفته‌های او تنها بر مبنای وحی الهی است»،گفتند و اصرار کردند و ظاهرا اثبات نمودند که پیامبر بر اساس دلخواه و هوای نفس صحبت می‌کرده است.به همین علّت ارزش گفتار پیامبر شکست و حدیث او در شمار سخن دیگران درآمد.

بنابراین اگر در گوشه‌ای از بلاد اسلام،به طور پنهانی حدیثی از پیامبر به دست مردم می‌رسید،دیگر اعتبار و ارزش لازم را نداشت.لذا صحابه یا خلفا،می‌توانستند با آن مخالفت بورزند و در برابر آن عرض اندام کنند.

مثلا پیامبر قوانین الهی را در مورد«متعه حج»و«متعه نساء»تبلیغ نمود،امّا خلیفه با نهایت جرأت فرمایش حضرت را تغییر داد و مردم هم پذیرفتند که:«متعتان کانتا علی عهد رسول اللّه و أنا أنهی عنهما و أعاقب علیهما.» ⁽¹⁾

-بدایة المجتهد 141/2؛زاد المعاد(ابن قیّم)205/2؛ [1]المغنی(ابن قدامه)527/7؛المحلی(ابن حزم)107/7.

علی بن ابی طالب و فرزندانش تا حجّت بن الحسن علیهم السّلام یک کلمه و یک حرف از فرمایشات پیامبر اکرم را کم و زیاد نکردند،و یک حرف از خودشان نزدند و نخواهند زد.هیچ‌گاه امام محمّد باقر یا امام جعفر صادق علیهما السّلام نمی‌فرمودند:«أنا أقول:من می‌گویم»،یا:«أنا احرّم:من حرام می‌کنم»و امثال اینها.شاگردانشان،همچون زراره و محمّد بن مسلم و هشام نیز تا به امروز،هیچ‌گاه از رأی و نظر شخصی دم نزده‌اند،بلکه می‌گویند:پیامبر چنین گفته،و خداوند چنین فرموده است. ⁽²⁾این

است مشخّصۀ مکتب اهل بیت علیهم السّلام.

درس هفتم

اشارة

أعوذ باللّه من الشّیطان الرّجیم

ن وَ الْقَلَمِ وَ ما یَسْطُرُونَ ما أَنْتَ بِنِعْمَةِ رَبِّکَ بِمَجْنُونٍ وَ إِنَّ لَکَ لَأَجْراً غَیْرَ مَمْنُونٍ وَ إِنَّکَ لَعَلی خُلُقٍ عَظِیمٍ

قلم:1-4

مقدّمه(یادآوری مباحث گذشته)

در این مسأله بحث داشتیم که بعد از پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم،به چه وسیله‌ای،برخی از ابعاد و احکام اسلامی تغییر داده شد.چنانچه به تفصیل دیدیم،اوّلین عامل این بود که نگذاشتند حدیث و گفتار پیامبر نوشته و یا گفته شود.گفتار پیامبری که شارح و مفسّر و بیان کنندۀ قرآن،و مبلّغ مجموعۀ ابعاد و احکام اسلامی می‌باشد؛و این مجموعه(احکام اسلامی)در ضمن گفتارها و احادیث شنیده شده از او وجود دارد.

ممانعت از نقل حدیث،سالیان دراز،و جلوگیری از نوشته شدن آن تا آخر قرن اوّل هجری (قریب صد سال)دوام یافت.در ابتدا نیز هر کس حدیث نوشته بود،جمع کردند و به آتش کشیدند.

در ضمن عدّه‌ای از یاران نامدار پیامبر،چون ابو ذر و ابن مسعود که در بیرون از مدینه و دور از چشم دستگاه خلافت حدیث نقل می‌کردند،به مدینه احضار شده تحت نظر قرار گرفتند.

نخستین عامل تحریف و تبدیل احکام و جهان‌بینی اسلامی همین بود؛نیرویی که نگذاشت احادیث پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم در بین مردم انتشار یابد و به دست مسلمانان برسد.

از آنجا که مردم تازه مسلمان خواهان اسلام بودند،و می‌خواستند بدانند که پیامبرشان در شرایط و حوادث گوناگون چه گفته و چه کرده است،عدم نشر حدیث را ما در سری عوامل تحریف به شمار آوردیم.آنها تفسیر قرآن را طالب بودند؛آنها تکلیف دینی خود را در کارهای فردی و اجتماعی می‌خواستند.بنابراین اگر قدرت حاکمه جلوی نقل گفتار پیامبر و ثبت و ضبط آن را بگیرد،ناگزیر مردم به نقاط دیگر و سرچشمه‌های دیگر روی می‌آورند،و ممکن است ندانسته دست به سوی افراد ناصالح دراز کنند.در برابر این لزوم و در مقابل این جریان طبیعی،قدرتمندان

و حکّام فکر لازم را کرده بودند.

«کعب الاحبار»یهودی،مأمور تفسیر قرآن و پاسخ به سؤالات پیرامون مبدأ و معاد شده بود.

کعب الاحبار یک اسم نیست،بلکه یک لقب است و نشان‌دهندۀ سمت و منصب شخص.«حبر» یعنی دانشمند،و کعب الاحبار یعنی رئیس دانشمندان دینی یهود.

او و«تمیم داری»و«وهب بن منبّه»کسانی هستند که مردم،تفسیر قرآن کریم و معارف مبدأ و معاد اسلام را از ایشان می‌آموختند.

کعب در مسجد می‌نشست،و مردم از وی مسائل تفسیری سؤال می‌کردند.در محضر خلیفۀ سوم،عثمان حضور به هم می‌رساند،و جواب مسائل پیرامون احکام عملی اسلام را می‌داد.

با توجّه به این حقایق،به خوبی درمی‌یابیم که بدین طریق یهودیت و مسیحیت تحریف‌شده و خرافات سالیان دراز-که در گوشه و کنار انباشته شده بود-به متن اسلام تأثیر می‌کند و به اندرون دین خدا راه می‌یابد.

بنابراین ممانعت از نشر حدیث یکی از بزرگ‌ترین عوامل تحریف،در ابعاد مختلف اسلام است.در آینده باز به این مسأله بازخواهیم گشت و مسائلی تازه را مورد بررسی قرار خواهیم داد.

نشر پنهانی حدیث

همچنین اشاره کردیم که همیشه بشر،مقابل سخت‌گیری و استبداد حکومت‌ها،و در برابر ممانعت حکومت‌های نیرومند،راه‌ها و چاره‌هایی می‌اندیشد و پنهانی و در خفا برای به دست آوردن مطلوب خویش می‌کوشد.

در مسألۀ مورد بحث ما،یعنی منع از نشر حدیث پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم نیز همین مبارزه‌های پنهانی،و حتّی گاه آشکار مردم با حکومت وقت(دستگاه خلافت)به وجود آمد.بنابراین دور از چشم مأموران حکومتی و به طور پنهانی،حدیث پیامبر کم و بیش انتشار یافت.

عدّه‌ای نیز-چنان که دیدیم-بر سر دار رفتند و حدیث نقل کردند؛و یا به زیر شمشیر جلاّد نشستند و گفتار پیامبر را بازگو کردند.

بنابراین،علی رغم خواست نیروهای حاکم،مقداری از احادیث نبوی نشر شد.این حادثه اضطراب و دهشت کارگزاران اصلی حکومت خلفا را برانگیخت.در اینجا بود که برنامۀ خاصّی از نظر اجرای سیاست اصلی حکومت خلفا لزوم یافت.

سیاست نوین

نیروی حاکمه اندیشید که برای از اعتبار انداختن احادیث نشر شده باید چاره‌ای اساسی بکند.

بنابراین کوشش خود را متمرکز ساخت تا اصولا حدیث و گفتار پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم از اعتبار و ارزش و قداست و آسمانی بودن بیفتد.

ما این طرح و عمل را دومین عامل بزرگ تحریف اسلام دانستیم،و در درس گذشته گوشه‌هایی از آن را به بحث و تحقیق کشیدیم.

کوشش برای شکستن شخصیّت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم

اشارة

در درس قبل دیدیم که آنچه ستایش در مورد قهرمانان و بزرگان واقعی اسلام وجود داشت،و آنچه تکذیب و تقبیح و لعن و مذمّت که در مورد دشمنان پنهان و آشکار اسلام از زبان پیامبر صادر شده بود،با نقل احادیثی از اعتبار افتاد.

گفتند که پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم فرمود:«من هم بشرم،و مانند همۀ آنها خشمگین و خشنود می‌شوم،و سخنانی در این حالات می‌گویم.»

همچنین مشاهده کردیم در جایی از زبان پیامبر نقل کردند که فرموده است:«شما در امور دنیای خودتان از من آگاه‌تر و داناترید.»نتیجه اینکه لازم نیست به اینگونه سخنان من وقعی بنهید، و یا در اینگونه امور از من پیروی کنید.بدیهی است که این روایات،بسیاری از فرمایشات و سخنان آن حضرت را از اعتبار و ارزش ساقط می‌کند.

امّا از همۀ اینها مهم‌تر و بالاتر این بود که یک سری حدیث،از معتبرترین راویان مکتب خلفا جعل شد،و در آنها کوشش به عمل آمد که مقام و موقعیّت پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم را از حدّ یک انسان عادی پایین‌تر بیاورند.

در گذشته بارها این سخن را یادآور شدیم،امّا اینک می‌خواهیم عامل و انگیزه و علّت اصلی این کار را بررسی کنیم.

در این احادیث جعلی سعی شد که پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم را به شکلی معرّفی کنند که از حدّ یک انسان عاقل و منظّم و مسلمان معمولی هم پایین‌تر بیاید!

آیا واقعا چنین کاری کردند؟آیا توانستند طرح خویش را پیاده کنند؟

جواب با نهایت تأسّف مثبت است.درد و رنج واقعی اینجاست؛مصیبت کشنده اینجاست.

شهادت برای افراد این خاندان درد نیست؛که افتخار است و آرزو.البته درد هست،امّا درد جسم و تن است،یعنی دردی اندک که در راه خدا آن را به جان می‌خرند.درد واقعی،درد تخریب اسلام و ریشه‌کن کردن روح و جان پیامبر اکرم می‌باشد.

این احادیث کوشیده‌اند که پیامبر اسلام را از شخصیّت بیندازند؛یعنی اسلام واقعی را نابود کنند.مگر نه این است که پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم در متن اسلام دخیل می‌باشد؟و مگر نه این است که سخنان او شارح و روشنگر قرآن،و بیان‌کنندۀ احکام و اعتقادات اسلام می‌باشد؟بنابراین تحریف مقام و شخصیّت و قداست و سخنان ایشان،یعنی تخریب پایه‌های اسلام،و تخریب اساس دین خدا،و بالاخره زیرورو کردن راه سعادت انسان.

در اینجا لازم است حادثه‌ای تاریخی را به این مناسبت نقل کنیم.

هدف شوم معاویه

مأخذ این حادثۀ تاریخی،اوّلا شرح علاّمۀ ابن ابی الحدید معتزلی،بر نهج البلاغه می‌باشد.از او قدیمی‌تر«مروج الذّهب»مسعودی-مدرک بسیار معتبر تاریخ اسلام-است.و از هر دوی اینها ارزشمندتر و قدیمی‌تر،کتاب«الموفّقیات»زبیر بن بکّار می‌باشد که خود تعصّب شدیدی علیه خاندان پیامبر داشته است.از این جهت در بحث ما از اعتبار بیشتری برخوردار است.ضمنا خود از کهن‌ترین منابع تاریخ اسلام می‌باشد که احتمالا تألیف آن در حدود 1100 سال پیش است.

زبیر بن بکّار از مطرف فرزند مغیرة بن شعبه نقل می‌کند:

«من همراه پدرم،مغیره به مسافرت شام رفتیم و بر معاویه وارد شدیم(مغیره در آن زمان فرماندار معاویه در کوفه بود؛احتمالا دوستی این دو از عصر جاهلیّت بوده است).پدرم هر شب به مجلس شبانۀ معاویه می‌رفت و مدّتی با او هم‌صحبت بود،و شب را به شب‌نشینی می‌گذرانید.او هر شب،هنگامی که به خانه بازمی‌گشت ،با شگفتی فراوان از معاویه و فراست و کیاست او نقل می‌کرد.و با اینکه خود از داهیان بنام عرب بود،از آنچه از معاویه می‌دید با تعجّب فراوان یاد می‌کرد.امّا یک شب پس از اینکه از نزد معاویه به خانه بازگشت،از غذا خوردن امتناع ورزید،و من او را سخت پریشان و درهم دیدم.ساعتی درنگ کردم،زیرا می‌پنداشتم ناراحتی پدرم به خاطر اعمالی می‌باشد که از ما سرزده،و یا به خاطر حوادثی می‌باشد که در کار ما پیش آمده و

کم‌وکاستی که در موقعیّت ما به وجود آمده است.بالاخره نتوانستم تحمّل کنم؛به پدرم روکرده گفتم:

چرا در این شب این قدر ناراحت و پریشان هستی؟

گفت:فرزندم!من از نزد خبیث‌ترین و پلیدترین مردم بازگشته‌ام.

گفتم:برای چه؟

(او هر شب در جلسات شب‌نشینی معاویه شرکت می‌کرد،و با دهانی پر از تعریف و ستایش از معاویه،و عقل و زیرکی و زرنگی وی به خانه بازمی‌گشت،امّا آن شب چنین گفت.من علّت را سؤال کردم:مگر چه شده است؟)

گفت:امشب مجلس معاویه خالی از اغیار بود،و ما با هم خیلی خصوصی و با نهایت صمیمیّت سخن می‌گفتیم.من بدو اظهار داشتم:ای امیر المؤمنین!تو به آرزوها و آمالت رسیده‌ای،حال اگر در این سن،به عدل و داد دست زنی و با دیگران به مهربانی رفتار نمایی چه قدر بجاست.اگر به خویشاوندانت(بنی هاشم)با لطف برخورد کنی،و با ایشان صلۀ رحم نمایی چه مانعی در پیش است؟به خدای سوگند،امروز اینان هیچ چیز که در تو ترس و واهمه برانگیزد،ندارند.اینها عموزاده‌های ⁽¹⁾

-بنی هاشم از نظر نسب به هاشم بن عبد مناف می‌رسند،و بنی امیّه هم به عبد شمس،پسر عبد مناف،در واقع عبد مناف جدّ مشترک آنهاست،و این دو تیره عموزاده هستند.

(رجوع کنید به«نسب قریش»14/ به بعد،چ لیفی بروفنسال)

معاویه جواب داد:

وای بر تو!این آرزویی سخت دور از دسترس و انجام‌ناشدنی است.أبو بکر به حکومت رسید و عدالت ورزید،و آن همه زحمت‌ها تحمّل کرد.به خدای سوگند،تا مرد نامش نیز به همراهش مرد.البته گاهی ممکن است کسی بگوید:أبو بکر!

آنگاه عمر به حکومت رسید،کوشش‌ها کرد و در طول ده سال رنج‌ها کشید،امّا چند روزی از مرگش نگذشت که هیچ‌چیز از او باقی نماند؛جز اینکه گاه‌وبیگاه گوینده‌ای بگوید:عمر!

سپس برادر ما عثمان به خلافت رسید.مردی از نظر نسب چون او نبود!و کرد آنچه کرد،و با او رفتار کردند آنچه کردند.امّا تا کشته شد،به خدای سوگند،نامش نیز مرد،و اعمال و رفتارش فراموش گشت!

در حالی که نام این مرد،فرزند ابو کبشه ⁽¹⁾

-در جنگ احد،پس از شکست مسلمانان،ابو سفیان به عنوان استهزا و تمسخر پیامبر را ابن ابی کبشه نامید.

(رجوع کنید به:انساب الاشراف(بلاذری)91/1 و 327؛امتاع الاسماع(مقریزی)77/ و 158)

نه به خدای سوگند،آرام نخواهم نشست،مگر اینکه این نام را دفن کنم،و این ذکر و یاد را به خاک بسپارم!» ⁽²⁾

تلاش معاویه در این راه

معاویه به سوگند خویش وفادار ماند،و نهایت کوشش خویش را در راه انجام آن به کار انداخت.لذا این احادیث-به اعتقاد ما-در عصر معاویه جعل شده است.اصولا او کارخانه‌های حدیث‌سازی و جعل روایت ایجاد نمود،و کسانی همچون ابو هریره،عمرو عاص،مغیرة بن شعبه، مالک بن انس و سمرة جندب کارگزاران او در اجرای این سیاست شوم بودند.در احادیث برخی از اینان است که پیامبر از شخصیّت و قدس و ارزش خویش ساقط می‌شود،و تا حدّ یک انسان عادی،بلکه از آن هم پایین‌تر می‌آید،و در مقام مقایسه از أبو بکر و عمر و عثمان و حتّی معاویه و یزید هم پایین‌تر معرّفی می‌شود.و این است آنچه که در درس قبل با عنوان تیر سه شعبه یاد کردیم؛ یک خدنگ با سه هدف.

اینها در این طرح سه هدف را دنبال کردند:احکام اسلام را تحریف کردند؛شخصیّت و قداست پیامبر را شکستند؛و کارگزاران و حاکمان پس از او را از وی بالاتر بردند و شخصیّتی عظیم‌تر بخشیدند!که تصدیق می‌فرمایید این تیری است با سه شعبه و سه هدف.

نمونه ای از احادیث مجعول

احادیث و روایاتی که این مأموریت شوم را به عهده گرفتند،در صحیح بخاری و صحیح مسلم و ده‌ها کتاب دیگر موجود است.ولی ما به بخاری استناد می‌کنیم که در اعتقاد مکتب خلفا، صحیح‌ترین کتاب مذهبی بعد از قرآن کریم محسوب می‌شود.آنها معتبرترین کتب مذهبی را چنین شمار می‌کنند:قرآن کریم،صحیح بخاری،صحیح مسلم،سنن ابی داوود و و....این مکتب و پیروان آن،حتّی در یک کلمۀ صحیح بخاری تردید و شک روا نمی‌دارند.

روایت را از امّ المؤمنین عایشه نقل می‌کنند:

«پیامبر به اتاق و خانۀ من وارد شد،در حالی که دو کنیزک یا دو دخترک آوازه‌خوان،شعرهایی از عصر جاهلیّت و جنگ‌های آن به آواز می‌خواندند.پیامبر به اتاق وارد شد و بدون هیچ عکس العملی به روی بستر خود دراز کشید.

در این هنگام أبو بکر وارد شد.به محض برخورد با آوازه‌خوانان،با شدّت و تندی به من گفت:

ساز و آواز شیطانی در محضر پیامبر؟!

در روایت دیگر در همین کتاب أبو بکر می‌گوید:

ای بندگان خدا!آیا به ساز و آواز شیطان دست زده‌اید؟!ای بندگان خدا!آیا به ساز و آواز شیطانی دست زده‌اید؟!ای بندگان خدا!آیا به ساز و آواز شیطانی دست زده‌اید؟!

رسول اکرم به أبو بکر رو کرده فرمود:رهایشان کن و کارشان نداشته باش!هر قوم و گروهی عیدی دارند،امروز هم(عید قربان یا روز عرفه)عید ما می‌باشد،بگذار بخوانند!

بعد از این جریان و گفتگوها،در اوّلین فرصت که پدرم از آنها غافل شد،به ایشان اشاره کردم و

آنها از منزل و اتاق من به سرعت بیرون رفتند.» ⁽¹⁾

-صحیح(بخاری)225/2،کتاب مناقب الانصار،باب مقدم النبی 118/1؛کتاب العیدین،ح 2 و 3؛صحیح(مسلم)، کتاب صلاة العیدین،باب الرخصة فی اللعب الذی لا معصیة له،ح 19،تحقیق محمّد عبد الفؤاد عبد الباقی.

در همان روایت از عایشه چنین نقل می‌گردد:

«روز عیدی بود و چند تن از مردمان سرزمین حبشه به شادمانی و رقص مشغول بودند.اینان به مسجد آمده بودند و طبق رسوم خاص خود رقص شمشیر می‌کردند.من از پیامبر درخواست کردم،و یا اینکه خود آن حضرت پیشنهاد کرد:آیا مایلی رقص و شادمانی اینها را مشاهده کنی؟ من اظهار تمایل کردم و جواب مثبت دادم.

پیامبر مرا به دوش گرفت!!و در حالی که صورت من به صورت او بود،مشغول تماشای داخل صحن مسجد و رقص شمشیر حبشیان شدم.آنها رقّاصی می‌کردند و من تماشا می‌نمودم.پیامبر مکرّر می‌فرمود:ای حبشی‌زادگان مشغول باشید.

این صحنه آن قدر ادامه یافت و من همچنان بر دوش پیامبر بودم تا آن هنگام که خسته و ملول شدم.پیامبر که خستگی مرا احساس کرد،گفت:آیا کافی است؟گفتم:بلی.فرمود:پس برو.» ⁽²⁾

توجّه داشته باشید که این سخنان در صحیح بخاری و مسلم ثبت است،یعنی متونی که در مکتب خلفا،عالی‌ترین و بالاترین حدّ از اعتبار را دارند.

در یک نقل دیگر باز امّ المؤمنین،عایشه می‌گوید:

«روز عیدی بود و گروهی از حبشیان به مسجد پیامبر آمده بودند و سخت به رقص و پایکوبی مشغول بودند.پیامبر مرا خواست تا رقص حبشیان را تماشا کنم.من به نزدیک پیامبر رفته سرم را بر روی شانۀ پیامبر گذاردم،و از آنجا به بازی و رقص خاص ایشان چشم دوختم.آن قدر این وضع به طول انجامید تا من خسته شدم و از تماشا دست برداشتم.» ⁽³⁾

در جای دیگر می‌گوید:

«بازیگرانی بودند،من به پیامبر عرضه داشتم:می‌خواهم و دوست دارم که بازی ایشان را مشاهده کنم.رسول اکرم بر در خانه،رو به مسجد ایستاد،و من هم پشت سر او ایستادم،و سرم را روی شانه‌اش نهاده از میان شانه و گوش او به تماشا پرداختم،آن گروه نیز در مسجد به بازی

مشغول بودند.» ⁽¹⁾

-صحیح(مسلم)23/3،چ محمّد علی صبیح،و ح 23 از چاپ تحقیقی جدید در همین باب.

در ضمن حدیث دیگر می‌گوید:

«من سر بر شانۀ پیامبر نهادم.پیامبر شانه‌اش را پایین آورد،و من از فراز شانه‌اش به تماشا پرداختم تا آنگاه که سیر گشته از این کار خسته و روگردان شدم.» ⁽²⁾

در روایت‌های فوق چنین نقل می‌شود:

«قدر و ارزش دختران نوجوان را بدانید و بشناسید که بر اساس طبیعت سنّ و سال خویش خواهان بازی و رقص و لهو و لعب هستند.شما اگر دختر جوان یا نوجوانی دارید و دلش می‌خواهد ساز و آواز بشنود،یا مردهای غریبه را نگاه کند،یا به رقّاصی چشم بدوزد،مانعش نشوید؛همان‌طور که پیامبر با من چنین رفتاری داشت،و جلودار و مانع کارهای من نمی‌شد.» ⁽³⁾

در روایت دیگر می‌گوید:

«من از پشت سر آن حضرت به مسجد نگاه می‌کردم،در حالی که حبشیان به رقص و بازی مشغول بودند.پیامبر به آنها می‌فرمود:ای حبشی‌زادگان!بزنید و برقصید و بازی کنید،تا یهود و نصاری بدانند در دین ما آزادی هست،و اینگونه کارها روا می‌باشد!حبشیان که از عکس العمل پیامبر شادمان و خوش‌حال شده بودند،گفتند:أبو القاسم خوب!! ⁽⁴⁾

در این هنگام عمر از در مسجد وارد شد.حبشیان از هیبت او ترسیده هر کدام به گوشه‌ای فرار کردند.» ⁽⁵⁾

اینان نه تنها از پیامبر نمی‌ترسیدند و نترسیدند،از او تشویق و ترغیب نیز دیدند.امّا در برابر عمر یک لحظه نیز مقاومت نکردند!!

در روایت دیگر می‌خوانیم(متأسّفانه تمام این روایات از عایشه نقل شده است):

«پیامبر در خانه و اتاق خویش نشسته بود،از بیرون صدا و غوغای مردم را شنید.درصدد جستجوی علّت صدا برآمد.مشاهده کرد یک زن حبشی می‌رقصد،مردم به گرد او جمع شده و به تماشای او پرداخته‌اند،و سر و صدا از ایشان است.فرمود:ای عایشه!بیا و نگاه کن.من نزدیک وی

رفتم،صورت خویش را بر پشت آن حضرت نهادم و از فراز شانه‌اش به صحنه چشم دوختم.

مدّتی بدین منوال گذشت.پیامبر سؤال کرد:عایشه سیر نشدی؟عرضه داشتم:نه!این سخن چندین بار تکرار شد و من هر بار جواب منفی را تکرار می‌کردم.با اینکه او خسته شده بود و پا بپا می‌کرد!زیرا می‌خواستم ارزش و منزلت خویش را نزد او بدانم!!

ناگاه عمر از در مسجد وارد شد.مردم متفرّق شدند و بچه‌ها هر یک به گوشه‌ای فرار کردند.

پیامبر فرمود:من دیدم که شیاطین انسانی و جنّی از عمر فرار می‌کنند!» ⁽¹⁾

-منتخب الکنز 393/4.

آری،این شیاطین از حضور پیامبر در مجلس هراسان نمی‌شوند و فرار نمی‌کنند،و او از رقص و آواز لذّت می‌برد،و بدان گوش می‌سپارد و دل می‌دهد؛امّا عمر بن خطّاب چنان دارای هیبت و سطوت معنوی است که همۀ شیاطین از دیدن او می‌هراسند و فراری می‌شوند.او اصولا از رقص و آواز گریزان است!

می‌بینید که این روایات چه می‌کنند،و تا کجا دامنۀ تخریبشان وسعت دارد.

اینگونه روایات که دیدیم،همه و همه از جناب امّ المؤمنین،عایشه نقل شده است،و ما نمی‌دانیم این سخنان را خود او گفته یا دیگران به نام او-که از اعتبار برخوردار بوده-ساخته‌اند.

از ابو هریره هم در این زمینه روایاتی نقل شده است.گفته می‌شود:در آن هنگام که حبشیان در برابر پیامبر با شمشیرهایشان بازی می‌کردند،عمر از در مسجد وارد شد،خم شد و به سوی سنگ‌ریزه‌های کف مسجد دست برد تا به وسیلۀ آنها حبشیان را از کارشان بازدارد.پیامبر فرمود:

عمر!رهاشان ساز،بگذار بازی خود را ادامه دهند. ⁽²⁾

این گونه روایات را اگر به تمامی بررسی کنیم،خواهیم دید که در آنها چه طرحی پیاده شده است:تنزّل دادن مقام و مرتبت پیامبر بزرگ اسلام،و قرار دادن شخصیّت ایشان پایین‌تر از افراد معمولی،به ویژه حکّام بعد از او.

حالا اگر شما بیایید و مثلا بگویید:پیامبر بارها گفته و در مصادر مختلف به دست ما رسیده است که:«علیّ منّی و أنا من علیّ»:«علی از من است،و من از علی هستم»،کسانی خواهند گفت:مگر خود پیامبر چه بوده که علی مثل و مانند پیامبر باشد؟این-مثلا-عمر است که ارزش و شخصیّتی این چنین والا دارد،و یا این خلیفه أبو بکر است که رتبتی چنین فوق العاده دارد!

دیگر اینکه این اعمال،همه در مسجد پیامبر اتّفاق می‌افتاد:رقص زن حبشی،ساز و آواز جمعشان و رقص شمشیر مردان حبشی‌نژاد.به این ترتیب ارزش و اعتبار دومین مسجد بزرگ اسلام،مسجدی که به دست پیامبر بنا شده است،چه مقدار خواهد بود؟!

در این سلسله از روایات،احادیثی در باب عروسی‌های مسلمانان وجود دارد.اعمالی که از پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم در این عروسی‌ها سرزده است،کاملا نشان می‌دهد که پیامبر رقص و آواز را دوست داشته است.

در صحیح بخاری در باب«ضرب الدّف»:«تنبک زدن»،از کتاب نکاح، ⁽¹⁾

-جزء 19/7-20،چ بولاق.

داستان از ربیع دختر معوذ بن عفراء نقل شده است.او می‌گوید:

«روز عروسی من،پیامبر به خانۀ ما وارد شد،و در مکان اختصاصی من،کنارم نشست.

دخترکان حاضر در مجلس شروع به خواندن و تنبک و داریه زدن کردند.همه،شعرهای معمول در عروسی‌ها را می‌خواندند،جز یکی که این شعر را خواند:«فینا نبیّ یعلم ما فی غد»:«در میان ما پیامبری هست که حوادث روزهای آینده را می‌داند.»پیامبر فرمود:این سخنان را رها کن،همان شعرهایی را که می‌خواندی،بخوان!»

خدا می‌داند که مضرتر از اینگونه سخنان،و تیری کارگرتر بر قلب پیامبر و پیشوایان و امامان خاندان او،از چنین نسبت‌ها،نمی‌شناسم.البته یک قدم بالاتر هم رفته‌اند که در درس آینده خواهیم دید.

در این حدیث گفته می‌شود:پیامبر به خانۀ یک مسلمان می‌رود و در کنار زن تازه عروس او می‌نشیند،و دخترکانی که در آن مکان حضور دارند،به ساز و آواز مشغول می‌شوند.پیامبر هم به راحتی بدان دل می‌سپارد.در چنین شرایطی ما از مردم معمولی مسلمان چه انتظاری داریم؟

إذا کان ربّ البیت بالدفّ مولعا فشیمة أهل البیت کلّهم الرّقص

«اگر بزرگ یک خانواده به تنبک زدن حریص باشد،البته همۀ افراد آن خانه رقّاص خواهند شد.» اگر پیامبر اسلام صلّی اللّه علیه و آله و سلّم چنین باشد،مسلمانان چه باید بکنند؟!مسلّم است که اینها را گفته‌اند تا

شما به خلیفه،یزید بن معاویه و یا به پدرش،معاویه،در این زمینه‌ها اشکال نکنید.

در صحیح بخاری ⁽¹⁾

-بخاری،کتاب النکاح،باب قیام المرأة علی الرجال فی العرس و خدمتهم بالنفس 26/7.

«پیامبر در مجلس عروسی ابو اسید ساعدی شرکت کرد.عروس به نزد پیامبر آمد،و از شربتی که از شیرینی خرما درست کرده بود،با دست خودش به آن حضرت خورانید.و این نشانۀ احترامی بود که نسبت به پیامبر انجام دادند!»

در روایت دیگر از عایشه نقل می‌شود که یک زن از زنان انصار را به همسر داده بودند،و ما به مجلس عروسی او رفته بودیم.پس از بازگشت،پیامبر فرمود:«آیا ساز و آوازی به همراه نداشتید که در این مجلس مورد استفاده قرار گیرد؟!انصار از ساز و آواز مسرور و شادمان می‌شوند،چرا نباید آوازه‌خوان به همراه داشته باشید!؟» ⁽²⁾

در روایت دیگر چنین نقل می‌گردد که پیامبر به عایشه می‌گوید:شما که عروس را به خانۀ شوهرش فرستادید،آیا به همراه او آوازه‌خوان فرستادید یا نه؟عایشه جواب می‌دهد:نه!پیامبر می‌گوید:(بد کاری کردید زیرا)انصار قومی هستند که از شعر و غزل و آوازه‌خوانی لذّت می‌برند، ای کاش چنین کاری را کرده بودید.آنگاه پیامبر شعری را که باید آوازه‌خوان در آوازش بخواند، تعیین می‌کند:«اتیناکم،اتیناکم،فحیانا و حیاکم». ⁽³⁾

در صحیح بخاری و سنن ابن ماجه از انس بن مالک نقل می‌شود که پیامبر روزی از کوچه‌ای از کوچه‌های مدینه می‌گذشت.زنان و بچه‌هایی که از مجلس عروسی بازگشته بودند با آن حضرت برخورد کردند.آنها دست می‌زدند و آواز می‌خواندند.پیامبر به ایشان فرمود:خداوند می‌داند که شما محبوب‌ترین افراد نزد من می‌باشید. ⁽⁴⁾

روایت دیگر از امّ المؤمنین،عایشه نقل شده است.او می‌گوید:من عروسک‌هایی درست کرده بودم و با آنها بازی می‌کردم.گاه نیز دخترکان کوچک به منزل ما می‌آمدند و دسته‌جمعی عروسک‌بازی می‌کردیم.امّا هرگاه پیامبر به منزل وارد می‌شد،این دختران فرار می‌کردند.پیامبر به دنبالشان رفته آنها را به اتاق بازمی‌گردانید،و می‌گفت:باشید و با عروسک‌ها بازی کنید!! ⁽⁵⁾

بررسی احادیث جعلی

اشارة

اکنون لازم است به بررسی و تحقیق در این احادیث بپردازیم و بر اساس موازین مذهبی،آنها را ارزیابی کنیم.البته لازم به تذکّر است که بررسی هر یک از این احادیث،خود به یک تحقیق جدا نیازمند است،ولی اکنون در حدّ یک درس،اینها را مورد بررسی قرار می‌دهیم.

غنا و موسیقی در اسلام

در متون معتبر حدیثی مکتب خلافت،روایات دیگری نیز وجود دارد.انس می‌گوید:پیامبر فرمود:

«بعثنی اللّه رحمة و هدی للعالمین و بعثنی بمحق المعارف و المزامیر.»

«خداوند مرا به جهت هدایت و رحمت برای جهانیان فرستاده،و مرا مبعوث فرموده است تا آلات لهو و لعب و موسیقی(مثل تنبک و...)را نابود کنم.» ⁽¹⁾

-تفسیر الدّر المنثور 324/2.

در روایت دیگر،مجاهد می‌گوید:

«من با عبد اللّه بن عمر همراه بودم.در میان راه صدای طبلی به گوش رسید.عبد اللّه دو انگشت خویش در گوش کرد و مدّتی راه پیمود تا از آن مکان دور شد.سپس دست را درآورد.باز صدای طبل را شنید،دیگربار دست در گوش کرد.این عمل سه بار تکرار شد.آنگاه عبد اللّه گفت:راه و رسم عملی پیامبر چنین بود.» ⁽²⁾

در ذیل آیۀ کریمۀ: وَ مِنَ النّاسِ مَنْ یَشْتَرِی لَهْوَ الْحَدِیثِ ⁽¹⁾

-لقمان:6. [1]

«پیامبر خریدوفروش کنیزک آوازه‌خوان(مغنیه)،و تعلیم آوازه‌خوانی بدو را حرام کرده است.»

از عبد اللّه بن مسعود تفسیر این آیه سؤال شد.او گفت:

«مقصود از لهو الحدیث،به خدای سوگند،غنا و آوازه‌خوانی است.» ابن عبّاس و دیگر مفسّران بزرگ قدیم اسلام نیز آیۀ فوق را به همین شکل تفسیر کرده‌اند. ⁽²⁾

در تفسیر آیۀ شریفۀ وَ اسْتَفْزِزْ مَنِ اسْتَطَعْتَ مِنْهُمْ بِصَوْتِکَ ⁽³⁾که خداوند خطاب به شیطان می‌فرماید:«هرکس را می‌توانی با صدای خود(به زنا یا شرب خمر یا قمار و امثال آن)تهییج کن»، عبد اللّه بن مسعود می‌گوید:مراد از صدای شیطان در این آیه،آوازه‌خوانی و موسیقی می‌باشد. ⁽⁴⁾

اینها اندکی از آیات و روایاتی بود که بینش اسلام را در مورد موسیقی و آوازه‌خوانی نشان می‌داد.

مجسّمه از دیدگاه اسلامی

امّا در زمینۀ مجسّمه‌ها یا عروسک‌هایی که عایشه داشت و با آنها بازی می‌کرد،به بینش صحیح اسلامی مراجعه می‌کنیم.روایت از خود عایشه است،او می‌گوید:

«من بالشی خریدم که بر روی آن تصویرهایی وجود داشت و به خانه آوردم.هنگامی که پیامبر به منزل آمد،بر آستانۀ در ایستاد و به اتاق وارد نشد.عرض کردم:من از گناهی که کرده‌ام توبه می‌کنم!فرمود:این بالش چیست؟عاقبت من بالش را برداشته به صاحب آن پس‌دادم.» ⁽⁵⁾

در روایات فراوانی که تعداد آنها شاید از ده عدد هم تجاوز می‌کند،آمده است که پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم فرمود:

«شدیدترین عذاب‌ها در روز قیامت،شامل حال آن کسان خواهد شد که در دنیا تصویر می‌ساخته‌اند،و بدیشان گفته می‌شود که آنچه ساخته‌اید زنده کنید!»

در روایت دیگر نیز آمده است:

«خداوند صورت‌پردازان را با همان صورت به عذاب خواهد کشید.»

نیز می‌فرماید:

«سازندگان این تصاویر در روز رستاخیز به عذاب خواهند افتاد.» ⁽¹⁾

-صحیح(بخاری)،کتاب اللباس،باب عذاب المصوّرین 167/7،دو حدیث،و باب من لم یدخل بیتا فیه صورة 169/7.

در روایت دیگری می‌خوانیم که بیشترین عذاب برای فردی است که چیزهایی شبیه مخلوقات الهی ساخته است... ⁽²⁾

هم‌نشینی با زنان بیگانه

در زمینۀ روایاتی که می‌گفت:«پیامبر در مجلس عروسی شرکت کرد و کنار عروس بر جایگاه او نشست،و یا از دست عروس شربت گرفت و آشامید»،نقل این روایت مشهور کاملا روشن‌کننده خواهد بود.امّ سلمه می‌گوید:

«من و میمونه،همسر دیگر رسول خدا در محضرش نشسته بودیم که از در ابن امّ مکتوم، صحابی نابینای پیامبر وارد شد.

پیامبر فرمود:خودتان را از او بپوشانید و پنهان کنید!بروید پشت پردۀ حجاب.گفتم:یا رسول اللّه!او نابیناست و ما را نمی‌بیند.فرمود:آیا شما دو نفر هم کور هستید و او را نمی‌بینید؟» ⁽³⁾

اینها از کتاب‌های شیعی نیست،از کتب معتبر و صحاح مکتب خلفاست.آیا می‌توان تصوّر کرد چنین پیامبر،با این همه دقّت و عفّت،در کنار عروس بنشیند و به رقص و آواز گوش فرادهد؟!

در یک روایت دیگر،در صحیح بخاری می‌خوانیم:

«پیامبر فرمود:بپرهیزید که در اتاق و خانۀ زنی(غیر محرم)وارد شوید!

یک نفر انصاری عرضه می‌دارد:یا رسول اللّه!زنان بستگان انسان،مثل زن برادر چطور؟ پیامبر فرمود:این مرگ است،هلاکت است.(اینجاست که شیطان اغوا می‌کند)» ⁽⁴⁾

در روایت بعد،از پیامبر نقل می‌شود که فرمود:

«هیچ‌وقت مرد با زن نامحرم در خلوت نماند.» ⁽¹⁾

-همان.

اینگونه احادیث کاملا روشن می‌کند که منقولات مورد بحث،چیزی جز دروغ نبوده است.

زیرا از یک طرف روایات مخالف آن،از راویان معتبری چون ابن عبّاس-که در دو مکتب مورد قبول هستند-نقل شده‌اند،و از طرف دیگر با اصول و مسلّمات قرآن و اسلام موافقت دارند.

هدف از جعل این احادیث

اشارة

حال ببینیم که چرا چنین احادیثی را جعل کردند؟و از این کار چه قصدی داشتند؟

ما معتقدیم اهداف چندی در این دروغ‌پردازی‌ها و جعّالی‌ها وجود دارد.

یکی از اهداف مهمّی که در این کار وجود داشت،همان هدف خطرناک و اسلام برانداز معاویه است که می‌گفت و می‌خواست تا«أشهد أنّ محمّدا رسول اللّه»را دفن کند.و می‌بینیم که چگونه این احادیث به خوبی از عهدۀ انجام این هدف و مقصد شوم برمی‌آیند،و چگونه می‌توانند نام مبارک پیامبر اسلام را زیر انبوه دروغ‌های بزرگ و تهمت‌های ناروا مدفون سازند!

البته اگر قیام حسینی نبود،و اگر کوشش‌های امامان اهل بیت علیهم السّلام نبود،این طرح‌های خطرناک موفّقانه اجرا می‌گشت و به هدف خویش می‌رسید.امّا خون پاک شهیدان گلگون کفن کربلا،و رنج‌های فراوان اهل بیت پیامبر،پیامبری آن حضرت را که می‌رفت اصولا نابود شود،دیگربار زنده ساخت.در مباحث بعد در این زمینه‌ها تحقیق بیشتری خواهیم کرد.

تا اینجا فهمیدیم که معاویه می‌خواست نام پیامبر را مدفون سازد.او به‌وسیلۀ این احادیث، نقشه‌اش را پیاده کرد.او می‌خواست پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم را از اعتبار بیندازد،که البته با چنین روایاتی این کار انجام شد.وهّابیت که در قرون اخیر قوّت گرفت و حکومت و قدرت یافت،از همین‌جا به وجود آمد،و تفکّراتش پیرامون پیامبر اسلام و آیین او،از همین احادیث ریشه گرفت.علمای شیعه و اهل تسنّن هرچه زحمت بکشند و نظریات وهّابیان را رد کنند،چه سودی دارد؟و به کجا می‌انجامد؟مگر اینکه درستی اینگونه احادیث مورد بررسی قرار بگیرد و ریشه‌های دروغ در این روایات،شناسایی شود.

شما مقابل یک پنجره باز دسته‌ای کاغذ بگذارید،ناگزیر نسیمی که می‌وزد دستۀ کاغذ را به هم خواهد زد،و نظم و ترتیب آن را از بین خواهد برد.شما هرچه آنها را مرتّب کنید سودی ندارد،و راهی جز بستن پنجره نیست.ما در تحلیل و نقد وهّابیّت،باید از اینجا شروع کنیم،نه اینکه مستقیما به نقد نظریّات محمّد بن عبد الوهّاب یا ابن تیمیه بپردازیم.

تا اینگونه روایات جعلی وجود دارد و اعتبار و ارزش دارد،مسألۀ وهّابیت حل نخواهد داشت.

یک مشاهدۀ عینی

یاد دارم در راه بازگشت از اوّلین سفر حج،کاروان ما در شهر رماح عراق،24 ساعت توقّف کرد.چاه آبی در آن منزلگاه بود که حاجیان به سوی آن رفتند تا برای آشامیدن و برای ماشین از آن آب بردارند.نزدیک عصر بود.قافله قصد حرکت داشت.در میان حاجیان کاروان ما،جوانی بیگانه را دیدم که با شدّت و حدّت فریاد می‌زند،صحبت می‌کند و سخنانی می‌گوید که در میان حاجیان شیعی،ولوله انداخته است.

نزدیک رفتم.تا او مرا دید که نزدیک می‌شوم،گفت:«هذا مطوعهم.»:این عالمشان است، اگر دستم برسد سرش را می‌برم و خونش را می‌لیسم.

من دانستم که اینجا جای مباحثه نیست.بنابراین در جای خود ایستادم و به نظاره کردن پرداختم.او در سخنانش گفت:اینها مشرکند،اینها کافرند.آنگاه گریه کردن ما را به طور مسخره‌ای تقلید کرد؛دست به پیشانی می‌گذاشت و ادای گریه کردن درمی‌آورد!

یکی از زائران شیعی جلو رفت و گفت:ما مسلمانیم،ما مشرک نیستیم.اصلا چرا مشرک باشیم؟ما حجّ خدا کردیم،قبر پیامبر را زیارت کردیم،قبر علی را زیارت کرده‌ایم.

تا سخن زائر شیعی بدین جا رسید،آن جوان گفت:مشرک شدی!الآن قتلت واجب شد!اگر پدر ابو سعود(پادشاه عربستان در آن روز)هم بیاید،از تو حمایت نمی‌کند!واجب القتل شده‌ای! سپس جوان جمله‌ای بیان کرد که نقطۀ اصلی سخن ماست:«ویش محمّد،محمّد رجّال مثلی.»:«محمّد چیه؟محمّد فردی است مثل من!!»

می‌بینیم که اینگونه احادیث،اعتبار و ارزش پیامبر را تا آنجا پایین آورده است که یک نفر مسلمان می‌گوید:پیامبر مردی است مانند من!

به دنبال این سخن،رانندۀ ما که جوانی قفقازی الاصل و شیعه بود،پیش رفت و از او سؤال کرد:

آیا محمّد مردی است مانند تو؟جوان وهّابی گفت:آری،او مردی است مانند من!او مرده است! این سؤال و جواب،و این پرسش و اقرار،سه بار تکرار شد.آنگاه رانندۀ شیعی گفت:بر محمّد قرآن نازل می‌شد،آیا بر تو هم قرآن نازل می‌شود؟!«فبهت الّذی کفر»!!

در این احادیث اثبات شده است که پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم یک انسان اهل عیش و طرب و آواز و موسیقی-العیاذ باللّه-بوده است،فراموشکاری‌های زیادی داشته،و پیروانش از او به اخلاقیات و عفّت و تقوا بیشتر پایبند بودند و....امّا قرآن کریم در برابر می‌گوید:

إِنَّکَ لَعَلی خُلُقٍ عَظِیمٍ ⁽¹⁾

-قلم:4. [1]

«تو از اخلاقی بس بزرگ بهره‌مند هستی.»

طه ما أَنْزَلْنا عَلَیْکَ الْقُرْآنَ لِتَشْقی ⁽²⁾

«پیامبر!ما قرآن را بر تو نازل نساخته‌ایم که تو در عبادت،این چنین خویشتن را به رنج بیندازی!»

امّا گروهی که به اینگونه احادیث اعتقاد می‌ورزند و آنها را صحیح می‌دانند،ناگزیر تفکّرات دینی‌شان در مورد شخصیّت پیامبر به شکل دیگری خواهد بود.در تفکّر و اعتقاد دینی اینان، پیامبر بالاتر است یا خلیفه أبو بکر؟!ابو بکری که از وسایل موسیقی به عنوان ساز شیطان،تنفّر دارد و نمی‌خواهد آن را در حضور پیامبر بنوازند،در صورتی که خود پیامبر پروایی از این مسأله ندارد! در این تفکّر و اعتقاد دینی،خلیفه عمر برتر است یا پیامبر؟!عمری که شیاطین جنّ و انس از وی فرار می‌کنند،در صورتی که با حضور پیامبر نه تنها فرار نمی‌کردند،بلکه در رقص و آواز نیز شرکت می‌نمودند!

این همان است که ما می‌گوییم تیری با سه شعبه،و یا سه هدف؛که عبارتند از:

اوج قداست مقام خلافت

بر اساس چنین بینشی بود که حجّاج در مورد عظمت مقام خلافت،بدین شکل خطبه خواند:

«آیا خلیفه و جانشین شما در میان خانواده‌تان،و به عهده‌گیرندۀ وظایفتان در غیاب شما،برتر است یا فرستادۀ شما به سوی ایشان؟» ⁽¹⁾

-العقد الفرید(ابن عبد ربه)285/5 و 286،چ محمّد سعید العربان،مصر 1372 ق.

و باز بر اساس همین زیربنای فکری بود که روز دیگری در نامه برای خلیفه،عبد الملک نوشت که امر آسمان‌ها و زمین،جز به واسطه و برکت خلافت برپا نمی‌باشد،و خلیفه(که در آن روز عبد الملک،حاکم جبّار بود)نزد خداوند افضل از ملائکه مقرّب و انبیا و مرسلین است. ⁽²⁾

و نیز بر پایۀ چنین اندیشه است که وهّابیان امروز می‌گویند:رسول،یعنی نامه‌بر و پیام‌آور.او فقط پیام خداوند را برای بندگانش آورده است.این کار هیچ‌گونه افتخار خاصّی ندارد!

همۀ این تفکّرات از احادیثی که دیدیم و در آینده خواهیم دید،ریشه گرفته‌اند.

عثمان در ترازوی این روایات

اگر سؤال کنید که دربارۀ عثمان چه گفته‌اند،و آیا دربارۀ او هم چنین احادیثی وجود دارد،لازم است به حدیثی که از عایشه نقل شده است،دقّت کنید:

«من و پیامبر در زیر یک روانداز بودیم که پدرم،أبو بکر آمد،و اجازۀ ورود خواست.پیامبر بدون اینکه از جای برخیزد،به او اجازۀ ورود داد.أبو بکر وارد شد و پس از اینکه کارش را انجام داد،بیرون رفت.ما هنوز زیر همان لحاف بودیم.

پس از او عمر اجازۀ ورود خواست.پیامبر بدون اینکه وضع خود را تغییر بدهد،اجازۀ ورود داد و همچنان در بستر،کار عمر را راه انداخت،تا اینکه عمر خارج شد.

در این هنگام عثمان آمد و اجازۀ شرف‌یابی خواست.این بار پیامبر از جای برخاست و لباس به تن کرد و سپس بر جای خود نشست.آنگاه اجازۀ ورود داد.عثمان وارد شد و پس از انجام کارش بیرون رفت.

عایشه می‌گوید:عرضه داشتم یا رسول اللّه!أبو بکر آمد و اجازه خواست،اجازه‌اش دادی،و در همان بستر و با همان حالت کار او را انجام دادی،و به هیچ‌وجه وضعت را تغییر ندادی.بعد از او

عمر آمد.باز بدون تغییر وضع،همچنان که با من در یک بستر بودی خواسته‌اش را برآوردی،و تا بیرون رفت،از جای خود تکان نخوردی.امّا چرا آنگاه که عثمان آمد،وضع دیگرگونه شد؛از جای برخاستی و لباس پوشیدی و بر جای خود نشستی؟!

پیامبر فرمود:عثمان مردی است بسیار با شرم و حیا.ترسیدم از شدّت حیا،حاجتش را نگوید و به مقصد نرسیده از در بیرون برود!!» ⁽¹⁾

-صحیح(مسلم)116/7،چ محمّد علی صبیح.

در روایت دیگر،مسأله بسیار شرم‌آورتر و فجیع‌تر نقل شده است.بر اساس آن،پیامبر با عایشه در یک بستر است،و بر روی خودشان بالاپوش عایشه را کشیده‌اند.پیامبر فقط در هنگام ورود عثمان به عایشه می‌گوید:لباس خودت را به تن بپیچ و آن را دور خودت جمع کن!

عایشه می‌گوید:چه شد که از أبو بکر و عمر هراس نداشتی،امّا از عثمان هراسان شدی؟!پیامبر فرمود:آیا من حیا نکنم از مردی که فرشتگان الهی از او شرم می‌کنند!! ⁽²⁾

شما فکر می‌کنید دیگر برای پیامبر،در ذهن مسلمان معتقد به اینگونه احادیث،چه می‌ماند؟ آیا عثمان موجود در این احادیث برتر است و ارزشمندتر،یا پیامبر؟

قرآن کریم در همین زمینه(شرم و حیای پیامبر بزرگ اسلام صلّی اللّه علیه و آله و سلّم)سخنی دارد که جالب است آن را ببینیم:

یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا تَدْخُلُوا بُیُوتَ النَّبِیِّ إِلاّ أَنْ یُؤْذَنَ لَکُمْ إِلی طَعامٍ غَیْرَ ناظِرِینَ إِناهُ وَ لکِنْ إِذا دُعِیتُمْ فَادْخُلُوا فَإِذا طَعِمْتُمْ فَانْتَشِرُوا وَ لا مُسْتَأْنِسِینَ لِحَدِیثٍ إِنَّ ذلِکُمْ کانَ یُؤْذِی النَّبِیَّ فَیَسْتَحْیِی مِنْکُمْ وَ اللّهُ لا یَسْتَحْیِی مِنَ الْحَقِّ... ⁽³⁾

«ای ایمان‌آورندگان!بدون اجازه به خانه‌های پیامبر وارد نشوید تا در آنجا غذا صرف نمایید.

ولی اگر بدین کار دعوت شدید،مانعی از ورود نیست.امّا آنگاه که غذا خوردید،دیگر برای سخن گفتن و مجلس انس ننشینید.این کار شما پیامبر را رنج می‌دهد،ولی از اینکه از شما بخواهد از خانه‌اش بیرون بروید شرم می‌کند،و خداوند از بیان این حقیقت حیا نمی‌نماید...»

پیامبر به تصدیق قرآن،آن قدر شرم و حیا دارد که از مردم نمی‌خواهد از خانه‌اش بیرون بروند.

آنها غذا خورده و نشسته‌اند و صحبت می‌کنند؛و نه تنها وقت پیامبر را بیهوده به هدر می‌دهند،بلکه

روح لطیفش را نیز آزار می‌نمایند.امّا وی آن قدر به قواعد ادب و اخلاق پایبند است که همۀ رنج صحبت آنها را تحمّل می‌کند و از ایشان نمی‌خواهد که خانه‌اش را ترک گویند.

بنابراین صحیح بوده است که در دومین سوره‌ای که بر وی نازل شده است،خداوند او را به اخلاق بس بزرگ و عظیم ستایش نماید: إِنَّکَ لَعَلی خُلُقٍ عَظِیمٍ اینها گفتارهای بی‌چون و چرا و سراسر حقّ و حقیقت قرآن است،و آنها روایات صحیح بخاری و مسلم.

مطلبی که لازم است توجّه شما را بدان جلب کنم،این است که در روایت فوق الذّکر،أبو بکر و عمر و عثمان دقیقا پشت سر هم به محضر پیامبر شرفیاب می‌شوند،و این نظم در بسیاری از اینگونه روایات مراعات می‌شود.جاعلان بدین وسیله می‌خواستند خلافت و حکومت متوالی اینان را در ذهن‌ها نوعی اصالت و قداست ببخشند.

در اینگونه از روایات،این سه نفر معمولا پشت سر هم در حوادث زیادی ظاهر شده‌اند؛ بنابراین پشت سر هم خلیفه و حاکم می‌شوند.

طرح خیلی دقیق است،روی حساب طراحی شده است.اینها که چنین چیزهایی جعل می‌کرده‌اند،سخت کوشیده‌اند که آن آمادگی ذهنی را به وجود آورند.

پیامبر خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم در چنگال سحر

این داستان را نیز نقل و بررسی کنیم و آنگاه بحث را پایان دهیم.خدا می‌داند برای من نقل این عبارات و سخنان دشوار است.

در صحیح بخاری و مسلم،از عایشه نقل شده است(بخاری در سه جا نقل می‌کند و مسلم در یک جا):

«پیامبر را سحر کردند،به طوری که در اثر سحر،ادراک معمولی خود را از دست داده بود،و کاری را که نکرده بود،خیال می‌کرد انجام داده است.مثلا می‌پنداشت غذا خورده،در صورتی که نخورده بود،و خیال می‌کرد نماز خوانده در حالی که نماز نخوانده بود و....اثر آن سحر چنین بود.

این حالات همچنان ادامه داشت،تا اینکه یک روز به من گفت:ای عایشه!دو فرشته آمدند بالای سر و پایین پای من نشستند،و حقیقت حال را به من خبر دادند.آن فرشته که بالای سر من نشسته بود از فرشتۀ پایین پا پرسید:او را چه می‌شود؟فرشتۀ دیگر جواب داد:سحرش کرده‌اند،

لبید بن اعصم یهودی او را سحر کرده است!پرسید:با چه سحرش کرده‌اند؟جواب داد:با شاخۀ درختان خرما،و چند چیز دیگر که نام برد،و گفت با مجموعۀ اینها سحر انجام گرفته است.پرسید:

کجاست؟جواب داد:در چاه ذی اروان است.

آنگاه پیامبر با اصحاب خویش بر سر آن چاه رفت و برگشت.سپس گفت:ای عایشه!آب آن چاه آن قدر از اثر آن سحر تغییر یافته بود که به رنگ حنا درآمده بود،و شاخه‌های درخت‌های خرمایی که پیرامون آن بودند،همه به صورت سر شیطان درآمده بودند.»

در روایت دیگر مسأله به صورت بدتری درمی‌آید،و قبح آن آشکارتر می‌شود.روایت می‌گوید:

«آن قدر سحر بر پیامبر تأثیر گذاشته بود که گاه می‌پنداشت با یک تن از همسرانش هم بستر شده است،در صورتی که چنین نبود!!» ⁽¹⁾

-بخاری،کتاب بدء الخلق،باب صفة ابلیس و جنوده 122/4،چ بولاق؛و کتاب الطلب،باب السحر،باب هل یستخرج السحر 137/7 و 138؛مسند(احمد)50/6 و 96 و 63 و 55؛الطبقات الکبری 4/2؛مسلم،کتاب السلام،ج 43؛ابن ماجه، کتاب الطب،باب السحر 1173/2،ح 3545.

چه قدر می‌توان بی‌شرمی کرد؟!و تا کجا شخصیّت پیامبر را می‌توان پایین آورد؟!متأسّفانه همۀ اینها در کتب صحاح می‌باشد.

در برابر اینها به کلامی از امام امیر المؤمنین علیه السّلام استناد می‌کنیم.در خطبۀ 195،از امام علیه السّلام چنین نقل شده است:

«خداوند از هنگامی که آن حضرت را از شیر گرفتند،بزرگ‌ترین فرشتۀ خویش را با وی همراه،و به عنوان یک پاسبان با او قرین ساخت.که در شب و روز پیامبر را به راه‌های بزرگی و بهترین اخلاق‌ها راهبری کند.» ⁽²⁾

این سخن امام مکتب امامت است،و آن سخنان راویان معتبر مکتب خلافت.

نتیجۀ بررسی‌های ما در متون مکتب خلفا،به اینجا منتهی می‌شود که دومین وسیلۀ تبدیل احکام اسلام،آن مجموعه احادیثی است که کوشیده شده به‌وسیلۀ آنها،حیثیت و ارزش و قداست پیامبر اسلام صلّی اللّه علیه و آله و سلّم از بین برود.نه تنها اوج مقام یک پیامبر را نداشته باشد،که از بسیاری افراد عادی هم تنزّل نماید،تا در نتیجه نه حدیثش،و نه اوامر و نواهی‌اش در مسائل دنیوی اثر داشته باشد.همه

بدانند که او به امور دنیوی چندان آشنایی ندارد،و یا حتّی فهمش در این زمینه از افراد معمولی هم کمتر می‌باشد.تا آنجا که خودش گفته است:من از کار دنیای شما خبر ندارم،و شما این امور را از من بهتر می‌فهمید!!

و از سوی دیگر،گفته‌اش در معرّفی افراد و اشخاص هیچ قیمتی نداشته باشد،و یا اصولا حافظه‌اش کافی نباشد،و کارهایش ناقص بماند،و عقلش هم چندان نیرومند نباشد.چنان که یک روز نیز با حالت جنابت از خانه بیرون بیاید و در محراب بایستد،و مسلمان‌ها نیز برای نماز برخیزند.آن وقت پیامبر حالت خویش را به یاد آورد و بگوید:صبر کنید!صبر کنید!سپس به منزل رفته غسل کند و بازگردد.

همه بدانند او قرآن را فراموش کرده بود،و با شنیدن صدای قرآن در مسجد به یاد آورد که چه قسمتی از قرآن را از یاد برده است.

در برابر چنین پیامبری است که می‌توان گفت:او در فلان مسألۀ اسلامی اجتهاد کرده است و فلان شخص هم(اعمّ از زورمندان و عالمان)رأی و نظرش را ابراز نموده است.بدین طریق حاکمان پس از وی نیز مجتهدند،آنها هم می‌توانند هرجا مصلحت بدانند،نظریات او را زیر و رو کنند و به نام اسلام در جامعه مطرح نمایند و احکام صحیح اسلامی را تعویض و تبدیل کنند!!

اگر این مسائل را ذهن‌های ما بپذیرد،و همۀ ابعاد آن را فهم کند،دقیقا می‌توانیم درک کنیم که اسلام را به چه شکل درآوردند،و با چه وسیله حقایق آن را تحریف نمودند.آن وقت زحمات اهل بیت علیهم السّلام را می‌توانیم بشناسیم؛خدمات امیر المؤمنین،امام باقر،امام رضا یا امام جواد علیهم السّلام در احیای اسلام واقعی را می‌شناسیم.می‌فهمیم ایشان چه عملی می‌بایست انجام می‌دادند و در عمل چه کرده‌اند؛در حضورشان چه می‌بایست می‌کردند و در غیبتشان چه وظایفی داشته و دارند.

تا آنها را نفهمیم و نشناسیم،اینها را نخواهیم شناخت؛چون ائمۀ اهل بیت علیهم السّلام همین خرابی‌ها را اصلاح کردند،و همین حقایق نابود شده را احیا کردند.

نظری به اسلام شناسی اروپاییان

با روشن شدن مطالبی که در این درس داشتیم،حال می‌توانیم نکتۀ مهمّی را با هم بررسی کنیم.

نکته این است که چرا اسلام‌شناسان غربی برای دریافت مفاهیم اسلام،تنها به کتب و متون مکتب خلفا مراجعه می‌کنند،و معمولا از متون مکتب امامت بهره‌ای نمی‌گیرند؟

شاید علّت این باشد که اروپا برای بار اوّل از کتب مکتب خلفا با اسلام آشنا شده،و اصولا ارتباط و اتّصالش با آنهاست.و به خاطر دوری از ما،از متون ما بی‌خبر مانده است.این یک جواب برای سؤال بالاست.

در تاریخ می‌خوانیم که ناپلئون بناپارت در بهار سال 1798 میلادی،با 300 کشتی و در حدود 40000 سپاهی به سوی مصر حرکت کرد،تا پس از تسخیر مصر راه را به سوی تصرّف هندوستان و خارج کردن آن از چنگال انگلیسی‌ها هموار نماید.او در اوایل تابستان،پس از نبرد کوتاهی پیروزمندانه به قاهره وارد شد.ناپلئون تا سال 1801 در مصر ماند،و در سپتامبر این سال با فشار نیروهای انگلستان و عثمانی آنجا را تخلیه کرد.

ناپلئون به همراه خود یک هیئت علمی به مصر برده بود.این دانشمندان در تمام مدّت توقّف ارتش فرانسه در مصر،به کار تحقیق و تفحّص اشتغال داشتند.یک ثمرۀ کارهای علمی این دانشمندان،آشنایی علمای اروپایی با مشرق‌زمین و فرهنگ و آداب و مذاهب این سرزمین بود.

علوم خاورشناسی،باستان‌شناسی،زبان‌شناسی،مطالعۀ ادیان و مذاهب و تاریخ مشرق‌زمین تا

حدود زیادی در همین زمان پایه‌گذاری شد و رشد یافت. ⁽¹⁾

-تاریخ قرون معاصر(دکتر حافظ فرمانفرماییان)،اروپا در عصر انقلاب159/-160.

و نیز می‌دانیم که مسیحیان لبنانی-که در شمار نخستین منادیان تجدّد فکری و ارتباط فرهنگی با غرب هستند-ارتباطدهندۀ فرهنگی میان عرب‌زبانان و اروپاییان بوده‌اند.به ویژه که در سال 1806 میلادی سپاه فرانسه،با موافقت دول بزرگ در لبنان پیاده شد و سالیان دراز در این کشور باقی ماند. ⁽²⁾

این جانب در گذشته ارتباط فرانسویان و انگلیسیان با مصر،و ارتباط مسیحیان لبنانی با اروپا را مهم‌ترین عامل در چگونگی اسلام‌شناسی اروپاییان می‌دانستم.در این دو ارتباط و اتّصال،غرب با اسلام مکتب خلفا،و با کتب و دانشمندان این مکتب برخورد کرده بود.لذا طبیعی می‌دانستم که غربیان،اسلامی جز اسلام این مکتب نشناسند و رسمی ندانند.این تفکّر و شناخت گذشتۀ من بود.

در واقع من کار ایشان را«حمل به صحّت»می‌کردم!

امّا پس از آمدن به ایران،راز اصلی این دوری را شناختم،و به یک‌باره این مشکل برای من حل شد.

حقیقت مطلب این بود:اینها که به ظاهر می‌خواهند اسلام را بشناسند،در صدد جستجو از حقیقت نیستند،و نمی‌خواهند یک دین الهی و آسمانی را بررسی کنند و ابعاد مختلف آن را بیابند و بشناسند.ایشان در صدد کشف نقاط ضعفی از اسلام و شخصیّت‌های آن هستند.

در احادیث مکتب ما،پیامبر معصوم است و رحمة للعالمین،اشرف مخلوقات می‌باشد و دارندۀ برترین صفات و اخلاقیات،و....

البته روشن است چنین بینشی هدف آنها را تأمین نمی‌کند؛امّا متأسّفانه آنچه می‌خواهند به اسلام و پیامبر آن نسبت بدهند،در احادیث مکتب خلفا می‌یابند؛احادیثی که به گفتۀ صاحبان همان مکتب،در نهایت اعتبار نیز هست!بنابراین اکثریّت قریب به اتّفاق اسلام‌شناس‌های غربی،از مدارک و متون مکتب خلفا استفاده می‌کنند.

مجموعۀ کارهای خاورشناسان،آنها که در اسلام‌شناسی تخصّص داشته‌اند،خواه در فرانسه،و یا خواه در هلند و بلژیک و روسیۀ تزاری و انگلستان و اخیرا در آمریکا،همه و همه در همین خط بوده است؛اینان زحمت زیادی کشیده‌اند،تحقیقات وسیعی کرده‌اند و تمام اسلام را خوانده‌اند؛از

حدیث و قرآن و تاریخ و فقه و کلام و و...که نشان بدهند اسلام حقیقت نداشته،اصالت نداشته و الهی و آسمانی نبوده است.مدارک سخنان خود را نیز در کتب مکتب امامت نیافته‌اند،تنها در مکتب خلافت مقصد و مقصود خویش را یافته‌اند.

اسلام‌شناسی که خود یهودی است-همچون اگناس گلدزیهر-و یا اینکه مسیحی متعصّبی است-مانند ماسی‌نیون-و جوانب مختلف را نیز می‌دانسته،البته تعهّد داشته است که کجا برود و از که بگیرد و چه بگوید.نوشته‌هایی که از اینان به فارسی ترجمه شده(مثل«محمّد پیامبری که از نو باید شناخت»:ویرژیل گیورگیو،«محمّد پیامبر و سیاستمدار»:پروفسور مونتگمری وات،«جهان اسلام»:پروفسور بر تولد اشپولر،«اسلام در ایران»:پروفسور پطروشفسکی،و از همه مهم‌تر «دائرة المعارف اسلامی»)برای تخریب اسلام در همۀ جوانب آن است؛و اینها مایۀ سخنان خود را در احادیث و تاریخ و تفسیر مکتب خلفا یافته‌اند و بس.

ایشان که می‌خواهند در شناخت اسلام،به اروپا رفتگان و اروپاییان روی بیاورند،مثل این است که از أبو جهل یا ابو سفیان بخواهند که پیامبر و شخصیّت والای او را توصیف و معرّفی نمایند.

کتاب‌هایی که از زبان‌های اروپایی ترجمه می‌شود و در مسائل اسلام‌شناسی تحقیق کرده است،در واقع سم‌هایی هستند که در پوششی از عسل پوشیده شده‌اند.

آخر ایشان چرا امام باقر و امام صادق علیهما السّلام را گذاشته،و به اسلام ابو هریره و انس بن مالک و امثال ایشان رو می‌آورند؟مگر پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم نفرمود:«دو چیز گرانقدر در میان شما به جای گذاردم:

قرآن و عترتم،خاندانم را»؟

با توجّه به تمام بررسی‌هایی که انجام دادیم،حال من شاء فلیؤمن و من شاء فلیکفر.

دردهای جانکاه علی و فاطمه این است؛درد امام مجتبی و امام حسین نیز از همین‌جاست.

روی آوردن به اسلام‌شناسی اروپایی،برباد دادن خون شهیدان جاودانۀ کربلاست.اینجاست که زحمات امام باقر و امام صادق بر باد می‌رود.

نتیجۀ این بحث،شناخت وظیفۀ ما در این زمان است.

درس هشتم

اشارة

أعوذ باللّه من الشّیطان الرّجیم

ن وَ الْقَلَمِ وَ ما یَسْطُرُونَ ما أَنْتَ بِنِعْمَةِ رَبِّکَ بِمَجْنُونٍ

... فَسَتُبْصِرُ وَ یُبْصِرُونَ بِأَیِّکُمُ الْمَفْتُونُ

قلم:1-2 و 5-6

هُوَ الَّذِی بَعَثَ فِی الْأُمِّیِّینَ رَسُولاً مِنْهُمْ یَتْلُوا عَلَیْهِمْ آیاتِهِ

وَ یُزَکِّیهِمْ وَ یُعَلِّمُهُمُ الْکِتابَ وَ الْحِکْمَةَ وَ إِنْ کانُوا مِنْ قَبْلُ

لَفِی ضَلالٍ مُبِینٍ

جمعه:2

مقدّمه(یادآوری مباحث گذشته)

بحث ما،در این موضوع بود که اسلام اصیل به چه شکلی بود؟و بعد به چه شکلی درآمد؟و وظیفۀ کنونی ما در برابر آن چیست؟

دیدیم بر اساس فرمایش پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم،آنچه در امّت‌های گذشته اتّفاق افتاده بود،در این امّت هم به وجود آمد.

این امّت دقیقا به همان شکل که پیشگویی شده بود،پاره‌ای از ابعاد اسلام را تحریف کردند.

در دیگر امم،پس از تحریف دین خدا،پیامبر تازه‌ای مبعوث می‌گردید،و آیین آسمانی برای بار دیگر تجدید می‌گشت.امّا دین خاتم انبیا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم آخرین پیام آسمان به بشریّت بود.در این صورت،با تحریف‌هایی که در اسلام انجام شد،دین آخرین به چه سرنوشتی دچار می‌شود؟و چه کارهای باید انجام داد؟

کار تجدید دین در این امّت به عهدۀ امامان اهل بیت علیهم السّلام قرار گرفت.

عوامل تحریف

در تحقیق شناخت عوامل تحریف اسلام،به علّت‌های مختلفی برخورد کردیم.اوّلین وسیله،و شاید مهم‌ترین آنها،این بود که قدرتمندان اعصار اوّلیه اسلام،با تمام نیرو جلوی نقل و ضبط و ثبت احادیث پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم را-که رکن دوم اسلام بودند-گرفتند.در این راه نوشته‌های حدیثی فراوانی سوخته شد.افرادی تحت تعقیب قرار گرفتند،زبان‌ها و دهان‌ها بسته شد،بعضی به تبعید و حبس گرفتار شدند و....

امّا با همۀ قدرتی که اعمال شد و با همۀ سخت‌گیری‌ها،احادیثی به طور پنهانی و یا حتّی آشکارا

با تحمّل شکنجه نشر گردید.بنابراین،نیروهای حاکم کوشیدند اصولا مسألۀ احادیث پیامبر،و ممانعتی را که می‌توانست در برابر خودکامگی و هواهای آنها به وجود آورد،برای همیشه حل کنند.

این کوشش‌ها به صورت یک سلسله احادیث جعلی،برای خرد کردن شخصیّت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و قداست گفتار او درآمد.

در یک دسته از اینگونه احادیث،مجموعۀ تعریف‌ها و تکذیب‌های پیامبر،در مورد شخصیّت‌های مثبت و منفی اسلام علاج شد.از پیامبر نقل کردند که به درگاه خداوند متعال عرضه داشت:«بار الها!من گاه بر اساس غضب،و گاه بر اساس خشنودی،سخنی در توصیف یا مذمّت کسی می‌گویم!مذمّت‌ها و لعنت‌های مرا برای لعنت‌شدگان مایۀ پاکی و رشد و قرب به درگاهت قرار بده!!»

در دستۀ دیگر از این نوع روایات،فرامین و دستورات پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم در مورد اصلاح و امور دنیایی مردم،از جمله سیاست،تنظیم خانواده،مسائل اقتصادی،رهبری و امامت و امثال آن علاج می‌شود.بنابر یکی از این روایات جعلی،پیامبر می‌گوید:«شما در مسائل و امور دنیایی خود از من آگاه‌ترید!شما به کارهای خودتان خبره‌تر و واردترید!»نتیجه اینکه به چنین سخنان من اعتنا نکنید، بلکه به فکر و رأی و نقشۀ خود عمل نمایید.

در مجموعۀ سوم از اینگونه احادیث،سعی می‌شود شخصیّت خارق‌العاده پیامبر تا حدّ یک بشر عادی،بلکه پایین‌تر تنزّل داده شود.در ضمن این احادیث،پیامبر یک شخص فراموشکار معرّفی می‌شود!قرآن را از یاد می‌برد!به حالت جنابت به مسجد می‌آید و آمادۀ نماز می‌شود و....

در احادیث دیگری،داستان سحر شدن آن حضرت را نقل می‌کنند،و به حدّی سحر را قوی می‌دانند که در اثر آن،پیامبر عقل و درک معمولی خود را از دست می‌دهد.

و دست آخر روایاتی را نقل می‌کنند که پیامبر را به صورت مردی می‌بینیم که از موسیقی، آوازه‌خوانی،غزل‌سرایی طرب‌آور و رقص روی‌گردان نیست!نه تنها خود به آن دل می‌دهد، گوش می‌سپارد و چشم می‌دوزد،که حتّی کسانی را هم که از این اعمال ناراحت می‌شوند،نهی می‌کند!

اینها خلاصۀ مباحث گذشتۀ ما بود.تکرار آن از این نظر لزوم دارد که حسّاس‌ترین نقاط سرنوشت تاریخی اسلام را دربردارد و مهم‌ترین مواد اسلام‌شناسی را تشکیل می‌دهد.همچنین می‌تواند نسبت به نشان دادن نقش ائمۀ اهل بیت علیهم السّلام در احیای دین،تأثیر بسزایی داشته باشد.

چگونگی نزول وحی در مکتب خلفا

اینک لازم است به بررسی روایاتی بپردازیم که در آن،حریم قدس وحی الهی مورد هجوم قرار گرفته است.در اینجا مصیبت اسلام به بالاترین مرحلۀ خود می‌رسد،و دشمنان شناخته شده یا ناشناس اسلام،به درونی‌ترین نقاط حرم اسلام پای تجاوز می‌نهند،و خطری واقعی همه چیز اسلام را تهدید می‌کند.

روایات مربوط به این مسأله،به چهار یا پنج شکل آمده است:

مهم‌ترین آنها دوتاست که یکی از امّ المؤمنین عایشه،و دیگری از عبید بن عمیر لیثی نقل می‌شود.در میان این دو روایت که با تفضیل بیشتری سخن می‌گویند،معتبرترین روایت را از عایشه نقل کرده‌اند.این روایت در چند جای از صحیح بخاری و مسلم و چهار نقطه از مسند احمد بن حنبل،و در سیرۀ ابن هشام،و تاریخ طبری،و تاریخ ابن اثیر،و تاریخ الاسلام ذهبی،و در امتاع الاسماع مقریزی،و عیون الاثر ابن سیّد الناس،و الطبقات الکبری ابن سعد،و در تفاسیر طبری،ابن کثیر،قرطبی و حتّی در تفسیر فی ظلال القرآن سیّد قطب وجود دارد.

«در ابتدا،وحی به صورت رؤیاهای صادقه برای آن حضرت پدیدار می‌شد.این رؤیاها مانند سپیده‌دمان روشن بود.بعدها علاقۀ به تنهایی و عزلت و خلوت‌گزینی در ایشان پدیدار گردید.او

شب‌های متعدّد در غار حرا ⁽¹⁾

-«جراء»،کوهی است در شمال مکّه که سه میل تا آن فاصله دارد،و در قلّه‌اش غاری می‌باشد که اوّلین بار وحی در آن بر پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم نازل شده است.بدین سبب آن را«جبل النور»نام داده‌اند.

(رجوع شود به معجم البلدان)

آن حضرت بدین ترتیب زندگانی می‌کرد تا آن روز که ناگهان با حق برخورد کرد.جبرئیل به نزد او آمد و گفت:ای محمّد!تو رسول خدایی.

پیامبر گفت:من ایستاده بودم که در اثر این برخورد به زانو درآمدم.این دیدار در همین جا پایان یافت.بعد در حالی که تمام بدنم به لرزه درافتاده بود،حرکت کردم و به خانه،نزد خدیجه رفتم و گفتم:مرا بپوشانید!مرا بپوشانید!مرا بپوشانید!مدّتی گذشت تا ترس و اضطراب این برخورد ناگهانی برطرف شد.در این هنگام بار دیگر جبرئیل بر من پدیدار گشت و گفت:ای محمّد تو رسول خدایی.

در آن لحظات تصمیم قطعی گرفته بودم که خویشتن را از یک بلندی کوهستانی به زیر افکنم!! و درست هنگامی که چنین قصدی داشتم،جبرئیل برای بار سوم بر من پدیدار شد و گفت:ای محمّد!من جبرئیل هستم و تو رسول خدایی.آنگاه گفت:بخوان.

گفتم:چه بخوانم؟!او سه بار مرا گرفت و فشرد.آن قدر فشار سخت بود که نزدیک بود که از پای درآیم.

سپس گفت: اِقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّکَ الَّذِی خَلَقَ :«بخوان به نام پروردگار که خلق فرمود.»

من خواندم.با تمام شدن این دیدار،به نزد خدیجه آمدم و گفتم:من سخت بر خویشتن ترسانم.

سپس حوادث اتّفاق افتاده را برای او بازگو کردم.

خدیجه گفت:بشارت باد تو را!به خدای سوگند،خداوند تو را پست نخواهد گردانید.تو صلۀ رحم می‌کنی و راستگو هستی،امانت‌دار می‌باشی،بار رنج مردم را به دوش می‌کشی و یاور ایشان.

هستی.

پس از آن مرا به نزد ورقة بن نوفل برده بدو گفت:گوش به سخنان پسر برادرت بده.

ورقه از من پرسید:داستان چیست؟

من آنچه اتّفاق افتاده بود،بازگفتم.ورقه گفت:این ناموسی است که بر موسی بن عمران نازل

می‌شده است.ای کاش من بتوانم در این نهضت(که به دست تو بنیاد می‌شود)سهمی داشته باشم...» ⁽¹⁾

-طبری 298/2-299؛صحیح(بخاری)7/1،باب بدء الوحی؛الطبقات 194/1-195.

در این روایت آمده است:

«پیامبر بعد از اوّلین وحی که در غار حرا بر او نازل شد،به نزد خدیجه بازگشت.در خانه به خدیجه گفت:یا خدیجه ما أرانی إلاّ قد عرض لی ⁽²⁾:«ای خدیجه!فکر می‌کنم که در اثر تماس جنّیان به دیوانگی دچار شده‌ام.»

خدیجه جواب می‌دهد:نه،هرگز!به خدای سوگند،هیچ‌گاه پروردگارت با تو چنین رفتار نمی‌کند.» ⁽³⁾

«داستان وحی،با نزول جبرئیل بر پیامبر آغاز می‌شود.پیامبر هر سال یک ماه برای عبادت،در حرا مجاورت اختیار می‌کرد،و این عادت در میان قریش وجود داشت که هر سال به چنین عبادتی می‌پرداختند.پیامبر هر ساله در این ماه خاص به عبادت مشغول می‌شد،اگر فقیری به نزدش می‌آمد او را سیر می‌کرد.آنگاه که یک ماه پایان می‌یافت و دوران عبادت به اتمام می‌رسید،پیامبر به مکّه بازمی‌گشت.در ابتدای ورود به مسجد الحرام می‌رفت.هفت بار یا بیشتر طواف می‌کرد، سپس به سوی خانه روانه می‌شد.

روزگار چنین می‌گذشت تا آن سال که خداوند اراده فرمود او را مورد کرامت قرار داده لباس رسالت بر تن وی بپوشاند،و بدین وسیله بندگان خویش را مورد رحمت قرار دهد.

این حادثه در ماه رمضان اتّفاق افتاد.پیامبر همان‌طور که معمولش بود،برای مجاورت و عبادت به حرا رفته بود،و همراه وی خانواده‌اش نیز حضور داشتند!آن شب که خداوند اراده داشت او را مورد اکرام خویش قرار دهد و به رسالت برگزیند،جبرئیل به نزد او آمد.

پیامبر چنین نقل می‌کند:

«او به نزد من آمد و پرده‌ای از دیبا که در آن نوشته‌ای بود،به همراه داشت.من در آن لحظه خواب بودم.

به من گفت:بخوان!

گفتم:نمی‌توانم بخوانم!او مرا گرفت و سخت فشار داد تا آنجا که احساس مرگ کردم.آنگاه رهایم ساخت.

پس از آن گفت:بخوان!

گفتم:چه بخوانم؟!و این سخن را به خاطر آن گفتم که دیگر بار گرفتار فشار شدید و مرگ‌آور

نشوم.

گفت:

اِقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّکَ الَّذِی خَلَقَ خَلَقَ الْإِنْسانَ مِنْ عَلَقٍ... عَلَّمَ الْإِنْسانَ ما لَمْ یَعْلَمْ بعد از اینکه من خواندم،او رفت و من هم از خواب برخاستم.گویی آنچه خوانده بودم در قلبم نقش بسته بود.

من هیچ کس از مخلوقات خدا را،مثل شاعران و دیوانگان دشمن نمی‌داشتم،تا آنجا که نمی‌توانستم به اینگونه کسان نظر کنم!در آن موقع با خود گفتم یا شاعر شده‌ام،یا مجنون!امّا قریش نباید چیزی بفهمد.بنابراین به بالای کوهی خواهم رفت و از آنجا خویشتن را به زیر می‌افکنم تا بمیرم و راحت شوم!!

از غار حرا بیرون آمدم و با قصد خودکشی،تا میان راه کوهستانی پایین رفتم.صدایی از آسمان توجّهم را جلب کرد.شنیدم که می‌گفت:ای محمّد!تو رسول خدایی و من جبرئیلم.

سر به آسمان برداشتم.جبرئیل را به صورت مردی که در افق دور آسمان ایستاده مشاهده کردم.ایستادم تا او را بنگرم.بنابراین از خودکشی بازماندم.نه قدمی به پیش برمی‌داشتم و نه به پس،به هر سوی آسمان که می‌نگریستم،او را همچنان که در ابتدا دیده بودم،مشاهده می‌کردم.

او رفت و من به نزد خدیجه بازگشتم.روی ران او نشستم و او را به خود فشردم!!

خدیجه گفت:ای ابو القاسم!کجا بودی؟به خدای سوگند،فرستادگان من به دنبال شما سراسر مکّه را درنوردیدند.

گفتم:این بیچاره(اشاره به خودم)یا شاعر شده است،یا دیوانه و جن‌زده!

خدیجه گفت:ابو القاسم!تو را از چنین چیزهایی به خدا پناه می‌دهم.با آنچه من در تو از

راست گفتاری و امانت‌داری و حسن اخلاق و صلۀ رحم می‌شناسم،خداوند چنین سرنوشت‌هایی برای تو مقدّر نخواهد کرد.اصولا چرا چنین سخنی می‌گویی؟مگر چیزی مشاهده کرده‌ای؟

گفتم:آری.و آنگاه حوادث را برایش بازگو کردم.

خدیجه جواب داد:بشارت باد تو را ای پسر عمو!بر این راه پایدار باش.سوگند به آن کسی که جان من به دست قدرت اوست،من امید دارم که تو پیامبر این مردم باشی.

آنگاه برخاست،لباس بر تن آراست و به نزد ورقة بن نوفل رفت،که پسر عمویش محسوب می‌شد.ورقه نصرانی بود و اهل دانش،و آشنا به تورات و انجیل.خدیجه هر چه از من شنیده بود، بدو خبر داد.

ورقه با هیجان به خدیجه گفته بود:قدوس است!قدوس است!ای خدیجه!سوگند به آن کس که جان ورقه در دست قدرت اوست،اگر راست بگویی،ناموس اکبر(جبرئیل)به نزد او آمده، همان کس که به نزد موسی می‌آمده است.من فکر می‌کنم که او پیامبر این امّت است.بدو پیغام مرا برسان و بگو باید در راهش استوار بماند!

خدیجه به خانه آمد و سخنان ورقة بن نوفل را به من گفت.بدین ترتیب فشار فکری من برطرف شد و دغدغۀ خاطرم از شاعر یا مجنون شدن پایان پذیرفت.»

در ملاقات بعدی پیامبر و ورقه-که در مسجد الحرام اتّفاق می‌افتد-ورقه از حالات پیامبر سؤال می‌کند و خصوصیات حوادث قبل را طالب می‌شود.پیامبر اکرم آنان را بازگو می‌کند.ورقه می‌گوید:سوگند بدان کس که جانم به دست اوست،تو پیامبر این امّت هستی و ناموس اکبر به نزد تو آمده،همان که به نزد موسی نیز می‌آمده است.تو را حتما تکذیب خواهند کرد و آزارت خواهند نمود؛از شهر و زادگاهت بیرون می‌نمایند و با تو به نبرد برخواهند خاست.اگر من آن روز را درک کنم،تو را چنان نصرت خواهم کرد که خدای را راضی بنماید.

آنگاه خم شد و پیشانی پیامبر را بوسید.

پیامبر در حالی که رنج‌هایش تسکین یافته بود،با حالت ثبات و اطمینان بیشتری به خانه بازگشت!!» ⁽¹⁾

-طبری 206/2-208،چ اوّل مصر؛و 300/2-302،چ دار المعارف؛ابن هشام،236/1-239،چ مصر،1375؛ الاکتفاء 263/1-266،چ مصر.

توصیف شده است:

«پیامبر روزی در سرزمین اجیاد،نزدیک صفا به سر می‌برد،که ناگاه فرشته‌ای را دیدار کرد که در افق دوردست آسمان ظاهر شده بود،در حالی که یک پای خود بر پای دیگر نهاده و فریاد برمی‌آورد:ای محمّد!من جبرئیلم،ای محمّد!من جبرئیلم.

پیامبر از این برخورد و دیدار ناگهانی به هراس افتاد.او هر بار به زمین خیره می‌شد،امّا چون دیگر بار به آسمان می‌نگریست،فرشته را همچنان در افق مشاهده می‌کرد.بنابراین بر جای خود نماند،و با سرعت به خانه،نزد همسرش خدیجه بازگشت،و برای او خبر حادثه را بازگفت ،و اظهار داشت:ای خدیجه!من چیزی را مانند این بت‌ها،و کسی را مانند این کاهنان،دشمن نمی‌دارم،امّا حال می‌ترسم که خود کاهن شده باشم!

خدیجه جواب داد:نه،چنین نیست.این سخنان را نگو.خداوند هرگز با تو چنین رفتار نخواهد کرد.زیرا تو صلۀ رحم می‌کنی و....» ⁽¹⁾

-الطبقات الکبری 194/2-195،چ بیروت 1376.

«ای خدیجه!من نوری می‌بینم و صدایی می‌شنوم.اینک هراسانم که نکند کاهن شده باشم....» ⁽²⁾

در روایت 4 و 6،موضوع ملاقات با ورقه و مسألۀ دلداری و اطمینان بخشیدن او به پیامبر نیز نقل می‌گردد.

«ای خدیجه!من صدایی می‌شنوم و نوری می‌بینم،می‌ترسم که دیوانه شده باشم....» ⁽³⁾

ارزیابی روایات

اشارة

روایاتی که دیدیم،از جهات گوناگون قابل بررسی است.با بررسی کافی،ضعف و اشکال در سند،و دروغ و جعل موجود در متن آنها،روشن می‌شود.

بررسی سند و متن،هر کدام مقداری از عوامل ضعف و بی‌ارزشی روایات مزبور را نشان می‌دهد.

بررسی سند

در روایات گذشته،پنج راوی وجود دارند که سند این روایت‌ها به ایشان منتهی می‌شود،و یا حدّ اقل بدیشان منسوب گشته است.به عبارت دیگر،سر سلسلۀ راویان هستند.اینان عبارتند از امّ المؤمنین عایشه،عبد اللّه بن شدّاد،عبید بن عمیر،عبد اللّه بن عبّاس و عروة بن زبیر.

تاریخ گواهی می‌دهد که هیچ کدام از این افراد،در عصر حادثه حضور ندارند؛زیرا اصولا در آن زمان هنوز متولّد نشده بودند!زمان تولّد این پنج تن را در تاریخ چنین می‌بینیم:

تولّد عایشه در سال چهارم،یا پنجم و یا ششم بعد از بعثت است. ⁽¹⁾

-اسد الغابه 189/7،چ جدید مصر،کتاب الشعب.

عبد اللّه بن شدّاد لیثی از صحابۀ پیامبر شمرده نمی‌شود و از تابعین،یعنی از نسل بعد از صحابه محسوب می‌گردد.او در زمان پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم به دنیا آمده،ولی به علّت خردسالی،صحبت پیامبر را درک نکرده است.او در سال 81 هجری در کوفه کشته شده است. ⁽²⁾

عبید بن عمیر هم در اواخر زندگانی رسول اکرم تولّد یافته،لذا همچون عبد اللّه بن شدّاد او را در شمار صحابۀ آن حضرت نمی‌آورند. ⁽¹⁾

-همان 544/1.

عبد اللّه بن عبّاس در سال دهم بعد از بعثت،یا سه سال قبل از هجرت تولّد یافته است. ⁽²⁾و نیز کسی که از ابن عبّاس نقل کرده،عکرمه است که به شهادت رجال‌شناسان،مردی دروغ‌پرداز است که ساخته‌های دروغین خود را به ابن عبّاس نسبت می‌داده است. ⁽³⁾

عروة بن زبیر در زمان حکومت عمر تولّد یافته،و از تابعین طبقۀ دوم محسوب می‌شود. ⁽⁴⁾

بنابراین اوّلین ناقلان حادثه،هیچ یک در عصر وقوع آن حضور نداشته‌اند،و ما می‌دانیم که یک حادثه را جز با حضور در آن،و یا شنیدن از حاضران و شاهدان عینی آن،نمی‌توان نقل کرد.

در تمام روایات یاد شده،ناقل،حادثه را بدون واسطه نقل کرده است.در این میان تنها عبید بن عمیر است که از شخص پیامبر روایت می‌نماید.او هم آن حضرت را به طور کلّی زیارت و دیدار نکرده است،زیرا دیدیم که وی در اواخر عمر آن حضرت به دنیا آمده،و به همین جهت رجال‌شناسان او را از صحابیان نشمرده از تابعین محسوب می‌دارند.لذا چنین نقلی هم از اعتبار تاریخی و حدیثی خالی می‌باشد.

البته در اینجا به بررسی شخصیّت این راویان و حدود صداقتشان نپرداختیم و از آن صرف نظر نمودیم،که این کار خود به بحثی مفصّل احتیاج دارد.

قضاوت قاطع قرآن کریم

قضاوت قرآن در مورد متن و مفهوم روایات مورد بحث،قاطعیّت تمام دارد.چنان که ما با صرف‌نظر از بی‌ارزشی سند این روایات،کاملا می‌توانیم با تکیه بر قرآن،آنها را نقد کنیم.

با دقّت و تتبّع در کتاب آسمانی اسلام،این مسأله با روشنی روی می‌نماید که نبوّت رسول اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم،یک حادثۀ غیر مترقّبه و ناشناخته نبوده است،بلکه در ابعاد گوناگونی مطرح گشته و به صور مختلفی عرضه شده است.

اعتقاد به پیامبری او،از تمام پیامبران به عنوان یک«میثاق»مؤکّد خواسته شده،و برای نصرت و

یاری او،عهد و پیمان گرفته شده است.

پیامبران بزرگ،وجود و ظهور و بعثت او را بشارت داده‌اند.ایشان و بعضی از یارانشان،در تورات و انجیل نام و نشان داشته‌اند.اهل کتاب،آن حضرت را کاملا می‌شناخته،و با آگاهی کامل به خصائص و نام و نشان،وی را پذیرفته و یا احیانا انکار کرده‌اند.

اینگونه آیات را با بحث مختصری پیرامون هر یک در زیر می‌بینیم:

آیۀ اوّل:

وَ إِذْ أَخَذَ اللّهُ مِیثاقَ النَّبِیِّینَ لَما آتَیْتُکُمْ مِنْ کِتابٍ وَ حِکْمَةٍ ثُمَّ جاءَکُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ لِما مَعَکُمْ لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَ لَتَنْصُرُنَّهُ قالَ أَ أَقْرَرْتُمْ وَ أَخَذْتُمْ عَلی ذلِکُمْ إِصْرِی قالُوا أَقْرَرْنا قالَ فَاشْهَدُوا وَ أَنَا مَعَکُمْ مِنَ الشّاهِدِینَ ⁽¹⁾

-آل عمران:81. [1]

«(به یاد آر)آنگاه که خداوند از انبیا میثاق گرفت که به شما کتاب و حکمت بخشید،سپس پیامبری آمد که تصدیق کنندۀ حقایق آسمانی همراه شما بود،باید به او ایمان آورید و او را حتما یاری کنید.خداوند(پس از آن)بدیشان فرمود:آیا به این میثاق اقرار دارید و از امّت خود بر آن عهد گرفتید؟گفتند:آری،اقرار و اعتراف گرفتیم.خداوند فرمود:پس شاهد باشید و من همراه شما،در شمار شاهدان هستم.»

در اعتقاد ما،انبیا صد و بیست و چهار هزار تن هستند و از میان ایشان سیصد و اندی به رسالت و پیام‌رسانی برگزیده شده‌اند. ⁽²⁾یعنی همۀ این گروه با آسمان و غیب جهان مربوط هستند،ولی تنها پیام‌آوران و صاحبان رسالت،مأمورند که آگاهی‌های خود از جهان غیب را به مردم برسانند.

در آیۀ شریفه صحبت از میثاق و عهدی است که از جمیع انبیا(مجموعۀ گروه صد و بیست و چهار هزار تنی ایشان)گرفته شده،تا نسبت به رسولانی که بعد می‌آیند و تصدیق کنندۀ رسالت آنها می‌باشند،دو وظیفه را پاس دارند:

به ایشان ایمان بیاورند:لتؤمن به.

ایشان را یاری کنند:لتنصرنّه.

در تفسیر این آیه دو نظریه وجود دارد.یک نظریه بر اساس روایات معتبری است که در دو مکتب امامت(تشیّع)و خلافت(تسنّن)وجود دارند.این روایات به وضوح و صراحت نشان

می‌دهند که این میثاق،از تمام انبیا،از حضرت آدم تا آخرین ایشان علیهم السّلام گرفته شده است،که به پیامبر خاتم،حضرت محمّد صلّی اللّه علیه و آله و سلّم ایمان بیاورند،و در صورتی که زمان آن حضرت را درک کردند،یاری‌اش نمایند.سپس فرمان داده شده که از قومتان نیز بر این مسأله عهد و پیمان بگیرید.

از حضرت علی بن ابی طالب علیه السّلام نقل می‌کنند که فرمود:

«خداوند هیچ پیامبری را مبعوث نفرمود(آدم و بعد از او)مگر اینکه از او در مورد محمّد، عهد و میثاق گرفت،که اگر آن پیامبر زنده بود و آن حضرت برانگیخته شد،حتما به او ایمان بیاورند و یاری‌اش نمایند،و بدیشان امر شد که چنین عهدی را از قوم و امّتشان نیز بگیرند.» ⁽¹⁾

-تفسیر طبری 236/3؛تفسیر ابن کثیر 378/1؛تفسیر الدّر المنثور؛تفسیر قرطبی 125/4،چ قاهره،دار الکتاب العربی؛تفسیر الکبیر 115/8.

در نقل دیگر از امام علیه السّلام با تفصیل بیشتری،چنین آمده است:

«خداوند از انبیا علیهم السّلام میثاق گرفت که بعثت پیامبر خاتم و رفعت مقام او را به امّتشان خبر و بشارت دهند،و به ایشان امر نمایند که(در صورت هم زمان شدن،)آن حضرت را تصدیق نمایند.» ⁽²⁾

آیۀ دوم:

وَ إِذْ قالَ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ یا بَنِی إِسْرائِیلَ إِنِّی رَسُولُ اللّهِ إِلَیْکُمْ مُصَدِّقاً لِما بَیْنَ یَدَیَّ مِنَ التَّوْراةِ وَ مُبَشِّراً بِرَسُولٍ یَأْتِی مِنْ بَعْدِی اسْمُهُ أَحْمَدُ فَلَمّا جاءَهُمْ بِالْبَیِّناتِ قالُوا هذا سِحْرٌ مُبِینٌ ⁽³⁾

«(به یاد بیاور)آن زمان را که عیسی،فرزند مریم گفت:ای بنی اسرائیل!من پیام‌آور خداوند به سوی شما هستم،و تورات را که قبل از من نازل شده است،تصدیق می‌کنم،و نسبت به پیامبری که بعد از من می‌آید و احمد نام دارد،بشارت می‌دهم.امّا آنگاه که(احمد،پیامبر خدا)با نشانه‌ها و دلایل(به نزد ایشان)آمد،گفتند:اینها سحری است آشکار.»

پیامی که در این آیه هست،در کمال صراحت می‌باشد.آیه با روشنی اعلام می‌دارد که پیامبر اسلام،با نام خاصّ خویش،در عصر بعثت عیسوی مطرح شده است،و حضرت عیسی بن مریم در بخشی از پیام خویش،وجود و رسالت ایشان را بشارت داده‌اند.

اینکه فکر شود چنین سخنی ادعایی بیش نمی‌باشد،به هیچ وجه صحیح نخواهد بود.زیرا می‌دانیم قرآن کریم در محیطی پر از کینه و دشمنی نزول یافته است؛اگر این سخن دروغ بود، دشمنان اسلام که تا پای جان برای مبارزه با آن کوشیده‌اند،در برابر چنین ادعایی،یک لحظه آرام نمی‌نشستند.آنها که هزاران تن سپاهی و جنگجو در برابر پیروان قرآن بسیج می‌کردند، می‌توانستند با استفاده از یک اشتباه و یک ادّعای واهی،بی‌هیچ زحمت،اسلام را در نطفه خفه کنند.

سخنان گذشته،همه بر این فرض بود که بشارت‌های مزبور،در انجیل موجود در عصر ما نباشد.امّا خوشبختانه ترجمه‌ها و چاپ‌های قدیمی‌تر انجیل،نمونه‌هایی از این بشارت را به دست می‌دهند.مثلا در ترجمۀ فارسی انجیل یوحنا،به قلم کشیش ف.لامنه فرانسوی،و در ترجمۀ عربی همین کتاب به قلم رابنسن،کشیش انگلیسی،در فصل چهاردهم،آیات 16 و 17 و 25 و 26،و در فصل پانزدهم،آیۀ 26،و در فصل شانزدهم،آیات 7 و 12 و 13 و 14،از«فارقلیط»که همان «پریکلیتوس»یونانی و«احمد»عربی است،نام برده می‌شود و توصیفات و خصائص ایشان ذکر می‌گردد. ⁽¹⁾

-انجیل ترجمۀ لامنه در شهر پاریس چاپ شده و در کتابخانۀ مجلس شورای ملّی به شمارۀ 1763 موجود است.و انجیل ترجمۀ رابنسن،به سال 1831 در لندن طبع گردیده است که در کتابخانۀ شخصی این جانب هست.

تصویر آیات مزبور از کتب یاد شده را در پایان این فصل،به نظر خوانندگان خواهیم رسانید.

آیۀ سوم:

اَلَّذِینَ یَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِیَّ الْأُمِّیَّ الَّذِی یَجِدُونَهُ مَکْتُوباً عِنْدَهُمْ فِی التَّوْراةِ وَ الْإِنْجِیلِ یَأْمُرُهُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهاهُمْ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ یُحِلُّ لَهُمُ الطَّیِّباتِ وَ یُحَرِّمُ عَلَیْهِمُ الْخَبائِثَ... ⁽²⁾

«(پرهیزکاران)آن کسانی هستند که از پیامبر و نبی امّی(مکتب نادیده)،که در تورات و انجیل نامش را یافته‌اند،پیروی می‌کنند.آن پیامبری که ایشان را به کارهای پسندیده فرمان می‌دهد،و از کارهای ناستوده نهی می‌نماید،و پاکیزه‌ها را بر ایشان حلال و روا،و چیزهای ناپاک را بر ایشان تحریم می‌نماید...»

در آیۀ شریفۀ فوق،اضافه بر آنچه آیۀ دوم اظهار می‌داشت،سخن از این به میان می‌آید که

نه تنها انجیل نام و نشان پیامبر اسلام را دارد،بلکه تورات نیز از این خصیصه بهره گرفته است؛و در گذشته دیدیم که در آن محیط پر از دشمنی،و با وجود دانشمندان یهود در جامعۀ عربی،امکان چنین ادّعایی به دروغ،به هیچ وجه وجود نداشته است.امّا افزون بر این دلیل،باز باید خوشبختانه بگوییم که در پاره‌ای از نسخه‌های قدیمی تورات،به آیه‌ای برخورد می‌کنیم که نشانه‌های صریحی از پیام‌آور اسلام را در خود دارد.

در باب سی و سوم از سفر تثنیه،در آیات 1 و 2 و 3 چنین می‌خوانیم:

«و این است دعای خیر،که موسی مرد خدا،قبل از مردن بر بنی اسرائیل خواند،و گفت که خداوند از سینا برآمد،و از سعیر نمودار گشت،از کوه فاران نورافشان شد،با ده هزار مقرّبان ورود نمود،و از دست راستش شریعتی آتشین برای ایشان رسید،بلکه قبائل را دوست داشت،و همگی مقدّساتش در قبضۀ تو هستند...» ⁽¹⁾

-تورات،ترجمۀ کشیش رابنسن،از اصل عبرانی و طبع شده در چاپخانه ریچارد واطس در لندن،سال 1839 میلادی.

در این آیات،سخن از سه نقطه به میان می‌آید:سینا،سعیر و فاران.

«سینا»: بر اساس متون رسمی یهودی و مسیحی،سینا مکانی است که خداوند شریعت و قوانین و فرامین خود را به حضرت موسی علیه السّلام نازل فرموده است.در سفر لاویان از تورات،باب هفتم،آیات 37 و 38 می‌خوانیم:

«این است قانون قربانی سوختنی و...که خداوند به موسی در کوه سینا امر فرموده بود...» و نیز در همین سفر،باب بیست و پنجم،آیه 1 می‌خوانیم:

«و خداوند موسی را در کوه سینا خطاب کرده گفت...» سفر خروج،یعنی سومین کتاب از اسفار خمسۀ تورات،داستان رفتن موسی علیه السّلام به کوه سینا،و میقات او با خداوند را چنین بیان می‌کند:

«و چون موسی به فراز کوه برآمد،ابر کوه را فرا گرفت،و جلال خداوند بر کوه سینا قرار گرفت، و شش روز ابر آن را پوشانید،و روز هفتمین موسی را از میان ابر ندا در داد...و موسی چهل روز و چهل شب در کوه ماند.» ⁽²⁾

محقّقان مذهبی مسیحی،سینا را چنین توصیف می‌کنند:کوهی است که در شبه جزیرۀ طور

سینا واقع است،و حضرت اقدس الهی از بالای آن شریعت خود را به قوم اسرائیل عطا فرمود.» ⁽¹⁾

-قاموس کتاب مقدس(دکتر جمیز هاکس)،مادۀ سینا498/،چ اوّل.

«سعیر»یا«ساعیر»: سرزمینی است کوهستانی در جنوب فلسطین که ادوم یا ادومیه هم گفته می‌شود.به عقیدۀ جغرافی‌نویسان،در این کوه‌ها اوّلین بار انجیل بر حضرت مسیح،عیسی بن مریم علیهما السّلام نازل شده است ⁽²⁾.

«فاران»: دربارۀ این کلمه،در کتب رسمی مسیحی توضیح قطعی و نهایی وجود ندارد؛مثلا می‌گویند:«کوه فاران همان کوهی است که خداوند هنگام آمدن از آنجا تجلّی کرد.»و آنگاه این عبارات را اضافه می‌کنند:«و رأی معتبر آن است که کوه فاران،جزء جنوبی کوه‌هایی است در شمال شرقی دشت،که بنی اسرائیل در آن گردش می‌کردند...» ⁽³⁾

امّا نشانه‌ها و قرائنی وجود دارد که جای فاران را به خوبی نشان می‌دهد.مثلا در سفر تکوین، فصل بیست و یکم می‌خوانیم:

«و ابراهیم در صبحدم...نان و مطهره آب را گرفته و به هاجر داده،به دوشش گذاشت،و هم پسرش را به او داده،وی را روانه نمود...و آبی که در مطهره بود تمام شد،و پسر را در زیر بوته‌ای از بوته‌ها گذاشت،و روانه شده در برابرش به مسافت یک تیر پرتاب نشست،و گفت که مرگ پسر را نبینم،و در برابرش نشسته،و آواز خود را بلند کرده گریست،و خدا آواز پسر را شنید،ملک خدا هاجر را از آسمان آواز داده،به او گفت:ای هاجر!تو را چه واقع شد؟مترس زیرا که خدا آواز پسر را در جای بودنش شنیده است.برخیز و پسر را بردار و او را به دستت بگیر،زیرا که او را امّت عظیمی خواهم کرد،و خدا چشمان او را گشاده کرد،و چاه آبی دید،و روانه شده و مطهره را از آب پر کرد،و به پسر نوشانید،و خدا با پسر بود که نشو و نما کرد،و در بیابان ساکن شده تیرانداز گردید،و در بیابان پاران ساکن شد...» ⁽⁴⁾

اینجا صحبت از اسماعیل و هاجر است که همه می‌دانیم در بیابان‌های حجاز و مکّه سکونت کردند،و چاه زمزم اوّلین بار برای اسماعیل،در همین جا از زمین جوشید،و امروز نیز قبر اسماعیل

و هاجر در«حجر اسماعیل»در مسجد الحرام و شهر مکّه مشهور و معروف است. ⁽¹⁾

-تاریخ(یعقوبی)182/1؛ابن هشام 5/1؛طبری 314/1؛الطبقات(ابن سعد)52/1؛الاکتفاء 63/1؛معجم البلدان 211/2.

بدین ترتیب جای فاران یا پاران،که وطن و مدفن اسماعیل و هاجر بوده،به خوبی روشن می‌شود.

جغرافی‌نویسان قدیم هم به همین حقیقت تصریح می‌کنند. ⁽²⁾

با توجّه به بحث گذشته،به خوبی روشن است که این آیه،به ظهور سه دین بزرگ به دست موسی و عیسی و پیامبر اسلام اشاره می‌کند،که اوّلی در سینا،دومی در ساعیر و فلسطین،و سومی در حجاز و کوفه فاران-در اطراف شهر مکّه-پدیدار شده‌اند.نشانه‌های دیگری که در آیۀ مذکور هست و کاملا با پیامبر اسلام تطبیق می‌کند،عبارتند از:

چنان که دیدیم در آیه صحبت از سه بار ظهور الهی بود،یعنی سه بعثت بزرگ،یا برانگیخته شدن سه پیامبر اولو العزم و صاحب شریعت.و تصریح می‌شود که سومین تن از این پیامبران،و سومین بعثت،از کوه فاران انجام گرفته است.و می‌دانیم که وحی برای بار اوّل در شریعت خاتم انبیا،در غاری از کوه حرا(فاران)،یکی از کوه‌های اطراف مکّه(و بیابان فاران)اتّفاق افتاده است.

نیز می‌دانیم هم آن حضرت بود که چند سال بعد،با ده هزار سرباز مسلمان وارد مکّه شد؛و داستان همراهی ده هزار مقرّب،تنها در زندگانی پیامبر اکرم اتّفاق افتاده است و بس.زیرا حضرت موسی علیه السّلام در ابتدای ظهور،تنها برادرش هارون را به همراه داشت،و در خروج از مصر با تمام بنی اسرائیل همراه بود که پاره‌ای از مورّخان معتبر مذهبی مسیحی،تعدادشان را بیش از ششصد هزار گفته‌اند. ⁽³⁾

حضرت عیسی علیه السّلام هم تا پایان دوران تعلیمات خویش،اندکی پیرو یافت که بنا به کتاب «اعمال رسولان»در حدود صد و بیست تن بودند، ⁽⁴⁾و از میان ایشان دوازده تن انتخاب شدند و

عنوان حواریان وی را یافتند که یاران همیشگی و همراهان دائمی و شاگردان مخصوص او بودند. ⁽¹⁾

-تاریخ کلیسای قدیم(و.م.میلر)31/-32،ترجمۀ علی نخستین،چ آلمان.

مسیحیان کوشیده‌اند که با تحریف این آیۀ تورات،آن را با ظهور عیسوی تطبیق کنند.لذا در پاره‌ای از نسخ جدیدتر،به جای جملۀ مذکور،این عبارت را می‌خوانیم:

«و تلألأ من جبل فاران و اتی من ربوات القدس»: ⁽²⁾«از کوه فاران پرتو افشان شد،و از بلندی‌های قدس(بیت المقدس و فلسطین)آمد.»اضافه بر این تحریف در این نسخه،اصولا صحبت از همراهان وجود ندارد.در یک ترجمۀ فارسی به جای ده هزار می‌نویسد:«با هزار هزاران مقدّسان ورود نمود.» ⁽³⁾

این تعبیر،یک نشان دقیق از اسلام است.ما می‌دانیم اسلام،شریعت و دینی است که در آن جهاد،به صورت یک عبادت،رکنی از دین را تشکیل می‌دهد،و در هیچ آیین دیگری،بدین شکل مسألۀ جهاد مطرح نشده و ابعاد مختلف نیافته است.

و این نشانۀ دقیق دیگری از اسلام و پیامبر آن است.در قرآن کریم همین معنی چنین آمده است:

وَ ما أَرْسَلْناکَ إِلاّ رَحْمَةً لِلْعالَمِینَ ⁽⁴⁾

«نفرستادیم تو را،جز به خاطر اینکه برای همۀ جهانیان رحمت عام باشی.»

فَبِما رَحْمَةٍ مِنَ اللّهِ لِنْتَ لَهُمْ ⁽⁵⁾

«و پس به خاطر رحمت خداوندی با ایشان نرمخو و مهربان هستی.»

در تورات قدیم،سخن از این است که همۀ قبایل و ملل،و همۀ مردمان و خلاصه جهانیان، به طور دسته جمعی مورد مهر و دوستی پیامبری است که از کوه فاران ظهور می‌کند.آیات قرآن نیز این خصوصیت را در مورد پیامبر اسلام،اعلام و تصدیق می‌کند.امّا بعدها در نسخه‌های جدیدتر

تورات،این معنی هم به تحریف دچار شده و به صورت:«به درستی که قبایل خود را دوست داشت» ⁽¹⁾

-تورات فاضل خان.

آیۀ چهارم:

مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّهِ وَ الَّذِینَ مَعَهُ أَشِدّاءُ عَلَی الْکُفّارِ رُحَماءُ بَیْنَهُمْ تَراهُمْ رُکَّعاً سُجَّداً یَبْتَغُونَ فَضْلاً مِنَ اللّهِ وَ رِضْواناً سِیماهُمْ فِی وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ ذلِکَ مَثَلُهُمْ فِی التَّوْراةِ وَ مَثَلُهُمْ فِی الْإِنْجِیلِ کَزَرْعٍ أَخْرَجَ شَطْأَهُ فَآزَرَهُ فَاسْتَغْلَظَ فَاسْتَوی عَلی سُوقِهِ یُعْجِبُ الزُّرّاعَ لِیَغِیظَ بِهِمُ الْکُفّارَ... ⁽³⁾

«محمّد پیامبر خداست،و آن کسان که همراه او هستند،با کفّار شدّت عمل داشته،و در میان خودشان در کمال رحمت و عطوفت هستند.اینان را در حال رکوع و سجود بسیار مشاهده می‌کنی،در حالی که فضل و رضای خداوندی را طلب می‌کنند.نشانی ایشان در صورتشان،اثر سجده است.این صفت،علامت یاد شده از ایشان در تورات می‌باشد،و در انجیل به درختی تشبیه شده‌اند که در کنارش ساقۀ کوچکی از زمین روییده،و رفته رفته قوّت گرفته،و قطور شده و تنۀ اصلی را کمک کرده و زارعان آن زراعت را خوش‌آیند می‌گردد،و کافران را به خشم و غضب می‌آورد...»

می‌بینیم که نه تنها پیامبر،بلکه حتّی یاران او نیز با صفات مخصوصشان،در تورات و انجیل -قرنها قبل از ظهور اسلام-نشانه داشته و مورد بحث واقع شده‌اند.

آیۀ پنجم:

وَ لَمّا جاءَهُمْ کِتابٌ مِنْ عِنْدِ اللّهِ مُصَدِّقٌ لِما مَعَهُمْ وَ کانُوا مِنْ قَبْلُ یَسْتَفْتِحُونَ عَلَی الَّذِینَ کَفَرُوا فَلَمّا جاءَهُمْ ما عَرَفُوا کَفَرُوا بِهِ فَلَعْنَةُ اللّهِ عَلَی الْکافِرِینَ ⁽⁴⁾

«و آنگاه که کتابی(قرآن)از نزد خداوند برای ایشان(یهودیان)آمد که آنچه را که نزد ایشان

است(تورات)،تصدیق می‌نمود،در حالی که ایشان در گذشته به نام این پیامبر و به حقّ او،از خداوند نصرت و فتح(علیه کفار)درخواست می‌کردند،آنگاه که آنچه می‌شناختند به نزدشان آمد،بدان کفر ورزیدند.پس لعنت خداوند بر کافران باد.»

دین یهود از یمن به جزیرة العرب پا نهاد.یهودیانی که در مدینه و حوالی آن سکونت داشتند، به انتظار و امید دیدار آخرین پیامبر خدا،بدین سرزمین کوچ کرده بودند.آنها که در فدک بودند،و آنها که در خیبر،و آنها که در مدینه،همه به دنبال همین هدف،وطن اصلی خویش را ترک کرده بودند.یهودیان ساکن مدینه،بعدها با کوچ قبایل عربی یمن روبرو شدند.اعراب یمنی که به مدینه کوچیدند،رفته رفته گسترش یافته با نام اوس و خزرج دو قبیلۀ بزرگ تشکیل دادند. گاه‌وبیگاه درگیری‌هایی میان این دو دسته،از یک طرف یهودیان و از طرف دیگر اعراب مشرک اوس و خزرج،به وجود می‌آمد.

در این نبردها بود که یهودیان،چون همۀ خداپرستان،برای پیروزی دست به دعا برمی‌داشتند و از خداوند به نام و احترام پیامبر بزرگ آینده،پیروزی طلب می‌کردند،و قرآن کریم از این مطلب با عبارت: یَسْتَفْتِحُونَ عَلَی الَّذِینَ کَفَرُوا یاد می‌کند. ⁽¹⁾

-رجوع کنید به:تفسیر الکشاف 123/1،چ قاهره،1373؛تفسیر طبری 325/1-327؛تفسیر الجلالین:19؛تفسیر الدّر المنثور.

نتیجه

با توجّه به تمام مباحث گذشته،می‌بینیم که تعبیر قرآن در دو آیه،تا چه اندازه صحیح و زیباست.

خداوند متعال در آیۀ اوّل می‌فرماید:

اَلَّذِینَ آتَیْناهُمُ الْکِتابَ یَعْرِفُونَهُ کَما یَعْرِفُونَ أَبْناءَهُمْ وَ إِنَّ فَرِیقاً مِنْهُمْ لَیَکْتُمُونَ الْحَقَّ وَ هُمْ یَعْلَمُونَ ⁽¹⁾

-بقره:146. [1]

«آنها که بدیشان کتاب(آسمانی)داده‌ایم،او(پیامبر اسلام)را همچون فرزندان خویش می‌شناسند،(ولی)گروهی از ایشان،دانسته،حق را کتمان می‌کنند.»

و در آیۀ دوم:

اَلَّذِینَ آتَیْناهُمُ الْکِتابَ یَعْرِفُونَهُ کَما یَعْرِفُونَ أَبْناءَهُمُ الَّذِینَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ فَهُمْ لا یُؤْمِنُونَ ⁽²⁾

«آن کسان که بدیشان کتاب داده‌ایم،او را همچون فرزندان خود می‌شناسند،و ایشان کسانی هستند که به خود زیان رسانده‌اند،پس آنان ایمان نمی‌آورند.»

آنچه در مجموعۀ آیات فوق مشاهده کردیم،این بود که بر اساس قرآن کریم،و تأییدات و دلایل تورات و انجیل،و مؤیّدات تاریخی،مسألۀ پیامبری رسول اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم،با تمام صفات و نشانه‌ها،قبل از ظهور آن حضرت مطرح بوده است،و بسیار کسان از اهل کتاب و اعراب مشرک،با آن آشنایی قبلی داشته‌اند.مردم شهر و دیار او،یهودیان و مسیحیان،عالمان و دانایان و آنها که از ایشان دور بوده‌اند،ظهور او و زمان آن،خصائص جسمانی و روحانی و خصائص دین و کتابش را می‌شناختند.

آیا با توجّه به این همه،ناآشنایی شخص پیامبر با این حقایق و سرنوشت و شخصیّت خویش، بعید و محال به نظر نمی‌آید؟

بنابراین،روایات نزول اوّلین وحی،که در آن از تردیدها و شک‌ها و ناباوری‌های پیامبر نسبت به پیامبری خویش سخن می‌گفت،گذشته از اشکال‌های اساسی در سند آنها،از نظر متن نیز کاملا بی‌ارزشند؛زیرا با قاطعیّت قرآن و تورات و انجیل و تاریخ و حتّی عقل،تناقض و منافات غیر قابل حل دارند.

شواهد یادشده از انجیل و تورات

همۀ نسخه‌های تورات و انجیل که در دست است،دچار تحریف گردیده‌اند.نمونه‌هایی از این تحریف‌ها،در بحثی که به نام«ادیان آسمانی و مسألۀ تحریف»از مؤلّف،ترجمه و نشر شده،آمده است.

با وجود همۀ این تحریفات،گاهی هم نمونه‌هایی از بشارت‌های انبیای سابق،دربارۀ بعثت پیامبر خاتم،دیده می‌شود؛مانند آنچه که در بعضی از نسخه‌های تورات و انجیل موجود در کتابخانۀ مجمع علمی اسلامی دیده می‌شود.که از آن جمله دو کتاب«تورات سامری»و«انجیل برنابا»می‌باشند.

ولی از آنجا که این دو کتاب مورد قبول همۀ مسیحیان نیست،در این باره چیزی از آن دو نقل نمی‌کنیم،و به نقل از سه نسخۀ دیگر اکتفا می‌نماییم.

سفر لثنیه 18 و خداوند بمن گفت آنچه گفتند نیکو گفتند*نبئ را برای ایشان

از میان برادران ایشان مثل تو مبعوث خواهم کرد و کلام خود را به دهانش خواهم

گذاشت و هر آنچه باو امر فرمایم بایشان خواهد گفت*و هر کسی که سخنان مرا که

و باسم من گوید نشنود من از او مطالبه خواهم کرد*

این قسمت از سفر تثنیۀ تورات را از عهدین موجود در کتابخانۀ دانشکدۀ اصول دین،به شمارۀ 1898،افست کرده‌ایم.صفحۀ عنوان آن در صفحۀ بعد دیده می‌شود.

کتاب مقدس یعنی کتب عهد عتیق و عهد جدید که از زبانهای اصلی عبرانی و کلدانی و یونانی ترجمه شده است و بنفقۀ جماعت مشهور به بریتش و فورن یمبل سوسائیتی دار السلطنۀ لندن مطبوع گردیده فی سنۀ 1932

باب سی و سیوم

1 و اینست دعای خیر که موسی مرد خدا قبل از مردن بر بنی اسرائیل خواند

2 و گفت که خداوند از سینای برآمد و از سعیر نمودار گشت و از

کوه فاران نورافشان شد و با ده هزار مقرّبان ورود نمود و از دست

راستش شریعتی آتشین برای ایشان رسید

3 بلکه قبائل را دوست داشت و همگی مقدّساتش در قبضۀ تو

هستند و مقرّبان پای تو بوده تعلیم ترا خواهند پذیرفت

4 موسی ما را بشریعتی امر کرد که میراث جماعت بنی یعقوب باشد

این قسمت را از نسخۀ تورات موجود در دانشکدۀ اصول دین،به شمارۀ 2228،افست کرده‌ایم.صفحۀ عنوان آن در صفحۀ بعد دیده می‌شود.

کتاب المقدّس و هو کتاب العهد العتیق که آن را

توما رابنسن قسّیس

از اصل عبرانی به عبارت فارسی

ترجمه نمود

جلد اول

فی مدینة لندن المحروسة

بدار الطباعة رچارد واطس

سنة 1739 المساکلة

انجیل یوحنا14 ان کنتم 16 تحبوننی فاحفظوا وصایایو انا اطلب من الاب فیعطیکم فارقلیط آخر 17 لیثبت معکم الی الابدروح الحق الذی لن یطیق العالم ان یقبله و من لا یحبّنی لیس یحفظ کلامی و کلمتی التی سمعتموها لیست لی بل للاب الذی ارسلنی 29کلمتکم بهذا مقیما عندکمو الفارقلیط روح القدس الذی یرسله الاب 20 باسمی هو یعلمکم کل شیء و هو یذکرکم کلما قلته لکم*

30و الان قد قلت لکم قبل ان یکون حتّی اذا کان تؤمنوامن الان لا 31 اکلمکم کثیرا لان ارکون هذا العالم یأتی فلما اذا جاء الفارقلیط الذی ارسله انا الیکم من 27 الاب روح الحق الذی من الاب ینبثق هو یشهد لاجلی*

الاصحاح السادس عشر و لم اخبرکم بهذه من البدی لانی معکم و الان فانی منطلق الی من ارسلنی و لیس احد منکم یسالنی 7 الی این تذهببل لانی قلت لکم هذه فالکابة ملأت قلوبکملکنی اقول لکم الحق انه خیر لکم ان انطلق لانی ان لم انطلق لم یأتکم الفارقلیط 8 فاما ان انطلقت ارسلته الیکمفاذا جاء ذاک فهو یوبخ العالم علی 9 خطیة و علی برّ و علی حکماما علی الخطیة فلأنهم لم یؤمنوا بی 10و اما علی البر فلانی منطلق الی الاب و لستم تروننی بعدو اما علی 12 الحکم فان ارکون هذا العالم قد دینو ان لی کلاما کثیرا اقوله 13 لکم و لکنکم لستم تطیقون حمله الانو اذا جاء روح الحق ذاک فهو یعلمکم جمیع الحق لانه لیس ینطق من عنده بل یتکلم بکلما یسمع 14 و یخبرکم بما سیأتیو هو یمجدنی لانه یأخذ مما هو لی و یخبرکم 15*جمیع ما هو للاب فهو لی فمن اجل هذا قلت ان مما هو لی یأخذ 16 و یخبرکم

این بخش از انجیل یوحنا را از عهدین موجود در دانشکدۀ اصول دین،به شماره 1899،افست نموده‌ایم،که صفحۀ عنوان آن در صفحۀ بعد دیده می‌شود.

کتاب المقدس المشتمل علی کتب العهد العتیق الموجودة فی الاصل العبرانی و ایضا کتاب العهد الجدید لربنا یسوع المسیح بعد العبد الفقیر رچارد واطس فی لندن المحروسة سنة 1831 المسیحیة علی النسخة المطبوعة فی رومیة العظمی سنة 1671 لمنفعة الکنائس الشرقیة

ترجمۀ بشارات گذشته در(انجیل)فارسی چنین آمده است:

انجیل یوحنّا 14 اگر مرا دوست دارید احکام مرا نگاه داریدو من از پدر سؤال میکنم و تسلی‌دهندۀ دیگر بشما عطا خواهد کرد تا همیشه با شما بماند

و آنکه مرا محبّت ننماید کلام مرا حفظ نمیکند و کلامی که میشنوید از من نیست بلکه از 25 پدریست که مرا فرستاداین سخنان را بشما گفتم وقتی که با شما بودملیکن تسلّی 26 دهنده یعنی روح القدس که پدر او را باسم من میفرستد او همه چیز را بشما تعلیم 27 خواهد داد و آنچه بشما گفتم بیاد شما خواهد آورد

29 و الآن قبل از وقوع بشما گفتم تا وقتی که واقع گردد ایمان آورید*بعد 30 بسیار با شما نخواهم گفت زیرا که رئیس این جهان می‌آید

انجیل یوحنّا 15 لیکن چون تسلّی‌دهنده که او را از جانب پدر نزد شما میفرستم آید یعنی روح راستی که از پدر صادر میگردد او بر من شهادت خواهد داد*

انجیل یوحنّا 16 و من بشما راست میگویم که رفتن من برای شما مفید است زیرا اگر بروم تسلی‌دهنده نزد شما 8 نخواهد آمد امّا اگر بروم او را نزد شما میفرستمو چون او آید جهان را پر کند 9 10 و عدالت و داوری ملزم خواهد نمودامّا بر گناه زیرا که بمن ایمان نمیآورید،..

11 بر عدالت از آن سبب که نزد پدر خود میروم و دیگر مرا نخواهید دید*..

12 داوری از آن رو که بر رئیس این جهان حکم شده استو بسیار چیزهای دیگر 13 دارم بشما بگویم لکن الآن طاقت تحمّل آنها را نداریدو لیکن چون او..

روح راستی آید شما را بجمیع راستی هدایت خواهد کرد زیرا که از خود تکلم نمیکند بلکه بآنچه شنیده است سخن خواهد گفت و از امور آینده بشما خبر خواهد داده 14 او مرا جلال خواهد داد هرچه از آنِ پدر است از آنِ من است از این جهان گفتم ؟؟؟که 16 از آنچه آنِ من است میگیرد و بشما خبر خواهد داد*

این ترجمۀ انجیل یوحنا،از همان کتاب تورات گذشته که بشارت«اصحاح 18 سفر تثنیه»را از آن نقل کردیم می‌باشد، و صفحۀ عنوان آن دومین صفحۀ عنوان بود.

فرق بین دو نسخه:

مهمترین فرق این نسخۀ فارسی با آن نسخۀ عربی در تحریف کلمۀ«فارقلیط»است که به کلمۀ«تسلی دهنده»ترجمه شده است.

این تحریف برای آن انجام گرفته که«فارقلیط»در زبان تصویر صفحۀ عنوان این انجیل در صفحۀ 240 آمد.

فرق بین دو نسخه

مهم‌ترین تفاوت این نسخۀ فارسی با آن نسخۀ عربی،در تحریف کلمۀ«فارقلیط»است،که به کلمۀ«تسلّی‌دهنده»ترجمه شده است.

این تحریف برای آن انجام گرفته که«فارقلیط»در زبان عبری به معنی«احمد»در زبان عربی، و به معنی«ستوده»در زبان فارسی می‌باشد.بنابراین در این ترجمه خواسته‌اند که عبارت انجیل،از تصریح به نام پیامبر خاتم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم دور گردد.

فشردۀ گفتار دو پیامبر

در اصحاح 18،سفر تثنیه،حضرت موسی بنی اسرائیل را بشارت داده که خداوند می‌فرماید:

پیامبری از میان برادران ایشان،مثل تو مبعوث خواهم کرد و کلام خود را به دهانش خواهم گذاشت.

فشردۀ وصیّت حضرت موسی،در اصحاح 33،سفر تثنیه،آن است که فرموده:

«خداوند از سینا برآمده و از سعیر نمودار گشت،و از کوه فاران نورافشان شد.(سپس)با ده هزار از مقرّبان(به مکّه)وارد شد و از دست راستش،شریعتی آتشین(شریعت جنگ)برای ایشان رسید.»

و خلاصۀ وصیّت حضرت عیسی،در اصحاح 14 و 15 و 16 انجیل یوحنّا،چنین آمده است:

«من از خدا درخواست می‌کنم پیامبر دیگری به شما عطا کند تا همیشه(شریعت او)با شما بماند.

و آنکه مرا محبّت ننماید،کلام مرا حفظ نمی‌کند.و کلامی که می‌شنوید از من نیست،بلکه از خداست که مرا فرستاد.این سخنان را وقتی که با شما بودم گفتم،ولی وقتی«فارقلیط»را خدا بفرستد،او همه چیز را به شما تعلیم می‌کند،و آنچه را به شما گفتم،او یاد شما خواهد آورد.الآن قبل از وقوع،به شما گفتم تا وقتی که واقع شود،ایمان آورید.بعد از این بسیار به شما نخواهم گفت، زیرا که رئیس این جهان خواهد آمد.

و چون«فارقلیط»از جانب خدا بیاید،او بر من شهادت خواهد داد.

من به حق به شما می‌گویم که رفتن من برای شما مفید است،زیرا اگر من نروم«فارقلیط»نزد شما نخواهد آمد،و چون من بروم او خواهد آمد.

بسیاری چیزهای دیگر نیز دارم که به شما بگویم،لکن الآن طاقت تحمّل آنها را ندارید.و

چون او آید شما را به جمیع راستی‌ها هدایت خواهد کرد،زیرا که او از خود تکلّم نمی‌کند،بلکه آنچه را(از خدا)شنیده است خواهد گفت،و از امور آینده به شما خبر خواهد داد،و او مرا تجلیل خواهد کرد.»

مقایسه آیات قرآن با عبارت عهدین(تورات و انجیل)

اکنون به قرآن بازگردیم تا بنگریم آنچه را که مسیح پیش‌گویی کرده است،قرآن چگونه گواهی نموده است.

در آیۀ 6 از سورۀ صف می‌فرماید:

«و آنگاه که عیسی بن مریم گفت:ای بنی اسرائیل!من رسول خدایم به سوی شما،و تصدیق کنندۀ آنچه پیش از من بوده(تورات)،هستم،و بشارت‌دهندۀ به پیامبری می‌باشم که بعد از من آید،و نام او احمد است.»

و دربارۀ اینکه او«از خود تکلّم نمی‌کند»در آیات 3 و 4 از سورۀ نجم چنین آمده است:

وَ ما یَنْطِقُ عَنِ الْهَوی إِنْ هُوَ إِلاّ وَحْیٌ یُوحی

«از هوای نفس سخن نمی‌گوید،و نیست گفتار او مگر از وحی که بر او نازل شده است.»

و«تجلیل از عیسی»در برابر یهود بوده که نسبت‌های ناروا به حضرت مریم دادند.در این باره قرآن در آیۀ 42 سورۀ آل عمران چنین می‌فرماید:

«خدا تو را برگزیده و پاکیزه فرموده بر زنان جهان(عصر خود).»

و در آیۀ 49 می‌فرماید:

«و آنگاه که ملائکه گفتند:ای مریم!خداوند تو را بشارت می‌دهد به کلمه‌ای از خودش(خود به تو فرزندی می‌دهد)که نامش مسیح و عیسی بن مریم است،و آبرومند است در دنیا و آخرت.» و در آیۀ 91 از سورۀ انبیا می‌فرماید:

«و یاد کن مریم را که دامنش را پاک داشت و در آن از روح خود دمیدیم،و او را با فرزندش، معجزه و آیت بزرگ برای اهل عالم قرار دادیم.»

و در آیۀ 34 از سورۀ مریم آمده است:

«این است عیسی بن مریم،گفتار حقّی که در آن تردید می‌دارند.»

اکنون جا دارد چند سؤالی را برای مسیحیان طرح کنیم و از ایشان بپرسیم:

آن نبیّی که موسی به بنی اسرائیل خبر داد خداوند از برادران بنی اسرائیل مبعوث خواهد کرد،و سخنان خود را به دهانش خواهد گذاشت،که بوده؟

آن نبی که بعد از موسی آمده،و از قوم بنی اسرائیل نبوده،چه کسی بوده است؟

و نیز بپرسیم:

خداوند پس از آنکه از سینا برآمد،و از سعیر نمودار شد،بر چه کسی در کوه فاران(مکّه) نورافشان شد؟

و آن کس که با ده هزار مقرّبان وارد(مکّه)شده،و در دست راستش شریعتی آتشین داشته،که بوده؟

و آن کسی که عیسی از آمدن او خبر داد،چه کسی بوده است؟

او چه کسی است که در همین انجیل‌ها وصفش از زبان حضرت عیسی چنین آمده است:

«فارقلیط را خدا می‌فرستد،او همه چیز را به شما تعلیم می‌کند،و آنچه را به شما گفتم،او یاد شما خواهد آورد.من بسیار به شما نخواهم گفت،زیرا که رئیس این جهان خواهد آمد.»

این کس این صفات که بوده؟

آن کس که بعد از مسیح آمده،و از مسیح تجلیل کرده،و بر راست‌گویی او شهادت داده، کیست؟

آن کسی که از خود تکلّم نکرده،بلکه آنچه از خدا شنیده گفته،کیست؟

چه کسی بوده که حضرت موسی و عیسی،هر دو درباره‌اش گفتند:خدا کلام خود را بر زبانش بگذارد،نه آنکه وحی بر او مانند الواح تورات موسی باشد.آن کس که بوده است؟!!

اینک به بررسی روایات و رویدادهایی در گذشتۀ زندگانی پیامبر می‌پردازیم،که افرادی قبل از بعثت،با ظهور و برانگیخته شدن پیامبر خاتم آشنا بوده‌اند،و همه به حقیقت مورد بحث،اشارت و دلالت کافی دارند،که این خود دومین برهان صادق ما بر جعلی بودن روایات نزول اوّلین وحی هست.

در انتظار پیامبر خاتم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم

دیر بحیرای راهب

بازرگانان قریش هر سال یک بار به سوی شام،و یک بار به سوی یمن می‌رفتند.ابو طالب رئیس و شیخ قریش نیز گاه در این سفرهای تجارتی شرکت می‌کرد.پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم که بعد از وفات پدربزرگ خود،عبد المطّلب،در کفالت عموی بزرگوار خویش،ابو طالب بود،در یکی از این سفرها با او همراه شد.پیامبر دوازده سال بیشتر سن نداشت که به شام سفر کرد.

کاروان قریش آمادۀ حرکت بود.برادرزاده دست از عموی خویش برنداشت،و با اصرار از او خواست که وی را نیز به همراه ببرند.رئیس بزرگوار و مهربان قریش با اینکه سختی‌های سفر را می‌دانست و از خطرات راه آگاه بود،نتوانست او را که بی‌نهایت دوست می‌داشت،ناامید کند.

کاروان به راه افتاد،امّا هنوز به مقصد خویش نرسیده بود که در بیرون شهر بصری ⁽¹⁾

-شهری است در حوالی دمشق(معجم البلدان 441/1).

سالیان درازی بود که راهبی مسیحی،امّا یکتاپرست ⁽²⁾،به نام«بحیرا»در سرزمین بصری صومعه‌ای داشت،و در آن به عبادت مشغول بود.او اطّلاعات زیادی از کتاب‌های مذهبی گذشته داشت.

اصولا در این صومعه نسل‌هایی از راهبان مسیحی زندگانی کرده بودند که هر کدام پس از

مرگ،جای خود را به دیگری واگذار می‌کردند.کتابی نیز در میان ایشان دست به دست می‌گشت که به صورت میراثی گرانقدر نگهداری می‌شد.در واقع آگاهی‌های این راهبان به این کتاب وابسته بود.

کاروان قریش هر سال در کنار این دیر توقّف می‌کرد تا خستگی بگیرد.امّا هرگز بحیرا را نمی‌دیدند و با او نمی‌توانستند تماسی برقرار کنند.اتّفاقا امسال به محض اینکه فرود آمدند،با بحیرا برخورد کردند که از صومعۀ خویش بیرون می‌آمد.بحیرا با دیدن افراد کاروان،آنها را به غذا دعوت می‌کرد.

مردی از قریشیان سؤال کرد:ای بحیرا!به خدای سوگند،کار امروز تو شگفت‌آور است.ما سالیان دراز از کنار صومعۀ تو گذر می‌کردیم و چنین رفتاری از تو نمی‌دیدیم؟!

بحیرا جواب داد:آری،راست می‌گویی؛امّا شما مهمانید و من دوست دارم که شما را اکرام کنم و غذا برای شما تهیه نمایم.

همه بر سفرۀ او جمع شدند،و تنها پیامبر اکرم به خاطر کمی سن،کنار بارها باقی ماند.عالم و زاهد مسیحی،هنگامی که به مهمانان نگریست،در میانشان مطلوب خویش را نیافت؛گفت:ای قریشیان!نباید هیچ کس از شما از سفرۀ من دور بماند!

جواب گفتند:همه بر سر سفره حاضرند،جز جوانی خردسال که برای محافظت بارها مانده است.

گفت:نه،باید همه بیایند.

مردی از قریشیان گفت:ما سزاوار سرزنش هستیم،زیرا پسر عبد اللّه بن عبد المطّلب را بر سر این سفره ننشانده‌ایم.

پیامبر را بر سر سفره راهب آوردند.راهب فقط به این مهمان خردسال نگاه می‌کرد.او با دقّت فراوان حرکات و اعمال و قد و قامت و سیمای این نوجوان قریشی را از نظر می‌گذراند.بعد از پایان غذا،آنگاه که همه برخاستند و رفتند،بحیرا گفت:ای جوان!از تو به حقّ لات و عزّی می‌خواهم که به همۀ سؤال‌های من پاسخ بدهی!

پیامبر فرمود:با نام لات و عزّی چیزی از من مخواه.به خدای سوگند،من به هیچ چیز مانند اینها با بغض و کینه و دشمنی نمی‌نگرم!

بحیرا گفت:پس به خدای سوگند،به من خبر بده از آنچه از تو سؤال می‌کنم.

پیامبر گفت:سؤال کن از هر چه می‌خواهی!

بحیرا سؤال‌هایی در مورد بیداری و خواب و حالات و زندگانی آن حضرت به عمل آورد؛ جواب‌هایی که شنید همه با آنچه انتظار داشت تطبیق می‌کرد.آنگاه به پشت شانۀ پیامبر نگاه کرد و در میان دو کتف او به جستجوی خالی-که بعدها مهر نبوّت نام گرفت-پرداخت،و آن را بدان شکل که انتظار داشت،در همانجا که می‌دانست،یافت.پس از این بازبینی،روی خود را به ابو طالب کرد و گفت:این جوان با تو چه نسبتی دارد؟

ابو طالب پاسخ داد:فرزند من است.

بحیرا گفت:این فرزند تو نیست؛او نباید پدری داشته باشد.

ابو طالب گفت:آری،او فرزند برادر من است.

گفت:پدرش چه شده است؟

ابو طالب پاسخ داد:پدرش در حالی که مادرش بدو حامله بوده،از دنیا رفته است.

بحیرا گفت:راست گفتی؛این برادرزاده‌ات را به شهر خودش بازگردان،و از نقشه‌ها و کینه‌های یهود در مورد او بترس و برحذر باش.به خدای سوگند،اگر یهودیان او را ببینند و آنچه من دانستم و شناختم،بدانند و بشناسند،وی در معرض خطر قرار خواهد گرفت.این برادرزادۀ تو در آینده شأنی عظیم خواهد یافت. ⁽¹⁾

-ابن هشام 180/1-183،چ مصطفی السقا و دیگران،مصر سال 1375؛طبری 277/2-278؛الکامل 23/2-24، چ دار الکتاب؛تاریخ الاسلام(ذهبی)28/2-30،چ دمشق؛الاکتفاء 190/1-193؛حلبی 130/1-132،چ مصر،1382.

دومین سفر به شام

پیامبر به سن بیست و پنج سالگی رسیده بود.او اضافه بر اینکه نوادۀ شیخ و رئیس محترم و بزرگ قبیله محسوب می‌شد،خود نیز به خاطر صفات برجسته و اخلاق ممتازش،اعتباری خاص کسب کرده و به لقب«امین»شهرت یافته بود.

در همین سال،روزی ابو طالب به وی گفت:فرزند برادرم!من مردی هستم از مال دنیا تهی‌دست؛زمانه نیز بر ما سخت گرفته و سالهای عسرت‌باری بر ما گذشته و می‌گذرد.من سرمایه‌ای برای تجارت ندارم که به کار اندازم و بدان،از عسرت نجات یابیم.حال که کاروان تجارتی قریش آمادۀ سفر به شام است،تو خود را به خدیجه دختر خویلد معرّفی کن،تا او این بار

تو را برای تجارت همراه کاروان کند.شاید گشایشی در کار ما پدید آید.

خبر این گفتگو به خدیجه رسید.او مأموری برای دعوت پیامبر بدین کار فرستاد و دست آخر، بیش از هر سال اموالی برای تجارت بدو سپرد.پیامبر به همراهی کاروان تجارتی قریش،با غلام مخصوص خدیجه،به سوی شام حرکت کرد.

طبق معمول،کاروان بر سر راه خود به بصری رسید و در این شهر توقّف کرد.پیامبر و میسره با اموالشان در بازار شهر جای گرفتند.محل فرود آمدن ایشان در جوار صومعه‌ای بود که در آن راهبی به نام نسطور منزل داشت.یک درخت سدر نیز در کنار این صومعه روییده بود که بسیار کهنسال بود.پس از آنکه بارها فرود آمد،پیامبر به زیر درخت سدر پناه برده بدان تکیه داد و نشست.

نسطور،راهب مسیحی سر از پنجرۀ صومعه بیرون آورد و به میسره-که از قبل او را می‌شناخت-گفت:ای میسره!این شخص که در زیر درخت جای گزیده است،کیست؟

میسره گفت:مردی از قریش و از اهل مکّه است.

راهب گفت:در زیر این درخت،جز یک پیامبر کسی جای نگرفته است!آنگاه سؤال کرد:آیا در چشمانش لکۀ سرخی وجود دارد؟

میسره پاسخ داد:آری،و هیچ وقت نیز این لکۀ سرخ برطرف نمی‌شود!

راهب گفت:او آخرین پیامبر خداست.ای کاش در آن زمان که او مبعوث می‌شود و فرمان اظهار رسالت می‌گیرد،من بودم....

روزهای بعد پیامبر به بازار بصری رفت و کالاهای خویش را در معرض فروش گذاشت.سپس به خریدن امتعۀ لازم پرداخت.البته در این خریدوفروش ،با مردی اختلاف پیدا کرد.آن مرد گفت:تو به لات و عزّی سوگند یاد کن!

پیامبر جواب داد:من هرگز به این دو سوگند یاد نکرده‌ام و هرگاه از کنار اینها عبور می‌کنم،از آنها روی می‌گردانم!

آن مرد جواب داد:حرف،حرف توست،و من در این اختلاف نظر،سخن تو را قبول دارم.

وقت دیگری این مرد با میسره خلوت کرد و به او گفت:میسره!به خدای سوگند،این مرد پیامبر است.سوگند بدان کس که جان من به دست قدرت اوست،این همان است که احبار و دانشمندان ما،او را در کتاب‌های خویش با توصیفات و نشانه‌های کامل و روشن یاد کرده‌اند.

این گونه سخنان در ذهن و جان میسره نقش می‌بست و در خاطره‌اش تأثیر می‌گذاشت.او که در طول مسیر مجذوب شخصیت پیامبر شده بود،با شنیدن این سخنان علاقه‌اش بیشتر می‌شد.... ⁽¹⁾

-الطبقات الکبری 156/1-157،چ بیروت؛ابن هشام 187/1-189،چ مصر 1375؛طبری 280/2-281،چ محمّد ابو الفضل ابراهیم؛الکامل 24/2-25؛حلبی 147/1-152.

دانای ایران

عبد اللّه بن عباس می‌گوید:سلمان فارسی داستان اسلام آوردن خویش را چنین بازگو نمود:

من مردی ایرانی‌نژاد و از اهل اصفهان بودم.زادگاهم قریه‌ای به نام«جی»بود و پدرم دهقان (مالک و رئیس)آن محسوب می‌شد.پدرم بسیار مرا دوست می‌داشت،تا آنجا که چون دختران، مرا در خانه نگاه می‌داشت و اجازۀ بیرون رفتن نمی‌داد.من در مذهب خویش(زرتشتی)آن قدر کوشا بودم که به خدمت آتش منصوب شدم.

یک روز که به دستور پدر از خانه خارج شده به سوی مزرعه‌اش می‌رفتم،به کنیسه‌ای از نصاری برخورد کردم.صدای مسیحیان را شنیدم که به نماز مشغول بودند.به کنیسه وارد شدم.نماز مسیحیان،مرا که برای بار اوّل آن را می‌دیدم،سخت مجذوب کرد.آن قدر در آنجا ماندم که شب فرا رسید،و مأموریت خویش را به کلّی فراموش کردم.پدرم پس از اطّلاع از حوادث آن روز و توجّه و علاقۀ من به مسیحیت،سخت ناراحت شد و مرا در خانه محبوس کرد.

امّا من پنهان از چشم او،با مسیحیان ارتباط برقرار کردم و از آنها خواهش کردم اگر کاروانی که به بلاد مسیحی سفر می‌کند،به ناحیۀ ما آمد،مرا آگاه کنند.بدین وسیله از حبس گریختم و با آن کاروان به شام سفر کردم.در آنجا با دانشمندی از دانشمندان مسیحی همنشین شده او را به عنوان مربّی و استاد خود انتخاب کردم.امّا این مرد ریاکار بود و به پاره‌ای از گناهان دست می‌یازید.

پس از مرگ او،اسقف دیگری در کنیسه جانشین او شد که آیتی از زهد و عبادت بود.من بدو دل بستم و سالیانی چند به عنوان شاگرد با او همراه ماندم.او در هنگام مرگ،مرا به عالمی در موصل ⁽²⁾راهنمایی کرد.چند سال نیز به شاگردی این عالم،که چون دوستش بسیار پرهیزکار بود، به سر آوردم.هنگامی که زمان وفات او در رسید،از وی خواهان استاد دیگری شدم.این پیر، یادآور مردی دانشمند و پاکدامن در نصیبین ⁽³⁾شد.

بعد از وفات او،به نصیبین سفر کردم و به دیدار استاد و عالمی که در این شهر بود،نائل گشتم،و تا دم مرگش از محضرش بهره گرفتم.

پس از وی،طبق سفارشی که در لحظات آخر کرده بود،به عموریه ⁽¹⁾

-عموریه به دو شهر گفته می‌شود،که یکی از آن دو در نزدیکی شام قرار داشته است.

آنگاه که وی نیز آمادۀ رخت بستن از این جهان بود،به من گفت:

به خدای سوگند،دیگر امروز کسی را که بدانچه ما ایمان داریم،معتقد باشد و به راه و روش ما راه پوید،نمی‌شناسم،تا تو را به نزد وی راهنمایی کنم.امّا زمان ظهور پیامبری نزدیک شده که در سرزمین عرب،به دین ابراهیم مبعوث می‌گردد.محل هجرت او سرزمینی است که در آن نخل می‌روید،و در میان زمین‌هایی مملو از سنگ‌های آتشفشانی،از دو طرف محصور می‌باشد. ⁽²⁾او هدیه می‌پذیرد،امّا از صدقه دوری می‌نماید،و در میان دو کتف او خاتم نبوّت(خالی بزرگ و سیاه رنگ که بر آن موی رسته است)وجود دارد.اگر می‌توانی به آن سرزمین برو.... ⁽³⁾

ابن هیّبان شامی

چند سالی بیش به ظهور اسلام باقی نمانده بود که مردی از یهودیان شام،به نام«ابن هیّبان»به مدینه سفر کرد.آنها که او را دیده بودند،از فضائل وی تعریف‌ها می‌کردند؛می‌گفتند:ما هرگاه گرفتار خشکسالی بودیم و نیازمند باران،به دامان او چنگ می‌زدیم و از او می‌خواستیم که برای نزول باران دست به دعا بردارد.معمولا در این گونه مواقع ابن هیّبان می‌گفت:نه،من این کار را نخواهم کرد مگر اینکه شما قبل از دعا مقداری صدقه بپردازید.

ما می‌پرسیدیم:چه بدهیم؟

جواب می‌داد:برای هر نفر مقداری گندم یا جو.

دستور او را اجرا می‌کردیم.آنگاه همراه ما به صحرا می‌آمد و دست به دعا برمی‌داشتیم؛هنوز به خانه بازنگشته بودیم که ابرها در آسمان پدیدار می‌شدند و بر سرمان می‌باریدند.بارها این حادثه تکرار شد.بدین جهت ابن هیّبان در میان یهودیان مدینه اعتبار و نفوذ فراوان داشت.

روزی خبردار شدیم که ابن هیّبان آخرین ساعات عمر خویش را می‌گذراند.یهودیان به گرد او جمع شدند و او در جمع آنها چنین گفت:ای یهودیان!فکر می‌کنید چه چیز مرا از سرزمین آباد و پر از نعمت شام به این کشور فقیر آورده است؟

همه گفتند:خودت بهتر می‌دانی.

گفت:من از شام به اینجا آمدم تا منتظر ظهور پیامبری که بعثتش نزدیک شده است،باشم؛چرا که این شهر محل هجرت اوست.امید می‌بردم که او را بیابم و از وی پیروی کنم،ولی متأسّفانه این امید با مرگ من نابود می‌شود.امّا اگر شما نام و خبری از او شنیدید،نگذارید کسی از شما نسبت به گرویدن به وی پیشی گیرد....

ابن هیّبان وصایای خود را به پایان رسانید و جان به جان آفرین تسلیم کرد.

در صبحگاهی که بنی قریظه مغلوب شدند،سه یهودی به نام ثعلبه و اسید و اسد-که در اوان جوانی بودند و هنوز عادات و رسوم در ایشان رسوخ پیدا نکرده بود-سخنان و وصایای ابن هیّبان را به یاد آورده به اقوام و خویشاوندان خویش گفتند:و اللّه،این مرد همان پیامبری است که ابن هیّبان برای ما توصیف کرده بود.از خدای بترسید و از او پیروی کنید.

یهودیان جواب دادند:نه،این او نیست.

این سه جوان بار دیگر تأکید کردند:بلی،و اللّه این مرد حتما هموست.آنگاه از قلعه و دژ خویش پایین آمده به لشکر اسلام ملحق شدند و آیین اسلام را پذیرا گشتند. ⁽¹⁾

-الطبقات الکبری 160/1،چ بیروت.

دانشمندان فداکار

مخیریق عالمی از علمای یهود بود.او در مدینه می‌زیست و ثروتی فراوان داشت.

مورّخان می‌گویند:او پیامبر اسلام را می‌شناخت و صفات و مشخّصات وی را در میراث‌های علمی باقیمانده از گذشتگان دیده بود و به خاطر داشت.

هنگامی که پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم از مکّه هجرت کرد،قبل از ورود به مدینه در شهر قبا فرود آمد.

در این سرزمین عبد اللّه بن سلام و مخیریق(دو عالم بزرگ یهودی)به دیدار آن حضرت آمده اسلام آوردند. ⁽²⁾

جنگ احد پیش آمد.این نبرد روز شنبه اتّفاق افتاد که روز تعطیل مذهبی یهودیان بود.در این روز مخیریق در میان قوم خود فریاد برداشت:ای یهودیان!به خدای سوگند،شما به طور قطع می‌دانید که یاری محمّد بر شما لازم و واجب است!

یهودیان جواب گفتند:آخر امروز شنبه است؛کار کردن و فعّالیت در روز شنبه حرام می‌باشد.

مخیریق گفت:شنبه برای شما دیگر تعطیل نیست؛این رسم نیز چون دیگر رسوم و آداب یهود،با آمدن اسلام نسخ شده است.

آنگاه شمشیر خویش را به دست گرفته از خانه و کاشانه‌اش بیرون آمد و در احد به محضر پیامبر اکرم شرفیاب شد.او وصیت کرد که اگر در آن جنگ کشته شد،مسئولیت اموالش با پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم باشد و در هر چه او اصلاح می‌داند خرج شود.مخیریق در آن روز به شهادت رسید. ⁽¹⁾

-ابن هشام 518/1؛الاکتفاء 103/2؛طبری 513/2؛الکامل 112/2؛البدایة و النهایة 36/4؛الطبقات الکبری 501/1-503،چ بیروت.

عالم متعصّب یهودی

زبیر بن باطا،اعلم علمای یهود بود.او قبل از ظهور پیامبر،اسم آن حضرت و صفات وی و سرزمین ظهورش را بیان می‌کرد.زبیر می‌گفت:من در خانۀ پدری کتابی می‌دیدم که پدرم آن را از دسترس من دور می‌کرد و آن را مهر می‌نمود تا امکان استفادۀ من از آن نباشد.امّا بعد از مرگ وی این کتاب به دست من رسید و توانستم بر اساس آن پیشگویی کنم.

زمان گذشت و پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم ظهور کرد.آنگاه که خبر این بعثت به گوش زبیر بن باطا رسید، در اوّلین فرصت کتاب مذکور را از بین برد،و بعد از آن دیگر آنچه در مورد پیامبر می‌دانست پنهان داشت و کتمان نمود.در مقابل سؤال دیگران هم می‌گفت:این مرد آن پیامبر موعود نیست!! ⁽²⁾

یهود بنی قریظه

در تواریخ معتبر و کهن می‌خوانیم:یهودیان مدینه،به ویژه بنی قریظه با نام پیامبر اسلام آشنا بودند و آن را در کتاب‌های دینی خویش دیده بودند.آنها به عنوان آینده‌ای روشن،ظهور این پیامبر را به کودکان خویش بشارت می‌دادند و یادآور می‌شدند که محلّ هجرت این پیامبر شهر مدینه،مسکن ماست.امّا آنگاه که پیامبر مبعوث شد و به این شهر هجرت فرمود،گرفتار حسد و

تعصّب نژادی شده اظهار داشتند که این شخص آن پیامبر مورد بحث نیست. ⁽¹⁾

-الطبقات الکبری 160/1،چ بیروت.

نتیجه

با توجّه به این مدارک-که تنها اندکی است از آنچه برای ما به یادگار مانده و در کتب معتبر مکتب خلافت نقل شده-با صدق این آیۀ شریفۀ قرآن کریم بیشتر آشنا می‌شویم:

یَعْرِفُونَهُ کَما یَعْرِفُونَ أَبْناءَهُمْ

«اهل کتاب،پیامبر را همانند فرزندان خود می‌شناسند.»

آنچه در این بحث نسبتا طولانی می‌خواستیم اثبات کنیم،این بود که بر خلاف روایات نزول اوّلین وحی-که نشانه‌های تردید و ناآشنایی آن حضرت را با پیامبری خویش اعلام می‌کرد- شخص پیامبر و اطرافیان او و افراد فراوانی از یهود و نصارای جزیرة العرب،با مسألۀ پیامبری وی آشنا بوده و آن حضرت را با صفات و خصوصیات،بلکه بالاتر به اسم و رسم و شخص می‌شناخته‌اند.

اگر ما از عالم غیب و مددهای آن درگذریم و پیامبر را قبل از بعثت یک انسان معمولی بدانیم، در تاریخ زندگانی ایشان می‌بینیم که اوّلین بار،او و بزرگ خاندانش،ابو طالب در سفر شام کاملا با مسألۀ پیامبری آن حضرت و نشانه‌های آن آشنا شده‌اند.تا آنجا که احتیاطات خاصی از آن به بعد در زندگی ایشان به عمل آمده است تا این ذخیرۀ آیندۀ جهان،گرفتار خطری نشود.

در سفر دوم به شام نیز همین حوادث به گونه‌ای دیگر تکرار شده و افراد دیگری از اطرافیان آن حضرت،با این مسأله برخورد کرده و از آن آگاهی یافته‌اند.

در نتیجه روایاتی که از غافلگیر شدن و تردید پیامبر در نخستین وحی سخن می‌گوید،کذب محض است.به ویژه که هیچ کدام از این روایات از نظر سند به زمان وقوع حادثه متّصل نبوده‌اند.

بنابراین این گونه روایات،به علّت اشکالات و خللی که در سند و متن دارند،از اعتبار ساقط هستند.

لذا با توجّه به شکستی که می‌توانند در شخصیت و پیامبری رسول اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم ایجاد کنند،به خوبی می‌توانیم حدس بزنیم که چگونه این روایات در همان طرح عمومی معاویه،برای نابودی پیامبر اسلام،به وجود آمده‌اند و چگونه به این وظیفۀ شوم تا به امروز عمل کرده‌اند.

اسلام‌شناسان غربی،و روایات نزول اوّلین وحی

جالب توجّه این است که خاورشناسان و اسلام‌شناسان غربی-که با نهایت صداقت و جدّیت، در شکستن اعتبار اسلام و پیامبر آن می‌کوشند-از این دسته روایات چشم‌پوشی نکرده و از آن به بهترین وجه بهره گرفته‌اند.آنچه در نوشته‌های غربیان اضافه می‌شود،تحلیل علمی و روان‌شناسانۀ حادثه است که صحّت آن را در چشم ناآشنا قوّت بیشتری می‌بخشد.

ما در ابتدا به نوشتۀ پروفسور«مونتگمری وات» ⁽¹⁾

«برای فردی که در قرن هفتم،در شهر دور افتاده‌ای مانند مکّه زندگی می‌کرد،پیدا شدن این ایمان که از جانب خدا به پیامبری مبعوث شده است شگفت‌انگیز است.پس جای تعجّب نیست اگر می‌شنویم که محمّد را ترس و شبهه فرا گرفت...ترس دیگر او،ترس از جنون بود؛زیرا در آن زمان عرب معتقد بود که این گونه اشخاص در تصرّف ارواح یا جن هستند.عدّه‌ای از مردم مکّه الهام‌های محمّد را این گونه تعبیر می‌کردند.خود او نیز گاهی دچار این تردید می‌شد که آیا حق با مردم است یا خیر...می‌گویند که در روزهای نخست دریافت وحی،زن او،خدیجه و پسر عموی زنش،ورقه،او را تشویق کردند به اینکه قبول کند به پیامبری برگزیده شده است....با این همه، شهادت یک مسیحی به اینکه طرز نزول وحی برای محمّد،شباهت کامل به طرز نزول وحی برای موسی دارد،محمّد را در عقیدۀ خود تقویت کرده است.» ⁽²⁾

پروفسور مونتگمری وات،استاد اسلام‌شناس دانشگاه ادینبورگ،در کتاب دیگر خود،همین بحث را با نقل روایات مختلف نزول اوّلین وحی مطرح می‌کند و بدون هیچ‌گونه اظهار تردیدی در صحّتشان،آنها را مورد بررسی مفصّل و طولانی قرار می‌دهد،و آنگاه همین نتایج را که در بالا به طور خلاصه دیدیم،به دست می‌آورد. ⁽¹⁾

البته استفاده از چنین روایاتی،منحصر به خاورشناس انگلیسی،وات،نیست.دیگران نیز در گذشته و حال بر این راه رفته‌اند.چنان که در گذشته مشاهده شد،اینان به طور معمول در جستجوی نقاط ضعف در اسلام و پیامبر و سایر مقدّسات اسلام هستند؛که متأسّفانه آرزوی خویش را در پاره‌ای از روایات مکتب خلفا می‌یابند،و البته بدون هیچ تردیدی به این گونه کتب-که در رأس آنها تاریخ طبری،سیرۀ ابن هشام و صحیح بخاری است-استناد می‌کنند.

اوّلین نوشتۀ غربی که در این باره طبق روایات جعلی ذکر شده سخن گفته است،تاریخی می‌باشد که تئوفانس ⁽²⁾بیزانسی،مورّخ بسیار قدیم غربی نوشته است. ⁽³⁾خلاصۀ نظریۀ تئوفانس،در کتاب بزرگ و مشهور معتبر اسلام‌شناسی غرب،«دائرة المعارف اسلام»آمده است. ⁽⁴⁾و نسنک ⁽⁵⁾نویسندۀ مقالۀ«بحیرا»در این کتاب،بعد از اینکه نمونه‌های تاریخی آگاهی اهل کتاب از پیامبری رسول اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم را بدون هیچ دلیلی افسانه می‌شمارد،خلاصۀ سخنان تئوفانس را می‌آورد،و با اینکه این سخنان حتّی با روایات جعلی نیز تطبیق نمی‌کنند،از هر گونه نقد و تحقیق پیرامون آن خودداری می‌نماید.

از کتاب‌های اروپایی که با تکیه به روایات جعلی نخستین وحی،در این مورد سخن گفته‌اند، می‌توان کتاب«اسلام و عرب»نوشتۀ پروفسور روم لاندو،خاورشناس انگلیسی،و کتاب«تاریخ ملل و دول اسلامی»نوشتۀ پروفسور کارل بروکلمان،استاد زبان‌های سامی در دانشگاه برسلاو و استاد علوم شرقی دانشگاه هاله را نام برد. ⁽⁶⁾