برگزیده مقالات کتاب های فروغ مسجد
ghaemiyeh.com
ghaemiyeh.com
عنوان کتاب: برگزیده مقالات کتاب های فروغ مسجد شماره 1-7، جلد اول
کتاب سال مرکز رسیدگی به امور مساجد
تهیه: دفتر مطالعات و پژوهش های مرکز رسیدگی به امور مساجد
طراح جلد: محمد جواد زهادت
صفحه آرایی: سید مهدی حسینی
نوبت چاپ: اول مرداد ماه 93
ناشر: دفتر مطالعات و پژوهش های مرکز رسیدگی به امور مساجد
نشانی: قم، 45 متری آیت الله صدوقی رحمه الله علیه 20 متری حضرت ابوالفضل علیه السلام، پلاک 103
کد پستی: 3713163431
تلفن: 36 - 32923835 - 025
دورنگار: 32923837 - 025
شمارگان: 3000 نسخه چاپ: اسراء
نشانی اینترنتی www.masjed.ir
ویراستار دیجیتال: شهناز محققیان
برگزیده مقالات کتاب های فروغ مسجد
شمارهٔ 1-7
جلد اول
عنوان کتاب: برگزیده مقالات کتاب های فروغ مسجد شماره 1-7، جلد اول
کتاب سال مرکز رسیدگی به امور مساجد
تهیه: دفتر مطالعات و پژوهش های مرکز رسیدگی به امور مساجد
طراح جلد: محمد جواد زهادت
صفحه آرایی: سید مهدی حسینی
نوبت چاپ: اول مرداد ماه 93
ناشر: دفتر مطالعات و پژوهش های مرکز رسیدگی به امور مساجد
نشانی: قم، 45 متری آیت الله صدوقی رحمه الله علیه 20 متری حضرت ابوالفضل علیه السلام، پلاک 103
کد پستی: 3713163431
تلفن: 36 - 32923835 - 025
دورنگار: 32923837 - 025
شمارگان: 3000 نسخه چاپ: اسراء
نشانی اینترنتی www.masjed.ir
مراکز پخش:
قم، 45 متری آیت الله صدوقی رحمه الله علیه، 20 متری حضرت ابوالفضل علیه السلام، پلاک 103
تهران خیابان جمهوری اسلامی خیابان سعدی شمالی، کوچه صفامنش
مجتمع محراب مرکز رسیدگی به امور مساجد/ تلفن: 4-66346941-021
مقدمه...9
مقاله برتر- شماره 1
مسجد طراز نظام اسلامی
حمیدرضا مهدوی ارفع...13
مسجد، انقلاب اسلامی و بیداری اسلامی- شماره 2
مسجد، نماد تمدّن اسلامی
محمود حسین زاده خراسانی...48
مهندسی تمدّن اسلامی و مسجد محوری
مصطفی جمالی...67
مسجد در صدر اسلام و نقش آن در پیروزی انقلاب اسلامی
مرتضی رستگار...80
نقش مسجد در پیروزی انقلاب اسلامی
جعفر ساسان...93
مهندسی فرهنگی مسجد در جامعه جهانی
محسن غرویان...109
مسجد، کانون حماسه های اسلامی (از آغاز تاکنون)
غلامرضا گلی زواره...128
نقش مساجد در اتحاد میان ملل مسلمان
پژمان ظفری...151
نقش سیاسی مساجد در عصر پیامبر گرامی (صلی الله علیه و آله) و امام علی (علیه السلام) و در عصر حاضر
حسنعلی محمودی...168
نقش مساجد در استحکام انقلاب اسلامی و مقابله با هجوم فرهنگی
سید مصطفی ابطحی...211
کارکردهای سیاسی مساجد در قرن چهارم و پنجم
عبدالوّهاب عطایی...242
مساجد مهمترین پایگاه های مبارزه با تهاجم فرهنگی
عسکری اسلام پورکریمی...284
مساجد مجازی، پلی برای صدور انقلاب
یحیی جهانگیری سهروردی...301
کارکردهای اقتصادی مسجد - شماره 3
نقش کارکردهای اقتصادی مسجد در اقتصاد مقاومتی و تحقق حماسه اقتصادی
حسین اسلام پور...319
بررسی نقش کارکردهای اقتصادی مسجد در اقتصاد اسلامی و حماسه اقتصادی
حسین اسلام پور و بتول احمد نژاد...367
کارکردهای فرهنگی و تربیتی مسجد - شماره 4
نقش مساجد در توسعه و بسترسازی فرهنگی جامعه
محمد جانی پورو رضا شکرانی...414
بررسی کارکردهای فرهنگی نهاد مسجد در صدر اسلام
عارفه مجیری و فاطمه لمسه چی...449
کارکرد رسانه ای مساجد
یحیی جهانگیری سهروردی...485
مسجد، رسانه بدون مرز
موسی کاظم زاده، رقیه کاظم زاده و اکبر کاظم زاده...530
مسجد و ضرورت نوآوری و شکوفایی در تعلیم و تربیت
حسنعلی محمودی...570
نقش مسجد در امنیت اجتماع محله ای
محمد عارفی...594
نقش مسجد در توسعه محله ای
بابک نگهداری...608
نقش حیاتی و حمایتی مسجد در مسئله قانون گرایی و قانون پذیری آحاد جامعه
حسین اسلام پور...626
مسجد و بهداشت روان
جعفر حیدری...652
نقش مساجد در تأمین بهداشت روان انسان
حسین علوی مهر...674
بررسی فقهی و تاریخی قضاوت در مسجد
مرتضی رستگار...704
نقش مساجد و ائمه جماعت در دفاع مقدس
مهدی مؤیدی...719
نقش مسجد در فرهنگ و هویت محله ای
ابراهیم عباسی...746
کارکردهای مسجد در کاهش آسیب های فرهنگی مهاجرت
محمود قرائتی...759
طراحی مدل مطلوب کارکرد و مدیریت مساجد در قالب یک سازمان داوطلبانه مذهبی
حسن عابدی جعفری و همکاران...772
هو العليم
نگاه تمدنی مقام معظم رهبری در طول دو دهۀ گذشته نشان از اهمیت این موضوع در منظومه فکری ایشان دارد. چنان چه معظم له در نظر و عمل تأکید فراوانی بر جهت گیری تمام فعالیت های دولت و ملت، به سمت دستیابی به تمدن نوین اسلامی داشته و دارند چنان چه می فرمایند: آرمان نظام جمهوری اسلامی را می شود در جمله کوتاه ایجاد تمدن اسلامی خلاصه کرد.» (92/6/14)
پیشرفت های علمی که در طول چند دهه اخیر در فضای علمی و صنعتی کشور به دست آمده و تبدیل شدن ایران به قطب اول اقتصادی منطقه خاورمیانه به طور واضح گویای این مطلب است که به فرموده معظم له بعد سخت افزاری تمدن حاصل شده است. (91/7/23) و نشان دهندهٔ جهت گیری دقیق و درست مسئولان کشور به سمت این بعد از تمدن می باشد چنانچه با مشاهده تاریخ نیز می بینیم که بعد سخت افزاری یعنی پیشرفت های علمی در تمدن اسلامی و کل جهان بسیار چشم گیر بوده و یکی از پایه های اساسی آن تمدن درخشان در فرهنگ اسلامی بوده است.
لیکن این همه، آن آرمان بلند نیست چنان چه رهبری عظیم الشان می فرمایند: «اما بخش حقیقی، آن چیزهایی است که متن زندگی ما را تشکیل می دهد که همان سبک زندگی است که عرض کردیم این بخش حقیقی و اصلی تمدن است...»(91/7/23)
توجه به بعد فرهنگی تمدن یا بعد نرم افزاری آن طبق فرموده ایشان مهمتر از بخش سخت افزار است و در صورت دستیابی به آن تمدن حقیقی تشکیل می شود. اما مع الأسف این مهم هنوز محقق نشده است. به طور واضح تر پیشرفت های علمی اصلا قابل قیاس با پیشرفت های فرهنگی نیست که نشان از ضعف و عدم توجه مسئولان و نهادهای متولی به مقولۀ فرهنگ و سبک زندگی است.
در سبک زندگی اسلامی به عنوان پایه و اساس و نرم افزار تمدن اسلامی مسجد، محور و هسته فعالیت های فردی و اجتماعی است و به شهادت تاریخ، پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله و ائمه معصومین علیهم السلام تمام شوؤن مدیریت جامعه از جمله فرهنگی، اقتصادی، اجتماعی، نظامی، سیاسی و... را در مسجد سامان می دادند. امروز نیز در مسیر نیل به قلهٔ رفیع تمدن نوین اسلامی مهمترین تکیه گاه و نقطهٔ عزیمت، مسجد است.
و آن هم نه هر مسجدی بلکه این مسجد طراز اسلامی است که می تواند از عهده این رسالت خطیر برآید و پرچمدار ترویج و تبیین سبک زندگی اسلامی و چراغ راه حرکت به سمت تمدن والا و بی بدیل مورد نظر رهبری عظیم الشأن باشد.
خانه خدا و خانه مردم خلوت انس با خدا و جلوت حشر با مردم کانون ذکر و معراج معنوی و عرصه علم و جهاد و تدبیر دنیوی جایگاه عبادت و پایگاه،سیاست دوگانه های به هم پیوسته ای است که تصویر مسجد اسلامی و فاصلهٔ آن با عبادتگاههای رایج ادیان را نمایان می سازد.
در مسجد اسلامی، شور و بهجت عبادت خالص با نشاط زندگی پاک و خردمندانه و سالم درهم می آمیزد و فرد و جامعه را به طراز اسلامی آن نزدیک می کند، مسجد مظهر آمیختگی دنیا و آخرت و پیوستگی فرد و جامعه در دیدگاه و اندیشهٔ مکتب اسلام است..... تا این وظیفه به تمام و کمال گزارده نشود هیچ یک از ما نباید و نمی توانیم خطری را که از کمبود مسجد یا ضعف و نارسایی،مساجد جامعه و جوانان و خانواده ها و نسل های آینده را تهدید می کند غافل بمانیم و خود را از برکات عظیمی که مسجد طراز اسلامی به کشور و نظام و مردم هدیه می کند محروم سازیم.» پیام مقام معظم رهبری دام ظله به اجلاس سراسری نماز، (مهر 1389.)
مرکز رسیدگی به امور مساجد تبیین ملاک ها و شاخصه ها و همچنین تحقق مساجد طراز اسلامی را به عنوان یکی از راهبردهای ویژه خود در دستور کار قرار داده و بر آن است تا بسترها و زمینه های مناسب برای رقم خوردن این اتفاق مبارک را فراهم نماید.
مجموعه مقالات حاضر که در قالب کتاب سال مرکز و با عنوان فروغ مسجد تدوین گردیده اند، گزیده ای است از بهترین مقالات گردآوری شده در کتاب های فروغ مسجد از شماره 1 تا 7 و تلاشی است در جهت
تبیین نقش و جایگاه مسجد در بعد نرم افزاری تمدن نوین اسلامی امید است در نظر فرهیختگان ارجمند به ویژه ائمه محترم جمعه و جماعات مقبول افتد.
لازم است از زحمات خالصانه نویسندگان گرانقدر و همکاران عزیز در دفتر مطالعات و پژوهش ها نهایت تقدیر و تشکر را داشته باشیم
مشتاقانه در انتظار راهنمایی ها و پیشنهادات سازنده شما سروران گرامی هستیم.
جعلنا الله من عامری مساجد الله
مرکز رسیدگی به امور مساجد
معاونت فرهنگی-اجتماعی
مسجد، اولین و فراگیرترین پایگاه تجلی باورها، ارزش ها اصول و احکام نورانی اسلام است که با ارائه خدمات متنوع در عرصه های گوناگون فرهنگی، اجتماعی، سیاسی، حقوقی و اقتصادی به عموم مردم، به نوعی نمایندگی تمام و کمال شئون گسترده نظام و مکتب اسلام را در سطح محیط پیرامون خود بر عهده دارد. انقلاب اسلامی - که تحولی بنیادین را در ارزش ها ساختارها و رفتارها در راستای احیای اسلام ناب محمدی صلی الله علیه و آله ایجاد و ایجاب نموده است ضمن بازگشت دادن ارکان و اجزاء جامعه به الگوی جامعه مدينة النّبی، با لحاظ مقتضیات زمان، عناصر و کارکردهای جدیدی را برای همه یا اکثر ساختارها و از جمله برای مسجد تعریف نموده است. شناخت و پیاده سازی عملی این کارکردها و عناصر و توزیع منطقی این نقش ها در میان ارکان و اجزاء مسجد اعم از اجزای داخلی و بیرونی مهمترین گام راهبردی برای رسیدن به مسجد طراز نظام مقدس جمهوری اسلامی است. این مقاله با بررسی جایگاه مسجد در طرح کلی اسلام، به تبیین اجمالی شاخص های مسجد طراز و شایسته نظام اسلامی می پردازد.
واژگان کلیدی:
مسجد، نظام اسلامی، طراز ولایت فقیه، کارکرد، اسلام
«مسجد طراز نظام اسلامی» ترکیبی حکیمانه و دقیق است که نخستین بار توسط رهبر معظم انقلاب اسلامی دام ظله در پیام ارسالی به نوزدهمین اجلاس سراسری نماز مطرح گردید (1)برای درک درست مختصات این عنوان با مسمی ابتدا باید تعریفی مبتنی بر منابع علمی از واژگان این ترکیب ارائه نمود.
در اصطلاح شرعی مسجد، مکانی است که برای برپایی نماز عموم مسلمانان وقف شده باشد». مرحوم شیح محمد حسن نجفی در «جواهر الکلام» می نویسد: «و المراد بالمسجد شرعاً المكان الموقوف على كافة المسلمين للصّلاة». (4)
از کتب لغت فارسی این گونه استفاده می شود که واژه «طراز» یا «تراز» به معنای قاعده، قانون، روش، رتبه قسم، نوع هم شان هم پایه و هم سطح است. (6)
1) خانه خدا و خانه مردم، خلوت انس با خدا و جلوه حشر با مردم، کانون ذکر و معراج معنوی و عرصه علم و جهاد و تدبیر دنیوی، جایگاه عبادت و پایگاه سیاست دوگانه های به هم پیوسته ای است که تصویر مسجد اسلامی و فاصله آن با عبادتگاه های رایج ادیان را نمایان می سازد. در مسجد اسلامی شور و بهجت عبادت خالص با نشاط زندگی پاک و خردمندانه و سالم درهم می آمیزد و فرد و جامعه را به طراز اسلامی آن نزدیک می کند.... تا این وظیفه به تمام و کمال گزارده نشود هیچ یک از ما نباید و نمی توانیم خطری را که از کمبود مسجد یا ضعف و نارسایی مساجد، جامعه و جوانان و خانواده ها و نسل های آینده را تهدید می کند غافل بمانیم و خود را از برکات عظیمی که مسجد طراز اسلامی به کشور و نظام و مردم هدیه می کند، محروم سازیم؛ پیام مقام معظم رهبری دام ظله به اجلاس سراسری نماز، مهر 1389.
2) مفردات الفاظ القرآن، ص271
3) ر.ک: فرهنگ مسجد.
4) جواهر الکلام، ج 14، ص61.
5) لسان العرب، ج 8، ص 143
6) عباسی، رسول، مسجد طراز اسلامی، ستاد عالی هماهنگی و نظارت عالی برکانون های فرهنگی و هنری مساجد، تهران، 1390.
وجهه همت خویش قرار داده.باشد،رهبری در این نظام بر عهده مجتهد جامع الشرایطی است که افزون بر برخورداری از شرایط افتاء، دارای قدرت رهبری و اداره جامعه اسلامی نیز باشد رهبری در این نظام با تکیه بر برخورداری از دو اصل «مشروعیت الهی» و مقبولیت مردمی دارای اختیاراتی است که می تواند به طور مستقیم یا از طریق نصب افراد شایسته در شئون جامعه دخالت کند.
اگرچه در خصوص تعریف و مختصات مسجد طراز نظام اسلامی غیر از چند پژوهش موردی محدود و یک کتاب کوچک مستقل - که آن هم عصاره یک رساله دکترا بوده است- (1)تحقیقات شایسته و بایسته ای صورت نگرفته است؛ اما از بررسی مجموع دیدگاه های منتشره در خصوص مسجد و انتظارات کارکردی آن می توان سه تلقی از مفهوم «مسجد طراز اسلامی» احصاء نمود:
عده ای مقصودشان از «مسجد طراز اسلامی» یا «مسجد طراز نظام اسلامی» همانا مسجدی است که به طور کامل منطبق بر ویژگی ها و کارکردهای مسجد در صدر اسلام و به خصوص در زمان حکومت نبوی در مدینه الرسول صلی الله علیه و آله باشد. (2)
این تلقی اگرچه از لحاظ ابتناء بر روش و سیره پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله بسیار صواب و قابل تقدیر است و حتی گاهی در ظاهر منطبق با فرمایشی از امام راحل رحمه الله علیه است که فرمودند: «امیدوارم موفق به این امر بشوید و مساجدمان برگردد به حال مساجد صدر اوّل»، (3)اما نگرشی جامع و پویا نیست.
به عبارت دیگر، احیای تمام کارکردها و نقش های مسجد در عصر نبوی صلی الله علیه و آله، امری بسیار ضروری و متین است؛ اما چنان چه از فرمایش حضرت امام راحل و نظایر آن چنین برداشت شود که سقف و نهایت نقش آفرینی و کارکرد مسجد همان است که در صدر اسلام ظهور و بروز پیدا کرد و کسی حق ندارد کار کردی فراتر از آن را برای مساجد تعریف نماید چنین برداشتی به طور قطعی ناصواب و عامل رکود و ایستایی خواهد بود.
به نظر نگارنده سخن حکیمانه امام راحل رحمه الله علیه که به طور قطعی نمی تواند به تنهایی و بدون توجه به سایر مبانی و دیدگاه های دیگر ایشان مورد استناد قطعی قرار گیرد، ناظر بر مقایسه دوران پیش و اوایل دوران پس از انقلاب با دوران صدر اسلام است در واقع امام در مقام اعلام عدم رضایت از وضع موجود مساجد در ابتدای انقلاب و فاصله بسیار زیاد آن از جایگاه و کارکردها شایسته آن است و با ارجاع اذهان به اوضاع مساجد در صدر اسلام و عصر حکومت اسلامی نبی اکرم صلی الله علیه و آله و قصد داشته اند این حقیقت را یادآوری و القاء کنند که باید کارگزاران نظام اسلامی تلاش کنند تا مساجد به عنوان کانون های اصلی شکل گیری انقلاب به تراز لایق خود برگردند.
از طرف دیگر در زمان شخص امام راحل تدل هم مساجد به پایگاه خدماتی تبدیل شده بودند که شاید هرگز در طول تاریخ سابقه نداشته است؛ نظیر تمرکز بسیج اقتصادی در مساجد مراکز برگزاری انتخابات محل اسکان مسافران نوروزی و.....
گروهی از صاحب نظران و محققان بر این باورند که کارکردها و نقش های مسجد در عهد نبوی صلی الله علیه و آله، بر دوگونه بوده است:
الف) کارکردهایی که مربوط به مسجد بما هو مسجد می شود، فارغ از این که حکومت و حاکمیت اسلامی باشد یا نه و صرف نظر از این که در حکومت اسلامی حاکم پیامبر صلی الله علیه و آله یا امام معصوم علیه السلام یا ولی فقیه غیر معصوم باشد.
ب) کارکردهایی که ناشی از اختیارات انحصاری حاکم معصوم - اعم از پیامبر صلی الله علیه و آله و ائمه علیهم السلام- است و به طور مستقیم به شئون و اختیارات ایشان باز می گردد.
این گروه - که اغلب دارای مبانی اسلام شناختی غیر پویا و کم بهره از تأثیرات زمان و مکان هستند در سایه دسته بندی،مذکور چنین نتیجه می گیرند که مهمترین وظیفه،مساجد برپایی نماز جماعت، مجالس ذکر و دعا و موعظه و حداکثر در بعد اجتماعی - همکاری مؤمنان برای رفع نیازهای مادی و مالی نیازمندان محل و تسکین آلام آن هاست.
متأسفانه باید گفت این دیدگاه - دانسته و ندانسته - حاشیه ای از تئوری دشمن ساخته «سکولاریسم» و جدایی دین از دنیا و سیاست است که گاه آگاهانه از تریبون های روشنفکران دینی مطرح می شود و گاه ناآگاهانه بر زبان و قلم متدیّنین سنتی جاری می گردد.
ما با تکیه بر دو مبنای اصولی و عمده در فقه شیعه معتقدیم که کارکردهای مسجد در دوران نظام اسلامی، علاوه بر شمول کلیه کارکردهای مسجد در نظام اسلامی نبوی، می تواند و باید بتواند - ضمن رعایت اصول و ارزش های بنیادین تفکر اسلامی - شامل- کارکردها و نقش های نوینی متناسب با نیازها و مقتضیات جدید باشد دو مبنای اصولی یاد شده عبارت اند از:
شکی نیست که پیامبر مکرم اسلام صلی الله علیه و آله در دوران خود از اختیارات تام مطلق و عامی در حوزه تدبیر و مدیریت امور امت اسلامی برخوردار بوده اند. از طرفی هر تجویز اختیاری از سوی خداوند متعال، مبتنی بر حکمت و مصلحتی واقعی است. حکمت و مصلحت مطلقه بودن ولایت رسول الله صلی الله علیه و آله، همانا برداشتن تمام موانع از سر راه پیشرفت و تعالی امت اسلام و فراگیر شدن ارزش های اسلام ناب محمدی صلی الله علیه و آله بوده اکنون در دوران غیبت و در عصر تشکیل تنها حکومت اسلامی با رهبری فقیه عادل و جامع الشرایط، این سؤال پیش می آید که فارغ از ولایت تکوینی-که فقط در اختیار معصومان علیهم السلام- است در حوزه ولایت شرعی و تشریعی ولی فقیه چه میزان از اختیارات و شئون پیامبر را در عرصه اداره امور امت واجد است؟
اگر بگوییم تنها بخشی از آن ها را که مصداق یا مصادیقی از آن در عصر حیات پیامبر، موضوعیت یافته و حضرت نسبت به آن اعمال نظر و اقدام فرموده اند و موضوعات و احکام جدید و مقتضیات نوین از حوزه اختیار حاکم اسلامی خارج و ممنوع است در این صورت اصل حکمت و مصلحت تفویض و تجویز اختیار به اولیاء زیر سؤال می رود؛ زیرا همان وظیفه ای که از پیامبر در زمان خودش انتظار می رود - یعنی اداره تمام امور امت اسلام و توسعه آرمان های اسلام از ولی فقیه هم انتظار می رود؛ در حالی که لوازم آن در اختیار وی قرار داده نمی شود و این علاوه بر این که تکلیف بمالا يُطاق است و از نظر عقلی قبیح و محال است، نقض غرض نیز محسوب می شود.
بنابراین، چاره ای نیست جز این که بگوییم ولی فقیه در عرصه اداره امور امت اسلام از تمام اختیارات و شئون پیامبر صلی الله علیه و آله و امام معصوم علیه السلام برخوردار است، طابق النعل بالنّعل!
حضرت امام خمینی رحمه الله علیه احیاگر تئوری مترقی ولایت مطلقه فقیه در عصر جدید در این باره می فرمایند: حکومت، که شعبه ای از ولایت مطلقه رسول الله صلی الله علیه و آله است، یکی از احکام اولیه اسلام است و مقدم بر تمام
احکام فرعیه حتی نماز و روزه و حج است. حاکم می تواند مسجد یا منزلی را که در مسیر خیابان است، خراب کند و پول منزل را به صاحبش رد کند حاکم می تواند مساجد را در موقع لزوم تعطیل کند و مسجدی که ضرار باشد در صورتی که رفع بدون تخریب نشود خراب کند حکومت می تواند قراردادی شرعی را که خود با مردم بسته است، در موقعی که آن قرارداد مخالف مصالح کشور و اسلام باشد، یک جانبه لغو کند و می تواند هر امری را چه عبادی و یا غیر عبادی است که جریان آن مخالف مصالح اسلام است از آن، تا زمانی که که چنین است جلوگیری کند حکومت می تواند از حج که از فرایض مهمّ الهی است در مواقعی که مخالف صلاح کشور اسلامی دانست به طور موقت جلوگیری کند.» (1)
بحث از چگونگی انطباق دین با نیازهای زمان دامنه ای به درازای عمر ادیان دارد. مهمترین چالش های هر عصر و نسلی در طول تاریخ همین مسئله است که آیا امکان انطباق یک دین بر نیازها و مقتضیات همه زمان ها و همه مکان ها وجود دارد یا نه؟ اگر پاسخ مثبت است، چگونه؟
در پاسخ به این پرسش بنیادین سه دیدگاه متفاوت در میان روشنفکران و صاحب نظران پدید آمده است:
دیدگاه افراطی که به طور اساسی مقتضیات زمان و مکان را نادیده گرفته و موضوعات احکام را همانند احکام اولیه و ثابت دین، غیرقابل تغییر و تحوّل می داند. شاید تعبیر انسدادی یا متحجرانه بر این دیدگاه تعبیر ناروایی نباشد.
دیدگاه تفریطی که در مقابل دیدگاه افراطی تغییرات و مقتضیات زمان را اصل گرفته و دین و احکام آن را فرع و تابع محض مقتضیات زمان می داند صاحبان این اندیشه - که اغلب روشنفکران غرب زده هستند در عمل، دین را از عرصه های اساسی زندگی اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و بین المللی حذف نموده و آن را در چارچوب فردی و عبادی محصور نموده اند.
دیدگاه فقه جواهری عقل و منطق حکم می کند که اجتهاد دینی با مقتضیات زمان و مکان همخوانی داشته باشد؛ به گونه ای که نه ارزش ها و آموزه های دینی نفی گردد و نه عنصر زمان و مکان و شرایطی که دین باید در آن متجلی گردد، نادیده گرفته شود. بنابراین فقه اسلام در عین سنتی بودن و اجتهاد آن در عین جواهری بودن منطبق با شرایط زمان و مکان نیز خواهد بود و پویایی آن نیز حفظ خواهد شد.
بیشتر فقهای ما دارای این دیدگاه بوده و بر لزوم انطباق فقه با مقتضیات زمان و مکان تأکید دارند. (2)
ابن خلدون، عبدالرحمن بن محمد: «در میان افراد بشر، فقیهان از همه کس از امور سیاست دورترند»؛ مقدمه ابن خلدون، جلد دوم، ترجمه محمد پروین گنابادی، تهران، ترجمه و نشر کتاب، 1359، ص 1146-1148) دوری فقیهان از مقتضیات زمان و مکان توجه ابن خلدون را جلب کرده و طی یک فصل به بررسی آن پرداخته است. چکیده این کاوش از این قرار است غور در مسائل نظری و قیاسها و استدلال های فقهی و دوری از جزئیات و امور خارجی موجب گسستگی از واقعیات اجتماعی شده و اگر به سیاست که یک فنّ واقع گراست، وارد شوند دچار اشتباه خواهند شد.
البوطی، محمد سعید رمضان: «مجمل الشبهات التي تثار حول تطبيق الشريعة الاسلامية في العصر الحديث» (عربی)، العودة الى الاسلام دمشق، الرسالة، 1413ق. ص 89-938.
تفاحه، احمد زکی: «صلاحية التشريع الاسلامي لتطبيق لكل زمان و مکان» (عربی)، الاسلام والحكم، بیروت، دارالتعارف للمطبوعات، بی تا، ص 297-227؛ احکام اسلام نه به طور مطلق متغیّرونه به طور مطلق ثابتند بلکه برخی از آن ها ثابت و برخی دیگر تغییر پذیرند. تغیر و تطوّر احکام، به دلیل تطوّر زمان و پیش آمدن حوادث مختلف است.
جمال احمد محمد: «حول تغير الاحکام بتغيير الازمان»، البعث الاسلامی، جلد نوزدهم، ش5، ص61-64.
جناتی، محمد ابراهیم: «نقش زمان و مکان در اجتهاد»، ادوار اجتهاد از دیدگاه مذاهب اسلامی، چاپ اول، تهران، کیهان، 1372، ص435-479؛
موارد و نمونه های تأثیر زمان و مکان در اجتهاد مورد بررسی قرار گرفته است. نویسنده قائل به تأثیر بی واسطه زمان و مکان در ناحیه ملاک ها و موضوعات احکام فقهی و نه در ناحیه خود احکام یا در منابع و ادله است. از این رو، زمان و مکان را فقط در «اجتهاد تفریعی و تطبیقی» مؤثّر می داند. تغییر موضوعات یا تغییر ویژگی ها و شرایط آن ها، احکام جدیدی می طلبد که مجتهد با تکیه بر مصادر فقهی ارائه می نماید.
حبیب، ه. ا. ر: «مبادى الروح العصرية، الديانة المتجدد، القانون و المجتمع (عربی)، الاتجاهات الحديثة في الاسلام، ترجمة هاشم الحسینی، بیروت، دارالمكتبة الحياة، 1966 م، ص 67 – 143.
حسن، حسن عبّاس: «التطور والتحوّل» (عربی)، الصياغة المنطقية للفكر السياسي الاسلامی، بیروت، الدار العالمية، 1412ق، ص69-80.
حسین، محمد الخضر: الشريعة الاسلاميه صالحة لكل زمان و مکان (عربی)، قاهره، 1391ق. چکیده این کتاب تحت عنوان مزبور به صورت مقاله در مجله نور الاسلام (قهره)، مجلد اوّل، ش3 ربیع الاول 1349) منتشر شده است.
حنفی، حسن التراث والتجدید (عربی)، چاپ اول، قاهره، المركز العربي للبحث والنشر، 1980م، خان، وحیدالدین الاسلام والعصر الحديث (عربی)، ترجمه قطر الاسلام خان، بیروت: دارالنفائس، 1986م. ص157.
داوید، رنه: انطباق حقوق اسلامی با دنیای جدید در مجموعه نظام های بزرگ حقوقی معاصر ترجمه حسین صفایی و دیگران، تهران، نشر دانشگاهی، 1364، ص 455-462؛ نویسنده که از حقوقدانان فرانسوی است. فصل اول از بخش چهارم این کتاب را به حقوق اسلامی اختصاص داده و ذیل سه عنوان اساس تغییرناپذیر حقوق اسلامی»، «انطباق حقوق اسلامی با دنیای جدید» و «حقوق» کشورهای اسلامی»، به بررسی موضوع پرداخته است. در عنوان دوم به مکانیسم انطباق فقه اسلام با دنیای جدید می پردازد. وی تأکید دارد که فقه اسلامی به گذشته تعلق ندارد و در عصر حاضر کشورهای اسلامی مورد قبول است. آنگاه شیوه ها و ابزارهایی که فقه را در عصرهای مختلف فعال می سازد، مورد بررسی قرار داده و چهار شیوه و ابزار را بدین شرح بر شمرده است استمداد از عرف و عادت استفاده از قرارداد حیله های حقوقی و مداخله حاکم شارع، امضاء کننده بسیاری از رویه های عرف بوده است عرف متحوّل در چهارچوب ضوابط،اسلامی مورد قبول است. دومین شیوه بیانگر ضیق دامنه احکام ضروری است که بدین وسیله با خلو قوانین انسان ها می توانند به وضع قوانین و ایجاد قرارداد بپردازند. حیله های حقوقی (تغییر عنوان و بالاخره حاکم با اختیارات خود ابزارهای خوبی برای فعال سازی فقه در عرصه های اجتماعی در اختیار دارد.
الدرینی، محمد فتحی: «الجمود الفقهى و التعصب المذهبي» (عربی)، بحوث مقارنة في الفقه الاسلامی و اصوله، جلد اوّل، بيروت، الرسالة، 1414ق، ص71-108.
درباره بحث از «تأثیر مقتضیات زمان و مکان در موضوع احکام فقهی، تحقیقات و تألیفات بسیاری توسط محققین و دانشمندان اسلامی، از آن جا که روح دین اسلام با جمود و تعصب ناسازگار است، قادر به گره گشایی از مشکلات عصرهای مختلف و پاسخ گویی به نیازهای دوره های گوناگون است. نویسنده تأکید دارد که اجتهاد، قرآن و تسامح، از عناصری است که فقه را با زمان ها انطباق می بخشد.
«سراستمرارية صلاحية الاسلام دينا و تشريعاً لكل زمان و مکان» (عربی) دراسات و بحوث في الفكر الاسلامي المعاصر، جلد دوم، دمشق، دار قتیبه، 1408ق، ص465-468.
الدسوقي، محمد والجابر امینه: «عوامل النهضة الفقهية الحديثة»، مقدمة في دراسة الفقه الاسلامى، الدوحة (قطر)، دار الثقافة، 1411ق، ص 283 - 302. بررسی جامعه شناسانه فرآیند فقه اسلامی تحت عناوین زیر بررسی شده است. گذشته فقه اسلامی و جامعه های اسلامی، وضعیت بحران کنونی فقه، عوامل و موجبات پیدایش نهضت فقهی جدید نمودهای این نهضت، ابداع شیوه های جدید برای اصلاح فقه و آینده فقه.
الرافعی، مصطفی: «الاسلام و مشکلات العصر» (عربی)، بيروت، الشركة العلمية للكتاب، 1987م، ص309. این که اسلام تا چه اندازه در برطرف کردن مشکلات عصر توفیق عملی و نظری داشته مورد بررسی قرار گرفته و در ضمن نقش فقه نیز مورد پژوهش واقع شده است.
الزحیلی، وهبه: «تغير الاحکام بتغير الازمان او تغیر الفتوی بتغیر الزمان» (عربی)، اصول الفقه اسلامی، جلد دوم، دمشق، دارالفکر، 1406ق، 1118-1116 احکام به سبب تغییر عرف مصالح اجتماعی و مردم یا به سبب پیدایش ضرورت ها و یا ظهور سازمان های جدید، تغییر می یابند؛ اما این مربوط به احکام اجتهادی و معاملات است و احکام عبادی تغییرناپذیر است.
الزين، سميح عاطف: الاسلام ثابت لا يتغير و لا يتطور بتغير الزمان و المكان (عربی)، الاسلام و ثقافة الانسان، بیروت، دارالکتاب اللبنانی، 1393 ق، ص316 - 319. بر عدم تغییر و ثبات شریعت و احکام فقهی تأکید دارد.
سروش محلاتی، محمد: «امام و نقش زمان و مکان در اجتهاد»، آفتاب تابان (ویژه سومین سالگرد رحلت حضرت امام خمینی قدس سره، روزنامه جمهوری اسلامی)، خرداد 1371، ص43-51 این نوشته شامل بررسی دیدگاه های امام تنش در مبحث تأثیر زمان و مکان است.
سلام، رفعت: «بحث عن التراث العربی، نظرة نقدية منهجية» (عربی)، قاهرة، الهيئة المصرية العامة للكتاب، 1990م، ص343. سه بخش این کتاب با عناوین: «الثابت والتحوّل»، «التراث والتجديد» و «جدل التراث والواقع»، درباره مناسبات تحولات زمان و تغییر مقتضیات عصرها با اصول ثابت دین و فقه است.
شبلی، احمد: «موسوعة النظم والحضارة الاسلامية (6) المجتمع الاسلامی» (عربی)، چاپ ششم قاهرة، مكتبة النهضة المصرية، 1986م، ص 353. اسلام دین همه زمان ها و مکان ها و پاسخگو به نیازهای مردم است.
شبلی، محمد مصطفی: «الفقه الاسلامي بين المثالية والواقعية» (عربی)، بیروت، الدار الجامعية، 1982م، ص252. تعبیر دیگر برای مبحث فقه و زمان مثالیه و واقعیه است که توسط متفکران عرب مورد استفاده قرار گرفته است. مثالیه یعنی خیال پردازی و ایده آلیستی فکر کردن در مقابل واقع گرایی و توجه به واقعیات و حقایق اجتماعی و انسانی نویسنده با این گرایش که فقه اسلامی انعطاف پذیر و واقع گرا است به تحلیل عناصر و اهرم هایی که فقه را سیال و متغیر ساخته می پردازد. البته در خلال این تحلیل ها به مثال ها و مصداق های عینی هم عنایت شده است. کتاب حاضر ابتدا به تعریف واقع گرایی فقه پرداخته و شبهات عدم انعطاف فقه را پاسخ گفته است پس از آن، سه بخش کتاب آمده است: بخش اوّل عهده دار تبیین سه نکته است تعامل ارزش های اخلاقی متحوّل با احکام فقهی تأثیر عرف در تغییر احکام، تأثیر عقل در تغییر احکام فقهی بخش دوم تحلیلی از مصادر و منابع فقه است با توجه به این که آن منابع چه نقشی در انعطافپذیری فقه ایفا می نماید. بخش سوم به کارآمدی و توفیق نظری و عملی فقه در زمان حاضر در عرصه های مختلف حیات انسان مانند معاملات ربوی، حدود و تعزیرات پرداخته است.
صادقی، محمد ف «فقه گویا یا فقه سنتی فقه پویا یا...؟»، قم، انتشارات جامعة علوم القرآن، بی تا، ص100.
نویسنده معتقد است که توانمندی و کارآمدی فقه در پاسخ گویی به نیازهای زمان نه با فقه سنتی و نه با فقه پویا امکان پذیر است. از این رو، وی با نقادی فقه سنتی و فقه پویا به دلیل عدم اتکای آن ها به قرآن به عنوان مصدر اوّل و عنایت به منابع دیگر در صدد ارائه جریان سومی در فقه شیعه به نام فقه گویاست و معتقد است با فقه گویا مشکلات برطرف می شود.
صافی، لطف الله: «الاحكام الشرعية ثابة لا تتغير» (عربی)، قم، دارالقرآن الکریم، 1412ق، ص40. مؤلّف از موضع مخالفت با تغییر شریعت و احکام دین به تبیین ثبوت و جاودانگی شریعت می پردازد. البته خلاصه این جزوه در شماره نخست مجله رسالة الثقلین آمده است.
صعب، حسن: «ا: «الاسلام تجاه التحديات العصرية» (عربی)، چاپ اوّل، بیروت، 1985م.
طباطبایی، سیّد محمّدحسین اسلام و نیازمندی های انسان معاصر»، مجموعه مقالات و پرسش ها و پاسخ ها، به کوشش هادی خسروشاهی جلد اوّل،تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی،1371، ص47-86.
العبادی، عبدالله: تقديم طاعة على اخری او ترکها نظراً للزمان والمكان و الاحوال (عربی)، الدوحة، دار الثقافة، 1992م، ص250.
عبدالحميد محسن: «منهج التغيير الاجتماعي في الاسلام» (عربی)، بغداد، مكتبة القدس، 1402ق، ص57. فراهم آمده از شش فصل است؛ شامل: جامعه شناسی و تحولات اجتماعی اسلام و تغییر جامعه، طرح و زمینه تغییر اجتماعی اسلام اهداف تغییر جامعه در اسلام، موجبات عدم تحوّل اجتماعی در جهان اسلام شیوه تحوّل اجتماعی در اسلام
عبدالقادر، محمد احمد: «بین الاصالة والمعاصرة» (عربی)، اسكندرية، دار المعرفة الجامعية، 1994م، ص480.
العشادی، محمد سعید اصول الشريعة (عربی)، بيروت قاهره، المكتبة الثقافية - سينا للنشر، 1412ق. برای انطباق و تطبیق شریعت، با مباحث و مسائل جدی بین المللی، جنایی، اقتصادی و... به تبیین اصول پرداخته تا با تمسک به آن ها این انطباق به سهولت انجام پذیرد.
العمری، نادیه شریف: «تغير الفتوى بتغير الازمنة والأمكنة» (عربی)، الاجتهاد فی الاسلام، بیروت، الرسالة، 1406ق، ص246-254. شریعت اسلامی صلاحیت انعطاف با همه زمان ها و مکان ها را دارد؛ چون موضوعات را به عرف احاله می دهد و پس از اخذ رأی عرفی به استنباط فتوا می پردازد. از این رو جایز نیست که مفتی فتوای گذشته را در زمان حال تکرار کند.
فضل الرحمن: الاسلام و ضرورة التحديث (عربی)، بيروت، دارالساقی، 1993م، ص243 ضرورت توجه به مسائل مستحدث، به خصوص در دوره جدید توسط دین داران و فقیهان
فؤاد، نعمت: «الاسلام و انسان العصر» (عربی)، قاهره، مكتبة غريب، 1990م، ص135.
القرضاوي، يوسف: « الاجتهاد في الشريعة الاسلاميه مع نظرات تحليليه في الاجتهاد المعاصر)» (عربی)، الطبعة الثانيه، کویت، دار القلم للنشر و التوزيع، 1410/ 1989، ص 213.
قطب، محمد: «اسلام و تحولات زندگی» ترجمه محمد علی عابدی، چاپ اول: تهران، مؤلف، 1351، ص612. این اثر، ترجمه کتاب التطور والثياب في الحياة البشرية است. نویسنده با طرح شواهد تاریخی و مطالب دینی، خواهان بررسی این نکته است که چیره شدن تفکر تحوّل طلبی در اروپا، هیچ چیز را ثابت ندانستن حتی دین و معنویات است. با ورود این طرز تفکر به جامعه های اسلامی امور ثابت که ارکان زندگی بشر هستند، در معرض خطر قرار گرفته است. از این رو باید از افراط و تفریطها اجتناب کرد و به طور معقول اسلام را با زمان همگام ساخت.
کاتوزیان، ناصر: « قلمرو زمانی و مکانی حقوق» مقدمه علم حقوق و مطالعه در نظام حقوقی ایران تهران، مدرس، 1369، ص237-262. ضمن دو مبحث «قلمرو حقوق در مکان» و «قلمرو حقوق در زمان» به نقش آفرینی این دو عامل در حقوق می پردازد. گرچه از نویسنده حقوقی صرف است، ولی رهیافتهای خوبی برای فقه و زمان دارد مبحث دوم در صدد پاسخ گویی به این سه سؤال است قانون از چه لحظه ای قابل اجرا است؟ در چه زمانی سلطه و اقتدار قانون پایان می پذیرد؟ قانون آیا ناظر به آینده است؟ همین سؤالات درباب احکام فقهی نیز جاری است.
متولی، عبدالحمید: ازمة الفكر السياسي في العصر الحديث» (عربی)، قاهرة، الهيئة المصرية العامة للكتاب، 1985م، ص314. تفکر اسلامی به ویژه در بعد فقهی آن در عصر حاضر با بحران مواجه است. از مظاهر این بحران عدم توانمندی و کارآمدی فقه مقتضیات این عصر است. از این رو کشورهای اسلامی قانون اساسی و قوانین دیگر خود را از منابعی غیر از فقه اسلامی اخذ می کنند. مطالب این کتاب درسه قسمت تنظیم شده است بررسی این بحران و نمودهایش بررسی علل و موجبات آن و بالاخره راههای علاج و چاره جویی آن در این چاره جویی ها به عصری بودن فقه توجه شده است.
محمصانی، صبحی: «ملائمة الشريعة لحاجات العصر الاجتماعية» (عربی)، الثقافة الاسلامية والحياة المعاصرة، گردآورنده محمد خلف الله، قاهرة، مكتبة المنهضة المصرية، 1962م، ص161-183.
مدرسی طباطبایی حسین ضرورت احیاء فقه اسلامی، در کتاب زمین در فقه اسلامی، جلد اوّل، تهران، نشر فرهنگ اسلامی، 1362 ص 9-20. احیای فقه به نزدیکی آن به حقوق و مجهز شدن به روش و اسلوب جدید بستگی دارد. این نوشتار در واقع بیانگر مکانیسم و چگونگی کارآمدی فقه در پاسخ به نیازهای زمان است.
مطهری، مرتضی: «اسلام و مقتضیات زمان»، دو جلد تهران، صدرا، 1362- 1370، ص243-258. شامل سخنرانی های نویسنده، پس از1350 و از اوّلین و متقن ترین نوشته هایی است که در ایران به این بحث پرداخته است. مقدمه را چنین آغاز کرده است: «برای روشنفکر مسلمان در عصرها مهم ترین مسئله اجتماعی بقا و ماندگاری دین را در گرو همگامی با این تحولات و پاسخگویی به آن اقتضائات می داند. راه حلی که وی برای حیات و فعال بودن دین پیشنهاد می کند، اجتهاد مستمر فقیهان در رخدادهای جدید بر مبنای عناصر ثابت دین است. مفاهیمی همچون خاتمیت، نسخ، نسبیت و اطلاق قضایای دینی، عقل مصالح و مفاسد و باید و نبایدها مناط احکام را به مدد طلبیده تا نظریه اجتهاد را پربارتر عرضه بدارد جلد دوم کتاب به طور عمدی نقادی دیدگاه های جبرگرایی به خصوص جبرگروی تاریخی است که جوهره آن عدم اعتقاد به عناصر ثابت و حقانیت نوگرایی افراطی است. ترجمه عربی این اثر الاسلام ومتطلبات العصر، علی هاشم، مشهد، بنیاد پژوهش های اسلامی، 1411ق.
النمر، عبد المنعم: متى تتغير الاحكام ولماذا ؟ ما السياسة الشرعية» (عربی)، الاجتهاد، قاهرة، الهيئة المصرية، 1987م، ص 125 - 145. احکام به تبع تغییر زمان و مکان و تحوّل مصالح و شرایط تغییر پذیر است و این را می توان مراعات اقتضای حال نامید مؤید این نزول تدریجی شریعت طی بیست و سه سال است. وظیفه رهبران دینی وضع احکام با توجه به مصالح مسلمانان است. این وظیفه «سیاست شرعی» نامیده می شود.
یزدی، محمد: «اسلام» همگام با زمان تهران مؤسسه ملی، 1354، ص9 - 51 کتاب شامل این عناوین است گذشت زمان و قوانین مقصود از زمان، قوانین ثابت روانی، تأثیر زمان برقوانین فطری اساس ثابت فطرت، اسلام همراه با زمان.
يوسف علی، علی: «الاسلام و مشكلات العصر» (عربی)، بیروت، دار ابن زیدون، 1985 م، ص108.
نمونه های1) صحیفه نور، ج20، ص451-452.
2) درباره بحث از «تأثیر مقتضیات زمان و مکان در موضوع احکام فقهی، تحقیقات و تألیفات بسیاری توسط محققین و دانشمندان اسلامی، اعم از شیعه و سنّی و در برخی موارد از مستشرقین صورت گرفته است که به برخی از آن ها اشاره و اندک توضیحی در خصوص برخی از آن ها ارائه می شود (اقتباس از نوری، محمد گزیده مأخذشناسی نقش زمان و مکان در فقه آیینه پژوهش، 1374، شماره 36):
بارز آن در تاریخ معاصر بسیار است از فتوای تحریم استعمال توتون و تنباکو توسط مرحوم میرزای شیرازی تا حکم حضرت امام رضوان الله تعالی علیه مبنی بر تعطیلی موقت حج، همگی مبتنی بر پذیرش اطلاق یدِ فقیه جامع الشرایط در حوزه مصالح امت اسلامی است.
درباره نقش و تأثیر عنصر زمان در تعیین وضعیت موضوع احکام شرعی حضرت امام رحمه الله علیه می فرمایند: «اما در مورد روش تحصیل و تحقیق حوزه ها این جانب معتقد به فقه سنتی و اجتهاد جواهری هستم و تخلف از آن را جایز نمی دانم اجتهاد به همان سبک صحیح است؛ ولی این بدان معنی نیست که فقه اسلام پویا نیست؛ زمان و مکان دو عنصر تعیین کننده در اجتهادند. مسئله ای که در قدیم دارای حکمی بوده است، به ظاهر همان مسئله در روابط حاکم بر سیاست و اجتماع و اقتصاد یک نظام ممکن است حکم جدیدی پیدا کند؛ بدان معنی که با شناخت دقیق روابط اقتصادی و اجتماعی و سیاسی همان موضوع اوّل که از نظر ظاهر با قدیم فرقی نکرده است به طور واقعی موضوع جدیدی شده است که به اجبار حکم جدیدی می طلبد.» (1)
بنابراین، استعمال «توتون و تنباکو» تا زمانی که فقط استعمال «توتون و تنباکو» است، به نظر برخی مراجع جایز است؛ اما به محض این که در اثر نوع روابط استعماری شاه ایران با انگلیس سلطه گر، تبدیل به زمینه ای برای تسلّط کفار بر مسلمانان و چپاول ثروت مسلمانان «توسط بیگانه» می شود، حکم حرمت بر
1) صحیفه نور، ج21، ص 289
آن بار می شود.
همچنین تا زمانی که انجام حج بیت الله الحرام فقط ادای یک فریضه دینی» است و عنوان دیگری بر آن بار نشده است، به طور قطع جایز بلکه با شرایط مندرج در فقه واجب است؛ اما به محض تبدیل شدن موضوع به «دستاویزی برای تحقیر و توهین شیعه و نظام مقدس اسلامی»، حکم آن به حرمت مبدل می گردد.
البته انقلاب اسلامی به موازات تحولی که در تمام عرصه ها ایجاد کرد در فقه و استنباط احکام الهی نیز مبانی اسلام ناب را تبیین تحکیم و ترویج نمود یکی از این مبانی مسئله نقش زمان و مکان در فهم موضوعات احکام شرعی برای فقیه و مجتهد بود.
این مسئله به ویژه در مورد ولی فقیه حکومت اسلامی از اهمیت بالاتری برخوردار است؛ به گونه ای که امام خمینی در اجتهاد مصطلح حوزوی را برای اداره امور امت اسلامی کافی نمی دانند و خصوصیات دیگری را نیز ضروری می شمارند مهم شناخت درست حکومت و جامعه است که بر اساس آن، نظام اسلامی بتواند به نفع مسلمانان برنامه ریزی کند که وحدت رویه و عمل ضروری است و همین جاست که اجتهاد مصطلح در حوزه ها کافی نیست بلکه یک فرد اگر اعلم در علوم معهود حوزه ها هم باشد ولی نتواند مصلحت جامعه را تشخیص دهد و یا نتواند افراد صالح را از افراد ناصالح تشخیص دهد و به طور کلی، در زمینه اجتماعی و سیاسی فاقد بینش صحیح و قدرت تصمیم گیری باشد، این فرد در مسائل اجتماعی و حکومتی مجتهد نیست و نمی تواند زمام جامعه را به دست گیرد». (1)
به نظر حضرت امام راحل قدس سره ولایت، مراحل و عناصری دارد که یکی از آن ها عنصر «استنباط» و دیگری عنصر «موضوع شناسی» است؛ در مرحله اوّل حکم موضوعات کلی از ادله، استنباط و در مرحله دوم بر مصادیق عینی تطبیق داده می شود. اندیشه های فقهی حضرت امام تنش در مرحله اوّل، «سنتی» و در مرحله دوّم، «پویا» است و در مرحله سوم که مهمتر از این دو است مرحله موضوع سازی و ایجاد حوادث نوین در مسیر رشد قدرت اسلام و ایجاد بستر پرورشی متناسب برای رشد کلمه توحید و تربیت انسان موحد است.
1) صحیفه نور، ج21، ج 177.
که رسالت اصلی ولی الهی است.
مهم ترین رکن رهبری قدرت تشخیص وظیفه در امر سرپرستی حوادث عظیم و عهده داری ایجاد موضوعات و بستر پرورشی روحی ذهنی و عینی در مسیر رشد قدرت توحید و اعتلای پرچم اسلام است که تنها با ایجاد چنین زمینه اجتماعی و ایجاد رشد قدرت اسلام از طریق سرپرستی تمایلات و خوف و طمع انسان ها در شکل اجتماعی است که زمینه تحقق عینی و همه جانبه اسلام در تمامی ابعاد فراهم می شود. (1)به تعبیر امام خمینی قدس سره: «حکومت فلسفه عملی برخورد با شرک و کفر و معضلات داخلی و خارجی را تعیین می کند». (2)
«حکومت در نظر مجتهد واقعی فلسفه عملی تمامی فقه در تمامی زوایای زندگی بشریت است؛ حکومت، نشان دهنده جنبه عملی فقه در برخورد با تمام معضلات اجتماعی و سیاسی و نظامی و فرهنگی است. فقه تئوری واقعی و کامل ادارۀ انسان و اجتماع از گهواره تا گور است.» (3)
«اگر اختیارات حکومت در چارچوب احکام فرعیه الهیه است باید عرض حکومت الهیه و ولایت مطلقه مفوضه به نبی اسلام صلی الله علیه و آله یک پدیده بی معنی و محتوا باشد... حکومت که شعبه ای از ولایت مطلقه رسول الله صلی الله علیه و آله است، یکی از احکام اولیه اسلام است و مقدم بر تمام احکام فرعیه حتی نماز و روزه و حج است.» (4)
با این مبنا مجتهد در نظر امام تعریفی بسیار کامل تر و جامع تر از معنای سنتی متداول در نظر اهل علم دارد: «مجتهد باید به مسائل زمان خود احاطه داشته باشد برای مردم و جوانان و حتی عوام هم قابل قبول نیست که مرجع و مجتهدش بگوید من در مسائل سیاسی اظهار نظر نمی کنم. آشنائی به روش برخورد با حیله ها و تزویرهای فرهنگ حاکم بر جهان شناخت سیاست ها و حتی سیاسیون و فرمول های دیکته شده آنان و درک موقعیت و نقاط قوت و ضعف دو قطب سرمایه داری و کمونیزم که در حقیقت استراتژی حکومت بر جهان را ترسیم می کنند، از ویژگی های یک مجتهد جامع است یک مجتهد باید زیرکی و هوش و فراست هدایت یک جامعه بزرگ اسلامی و حتی غیر اسلامی را داشته باشد و علاوه بر خلوص و تقوی و زهدی که در خور شأن مجتهد است، به طور واقعی مدیر و مدبّر باشد». (5)
در نگاه اول اگر عبادت منحصر در نماز باشد و نماز نیز منحصر در انجام حرکات موزون و اذکار معین باشد، ضرورتی برای گرد آمدن در مکان خاص و یا انجام عبادت به صورت جمعی نیست و توجیه روشنی برای بناء مساجد وجود ندارد.
شیخ طه الولی به نقل از «کتاب الازهر» بیان می دارد: اهداف اولیه در اسلام از بناء مسجد منحصر در مسائل عبادی تنها نبود بلکه اهداف سیاسی و اجتماعی در اولویت کار قرار داشت و این معابد از هنگام ظهور اسلام برای تجمع مسلمانان سامان دهی گردید همان گونه که علماء تفسیر و حدیث جایگاه های ویژه داشتند و چون در اسلام جدایی دین از سیاست معنا و مفهومی نداشت اولین فلسفه وجودی مساجد برای اطلاع رسانی بود و در مرحله دوم مرکزی برای تعلیم و تربیت.» (1)
حدود 28 مورد در قرآن مجید از مسجد سخن به میان آمده است و به اتفاق همه تاریخ نویسان، خشت اوّل جامعه مدنی رسول الله صلی الله علیه و آله با بناء مسجد در شهر یثرب بر زمین گذاشته شد.
امام صادق علیه السلام می فرمایند: در زمان پیامبر صلی الله علیه و آله گروهی بودند که در مسجد حاضر نمی شدند. در یکی از روزها پیامبر گرامی صلی الله علیه و آله فرمود: هر آن امکان دارد در مورد آنان که برای نماز به مسجد فرا خوانده می شوند، ولی شرکت نمی کنند، دستور دهم تا هیزمی فراهم سازند و بر در خانه آن ها بگذارند و آن هیزم ها را شعله ور سازند تا خانه هایشان بر سرشان بسوزد.» (2)ابن مسکویه از این درجه اهتمام اسلام به امر مسجد چنین نتیجه گرفته است: «شاید علت اهتمام شریعت اسلام برای حضور در مساجد و انجام نمازهای روزانه به جماعت این دلیل بوده است تا انس طبیعی که ریشه همه محبّت ها است و اصلی ترین عامل حرکت اجتماعی است گسترش پیدا کند». (3)
رابطه حکومت ها با مساجد در سرزمین های اسلامی از دوران حکوت اسلامی نبوی تا دوران جمهوری اسلامی - انواع و گونه های متفاوتی را شامل می شود نوع تعامل هر یک از حکومت ها با مساجد در درجه
اول تابعی از مبانی جهان بینی و ایدئولوژی حاکم بر اندیشه حاکمان بوده است به تعبیر روشن تر هر چقدر ایدئولوژی حاکمان اسلامی موحدانه تر و منطبق تر با ایدئولوژی و جهان بینی اسلام ناب محمدی صلی الله علیه و آله بوده است، نوع بهره برداری و تعامل با مساجد صحیح تر و بیشتر در جهت اهداف و آرمان های الهی بوده است و در مقابل به میزانی که حاکمان از جهان بینی و ایدئولوژی اسلام ناب فاصله داشته اند، یا مساجد را به پایگاهی برای عوام فریبی و سلطه ناحق بر افکار عمومی دین داران قرار داده اند؛ نظیر رفتار خلفای بنی امیه و بنی العبّاس و یا مسجد را به عنوان مهمترین پایگاه دشمنی با حکومت خویش تلقی نموده و از تمام قدرت و امکانات خود برای بی فروغ نمودن آن ها استفاده کردهاند؛ نظیر روشی که حکومت پهلوی اتخاذ کرده بود.
با این توضیح می توان تاریخ اسلام را از منظر نوع تعامل حکومت ها با مساجد به چند مرحله تقسیم کرد:
از مجموع مدارک تاریخی و روایی این چنین برداشت می شود که در سیره نبی مکرم اسلام صلی الله علیه و آله مسجد اولین و مهمترین رکن در همبستگی بین امت و رهبر و مرکز تمام تصمیم گیری ها و اقداماتی است که حکومت برای اجرای آن ها نیازمند حضور و نقش آفرینی آحاد مردم است. برخی از این اقدامات عبارت اند از: آموزش نیروهای نظامی، اطلاع رسانی و بسیج عمومی برای مبارزه با توطئه های منافقین، (1)تعلیم و تربیت، رفع مشکلات اقتصادی و معیشتی مؤمنان و..... علاوه بر این پیامبر به عنوان حاکم اسلامی تمام وظایف و شئون حاکمیتی خود را با محوریت مسجد و در مسجد رتق و فتق می فرمودند؛ در مسجد محکمه قضاوت برپا می کردند با بزرگان به شور می نشستند بیت المال را در مسجد تقسیم می فرمودند، دیدارهای سیاسی خود را در مسجد برگزار می نمودند و...
با توجه مطالب قبلی می توان کارکرد حکومتی مسجد را در ابعاد زیر تقسیم بندی کرد:
بعد اطلاع رسانی و آگاه سازی افکار عمومی؛
بعد مشورت و تصمیم سازی برای حاکم اسلامی؛
بعد تعلیم و تربیت؛
بعد نظامی و سازماندهی و پشتیبانی رزمندگان؛
بعد اجتماعی و امور حسبه؛
1) شابد جالب ترین نمونه دخالت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آلهدر امور مسجد، ماجرای تخریب و سوزاندن مسجدی است که به مسجد ضرار معروف گردید. گروهی از منافقان برای ضربه زدن به اسلام و تضعیف موقعیت مسجد پیامبر بزرگوار صلی الله علیه و آله نازل کردند؛ ولی پس از نازل شدن آیه مبارکه وَالَّذِينَ اتَّخَذُوا مَسْجِداً ضِرَاراً... (توبه، آیه 107)، پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله افرادی را گسیل داشت تا این مسجد را خراب کنند و آتش بزنند و مکان آن را تبدیل به محل زباله نمایند؛ علّامه طباطبایی، تفسیر المیزان، ج9، ص392.
6 بعد مقرّ حکومت و مرکز مدیریت جامعه بودن.
پس از ارتحال نبی مکرم اسلام علیه، در هر دوره ای متناسب با روحیات و سیاست های حاکمان بعدی، کارکردهای حاکمیتی مساجد دستخوش تحولات و تغییرات بسیار زیادی شد که به صورت مختصر مورد اشاره قرار خواهد گرفت.
پس از ارتحال پیامبر و روی کار آمدن،خلفا، مسجد همچنان پایگاه حکومت و دارای کارکردهای آموزشی، تربیتی، سیاسی اجتماعی و نظامی بود خلفای اوّل و دوم و سوم دار الخلافه خود را مسجد قرار دادند و با استفاده حداکثری از ظرفیت تجمع و اجتماع مسلمانان در جمعه و جماعات، سیاست های خود را اعمال و به اهداف خود فارغ از حق یا ناحق جامه عمل می پوشاندند. بنابراین از حیث شکلی و صوری نقش مسجد و به خصوص مسجد النبی تفاوت فاحشی با کارکردهای آن در دوران حکومت نبوی نکرد؛
اگرچه در سایر بلاد اسلامی به واسطه نصب افرادی که اغلب التزامی به اهداف و آرمان های اسلام ناب نداشتند - نظیر مروان ها و معاویه ها و غیره مسجد آرام آرام به جای آن که مایه اعتلای اسلام و وحدت مسلمانان،باشد مرکز توجیه خیانت ها و ظلم و ستم فرمانداران و استانداران و عامل تفرقه و اختلاف میان مسلمانان به ویژه نخبگان جامعه گردید.
با روی کار آمدن امیرالمؤمنین علی بن ابیطالب و با توجه به این که مهمترین هدف و مقصد ایشان، احیای قرآن و سنت نبوی و اصلاح مفاسد و بدعت های نهاده شده توسط خلفای پیشین بود، احیای کارکردهای اصلی مسجد و بازگرداندن شأن و جایگاه لایق آن سرلوحه برنامه های حضرت قرار گرفت. ایشان همانند پیامبر و خلفای سه گانه، مسجد را مقر خلافت و حکومت قرار داد و کلیه وظایف و
برنامه های حکومتی خود را در مسجد و با محوریت مسجد انجام داد.
هنوز در مسجد مقدس،کوفه نشانه های متعددی با عنوان «دکه» وجود دارد که هر کدام نمایشگر یکی از کاردهای مسجد در حکومت امیرمؤمنان است؛ مانند دكة القضاء»، «دكّة الطشت»، «دكّة «الفتوا و.
اما تحولی که در این دوره در رابطه میان حکومت و مسجد ایجاد شد شاید وهله اول احیای کار کرد
معنوی و تربیت اخلاقی و منبر وعظ و خطابه بود که توسط شخص حضرت احیا و تقویت شد. (1)
پس از پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله حکومت، نظارت بر مساجد جزء وظایف اجتناب ناپذیر حکومت ها محسوب می شد و همه حاکمان هر چند که ظالم بودهاند و اعتنایی به سایر احکام اسلام نداشته اند؛ ولی به مسجد نیازمند بوده اند و همه آن ها رونق مساجد و شکوه نماز جماعت و جمعه را جزء شکوه و اقتدار خود می دانسته اند.
ابن خلدون می گوید: حاکمان صدر اسلام این وظیفه - وظیفه اداره مساجد - را به کس دیگر محوّل نمی کردند و هنگامی که درباره مساجد عظیمه سخن به میان می آورد می گوید: تعیین امام این مساجد برای خطبه و نماز در انحصار حاکم بود و کلیهٔ سیاست گذاری های دینی و شرعی، مانند نماز، قضاء، حسبه و جهاد جزء وظایف امامت کبری که خلیفه است قرار داشت و چون نماز عمود دین است و در میان عبادت ها از جایگاه بسیار رفیعی برخوردار است بنابراین امامت صلوة نیز باید بالاترین شان حتی بالاتر از حکمرانی باشد. (2)
ابی الحسن علی ابن محمد بن حبیب ماوردی (متوفی 450 هجری) در کتاب «الاحکام السلطانیه و الولايات الدينيه باب نهم با ولایات علی امامه الصلوات پیرامون رابطه حکومت و مسجد، ابتدا مساجد را دو قسم تقسیم می کند مساجد سلطانیه و مساجد عامه.
برای مساجد سلطانیه ویژگی هایی را بیان می کند از جمله این که به طور کامل حکومتی و دولتی هستند؛ یعنی امام جماعت آن از سوی حاکم تعین می گردد.
امام جماعت از بیت المال حقوق می گیرد.
امام جماعت از سوی حکومت به مقام ولایت صلوة منصوب می گردد. البته برای احراز این مقام (ولایت صلوة) باید پنج شرط را داشته باشد.
حکومت در تمام امور مسجد به طور مستقیم یا از طریق امام جماعت منصوب، دخالت می کند. اما خصوصیت مساجد عامه این است که حکومت حق دخالت مستقیم در آن را ندارد؛ امام جماعت آن توسط خود مردم انتخاب می شود
تضعیف جایگاه و نقش مساجد در جامعه اسلامی ریشه در یک جریان طولانی تاریخی دارد. پس از شهادت امیرالمؤمنین و قدرت یافتن بنی امیه به سرکردگی معاویه بن ابی سفیان، مسجد از سویی برای عوام فریبی و سوء استفاده از موقعیت سوق الجیشی تجمّع مؤمنان و ارتباط حاکم با رعیت در سلطه و اختیار خلیفه بود. او خود را خلیفه رسول الله صلی الله علیه و آله و بالتبع لایق ترین فرد برای اقامه جمعه و جماعت می دانست.
بر فراز منبر رسول الله خطابه می خواند و با مغالطه و سفسطه معارف دینی را دستاویزی برای ظلم و ستم دستگاه حکومت خویش قرار می داد. (1)
خلفا و به مرور سلاطین و پادشاهان کشورهای اسلامی اغلب این وجه از کارکرد مسجد را تقویت می کردند همه سرزمین هایی که به تصرف مسلمانان درآمد همراه با شعار الله اکبر و جهاد بود و نماز نشانه مسلمانی و مسجد در مقابل کلیساها به عنوان نشانه مجد و عظمت و اقتدار مسلمانان به حساب می آمد.
مساجد بزرگی که اکنون در شهر استانبول ترکیه اصلی ترین مرکز جلب توریست می باشد بقایای اقتدار حاکمان عثمانی است و مساجد عظیمی که در سرتاسر شبه قاره هند وجود دارد نشانه های اقتدار مسلمان ها است. اکنون نیز در شهری چون استانبول که حاکمان لائیک حدود یک قرن در صدد نابودی اسلام هستند صدای اذان در پنج وقت ارکان این شهر توریستی را به لرزه در می آورد و انبوه نمازگزاران به مساجد روانه می شود و حتی در کشورهای به ظاهر عقب افتاده چون اتیوپی در هنگامه اذان مساجد، به خصوص در رمضان آن چنان مملو از جمعیت می شود که مردم صف می کشند و منتظر می مانند تا نماز گروه اوّل تمام شود.
و گروه دوم وارد شوند که این صحنه در بعضی اوقات تا چهار بار تکرار می شود. این ها همه نتیجه تبلیغات و فرهنگ سازی حاکمان و سلاطین برای حفظ پایگاه مردمی خود در مساجد بوده است.
از سوی دیگر کشورگشایی ها و آشنا شدن حاکمان با روش و نظام حکومتی غیر مسلمانان به ویژه پادشاهان روم و ایران - میل به تجملات و اشرافی گری را در آنان به اوج رساند و همین خصیصه باعث تأسیس کاخ ها و قصرهای مجلل و حکمرانی خلفا در این بناهای بیگانه با روح اسلام گردید. کم کم مسجد دیگر مرکز خلافت و حکومت نبود و جای خود را به کاخ سبز معاویه در شام و سایر کاخ ها در بلاد دیگر اسلامی در طول تاریخ داد این نقطه آغاز به حاشیه رانده شدن مساجد در جامعه اسلامی بود؛ اما همچنان کارکردهایی نظیر تعلیم و تربیت فقط در اختیار مساجد بود.
1) البته در این حرکت شوم، گروه هایی از به اصطلاح نخبگان جامعه نیز به یاری دستگاه خلافت می آمدند؛ گروه هایی نظیر جاعلان و راویان حدیث، شعرا، خطبا و قضات درباری.
ابن بطوطه می گوید پیش از این که نظام الملک رشته مدرسه های معرّف به نظامیه را بنیاد گذارد، درس و تعلیم در مسجدها متمرکز بود و بدین گونه تعلیم و تعلم جزیی از عبادت به شمار می رفت.» (1)
دولت صفویه چون با شعار تشیّع به حکومت رسید در آغاز کار به پیروی از سایر حاکمان و سلاطین اسلامی اقدام به توسعه مساجد بزرگی در شهرهای مختلف نمود ولی با گذر زمان این حرکت از تب و تاب افتاد؛ زیرا نه مردم به آن درجه از فهم فرهنگی نائل شده بودند که ضرورت و فایده توسعه مساجد را درک کنند و نه دیگر حکومت قدرت یافته صفویه خود را محتاج این امر می دید. بنابراین، از آن پس، مساجد شیعه دوران غربت خود را آغاز نمودند و هر چه زمان پیشتر رفت این غربت افزون شد؛ به طوری که در دوره قاجاریه و به خصوص در زمان پهلوی اول و دوم مساجد به عنوان نمادهای تحجّر موانع توسعه، پایگاه های توطئه و نظایر آن تلقی می شد و بر همین اساس، مبارزه با مساجد و فعالیت های آن در رأس سیاست های حکمرانان این سلسله های طاغوتی قرار داشت.
البته در تمام این مدت علماء و مراجع بزرگ با درک خطر وابستگی پایگاه دین به پادشاهان در مقابل دولتی شدن مساجد مقاومت کردند و در چند نوبت که حکومت ها قصد دست اندازی بر مساجد را داشتند، با مقاومت سخت از سوی علما و روحانیان مواجه شدند. این مقاومت ها در حدّی بود که بعضی از مراجع بزرگ هرگونه همکاری را تحریم نمودند امام خمینی رحمه الله علیه حتی این مسئله را در رساله عملیه نیز آورد و چند مسئله را در باب امر به معروف و نهی از منکر به تحریم همکاری علما با دولت جائر و حکم عدم عدالت آن ها اختصاص داد. (2)
وضعیت مساجد را در دوران 34 ساله استقرار نظام مقدس جمهوری اسلامی می توان به سه دوره کلّی تقسیم کرد:
و دل مردم به عنوان مهمترین امور تجلی کردند در دوران مبارزات و تا سال هایی پس از پیروزی انقلاب اسلامی، مساجد پر رونق و فعال شدند. کلیه تصمیمات از مسجد، آغاز و به مسجد ختم می شد. امور اصلی
انقلاب و نظام در سنگر مساجد، پیگیری می گردید و مردم مساجد را به عنوان شبکه اعمال دستورات رهبری انقلاب و حاکمیت نظام اسلامی می شناختند. این بالندگی به واسطه تأثیر دفاع مقدس در جذب گسترده جوانان و نوجوانان به مساجد و آموزش و تربیت و سازمان دهی آنان برای حضور در جبهه یا فعالیت های فرهنگی و نظامی در پشت جبهه به اوج خود رسید.
شاید مسجد در هیچ دوره ای به اندازۀ دهه های 40 تا 60 به مساجد دوران حکومت نبی اکرم صلی الله علیه و آله شبیه نبوده است. اگرچه در این دوره به دلایل مختلفی مساجد از لحاظ کمی و کیفی فاصله ای طولانی با الگوی مسجدالنبی داشتند؛ اما در مقایسه با دوران های پیشین و حتی کنونی، از نسبتی بس نزدیک با آن طراز اسلامی برخوردار بودند.
دوره رکود نسبی: با اتمام جنگ و تغییر در سیاست های رویکردهای دولت جمهوری اسلامی به سمت توسعه عمرانی و اقتصادی و کم توجهی مدیران و دست اندرکاران جامعه به امر فرهنگ خودی و نیز با آغاز تهاجم یا شبیخون فرهنگی غرب علیه جامعه نوپای ما یکی از نخستین ساختارهایی که بیشتری آسیب ها متوجه آن شد، مساجد بودند. دیدگاه دولت سازندگی فقط بازسازی زیرساخت های اقتصادی و توسعه صنعتی کشور بود و در این میان تنها ساختارهایی ارزش برنامه ریزی و سرمایه گذاری داشتند که برای دولت سودآوری داشته باشند و مساجد خود به خود از دایره خارج شدند. این سیر در دولت اصلاحات نیز با رویکردی جدید و تحت قالب توسعه سیاسی و «دمکراسی» ادامه پیدا کرد. در این دوره به دلیل غلبه نگاه سکولاریسی بر دولت مردان و مسئولان دین و هر آن چه به آن مرتبط است از دایره نقش آفرینی اجتماعی و سیاسی خارج و مورد بی مهری قرار گرفت حتی توصیه های دلسوزانه رهبر معظم انقلاب دام ظله مبنی بر «عدم نگرش مادی به امر فرهنگ نیز چندان مورد اعتنای مسئولان واقع نشد در عوض ساختارهای نو و بعضی در تضاد با فرهنگ بومی جامعه اسلامی در مقابل مساجد و با هزینه های هنگفت دولتی قد علم کردند؛فرهنگسراها یکی پس از دیگری با انواع فعالیت های و برنامه های جذاب برای اقشار مختلف و به ویژه جوانان و نوجوانان راه اندازی شدند که همه آن ها در دو مسئله وجه تشابه داشتند: نخست، نگاه باز و فرادینی به فعالیت های فرهنگی به گونه ای که از آموزش گیتار و حرکات موزون و انواع ورزش های بومی و غیربومی تا آموزش قرآن و تواشیح و.... در آن جا مهیا بود دوم خودگردان و بلکه درآمدزا بودن برای دولت.
دوران احیا و تقویت نقش مساجد: با روی کار آمدن دولت نهم و فروکش کردن جو دین زدایی و
دین ستیزی از جامعه، مساجد به دو دلیل و اگرچه بسیار کند به گردونه ساختارهای اثرگذار اجتماعی برگشته اند. آن دو دلیل عبارت اند از:
نخست) رویکرد به نسبت فرهنگی دولت و رییس جمهور نهم که زمینه را برای احیای نقش مساجد و اهل مسجد در عرصه سیاست و فرهنگ و اجتماع تا حدودی فراهم آورد. البته حمایتهای گسترده حقوقی مادی و معنوی از مساجد نیز در سایه همان نگاه اتفاق افتاد.
دوّم) به جهت شدّت گرفتن مسئله تهاجم و ناتوی فرهنگی غرب که هم در حوزه نخبگان، دغدغه ها را برانگیخت و هم در سطح عموم مردم مظاهر فساد و ابتذال و... را عاملی برای نگرانی شد تا مردم و
مسئولان برای جلوگیری از گسترش موج این تهاجم ضدفرهنگی به همفکری و همکاری ترغیب شوند. اولین ساختاری که در فرهنگ اسلامی جامعه و به اتفاق همگان می توانست نقش پناهگاه و مصونیت بخش به قشر جوان را بازی کند، مساجد بودند. البته این سخن به معنای اوج گیری مساجد و رسیدن آن ها به نقطه مطلوب نیست؛ بلکه مقصود این است که چنانچه دست اندر کاران امور مساجد هوشیار و فرصت شناس باشند بسترهای اولیه جهت بازمهندسی و گسترش نقش و کارکردهای مسجد بیش از هر زمان دیگری در سال های اخیر فراهم گردیده است.
با توجه به آن چه پیشتر بیان شد به طور قطعی باور به جایگاه منحصر به فرد مسجد در دست یابی نظام اسلامی به اهداف و آرمان های بلند خود، نخستین شرط در احیاء کارکردهای مسجد است. برای نیل به این منظور ابتدا باید انتظارات از مسجد را در قالب شاخصهای مسجد طراز نظام اسلامی مورد بررسی قرار دهیم و سپس با بررسی وضعیت کنونی برای تحقق وضع مطلوب برنامه ریزی و حرکت کنیم. هر مسجدی دارای ارکانی و هر رکنی باید دارای ویژگی ها و شاخصه هایی باشد تا بتوان آن را در قالب مسجد طراز، شناسایی و تعریف نمود.
2 مأموم ها که حضور پرشور و منظم و منضبط آن ها در مسجد مهمترین مصداق عمران مسجد تلقی می شود.
تشکل های فعال در مسجد نظیر پایگاه بسیج کانون فرهنگی و هنری مسجد و... که عهده دار امور ،فرهنگی، اجتماعی و سیاسی مسجد هستند و با هماهنگی امام جماعت و پشتیبانی نیروی مقاومت، به پاسداری از ارزش های انقلاب اسلامی مشغول اند.
خادم که با نظافت و نظامت به هنگام و شایسته مسجد موقعیت را برای اقامه نماز و انجام سایر وظایف مسجد فراهم می آورد.
ساختمان و امکانات فیزیکی مسجد.
نکته شایان توجه این که در میان ارکان برشمرده شده برای مسجد امام جماعت نقش بسزایی در رونق فعالیت های فرهنگی مسجد دارد. بر این اساس یکی از ارکان اصلی هر مسجد امام جماعت آن است. به عبارت دیگر، مسجدی موفق است که امام جماعت موفقی داشته باشد و امام جماعتی موفق است که به کارکردها و ویژگی های مسجد و نیز وظایف امام جماعت آشنا باشد.بنابراین با توجه به اهمیت و نقش امام جماعت در مسجد از جنبه های گوناگون در ادامه مباحث، شاخصه های امام جماعت مسجد طراز را مورد بررسی قرار می دهیم.
مسجد، جایگاه عالی ترین نوع گرنش عبد در برابر معبود است. سجده اوج عبادت و بندگی انسان برای خداست؛ السُّجودُ مُنتَهَى العِبَادَةَ مِن بَنِي آدَمَ. (1)
مسجد، جایگاه پرستش خالصانه خداوند است؛ وَ اَنَّ الْمَسَاجِدَ للَّهِ فَلَا تَدْعُومَعَ اللَّهِ أَحَداً. (2)
مسجد، زیارتگاه خداوند متعال است در حدیثی قدسی منقول از نبی اعظم صلی الله علیه و آله آمده است: آلا طُوبَی لِعَبْدٍ تَوَضَّأَ فِي بِيْتِهِ ثُمَّ زَارَني فِي بَيْتِي؛ «خوشا به حال بنده ای که در خانه خویش وضو بگیرد، آن گاه مرا در خانه ام زیارت کند». (3)
مسجد، خانه خدا در زمین است؛ إِنَّ بُيُوتى فى الْأَرْضِ المَساجِدُ تُضِيءُ لِأَهْلِ السَّمَاءِ كَمَا تُضِيءُ النُّجُومُ لِأَهْلِ الأَرْضِ. (4)
مسجد، بهترین محل عبادت و عبادت بهترین عامل پرورش روح آدمی و پاسخ گفتن به مهمترین نیاز طبیعی اوست تربیت چیزی جز پاسخ صحیح بهنگام و متعادل به نیازها و پرورش همه جانبه استعدادها نیست. اگر چه عبادت در هر مکانی این نیاز طبیعی و معنوی را به طور نسبی تأمین می کند، ولی این نیاز در مسجد و عبادتگاه بهتر و کاملتر تأمین می شود؛ چرا که انسان موجودی اجتماعی است و در پرتو عبادت جمعی از غرور و خودپسندی، تنهایی و فردگرایی در امان می ماند و با پیوستن به سیل عابدان و نمازگزاران، می توان در اقامه نماز و امحاء فحشاء و منکر نقش آفرین باشد.
مسجد، پناهگاه مؤمن از آسیب های اخلاقی است معصومان و در سخنان خویش مسجد را آشیانه و پناهگاه مؤمن بر شمرده اند؛ (1)انسان در این پناهگاه از دغدغه و اضطراب، افسردگی و دلهره و... فاصله می گیرد و به برکت ذکر الله به آرامش مستقر دست می یابد؛ قرآن کریم در این مورد فرموده است: أَلا بِذِكْرِ اللّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ. (2)شاید به همین دلیل است که امام صادق به مسلمانان سفارش می کنند که به هنگام رویارویی با مشکلات و اندوه های دنیوی به نماز و مسجد پناه ببرند. (3)
مسجد، مکانی مقدس و عاری از ظلم و گناه و پلیدی است حضور مؤمن در مسجد بسان احرام بستن حاجی در حج است. با آن که گناه در همه جا نکوهیده و زشت است اما در مسجد قباحتی دو چندان می یابد؛ (4)پس، مؤمن باید تلاش و کوشش بیشتری کند تا در آن مکان مقدس به گناه آلوده نشود؛ سخنان ظالمانه بر زبان نیاورد؛ (5)به آبروی دیگران تجاوز نکند؛ (6)غیبت (7)و سخنان لغو و بی فایده را کنار نهد (8)و از گفت و گوهایی که بوی دنیاپرستی و دنیا خواهی می دهد، پرهیز کند. (9)
مواظبت در پرهیز از گناه و لغو و... در مسجد در حقیقت، نوعی تمرین کارهای خیر و دوری از زشتی هاست.
آثار سازنده و تربیتی حضور در مسجد، رفته رفته به دیگر اعمال مؤمن و سایر زمان ها و مکان های حیاتش نیز سرایت می کند و این بهترین روش تربیت غیر مستقیم است.
1) مستدرك الوسائل، ج 3، ص361، باب 3، از ابواب احکام المساجد، روایت 14.
2) رعد، آیه 28.
3) وسائل الشیعه، ج 5، ص 263، باب 31 از ابواب بقیّه الصلوات المندوبه، روایت 3.
4) ر.ك: كشف الغطاء، کتاب الصلاة، ص211.
5) بحارالانوار، ج80، ص377.
6) روضة الكافي، ص 39.
7) وسائل الشيعة، ج 3، ص 85، باب 2 از ابواب المواقیت، روایت 4.
8) همان، ص 86، روایت 8.
9) همان، ج 3، ص 493، باب 14 از ابواب احکام المساجد، روایت 4.
الف) زینت ظاهری فردی مانند لباس زیبا و،پاک عطر و بوی خوش نظافت بدن، شانه زدن موها و محاسن و.....
ب) زینت مادی شامل مال و فرزند که در قرآن به عنوان زینت زندگی دنیا معرفی شده اند. «المال و البنون زينة الحيوة الدنيا...». (1)
ج) زینت معنوی، به معنای خصال نیکو و صفات پسندیده اخلاقی است؛ نظیر صدق و صفا و خلوص و مهربانی و..... (2)
مسجد با ایجاد آشنایی و پیوند میان مؤمن با نخبگان و صالحان جامعه بستری مناسب برای پرورش و تربیت روحی انسان فراهم می کند. ارتباط دوستانه با نیکان هم جنبۀ ایجابی تربیت - یعنی تشویق و ترغیب به فضایل - را در فرد تقویت می کند و هم جنبه سلبی آن یعنی قدرت یافتن بر پرهیز از رذایل - را.
مسجد، بستری مناسب برای پرورش روحیات اجتماعی است «انزواطلبی» و «جمع گریزی» یک بیماری روحی شناخته شده است؛ در حالی که اجتماعی بودن و جمع گرایی در حد معقول آن نشان سلامت روح و روان انسان و تعادل فکری او به حساب می آید مسجد با فراخوانی پیوسته مسلمانان به جمع روح جمع گرایی، انعطاف و نظم پذیری را در آنان تقویت می کند و درون گرایی افراطی و بیگانگی از جمع را از آنان می زداید.
مسجد، پایگاه تقویت روحیه همدردی، همکاری و همیاری در مشکلات است. مساجد به طور معمول، جایگاه طرح مشکلات و نارسایی های اجتماعی است به طور طبیعی حضور در چنین مکانی روح تعهد و دردمندی را در فرد می دمد. پرورش این خوی پسندیده در اشخاص خود نوعی مبارزه با روح بی تعهدی و
بی تفاوتی است؛ روحیه ای که هرگاه در افراد جامعه ای - به ویژه نسل جوان آن پیدا شود، آسیب های اساسی بر پیکر آن اجتماع وارد خواهد شد.
نقش آموزشی فرهنگی مسجد پس از جنبه های عبادی آن سرآمد دیگر ابعاد است. به طور اساسی، پی ریزی مسجد در اسلام پی ریزی بزرگترین مدرسه اسلامی بود مسلمانان تا چند قرن پیش با پدیده ای به نام مدرسه - به معنای غربی و امروزی آن روبه رو نبودند پیش از پیدایش مدرسه - که تاریخ پیدایش آن به دو قرن نمی رسد - مسجد یگانه مرکز مهم آموزشی - فرهنگی در کشورهای اسلامی بوده است. تا جایی که روزگاری این مسأله در میان فقیهان مطرح بوده که آیا تأسیس مدرسه جایز است یا نه؟! (1)
آگاهی بخشی و بصیرت دهی به حرکت امت اسلامی؛
احیای کارکردهای مساجد و بازشناسی آن ها؛
ارائه خدمات در ابعاد دنیوی و معنوی؛
نزدیک کردن مردم به باورهای دینی؛
رسانه گفتاری و شنیداری برای مردم به خصوص برای جوانان؛
مرکز تعلیم و تربیت برای جوانان؛
کانون موعظه و پرورش و تهذیب نفس برای مردم؛
مرجع رسیدگی مشکلات مراجعان و محرومان؛
محل پرورش نیروهای مستعد و استفاده بهینه از آنان در زمینه های مختلف؛
محل امن و مایه خیر و برکت برای مردم؛
داشتن مدیریت خوب و فعال؛
اهمیت دادن به کیفیت برنامه ها؛
مرکز تبلیغات و رسانه جهان اسلام؛
پناهگاه در سختیها و مشکلات و حوادث
1) وسائل الشيعة، ج 6، ص12، باب 3 از ابواب ما تحب فيه الزكاة وما تستحبّ فيه، ص217.
در سند چشم انداز مساجد جمهوری اسلامی ایران «در افق 1404 هجری شمسی»، پیرامون شاخص های امام جماعت مطلوب چنین آمده است برخورداری از ائمه جماعاتی عالم اندیشمند، پارسا، آگاه به مسائل روز، آشنا به فنون مشاوره و مدیریت و دارای روحیه ارتباطی مردمی گسترده».
همچنین مقام معظم رهبری دام ظله در پیام به اجلاس نوزدهم نماز می فرمایند: «روحانی پرهیز کار کارشناس و دلسوز در مسجد همچون پزشک و پرستار در بیمارستان روح و مایه حیات مسجد است». (1)
بر این اساس به نظر می رسد که مهمترین مرحله در ترسیم سیمای مسجد طراز اسلامی؛ پس از بررسی و درک عمیق نقش منحصر به فرد مسجد در تعالی فرهنگ جامعه دینی و پیشبرد اهداف انقلاب و نظام اسلامی، همانا احصاء و تبیین شاخص های امام جماعت چنین مسجد نمونه ای است؛ زیرا به همان میزان که اصل تأسیس مسجد در یک منطقه جغرافیایی در تأمین سخت افزار هدایت ضرورت دارد، وجود روحانی شایسته و طراز نظام اسلامی برای امامت و مدیریت آن در بعد نرم افزاری ضروری است. به تعبیر رهبر انقلاب «نخستین مطلب مهم، بنای مسجد و حضور روحانی شایسته در آن است». (2)
دکتر رسول عباسی در کتاب «مسجد طراز اسلامی» شایستگی های امام جماعت را به چهار مؤلّفه کلّی تقسیم نموده است که عبارت اند از:
«هدفداری»؛
«فضائل اخلاقی»؛
«دانش و مهارت ها»؛
«تمایل».
سپس هر یک از این مؤلفه ها را تحت شاخص های روشنی تبیین می نماید که در جدول زیر دسته بندی گردیده است:
جدول شایستگی های امام جماعت
تصویر
علاوه بر ویژگی های مذکور، شاخص ها و خصوصیات دیگری نیز از امام جماعت مسجد طراز انتظار می رود (1)که عبارت اند از:
1) اقتباس از ویژگی های امام جماعت موفق، مجله مبلغان، شماره مرداد 138، ص32.
پیشوایان اسلام بر مقبولیت امام جماعت و این که او مورد رضایت و پذیرش نماز گزاران باشد، تأکید فراوان نموده اند. رسول مکرم اسلام صلى الله عليه وسلم می فرماید: ثَمَانِيَةً لَا يَقْبَلُ اللهُ هَمْ صَلَاةٌ الْعَبْدُ الْآبِقُ حَتَّى يَرْجِعَ إِلَى مَوْلَاهُ وَالنَّاشِزُ عَنْ زَوْجِهَا وَهُوَ عَلَيْهَا سَاخِطُ وَمَانِعُ الزَّكَاةِ وَ إِمَامُ قَوْمٍ يُصَلِّى بِهِمْ وَهُمْ لَهُ كَارِهُونَ... هشت طایفه اند که خداوند از آن ها نمازی را نمی پذیرد بنده فراری تا وقتی که به سوی مولایش برگردد، زن ناشزه ای که همسرش بر او خشمناک باشد، منع کننده زکات امام [جماعت] قومی که نماز بخواند با این که مردم از وی کراهت داشته باشند و...». (1)
رحیم نوبهار با استناد به همین شاخص معتقد است که باید انتخاب امام جماعت مسجد به مردم اعم از همسایگان و مجاوران مسجد - واگذار شود واگذار نمودن انتخاب امام جماعت مساجد به مردمی که مجاور و همسایه مسجد هستند سبب می شود تا مردم کسی را که به طور واقعی دوست می دارند، به امام جماعت برگزینند. ضمن این که به طور معمول شناخت مردم به دلیل ارتباط نزدیک با افراد، واقعی تر و درصد خطای آن یا مرکزی که بخواهد در این باره تصمیم بگیرد کمتر است این امر همچنین، نظام اسلامی را از وجود مرکزی که بخواهد در این باره تصمیم گیری کند، بی نیاز می سازد». (2)
امام جماعت علاوه بر مدیریت صحیح مسجد و اقامه نماز جماعت لازم است مواردی را مدنظر قرار دهد:
امام صادق می فرمایند: إِذَا كُنْتَ إِمَاماً أَجْزَاتُكَ تَكْبِيرَةٌ وَاحِدَةٌ لِأَنَّ مَعَكَ ذَا الْحَاجَةِ وَالضَّعِيفَ وَ الکبیر؛ هر گاه امام جماعت بودی، یک الله اکبر برای تو کافی است؛ زیرا افرادی که کار دارند یا ضعیف و پیر هستند با تو هستند». (3)
امیر مؤمنان می فرمایند: آخِرُمَا فَا رَقْتُ عَلَيْهِ حَبِيبَ قَلْبِي أَنْ قَالَ: يَا عَلِيُّ إِذَا صَلَّيْتَ فَصَلِّ صَلَاةَ أَضْعَفِ مَنْ خَلْفَک.... آخرین سخنی که با آن از محبوب قلبم جدا شدم این بود که فرمود: یا علی! به هنگام نماز [جماعت] نمازی متناسب به حال ضعیف ترین کسی که به تو اقتدا کرده است، بخوان». (4)
در روایت دیگری رسول خدا صلى الله عليه وسلم می فرمایند: مَنْ أَمَّ قَوْماً فَلَمْ يَقْتَصِدْ بِهِمْ فِي حُضُورِهِ وَ قِرَاءَتِهِ وَ رُكُوعِهِ وَسُجُودِهِ وَقُعُودِهِ وَ قِيَامِهِ رُدَّتْ عَلَيْهِ صَلَاتُهُ وَ لَمْ تُجَاوِزْتَرَاقِيَهُ وَكَانَتْ مَنْزِلَتُهُ عِنْدَ اللَّهِ مَنْزِلَةَ أَمِيرٍ جَائِرٍ مُتَعَدٍ لَمَّ يَصْلُحْ لِرَعِيَّتِهِ وَلَمْ يَقُمْ فِيهِمْ بِأَمْرِ الله؛ کسی که امامت گروهی را به عهده گیرد و در حاضر شدن [برای نماز و قرائت و رکوع و سجده و نشستن و برخاستن] خود راه اعتدال و میانه را در پیش نگیرد، نمازش مورد پذیرش نخواهد بود و از کتف های او تجاوز نمی کند و جایگاه چنین امامی نزد خداوند همچون جایگاه سلطان ستمگر و تجاوزگری است که برای اصلاح رعیت خود تلاش ننموده و فرمان الهی را در میان آنان به پای نداشته است». (1)
اگر چه اجرای این برنامه در همه مساجد ضروری نیست؛ اما مناسب است امام جماعت با توجه به نیاز محل ساعتی را به صورت روزانه یا هفتگی در مسجد حضور یابد و به سؤالات پاسخ گفته و به رفع مشکلات فردی و اختلافات خانوادگی بپردازد و در صورت نیاز با مراکز حوزوی و متخصصان در تماس باشد تا سؤالات به خوبی پاسخ داده شود.
ج) حفظ آرامش مسجد؛
د) ارائه برنامه هایی که بر جذابیت مسجد بیفزاید؛
ه) تشكيل هيئت امنای شایسته
و) رفع موانع جذب جوانان به مسجد.
امروز جامعه اسلامی ما همانند دیگر جوامع از ویژگی ها و کارکردهای حقیقی مسجد در صدر اسلام فاصله دارد که برای رسیدن به الگوی مسجد طراز اسلامی نیاز به کم کردن این فاصله ها داریم، مسجد طراز اسلامی عهده دار نقش های مهمی در زمینه عبادی، سیاسی، اقتصادی، اجتماعی، نظامی و... است.
پیروزی شکوهمند انقلاب اسلامی ایران - که تحولی بنیادین را در ارزش ها، ساختارها و رفتارها در راستای احیای اسلام ناب محمدی صلی الله علیه و آله ایجاد و ایجاب نموده است - ضمن بازگشت دادن ارکان و اجزاء جامعه به الگوی جامعه مدینه النبی، با لحاظ مقتضیات زمان عناصر و کارکردهای جدیدی را برای همه یا اکثر ساختارها و از جمله برای مسجد تعریف نموده است شناخت و پیاده سازی عملی این کارکردها و عناصر
1) همان، ج 8، ص420.
و توزیع منطقی این نقش ها در میان ارکان و اجزاء مسجد، اعم از اجزای داخلی و بیرونی، مهمترین گام راهبردی برای رسیدن به مسجد طراز نظام مقدس جمهوری اسلامی است.
واژه «طراز» یا «تراز» در کتاب های لغت به معنای «قاعده، قانون، روش، طرز، رتبه، قسم، نوع، هم شأن، هم پایه و «همسطح» است. (1)
مسجد طراز اسلامی عنوانی است که نخستین بار مقام معظم رهبری دام ظله در پیامی که به نوزدهمین اجلاس سراسری نماز (18 مهرماه 89) دادند خواستار رسیدن به چنین مسجدی شده اند. منظور از مسجد طراز اسلامی رسیدن به مسجدی بر اساس قاعده و روش صدر اسلام است.
با امعان نظر در مجموع مدارک تاریخی و روایی، به روشنی در می یابیم که در سیره پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله، مسجد اوّلین و مهمترین رکن در همبستگی بین امت و رهبر و مرکز تمام تصمیم گیری ها و اقداماتی است که حکومت برای اجرای آن ها نیازمند حضور و نقش آفرینی آحاد مردم است؛ اقداماتی مانند: آموزش نیروهای نظامی اطلاع رسانی و بسیج عمومی برای مبارزه با توطئه های مختلف دشمن، تعلیم و تربیت، رفع مشکلات اقتصادی و معیشتی مسلمانان و.... افزون بر این ها، آن حضرت علی علیه السلام به عنوان حاکم اسلامی، تمام وظایف و شئون حاکمیتی خود را با محوریت مسجد و در مسجد رتق و فتق می فرمودند؛ در مسجد محکمه قضاوت برپا می کردند با بزرگان به شور می نشستند بیت المال را در مسجد تقسیم می فرمودند، دیدارهای سیاسی و دیپلماتیک خود را در مسجد برگزار می کردند. پس از رحلت پیامبر اسلام صلی الله علیه و اله و روی کار آمدن خلفای راشدین مسجد همچنان پایگاه حکومت و دارای کارکردهای آموزشی، تربیتی، سیاسی، اجتماعی و نظامی بود. امام علی نیز مانند پیامبر و خلفای سه گانه، مسجد را مقر خلافت و حکومت قرار داد و کلیه وظایف و برنامه های حکومتی خود را در مسجد و با محوریت مسجد انجام داد.
پس از شهادت امام علی و قدرت یافتن بنی امیه به سرکردگی معاویه بن ابی سفیان، مسجد از سویی برای عوام فریبی و سوء استفاده از موقعیت سوق الجیشی تجمع مؤمنان و ارتباط حاکم با رعیت در سلطه و اختیار خلیفه قرار گرفت. این زمان نقطه آغاز تضعیف جایگاه و نقش مساجد در جامعه اسلامی به شمار می رود. معاویه بن ابی سفیان که خود را خلیفهٔ رسول الله صلی الله علیه و آله و لایق ترین فرد برای اقامه جمعه و جماعت می دانست، بر فراز منبر رسول خدا صلی الله علیه و آله می نشست و خطابه می خواند و با مغالطه و سفسطه، معارف دینی را دستاویزی برای ظلم و ستم دستگاه حکومت خویش قرار می داد بعد از سلسله خبیثه بنی امیه، سایر خلفا و
1) ر.ک: کتاب های لغت مانند فرهنگ معین لغت نامه دهخدا، ذیل واژه «طراز».
به مرور سلاطین و پادشاهان کشورهای اسلامی اغلب از مسجد این گونه استفاده می کردند. البته در تمام این مدت، علما و مراجع،بزرگ با درک خطر وابستگی پایگاه دین به پادشاهان در مقابل دولتی شدن مساجد مقاومت کردند و در چند نوبت که حکومت ها قصد دست اندازی بر مساجد را داشتند، با مقاومت سخت از سوی علمای و روحانیان مواجه شدند. این مقاومت ها در حدی بود که بعضی از مراجع بزرگ هر گونه همکاری را تحریم نمودند امام خمینی قدس سره حتی این مسئله را در رسالهٔ خود نیز آورد و چند مسئله را در باب امر به معروف و نهی از منکر به تحریم همکاری علما با دولت جائر و حکم عدم عدالت آن ها اختصاص داد. نکته شایان توجه این که با مطالعه و مرور گذشته مساجد به نتیجه می رسیم که مسجد در هیچ دوره ای به اندازه دهه های 40 تا 60 به مساجد دوران حکومت نبی اکرم صلی الله علیه و اله شبیه نبوده است. اگرچه در این دوره به دلایل مختلفی مساجد به طور کمّی و کیفی فاصله ای طولانی با الگوی مسجدالنبی داشتند، اما در مقایسه با دوران های پیشین و حتی کنونی از نسبتی بس نزدیک با آن طراز اسلامی برخوردار بودند.
به طور قطع باور به جایگاه منحصر به فرد مسجد در دست یابی نظام اسلامی به اهداف و آرمان های بلند خود، نخستین شرط در احیاء کارکردهای مسجد است برای نیل به این منظور باید انتظارات از مسجد را در قالب شاخص های مسجد طراز نظام اسلامی مورد بررسی قرار داد و سپس با بررسی وضعیت کنونی، برای تحقق وضع مطلوب برنامه ریزی و حرکت کرد.
هر مسجدی دارای ارکانی و هر رکنی باید دارای ویژگی ها و شاخصه هایی باشد تا بتوان آن را در قالب مسجد طراز شناسایی و تعریف نمود مهمترین ارکان مسجد به قرار زیر است:
امام جماعت که به تعبیر رهبر معظم انقلاب اسلامی دام ظله «مدیر طبیعی مسجد» است.
مأموم ها که حضور پرشور و منظم و منضبط خود در مسجد مهمترین مصداق عمران مسجد تلقی می شود.
هیأت امنا که از سوی مردم و با تأیید امام جماعت برای اداره امور مسجد به امام جماعت کمک می کنند.
تشکل های فعال در مسجد؛ نظیر پایگاه بسیج کانون فرهنگی و هنری مسجد و... که عهده دار امور فرهنگی، اجتماعی و سیاسی مسجد هستند و با هماهنگی امام جماعت و پشتیبانی نیروی مقاومت به پاسداری از ارزش های انقلاب اسلامی مشغول هستند.
خادم که با نظافت به هنگام و شایسته،مسجد موقعیت را برای اقامه نماز و انجام سایر وظایف مسجد، فراهم می آورد.
در میان ارکان یادشده، نقش امام جماعت بسیار حائز اهمیت است. این روحانی پرهیز کار، کارشناس و دلسوز در مسجد، همچون پزشک و پرستار در بیمارستان روح و مایه حیات مسجد است. وجود روحانی شایسته و طراز نظام اسلامی برای امامت و مدیریت آن در بعد نرم افزاری ضروری است. به تعبیر رهبر انقلاب «نخستین مطلب مهم بنای مسجد و حضور روحانی شایسته در آن است». (1)
1) پیام مقام معظم رهبری دام ظله به نوزدهمین اجلاس سراسری نماز 1389/07/20
كتب:
قرآن کریم
امام خمینی رحمه الله علیه، صحیفه نور، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، 1385ه-.ش.
ابن اخوه، معالم القربه فى احكام الحسبه، اصت مکتبه دارالفنون، بغداد، مكتبه المثنى بكيمبريج 1937.م.
ابن ابی الحدید معتزلی، قم، انتشارات کتابخانه آیت الله مرعشی، 1404 ه-. ق.
ابن مسکویه، تجارب الامم، ترجمه ابوالقاسم امامی، تهران، نشر سروش، 1391 ه-.ش.
ابن هشام، سیرت رسول الله، ترجمه: رفیع الدین اسحاق بن محمد همدانی، شرکت افست، چاپ دوّم، 1361ه-.ش.
اسد حیدر، الامام الصادق والمذاهب الاربعه، المجلد 1-2، بیروت، دارالکتاب العربی، 1390ه-. ق.
بخاری، محمد بن اسماعیل، صحيح البخاری، مقدمه: محمد منیر دمشقی، بیروت 1406 ه-.ق و 1986م.
بدر الدين، أبي محمد محمد بنا أحمد العينی، عمدہ القاری فی شرح صحيح البخارى دار الكتب العلميّه، بیروت، 1405 ه-. ق.
حر عاملی، محمد بن حسن، وسایل الشیعه، دوره 20 جلدی، اسلامیه، تهران، چاپ ششم، 3 ه-. ق. 1403
رازی، ابوالفتوح، تفسیر، لقیم و حواشی مهدی الهی قمشه ای، تهران، انتشارات علمی، 1325 ه-.ش.
رضایی، علی جایگاه مساجد در فرهنگ اسلامی مؤسسه فرهنگی ثقلین، چاپ اول، قم، 1382ه-. ش.
شیخ صدوق، من لا یحضره الفقيه جامعه مدرسین، قم، چاپ سوم، 1413 ه-. ق.
طباطبایی، محمد حسین، المیزان فی تفسیرالقرآن، مؤسسه اعلمی، بیروت، چاپ دوم، سال 1391ه-. ق.
طه الولى، المسجد فى الاسلام، دارالعلم للملابين، بیروت، 1409 ه-. ق.
قرائتی، تقی، آیین امامت مسجد مؤسسه مسجد، قم، چاپ اول، 1387ه-.ش.
کاشف الغطاء، شيخ جعفر بن خضر جناحی نجفی، کشف الغطاء من خفيات مبهمات الشريعة
الغراء، دار الطباعة سيّد مرتضی، 1317ه-. ق.
کلینی، محمد بن يعقوب، الکافی، تصحیح علی اکبر غفاری، دارالکتب الاسلامیه، تهران، چاپ سوم، 1388 ه-. ق.
کلینی، محمد بن یعقوب، روضه،الکافی، دارالتعارف، بيروت، 1411 ه-. ق.
ماوردی، علی بن محمد بن حبيب، الاحكام السلطانيه، دار الكتب العلميه، بيروت، 1407ه-. ق.
مجلسی، محمد باقر، بحارالانوار، بیروت، دار احياء التراث العربی، چاپ سوم، 1403 ه-.ق و 1983م.
نوری، حسین بن محمدتقی، مستدرک الوسائل و مسنتبط المسایل، قم، مؤسسه آل البيت لأحياء التراث، 1384 ه-.ش.
ابن سعد، محمد بن سعد، الطبقات الکبری، تهران، مرکز اطلاعات و مدارک اسلامی، 1378ه-. ش.
موحد، دکتر محمد علی ابن بطوطه، طرح نو، سال 1376ه-.ش.
نجفی، شیخ محمدحسن، جواهر الکلام، مشهد مقدس، مؤسسه الامام صاحب الزمان علیه السلام 1417ه-. ق.
نوبهار، رحیم، سیمای مسجد، قم، چاپ اول، 1373 ه-. ق.
واقدی، محمد بن عمر، المغازی، ترجمه محمود مهدوی دامغانی، مرکز نشر دانشگاهی
فراء، قاضی ابوعلی محمد بن حسين، الاحكام السلطانيه
مقالات
فتاحی، محمد جواد، بایدها و نبایدهای مسجد.
پیام مقام معظم رهبری دام ظله به نوزدهمین اجلاس سراسری نماز، مهرماه 1389ه-.ش.
نوبهار رحیم، رابطه نظام اسلامی و مساجد مؤسسه فرهنگی تبیان، قم، 1387ه-.ش.
ابوالقاسمی، محمد جواد رابطه مسجد و حکومت معاونت فرهنگی، آموزشی و پژوهشی سازمان برنامه و بودجه شماره 3.
نوری، محمد، گزیده مأخذشناسی نقش زمان و مکان در فقه آینه پژوهش، بهمن و اسفند 1374، شماره 36
ضرابی عبد الرضا، نقش و عملکرد مسجد در تربیت معرفت 1379 شماره 33.
طهمورثی، اسماعیل، ویژگی های مسجد نمونه روزنامه رسالت شماره 1385/2/11،5851.
سایت ها و وبلاگ ها
باشگاه اندیشه اجتهاد و مقتضیات زمان از دیدگاه امام خمینی رحمه الله علیه، بی نام
سایت تبیان: http://www.tebyan.net/newindex
احمدی، محمد بشیر،وبلاگ دین و اندیشه سیاسی در خاورمیانه، مسجد و سیاست http://accuracy.mihanblog.com
افسر بیگی جواد نقش مسجد در زمینه سازی ظهور امام زمان، سایت تبیان http://www.tebyan.net
نوشته حاضر در صدد تبیین مسجد به عنوان نماد تمدن اسلامی است. نگارنده ضمن تشریح کارکردهای گوناگون اجتماعی، سیاسی، قضایی، فرهنگی و آموزشی مسجد خود ساختمان این مکان مقدس را به عنوان نماد توسعه و استواری فرهنگ و تمدن اسلامی مورد بررسی قرار می دهد؛ زیرا باید در تمام شهرها و محلّات کشور اسلامی این نماد حضور و ظهور داشته باشد این نوشتار شامل پنج مبحث است که عبارت اند از: مفهوم شناسی نماد فواید و تأثیرات نمادسازی، مسجد نماد فرهنگ و تمدن اسلامی، مبارزه با نماد تمدن اسلامی (مساجد) احیای نماد تمدن اسلامی
واژگان کلیدی:
مسجد، تمدن، فرهنگ شهرسازی، تمدن اسلامی، سنبل، الگو، نماد.
هر ملت و جامعه، فرهنگ خاصی دارد. با توجه به نقش فرهنگ در حیات معنوی جامعه و تأثیر آن در معرفی هویت ملی و تکامل مادی و معنوی جامعه نمی توان حوزه عمل فرهنگ را به برخی زمینه ها محدود کرد. از سوی دیگر برای انتقال آداب و عادت ها و اندیشه ها از نسلی به نسل دیگر، به یک ابزار نیازمند هستیم یکی از وسایل انتقال،فرهنگ، «نمادها» هستند.
نماد، وسیله مناسبی برای معرفی فرهنگ اسلامی است؛ معرفی تفکر فرهنگ و نمادهای دینی اسلامی به دیگر جوامع و تمدن ها، از زمینه هایی است که افزون بر معرفی هویت اسلامی جامعه به دیگران، عاملی در جهت تقویت روح فرهنگ اسلامی و عزّت و اعتماد به نفس جامعه نیز محسوب می شود. بنابراین در فرهنگ های بشری، سمبل ها و نمادهایی وجود دارد که از یک سو، شاخص هر فرهنگ و از سوی دیگر، شخصیت بخش جوامع و انسان ها است. یکی از نمادهای دینی که در طول تاریخ در توسعه و استواری فرهنگ و تمدن اسلامی نقش بسزایی داشته، «مسجد» بوده است. بر این اساس، مسلمانان، از همان ابتدای تشکیل حکومت اسلامی به دستور پیامبر اسلام صلی الله علیه و اله به سمت مکانی سوق داده شدند که پس از چندی به عنوان نماد و نشانه حکومت اسلامی معروف گشت و این امر به قدری مشهور شد که در نماد بودن مسجد به عنوان سنبل تمدن اسلامی کسی تردید نمی نمود.
بدین ترتیب، شهرهایی که از سابقه تاریخی برخوردار بودند بعدها به حوزه تمدن اسلامی وارد می شدند و به تدریج با ایجاد مساجد و گسترش تعداد مساجد و همچنین با زیاد شدن مدارس اسلامی و سایر تأسیسات لازم این شهرها رنگ تمدن اسلامی به خود می گرفتند. بدین صورت هر شهر، متناسب با وضع جغرافیایی خود و بر اساس مشترکات شهرهای اسلامی و آداب و رسوم و مختصات تمدن و فرهنگ اسلامی، گسترش و توسعه یافت.
بدون تردید، مسجد در ابعاد گوناگونی چون بعد اجتماعی، سیاسی، قضایی، فرهنگی، آموزشی و...
به پیشرفت جامعه اسلامی یاری رسانده و در نتیجه موجب رشد و شکوفایی تمدن نوبنیان اسلام شده است. نکته درخور توجه این است که هر امری برای بازشناسی دارای نشانه ای است که آن را از امور دیگر متمایز می سازد کلیسا و صلیب در قرون وسطی به خصوص در دوران جنگ های صلیبی بین مسیحیان و مسلمانان به عنوان نماد تمدن مسیحیت اطلاق می شد بنابراین برپایی کلیسا و گسترش تعداد آن در هر کشوری بیانگر این امر بود که تمدن مسیحیت تمدّن غالب است چنان که مسجد شهر قرطبه در اندلس با استیلای مسیحیان به کلیسا تبدیل شد.
در این نوشتار مختصر، نگارنده قصد دارد تا با مطالعه در منابع معتبر اسلامی، نقش خود ساختمان مسجد را به عنوان نماد رشد و ترقی تمدن اسلامی، مورد بررسی قرار دهد.
گاهی میان دو پدیده یا دو مفهوم چنان پیوندی در ذهن ما برقرار می شود که با خطور یکی به فضای ذهن دیگری نیز بدون فاصله در ذهن انسان تداعی می شود که اندیشمندان علم منطق، در اصطلاح به آن دلالت می گویند، دلالت به سه صورت است: (1)
دلالت عقلی مثال با دیدن دود ذهن انسان پی به آتش می برد.
دلالت طبعی که به عواطف درونی مربوط است؛ به طور مثال شما از رنگ پریدگی شخص به بیمار بودن او پی می برید در روانشناسی از دلالت طبعی به عنوان «زبان عواطف» تعبیر شده است.
دلالت وضعی که عبارت از دلالتی است که سبب آن قرارداد است؛ به این معنی که چیزی را علامت و نشانه. چیز دیگری قرار می دهند؛ مانند دلالت لباس سیاه بر ماتم و دلالت علائم راهنمائی بر معانی خاص؛ مثل برداشت ذهن از علامت پارک ممنوع و مانند دلالت الفاظ بر معانی مانند این که ذهن از کلمه «میز» به یک سازه چهار پایه منتقل شود به عبارت دیگر به این عمل، تداعی معانی اطلاق می شود؛ به طور مثال با شنیدن نام اصفهان انسان ناخواسته به یاد آثار تاریخی همچون سی و سه پل، منار جنبان، گز و... می افتد.
امروز در روش های مطالعه و یادگیری تداعی معانی بسیار مورد استفاده قرار می گیرد؛ به طوری که یکی از قابل اعتمادترین روش های یادگیری است که به آن تصویر سازی ذهنی» یا با کمی مسامحه روش کلمه کلید اطلاق می شود در این روش شخص فرا گیرنده در ذهن خود بین دو مفهوم که یکی پایدار و دیگری ناپایدار است رابطه ای ایجاد می کند که ذهن با یادآوری مفهوم پایدار، به آن مفهوم دیگر غیر پایدار منتقل می شود.
انسان از این ویژگی مهم ذهنی خویش به نحو شایسته ای بهره برده است که با «قرارداد» های خاص یا عام از نشانه های ساده ای برای احضار این معانی مفاهیم غیر پایدار به ذهن بهره گرفته است که در حقیقت با کلماتی مانند نماد، سمبل شعار و،مظهر مورد شناسایی واقع می شوند.
زندگی اجتماعی مملو از این نمادهاست؛ کعبه و مساجد نماد و نشان توحید است؛ پرچم نشان یک کشور و ملیت حلقه نامزدی نشان همسری، لباس روحانیت نشان عالم دینی، ویرگول، سمبل مکث کوتاه، عبارت «ج» در حروف سجاوندی [در رسم الخط قرآن]، نشانه وقف جایز ستاره های روی دوش نظامیان
1) خوانساری، منطق صوری، ص85.
نشانه رتبه، رنگ های کمربند در ورزش های رزمی، نماد رتبه و مهارت هلال مظهر امدادرسانی و عمامه، سیاه نشانه سیادت است که اگر بنا باشد به احصاء این نمادها در زندگی اجتماعی بپردازیم، از موضوع اصلی بحث خارج می شویم.
دسته ای از نمادها، نمایانگر یک ایده و یک ایدئولوژی خاص هستند و به کار گرفتن آن ها نشانه دلبستگی شخص به آن مکتب و ایده است؛ به طور مثال، صلیب، نشانه مسیحیت و اذان نشانه اسلام و چفیه نماد جبهه و ایثار و شهادت و پرتاب کفش به سوی کسی نماد نوعی اعتراض و علامت تحقیر است.
پیوند نماد و صاحب نماد در ذهن، چنان استوار است که وجود یکی با وجود دیگری در هم آمیخته و در هم تنیده است و مثل این است که این نماد وجود دیگری از معنای آن است که در اصطلاح علمای علم اصول فقه به «فنا» (1)تعبیر شده است؛ به طوری که قبح معنا به لفظ نیز سرایت می کند.
نماد شدن چیزی به دو صورت پدید می آید که در ادامه به آن ها اشاره می شود:
به سبب تکرار یا به اصطلاح نمادسازی به صورت «تعین» به این معنی که فرد خاصی یک نماد را ایجاد نمی کند، بلکه به مرور زمان و بر اثر تکرار مشاهده یا شنیدن مکرر ارتباط تنگاتنگی بین نماد و آن معنی ایجاد می شود؛ به عنوان مثال الزیدی روزنامه نگار عراقی با پرت کردن لنگه کفش به سوی بوش پسر رئیس جمهور وقت آمریکا و با تکرار این فعل در سراسر دنیا این عمل نمادی برای اعتراض به شخص مورد نظر تلقی شد.
نمادسازی به شیوه تعیین توسط یک فرد یا گروهی از افراد در این قسم، یک فرد یا یک گروه نشانه ای را برای معنایی قرار می دهند؛ مثل طراحی که برای یک شرکت تجاری، آرمی را ترسیم می کند یا گروهی برای یک کشور پرچم یا سرود ملی را طراحی می کنند. این نکته قابل تأمل است که برای آن که نمادها کارکرد واقعی خود را داشته باشد، باید دو عامل وجود داشته باشد.
الف) شخص از وضع نماد آگاهی داشته باشد.
ب) مکرّر این پیوند را دیده باشد.
همان گونه که بیان شد، نمادها با تبادل سریع پیام روابط اجتماعی انسان را آسان می کنند. رنگ نارنجی
1) بحوث في علم الاصول، ج1، ص135: «والمراد بالآلية في جانب اللفظ أن يلحظ اللفظ فانياً في المعنى».
تاکسی، صدای آژیر خودروهای امدادی و... به راحتی برای اشخاص دارای مفهوم هستند.
صورت های ذهنی انسان ها مشمول مرور زمان است، بنابراین نمادها و نشانه ها ناخوداگاه بر فرد تأثیرگذار هستند و با فراخوانی معنا به ذهن توجه شخص را بر می انگیزد و غفلت را مضمحل می نمایند.
برای غفلت زدایی به چند طریق می توان عمل نمود (1)که یکی از آن ها همین تداعی معانی به وسیله نمادهای موجود در اجتماع است؛ به عنوان مثال، مساجد، یکی از این نمونه ها هستند که سمبل توحید و عبودیت هستند و شعار آن یعنی اذان نیز هر روز بیانگر همین امر است که شیطان فراموشی را رجم نماید و از دل براند. بر همین اساس، امیرالمؤمنین می فرمایند: وَاسْكُنِ الْأَمْصَارَ الْعِظَامَ فَإِنَّهَا جِمَاعُ الْمُسْلِمِينَ وَاحْذَرْ مَنَازِلَ الْغَفْلَة؛ در شهرهای بزرگ سکونت کن؛ زیرا مرکز اجتماع مسلمانان [و سبب غفلت زدایی] است؛ بنابراین با حضور در اجتماع مسلمانان از غفلت دوری نما». (2)
مساجد، به عنوان جلوه های بیرونی دینداری تلقی می شوند و کسانی که در این نماد برجسته اسلامی، رفت و آمد نمایند در بین جامعه به عنوان افرادی دیندار شناخته می شوند.
پیامبر، در این باره فرمودند: إِذَا رَأَيْتُمُ الرَّجُلَ يَعْتَادُ الْمَسَاجِدَ فَاشْهَدُوالَهُ بِالْإِيمَانِ لِأَنَّ اللَّهَ يَقُولُ إِنَّا يعْمُرُ مَسَاجِدَ اللهِ مَنْ آمَنَ بِالله ؛ هنگامی که دیدید مردی بر رفت و آمد به مسجد مداومت می کند، وی را مؤمن بدانید. خداوند متعال می فرماید تنها آنان که ایمان به خداوند دارند، مساجد خدا را آباد می کنند». (3)پیراهن مشکی شیعیان در ایام سوگواری ائمه معصومانه عشق فرد را به اهل بیت و اعتقاد آن ها را به فرهنگ عاشورا اعم از ظلم ستیزی و ایثار و شهادت و عفاف و... بیان می کند. بنابر اصل تأثیر باطن بر ظاهر می توان نتایجی را که بیان شد به دست آورد امروز اگر کسی در هر جای دنیا، تمثال مبارک حضرت امام تیل را همراه داشته باشد این کار او بیانگر ظلم ستیزی وی محسوب می شود؛ همچنان که اگر کسی صلیبی شکسته همراه داشته باشد، بیانگر این امر است که شخص از عقائد نئونازیست ها تبعیت می کند.
##### د نماد، بیانگر التزام افراد جامعه)اگر آمار نشان ها و سمبلهای یک ایده و فکر در یک جامعه افزایش یابد بیانگر این امر است که التزام افراد آن جامعه به آن معنا و مفهوم نماد بیشتر است و آن مفهوم از هنجارهای آن جامعه محسوب می شود؛ به عنوان مثال، وقتی در جامعه ای چادر مشکی که نماد عفاف و پاکدامنی است پوشش درصد بیشتری از زنان جامعه را تشکیل بدهد به صور،حتم اهمیت و حساسیت عفاف را در جامعه بیان می کند.##### ه نماد، توسعه دهنده فرهنگ در اجتماع)با توجه به مطالب بیان شده بند «ج» و کارکردهای مختلف مسجد اعم از فرهنگی، اقتصادی، رسانه ای عبادی، قضایی، نظامی و هنری، گسترش نماد در یک جامعه، بی شک بیانگر اهمیت مفهوم آن نماد در جامعه است. بنابراین اگر متولیان فرهنگ به هر صورت از فرآیند نمادسازی بهره ببرند و همچنین در گسترش آن نیز بکوشند افراد جامعه نیز به تبع آن ها از آن نماد الگوگیری می نمایند و کم کم آن مفهوم نمادین در جامعه به عنوان یک ارزش و هنجار اجتماعی مورد پذیرش عموم قرار می گیرد.در همین راستا، مساجد محلات و مساجد جامع می توانند در ایجاد گسترش و استمرار فرهنگ دینی نقش بسزایی ایفا کنند شاید تشویق اولیاء دین در ساختن مساجد، به همین سبب باشد. در غیر این صورت، ساختن مسجد به اندازه های کوچک حتی به اندازه لانه پرنده (1چنان که منقول است، امری دور از ذهن به نظر می رسد. از امام صادق نقل شده است که فرمودند: مَنْ بَنَى مَسْجِداً بَنَى اللَّهُ لَهُ بَيتاً فِي الْجَنَّةَ؛ اگر کسی مسجدی احداث کند در عوض خداوند خانه ای در بهشت به عطا می کند». (2)
در مورد سیر به سمت بینش، سلوک رفتار و کنش و واکنش مردم و دولت به سوی آموزه های دینی و اسلامی از دو منظر می توان بحث نمود:
(1) توسعه در بعد نظری تعمیق جهان بینی الهی و اسلامی از طریق اعتلای معرفت دینی، افزایش دانایی و زدودن جهل و بی خردی.
(2) توسعه در بعد عملی و کارکردگرایانه
مسجد می تواند در تبلور و تجلّی، شریعت، ایدئولوژی و تفکر اسلامی در جامعه، ساختار حکومت و رفتار
کارگزاران در هر دو منظر ذکر شده، نقش برجسته ای را ایفا کند نقش مسجد در توسعه فرهنگ در اجتماع به شرح زیر است:
الف) نقش نظری مسجد در توسعه و گسترش معرفت دینی و فرهنگ سازی
نقش نظری مسجد در توسعه و گسترش معرفت دینی و فرهنگ سازی را می توان در سه مورد زیر خلاصه نمود:
تبيين عقلانی دین برای مردم در ابعاد مختلف عبادی معنوی و اعتقادی مسجد، از همان صدر اسلام به عنوان مکان تعلیم و تربیت مورد استفاده قرار می گرفت به طوری که حلقه های مختلف علمی در ابعاد مختلف مانند مسائل عبادی، معنوی و کلامی در آن دیده می شد و با این امر مهم، مسائل و مجهولات اصحاب و یاران پیامبر صلی الله علیه و آله با تبیینی عقلانی و عقلایی برطرف می گشت.
فرهنگ سازی، ترویج مفاهیم و کارکردهای دین؛
تبلیغات دینی، گسترش و اشاعه مفاهیم و معارف و کارکردهای دین.
ب) نقش ایدئولوژیک مسجد در توسعه فرهنگ دینی
با توجه به این که مساجد به عنوان جلوه های بیرونی دینداری و به عنوان یک جامعه آماری کوچک محسوب می شوند، می توان با کاربردی کردن بسیاری از احکام مختص مسجد در فضای مسجد و توسعه عملیاتی آن در سطح محلات و در اجتماعات وسیع تر به نتیجه مطلوب این فرآیند نظری - کاربردی رسید.
در واقع، نتیجه این امر دستیابی به انسان جامعه و دولتی توسعه یافته و مذهبی است.
مدینه منوره اولین مرکز حکومت اسلامی بود که بعد از هجرت نبی مکرم اسلام صلی الله علیه و آله تشکیل شد و با تأسیس اولین مسجد در این شهر گام های مهمی در تشکیل حکومت و مدنیت اسلامی برداشته شد؛ زیرا مسجد، علاوه بر این که محل عبادت ذات باری تعالی بود، به عنوان رسانه ای نو در ترویج فرهنگ و رشد و نمو مدنیت اسلامی، شناخته شده بود و پیامبر له گزاره های دینی و اخلاقی خویش را در این مکان ویژه القاء می نمودند با این کار کرد تمدن ساز مسجد به جایی رسید که به عنوان دارالاماره تلقی می شد و با توجه به همبستگی بین حکومت ها و تمدن ها مسجد از همان ابتدا به عنوان نماد تمدن اسلامی مورد توجه بوده است.
از آغاز گسترش اسلام پیوند بین مسجد و حکومت به حدی بود که موجب شد تا ساخت مسجد به طور عمده توسط حکومت ها صورت گیرد و نوع امرای جوامع اسلامی ساختن مسجد را وظیفه خویش تلقی می نمودند و منابع عمومی را برای این کار اختصاص می دادند.
امام زمان نیز دارالحکومت خود را مسجد کوفه قرار می دهند:
دَارُ مُلْكِهِ الْكُوفَةُ وَ مَجْلِسُ حُكْمِهِ جَامِعُهَا؛ پایتخت حکومت امام زمان کوفه است و دارالاماره آن ،حضرت مسجد جامع کوفه است». (1)
پیامبر صلی الله علیه و آله برای ساختن جامعه جدید و نمونه نخستین اقدام خود را با فعالیت معماری آغاز کرد. این امر نشان دهنده اهمیت و نقش فضاهای کالبدی شهری در هر جامعه آرمانی است. به این ترتیب، مسجد در قالب نخستین فضای کالبدی شهری در جامعه اسلامی جایگاه خاص خود را پیدا کرد. البته، پیامبر صلی الله علیه و آله شهر یثرب را تأسیس نکرد؛ ولی ساختن جامعه ای نو در این شهر را از بنا نهادن مسجد آغاز کرد. بعدها مسلمانان، ساختن شهرهای جدید مانند کوفه بصره و قاهره را با ساختن مسجد آغاز کردند. در این شهرها، ابتدا جایگاه احداث مسجد مشخص می شد و سپس با محور قرار دادن آن، محله ها، خیابان ها، بازار و... شکل می گرفت به طوری که مسجد به عنوان مدنیت شهری شناخته می شد و اگر در جایی مسجد جامع یا آدینه وجود نداشت از اهمیت شهری، محروم بود؛ به طور مثال، در شهر بصره مسجد علی بن ابیطالب در وسط شهر قرار گرفته بود و یا مانند مسجد شهر کوفه که اولین شهر ساخته شده به دست مسلمانان، در قرن 17 هجری است نخستین محلی که برای شروع شهر ساخته شد، مسجد کوفه بود.
این اقدام نمادین اصل عبادی شهر و جامعه و حکومت در اندیشه اسلامی را به خوبی نشان می دهد.
محوریت مسجد در معماری شهری و نیز چرخه امور شهر به صورت قطب فرهنگ ساز سهولت دسترسی مردم به مسجد و تعدّد مساجد در محله ها در گذشته تاریخی جوامع اسلامی از دیگر ابعاد جایگاه مسجد در فضای کالبدی شهری است.
با گسترش و نفوذ اسلام در مناطق و سرزمین های گوناگون و وارد شدن این فرهنگ و آمیختگی آن با عقائد آن اقوام، به تدریج دگرگونیهای اساسی و مهمی در فرهنگ و آداب و رسوم ملت های تازه مسلمان
1) مجلسی، بحارالانوار، ج 53، ص11.
به وجود آمد و پیشرفت های عظیمی در کلیه شئون زندگی نصیب آنان شد که از مجموع این تغییرات و پیشرفت ها که تجلی آن ها در مسجد هویدا بود در قالب تمدن اسلامی، قابل شناسائی است.
بعضی از شهرها به دست مسلمانان تأسیس شده است و سابقه ای پیش از تاریخ اسلام ندارد؛ مانند:
شهرهای بصره کوفه، بغداد، سامراء، قاهره، قیروان، جرجان و غیره طبیعی است که بگوییم این شهرها از ابتدا بر اساس فرهنگ و تمدن خاص مسلمانان ساخته شدهاند و رنگ و نماد تمدن اسلامی، یعنی مساجد از ابتدا در آن تعبیه شده است؛ اما یک دسته از شهرها نیز وجود داشتند که از سابقه تاریخی برخوردار بودند و بعدها به حوزه تمدن اسلامی وارد شدند و به تدریج با ایجاد مساجد و مدارس اسلامی و سایر تأسیسات لازم، رنگ اسلامی به خود گرفتند. در نهایت هر شهر متناسب با وضع جغرافیایی خود و بر اساس مشترکات شهرهای اسلامی و با آداب و رسوم و مختصات تمدن و فرهنگ اسلامی، گسترش و توسعه یافت. یکی از مشترکات، بلکه مهمترین آن ها در شهرهای اسلامی وجود مساجد متعدّد و کوچک و بزرگ است که باعث تقویت روحیه جمع گرایی مسلمانان می شود و آن ها را از بیماری اسکی پیسم (1)می رهاند. بر همین اساس، امیرالمؤمنین فرمودند: وَاسْكُنِ الْأَمْصَارَ الْعِظَامَ فَإِنَّهَا جِمَاعُ الْمُسْلِمِین؛ «در شهرهای بزرگ سکونت کن؛ زیرا محل اجتماع مسلمانان است». (2)
3-1) تعدّد مساجد در شهرهای گوناگون اسلامی
اموری هستند که به عنوان شاخص و ملاک مورد توجه قرار می گیرند؛ به این معنی که بین افزایش شاخص و معلول تابعی مستقیم بر قرار است؛ مثل افزایش تعداد دیش های ماهواره که نشان دهنده عدم علاقه مردم به شبکه های داخلی است و یا افزایش سرانه مصرف مواد شوینده شاخص سلامت یک جامعه تلقی می شود. بر این اساس، تعداد مساجد، شاخص تدین مردم هر جامعه محسوب می شود و می توان بین تعداد مساجد و بین تدین و دینداری مردم و توجه آن ها به ارزش ها تابعی مستقیم بر قرار نمود. بر این اساس، در ادامه، نمونه هایی از تعدّد مساجد جامع و غیر جامع ذکر می شود:
الف) تعدّد مساجد جامع
در هر شهری یک مسجد جامع برای ادای نماز جمعه وجود داشت؛ اما در بعضی از این شهرهای بزرگ چندین مسجد جامع به چشم می خورد؛ به عنوان مثال در شهر بغداد در سال 280 هجری، سه مسجد جامع وجود داشت و این علاوه بر مسجد جامع و «براثا بود که به شیعیان اختصاص داشت و در قرن ششم
مساجد جامع این شهر به یازده مسجد رسید. (1)
در فسطاط (قاهره) دو مسجد جامع بود یکی جامع عمرو عاص و دیگری جامع بن طوطون.
شهر سرا پایتخت سلطان اوزبک است. در این شهر سیزده مسجد جامع برای نماز جماعت هست که یکی از آن ها مخصوص شافعیان (2)است. بعدها مساجد جامع دیگری به آن ها اضافه شدند که تا قرن پنجم به یازده مسجد رسید. (3)
ب) تعدد مساجد غير جامع
مساجد دیگری نیز در شهرهای اسلامی وجود داشتند که عنوان جامع را نداشتند و تعداد آن ها بسیار فراوان بود:
مساجد متعدّد بصره به بیان ابن فقیه در «البلدان» در بصره 7 هزار مسجد وجود داشته است. (4)
مساجد بغداد: مساجد بغداد را 30 هزار نقل می کند. (5)
مساجد قرطبه در اندلس (اسپانیا): در مورد شهر، قرطبه مرکز خلافت اسلامی در اندلس، نوشته اند که دارای 38 هزار مسجد بوده است. (6)
مساجد شهر پالرمو: برای شهر پالرمو در قرن دهم بالغ بر 3 هزار مسجد در تاریخ به ثبت رسیده است. (7)
مساجد شهر دمشق: مساجد دمشق را در قرن چهاردهم 12 هزار مسجد ذکر نموده اند. (8)
مساجد کشّ: در سراسر این شهر خانه ها و مساجد بسیاری وجود دارد. (9)
مساجد غزه: غزّه شهری وسیع و با مساجد متعدد است. (10)
مساجد تکریت: تکریت شهری بزرگ و وسیع با بازارهای خوب است و مساجد متعددی دارد. (11)
1) آدامتر، تمدن اسلامی در قرن چهارم، ج 2، ص151.
2) ابن بطوطه، ترجمه سفرنامه، ص403
3) سفرنامه ناصر خسرو، ص 145
4) ابن فقیه، البلدان، ترجمه فارسی، ص141.
5) همان، ص22.
6) نفخ الطيف، ج 2، ص 9.
7) مساجد در سفرنامه ها، ص329.
8) همان.
9) سفرنامه کلاویخو، ترجمه، ص140.
10) سفرنامه ابن بطوطه، ص51
11) سفرنامه ابن بطوطه، ص 255؛ مساجد در سفرنامه ها، ص141.
مساجد شهر کنلوس (مالادیو) کنلوس جزیره ای نیکو است که دارای مساجد بسیار است. (1)
مسجد دیار بکر دیار بکر، مساجد زیادی دارد. (2)
مساجد بروجرد این،شهر مساجد و مدارس متعددی دارد. (3)
مساجد استرآباد (گرگان) این شهر دارای امام زاده و آستانه زیادی است و در مجموع 47 مسجد دارد. (4)
(2-3) تخریب مساجد و تلقى اضمحلال تمدن اسلامی بر اساس آن چه ذکر شد، مسجد به عنوان شالوده حکومت اسلامی در تمدن اسلامی نقش ایفا می نماید.
به طوری که اگر کسی می خواست در غلبه بر مسلمانان شهر را از نشانه ها و تمدن اسلامی پاکسازی نمایند، به خراب نمودن مساجد آن شهر اقدام می نمودند و این امر را نشان دهنده از بین رفتن تمدن اسلامی تلقی می شد. به همین دلیل است که اگر کفّار بر شهرهای مسلمانان و خداپرستان دست می یافتند، اقدام به خراب کردن مساجد و صومعه ها و کنیسه ها می نمودند.
در قرآن مجید نیز به این مطلب اشاره شده است: وَ لَوْلا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ هَدِّمَتْ صَوامِعُ وَ بيع وَصَلَواتُ وَ مَساجِدُ يُذْكَرُفيهَا اسْمُ اللهِ كَثِیراً؛ «اگر خدا برخی از مردم را به وسیله برخی دیگر دفع نمی کرد، همانا صومعه ها و کلیساها و کنیسه ها و مسجدهایی که در آن ها بسیار نام خدا ذکر می شود، به شدت ویران می شدند». (5)
بر این اساس اگر افراد با ایمان و غیور دست روی دست بگذارند و تماشاچی فعالیت های ویرانگرانه طاغوت ها و مستکبران و افراد بی ایمان و ستمگر باشند و میدان را خالی نمایند اثری از این نمادهای تمدن توحیدی باقی نخواهند ماند؛ زیرا مساجد و معبدهای توحیدی جایگاه بیداری و نهادینه کردن تفکر و فرهنگ توحیدی است و کفار با این نشانه های یگانه پرستی به طور کامل مخالف هستند نمونه هایی از تخریب مساجد به دست مهاجمان به کشورهای اسلامی به شرح زیر بیان شده است.
را ویران ساختند و مسجد آن را نیز تخریب کردند. (1)
در مقابل این گونه فعالیت های مهاجمان و دشمنان کشورهای،اسلامی مسلمانان نیز برای از بین بردن تمدن یهودیان، کنیسه های آنان را به مسجد تبدیل می کردند که نمونه هایی از آن به شرح زیر است:
تبدیل ده کنیسه به مسجد در دمشق توسط ولید، ولید وقتی دمشق را تصرف کرد، ده کنیسه را تبدیل به مسجد نمود؛ و هدم الوليد عشر كنائس واتخذها مسجداً». (3)
تبدیل کنیسه اسکندریه به مسجد توسط خضر بن أبی بکر در بین سال های 671 تا 680 هجری، خضر بن أبي بكر بن موسى المهرانی العدوی وقتی وارد اسکندریه شد کنسیه آن شهر را به مسجد تبدیل کرد؛ «و دخل كنيسة الإسكندرية ونهب ما فيها وصيرها مسجداً». (4)
تبدیل کلیسای سانتاسوفیا به مسجد ایاصوفیه توسط سلطان محمد دوم با تصرف و حکوت مسلمانان بر منطقه این مسجد بر روی کلیسای معتبر مسیحیان به نام سانتاسوفیا، ساخته شد. (5)
تبدیل بتکده و کلیسا به مسجد جامع اموی: مسجد جامع اموی در دمشق در قبل از اسلام بتکده بود و بعد به کلیسا تبدیل شد که در عهد اسلام تبدیل به مسجد شد. (6)
تبدیل کلیسا به مسجد در قرطبه (اسپانیا) رومی ها در قرطبه معبدی برای یانوس (یکی از خدایان روم باستان) داشتند که مسیحیان به جای آن کلیسای بزرگی بنیاد کرده بوند، وقتی عبدالرحمن اول به خلافت رسید این کلیسا را از مسیحیان خرید و ویران کرد و به جای آن مسجد ازرق را ساخت. هر چند این مسجد با استیلای مسیحیان در اسپانیا به سال 636 ه- ق به کلیسا مبدل شد. (7)
بدین ترتیب نمادهای خداپرستی و عبودیت به اقتضای حوادث دچار تغییر می شدند و از روی خرابی ها، معبدی به عنوان سنبل تمدنی خاص و نوظهور پدیدار می شد که با ایجاد معابدی مختص به خود، در
صدد ایجاد ترویج، گسترش و پویایی تمدن خویش بر می آمد. بنابراین مبارزه با نمادها و منهدم ساختن نشانه های تمدن های مختلف و گوناگون در بستر تاریخ، به فراوان دیده می شود؛ به طوری پیامبر صلی الله علیه و آله بعد از فتح مکه اولین کاری که انجام دادند، از بین بردن نمادهای شرک در درون و اطراف کعبه (1)و همچنین در شهر مکه و قبائل اطراف آن بود. (2)
مبارزه با این نشانه و سمبل فرهنگ دینی از دو طریق متصور است؛ همان طوری که کسانی خواسته اند در این مسیر گام بردارند از همین دو طریق بهره ها برده آسیبهایی را نیز وارد نموده اند:
در سیمای شهرهای جدید اعم از ایران و کشورهای مختلف اسلامی معماران و برنامه ریزان شهر از فرهنگ زلال قرآنی و سنت های دینی و بومی بیگانه گشته اند و پیش از آن که مروج و مبلغ مظاهر و سبک های هنر و معماری اسلامی باشند جلوه های غربی و غربی زدگی و مادی گرایی و گرایش های اقتصادی را در ساخت و ساز شهری، مورد توجه قرار داده اند که ارمغان این روند پیدایش ناهنجاری های اجتماعی فرهنگی، فساد و ابتذال و نابسامانی های خانواده ها است؛ به این علت که گسترش ساخت و سازهایی از این دست، سبب پوشیده ماندن مساجد به عنوان نماد تمدن اسلامی از دید شهروندان یک شهر شده است. این موضوع باعث شده است که مساجد، آن نقش حسّاس خود را که در مبحث دوم به آن اشاره شد از دست بدهند.
از سویی دیگر، از آن جایی که مساجد به عنوان بر قرار کننده عدالت اجتماعی و رشد و تعالی آگاهی مردم نقش ایفا می کنند به عنوان الگوی ظلم ستیزی شناخته شده اند؛ همان گونه که در انقلاب اسلامی، نقش مساجد در این بعد بسیار مهم بوده است. این در حالی است که در دهه های اخیر عوامل استکباری در راستای سیاست اسلام زدائی خود با ترفندهای گوناگون از جمله تبدیل مکان های مذهبی شهرها برای کارکردهای سودمندتر یا تحت عنوان عمران شهر و رهایی از بافت های فرسوده و کهنه با تخریب بخش های حساس مکان های مذهبی در صدد بر هم زدن پیوستگی مسجد با دیگر فضاهای شهری و گسستن پیوند معنوی و روحی مردم با این اماکن بر آمدند. به عنوان مثال، پاساژهای ایجاد شده در گوشه و کنار شهرهای مختلف از این مکان عبادی به دور افتاده اند در صورتی که در گذشته بازارها در اطراف مساجد ساخته می شدند.
تخریب دیگری که در رابطه با مساجد صورت گرفته است تخریب فرهنگی مساجد به وسیله شبیه خون فرهنگی است. البته ناگفته نماند که متصدیان امور فرهنگی در کشورهای اسلامی نیز با کم کاری های خود در این امر دخیل هستند یکی از این دسیسه های مربوط به این مقوله دور نمودن مردم، به خصوص جوانان به مسجد است که خود یکی از مصادیق بارز تخریب مساجد است؛ امام صادق فرمودند: ثَلَاثَةٌ يَشْكُونَ إِلَى اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ مَسْجِدٌ خَرَابٌ لَا يُصَلِّي فِيهِ أَهْلُه؛ «در روز قیامت، سه چیز در نزد خداوند شکایت می کنند: یکی از آن ها مسجد خرابی که اهلش در آن نماز نمی خوانند». (1)
یکی از سه چیزی که روز قیامت به خدا شکایت می کنند مسجدی است که مردم در آن حضور نمی یابند و با این کار موجبات تخریب آن را فراهم می کنند از مصادیق دیگری که می توان برای تخریب مسجد در این زمینه ذکر نمود (همچنان که) در تفسیر الوسیط ذکر شده، عدم برپائی جلسات علمی در مساجد است. در همین راستا، امروز متأسفانه منابر وعظ در بیشتر مساجد در حال تعطیل شدن است؛ الزحیلی در تفسیر خود چنین بیان می کند.
«عمارة المساجد عمارة مادية بالبناء و الترميم و معنوية بالصلاة والعبادة والخدمة و عقد حلقات العلم والإرشاد والتوجيه؛ عمارت و آباد کردن مساجد مثل ساخت و مرمت مسجد می تواند مادی باشد. حالت دیگری از آباد کردن، مثل برپایی نماز و عبادات و برپایی حلقه های علمی و مشاوره، می تواند معنوی باشد». (2)
بر همین اساس، امام علی یکی از کارکردهای مساجد را مقوله یادگیری ذکر می کنند و در ضمن روایتی، یکی از فوائد حضور در مسجد را فراگیری مطالب جدید معرفی می کنند: ... مَنِ اخْتَلَفَ إِلَى الْمَسَاجِدِ أَصَابَ إِحْدَى الثَّمَانِ... أَوْ عِلْماً مُسْتَظرَفاً.... (3)
شناخت حقایق متعالی و اصول فطری مشترک و نمادین اسلامی، هم در احیای فرهنگ و حیات جامعه اثر مثبت دارد و هم جامعه را در برابر مفاهیم نمادین فرهنگ ها یا قدرتهای فرهنگی دیگر دنیا بیمه می کند؛ این اصول، اصولی هستند که جهان غرب، آن را بر ملت های دنیا تحمیل می کند و به واسطه آن ها پای همت
و اندیشه آنان را به بند می کشد.
با روشن شدن اهمیت احیای نمادهای اسلامی توجه به نقش بنیادین آن ها در احیای جامعه اسلامی نیز موضوعی بسیار جدی است. به بیان دیگر، یکی از عوامل مهم احیای جامعه اسلامی، احیای فرهنگ اسلامی یا به عبارتی احیای اهداف جامعه اسلامی و حرکت بر مبنای قوانین اسلامی است. مهمترین عامل اثر گذار بر احیای فرهنگ اسلامی، شناسایی منابع فرهنگ اسلامی و چگونگی بهره گیری از آن هاست؛ زیرا حیات هر فرهنگ و جامعه به منابعی بستگی دارد که مبانی نظری فرهنگ آن جامعه است.
به طور کلی منابع اصلی در دو گروه قابل دسته بندی هستند:
گروه اول یا منابع اولیه که شامل قرآن و سنت معصومان است؛
گروه دوم یا منابع ثانویه که تجربه های جوامع و تمدن های بشری از گذشته تاکنون را دربر می گیرد. نکته مهم در بهره گیری از این دو دسته منبع آن است که در گروه،اوّل شناسایی اصول بی زمان و مکان و تبیین معیارها برای ارزیابی و گزینش موضوع های گروه دوم ضرورت دارد؛ به این معنا که در منابع اولیه نباید در پی یافتن مصداقهای جزئی بود همچنین دریافت های منابع ثانویه را باید به صورت مطلق و بدون ارزیابی با معیارهای برآمده از منابع اولیه پذیرفت. (1)
به بیان قرآن کریم، بسیاری افراد از سیمای ظاهری آن ها شناخته می شوند. (2)همچنین، از معصومان روایت شده است که خود را به شکل غیر مسلمانان در نیاورید؛ (3)زیرا نوعی خدشه دار کردن هویت اسلامی جامعه است این مسئله اهمیت نمادها را در فرهنگ اسلامی نشان می دهد.
معرفی تفکر، فرهنگ و نمادهای اسلامی به دیگر جوامع و تمدن ها، یکی از زمینه هایی است که افزون بر معرفی هویت اسلامی جامعه به دیگران عاملی برای تقویت روح فرهنگ اسلامی و عزّت و اعتماد به نفس جامعه نیز محسوب می شود. معرفی نشدن ویژگی های تمدن اسلامی، سبب گسیختگی جامعه از گذشته و تاریخ خویشتن خواهد شد. در بعد فراملی، معرفی تمدن اسلامی به دیگران، مایه افزایش اعتماد به نفس جامعه اسلامی و ارتقای آن در جهان است. اهمیت دادن به نمادهای اسلامی در جامعه سبب می شود که هویت فرهنگی به شکل مطلوبی اثر گذار باشد و حفظ شود.
1) تقی زاده محمد منابع و روش شناخت مبانی نظری معماری قدسی و شهر اسلامی فصل نامه،هنر ش40 تابستان 1378
2) ر.ک: اعراف، آیه 48؛ آل عمران: 106 و 107
3) إنّه أَوْحَی اَللَّهُ تَعَالَی إِلَی نَبِیٍّ مِنْ أَنْبِیَائِهِ قُلْ لِلْمُؤْمِنِینَ لاَ تَلْبَسُوا لِبَاسَ أَعْدَائِی وَ لاَ تَطْعَمُوا مَطَاعِمَ أَعْدَائِی وَ لاَ تَسْلُکُوا مَسَالِکَ أَعْدَائِی فَتَکُونُوا أَعْدَائِی کَمَا هُمْ أَعْدَائِی؛ خداوند به یکی از پیامبران وحی کرد که به مؤمنان بگو پوشاک دشمنان مرا نپوشید و خوراک آنان را نخورید و راه و رسم آنان را در پیش نگیرید که اگر چنین کنید همچون دشمنان من دشمن من خواهید شد؛ وسائل الشیعه، ج 14، ص 174 برگرفته از اراکی محسن نظام اسلامی عمران شهری روزنامه اطلاعات ش21721، 21 شهریور 1378.
در گذشته مردم به خود اجازه نمی دادند منازل ساختمان های خویش را بلندتر از مساجد بنا نمایند و احترام آن را در احداث فضای شهری مراعات می کردند (1)و به طوری که هم اکنون نیز در بسیاری از شهرهای کویری و نقاط مرکزی ایران، گنبد و مناره مسجد بلندترین ساختمان شهر به شمار می آید تا بتواند نقش مهم و حیاتی خویش را در زنده نگه داشتن فرهنگ و هویت دینی به طور کامل به انجام برساند.
امروز، با وجود و توسعه روابط اجتماعی - اقتصادی و پیروی از مدل های شهرسازی غربی، اگر چه از مرکزیت مساجد کاسته شده است؛ ولی با اتکا و کمک گیری از اعتقادات دینی و احترام معنوی مردم به مساجد قائل می توان مساجد را به عنوان نیروی محرکه قوی و نیرومند به مکان رفیع گذشته باز گرداند و تمهیداتی اندیشید تا مساجد به عنوان نقطه عطف مذهبی منحصر به فرد در شهر، همان نقش اساسی خویش را ایفا کند؛ به عنوان نمونه در شهرهایی که قابل تقریرات ریختی نیستند و در آن ها ساختمان های بلند، بسیار زیاد است شایسته و لازم است در این برج های مسکونی بلند مرتبه ای که دارای جمعیت زیادی هستند در واحدهایی خاص متناسب با تعداد جمعیت ساکن در برج یک یا چند مسجد احداث نمود تا در این ساختمان های بلند مرتبه نیز نماد اسلامی بودن ترویج شود و در راستای آن، موجبات تقویت فرهنگ دینی در بین ساکنین آن فراهم آید.
در ساخت شهرهای جدید می توان با بهره گیری از معماری و شهرسازی اسلامی و متناسب با جغرافیای منطقه ای شهرهایی را بنا نمود که در آن مساجد به عنوان نماد تمدن و فرهنگ اسلامی، محوریت شهر قرار گیرد و همسو با آن ارکان شهری توسعه بیابد تا بتوان در همین راستا یک شهر اسلامی بنا نمود.
مسجد، به عنوان خانه خدا در روی زمین نهادی است که به امر الهی و به دست مبارک پیامبر اسلام صلی الله علیه و اله در نخستین روزهای تأسیس حکومت اسلامی در مدینه بنیان نهاده شد. مسجد، نخستین نهاد عینی تمدن اسلامی محسوب می شود که از همان ابتدای تأسیس علاوه بر این که پایگاه دینی و معبد مسلمانان به شمار می رفت، نخستین کانون فعالیت های سیاسی، اجتماعی، علمی و فرهنگی مسلمانان نیز بود و پایه های اساسی حکومت اسلامی در زمان پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در این مکان استوار شد؛ زیرا مقر حاکمیت پیامبر صلی الله علیه و آله در آن قرار داشت و بعدها نیز اصول و مبانی دین اسلام از همین نهاد مقدس به مردم عرضه می شد.
1) باززنده سازی بناها و شهرهای تاریخی، ص58؛ مساجد در سفرنامه ها، ص298
بدین ترتیب مسجد که خود یک نهاد تمدن اسلامی بود به زودی به عنصر عینی در کنار عنصر فرهنگی اسلام تبدیل شد و در تمدن سازی دخیل گشت و به تدریج با توسعه تمدن اسلامی، جایگاه خود را به عنوان نماد اسلام در سراسر بلاد اسلامی پیدا کرد؛ به طوری که هر جا و در هر شهر و قریه ای که مسجدی وجود داشت، آن منطقه جزء قلمرو فکری فرهنگی و سیاسی اسلام شمرده می شد.
مسجد سرچشمه تمدن اسلامی است. اگر به هر یک از شهرهای اسلامی بنگریم، مسجد و مجموعه های آن را اساس شهرسازی می یابیم و در بافت شهرهای اسلامی مسجد محور است. بورکهارت در کتاب «هنر اسلامی زبان و بیان» می نویسد بیرونی ترین مظهر یک دین با تمدنی مانند اسلام که هنر، خود بر حسب تعریف آن جلوه گاه برونی است باید نمودار جهان درونی آن تمدن باشد». (1)
بنابراین مسجد قلب و کانون تپنده فرهنگ و تمدن اسلامی است؛ زیرا محوریت مسجد در معماری شهری و نیز چرخه امور شهر به صورت قطب فرهنگ ساز سهولت دسترسی مردم به مسجد و کثرت مساجد در محله ها در گذشته تاریخی جوامع اسلامی از دیگر ابعاد جایگاه مسجد در فضای کالبدی شهری در طول تاریخ بوده است.
1) بورکهارت، هنر اسلامی، زبان و بیان، ص16
قرآن کریم.
نهج البلاغه.
ابن الفقيه البلدان، ابو عبد الله احمد بن محمد بن اسحاق الهمدانی، تحقیق يوسف الهادى، بيروت، عالم الكتب، چاپ اول، 1416 ه-. ق / 1996م.
ابن بطوطه، سفرنامه ابن بطوطه، ترجمه محمد علی موحد، تهران، مرکز انتشارات علمی و فرهنگی، 1361ه-.ش.
ابن سعد، محمد بن سعد بن منيع الهاشمى البصرى، الطبقات الكبرى، تحقیق محمد عبد القادر عطا، بيروت، دار الكتب العلمية، ط الأولى، 1410 ه-.ق/ 1990م.
ابن سعد، محمد، الطبقات الکبری، بیروت، دارالبیروت، 1985م.
ابن فقیه، البلدان، ترجمه ح. مسعود، تهران، بنیاد فرهنگ ایران، 1349 ه-.ش.
انصاریان، حسین، ترجمه قرآن، قم، چاپ اول، 1383ه-. ش.
بلاذری، ابوالحسن احمد بن یحیی، فتوح البلدان، بیروت، دار و مكتبة الهلال، 1988م.
تیتوس، بورکهارت، هنر اسلامی، زبان و بیان ترجمه مسعود رجب نیا، تهران، انتشارات سروش، 1365ه-.ش.
خوانساری، محمد، منطق صوری، تهران، نشر آگاه چاپ پنجم، 1362ه-.ش.
دفتر مطالعات و پژوهش های مرکز رسیدگی به امور مساجد، فرهنگ مسجد، قم، مؤسسه فرهنگی ثقلین، 1385ه-.ش.
الذهبي، شمس الدين محمد بن احمد، تاریخ الاسلام ووفيات المشاهير والأعلام، تحقيق عمر عبد السلام تدمری، بیروت، دارالکتاب العربی، چاپ دوم، 1413ه-. ق / 1993م.
زحيلي، وهبة بن مصطفى، تفسير الوسیط دمشق، دارالفکر، چاپ اول، 1422ه. ق.
سعیدی،رضوانی، عبّاس، بینش اسلامی و پدیده های جغرافیایی، مشهد، بنیاد پژوهش های آستان قدس رضوی، 1368ه-.ش.
ابن بطوطه محمد بن عبدالله بن محمد بن ابراهیم لواتی، طنجی سفرنامه ابن بطوطه، ترجمه: محمد علی موحد تهران، نشر آگاه، چاپ ششم، 1376ه-.ش.
سلطان محمد میرزا قاجار، سفرنامه سیف الدوله معروف به سفرنامه مکه، تصحیح و تعلیق:
خدا پرست، علی اکبر، تهران، نشر نی، ر تهران، نشر نی، 1364 ه-.ش.
گونسالس دو کلاویخو، روی، سفرنامه کلاویخو ترجمه مسعود رجب نیا، تهران، شرکت علمی و فرهنگی، 1364 ه-.ش.
ناصر خسرو قبادیانی مروزی، سفرنامه ناصر خسرو با حواشی و تعلیقات و...، به کوشش: دکتر محمد دبیرسیاقی کتابفروشی، زوار، چاپ دوم، 1363ه-. ش.
سیف علی اکبر، روش های مطالعه و یادگیری، تهران، نشر دوران، 1386ه-.ش.
صدر، سیّد محمّد باقر، بحوث في علم الأصول، مؤسسه دايرة المعارف فقه اسلامی، 1417ه-.ش.
صدوق، محمد بن علی بن حسین بن بابویه قمی من لایحضره الفقیه، قم، مؤسسه انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، چاپ سوم، 1413 ه-. ق.
الكلبي، ابوالمنذر هشام بن محمد الأصنام (تنكيس الأصنام، تحقيق احمد زكى باشا، القاهرة، افست تهران همراه با ترجمه نشرنو، چاپ دوم، 1364ه-.ش.
کلینی رازی، محمد بن یعقوب بن اسحاق، الكافي، تهران، دار الكتب الإسلامية، چاپ چهارم 1365ه-. ش.
مجلسی، محمد باقر، بحارالأنوار، بیروت، مؤسسة الوفاء 1404 ه-.ق.
مسجد در سفرنامه ها.
نوری، میرزا حسین، مستدرک الوسائل، قم، مؤسسه آل البيت لإحياء التراث، چاپ اول، 1408 ه-. ق.
تقی زاده، محمد، منابع و روش شناخت مبانی نظری معماری قدسی و شهر اسلامی، فصل نامه هنر، ش40، تابستان 1378ه-. ش.
متز، آدام (شرق شناس سوئیسی)، تمدن اسلامی در قرن چهارم یا رنسانس اسلامی، مترجم: عليرضا ذکاوتی، قراگزلو، تهران، مؤسسه انتشارات،امیرکبیر چاپ اول، 1362ه-.ش.
مقری، تلمسانی احمد بن محمد، نفح الطيب من غصن الاندلس الرطيب، محقق: احسان عبّاس، بيروت، دار الصادر، 1408ه-. ق.
ابن خلدون حضرمی، ابوزید عبد الرحمن بن محمد بن خلدون، تاریخ ابن خلدون، مترجم: آیتی، عبدالمحمد، تهران، نشر مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی وابسته به وزارت فرهنگ و آموزش عالی، 1363ه-.ش.
وقوع انقلاب اسلامی در سیر حرکت تکاملی جامعه شیعی نویدبخش احیاء دوباره تمدن اسلامی است و برای تحقق کامل تمدن اسلامی با تمامی اقتضائات تمدنی آن در دنیای امروز باید مهندسی تمدن اسلامی بر اساس معارف شیعی صورت بگیرد و در این میان توجه وافر به معارف مربوط به مسجد و کارکردهای آن بسیار مهم است. نوشتار حاضر در صدد بیان این موضوع است که مسجد، نقش عظیمی در تحقق تمدن اسلامی دارد و باید کار کردهای مختلف سیاسی، فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی و... آن احیاء و فعال گردد.
این نوشتار در سه گفتار به شرح زیر تدوین گردید گفتار اوّل مفهوم شناسی مهندسی تمدن اسلامی؛ گفتار دوم جایگاه مسجد در مهندسی تمدن اسلامی با زیر شاخه حاکمیت در،توحید امام و محراب مسجد، لزوم طهارت و... ؛ گفتار سوم کارکردهای مسجد محوری در مهندسی تمدن اسلامی. نگارنده، در گفتار سوم با تبیین مهمترین کارکردهای مسجد در تاریخ و سیره نبوی صلی الله علیه و آله و تشریح شکل دهی تمایلات اجتماعی و هدایت سیاسی جامعه آموزش شکل گیری ارتباطات فرهنگی و تکامل و تربیت دینی به عنوان کارکردهای فرهنگی مسجد نقش مسجد در مهندسی تمدن اسلامی را بحث و بررسی کرده است.
واژگان کلیدی:
مسجد، تمدن اسلامی، مهندسی فقه حکومتی، علوم اسلامی.
شاید سخن از ارتباط مسجد و تمدن اسلامی برای بسیاری از خوانندگان تنها تداعی کننده ارتباط ذوقی و سلیقه ای در این دنیای ارتباطات باشد؛ چرا که بحث مربوط به این دو موضوع باید در دو فضای متفاوت مطرح شود؛ به خصوص بر اساس ادبیات روشنفکری، سکولار، نخست این که سخن از تمدن اسلامی بی معناست؛ زیرا دین به هیچ وجه ناظر به حیات اجتماعی و مدنیت نیست و تنها می توان از تمدن مسلمانان سخن گفت و دوّم این که مسجد تنها یک مکان عبادی و جایگاه خاصی در تمدن مسلمانان دارد و نباید بیش از حد از این نهاد دینی انتظار داشت؛ ولی با دقت در سیره معارف و فرهنگ نبوی صلی الله علیه و آله و امامان معصوم، به خوبی شأن منزلت و کارکرد این نهاد ارزشمند دینی در بین دیگر عناصر دینی اسلام روشن خواهد شد. اولین اقدام پیامبر اله، برای شکل دهی مدینه النبی و تمدنی جدید در تاریخ بشریت، تأسیس مسجد بود و این اقدام نشان دهنده آن است که محور و جوهره جامعه و حکومت و تمدن در اندیشه اسلامی، باید مسجد باشد و دیگر عناصر این تمدن جدید همه باید بر مدار این محور اساسی شکل بگیرد. عبودیت، عبادت، تربیت، آموزش، جهاد، رفع حوائج فردی و اجتماعی و... کارکردهای مسجد بر اساس معارف اسلام هستند. با این رویکرد، آیا می توان در مهندسی تمدن اسلامی به این حجم از معارف در مورد مسجد و کارکردهای بی شمار آن توجه وافر نداشت؟ وقوع انقلاب اسلامی در سیر حرکت تکاملی جامعه شیعی نویدبخش احیاء دوباره تمدن اسلامی است و برای تحقق کامل تمدن اسلامی با تمامی اقتضائات تمدنی آن در دنیای امروز باید مهندسی تمدن اسلامی بر اساس معارف شیعی صورت بگیرد و در این میانه توجّه وافر به معارف مسجدی و کارکردهای آن بسیار مهم است.
این مقاله در صدد آن است که نگاهی اجمالی در این مورد عرضه کند و تنها یک شروع در خصوص اندیشیدن و پژوهش در این مسئله باشد. بر این اساس، ابتدا مفهوم شناسی مهندسی تمدن اسلامی، سپس جایگاه مسجد در مهندسی تمدن اسلامی و در پایان به تبیین کارکردهای مسجد محور در مهندسی تمدن اسلامی می پردازد.
درباره تعریف تمدن و فرهنگ دیدگاه های متفاوتی ذکر شده است. بسیاری از افراد، فرهنگ و تمدن را مترادف با یکدیگر قلمداد می نمایند. از جمله ادوار تایلور که در این باره چنین می گوید:
«کلمه فرهنگ یا تمدن به مفهوم وسیع کلمه که مردم شناسان به کار می برند، عبارت از ترکیب پیچیده ای شامل علوم اعتقادات و هنرها، اخلاق و قوانین و آداب و رسوم و عادات و اعمال دیگری است که به وسیله انسان در جامعه به دست می آید». (1)
دیدگاه دیگر درباره تمدن - که به نظر می رسد دیدگاه دقیق تری باشد - آن است که برای تمدن، معنایی فراگیر قائل بوده که علاوه بر جنبه نرم و فرهنگی حیات اجتماعی، مجموعه عناصر اقتصادی، سیاسی، تکنیک ها، سازمان های اجتماعی و خلاصه جنبه های سخت یک جامعه را نیز شامل می شود.
در فرهنگ لالاند (2)«یک تمدن مجموعه ای است از پدیده های اجتماعی که قابل انتقال هستند و جنبه های مذهبی، اخلاقی، زیباشناسی، فنّی علمی مشترک در یک جامعه یا چند جامعه مرتبط با یکدیگر را به خود می گیرند.» (3)البته کسانی هم هستند که تمدن را در جلوه های فرهنگ مادی و تجسم آن را در شهرنشینی خلاصه می کنند. (4)
بر این اساس به خوبی می توان به چند ویژگی مفهوم تمدن اشاره نمود:
الف) تمدن، آن چنان که از کلمه لاتینی شهرنشین بودن یا شهروندان (civis) و شکل وصفی آن (civilis) مشتق می شود متقوّم به وسیله شکل گیری یک نظام اجتماعی قانونمند است.
ب) گستره یک تمدن به مراتب بیشتر از یک حکومت و یا حتی یک فرهنگ خاص است و در نتیجه، عمر طولانی تری از حیات اجتماعی یک جامعه خاص را داراست.
ج) تمدن هم یک جنبه سخت و هم یک جنبه نرم دارد که فرهنگ به عنوان جنبه نرم یک تمدن، زیر بنای ساخت آن است و بعد عقلانیت یک تمدن - که اساس یک تمدن است - به بعد فرهنگی آن مربوط می شود. البته تمدن، تنها به این جنبه نباید خلاصه شود بلکه جنبه های سخت تمدن، مانند ساختارها، محصولات و... هم مطرح است.
د) هر تمدنی دارای نظامات اجتماعی متعددی است که به طور اساسی همین نظامات، تمامیت یک تمدن را محقق می سازد؛ مانند نظام های حقوقی، تربیتی، اقتصادی، سیاسی، فرهنگی و دیگر نظامات کلان و خرده نظامات که به صورت هماهنگ تعیّن بخش هستند. (5)
ه-) شکل گیری یک تمدن محصول هماهنگی نظامات اجتماعی خاصی است که به پذیرش اجتماعی رسیدند و نهادینه شده اند؛ بنابراین، اگر مؤلفه های فرهنگی، سیاسی و اقتصادی در یک جامعه به پذیرش اجتماعی نرسد، هرگز شکل تمدنی به خود پیدا نخواهد کرد.
در مورد مؤلفه ها (1)و ارکان اصلی یک تمدن و سهم تأثیر هر یک در ساخت یک تمدن، برخی اندیشمندان چهار رکن را مطرح کرده اند: پیش بینی و احتیاط در امور اقتصادی، سازمان سیاسی، سنن اخلاقی، کوشش در راه معرفت و بسط هنر در نظر ویل دورانت، عوامل تمدن عبارت اند از شرایط معرفت الارضی جغرافیایی، اقتصادی، زیستی، روانی، نظم سیاسی وحدت زبانی و قانون اخلاقی از نظر دورانت اهمیت عوامل و اوصاف و احوال اقتصادی در شکل دهی به یک تمدن بیش از عوامل دیگر است. (2)
بعضی دیگر، سازه های یک تمدن را نظامات مختلفی همچون نظام اقتصادی، فرهنگی، سیاسی، حقوقی، ارزشی، تاریخی و... دانسته اند.
شاید بتوان با نظری دقیق، سه رکن اصلی یک تمدن را نظام،گرایش نظام اندیشه و فرهنگ، نظام محصولات دانست که در تقوّم با یکدیگر هویت تمدنی خاصی را شکل می دهند. برخلاف بسیاری از دیدگاه ها که فرهنگ را روح و پایه اصلی تمدن مطرح می کنند با نظر دقیق می توان گفت که اگرچه فرهنگ، پایه و اساس شکل گیری عینیت های تمدنی است و تمامی الگوها، مدل ها، ساختارها و دانش ها و علوم بستر شکل گیری محصولات سیاسی، فرهنگی و اقتصادی را در سطوح مختلف فراهم می آورند، اما فرهنگ خود در بستر نظام گرایش ها تمایلات عاطفه ها و اخلاق اجتماعی شکل می گیرد. به تعبیر دیگر با مطالعه و بررسی حیات اجتماعی انسان به خوبی نمایان می گردد که حیات اجتماعی، مجموعه ای از «تمایلات، اندیشه ها و محصولاتی شکل گرفته است که این سه بعد در هماهنگی با یکدیگر، تمامی حوزه های حیات زندگی انسان را پوشش می دهد در میان این سه،بعد نظام تمایلات، سهم اصلی را در شکل دهی یک جامعه و تمدن دارد.
به عنوان مثال جامعه ای که تمایلات آن مبتنی بر ارزش های اسلامی شکل گرفته است، هیچ گاه در اندیشه اقتصادی خود، سراغ الگوهای ربوی و نظام سرمایه داری نمی رود و روابط اجتماعی و فرهنگی خود
را متناسب با تمایلات خود شکل می دهد و در نتیجه محصولات اجتماعی خاصی را در حوزه های مختلف متناسب با تمایلات و اندیشه های خود تولید می.کند. تفصیل این معنا در امر شناخت تمدن اسلامی بسیار مهم است.
آن چنان که بیان شد تمایلات عاطفه ها و احساسات از مهمترین ارکان یک جامعه و تمدن بشری است که در حیات اجتماعی خود بدان پایبند است و به آن تعلق دارد. هر جامعه ای متناسب با حس زیباشناسی خود، به برخی موضوعات و مسائل گاهی علاقه روحی و میل و کشش درونی پیدا می کند و گاهی از موضوع و مطالب دیگری متنفر و گریزان می شود؛ همین تمایلات به وسیله تعامل با اندیشه ها، مبدأ ابراز رفتارها و موضع گیری ها می گردد.
بر این اساس، می توان تمایلات اجتماعی را خاستگاه شکل گیری تمدن برشمرد و این ادعا با مطالعه تاریخی به خوبی قابل اثبات است؛ چرا که نقطه عزیمت هر شکل تمدنی به شکل دیگری، تغییر در تمایلات عاطفه ها و زیباشناسی اجتماعی است و به تعبیر ماکس وبر این اخلاق اجتماعی است که پایه شکل گیری یک تمدن می گردد. (1)
رکن دوم یک تمدن، اندیشه ها و بینش های تمدنی است که مبتنی بر آن محصولات تمدنی شکل خواهد گرفت. این اندیشه ها، لایه های متعددی دارد که از یک نگاه می توان آن را به اندیشه های «بنیادی، راهبردی و کاربردی تقسیم نمود که همین اندیشه ها فرهنگ جامعه را شکل می دهد.
به تعبیر دیگر مفاهیم ساختارهای اجتماعی، الگوها و مدل های گوناگون در عرصه های مختلف ،سیاسی، فرهنگی و اقتصادی و... رکن دوم و اساس یک تمدن را شکل می دهد که بر اساس آن ها، روابط اجتماعی و کنش و واکنش های متقابل در سطوح خرد و کلان شکل می گیرد.
مفهوم مهندسی، عبارت است از شناخت و جا نمایی عناصر یک نظام و طراحی و تنظیم روابط و تعامل میان این عناصر به گونه ای که در جهت تکامل و پویایی مجموعه زمینه کارکرد یا رفتار مطلوبی را در نظام فراهم نماید.
اصولی که در مهندسی و بر اساس آن در مهندسی تمدن نیز باید رعایت شود، عبارت است از دارا بودن یک نگرش زمینه ای مهندس باید محیطی که می خواهد در آن مهندسی کند به طور مثال، ساختمانی را
1) وبر، ماکس، اخلاق پروتستان و روح نظام سرمایه داری، ص62.
که می خواهد بنا کند) را بشناسد (یعنی شناخت میزان سفتی و سستی زمین و میزان درجه هوا و....) مهندس باید در محیط مهندسی با نگرش جامع و با منطق مناسب با برقراری نسبت بین عوامل، قدرت الگوسازی قدرت آینده نگری و آینده پردازی یعنی دانستن این که قرار است در آینده چه اتفاقی بیفتد)، وظایف خود را به خوبی انجام دهد همچنین وی باید بتواند آینده مناسبی را ایجاد کند و برای ایجاد آن برنامه ریزی نماید. استقبال از تغییر جایگاه ها و حتی تغییر روش، اقتضای دینامیکی بودن یک حرکت است؛ البته مشروط به این است که تعالی و در مجموعه بودن مورد توجه قرار گیرد.
با مفهوم ارائه شده از تمدن و مهندسی در مهندسی تمدن باید منظومه باورها، ارزش ها و رفتارهای موجود در عرصه تمدنی را باز شناخت تا از طریق آن چالشها تعارضها انحطاط ها، انتقادها و نیز قوتها، شناخته شود و مبتنی بر تمدن آرمانی به دست آمده از کتاب و سنت بتوان تمدن هدف، یعنی تمدن قابل وصول را شناسایی نمود و در هر مرحله تکامل تمدنی، تمدن هدف را به تمدن آرمانی نزدیک نمود. بنابراین، یک فرهنگ آرمانی وجود دارد که از کتاب و سنت اخذ می شود که آن را باید حوزه های علمیه از منابع شرعی به دست آورند و دیگری فرهنگ مطلوب یعنی هدف یعنی فرهنگ قابل وصول که نقش میانی دارد و باید متناسب با شرایط تبیین شود مهندسی فرهنگی باید برای دست یابی به اهداف میانی اتفاق بیفتد و البته این اهداف میانی باید در مسیر خود باشد و در هر مرحله به هدف آرمانی نزدیک تر شود.
تبیین دقیق جایگاه مسجد در مهندسی تمدن،اسلامی کار مهم اجتهادی می طلبد. بنابراین پژوهش در این مورد پیوندی عمیق با فقه حکومتی و فقه اجتماعی اسلام دارد لازمه داشتن چنین فقهی، دست یابی به فقاهتی جامع کل نگر و عمیق است که بتواند به صورت روشمند در این خصوص، معارف متکامل اسلام را استنباط کند و به حجیّت برساند توجه به این نکته اساسی و با عنایت به مفهوم مهندسی تمدن اسلامی شاید بتوان بر اساس معارف وارد شده در مورد شأن و منزلت، آداب و جایگاه مسجد، از دو منظر به بررسی نسبت مسجد و تمدن اسلامی پرداخت.
الف) الگوگیری از مسجد در طراحی تمدن اسلامی؛
ب) توجه به مسجد محوری در مهندسی تمدن اسلامی
اگر چه بررسی نسبت مسجد و تمدن اسلامی از منظر دوّم موضوع سخن این نوشتار است؛ اما به طور اجمال به منظر اوّل هم پرداخته می شود.
توجه به آداب، احکام و نمادهای مطرح در مسجد می تواند در طراحی الگوی تمدن اسلامی راه گشا باشد؛ زیرا مسجد مقیاسی کوچک از نماد تمدن اسلامی با تمامی مؤلفه های تمدنی آن است.
در این جا به برخی از این موارد اشاره می گردد
الف) حاکمیت توحید اوّلین و مهمترین کارکرد مسجد، کارکردی عبادی است. مسجد، مهمترین عبادت گاه مسلمین است که ندای توحید در آن سر داده می شود در طراحی تمدن اسلامی هم باید توجه به این اصل اساسی مبذول داشت تا تمدن اسلامی بستر تحقق توحید را فراهم آورد. به عبارت دیگر، تمامی اجزاء و مؤلفه های شکل دهی تمدن اسلامی باید بر مدار توحید و امر الهی سامان دهی شود و یک آهنگ بر تمامی عرصه های تمدنی حاکم باشد. حَتَّى تَكُونَ أَعْمالی وَ اَوْرادی كُلُّها وِرْد أَواحِد أَوَ حالي في خِدْمَتِكَ سَرْمَداً. (1)
ب) امام و محراب مسجد محراب مسجد، نماد تعیین جهت حرکت امام و نمازگزاران است و این رابطه بین انسان و خدا باید از طریق امام جماعت و پیشوا صورت بگیرد و این امام عادل و با تقواست که از یک سو، ارتباطی با خدا دارد و از سوی دیگر حلقه واسطه ارتباط مردم با خدا است بر این اساس در طراحی تمدن اسلامی هم باید به مسئله امام در زمان حضور و ولی فقیه در زمان غیبت توجه وافر داشت و تنها تناسبات امام است که منجر به تحقق تمدن اسلامی خواهد شد.
ج) لزوم طهارت در مسجد شرط ورود و ساکن شدن در مسجد پاک بودن انسان از یک طرف و طاهر نگه داشتن مسجد از طرف دیگر است بنابراین ورود غیر مسلمان به درون مسجد مجاز نیست.
در طراحی تمدن اسلامی هم باید به این نکته اساسی توجه داشت که تمامی مؤلفه ها و عناصر تمدن اسلامی، باید پاک و متناسب با فضای مادی و معنوی جامعه اسلامی باشد و در این راستا باید حریم و حرمت جامعه دین در آن حفظ شود بر این اساس هیچ گاه نمی توان از مؤلفه های تمدن های مادی (همچون تمدن لیبرال دموکراسی که مؤلفه های آن بر اساس مبانی اومانیستی و سکولاریستی بنا شده است) در مهندسی تمدن اسلامی بهره گرفت.
د) عدالت محوری در مسجد در مسجد هم امام مسجد باید عادل باشد و هم در ایجاد صفوف نماز جماعت نمازگزاران هیچ فرقی با یکدیگر ندارند و با وجود تعدّد طبقات و گروه های اجتماعی، همه با یکدیگر برابر هستند. در طراحی تمدن اسلامی هم باید عدالت محوری به طور دقیق رعایت شود؛ بدین معنا که از یک
1) قمی، شیخ عباس مفاتیح الجنان دعای کمیل
سو، همه امور در جای خود قرار گیرند (وضع كلُّ شيءٍ فی موضعه) و از طرف دیگر، حق همه امور، متناسب با ظرفیت آن ها اعطا شود (و اعطاء كل ذي حق حقه). (1)
منظر دوم در نسبت بین مسجد و تمدن اسلامی، توجه به نقش و جایگاه مسجد در حیات اجتماعی و تمدنی مسلمانان است. جایگاه مسجد در فرهنگ اسلامی بر خلاف جایگاه کلیسا در فرهنگ غربی، تنها یک مکان عبادی صرف برای برقراری یک ارتباط فردی و شخصی با خداوند نیست، بلکه مسجد، کانون و هسته اصلی جامعه اسلامی است. بنابراین می بینیم که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در نخستین گام خود در بنا نهادن تمدن تاریخی اسلام، اقدام به تأسیس مسجد کردند و تمامی این حرکت تاریخی بر مدار مسجد ساماندهی شد بنابراین در تأسی از این حرکت پیامبر صلی الله علیه و آله در طراحی تمدن اسلامی باید به این اصل اساسی توجه نمود.
که الزمات مسجد محوری در شکل دهی نرم افزارها و سخت افزارهای تمدن اسلامی رعایت گردد.
به عبارت دیگر، اگر در تمدن لیبرال دموکراسی - که تمدنی اقتصاد محور است - بانک های ربوی به عنوان محور اساسی سامان دهی تمامی شئون اجتماعی هستند در تمدن اسلامی، این مسجد است که باید محور اصلی در پیشرفت و تکامل همه شئون اجتماعی، اعم از توسعه سیاسی فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی قرار گیرد.
بنابراین، همه ارکان تمدن اسلامی نظام تمایلات نظام بینش و دانش نظام محصولات، باید بر اساس اندیشه مسجد محوری سامان دهی شود.
در ادامه به برخی از الزامات مسجد محوری در مهندسی تمدن اسلامی اشاره می گردد؛ هر چند پرداختن به تمامی وجوه این موضوع مهم خود موضوع پژوهشی سنگین است که باید مبتنی بر روش اجتهادی و با معیارهای علمی دقیق صورت بگیرد و چه بسا لازم است کرسی های نظریه پردازی فراوانی از وجوه مختلف در این زمینه برپا گردد.
از مهمترین کارکردهای مسجد در تاریخ و سیره نبوی، شکل دهی تمایلات اجتماعی و هدایت سیاسی جامعه است. بسیاری از برنامه ریزیهای سیاسی پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در مسجد انجام می پذیرفت. پس از پیامبر
1) حکیم سبزواری، ملاهادی، شرح الاسماء الحسنی، ص54.
اسلام صلی الله علیه و آله بیعت های رسمی در مسجد صورت می گرفت. خطبه حضرت زهرا علیها السلام علیه خلافت ابوبکر در مسجد ایراد گردید. امام علی مسجد کوفه را مرکز تربیت و شکل دهی تمایلات مردمان کوفه قرار داده بود.
در نظام سیاسی اسلامی، تولید، توزیع و مصرف قدرت باید بر مدار الهی و تولی به ولایت حضرت حق صورت بگیرد و تحقق این مهم به صورت عالی جز در خانه حضرت حق امکان پذیر نخواهد بود. بر این اساس مسجد، علاوه بر این که مرکز رفع حوائج خرد در جامعه است مانند محل گردآوری کمک برای مستمندان برگزاری آئین هایی مانند مراسم جشن ها ترحیم ها، گردهمایی ها، اقامت موقت در راه ماندگان، مراجعه به امام جماعت برای حل دعاوی و... باید مرکزیت رفع حوائج در سطح کلان و توسعه جامعه اسلامی هم قرار بگیرد؛ یعنی مسجد باید مرکز تصمیم گیری کلان اجتماعی باشد و تمامی سیاست گذاری های کلان اعم از سیاست های داخلی و خارجی در آن جا سامان دهی شود. علاوه بر این موارد مسلمانان در فضای مسجد زندگی کردن در یک جامعه اسلامی آکنده از خدامحوری، صمیمیت، مواسات و خیرخواهی را در مقیاسی کوچکتر تجربه می کنند و برای نهادینه کردن این روحیه در سطوح کلان اجتماعی تنها چاره این است که تمامی جامعه اسلامی به منزله یک مسجد بشود. پیامبر عظیم الشأن صلی الله علیه و آله به ابوذر فرمود: حيثما أدركتك الصلاة فصل و الارضُ كلّ مسجد؛ «هر جا وقت نماز رسید، همان جا نماز بخوان که سرتاسر زمین برای تو مسجد است». (1)
از دیگر کارکردهای مسجد کار کرد فرهنگی و ارتباطاتی مسجد است. مسجد، جایگاهی بلند در ترویج و نهادینه ساختن فرهنگ اسلامی و دست یافتن به اهداف غایی،دین یعنی تعالی فرد و اجتماع دارد. کارکردهای فرهنگی مسجد بسیار فراوان است بنابراین لازم است در مهندسی فرهنگ و مهندسی فرهنگی کشور، توجه وافر و اساسی به این مقوله معطوف شود؛ ولی متأسفانه تاکنون این امر مهم مورد غفلت واقع شده است.
در این قسمت از بحث به برخی از کارکردهای فرهنگی کشور اشاره می گردد و قبل از طرح مطلب توجه به این نکته اساسی ضرورت دارد که نباید کار کرد مسجد را تنها در تعالی فرهنگ عمومی منحصر کرد، بلکه
در مسئله پیشرفت فرهنگ تخصصی و بنیادی جامعه هم باید به محوریت مسجد توجه نمود.
الف) آموزش: مسجد، از زمان پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله مرکز آموزش معارف قرار گرفت. پیامبر صلی الله علیه و آله ابتدا بر روی
1) قائدان، اصغر، آثار اسلامی مکه و مدینه، ص199.
تنه درختی و بعدها بر فراز منبر به تبیین احکام الهی و معارف اسلامی پرداخت و سپس همین امر به یک سنت در مسجد بدل گردید و محراب و منبر پیوندی جدایی ناپذیر پیدا کردند.
ما علاوه بر آموزش های عمومی حلقه های درس و رشته های تخصصی در مسجد از زمان پیامبر صلی الله علیه و آله و بعدها به صورت توسعه یافته تر از زمان امیرالمؤمنین تا زمان به دانشگاه بزرگ صادقین شکل می گرفت. بنابراین می بینیم که مسجد کانون آموزش و ترویج فرهنگ حتی در سطوح مطالب تخصصی و بنیادی نیز بوده است.
متأسفانه با نفوذ فرهنگ مدرنیته در جامعه اسلامی، بخش عمده ای از آموزش کشور، چه آموزش متوسطه و چه آموزش های دانشگاهی ابتدا از فضای مسجد جدا و سپس به تدریج حتی از مبانی و اصول اسلامی هم تهی و خالی گردید. بنابراین با جریان یافتن علوم سکولار در جامعه، روح دینداری تضعیف گردید و دین همچون نظامات مادی از جریان جامعه پردازی کنار گذاشته شود و تز جدایی دین از سیاست، بر روح آموزش کشور حاکم گردید انقلاب اسلامی فرصت دوباره ای است تا با شکستن ساختارهای آموزشی نهادینه شده در جامعه بستر بازگشت آموزش به مسجد فراهم شد و زمینه تولید علم دینی پدید آمد. به راحتی می توان کرسی های نظریه پردازی را در مساجد فعّال نمود که ثمره آن هم حاکمیت روح تعبد و تعهد بر جریان نظریه پردازی است و همه توجه به مبانی دینی در شکل گیری نظریه های نوین اسلامی در حوزه دست یابی به علوم انسانی اسلامی است.
ب) شکل گیری ارتباطات فرهنگی: مسجد، پایگاه شکل دهی ارتباطات و اطلاع رسانی در فرهنگ ما نبوی صلی الله علیه و آله بوده است. ندای «الصلاة جامعه» در زمان پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و دوران پس از آن، نوعی اعلام فراخوان عمومی برای گردهم آمدن مسلمانان در مسجد و نشان از اعلام یک امر مهم به هنگام اقامه نماز جماعت بوده است. پس از تشریع اذان در غیر از زمان نماز مردم با بانک اذان به مسجد می آمدند. (1)علاوه بر این شبکه ارتباطی مساجد هم در فرهنگ اسلامی قابل توجه و قابل الگوگیری است. وجود مساجد محلی و مسجد جامع در هر شهر و ارتباط مساجد جامع با یکدیگر و وجود مسجد جامع در مرکز حاکمیت به عنوان بلندگوی اصلی حکومت مسئله مهمی در طراحی شبکه ارتباطات است؛ به خصوص، در دنیای امروز که نقش شبکه ارتباطات در اطلاع رسانی و فرهنگ سازی، بسیار مهم تر از گذشته رخ نمایان کرده است.
بر این اساس در مهندسی فرهنگی کشور باید شبکه ارتباطی بر مدار و محوریت مساجد شکل بگیرد تا هم پاک بودن این شبکه ارتباطی تضمین شود و هم زمینه شکل گیری جبهه فرهنگی توحیدی در مقابل جبهه مادی پدید آید.
1) ابن سعد، محمد، الطبقات الکبری، ج 1، ص 146
ج) تکامل و تربیت دینی: در اسلام آموزش هیچ گاه از تربیت جدا نبوده است. بنابراین، کارکرد آموزشی مسجد همواره قرین کارکرد تربیتی هم بوده است؛ اما با این حال توجه به این بعد از مسجد هم در زمینه توسعه و رشد فرهنگی کشور بسیار مهم است.
باید مسئولان و متولیان فرهنگی کشور به این باور اساسی رسیده باشند که جز بر مدار مسجد، توسعه تربیتی کشور امکان پذیر نیست بچه و فرزندی که از ابتدای کودکی و نوجوانی قرین مسجد نشود و با حلقه های ذکر و معرفت مسجد همراه نشود در جوانی و میانسالی هرگز نمی تواند در وادی تربیت دینی حضور پیدا کند.
مسجد، کانون رشد اخلاق فردی و اجتماعی آحاد جامعه اسلامی است تاجری که با مسجد، انس نداشته باشد، تجارتش می لنگد و سیاست مداری که در مسجد تربیت نشده باشد هرگز نمی تواند چرخ حکومت اسلامی را بچرخاند.
علاوه بر کارکرد سیاسی و فرهنگی مسجد در سیره نبوی علیه و حیات علوی مسجد، کار کرد اقتصادی هم داشته است حفظ و نگهداری بیت المال و تقسیم آن به نوعی در مسجد صورت می گرفت. همچنین، بیشتر قضاوت های حقوقی و قضایی پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و ائمه اطهار در مسجد انجام می پذیرفت.
مقام بيت الطشت و دكة القضا در مسجد کوفه بیانگر این مطلب مهم است.
بر این اساس، شایسته است در توسعه قضایی و اقتصادی کشور به نقش مسجد در این امر مهم توجه وافر معطوف شود؛ به عنوان مثال می توان در جنب هر مسجد صندوق قرض الحسنه تأسیس کرد و حوائج مادی مؤمنان را برطرف کرد.
نکته مهم دیگر در خصوص مسجد محوری در مهندسی تمدن اسلامی قرار گرفتن مسجد در کانون شهر اسلامی است. متأسفانه با نفوذ هنر و معماری غربی در جوامع اسلامی، ابتدا مسجد از مرکزیت معماری اسلامی کنار گذاشته و سپس کم کم مسجد از نقش آفرینی در حیات اجتماعی کنار گذاشته شد و تنها به مرکزی عبادی تبدیل گردید.
با این حال، در فرهنگ نبوی علیه با ساخت مسجد شهر يثرب مدينة النبي شد و بعدها مسلمانان شهرهای جدید کوفه بصره و قاهره را با ساختن مسجد آغاز کردند در معماری اسلامی همه راه های
محلات شهر به مسجد ختم می شود بازار در کنار مسجد شکل می گیرد و ساز و کار شهری بر مدار مسجد سامان می یابد. لازمه چنین معماری کثرت مساجد در محله ها و شهرها بود؛ مسئله ای که متأسفانه با ورود معماری مدرن به دنیای اسلام و با شکل گیری شهرهای صنعتی کمرنگ شد؛ تاجایی که هم اکنون در کشور انقلاب اسلامی، در بسیاری از مجتمع های جدید شهری یا خبری از مسجد نیست و یا متناسب با جمعیت آن، فضای مسجد موجود نیست در این صورت چگونه می توان سخن از کار فرهنگی به میان آورد؟
علاوه بر تاثیر مسجد در معماری شهری معماری خود مسجد،هم مقوله دیگری است که نقش تربیتی و اخلاقی آن بسیار مهم است و در این خصوص پژوهش های فراوانی صورت گرفته است. (1)
هدف انقلاب اسلامی تحقق تمدن اسلامی در عرصه جهانی است برای تحقق چنین تمدنی، باید به همه الزامات آن در دنیای جدید ملتزم بود و برای حفظ اسلامی بودن آن، باید تمامی نرم افزارها و سخت افزارهای آن بر اساس مبانی آموزه ها و اهداف دینی تولید و یا بازسازی شود. در نتیجه، دست یابی به چنین تمدنی، تنها در سایه استنباط فقه حکومتی و تولید علوم اسلامی کارآمد امکان پذیر است که همان مغز افزار تمدنی و یا عقلانیت اسلامی است.
در این میان آن چه از قدر متیقن های معارف اسلامی به خوبی قابل استنباط است جایگاه رفیع مسجد و نقش آن در تحقق تمدن اسلامی است. مسجد با کارکردهای مختلف سیاسی، فرهنگی، اقتصادی، اجتماعی، تربیتی و... محور مهندسی تمدن اسلامی و کانون شهر اسلامی است و غفلت از این مسئله اساسی رفتن به بیراهه است.
1) حاج سید جوادی، سیدکمال، مساجد ایران، ص367.
روح الاميني.، محمود، زمینه فرهنگ شناسی تهران، انتشارات عطار، چاپ پنجم، 1379 ه-.ش.
ساروخانی، باقر، درآمدی بردایرة المعارف علوم اجتماعی، تهران، سازمان انتشارات کیهان، چاپ اوّل، 1375 ه-.ش.
آشوری، داریوش، تعریف و مفهوم فرهنگ تهران انتشارات آکه، چاپ دوم، 1381ه-. ش.
وبر، ماکس اخلاق پروتستان و روح نظام سرمایه داری تهران انتشارات سمت، چاپ دوم، 1374ه-.ش.
دورانت، ویل، تاریخ فلسفه ترجمه عباس زریاب، تهران، 1370ه-. ش.
قائدان، اصغر، آثار اسلامی مکه و مدینه، 1385ه-. ش.
حکیم سبزواری، ملاهادی، شرح الاسماء الحسنی، تهران، 1357 ه-.ش.
ابن سعد، محمد، الطبقات الکبری، دار بیروت، 1985م.
حاج سید جوادی، سیدکمال، مساجد،ایران تهران، انتشارات سروش، 1375ه-.ش.
پژوهش های تاریخی انجام شده درباره جایگاه مسجد در بین مسلمانان نشان می دهد که مسجد، نخستین و مهمترین مرکز و نهاد در جامعه اسلامی است همان گونه که مسجد در صدر اسلام، نقش و جایگاه خاص خود را در پیشرفت اسلام ایفا کرد در انقلاب اسلامی نیز نقش و تأثیر اساسی داشت. از این رو، نگارنده در این مقاله به اختصار ضمن تبیین ابعاد و کارکردهای عبادی، فرهنگی، سیاسی، اجتماعی و نظامی مسجد در صدر اسلام، به نقش آن در پیروزی انقلاب اسلامی ایران پرداخته است.
واژگان کلیدی
مسجد، انقلاب اسلامی، کار کرد عبادی مسجد، کارکرد فرهنگی - آموزشی و تبلیغی مسجد، کار کرد سیاسی - اجتماعی مسجد، کارکرد اقتصادی مسجد.
اشاره
مسجد در طول تاریخ اسلام کانون عبادت، آموزش، پایگاه قضاوت و داوری مکانی برای ارتباط جمعی و تبادل اخبار پایگاه جهاد و حرکت های انقلابی بوده.است همان گونه که،مسجد، در صدر اسلام نقش و جایگاه خاص خود را در پیشرفت اسلام ایفا کرد در انقلاب اسلامی نیز نقش و تأثیر اساسی داشته است. در تکوین انقلاب اسلامی نهادهایی چون مساجد که مرکز تجلی فرهنگ اسلامی هستند، نقش سازمان دهی نیروهای درگیر با رژیم را ایفا می کردند.
به یقین، یکی از عناصر مهم در پیروزی انقلاب احیای مجدد مسجد و تمام ابعاد عملکردی آن بود. در آن زمان، این طور نبود که مسجد جایگاه عزلت نشینی و گریزگاهی از جامعه محسوب شود و مردم برای دوری جستن از دنیا، گرفتن وضو، انجام عبادات یا گوش دادن به صوت قرآن به آن پناه ببرند؛ بلکه در پیروزی انقلاب، مسجد به یک کانون مبارزه و مرکز فرماندهی تبدیل گردید.
با توجه به نقش اساسی و بی بدیل مسجد در صدر اسلام و پیروزی انقلاب اسلامی، در این نوشتار مختصر ضمن تبیین برخی از کارکردهای مسجد در صدر اسلام به نقش آن در پیروزی انقلاب اسلامی ایران می پردازیم.
مسجد، نخستین و مهمترین مرکز و نهاد جامعه اسلامی از صدر اسلام تاکنون بوده است و این مکان شریف کارکردهای عبادی، فرهنگی، سیاسی، اجتماعی و نظامی را داشته است که در ادامه به آن ها اشاره می شود.
از آیات شریف قرآن کریم این گونه استفاده می شود که یکی از اهداف آفرینش عالم و موجودات، «عبادت» (1)و «تقرب الی الله» (2)است. عبادت در مورد انسان دو معنای عام و خاص دارد؛ عبادت در معنای عام، هر رفتار و کرداری را شامل می شود که رضایت و خشنودی خداوند در آن باشد. عبادت در معنای خاص، راز و نیاز با خداوند ذکر و یاد او و سخن گفتن با اوست و عباداتی چون دعا ذکر تلاوت قرآن و برپایی نماز را شامل می شود.
بی شک، در پیدایش توجه قلبی به خداوند عوامل فراوانی نقش دارند که از جمله آن ها، «مکان عبادت»
است. مسجد با ویژگی های خاص خود بهترین و مناسب ترین مکان برای حضور و شکرگزاری به درگاه الهی است. نخستین مسجد در نظام آفرینش کعبه و مسجدالحرام بوده است. (1)پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله، از نخستین روزهایی که دعوت به دین اسلام را به صورت آشکار شروع کرد از مسجدالحرام همچون پایگاهی اساسی بهره گرفت. (2)شواهد تاریخی گواه است که پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله، علاوه بر حضور در مسجد و اقامه عبادت در آن دیگر مسلمانان را نیز ترغیب و تشویق می کرد تا به مسجد رفت و آمد کنند. پیامبر عظيم الشأن علا الله و ائمه معصوم بر اقامه نماز به ویژه نماز جماعت در مسجد بسیار تأکید کرده اند و برای آن فضایل بسیاری نقل فرموده اند. (3)از سوی دیگر قرآن کریم هر کسی را که به نقش بنیادین مسجد، یعنی «عبادت و پرستش» آسیب برساند، ظالم می داند و می فرماید: وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ مَنَعَ مَسَاجِدَ اللَّهِ أَنْ يُذْكَرَ فيهَا اسْمُهُ وَسَعى فى خَرابها؛ کیست ستمکارتر از آن کسی که از بردن نام خدا در مساجد او، جلوگیری کرده و سعی در ویرانی آن می نماید». (4)
در صدر اسلام، مسلمانان به برپایی نمازهای جماعت که مظهر بندگی شکوه، حیات و وحدت امت اسلامی است بیش از امروز اهمیت می دادند؛ اما باید گفت که در طول تاریخ 1400 ساله اسلام، کار کرد مسجد در بعد عبادی هرگز افول نکرده است؛ اگرچه در زمینه های دیگر با فراز و نشیب بسیار همراه بوده است.
ویل دورانت مورّخ مشهور غربی در گزارشی از جوامع اسلامی چنین می نویسد: پیش از آفتاب و نیمه روز و نزدیک غروب، مؤذن بر گلدسته بالا می رود و به وسیله،اذان مسلمانان را به نماز می خواند. به راستی این دعوت چه نیرومند و شریف است که مردم را پیش از طلوع آفتاب به بیداری دعوت می کند؛ چه خوب است که انسان به هنگام نیم روز از کار باز ایستد و چه بزرگ و باشکوه است که ضمیر انسان، در سکوت شب به جانب خداوند جل جلاله توجه کند. (5)
برخی کارکردهای عبادی مسجد مانند اقامه نماز جمعه جنبه سیاسی به خود می گیرد و روند دیگری پیدا می کند. پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله هنگام هجرت و قبل از رسیدن به مدینه در فاصله پانصد متری مسجد قبا و در محلی که اکنون مسجد جمعه در آن بنا شده است، اولین نماز جمعه تاریخ اسلام را خواندند. ایشان پس
از ورود به مدینه نماز جمعه را به صورت مرتب اقامه می کرد روایات زیادی در منابع دینی فریقین، مبنی بر حضور انبوه مردم در نماز جمعه و خطبههای رسول گرامی اسلام صلی الله علیه و آله نقل شده است. این سنت در زمان خلفای سه گانه امام علی و طبق برخی نقل ها در زمان امام حسن مجتبی رواج داشت و به مساجد جامع و مرکزی شهرهای اسلامی نیز توسعه یافت؛ ولی پس از آن دوران، به تدریج با انحراف از جایگاه واقعی اش روز به روز کمرنگ تر شد.
قبل از انقلاب اسلامی ایران نیز هیچ گاه نماز جمعه همه جا و به صورت عمومی و مرتب برگزار نشده بود.
اولین کسی که در دوران رژیم منحوس پهلوی خواهان احیای نماز جمعه شد، شهید نواب صفوی بود؛ اما پس از انقلاب اسلامی این فریضه الهی با همان عظمت و شکوه و خصوصیاتش در صدر اسلام، دوباره احیاء شد. پروفسور حامد الگار در مقاله ای با عنوان امام خمینی و احیای نماز جمعه چنین می نویسد: «احیای واقعی نماز جمعه در ایران یکی از دست آوردهای عظیم انقلاب اسلامی ایران است و ما آن را مانند بسیاری از برکات مدیون حضرت امام تدل هستیم. (1)
امام خمینی رحمه الله علیه، مانند عده ای از فقها، جایگاه ویژه ای برای اقامه نماز جمعه در عصر غیبت قائل بودند. ایشان در تحریرالوسیله ضمن تبیین احکام نماز جمعه می فرماید نماز جمعه و دو خطبه آن از جایگاه عظیم سیاسی، مثل حج و عید قربان و فطر برای مسلمانان برخوردار است؛ ولی متأسفانه مسلمانان از این گونه وظایف سیاسی غفلت کرده اند. اسلام در تمام شئونش دین سیاست است و کسی که کمترین تفکر و تأملی در احکام حکومتی، سیاسی، اجتماعی و اقتصادی اسلام داشته باشد این را می فهمد. هر کس توهم کند که دین از سیاست جداست [مانند] نادانی است که نه اسلام را فهمیده و نه سیاست را [فهمیده است]. (2)
امام خمینی رحمه الله علیه همچنین در تبیین اهمیت نماز جمعه در یکی از بیانات خود می فرمایند: «یکی از مهمترین چیزهایی که در این انقلاب حاصل شد قضیه نماز جمعه است.... به حمدالله در این نهضت، نماز جمعه با محتوای حقیقی آن تحقق یافت... مردم و نسل های آینده به این مسئله اهمیت بدهند که نماز جمعه در رأس همه امور است». (3)
ایشان در سخنان دیگری درباره محتوای خطبه ها فرمودند در خطبه نماز جمعه، مقدّرات مملکت بیان بشود؛ مسائل سیاسی که در مملکت جریان پیدا می کند مسائل اجتماعی که در مملکت باید جریان پیدا کند.
گرفتاری های مسلمان ها اختلافات مسلمان ها در آن خطبه ها باید طرح بشود و رفع بشود». (1)
یکی دیگر از کارکردهای عبادی مسجد، سنت اعتکاف است اعتکاف به مفهوم اقامت در مسجد به قصد عبادت و نزدیکی به خداست. پیامبر اکرم علیه با وجود آن همه عظمت روحی و کمالات انسانی، به اعتکاف بسیار اهمیت می دادند.
در روایتی از امام صادق آمده: كَانَ رَسولُ اللهِ صلی الله علیه و آله إذا كانَ الْعَشْرُ الْأَوَاخِرَ اعْتَكَفَ فِي الْمَسْجِدِ وَ ضُرِبَتْ لَهُ قُبَةٌ مِنْ شَعْرِوَ شَمَّرَ الْمُتْزَرَوَ حَلْوی فراشه؛ رسول خدا صلی الله علیه و آله در دهه آخر (ماه رمضان) در مسجد معتکف می شد برای آن حضرت خیمه ای معین در مسجد برپا می شد حضرت برای اعتکاف مهیا می شد و بستر خویش را جمع می کرد.» (2)
سنت اعتکاف پس از رسول گرامی اسلام صلی الله علیه و آله تا حدود زیادی فراموش شد؛ اما پس از پیروزی انقلاب اسلامی به خصوص در سال های اخیر رونق بسیاری پیدا کرد؛ به صورتی که در بیشتر شهرها به دلیل استقبال زیاد مؤمنان، مشکل مکان به وجود می آید.
در صدر اسلام از مسجد استفاده های فرهنگی آموزشی و تبلیغی نیز می شد دینی که با امر به خواندن، آموزش قلم و مبارزه با جهل آغاز شود (3)طبیعی است به مرکز آموزش و تبلیغ نیز نیاز دارد و جایگاهی والاتر و بهتر از مسجد برای این کار نیست. شواهد تاریخی حاکی از آن است که پیامبر اسلام و یارانش، قبل و بعد از هجرت از مسجد برای آموزش و تبلیغ استفاده می.کردند آن حضرت علی علیه السلام، پس از تبلیغ رسمی دین اسلام و قبل از هجرت به مدینه تا آن جا که امکان داشت از مسجدالحرام در راستای تبلیغ و ترویج دین و آموزه های اسلام بهره می گرفت. از آن جا که کعبه و مسجد الحرام قبل از ظهور اسلام، جایگاه گردهمایی مردم بود و مشرکان برای پرستش بتها و طواف کعبه به آن جا می رفتند پیامبر گرامی له و یارانش از این فرصت نهایت استفاده را می بردند. گرویدن شماری از یاران پیامبر اسلام، در مکه، ثمره چنین تبلیغاتی بود برای نمونه می توان طفیل بن عمرو را نام برد طفیل شاعر خردمندی بود که در قبیله اش نفوذ کلام داشت. هنگامی که وی وارد مکه شد سران قریش و بازیگران عرصه سیاست، از ترس گرویدن وی به اسلام با جوسازی او را از حضور نزد پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و صحبت با او بر حذر داشتند.
طفیل می گوید سخنان آنان به قدری در من مؤثر افتاد که مقداری پنبه در گوش هایم فرو کردم و صبح وارد مسجد الحرام شدم؛ ناخودآگاه کلامی بسیار شیرین و لذت بخش به گوشم رسید! احساس مسرّت کردم.
با خود گفتم تو مرد سخن سرای خردمندی هستی؛ چه مانعی دارد که سخن این مرد [پیامبر گرامی صلی الله علیه و آله] را بشنوی؛ اگر نیک بود آن را بپذیری و اگر زشت بود آن را رد کنی؟ برای ملاقات پنهانی با آن حضرت اندکی صبر کردم. حضرت به سوی منزل به راه افتاد. وقتی وارد خانه شد اجازه ورود خواستم و جریان را برای حضرت توضیح دادم و خواستم آیین اسلام را برایم تشریح کند آن حضرت آیین خود را عرضه داشت و مقداری قرآن برایم تلاوت کرد به خدا سوگند کلامی زیباتر از آن نشنیده و آئینی معتدل تر از آن ندیده بودم! به همین دلیل آن را پذیرفتم سپس به حضرت گفتم در میان قبیله خود برای نشر آیین شما فعالیت خواهم نمود.
ابن هشام در ادامه چنین می نویسد طفیل تا روز حادثه خیبر در میان قبیله خود بود و به نشر آیین اسلام اشتغال داشت و در همان حادثه با هفتاد یا هشتاد خانواده مسلمان به پیامبر گرامی صلی الله علیه و آله پیوست و در اسلام خود پایدار بود تا این که پس از رحلت پیامبر اسلام صلی الله علیه و اله در عصر خلفا در جنگ یمامه شربت شهادت نوشید. (1)
نقش مسجد در فعالیت های فرهنگی آموزشی و تبلیغی، پس از ورود پیامبر گرامی صلی الله علیه و آله به مدینه، هرگز با وضعیت قبل از آن قابل مقایسه نیست. با بنای مسجد النبی، نه تنها پرستشگاه خداوند متعال ساخته شد، بلکه دانشگاهی فعّال و پرشور نیز پی ریزی شد. حضور منظم و پیوسته مسلمانان در این مسجد برای برپاداشتن نماز بهترین فرصت برای کارهای تبلیغی پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله بود و آن حضرت نیز از این فرصت به خوبی استفاده می کردند. (2)در نتیجه می توان گفت مسجد در صدر اسلام شاخص ترین ساحت فرهنگی و تربیتی اسلامی را به خود اختصاص داده بود. در متون اسلامی روایات بسیاری در خصوص نقش علمی و آموزشی مسجد در صدر اسلام آمده است؛ برای نمونه به سه روایت اشاره می کنیم.
الف) شهیدثانی در «منیة المرید» نقل می کند پیامبر خدا صلی الله علیه و آله روزی خانه را به قصد مسجد ترک کرد؛ در مسجد با دو گروه رو به رو شد گروهی به مباحثات علمی و معارف اسلامی و گروهی به دعا و نیایش مشغول بودند. حضرت فرمود: هر دو گروه در مسیر خیر و صلاح هستند؛ یک گروه خدا را می خوانند و گروه دیگر به آموزش علم و آگاهی می پردازند؛ اما این گروه علمی از فضیلت بیشتری برخوردار است؛ زیرا که من برای تعلیم فرستاده شده.ام آن گاه در میان گروه علمی نشستند. (3)
ب) امام صادق در روایتی می فرمایند هیچ گروهی در مسجد خداوند متعال، به منظور تلاوت قرآن و مباحثه علمی پیرامون آن ننشستند مگر این که آرامش قلبی آنان را فرا گرفت و فرشتگان الهی، آنان را (با بال و پر) خویش در برگرفتند. (1)
ج) ابن عباس از پیامبر صلی الله علیه و آله نقل می کند هیچ گروهی در خانه ای از خانه های من، برای آموزش قرآن و بحث درباره آن اجتماع نکردند مگر آن که به مهمانی خداوند تعالی در آمده اند و تا زمانی که در مسجد به مباحثات علمی پیرامون قرآن مشغول هستند ملائکه آنان را در بر خواهند گرفت و آنان را مورد حمایت و حفاظت خود قرار می دهند. (2)
اختصاص روند آموزشی و علمی در مسجد به صدر اسلام منحصر نیست؛ بلکه در دوره های بعد از آن نیز اندیشمندان متخصصان و دانش پژوهان علوم و معارف اسلامی جلسات خود را در مسجد برپا می کردند. مجالس تفسیر و قرائت قرآن مباحث کلامی فقهی و حدیثی در عصر ائمه و پس از آن، تا آن جا که تضادی با منافع حکومت های وقت نداشت در مساجد برگزار می شد در دوران انقلاب اسلامی، در مساجدی که مدیریت قوی و ائمه جماعات فعّال و انقلابی داشتند کلاس های مختلفی برای آگاهی دادن به مردم در زمینه های مختلف برگزار می شد. این مساجد در بازگشت به خویش خودشناسی و ارزیابی هویت فراموش شده ملت ایران بسیار مؤثر بودند. (3)
یکی دیگر از کارکردهای مسجد در صدر اسلام کار کردسیاسی - اجتماعی بود. به صراحت می توان ادعا کرد که در کنار بعد عبادی مسجد وسیع ترین و مهمترین کارکرد مسجد کارکرد سیاسی - اجتماعی آن بوده است مسجد پایگاه و مرکز همه فعالیت های سیاسی جامعه اسلامی و حتی دارالحکومه آن بوده است.
همه ملاقات های عمومی در زمان پیامبر گرامی صلی الله علیه و آله خلفای نخستین و امام علی در مسجد انجام می شد و حتی نمایندگان خارجی در مسجد به حضور پذیرفته می شدند مسجد محل بیعت و اعلام برنامه های حکومتی نیز بود.
ابن ابی الحدید در شرح نهج البلاغه می نویسد وقتی مردم هجوم آوردند تا با امام علی بیعت کنند، آن حضرت امتناع ورزید؛ ولی اصرار عموم در حدی بود که حضرت چاره ای نداشت در این مرحله که مشروعیت
الهی با مقبولیت عمومی همراه گشته بود و حجّت بر آن حضرت تمام شد امام حاکمیت را پذیرفت؛ ولی برای انجام بیعت فرمودند که اگر به ناچار قرار است با من بیعت کنید پس در مسجد با من بیعت کنید؛ زیرا بیعت با من، نباید به طور مخفی و پنهان باشد، بلکه باید با خواست مسلمانان و در ملأ عام و محل اجتماع مسلمانان انجام بگیرد پس حضرت بلند شدند در حالی که مردم در اطرافش بودند، حرکت کردند تا داخل مسجد شدند؛ مردم از هر طرف بر سر حضرت ریختند و با ایشان بیعت کردند. (1)
روشن است که امروز بیعت به انتخابات تغییر نام یافته است و کارکرد سیاسی، با پیروزی غرور آفرین انقلاب اسلامی در مساجد احیا شده است؛ به گونه ای که همه انتخابات گذشته که در واقع، هر انتخاب یک بیعت جدید با نظام اسلامی (است در مجامع عمومی و مساجد صورت گرفته است.
مسجد، در صدر اسلام همواره مجلس مشورتی مسلمانان در رویدادها نیز بوده است. بر اساس دستور قرآن کریم، (2)پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در امور مختلف با افراد دارای صلاحیت مشورت می کردند. مهمترین این مشورت ها در حوزه،نظامی غزوات و تنظیم سیاست های دفاعی بود یکی از مهمترین مشورت ها، در جنگ احد بود که پیامبر گرامی صلی الله علیه و آله با اصحاب خود درباره نحوه اجرای جنگ مشورت کردند. (3)
در واقع پر رنگ ترین نقش مساجد در دوران انقلاب اسلامی نقش سیاسی بوده است. با فراگیر شدن انقلاب اسلامی مسجدها جایگاهی مؤثرتر در این زمینه یافتند سخنرانی های روحانیان و دانشگاهیان در مساجد مردم را بیش از پیش با ابعاد فساد، ظلم، تبعیض و بی عدالتی ساختار سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی کشور آشنا کرد مساجد، در طرد رژیم طاغوت از سوی مردم بسیار مؤثر بودند. پس از تبعید امام خمینی رحمه الله علیه، در سال 1343، مبارزه فعال سیاسی فروکش کرد و مساجد رویکردی دیگر یافتند. امام خمینی قدس سره، معمار انقلاب اسلامی ایران در ارتباط با این نقش می فرمایند: «مسجد در اسلام و در صدر ،اسلام همیشه مرکز جنبش و حرکت های اسلامی بود و از مسجد تبلیغات اسلامی شروع می شده است و مسجد محل حرکت قوای اسلامی برای سرکوب کفار و وارد کردن آن ها در زیر بیرق اسلام بوده است». (4)
در واقع، سخنان امام خمینی قدس سره تلاشی برای معطوف نمودن توجه به فرهنگ اصیل اسلامی و سامان دهی حرکت های اسلامی از مساجد است مساجد که پایگاه های انقلاب بودند، به صورت سنگرهای مستحکم برای مبارزه انقلابی ها در آمدند. بر این اساس امام خمینی رحمه الله علیه با ژرف نگری خاص خود می فرماید: «مساجد و محافل دینیه را که سنگرهای اسلامی در مقابل شیاطین است هر چه بیشتر گرم و مجهز نگه
دارید» (1)همچنین ایشان فرمودند: «مسجد، یک سنگر اسلامی است و محراب محل جنگ است و محلّ حرب است؛ [دشمنان] این را می خواهند از دست شما بگیرند». (2)در پی تأکیدهای رهبر کبیر انقلاب بر استفاده هر چه بیشتر از مساجد و بازگشت آن ها به نقشی که در صدر اسلام داشتند، یاران و شاگردان امام با افشاگری در مساجد، آتش مبارزات را روز به روز شدیدتر و رژیم منحوس پهلوی را ناکارآمدتر کردند.
پایه های اصلی و اولیه انقلاب را شاگردان نزدیکان و معتمدان امام بنا کردند امام 400 نفر شاگرد مخصوص تربیت کرده بودند که اثر آن ها در همه جا دیده می شد. آیت الله امامی کاشانی در شرق تهران، آقای ایروانی در جنوب تهران آیت الله غیوری در جنوب شرقی، آیت الله ملکی در مسجد همت شمیرانات، آیت الله شهید مطهری در مرکز تهران کانون توحید امام جمارانی در شمال و مسجد شهید بزرگوار دکتر مفتح به کار تبلیغی و سیاسی مشغول بودند؛ ایشان در شهرستان ها نیز شاگردانی داشتند. (3)
در محور سیاسی مساجد و نهادهای دینی به واسطه عملکردشان و عملکرد مبارزاتی حکومت ها، مورد توجه خاص کارگزاران دولت بود؛ چرا که می دیدیم مسئولان بلند مرتبه رژیم شاه، چه عکس العمل های تندی در مقابل مسجد و مسجدی ها ابراز می داشتند و اعمال می کردند. بی جهت نبود که سپهبد رزم آرا مهره حلقه به گوش شاه می گفت مسجد را بر سر کاشانی و مجلس را بر سر مصدق خراب می کنیم؛ به این ترتیب اهمیت و حساسیت سیاسی بودن مساجد را بهتر درک می کنیم. (4)
در دوران انقلاب هم به طور طبیعی و بر اساس سوابق تاریخی مساجد ایران نقش خود را باز یافته و مرکز مبارزات ضد رژیم شاه بودند حمله به مسجد گوهرشاد در زمان رضا شاه و کشتار مردم به توپ بستن حرم امام رضا توسط روس ها و همچنین حمله و به آتش کشیدن مسجد جامع کرمان و کشتار مردم، نشان دهنده اهمیت مسجد در مبارزات مزبور و استفاده از مسجد به عنوان سنگر مبارزه است. همچنین این امر بیانگر عنادی است که قدرت سیاسی نسبت به این مکان مقدس داشته است. (5)
در زمینه مسائل اجتماعی مسجد در اوایل ظهور انقلاب پایگاه ترغیب و تحریک مردم برای همکاری و همیاری در زمینه های مختلف بود در مسجد، بسیاری از مشکلات اجتماعی جامعه، با همکاری مردم حل می شد. از کارهایی که فقط جنبه اجتماعی داشتند می توان به کمک های مردم در جریان زلزله طبس و کمک به خانواده هایی که سرپرست آن ها در زندان یا بازداشت بودند، اشاره کرد.
مساجد و ائمه جماعات نه تنها اختلافات مالی مردم را حل و فصل می کردند، بلکه اختلافات خانوادگی و حتی قومی و محلی افراد را فیصله می دادند؛ چرا که متدینین و مؤمنان مجاز نبودند که به دادگستری و محاکم قضایی مراجعه نمایند... در مورد طلاق نیز وضع به همین صورت بود؛ چون مراجع شرط صحت طلاق را وجود دو شاهد عادل برای جاری کردن صیغه طلاق می دانستند و دادگاه های زمان قبل از انقلاب مصداق وجود این شرط نبودند؛ بنابراین بسیاری از طلاق ها و صیغه آن در سر نماز جماعت و با شاهد گرفتن از متدینین انجام می شد. (1)
آقای هاشمی رفسنجانی درباره نقش مساجد در پیروزی انقلاب اسلامی می گوید: پس از تصویب کاپیتولاسیون و... ایشان (امام) تصمیم به مبارزه گرفتند و ما هم ستادی برای اداره مسائل مبارزه در این مقطع جدید ایجاد کردیم. امام هم اعلامیه دادند و هم آن سخنرانی معروف در فیضیه را ایراد کردند و نیز به علمای سراسر کشور پیام هایی فرستادند. مسجد امام (شاه) پایگاهی مهم شده بود که در این مقطع هر شب یکی از چهره های مشهور آن جا سخنرانی می کرد گروه ها در اداره کردن قضایا فعالیت خوبی پیدا کرده بودند... بنا شد چندین هیئت، تشکل جدید ایجاد کنند و امام هم موافقت کردند و چند روحانی مورد اعتمادشان همچون آقایان مطهری بهشتی و انواری را برای پاسخگویی به سؤالات [مردم] و تغذیه فکری شان انتخاب کردند. افرادی هم بودند که می خواستند کارهای تندتری انجام بدهند. اوج تلاش های مبارزین آن ماه، ترور منصور و بازداشت شاخه نظامی هیئت مؤتلفه بود. بعد از ترور منصور، مجلس مسجد جامع با تهاجم پلیس به هم خورد و ادامه پیدا نکرد. (2)
همان گونه که ملاحظه کردید این سخنان در واقع به احیای کار کرد نظامی مسجد در انقلاب اسلامی، همچون دوران صدر اسلام اشاره می کند. از دیگر کار کردهای اجتماعی مسجد در صدر اسلام، انجام امور درمانی در مواقع حساس بود.
در مسجد پیامبر گرامی صلی الله علیه و آله جایگاهی برای معالجه بیماران و مجروحان معین شده بود و پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله و یارانش در آن جا از بیماران عیادت می کردند». (3)واقدی چنین می نویسد: «در ماجرای جنگ احد، مردم در مسجد چراغ و آتش برافروخته بودند و خستگان و مجروحان را مداوا می کردند». (4)
روشن است که انجام این امور در مساجد به دلیل اضطرار و ناچاری بوده است. در صدر اسلام به دلیل نداشتن مکان مناسب از مساجد چنین استفاده ای می شده است؛ زیرا به طور معمول درمان جراحت ها با
خون ریزی همراه است و این موضوع با مسجد سازگاری ندارد در انقلاب اسلامی نیز به طور معمول، افرادی که جراحت های مختصر داشتند در برخی از مساجد مداوا می شدند؛ ولی نقش مساجد در انقلاب در واقع، ساماندهی درمان مجروحان و تشکیل تیم های پزشکی برای مداوای آسیب دیدگان در مکان هایی غیر از مسجد بوده است. (1)برای نمونه مسجد باب الحوائج و مسجد امام صادق در تبریز فعالیت های بهداشتی و درمانی داشتند و برخی بیمارستانهای خیریه را اداره می کردند حتی هزینه آسایشگاه جذامیان را مسجدها، مسجدی ها و افراد مؤمن تقبل می کردند. همچنین برای اعاناتی که از مردم جمع می کردند قبوضی هم تهیه کرده بودند. (2)برخی این نقش مساجد را عاملی برای جذب افراد به این مکان مقدس نام برده اند. (3)
حضور در نمازهای جمعه و جماعت به طور طبیعی مؤمنان را از حال و روز یکدیگر آگاه می کند و همیاری و همبستگی آنان را به دنبال دارد. در مساجد و جلسات مذهبی مؤمنان سعی می کنند مشکلات دیگر مؤمنان را حل کنند بی شک از اقدامات بسیار مؤثر و کارآمد مساجد و جلسات مذهبی در قبل از انقلاب اسلامی پشتیبانی های مالی از انقلاب و مبارزان بوده است.
در دوران قبل از انقلاب بسیاری از مساجد، دارای چنین تشکیلات اقتصادی بوده اند؛ ولی با توجه به حساسیت رژیم که کار این نهادها را در مقابل فعالیت اقتصادی بانک می دانست، اداره کردن آن ها بیشتر مخفیانه بود و افراد معتمد و نیکوکار که بیشتر از قشر بازاری بودند به صورت نهادینه، اما غیر محسوس این کارهای اقتصادی را انجام می دادند و بسیار هم مؤثر بودند. (4)
برخی از مجاهدان انقلابی بر این عقیده اند که اگر مسجد نبود انقلاب هم نبود. (5)نقش مسجد در پیروزی انقلاب اسلامی به اندازه ای بود که نویسندگان مغرب زمین نیز آن را از جمله عناصر بسیار مهم و اساسی در پیروزی انقلاب نامیده اند.
حامد الگار، اندیشمند امریکایی، می نویسد: مسجد، هسته اساسی تشکیلات انقلاب ایران بود. شاید
این هم یکی از دیگر نکاتی است که در مجموعه نتیجه گیری های خود باید به آن می پرداختیم. یکی از عناصر مهم در پیروزی انقلاب احیای مجدد مسجد و توجه به تمام ابعاد عملکردی آن بود مسجد در نظر انقلاب گران آن زمان، جایی برای عزلت نشینی و گریزگاهی از جامعه محسوب نمی شد که مردم برای دوری جستن از دنیا گرفتن،وضو انجام عبادات یا گوش دادن به صوت قرآن به آن پناه ببرند؛ بلکه مسجد، به یک کانون مبارزه و مرکز فرماندهی امور انقلاب تبدیل گردیده بود و به طور خلاصه مسجد همه آن چیزی شد که در عصر پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله بود. (1)
امام خمینی رحمه الله علیه در سخنان خود مسجد را رمز پیروزی ملت ایران بیان کردند و فرمودند: رژیم اسلام، این طور است که افرادش از مسجدند؛ از مسجد نهضت شروع می شد و از مسجد به میدان جنگ ها می رفتند. در جمعه ها که خطابه می خواندند یا غیر جمعه که آن سردارشان به منبر می رفت وصیت [سفارش] می کرد؛ از آنجا [ مسجد] آن ها را به راه می انداخت تا برای این که بروند [میدان جنگ و مبارزه] کنند؛ یک چنین روحیه ای که از مسجد تحقق پیدا می کند دیگر نمی ترسد از این که حالا من بروم شاید چه بشود؛ این [فرد] مسجدی است؛ این [فرد] الهی است؛ آدم الهی نمی ترسد.... (2)
همان گونه که مسجد در صدر اسلام نقش و جایگاه خاص خود را در پیشرفت اسلام ایفا کرد، در انقلاب اسلامی نیز نقش و تأثیر اساسی داشته است. متأسفانه با وجود همه برنامه های خوبی که در برخی مساجد کشور جاری است، در سالیان اخیر به مساجد توجه کافی نشده است. برخی از کارکردهای مسجد که در پیروزی انقلاب اسلامی نقش اثر گذار داشتند و به یقین در دوام و ثبات آن نیز نقش خواهند داشت، به دلیل پیدایش و تأسیس نهادها و مراکز دیگر کم رنگ یا فراموش شده اند.
مشکلی که امام خمینی قدس سره نیز نگران آن بودند و فرمودند مساجد را خالی نگذارید، این هایی که صحبت این را می کنند که حالا ما انقلاب کرده ایم برویم سراغ کارهای دیگر آنان اشتباه می کنند؛ خیر انقلاب از مساجد پیدا می شود... مساجد را با مسجد رفتن خودتان آباد کنید. (3)
ایشان همچنین فرمودند: من امروز باید بگویم که برای مسلمان ها حفظ مساجد تکلیف است؛ امروز [حفظ کردن مساجد] جزء اموری است که اسلام به او وابسته است... مساجد را پر کنید؛ اگر این مسجد و مرکز ستاد اسلام قوی باشد از فانتوم ها ترس نداشته باشید؛ از آمریکا و شوروی و این ها ترس نداشته باشید؛ آن روز باید بترسید که شما به اسلام پشت بکنید؛ به مساجد پشت بکنید. (4)
قرآن کریم
سبحانی، جعفر، فروغ ابدیت، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، 1370ه-. ش.
کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران، دار الکتب الاسلامية، 1365 ه-.ش.
دورانت، ویل، تاریخ،تمدن تهران آموزش انقلاب اسلامی، 1371 ه-.ش.
موسوی الخمینی قتل، سید روح الله، تحریر الوسیله، قم، اسماعیلیان، 1408 ه-. ق.
صحیفه نور مؤسسه چاپ و نشر آثار حضرت امام خمینی رحمه الله علیه.
نوبهار، رحیم، سیمای مسجد، قم، نشر مؤلف، 1376ه-.ش.
شهيد ثاني، منية المريد، قم، دفتر تبليغات اسلامی، 1409 ه-. ق.
ابن ابی الجمهور احسائی، عوالی اللآلی، قم، انتشارات سيدالشهداء، 1405ه-.ق.
محدث نوری، میرزا حسین، مستدرک الوسائل، قم، آل البيت، 1408ه-. ق.
شریف پور، رضا، مسجد و انقلاب اسلامی، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، 1380 هش.
ابن ابی الحدید،معتزلی، عبدالحمید، شرح نهج البلاغه، قم، کتابخانه آیه الله مرعشی، 1404 ه-. ق.
محمدی، دکتر منوچهر تحلیلی در انقلاب اسلامی، تهران، امیرکبیر، 1373 ه-.ش.
عاملی، جعفر مرتضى، الآداب الطبية في الاسلام، قم، انتشارات جامعه مدرسین حوزه علمیه، 1362ه-.ش.
آلگار، حامد، دین و دولت در ایران، ترجمه ابوالقاسم،سری، تهران، انتشارات طوس، 1365ه-.ش.
امام خمینی و احیای نماز جمعه مجموعه مقالات کنگره بین المللی امام خمینی رحمه الله علیه و احیای تفکر دینی
ابن اثیر، عزالدين، أسدالغابة في معرفة الصحابة، داراحياء التراث العربي.
عسقلانی، ابن حجر، الاصابه في تمييز الصحابه، دار الجيل، بيروت.
واقدی، محمد بن عمر، المغازی، ترجمه دکتر محمود مهدوی دامغانی، تهران، مرکز نشر دانشگاهی 1362ه-. ش.
مقاله حاضر، نقش مساجد در انقلاب اسلامی را بررسی می کند. با توجه به این که پیش زمینه هر انقلابی بسیج سیاسی توده هاست و به اعتقاد بیشتر صاحب نظران حوزه انقلاب، در بسیج سیاسی و سازمان دهی مردم نقش سه عنصر،رهبری ایدئولوژی و سازمان جدی است در نوشته حاضر، کارکردهای مسجد به عنوان سازمان و تشکیلات انقلاب بررسی می شود هر چند مسجد کارکردهای گوناگونی در جامعه دارد؛ اما این نوشتار به کارکردهای آن در سه حوزه رسانه ای ارتباطی، حمایتی- پشتیبانی و فرهنگی- هویتی می پردازد.
واژگان کلیدی
مسجد، انقلاب، بسیج، سازمان دهی.
اشاره
مسجد، از دیرباز در زندگی مسلمانان نقش محوری داشته است و زیربنای شکل گیری تمدن اسلامی محسوب می شود مسجد در نظام سیاسی اجتماعی مسلمانان فقط کارکرد عبادی و مذهبی نداشته است؛ بلکه کارکردهای سیاسی اجتماعی،اقتصادی نظامی و... نیز داشته است.
در ایران همزمان با ورود اسلام مسجدها شکل گرفتند و پس از آن یکی از نهادهای تأثیر گذار در زندگی مردم بودند. در شکل گیری نهضت های سیاسی اجتماعی ایرانیان در دوره های مختلف نیز مسجدها نقش بسیار مهمی ایفا کردند؛ مانند قیام سربداران نهضت مشروطه قیام گوهرشاد و انقلاب اسلامی در روند شکل گیری و پیروزی انقلاب اسلامی، مسجد، یکی از عمده ترین محل های تجمع اعتراض مردم و تظاهرات علیه رژیم بود.
به طور معمول در بیشتر انقلاب ها، مکان های عمومی محل تجمع افراد بودند؛ مثل: باشگاه ها در انقلاب فرانسه یا شبکه های مخفی حزبی در انقلاب اسلامی نیز مسجدها به صورت آشکار، همین نقش را
داشتند. مسجد عمده ترین ابزار روحانیت برای ارتباط با قشرهای مختلف جامعه و انتقال ایدئولوژی انقلاب و پیام های روحانیت به مردم بود همچنین به دلیل پیوند تاریخی مسجد و بازار در قیامها و اعتراضهای مردمی مسجدها محل اصلی بسیج تاجران و بازاریان بودند. بنابراین در انقلاب اسلامی، مسجد در کنار دورکن «رهبری» و «ایدئولوژی» نقش آفرینی کرد مسجد در جایگاه نهاد مدنی بومی در مقایسه با سازمان ها و نهادهای مدنی مدرن نقش بسیار مهمی ایفا کرد و قابلیت مذهب و نهادهای مذهبی را به نمایش گذاشت.
سؤال اصلی پژوهش این است که در دوره شکل گیری و پیروزی انقلاب اسلامی (1342 - 1357)، مسجدها چه نقش و کارکردهایی داشتند؟
به نظر می رسد که در انقلاب اسلامی، مساجد، سازمان ها و تشکیلاتی انقلابی بودند که با ارائه کارکردهای رسانه ای - ارتباطی، حمایتی - پشتیبانی و فرهنگی هویتی توانستند در غیاب سازمان های بسیج گر، مهمترین نقش را در بسیج سیاسی و سازماندهی مردم ایفا کنند.
1- مسجد: عبادتگاه مسلمانان است و کارکردهای گوناگونی در جامعه دارد.
2- انقلاب: تغییرهای سریع وسیع و همه جانبه سیاسی اجتماعی و فرهنگی جامعه که به طور معمول با خشونت همراه است.
3- بسیج: فرآیندی است که طی آن جمعیتی منفعل به جمعیتی فعّال تبدیل می شود و با گردآوری امکانات، به ستیز انقلابی می پردازد.
4- سازماندهی: یگانگی در تعقیب منافع از راه تأمین هویت مشترک و همبستگی است.
متغیّر مستقل: صلاحیت و قابلیت مسجد در جایگاه نهادی بومی و پایگاهی اجتماعی.
متغیر وابسته: بسیج سیاسی و سازمان دهی مردم در انقلاب اسلامی.
چهار چوب نظری پژوهش بر پایه نظریه های نهادگرا یا سازمان گرا بنا شده است که نقش سازمان و تشکیلات را در بسیج و سازمان دهی انقلابی بررسی کرده اند. بر اساس این نظریه ها، موفقیت یا شکست جنبش های اجتماعی، بستگی به آن دارد که سازمان جنبش چگونه طراحی و به کار گرفته شوند و تا چه حدّ در بسیج موفق باشند. یکی از این نظریه ها به چارلز تیلی مربوط است که در کتاب «From Mobilization to Revolution» آن را تشریح کرده است. فرض اصلی تیلی این است که عرصه سیاست، چیزی جز تنازع گروه های مختلف بر سر قدرت سیاسی نیست و این نزاع در همه سطح های جامعه ساری و جاری است. او علت ها و انگیزه های تنازع را بر اساس مدل جامعه سیاسی یا هیأت حاکمه و چگونگی شکل گیری و انجام آن را بر اساس مدل بسیج توضیح می دهد. او هر گروه و جمعیتی را به حکومت، اعضای جامعه سیاسی و گروه های منازعه گر یا ائتلافی تقسیم می کند. (1)
تیلی معتقد است که آن چه میزان توفیق هر یک از گروه ها را تعیین می کند عبارت است از منابع تهدید و اجبار منابع اقتصادی منابع هنجاری یا ارزشی همبستگی و وفاداری درون گروهی و دیگر منابع مفید جامعه این گروه ها پیوسته منابع جمعی خود را برای ورود به جامعه سیاسی یا ماندن در آن بسیج می کنند. (2)
تیلی می گوید: مهمترین عنصر هر انقلاب، بسیج سیاسی توده ها است و ایدئولوژی، رهبری، تشكّل و سازمان و توده مردم مهمترین ارکان هر بسیج سیاسی هستند. (1)
در ادامه، با توجه به مدل تحلیلی چارلز تیلی به ارائه کارکردها و کارویژه های سازمان در بسیج سیاسی، به شرح زیر می پردازیم:
1- سازمان باید قادر باشد تا میان انقلابی ها با یکدیگر انقلابی ها با توده مردم و این دو با رهبری، ارتباط دقیق و منطقی برقرار کند همچنین رساندن اخبار و اطلاعات از کار ویژه های سازمان است.
2- کارویژه دوّم، سازمان پشتیبانی مالی و تدارکاتی و در واقع بسیج منبع ها و امکانات است. کار ویژه سوم سازمان ایجاد همبستگی و هویت مشترک میان توده هاست. سازمان باید قادر باشد طیف های مختلف جامعه را زیر یک چتر گرد آورد.
اکنون بر اساس این کارویژه ها به بررسی عملکرد مسجدها می پردازیم.
مساجد را می توان به منزله یک مرکز تجمع در نظر گرفت. تجمع کارکردهای گوناگون، در عین وحدت، در مسجد باعث گردیده است تا این مؤسسه اجتماعی - دینی یکی از مهمترین حلقه های ارتباطی در جوامع اسلامی باشد. بدین ترتیب اگر مساجد را محور شکل گیری ارتباطات در جامعه اسلامی چه شهری و چه (روستایی) بدانیم سخنی به گزاف نگفته ایم محور بودن مسجد در جهان اسلام حتی در جایگاه جغرافیایی آن نیز تأثیر داشته است. از این نظر مساجد در قلب اجتماعات اسلامی قرار داشته اند.
برای ایجاد بسیج سیاسی باید میان اعضای جامعه ارتباط های سازمانی و ساختاری، هر چند ضعیف، وجود داشته باشد تا رهبران انقلابی از طریق این سازمان ها با اعضای جامعه ارتباط برقرار کنند و موقعیت بسیج را مهیا کنند. اگر در جامعه ای هیچ نوع نهاد یا سازمان اجتماعی وجود نداشته باشد و مردم پراکنده باشند و هیچ نوع ارتباط درونی میان اعضای جامعه در قالب گروه های اجتماعی وجود نداشته باشد، به دلیل نداشتن ارتباط با توده ها رهبران انقلابی قادر به تشکیل بسیج نخواهند بود در نتیجه، باید حداقلی از نهادها و سازمان های ارتباطی وجود داشته باشد تا امکان بسیج نیروها فراهم شود.
با توجه به مطالب ذکر شده ضرورت ارتباط در بسیج و انقلاب انکار ناپذیر است. اکنون، سؤال این است که مسجد چه نقشی در این زمینه ایفا کرده است. آیا در عصری که عصر انقلاب ارتباطها و به تعبیر مک
1) شجاع احمدوند، فرآیند بسیج سیاسی در انقلاب اسلامی مجموعه مقالات انقلاب اسلامی و ریشه های آن، ص60.
لوهان، عصر دهکده «جهانی» نام گرفته است مسجد می تواند با قدمت 1400 سال با رسانه های ارتباطی نو، رقابت کند؟
در پاسخ به این سؤال ها، نخست به وضعیت رسانه های نو (مکتوب دیداری و شنیداری) و ورود آن ها به ایران نگاهی می اندازیم. سپس برای مقایسه مسجد با آن ها کارویژه های ارتباطی مسجد را در بسیج سیاسی بررسی می کنیم.
از ورود رسانه های جدید به ایران حدود دو قرن می گذرد در دهه اول قرن نوزدهم، رسانه های چاپی وارد ایران شدند که با سلطه حکومت قرین شدند حکومت قاجار به ویژه در دوره ناصرالدین شاه، سعی کرد با اعمال انحصار کنترل و سانسور در این رسانه ها آن ها را ابزار ارتباطی خود تلقی کند. ظهور تلگراف در اوایل دهه 1860 میلادی در ایران سبب تحوّل های بسیاری شد. این کانال ارتباطی که برای تحقق هدف های امپریالیستی و استعماری بریتانیا در ایران توسعه یافته بود به تقویت حکومت مرکزی در داخل و توسعه هدف های استعماری در خارج منجر شد. بدین ترتیب در اواخر قرن نوزدهم این دو رسانه مهم در مقابل مردم، فرهنگ و اعتقادهای آن ها قرار گرفت.
با روی کار آمدن حکومت پهلوی علاوه بر مطبوعات و تلگراف بهره گیری از فناوری های جدید ارتباطی نظیر رادیو در دستور کار قرار گرفت با تأسیس خبرگزاری پارس وسیله های ارتباط اجتماعی به انحصار کامل دولت درآمد. این سیاست ها در دوران محمدرضا شاه نیز ادامه یافت و با تأسیس تلویزیون در سال 1339 این رسانه جدید نیز به رسانه های قبلی اضافه شد. سیطره کامل رژیم پهلوی بر رسانه ها و ترویج ایده ها و الگوهای مورد نظر رژیم که با فرهنگ بیشتر افراد جامعه همخوانی نداشت - باعث شد تا کانال های ارتباطی، سنتی، مستقل از کانال های ارتباطی مدرن فعالیت کنند در نتیجه، نیازهای ارتباطی جامعه از طریق کانال های سنتی تأمین می شد این موضوع به ویژه پس از قیام 15 خرداد، با ظهور امام خمینی رحمه الله علیه، رهبر نهضت و مساجد به عنوان پایگاه نهضت اسلامی، جدی تر شد.
یکی از دلایل موفقیت مسجد، بهره گیری از ارتباط چهره به چهره بود که با توجه به فرهنگ شفاهی جامعه ایران بسیار تأثیر گذار بود. ویلیام هاکتن با بررسی تجربه ارتباطهای سنتی درباره انقلاب اسلامی می گوید: «آن چه در ایران روی داد بی سابقه بود؛ چون از ارتباطات چهره به چهره ارتباطات سنتی، راهپیمایی ها و خطبه های نماز جمعه برای خدمت به انقلاب استفاده می شد. (1)
1) ناصر باهنر، رسانه ها و دین، ص68
دلیل دیگر به مسئله مشروعیت رسانه ها و پذیرش مردمی آن ها بر می گردد با توجه به این که رسانه باید حامل پیامی برای مخاطب باشد هر چه این پیام با فرهنگ و اعتقاد جامعه تناسب بیشتری داشته باشد پذیرفتنی تر خواهد بود. در حالی که رسانه های نو از ابتدا با طراحی بیگانگان وارد ایران شده بودند، پس از چندی مروّج فرهنگ بیگانه شدند و در نتیجه مشروعیت چندانی در جامعه نداشتند؛ اما مسجد، با قدمت 1400 سال، حامل پیام اسلامی و مروّج اعتقادهای جامعه بود؛ بنابراین مشروعیت زیادی در جامعه ایران داشت.
حمید مولانا می گوید: «مسجد در جامعه اسلامی به عنوان مهمترین کانال ارتباطات اجتماعی، همواره به منزله منبع حرکت های فرهنگی و معنوی عمل می نمود و نه تنها در بعد تزکیه معنوی، بلکه به عنوان منبع دانش و اطلاعات مربوط به جامعه آحاد مردم را تغذیه می کرده است». (1)
انقلاب اسلامی از دیدگاه فرهنگ و ارتباط به منزله واکنشی علیه جریان غالب در رسانه های مدرن ارتباطی بود که در اثر آن ارتباط های سنتی بر کانال های مدرن ارتباطی پیروز شد.
این واقعه مهم نشان داد که در کشورهای اسلامی، به ویژه در ایران رسانه های سنتی (هم گفتاری) و هم مکتوب نه تنها در مقابله و رویارویی با رسانه های جدید وجود و اهمیت خود را از دست نداده اند، بلکه با مشروعیت ویژه ای که در جامعه دارند، تحرک بیشتری در دو دهه اخیر پیدا کرده اند. انقلاب اسلامی ایران نشانه بارز آن در عصر حاضر است؛ زیرا این انقلاب، مرهون تحرک و ابتکار زیرساخت های اطلاعاتی و ارتباطی سنّتی بوده و خواهد بود. (2)
دلیل دیگر موفقیت رسانه ای مسجد، بهره گیری از رسانه های نو در جهت هدف های انقلاب بود. در واقع، مسجد در جایگاه پایگاه و منبع ارتباط های انقلابی هم رسانه های نسل اوّل شفاهی و چهره به چهره را در اختیار داشت و هم موعظه و خطابه یا رسانه های نسل دوم و سوم را در اختیار داشت؛ مثل کتاب جزوه اعلامیه و کاست های حاوی پیام های رهبر انقلاب مسجدها توانستند از ترکیب رسانه های گوناگون، میان رهبری و توده ها ارتباط برقرار کنند.
آلوین تافلر در کتاب جابه جایی در قدرت» می نویسد: «درک این مطلب که مذهب سازمان یافته، صرف نظر از هر چیز دیگر رسانه ای انبوه است، کمک می کند تا بسیاری از جابه جایی های قدرت معاصر را تبیین کنیم».
سپس، آلوین تافلر در مورد انقلاب اسلامی می نویسد در ایران آیت الله خمینی رحمه الله علیه، نفرت طبقاتی و خشم ملی گرایانه را با شور مذهبی در آمیخت عشق به،الله علاوه بر نفرت از امپریالیسم و مخالفت با سرمایه داری انقلابی، خاورمیانه را به کانون بالقوه جنگ و درگیری تبدیل کرد».
وی ادامه می دهد اما آیت الله خمینی رحمه الله علیه به کاری بیش از ترکیب این سه عنصر، در یک حرکت پرشور واحد دست زد وی همچنین رسانه های موج اوّل، یعنی موعظه های چهره به چهره روحانیان برای مؤمنان را با تکنولوژی موج سوم ترکیب کرد؛ یعنی همان نوارهای صوتی حاوی پیام های سیاسی که در مساجد، به طور مخفی توزیع می گردید و در همان محل پخش می شد و به کمک دستگاه های ارزان قیمت، تکثیر می گردید. شاه برای مقابله با آیت الله خمینی قبل از رسانه های موج دوم یعنی مطبوعات و رادیو و تلویزیون، استفاده می کرد به محض این که آیت الله خمینی توانست شاه را سرنگون کند و کنترل دولت را در دست گیرد فرماندهی این رسانه های متمرکز موج دومی را نیز در اختیار گرفت». (1)
یکی دیگر از عامل های موفقیت ارتباطی مسجد، مصونیت در برابر حمله های رژیم بود. در حالی که رژیم شاه با نهادها و سازمان های مدرن به شدت برخورد می کرد و اجازه اظهار وجود به آن ها نمی داد، مسجد به دلیل قداست و حمایت مردمی از تعرض مصون بود و مبارزان مذهبی می توانستند در پوشش مذهب، فعالیت های انقلابی را نیز پیگیری کنند.
حسنین هیکل در این باره می نویسد در کشورهای اسلامی نهادی به چشم می خورد که قدرت، قادر به دسترسی بدان نیست و آن نهاد مسجد است. با این نهاد نمی توان مذاکرات پنهانی داشت و یا به آن رشوه داد؛ زیرا انجام چنین عملی به مثابه توهین به عمیقترین و گرامی ترین اعتقادات مردم است. مسجد، برای اجتماع مردم مکانی فراهم آورد که حتی از دسترس مؤثرترین پلیس مخفی به دور است. مردم، به قیمت جانشان از مسجد دفاع می.کنند مذهب دور زندگی مردم عادی یک حصار امنیتی می کشد که مسجد و قرآن، سمبل های آن به شمار می روند». (2)
در نهایت، باید گفت که گستردگی شبکه مسجدها در سراسر کشور، از بزرگترین شهرها تا روستاها، این امکان را به وجود آورده بود که پیام های انقلابی به راحتی در سراسر کشور پخش شود و همه مردم با
موعظه های انقلابی و پیام های رهبر انقلاب در ارتباط باشند.
جان دی استمپل، از کارشناسان سفارت آمریکا می نویسد یک جنبه مهم رشد حرکت انقلابی
مشارکت دائمی و فزاینده سازمان های شیعی مذهب ایرانیان در جنبش بوده است. وجود 35 میلیونی ایرانی به طور تقریبی 80 تا 90 هزار مسجد و 180 تا 200 هزار،روحانی سریع ترین و مطمئن ترین راه برای رساندن پیام از یک شهر به رهبران شهر دیگر بود که از طریق شبکه مساجد انجام می گرفت». (1)
در نتیجه مسجد به دلیل هایی که ارائه شد توانست پایگاه رسانه ای و ارتباطی جریان های مخالف رژیم باشد و تنها نهاد مستقل از دولت و تنها گزینه ممکن برای بسیج مردم باشد. در واقع کار کرد رسانه ای مسجد در ارتباط با دو رکن دیگر انقلاب نیز بسیار مهم بود؛ یعنی رهبری و ایدئولوژی؛ زیرا از طرفی پایگاه ارتباطی مردم و رهبری انقلاب، مسجد بود و در طول سال های تبعید حضرت امام خمینی قدس سره قطع نشد و از طرف دیگر، ایدئولوژی انقلاب از طریق مسجد گسترش می یافت که این شیوه از اندیشه سیاسی شیعه الهام گرفته بود.
از جمله شرط های موفقیت یک گروه مخالف در نزاع با حکومت آن است که به لحاظ مادی، به نظام حاکم وابستگی نداشته باشد. هر نهضتی برای سازمان دهی و اقدام های انقلابی نیازمند منابع مالی فراوانی است؛ زیرا در هر انقلابی عده زیادی درگیر مبارزه می شوند و تعداد زیادی اقدام های پنهان انقلابی وجود دارد که باید از لحاظ مالی تغذیه شوند.
در بسیاری از کشورهای انقلابی گروه های مبارز مخارج خود را از طریق سرقت یا کمک های اعضای خود تأمین می کنند. روش اول در میان چریکهای انقلابی رایج تر است؛ اما با توجه به این که ایدئولوژی انقلاب اسلامی متکی بر دین اسلام بود این روش ها در آن جای نداشت البته درباره مسجدها، چنین نیازی وجود نداشت؛ زیرا نهاد مذهب در ایران استقلال خود را حفظ کرده بود و اتحاد مسجد با بازار، مهمترین عامل این استقلال بود بازار در جامعه های اسلامی به خصوص در کشورهای شیعه ارتباط نزدیکی با محفل های دینی داشته است؛ از قبیل حوزه های علمیه مسجدها و هیئت های مذهبی این نزدیکی و آمیختگی، فقط به بعد فیزیکی و کالبدی منحصر نبود؛ بلکه فراتر از آن نوعی همبستگی و تجانس فکری فرهنگی میان بازار و مسجد در صف بندیهای اجتماعی سیاسی تشکیل می داد برخی معتقدند که پیوند میان این دو نهاد، فراتر از ارتباط آن ها با سایر قشرها و نهادها بوده است؛ از جمله ارتباط با نهاد حکومت یا ارگ تبلور این پیوند و اتحاد را می توان در تاریخ جنبش های سیاسی- اجتماعی دویست سال اخیر ایران به خوبی مشاهده کرد. بر اساس مستندهای تاریخی در هیچ یک از جنبش های تاریخ معاصر ایران مانند جنبش تنباکو قیام
1) جان دی. استمپل، درون انقلاب ایران، ترجمه منوچهر شجاعی، ص68.
مشروطه و انقلاب اسلامی این دو نهاد مقابل یکدیگر قرار نگرفته اند؛ بلکه در همه صف بندی ها، جبهه واحدی علیه استبداد داخلی و استعمار خارجی تشکیل می دادند بر این اساس، قصد داریم به ریشه های تاریخی این اتحاد بپردازیم و نقش آن را در بسیج مردمی در انقلاب اسلامی بررسی کنیم.
مسجد و بازار، دو نهاد از نهادهای اجتماعی هستند که نخست در شهرها پدید آمدند. کار کرد و موقعیت ظهور این دو نهاد به گونه ای بوده است که به طور اساسی جز در اجتماعات شهری، امکان وجود و تداوم نداشتند. احمد اشرف در مورد وضعیت کالبدی و فضایی شهرهای اسلامی می گوید: «شهر اسلامی، به لحاظ کالبدی، متشکل از سه رکن اصلی ارگ مسجد جامع و بازار بوده است که محل استقرار و جایگاه عناصر متشکل اجتماع شهری یعنی عمّال دیوانی، علما و بازاریان بوده است». (1)
ساخت کالبدی شهرهایی که فرمانروایان مسلمان در دوره اسلامی، آن ها را بنیان نهادند به خوبی، حضور برجسته این دو نهاد را نشان می دهد احمد اشرف می نویسد: «شهرهایی که فرمانروایان اسلامی بنیان گذاردند، دو پایه اصلی داشت؛ یکی مسجد جامع و دیگری بازار مساجد جامع در شهرها، همواره دو کارکرد سیاسی و مذهبی داشتند و به طور عموم در کنار مقرّ فرمانروایان و والیان قرار داشت و بعدها مرکز اجتماعات سیاسی و رسمی هم بوده است و به طور معمول در کنار آن مدرسه علمیه شهر واقع بود و در نهایت بازار نیز آن را احاطه می کرد». (2)
مدینه، که در دوره اسلامی در مقابل شهرستان به کار می رفت گذشته از موفقیت دیوانی، نقش مذهبی مهمی نیز داشت از این رو مسجد آدینه یا مسجد جامع به تدریج به یکی از رکن های اصلی جامعه های شهری تبدیل شد؛ تا جایی که شاخص تشخیص تجمع های شهری از اجتماع های غیر شهری، وجود مسجد جامع بود؛ بدین معنی که استقرار مقام های مذهبی و برپایی مسجد آدینه و اقامه نماز جمعه در سکونتگاه مستلزم آن بود که جمعیت ثابت آن ناحیه تا میزان معینی افزایش یابد.
با این که ارگ در کنار مسجد و بازار، یکی از سه نهاد عمده شهری بود؛ امّا عمّال دیوانی، در یک ویژگی شاخص با علما و بازاریان تفاوت داشتند و آن خاستگاه اجتماعی آنان بود علما و بازاریان، بیشتر خاستگاه شهری داشتند؛ امّا عمّال دیوانی، هر چند که در شهرها اقامت داشتند بیشتر آن ها تبار ایلیاتی داشتند و خاستگاه غیر شهری آنان مشهود بود شاید یکی از دلیل های اتحاد و نزدیکی مسجد و بازار یا علما و بازاریان
در مقابل حکومت ها همین یکی بودن خاستگاه اجتماعی آنان باشد.
همبستگی مسجد و بازار در ایران در دوره های مختلف تاریخی وجود داشته است و این امر، به ویژه با ورود استعمار به ایران پررنگ تر شد. در دوران حاکمیت سلسله قاجار، نحوه تعامل دولت با علما و اعطای امتیازهای اقتصادی به بیگاگان باعث شد تا نه تنها پای طرف خارجی به مناسبتهای قدرت در ایران باز شود، بلکه دو طرف دیگر مسئله یعنی مسجد و بازار نیز در موضع تخاصمی با دولت قرار بگیرند. نمونه بارز این صف بندی جنبش تحریم تنباکو بود که در آن مسجد و بازار در یک صف واحد، در مقابل شاه و طیف خارجی قرار گرفتند. استمرار این صف بندی به نهضت مشروطه منجر شد که برای اولین بار اقتدار پادشاه را به چالش کشید.
اتحاد مسجد و بازار در دوره های بعد نیز ادامه یافت و با توجه به سیاست های رژیم شاه، موجب نزدیکی بیشتر این دو نهاد شد؛ این سیاست ها عبارت بودند از نوسازی به سبک غربی ترویج ابتذال و بی بندوباری در جامعه زیر فشار گذاشتن قشرهای مذهبی و به ویژه بازاریان این اتحاد باعث شد که در انقلاب اسلامی، بازاریان و بازار به مثابه هادی سنتی، نقش بسزایی چه از لحاظ مالی و چه از لحاظ سیاسی ایفا کنند. از لحاظ سیاسی موقعیت بازار و جمعیت آن، نقش مهمی در شکل گیری تظاهرات مردمی داشت. بازاریان گروهی از اجتماع سنتی شهر نشین بودند که چند هزار مغازه داشتند و با تعداد زیادی از مردم در ارتباط بودند.
هر گاه، اتفاقی می افتاد، آن ها بازار را می بستند و در مسجدها تجمع می کردند تعطیلی بازار، باعث نارضایتی مردم و اعتراض به دولت می شد و تا حدی زمینه شکل گیری تظاهرات مردمی را فراهم می کرد. میثاق پارسا می نویسد: «مساجد، تنها کانال بسیج بازاریان، در اتحاد با سایر گروه ها بودند». (1)
مساجد، محل امنی برای بازاری ها فراهم کرده بودند تا گردهم آیند و به مخالفت با رژیم پرداخته، فشارهای حکومت را افشا کنند. (2)از لحاظ اقتصادی، بازار نقش مهمی در پشتیبانی از مبارزه های انقلابی و انقلابی ها داشت که می توان به موارد زیر اشاره کرد:
1-2) ساخت مسجد و مکان های مذهبی
بسیاری از مسجدها و حسینیه های شهرهای بزرگ در کنار بازار ساخته می شد و بازاریان در ساختن آن نقش داشتند ساخت حدود پنجاه مسجد کوچک و بزرگ در محدوده بازار تهران، در دوره های مختلف، دلیلی بر این مدعاست. برخی از این مسجدها نیز به نام بانیان آن ها نام گذاری شده است؛ مانند: مسجد جلیلی،
مسجد سید عزیز الله، مسجد لباسچی، مسجد حاج علی اکبر بزاز مسجد حاج رضا همدانی، مسجد حاج حسین بلور فروش.......
2-2) تأسیس و راه اندازی صندوق های قرض الحسنه و حمایت از مبارزات
تأسیس صندوق های قرض الحسنه در بازار یا مسجدها و کمک بازاریان به آن ها، یکی از راه های حمایت بازار از نهضت انقلابی ایران بود. در این مورد سندهایی نیز وجود دارد که برخی از آن ها در ادامه بیان می شود:
یکی از صندوق هایی که به افراد محتاج قرض می دهد و آن را در اقساط ماهیانه دریافت می کند، صندوق قرض الحسنه جاوید، واقع در خیابان خسروی نو و صندوق دیگری در بازار سرای محمدیه است که بیشتر به طلاب و روحانیان وام می دهد و به ظاهر اساس تشکیل این صندوق بر همین مبنا بود. بر عملکرد این صندوق چند نفر از بازاری ها و سیّد عبدالکریم هاشمی نژاد و شیخ ابراهیم طالبیان نظارت دارند. (1)
آقای هاشمی رفسنجانی در خاطره های خود می نویسد: «در ضمن بنیاد خیریه رفاه را هم درست کردیم که برای حل مشکلات کسانی که در جریان مبارزه آسیب می دیدند پوشش خوبی بود. صندوق های قرض الحسنه را هم تشویق کردیم که هم پوشش خوبی برای همان کارهای امدادی-سیاسی و همراهی برای حضور بیشتر در مساجد [بود] و [هم به منظور] بهره گیری بیشتر از آن ها به عنوان پایگاه مبارزه بود». (2)
3-2) پرداخت هزینه هیئت های مذهبی و حوزه های علمیه
با توجه به اعتقادات مذهبی بازاریان آن ها خود را ملزم می دانستند تا وجوه شرعی را به علما و حوزه های علمیه پرداخت کنند. اگر چه آن ها از پرداخت مالیات به دولت امتناع می کردند؛ ولی در پرداخت وجوه شرعی بسیار مقید بودند.
استمپل می نویسد: «به هر حال بازار و مسجد همیشه با یکدیگر همکاری داشته اند. هزینه های حوزه های علمیه و نیز تا 80 درصد هزینه گذران زندگی روحانیان توسط همین تجار تأمین می گردد». (3)
مواردی که بیان شد نشان دهنده نزدیکی و پیوند مسجد و بازار و تأثیر این دو نهاد در پیروزی انقلاب اسلامی است. در همان حال که بازاریان نیازهای فکری، فرهنگی و عقیدتی خود را از طریق مسجدها برطرف می کردند با کمک های خود نیز نیازهای مسجدها را برطرف می کردند و مبارزه های مردمی را از طريق مسجدها وسعت می بخشیدند.
همان طور که اشاره شد، یکی از کارکردهای سازمان در جریان بسیج سیاسی و سازمان دهی توده های انقلابی ایجاد فرهنگ و هویت مشترک و بسیج عقیدتی و ارزشی است. سؤال این است که کارویژه های مسجد در ایجاد فرهنگ و هویت مشترک چه بوده است؟ در پاسخ به این سؤال می توان به این موارد اشاره کرد.
1-3) رابطه مسجد با روحانیت
رابطه مسجد و روحانیت رابطه دیرینه ای است گرچه از ابتدای ظهور اسلام و تأسیس مسجد، مردم با حضور در مسجد و دیدار با پیامبر سؤال ها و مشکلات خود را با رسول خدا در میان می گذاشتند و مسجد، مرکز همه فعالیت های جامعه اسلامی بود؛ اما با گذشت دوران اولیه و گسترش علم فقه و حدیث، کم کم جریان های علمی در جامعه اسلامی پا به عرصه وجود گذاشت و روحانیت در مقام کارگزاران مذهب، وظیفه ارشاد و راهنمایی مردم و آموزش تعلیم های اسلامی را بر عهده گرفتند. با فاصله گرفتن حکام از تعلیم های دین و مسجد و تأسیس دار الحکومه، نهادهای مستقل مسجدهای مردمی پا به عرصه وجود گذاشت. در ایران به ویژه از دوره صفویه و با دعوت از روحانیان سایر کشورها طبقه جدیدی از روحانیت شکل گرفت که دارای انسجام و تشکیلات بوده بسیاری از امور مردم به عهده آنان بود؛ از جمله: آموزش، قضاوت، امور ثبتی و مالی.
در تاریخ سیاسی ایران روحانیان توانستند در قیام های ضد استبدادی و ضد استعماری، نقش تعیین کننده ای ایفا کنند دکتر از غندی در این مورد می گوید «روحانیان در مقایسه با سایر اقشار و نیروهای اجتماعی و تشکل های سیاسی سازمان یافته ترین و منسجم ترین نیروهای اجتماعی جامعه ایران را تشکیل می دادند روحانیان منابع قدرت متعدّدی داشتند. اوّلین و مهمترین کانونی که روحانیان از آن جا اعمال قدرت می کردند مساجد بودند». (1)
بنابراین بهره گیری روحانیت از مسجدها باعث شد که در جریان انقلاب اسلامی، همانند صدر اسلام، مسجدها در مقام پایگاه و تشکیلات مبارزه احیاء شوند و نقش آفرینی کنند. در این بین، نقش امام خمینی قدس سره در مقام احیاگر مسجدها در عصر حاضر، بسیار تأثیر گذار بود. وی در همه مراحل مبارزه، قشرهای مختلف جامعه را به بهره گیری از مسجد و احیای مجدد آن دعوت می کرد این امر باعث شد تا گرایش مردم به مسجدها بیشتر شود روحانیان و وعاظ نیز با طرح مسئله های سیاسی مسجدها را از جنبه عبادی صرف خارج کردند.
1) علیرضا ازغندی تاریخ تحولات سیاسی - اجتماعی ایران، ج1، ص130-131.
2-3) مسجد و تحول اندیشه دینی
یکی از اتفاق های نادری که در جریان انقلاب اسلامی رخ داد و در تاریخ معاصر ایران بی نظیر بود، حضور روشنفکران مذهبی،غیر روحانی همراه با افراد روحانی در مسجدها بود در گذشته منبر و خطابه، مختص روحانیان بود؛ اما در دوره انقلاب و با دعوت روحانیت روشن بین و آگاه پای متفکران مذهبی و دانشگاهی به مسجدها باز شد و باعث شد تا تحولی جدی در عرصه اندیشه دینی به وجود آید. شاید یکی از دلیل های این کار، تجربه آموزی روحانیان از نهضت مشروطه بود. در جریان مشروطه در حالی که مردم و روحانیت از پایگاه مسجد به مقابله با استبداد پرداخته بودند، روشنفکران در محفل های سرّی و انجمن ها فعال بودند و مسیر دیگری را دنبال می کردند نهضتی که با رهبری روحانیت و همراهی مردم و از پایگاه مساجد شروع شد، ولی در نهایت به کژراهه رفت و از سفارت انگلیس سر درآورد قیام ها و تلاش های مردم و روحانیت، به انحراف کشیده شد و باعث روی کار آمدن رضاخان و شکل گیری استبداد در ایران شد. بهره گیری علمای آگاه و روشن بین همچون شهید مطهری شهید مفتح و شهید بهشتی از توانایی فکری و علمی روشنفکران مذهبی باعث شد که اتحاد نیروهای مذهبی بیشتر شود و چهره جدیدی از اسلام معرفی شود تا غبار تحجّر از چهره دین زدوده شود بهره گیری ایدئولوژیک از مکتب تشیع، در مقام راهنمای عمل انقلابی باعث شد که جوانان دانشگاهی و فعالان انقلابی به سلاح فکری جدیدی مجهز شوند و در مقابل تفکرهای مارکسیستی، قد علم کنند و در نهایت گفتمان سیاسی شیعه، به گفتمانی پیروز تبدیل شد.
3-3) مسجد و حفظ هویت دینی جامعه
هویت به منزله شناسنامه ملی جامعه است و شخصیت آن جامعه را معرفی می کند. هویت دینی در جامعه ایران گسترش و عمق زیادی دارد و تاکنون تلاش های مخالفان دین نتوانسته است آن را کمرنگ کند. دکتر نقیب زاده می نویسد: هویت مذهبی از نظر تعداد گسترده ترین باور و از نظر ذهنی و اجتماعی، ژرف ترین هویتی است که در بین ایرانیان وجود دارد». (1)
سیاست های اسلام زدایی رژیم شاه که هویت دینی جامعه را نشانه گرفته بود، باعث شد علما به فعالیت هایی دست بزنند؛ از جمله توسعه نهادهای مذهبی و تأسیس مسجدها. اوج فعالیت های رژیم در قالب برنامه به اصطلاح «انقلاب سفید» بود. هدف رژیم از این اقدام حرکت در مسیر تعیین شده از سوی آمریکا و غرب گرایی هر چه بیشتر بود.
1) نقیب زاده، احمد، تأثیر فرهنگ ملی برسیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران، ص204.
«در پی انقلاب سفید، شاه سکولاریزه و غربی کردن جامعه را با تأکید بر فرهنگ قبل از اسلام ایران سرعت بخشید تا یک اساس ایدئولوژیکی برای حکومت فردی خود تهیه کند و کوشید تا نهادهای مذهبی را در اختیار خویش بگیرد». (1)
این اقدام های رژیم به واکنش شدید علما مردم و قیام 15 خرداد 1342 به رهبری امام خمینی قدس سره منجر شد؛ اما رژیم، با اقدام های دیگر در پی زدودن مظاهر دینی و فرهنگی اسلام از ایران بود و سعی داشت هویت دینی جامعه و از طرفی تبلیغ و ترویج فرهنگ اسلام را کمرنگ کند؛ از جمله: برگزاری جشن های شاهشناهی تغییر تقویم هجری و.... در حالی که همه توان رژیم در این راه به کار گرفته شده بود و همه محافل و جمع ها از جمله رسانه ها، احزاب دولتی و... در این راستا قدم برمی داشتند؛ نیروهای مذهبی در جبهه مقابل بودند و با رهبری علمای دینی و روشنفکران مذهبی و از طریق مسجدها، هم به نفی اقدامهای رژیم پرداختند و هم برای اثبات و ارائه فرهنگ اسلامی به زبان روز، در حال بودند.
جامعه پذیری سیاسی، روندی است که در قالب آن جامعه فرهنگ سیاسی خود را دائمی می کند یا روندی است که با آن، فرهنگ سیاسی شکل می گیرد و باقی می ماند و تغییر می کند در کشور ایران، با توجه به بیشتر بودن مسلمان جامعه و حاکم بودن فرهنگ شفاهی و چهره به چهره یکی از کارگزاران اصلی جامعه پذیری مسجدها و نهادهای مذهبی هستند. بدیهی است که مذهب می تواند عامل بسیار مهمی در جامعه پذیری افراد باشد؛ ولی در جامعه ها و دین های مختلف، تفاوت های زیادی وجود دارد. در اسلام، مسجد، با ارائه کارکردهای عبادی، سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و... در جامعه پذیری،افراد نقش اساسی دارد تقابل بین فرهنگ سیاسی شیعه که از طریق،مساجد حسینیه ها و تکیه ها تبلیغ می شد با فرهنگ سیاسی رژیم پهلوی، باعث تحوّل شگرفی در فرهنگ سیاسی ایرانیان شد و مشروعیت رژیم را زیر سؤال برد و زمینه انقلاب را فراهم کرد.
یکی از ویژگی های مسجد که در انقلاب اسلامی نیز جلوه گر شد این بود که همه قشرهای جامعه از هر صنف و گروه به مسجد می آمدند و از برنامه های آن استفاده می کردند. از آنجا که مسجد، خانه خداست و به هیچ گروه طبقه و حزب خاصی وابستگی ندارد در آن همیشه به روی مردم باز است و هر کس می تواند در
1) امجد محمد ایران از دیکتاتوری سلطنتی تادین، سالاری، ترجمه، مفتخری حسین، ص81
مسجد، متناسب با نیاز خود از برنامه های مذهبی سیاسی آموزشی و... استفاده کند. ورود به مسجد، کارت عضویت و هیچ ویژگی خاصی مثل سن، جنس، سطح سواد، طبقه اجتماعی و... نمی خواهد. این ویژگی منحصر به فرد باعث شده است که مسجد در مقایسه با نهادهای سیاسی- اجتماعی مدرن، جذابیت بیشتری داشته باشد؛ از جمله حزب ها تشکل های سیاسی، اتحادیه های صنفی و....
نیکی کدی، درباره استفاده قشرهای گوناگون از مسجدها می نویسد: طبقه وسیعی از تحصیل کرده ها دانشجویان، طبقه سیاسی جدید و تهی دستان شهر تحت تأثیر و سازمان دهی مساجد، ستون فقرات سیاست نوین مردمی را فراهم ساختند». (1)بنابراین حضور همه قشرهای جامعه در مسجدها، باعث یکدلی و اتحاد بیشتر مردم شد و زمینه قیام و انقلاب را فراهم کرد.
نتیجه ای که در این پژوهش به دست آمد بیانگر این است که در جریان شکل گیری و پیروزی انقلاب اسلامی، مسجدها هر چند در یک جایگاه نهادی سنتی بودند و قدمت 1400 سال داشتند؛ اما با ارائه کارکردهای متناسب با نیاز روز،جامعه توانستند گوی سبقت را از نهادهای مدرن و وارداتی بربایند و همچون ستون فقرات و سازمان انقلاب ایفای نقش کنند.
این کارکردها به ویژه در سه حوزه رسانه ای ارتباطی حمایتی پشتیبانی و فرهنگی- هویتی باعث شد که فرهنگ و ایدئولوژی انقلابی شیعه به گفتمان رایج در جامعه بدل شود و انقلابی اسلامی در ایران شکل بگیرد؛ انقلابی که هر چند در عصری مدرن و در زمان به حاشیه رفتن دین از سیاست و اجتماع شکل گرفت؛ اما از همه نهادها بهره جست و شگفتی صاحب نظران و تحلیل گران مسئله های سیاسی را برانگیخت.
1) نیکی. آر. کدی بررسی تطبیقی انقلاب مشروطه و انقلاب اسلامی ترجمه حسینعلی نوذری، روزنامه ایران، ش 465، تاریخ 1375/6/18، ص6.
1 احمدوند، شجاع فرآیند بسیج سیاسی در انقلاب اسلامی مجموعه مقالات انقلاب اسلامی و ریشه های آن تهران نهاد رهبری، 1374ه-.ش.
ناصر باهنر، رسانه ها و دین تهران مرکز تحقیقات صدا و سیما، 1385 ه-.ش.
حمید مولانا، گذر از نوگرایی، ترجمه یونس شکرخواه تهران مرکز تحقیقات رسانه ها، 1371 ه-.ش.
آلوین تافلر جابه جایی در قدرت ترجمه شهیندخت خوارزمی، چ 4، تهران، 1372 ه-.ش.
حسنین هیکل ایران روایتی که ناگفته ماند ترجمه حمید،احمدی، تهران، الهام، 1363 ه-.ش.
جان دی. استمپل درون انقلاب ایران، ترجمه منوچهر شجاعی تهران، رسا، 1378 ه-.ش.
احمد اشرف، موانع تاریخی رشد سرمایه داری در ایران دوره قاجاریه، تهران، پیام، 1359 ه-.ش.
مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات یاران امام به روایت اسناد ساواک، کتاب پنجم، شهید هاشمی نژاد، 1376 ه-.ش.
هاشمی رفسنجانی، اکبر، دوران مبارزه، خاطرات، تصویرها، اسناد تهران، دفتر نشر معارف انقلاب، 1376 ه-.ش.
ازغندی، علیرضا، تاریخ تحولات سیاسی - اجتماعی،ایران تهران، سمت، 1379 ه-.ش.
نقیب زاده، احمد تأثیر فرهنگ ملی بر سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران، تهران، وزارت خارجه، چاپ اول، 1381 ه-.ش.
امجد، محمد، ایران از دیکتاتوری سلطنتی تادین سالاری، ترجمه، حسین مفتخری، تهران، باز، چاپ اول، 1380 ه-.ش.
13 آر کدی، نیکی، بررسی تطبیقی انقلاب مشروطه و انقلاب اسلامی ترجمه حسینعلی نوذری، روزنامه ایران، ش465، تاریخ 1375/6/18 ه-.ش.
Y. Misagh parsa, social origin of Iranian Revolution, Rutgress university press, (1444) P:AY.
مقاله حاضر در صدد تبیین موضوع مهندسی فرهنگی «مسجد محور» است. نگارنده، بر این باور است که «مسجد»، مهمترین پایگاه ترسیم و تنظیم حرکت تاریخ در آینده بشریت است و برخلاف دیدگاه برخی
فیلسوفان، مانند «هانتینگتون»، «فوکویاما»، «مارکس»، «انگلس» و.... آینده تاریخ از آن دین مداران با رویکرد اسلامی خواهد بود و مسجد به عنوان مرکز ثقل و کانون اصلی تحولات جهانی و مهندسی فرهنگی بشریت، ظرفیت ها و قابلیت های خود را آشکار خواهد ساخت. در این نوشتار، نگارنده در شش مبحث کلّی به تبیین دیدگاههای خود پرداخته که عبارت اند از: کلیات مفهوم شناسی، کار کرد و ظرفیت مسجد در روند جهانی شدن جهانی سازی،فرهنگ، محوریت مسجد در فرآیند جهان،گستری، جهانی شدن به معنای آمریکایی شدن، راهبردها و راهکارها.
واژگان کلیدی
مسجد، اسلام، فرهنگ مهندسی فرهنگی فلسفه تاریخ، جامعه جهانی.
فلسفه تاریخ، دانش کشف قواعد و بنیان های تحولات و تطورات در سلوک تاریخی آدمیان است. فیلسوفان تاریخ در پی آنند که بر اساس فرمول های پیچیده و قوانین به نسبت ثابت، آینده بشر را ترسیم نمایند و غایات حرکت جوامع انسانی را بر اساس مبادی این حرکات پیش گویی و پیش بینی کنند. از جمله مفاهیم حوزه مدیریت راهبردی فرهنگ مفهوم مهندسی فرهنگی است مقوله مهندسی فرهنگی جامعه جهانی، از مقولات انسانی و دینی به معنای اعم آن است. «مسجد»، از آنجا که بزرگترین پایگاه تبلور آموزه های دینی و آسمانی است، نقش اساسی و عظیم در تأمین راهبردی بنیادی در حرکت تاریخ بشر دارد.
بی تردید مقوله مهندسی فرهنگی مسجد محور در مناسبات سیاسی اجتماعی و اقتصادی و در توسعه و تعمیق ارزش های دینی و رضایت شهروندان، نقشی حیاتی و تأثیری شگرف دارد. بدیهی است که درک مشترک و اتفاق نظر نخبگان، سیاسی، علمی و مذهبی، شفاف سازی و تبیین رابطه این مفاهیم با سایر کلید واژه های مدیریت راهبردی فرهنگ جهانی و مؤلفه های دخیل در تصمیم سازی راهبردی، گامی بزرگ در توسعه و تعمیق فرهنگ مسجد محور، به شمار می آید.
نگارنده بر این باور است که مسجد»، مهمترین پایگاه ترسیم و تنظیم حرکت تاریخ در آینده بشریت است و برخلاف دیدگاه فیلسوفانی همانند «هانتینگتون»، «فوکویاما»، «مارکس»، «انگلس» و.... آینده تاریخ از آن دین مداران با رویکرد اسلامی خواهد بود و مسجد به عنوان مرکز ثقل و کانون اصلی تحولات جهانی و مهندسی فرهنگی بشریت، ظرفیت ها و قابلیت های خود را آشکار خواهد ساخت. هم اکنون بر اساس گزارش یک نهاد نظارتی تعداد مساجد و مراکز اسلامی در حال ساخت در شهرهای مختلف آمریکا رو به افزایش است و این امر سبب خشم فزاینده مخالفان مساجد شده و طرح ساخت مساجد و مراکز اسلامی بیشتر، نفرت را در دولت مردان آمریکا دو چندان کرده است شبکه متعلق به «پنتاگون»، با اعلام این که ما شاهد ساخته شدن مساجد بیشتری در آمریکا هستیم مدعی شد که در شهر نیویورک، پیشنهاد فروش یک عبادتگاه کاتولیک ها به یک گروه،اسلامی باعث افزایش خشم مردم این شهر شده و طرح ساخت مسجد در «تنسی» باعث اقدام خرابکارانه و حتی تهدید افراد به مرگ شده است. (1)
در این مقاله، نگارنده بر آن است که با نگاهی نوپردازانه طرحی نوین و البته اجمالی - در راستای ترسیم خطوط حرکت و جنبش جهانی اسلام با محوریت و کانونیت مسجد ارائه دهد.
1) خبرنامه سیاسی فرهنگی اجتماعی، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ص49، شماره 1056، تاریخ 89/4/17
در طول دهه گذشته، مفاهیم مهم و در خور توجهی مانند گفت و گوی تمدن ها، ایران فرهنگی و مهندسی فرهنگی در عرصه مدیریت فرهنگی کشور از سوی دولت مردان و فرهیختگان داخلی مطرح گردید.
«مفهوم مهندسی فرهنگی نخستین بار در سال 1381 توسط رهبر معظم انقلاب دام ظله در جهت تأکید و تبیین لزوم توجه به فرهنگ و ابعاد ارزش های فرهنگی بیان شد. مهندسی فرهنگی با هدف بازطراحی، اصلاح و ارتقاء شئون و مناسبات اقتصادی، سیاسی، امنیتی قضایی و اجتماعی کشور بر اساس فرهنگ مهندسی شده با توجه به شرایط و مقتضیات ملی و جهانی مطرح گردیده است. پیشرفت و توسعه علمی و خردمندانه این مفهوم می تواند به عنوان ابزاری در جهت رفع و حذف کژ کار کردهای فرهنگ موجود و شناسایی نقاط مثبت و سازنده ابعاد فرهنگ ملی و سایر ملل و قومیت ها به کار گرفته شود. بدیهی است عدم توجه به این مقوله یا مفاهیمی مانند،آن منجر به تضعیف فرهنگ و میراث هویت ملی ایرانیان در تقابل با فرهنگ های بیگانه خواهد شد.
پیشرفت های خیره کننده فناوری اطلاعات توسعه روزافزون صنعت گردشگری و سیاست های اقتصادی شرکت های چند ملیتی در استفاده از قابلیت های کلیدی سایر کشورها از جمله عواملی است که روند جهانی شدن را با حرکتی اجتناب ناپذیر مواجه ساخته است. امروز معنا و مفهوم جدیدی با عنوان مرزهای فرهنگی پدید آمده است که بر این اساس انسان ها بر مبنای چهارچوب فکری شان از یکدیگر متمایز می گردند. از این رهگذر و در پرتو این تحولات رو به رشد رویارویی و تعامل فرهنگ ها بیش از گذشته باید مورد توجه و مداقه قرار گیرد. در صورت عدم تجهیز نظام مدیریت راهبردی «فرهنگ ملّی» به ابزارهایی، چون مهندسی فرهنگی در جهت بازشناسی و مواجهه با تهدیدها و فرصت های پیش رو، ضمن حذف وجوه ضعیف و ناکارآمد فرهنگ بومی، سایر اجزاء مفید و کارآمد آن نیز در کوره ذوب جهانی سازی فرهنگ ها از بین خواهد رفت. این پدیده به از خودبیگانگی فرهنگی از بین رفتن میراث ارزشی و هویت ملی و سرمایه های فرهنگی کسب شده در طی سالیان دراز توسط اعقاب و پیشینیان ما منجر خواهد شد.
واژه «مسجد» با همه بار معنایی که دارد مفهومی آشنا برای همه جهانیان است. مسجد، سنگری است که به خوبی می توان از آن در جهت بازشناسی و مواجهه با تهدیدها و فرصت های پیش رو و احیای سرمایه های فرهنگی و میراث اخلاقی و ارزش بومی استفاده کرد بی تردید در روند مناسبات جهانی و در فرآیند جهانی شدن و پروژه جهانی سازی با رویکرد اسلامی، «مسجد مهمترین پایگاه و عنصر نقش آفرین است. یکی از خطیرترین نقش های مسجد تعیین چهارچوب فکری صحیح و مناسب برای شکل دهی اذهان اهل مسجد در سراسر جهان است. اهمیت این امر تا آن جا است که همه مسلمانان عالم واقعیت ها و مسائل پیرامون خود را با توجه به چارچوبی که مسجد در اذهان آنان ترسیم می کند، تعبیر و تفسیر می کنند. این پدیده مهم را چارچوب «بخشی» یا «معنابخشی» به رفتار دیگران تعریف می کنند.
«مسجد»، پایگاه پیام اسلام و مسلمانان عالم است اندیشمندان و احیاگران بسیاری همواره بر اهمیت واژه ها عبارات و کلام به عنوان عاملی مهم در جهت تبیین و تشریح چشم اندازها و افق های پیش روی دیگران اشاره کرده اند اسکاول شین کلام را به مثابه عصای معجزه گر در تعاملات اجتماعی به شمار می آورد. اگر ما امروز مسجد را به عنوان مؤثرترین پایگاه تحولات فکری و سیاسی در آینده جهان مطرح کنیم، طنین آن به طور قطع، در معادلات و تعاملات فرامرزی و فراملیتی اثر گذار خواهد بود.
«مارتین لوترکینگ» در یک سخنرانی در آمریکا عبارتی را بر زبان آورد و گفت: «من یک رؤیا دارم»! همین سخن او آغاز جنبش بزرگ حقوق شهروندی در آمریکا را رقم زد.
در خلال جنگ جهانی دوم بسیاری از عملیات های نظامی فاقد عنوانی خاص به منظور معنابخشی و جهت دهی اذهان عمومی بود. در جنگی که جرج دبلیو بوش علیه عراق و افغانستان آغاز نمود، انتخاب عناوینی نظیر عملیات برای آزادی عراقیان» و «آزادی ماندگار» به شکلی تصادفی نبود، بلکه به صورت هدفمند در جهت چارچوب دهی و هدایت اذهان عمومی به کار رفت. کاربرد چنین الفاظی در ادبیات با عنوان صنعت «استعاره» مرسوم است در صنعت،استعاره نویسنده قسمتی از اجزاء تشبیه مشبه به یا ادات تشبیه را حذف نموده ولی معنای ضمنی این ارکان از مفهوم جمله برداشت می گردد استعاره، بیشتر وسیله ای برای آراستن سخنان ادبی تلقی می شود؛ ولی اهمیت آن بیش از این است؛ زیرا استعاره در واقع، روشی برای تفکر
و طریقی از بینش را القاء می کند. مکتب پسانوین گرایی مدیریتی نیز با الهام از این مقوله ادبی به ارائه چهار چوب های معنایی در خصوص مضامین مورد نظر محققین و اندیشمندان آن حوزه پرداخته است. هر نویسنده با انتخاب استعاره ای،خاص جنبه ها یا ویژگی های خاصی از یک مقوله را بزرگ نمایی نموده است.
به تازگی به موازات کاربرد این مفهوم در علوم سیاسی مفهوم جدیدی با عنوان «الگوسازی فرهنگی» در ادبیات مدیریت فرهنگی مرسوم گردیده است که نمایانگر فرآیند ساخت یا الگوسازی اقدامات به منظور مشروعیت بخشی و هدایت اقدامات و فعالیت های درون سازمانی است. البته این الگوها در فرآیندی جمعی ساخته و پرداخته می گردد و مبتنی بر ارزش های صرف فردی نیست. از این رو، می توان استنباط نمود که ترکیب واژگان مهندسی و فرهنگی، دلالت بر تدوین الگوی عقلایی و خردگرایانه در مدیریت راهبردی فرهنگی دارد.
ما امروز باید از واژه و عنوان جهانی سازی مسجد محور فراوان و مکرّر استفاده کنیم تا پیام خود را در سراسر جهان و در فضای اندیشه و فلسفه سیاسی،عالم طنین انداز نمائیم شیوه و مشی امام خمینی قدس سره بنیان گذار جمهوری اسلامی ایران در طرح و تبیین عناوین و مقولاتی مانند حکومت اسلامی، ولایت فقیه جمهوری اسلامی، بر اساس الگوی فوق بود و هم اینک برای ترسیم و طراحی آینده تاریخ انسان بر مبنای فرهنگ مسجد محور بسیار راهگشا و کارساز است.
در شروع هزاره جدید «جهانی شدن جایگاهی بس مهم پیدا کرده است. البته سؤالات زیر در این خصوص به ذهن متبادر می شود که:
جهانی شدن چگونه با فرهنگ قابل جمع است؟
آیا می توان این دو اندیشه را باهم سازگار ساخت؟
آیا فرهنگ که محصول مکان و زمان ویژه ای است ظرفیت و قابلیت جهانی شدن را دارد؟
این موضوع عمیق و پیچیده از سه دیدگاه متفاوت به شرح زیر قابل بررسی است:
پس، نفوذ و قدرت یک فرهنگ خاص یا ملتی که آن فرهنگ نماینده آن است هر چقدر باشد، آن فرهنگ نمی تواند امیدوار باشد که در دیگر فرهنگ ها ریشه بدواند. طبق این فرض و از منظر این دیدگاه، یک فرهنگ تهاجمی و سلطه طلب شانسی برای پیروزی ندارد.
دیدگاه دوم آن است که فرض کنیم فرهنگ می تواند با استفاده از ابزار قدرتمند عصر اطلاعات، مانند رایانه ها ماهواره ها تلویزیون فضای سایبر و غیره جهانی شود؛ اما این،فرض، در برابر طبیعت واقعی فرهنگ قرار می گیرد که از تنوع فرهنگی حاصل از تفاوت های بین جوامع انسانی و تفاوت های موجود بین ریشه های جغرافیایی و تجربه های تاریخی مربوط تولید می شود.
سومین رویکرد نه بر پایه حتمی بودن کثرت گرایی فرهنگ است و نه بر اساس وحدت آن بنا شده است. اگر چه زمینه های فرهنگی و اطلاعاتی باهم یکی نیستند اما در حال حاضر، دستاوردهای عصر اطلاعاتی تعیین کننده هنجارهای فرهنگی و فراهم کننده جهانی شدن،اطلاعات، راه های ارتباطی و تعامل بین فرهنگ هاست آخرین نوع از چنین راههایی شبکه جهانی ارتباطات الکترونیکی یا اینترنت است که با حذف ابعاد زمانی و مکانی سیاره زمین را در اختیار خود گرفته است و در حرکت تاریخ با تمامی الزامات و مفاهیمی که برای فرهنگ ایجاد می کند شتاب عجیبی ایجاد کرده است.
یکی از الزامهای مزبور ضرورت یک زبان ویژه جهانی است که بر موانع ناشی از اختلاف زبان فائق آید. این موضوع با اتخاذ زبان موجود یا اختراع زبانی جدید برای این منظور مقدور است و امروز تحقیق برای اختراع شیوه های ترجمه فوری و خودکار در جریان است. به هر حال واقعیت آن است که ابزار لازم برای نزدیک کردن فرهنگ ها به یکدیگر فرهنگ را ضعیف خواهد کرد؛ زیرا فرهنگ، پیش از این که تولید یک نظام جهانی باشد به صورت اندام وار به گروه های انسانی گره خورده است؛ یعنی در مجموعه های خاص جغرافیایی و تاریخی احاطه شده است و روایات، خاطرات و آرزوهای خاص خود را دارد. از سویی، جهانی شدن به این مفهوم است که انسان معاصر به طور دائم و همزمان در معرض محرّک فرهنگی خارجی از یک سو و هویت فرهنگی ذاتی خود از سوی دیگر است اکنون این سؤال مطرح می شود که کدام یک از دو عامل فوق در نهایت دارای قطعیت بیشتری برای شکل دادن به آینده فرهنگی انسان هستند؟
برتری فناورانه، سرمایه ای ارزشمند است؛ به خصوص زمانی که به فرهنگی خاص، جاذبه جهانی ببخشد. البته هر چند فناوری یک شرط لازم است اما شرطی کافی نیست؛ برای مثال در مورد ایالات متحده آمریکا،
حساسیت انکارناپذیر روش ها و فنون رسانه های آمریکایی نقش قاطعی در توسعه بی چون و چرای فرهنگ آمریکایی در سراسر جهان بازی کرده است؛ اما در برابر تهاجم فرهنگی آمریکایی در برخی نقاط جهان از جمله ایران اسلامی مقاومت هایی عمیق و پایدار هم صورت گرفته است و در آینده نیز این مقاومت ها و پایداری ها می تواند صورت بگیرد.
به نظر ما «مسجد»، تنها سنگری است که در تمامی نقاط مسلمان نشین جهان می تواند در قالب پایگاهی مهم و کانونی پرانرژی در برابر موج فرهنگ آمریکایی مقاومت کند و فطرت و وجدان انسان ها را مورد خطاب قرار دهد و حرکتی نو را در صحنه جهانی رقم زند. کارشناسان مسائل فرهنگی معتقدند که مشارکت و حمایت مردمی به عنوان موتور محرکه در طرح های فرهنگی به شمار می آید. استفاده از مفهوم «همطرازی» و «همسویی» در جهت انسجام راهبردهای فرهنگی مثل گفت و گوی تمدنها و مفاهیم جدید، مانند ایران فرهنگی توسعه و تعمیق روابط فرهنگی با دولت ها و ملت های دارای فرهنگ مشترک با ایران نقشی بسزا در کسب اهداف و آمال فرهنگی در نقشه تعالی فرهنگ مسجد محور ایفا می کند.
همان گونه که قرآن رسالت جهانی دارد و باید گستره گیتی، عرصه ظهور و تجلی نور هدایت اسلام و قرآن باشد، ظرفیت مهمترین پایگاه،دینی یعنی مسجد نیز به گونه ای است که باید محور تحولات بنیادین جهانی در گستره همه عالم باشد.
امروز ما با رشد بی رویه سازمان های بین المللی و فراملی رو به رو هستیم همین رویکرد باید در نگاه ما به «سازمان مساجد اسلامی همواره مورد ملاحظه قرار گیرد. نهاد «مسجد» در نگاه ما یک سازمان فراملی است و به همین دلیل است که می تواند در پروژه جهانی سازی و فرآیند جهان گستری بسیار تأثیر گذار باشد.
اگر می خواهیم که سیر تحولات جهانی را به سمت عبودیت خدای متعال رهبری کنیم، باید نگاهی نو به عالم و آدم بیفکنیم و فرهنگ های سنتی و بومی را در سرتاسر جهان در راستای معرفت حق متعال جهت دهی کنیم و این مهم جز با محوریت سازمان یافته «مسجد» سامان نمی یابد.
حقیقت این است که به درستی مشخص نیست مجموعه فرآیندهایی که امروز با عنوان جهان گستری شناخته می شوند از چه زمانی آغاز شد. فقط می دانیم که از مدت ها پیش این احساس که سرعت و ماهیت تحولات، موجب سرعت گرفتن سرسام آور گروهی از فرآیندهای موجود و تغییر ماهیت برخی از آن ها و نیز
پدیداری فرآیندهای جدید شده به وجود آمد خلق مفهوم جهان گستری که به منظور ساده سازی، درک بهترین و اندیشیدن درباره این تحولات صورت گرفت در حوزه نظر و عمل تلاش های فشرده ای را به همراه آورده است. پیروان ادیان و مذاهب الهی و مادی مکاتب فکری بزرگ در علوم اجتماعی، اقتصادی، سیاست و فرهنگ هر یک از منظر خود مباحثی را در خصوص فضای مفهومی این واژه مطرح کرده و به نظریه پردازی درباره گذشته، حال و آینده جهان در پرتو آن پرداخته اند و سؤالات بی شماری نیز مطرح شده است. برخی از این سؤالات عبارت اند از:
ماهیت این فرآیند چیست؟
آیا جهان گستری فرآیند جدیدی است یا سابقه ای دیرینه دارد؟
آیا مجموعه تحولاتی که امروز در حوزه این واژه جدید قرار می گیرند، تحولاتی خودجوش هستند یا توسط گروه خاصی از کنشگران، اداره می شوند؟
آیا آن چه که امروز در حوزه های فناوری اقتصادی، سیاست و فرهنگ می بینیم جهانی شدن است یا جهانی سازی؟ آیا پروژه است یا پروسه؟
این تحولات چه آثاری به همراه خواهند داشت؟
بر سر حاکمیت دولت ها، اقتصادهای ملی فرهنگ های بومی و هویت ملی و سنتی چه خواهد آمد؟ کنشگران عمده در جهان آینده چه کسانی هستند و کدام یک تأثیر گذارترند؟
جامعه آینده از حیث ماهیت و نوع تعاملات و کنش ها چگونه جامعه ای خواهد بود؟
این پرسش ها و ده ها پرسش دیگر چنان اندیشمندان و عملگرایان را به خود مشغول داشته است که امروز کمتر رشته ای از شاخه های گوناگون علوم را می توان یافت که به نحوی درگیر جست وجوی پاسخی برای آن ها نباشد.
با این همه باید گفت که ما هنوز در مرحله شناخت این پدیده هستیم در تعریف، تبیین علل پیدایش و پیش بینی آثار و پیامدهای این پدیده به طور تقریبی هیچ گونه وحدت نظر وجود ندارد. برخلاف این که امروز در حوزه فناوری از «انقلاب صنعتی سوم» و «دهکده جهانی الکترونیک»، در حوزه اقتصاد از منتفی شدن امکان اجرای اقتصاد کینزی و اداره اقتصاد جهانی توسط شرکت های «چندملیتی»، در حوزه سیاست از گسترش نهادهای فراملی و زوال دولت های ملی و در حوزه فرهنگ از ظهور جامعه مدنی جهانی سخن می گویند، همه این گفته ها مخالفانی نیز دارند. تنها می توان پذیرفت که علم و فناوری - به ویژه فناوری اطلاعاتی - دامنه نفوذ جهانی یافته است. همچنین، با توجه به ایجاد و فراگستری رژیم های جهانی ملّی، پولی و تجاری نظیر صندوق بین المللی پول بانک جهانی و سازمان تجارت جهانی، روندهای اقتصادی،
گرایش جهانی دارند و اقتصاد جهان گستر از هم اکنون آشکار است.
در حوزه های سیاست و فرهنگ، شاهد روندهای متضادی هستیم از یکسو، با ایجاد و رشد بی سابقه سازمان های بین المللی و فراملی، مانند اتحادیه اروپایی مواجه هستیم و از سوی دیگر، گسترش جنبش های ملی گرا و قوم گرا، به ویژه در یوگسلاوی، روسیه، قفقاز و حتی اروپا، آمریکا و کانادا، را شاهد هستیم. از سویی، رواج عناصر و شاخصه های فرهنگ غربی به ویژه آمریکایی را در سراسر دنیا شاهد هستیم و از طرف دیگر، گسترش نهضت های بازگشت به خویشتن از جمله جنبش های بنیادگرا اسلام گرایی و احیای هویت های بومی، محلی، قومی و ملی را به تماشا نشسته ایم. گروهی روند فرهنگی غالب در جهان را روند یکسان سازی می دانند و برخی بر این باورند که غلبه نهایی با فرهنگ های سنتی و بومی خواهد بود. آیا پیروز نهایی این کشمکش فرهنگی، همگرایی خواهد بود یا واگرایی؟ این پرسش نیز هنوز پاسخ دقیقی ندارد.
پرسش مطرح دیگر در همه عرصه ها به ویژه در حوزه عمل و اقدام این است که آیا جهان گستری - به خصوص در حوزه فرهنگ - فرصت است یا تهدید محسوب می شود؟ آیا آمریکایی شدن است، چنان که برخی صاحب نظران گفته اند - یا استعمار معکوس است؟
سؤال مهم دیگر این است که این پدیده چه پیامدهای مثبت و منفی را به همراه خواهد داشت؟ طبیعی است که نوع نگرش ما به این پدیده و پاسخ هایی که به این پرسش ها می دهیم، می تواند مبتنی بر یکی از سه رویکرد زیر باشد:
می توانیم یکباره تسلیم این فرآیند شویم و تن به این موج بسپاریم و منتظر نتایج بنشینیم.
می توانیم به طور کامل از آن اعراض کنیم و کنار بگیریم و منزوی شویم.
می توانیم راه سوم را برگزینیم، یعنی در این فرآیند مشارکت کنیم و با هوشیاری کامل از مزایای آن بهره بگیریم و از پیامدهای نامطلوب،آن خود را در امان نگاه داریم.
به نظر ما بهترین رویکرد برای مواجهه با این پدیده شیوه سوم است و در فرهنگ اسلامی و ملی ما نیز این روش، سابقه و ریشه ای طولانی دارد. روایاتی مانند خُذِ الحِكمَةَ ولومِنَ المشرکین (1)از امام علی و اطلبوا الْعِلْمَ وَلَوْ بِالصّينِ (2)و خُذُوا العلمَ حيثُ وَجَدتُّموه (3)از پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله در این زمینه برای ما راهگشا هستند.
برخی معتقدند که جهانی گرایی (globalization) به معنای جهانی کردن امور، به ویژه جهانی کردن اقتصاد است به گونه ای که در آن همه بخش های جهان قسمتی از یک واحد اقتصاد باشند؛ یعنی بتوان در سراسر جهان معامله کرد و هر تغییر اقتصادی در هر نقطه عالم بر تمامی اقتصادهای محلی و ملی و منطقه ای تأثیر گذار باشد. در این وضعیت اقتصاد جهانی همانند یک اقتصاد ملی، به هم پیوسته و واحد خواهد بود.
عده ای از صاحب نظران معتقدند که شاید واژه «جهان گستری» ترجمه دقیق تری برای (globalization) باشد و فعل آن هم لازم و هم متعدی است بنابراین هم می توان آن را جهان شمول کردن یا یکپارچه کردن جهان ترجمه کرد و هم می توان آن را به معنای جهان شمول «شدن» یا «یکپارچه شدن عالم» به کار برد. به هر حال در عصر حاضر در علوم انسانی معنایی که از این واژه قصد می شود، بر یک تحوّل همه جانبه دلالت دارد و نه تنها بعد جغرافیایی کره زمین را در بر می گیرد بلکه بر همه شئون دنیوی انسان مثل اقتصاد و سیاست و دین و فرهنگ و... تأثیر گذار است.
آن چه که امروز برای ما مسلمانان بسیار مهم است مطالعه بر روی مراکز و کانون های جهانی سازی است. باید توجه کنیم که مراکز جهانی سازی همواره در طول تاریخ تغییر کرده اند. در روزگاران گذشته مراکز قدرتی مانند یونان، مصر، چین و روم جهان را تحت تأثیر شدید خود قرار می دادند. در دنیای بعد از رنسانس» نیز آمستردام لیسبون، پاریس، لندن، واشنگتن هر یک به سهم خود و با ابزارهای مادی و ایدئولوژی های گوناگون تلاش کرده اند تا خواست خود را در جهان گسترده سازند و این آرمان هنوز هم دنبال می شود. اکنون سؤال این است که چرا ما نتوانیم در این دنیای متغیر و تأثیر پذیر، «مسجد» را در قالب کانونی محرک و مؤثر در معادلات سیاسی اجتماعی و در تغییرات ژئوپلیتیکی مطرح نمائیم؟!
مراکز و پایگاه های جهانی سازی را می توان با در نظر گرفتن این مبناها تقسیم بندی کرد: نیروی انسانی، سرمایه، جغرافیا، اندیشه فرهنگ،مذهب،هنر صنعت و فناوری و.... از این رو، ما معتقدیم که مسجد به عنوان پایگاه بزرگ مذهب می تواند یکی از کانون های قدرتمند در فرآیند جهانی سازی مطرح گردد. هر ایدئولوژی بالقوه در کار گسترش و توسعه پیروان خویش است؛ اما مراکزی مانند مساجد اسلامی که
در فرآیند تاریخی خود نقش تأثیر گذار عینی یافته اند نیروهای بالقوه و بالفعل کارآمدتری را برای ایجاد این پدیده، یعنی جهانی سازی دارند. در جهان سرمایه داری امروز وقتی یک ایدئولوژی مؤثر، کم کم رو به افول می رود، یک ایدئولوژی مکمل، هسته های محرک جدیدی را به وجود می آورد. به طور مثال، امروز ایدئولوژی لیبرالیسم سنتی رو به افول رفته است؛ اما «نئولیبرالیسم» به صورتی فعال تر در کار جهانی سازی مؤثر است.
در همین راستا برخی مراکز قدرت غربی مانند صندوق بین المللی پول بانک جهانی، سازمان تجارت جهانی و... تلاش می کنند تا با مهار منابع مهم قدرت و مراکز توزیع نیازهای مردم جهان، روند جهانی شدن به ویژه آمریکایی شدن را سرعت بخشند. به نظر می رسد که مسجد می تواند به عنوان یک رقیب بزرگ برای این گونه مراکز مطرح شود.
طرفداران جهانی سازی جهانی شدن را یک توسعه ای اجتناب ناپذیر می دانند که نمی توان در مقابل آن مقاومت کرد و با مداخله انسانی به ویژه از طریق نهادهای سیاسی مانند دولت و حکومت، نمی توان بر این موج تأثیر زیادی گذاشت. به نظر حامیان این موج جهانی شدن پدیده ای واقعی و ملموس است و به منزله یک تغییر اساسی در جغرافیای روابط اجتماعی به شمار می آید؛ یعنی فرآیندهای اجتماعی هم اینک به گونه ای مسلط در مقیاس جهانی عمل می کنند بنابراین تأثیر جهانی سازی را در همه نقاط عالم می توان مشاهده کرد و روابط متقابل جهانی که سبب می شوند تا مرزهای ملی اهمیت خود را از دست بدهند، به طور کامل مشهود است. امروز می بینیم که اقتصادها، فرهنگ ها و سیاست های ملی در درون شبکه های جهانی و جریان های بین المللی ادغام می شوند جهانی سازان بر این باورند که این تحولات، به طور قهری تفاوت های سلطه و اقتدار محلی و ملی را کاهش می دهند و فرهنگ و اقتصاد جهانی را یکدست و همگن می سازند. جهانی سازان به پیدایش ساختار جهانی تازه ای اشاره دارند که به زودی، قوانین آن مشخص می کند که کشورها، سازمان ها و حتی افراد چگونه باید عمل کنند بر اساس نظریه انسان، جهانی سازی، شکل اجتناب ناپذیری از توسعه است که هر گونه تلاش برای مقاومت و پایداری در برابر آن به شکست خواهد انجامید.
اما جهانی سازی در دهه پایانی قرن بیستم یعنی ده سال پس از شکل گیری جدید و با ارائه دستور کار خود در وضعیت پیچیده ای قرار گرفت و مخالفان این نظام سازمان یافته تر و نیرومندتر از گذشته به
مقابله پرداختند. مقاومت در برابر جهانی سازی را می توان به گونهای مقاومت در برابر مدرنیسم دانست و بنابراین، این مقاومت به شکل های سنتی و رادیکالی از چپ کلاسیک تا چپ جدید و در قالب جنبش های منطقه گرایی، ملی گرایی و معنویت گرایی صورت می گیرد. به این ترتیب، مخالفان جهانی سازی، در میان اقشار مختلف و در سراسر جهان یافت می شوند اغلب آن ها قشرهایی هستند که در طول تاریخ همواره با بی عدالتی مبارزه کرده اند. این گروه ها می توانند در کانون مساجد اسلامی»، مجتمع و متحد شده و به جنبش و مقاومت خود، انسجامی تازه ببخشند. برخی به ویژه سنت گرایان معتقدند که در اهمیت جهانی سازی به عنوان مرحله ای جدید اغراق می شود. طرفداران این دیدگاه سنت گرایانه عقیده دارند که فعالیت های اقتصادی، سیاسی، اجتماعی، مذهبی و... بیشتر منطقه ای هستند تا این که جهانی باشند و هنوز نقش مهمی برای دولت ملت قائل اند. سنت گرایان و محافظه کاران نسبت به جهانی سازی بدبین هستند و عقیده دارند این پدیده، نشانه ای از تغییر بنیانی یا منظم در روابط اجتماعی نیست، بلکه جهانی سازی یک اسطوره یا مرحله گذار میان گذشته و حال است و نقش انتقالی دارد.
در حقیقت دولت آمریکا در تلاش است که با عنوان جهانی شدن آمریکایی شدن را سازمان دهی کند. در بسیاری از کشورهای جهان و به خصوص در ایران با جهانی شدن به معنای آمریکایی شدن مخالفت می شود. امام خمینی در یکی از مؤثرترین و پرنفوذترین شخصیت های جهان معاصر، با جهانی شدن به معنای آمریکایی شدن مخالف بود. ایشان طی یک شعار معروف و تاریخی فرمودند: «آمریکا هم هیچ غلطی نمی تواند بکند و جوان ها هم مطمئن باشند آمریکا هم هیچ غلطی نمی تواند بکند». (1)امروز هم مقام معظم رهبری دام ظله با درایت و تدبیر موج عظیم مخالفت با استکبار جهانی به سر کردگی آمریکا را هدایت می کنند. در ایران امروز این نکته به روشنی مطرح است که هدف جهانی شدن از نظر حاکمان آمریکا و اروپا، اشاعه فرهنگ غرب و غربی ها است و آمریکایی ها می خواهند که دیگران مقلد آن ها باشند. در حالی که هدف ما از جهانی شدن این است که میان همه اقوام و ملل امکان تبادل نظر تعاطی افکار و تضارب آراء به وجود آید.
اندیشمندان مسلمان و انقلابی باید به این نکته توجه کنند که جهانی شدن و آمریکایی شدن، تحوّل تاریخی مطامع و مطالبات اقتصادی غرب در پنج قرن اخیر است و آمریکا، غرب را نیز در سلطه خود گرفته است. از این رو در چنین شرایط پیچیده ای باید آگاهانه دست به انتخاب بزنیم و مانند بازیگری فعال و خلاق
1) صحیفه نور، ج 10، ص516.
وارد عمل شویم و فقط تماشاگر صحنه ها و تحولات جهانی نباشیم. ما می توانیم مساجد» را در پهنه جهان امروز به کانون هایی برای تلاش در راستای بسط و توسعه فرهنگ وحیانی تبدیل کنیم.
خبرنگار فاکس نیوز این چنین گزارش می دهد سه مسجد جنجالی در «تنسی» آمریکا در حال ساخت است. در «ویسکانسین» و «بروکلین و استاتن ایلند» هم مساجدی در دست ساخت است. نظر سنجی های جدید نشان می دهد بیشتر ساکنان نیویورک مخالف ساخته شدن مسجد در نزدیک مقرّ برجهای دوقلوی سازمان تجارت جهانی هستند. طبق آمار 52 درصد ساکنان نیویورک، مخالف ساخته شدن این مسجد هستند؛ اما 31 درصد خواستار ساخته شدن چنین مسجدی هستند و 17 درصد هم نظری در این باره ندارند. (1)
با توجه به شرایط فعلی و ملاحظه تحولات جهانی پیش بینی نگارنده آن است که در آینده ای نه چندان دور، رئیس جمهور آمریکا یک شخصیت مسلمان خواهد بود! اکنون باید سیر جریانات و سیاست های بین المللی را با دقت مورد مطالعه و ارزیابی قرار دهیم و خود را برای آینده ای آماده سازیم که جهان بر اساس محوریت و کانونیت «مسجد به عنوان بزرگترین و مؤثرترین پایگاه اسلامی، دچار تحولاتی اساسی و بنیادین گردد طرح مباحث استراتژیک و کاربردی در اندیشه حکومت جهانی از دیدگاه اسلام، هم اکنون ضرورتی دو چندان یافته است. بر اندیشمندان جهان اسلام فرض است که بیش از پیش به این مهم بپردازند و با نگاهی نوپردازانه ایده ها و تئوری های نوین را ارائه دهند.
پوچ گرایی غرب و رویکرد دوباره به فرهنگ مسجد (2)
علم گرایی افراطی غربیان موجب رشد پوچی گرایی و بی معنایی زندگی آنان شده است. کسانی چون فرانش کافکا، آلبر کامو، ساموئل بکت آرتور آداموف، ژان پل سارتر و اوژن یونسکو، حامی رویکرد پوچ گرایی هستند و این توهم را در قالب نمایش نامه، مقاله و کتاب به تصویر کشانده اند.
ژان فوراستیه نیهیلیسم (پوچ انگاری) را زائیده علم گرایی افراطی دانسته و می گوید: بنابر اندیشه های «سارتر» و «کافکا» که آثارشان را می توان پیامدهای منفی دانش تجربی و تحقیر و تخریب ارزش های سنتی دانست، انسان موجودی بی معنا و رها شده در جهان بی معناست و.... این گونه اندیشه های پوچ گرایانه و نیست انگاری، سراسر نمونه های ادبیات نوین غرب را آکنده است».
روژه دوپاسکیه در کتاب «سرگذشت اسلام» سرنوشت انسان می نویسد: با اعلام پوچی زندگی انسان و هیچ بودن جهان، زندگی در روی زمین برای بسیاری از غربیان به طور عملی معنا و مفهوم خود را از دست داده است.... چون در این تمدن غربی معنای انسان مفقود و مجهول است از این رو، امیدها و آرزوهای ژرف او نادیده و ناشناخته مانده است.
بی تردید بحران معنوی که امروز غرب معاصر را تحت سیطره خود قرار داده است، نقطه کانونی مسجد و پیام آزادی بخش دین را در مرکز توجه جهانیان قرار داده است. استاد شهید مطهری؛ سخنی زیبا در این زمینه گفته است: «امروز بیشتر دریافته اند که عالم گرایی محض و تربیت علم خالص از ساختن انسان تمام ناتوان است تربیت علمی،خالص انسان تک ساحتی می سازد نه انسان چند ساحتی. امروز، همه دریافته اند که علم محض به پایان رسیده است و یک خلا موجود در درجه اول یک خلا آرمانی است؛ خلائی در ناحیه مقاصد و غایات و آرمان ها است، خلائی است که به پوچ گرایی منتهی می شود». (1)
به راستی شواهد فراوانی امروز وجود دارد که نشان می دهد علم گرایی و عقل گرایی و عقل گرایی افراطی برای هدایت بشر، ثمری نداشته است و از سوی دیگر، رشد فزآینده دین گرایی و توجه به کانون عبادت، یعنی مسجد را در میان غربیان موجب شده است توده مردم غرب امروز به این نتیجه رسیده اند که فناوری، علوم تجربی محض و مادی گرایی صرف، نیاز معنوی انسان را برآورده نمی سازد. نشریه «دیلی تلگراف» می نویسد تحلیل گران اجتماعی می گویند یکی از علل توجه بیشتر مردم به مذهب، این حقیقت است که مانند گذشته در مذهب و علم دیگر ناسازگاری دیده نمی شوند. (2)
بدون تردید وقوع انقلاب اسلامی ایران و پیوند میان علم و دین در «مساجد»، دانشگاه ها و حوزه های علمیه ما در طول سه دهه پس از پیروزی انقلاب اسلامی نگاه جهانیان به دو مقوله علم و دین را عوض کرده است. «مسجد»، محلی است که دین و علم و معنویت در آن به یکدیگر گره می خورند و ترکیبی زیبا و جذاب فراهم می آورند و همین پیوند زیبا، امروز در سطح جهان مطلوب و گمشده حقیقی بشر است.
دکتر پنتی کاینن از محققان و استادان دانشگاه فنلاند می گوید در جهان امروز تمایل برای پذیرش دین به وجود آمده و این تمایل رو به افزایش است. (3)
همچنین پیتر «شولاتور» نویسنده و تحلیل گر سیاسی معروف در کشور آلمان در همایشی با عنوان اسلام و اختلاف های فرهنگ جهانی تصریح می کند که اکنون نهضت بازگشت به دین و مدینه فاضله آغاز شده است. (1)
از نگاه تحلیلی ما امروز هرگونه گرایش به دین و معنویت در جهان غرب گرایشی مجدد به سمت کانون عینی و خارجی دین، یعنی کانون مسجد شمرده می شود حال از خود بپرسیم که ما از این فرصت طلایی برای نشر و بسط فرهنگ اسلامی در جهان به چه میزان سود برده ایم؟! پیوند حقیقی میان دین و علم، معنویت و مادیت، دنیا و آخرت، عقل و دین و... آن هنگام عینیت فردی و اجتماعی پیدا می کند که ما در درون مسجد به عنوان پایگاه دین و عبادت مباحث علمی و کلاس های درسی در علوم و فنون جدید را ارائه دهیم و نیز در درون دانشگاه ها و مراکز و علمی مساجد و کانون سهل الوصول عبادت داشته باشیم. این مهم اقتضا می کند که ما در طراحی و مهندسی مجتمع های مسکونی مراکز علمی و دینی خود تجدید نظر کنیم و الگوهای ویژه ای به منظور تأمین اهداف بیان شده ارائه نمائیم.
کیفیت رخدادهای اجتماعی و مسیر تحولات سیاسی در هر جامعه ای مدیون مراکز قدرت و نهادهای تأثیر گذار اجتماعی است نهاد دین در میان نهادهای اجتماعی یکی از مؤثرترین نهادهاست و به تعبیر نگارنده این سطور فرانهاد است؛ چرا که دین در تمامی نهادهای دیگر مؤثر بوده و زیربنای سایر نهادها تلقی می شود.
همچنین تبلور قدرت دین در نماد عینی دین، یعنی مسجد عینیت می یابد امروز تحلیل گران جهانی به خصوص در غرب پی برده اند که در شرایط حاضر هیچ قدرت اجتماعی قوی تر از دین در جهان وجود ندارد». (2)
معنای سخن مذکور این است که در شرایط حاضر هیچ پایگاه اجتماعی به اندازه مسجد در بسیج توده مردم و نیروهای اجتماعی برای بهره گیری از قدرت اجتماعی، تأثیر گذار نیست. هفته نامه فرانسوی «نوول ابزرواتور» ضمن تحلیلی نویسد: مردم دنیا به طور روزافزون چه در شرق و چه در غرب، به طرف خداوند، مذهب و معنویت سوق پیدا می کنند». (3)
برای نیل به مرحله شکوفایی و فعلیت تمدن اسلامی و محوریت کانونی مسجد در عرصه جهانی توجه به راهبردهای و راهکارهای زیر ضروری به نظر می رسد.
تحلیل و بررسی اندیشه سکولاریزم و نقد مبانی آن با روش منطقی و فلسفی یکی از ضرورت های فلسفی و کلامی در حوزه های علمیه و دانشگاه ها است که ضروری است تا توسط علما و اندیشمندان جهان اسلام به طور جدی صورت گیرد.
در مرداد 1376 به مناسب سالگرد روز جهانی جوانان کاتولیک گردهمایی بزرگی با حضور پاپ ژان پل دوم برگزار گردید که در آن بیش از یک میلیون نفر به نیایش پرداختند. در این مراسم جوانان کاتولیک از 140 کشور جهان حضور داشتند. (1)همین طور جمعیت میلیونی از زنان سیاه پوست آمریکایی در فیلادلفیا اعلام کردند که اکنون زمان تقویت پیوند روحانی و معنوی در خانواده و جامعه سیاه پوستان فرا رسیده است. (2)صدها هزار نفر از مردم آمریکا که در اجتماع میلیونی مقدس به دعوت سازمان میثاق گردهم آمده بودند، به دعا نشسته و خواستار بازگشت معنویت به جامعه خود شدند (3)این وقایع و رخدادها و نظایر آن ها مانند مراسم 43 هزار نفری جوانان طرفدار مسیح به هدف آشنایی با ارزش های معنوی و ایمان شخصی و اجتماع 15 هزار نفری زنان آمریکایی در اهایو برای دعوت به یکتاپرستی و ارزش های مذهبی و معنوی به عنوان راهکار خروج از بن بست های اخلاقی نشان دهنده نیاز شدید بشر امروز به محوریت و کانونیت مسجد در رشد معنویت است.
کارشناسان بر این باورند که امروز برای برنامه ریزی و توسعه فعالیت های تجاری و امور بازرگانی توجه به مذهب یک ضرورت است. ما باید از این فرصت در جهت تحکیم اندیشه های تمدنی خود در سطح جهانی بهره بگیریم.
محققان گزارش می دهند که هم اکنون ایستگاه های رادیویی در آمریکا که برنامه های مذهبی پخش می کنند میلیون ها شنونده را به خود جذب کرده اند. (1)
همان گونه که ما امروز شبکه مستقلی به نام شبکه قرآن داریم باید شبکه ای مستقل با عنوان «مسجد» نیز تأسیس و راه اندازی کنیم تا بتوانیم مخاطبان داخل و خارج را برای جذب به مسجد به عنوان کانونی مؤثر، تغذیه نمائیم.
همچنین بر اساس گزارش شبکه خبری «رویتر»، یک چهارم کاربران بزرگسال اینترنت در آمریکا که حدود 28 میلیون نفر هستند به دنبال اطلاعات مذهبی و معنوی در این شبکه هستند که این رقم روزانه بالغ بر سه میلیون نفر می شود. (2)بنابراین سایت های متعدّد و گسترده با محوریت مسجد یک ضرورت انکارناپذیر است.
گرچه عقل و علم با دین تعارض ندارد اما به ظاهر، برخی آموزه های دینی نقلی، همچون مسئله خلقت انسان از گل و... با برخی تئوری های علمی و فلسفی تعارض دارد. ما باید در حرکت علمی و فرهنگی رو به فردی خود، این تعارض ها را تحلیل و بررسی کنیم و با حل آن ها بسترهای علمی و عقلی برای تعمیق گسترش آموزه های دینی فراهم نماییم.
بر اساس گزارش مؤسسه تحقیقاتی گالوپ در آمریکا حدود دو هزار عنوان کتاب در بازار وجود دارد که به موضوعاتی در مورد عبادت پرداخته اند این،تعداد سه برابر تعداد عناوینی است که در موضوعات چینی چاپ شده است به دلیل اقبال مردم به موضوعات دینی در جوامع غربی امروز حتی برای فیزیک دانان کیهان شناسان و منجمان غربی این نکته سودآور شده که در عنوان کتاب هایشان اسم خدا را بگنجانند.
گرچه در داخل کتاب کاری به خدا نداشته باشند؛ بنابراین عناوینی نظیر God And The New Physics و The Mind OfGod و... رایج شده است و علتش هم این است که اقبال عامه به این قبیل کتاب ها زیاد بوده است؛ زیرا بسیاری از مردم می خواهند تعارض بین علم و دینشان حل شود؛ زیرا به آن ها گفته شده است که باید بین این دو یکی را انتخاب کنند اما آنان هر دو را می خواهند. (3)
قرآن کریم می فرماید: وَنُرِيدُ أَن نَنَّ عَلَى الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا فِي الْأَرْضِ وَنَجْعَلَهُمْ أَغْتَةً وَنَجْعَلَهُمُ الْوَارِثِينَ؛ ما چنین اراده ای داریم که بر مستضعفان زمینی منت گذاریم و آنان را پیشوایان و وارثان زمین قرار دهیم». (1)
تعلق اراده الهی بر امامت و پیشوایی مستضعفان و وراثت زمین توسط آنان، جهت گیری و هدفمندی حرکت پویای امت اسلامی در جهت تثبیت ارزش های دینی در زمین را پیام می دهد. ظرفیت های موجود در جوامع بشری، نویدبخش آینده ای روشن در تاریخ بشری با محوریت دین و کانونیت «مسجد» است.
همان گونه که فروپاشی شوروی سابق و فرومایگی کمونیسم و اندیشه ماتریالیسم، بعید به نظر می رسید، اما عاقبت محقق شد. تفوّق اندیشه الهی بر سایر مکاتب و اندیشه های موجود در جهان و نیز عینیت یافتن «اندیشه دینی و مسجد محوری» در دنیای پیچیده امروز گرچه بعید به نظر می رسد، اما شدنی است و ما منتظر فردایی آن گونه هستیم.
1) قصص، آیه 5.
قرآن کریم
مطهری، مرتضی، انسان و ایمان، تهران، انتشارات صدرا.
جدید بناب، علی تحلیل بر عملکرد یهود در عصر نبوّت، قم، مرکز انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، چاپ دوم، 1385ه-.ش.
عملکرد صهیونیسم نسبت به جهان اسلام، قم، مرکز انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی رحمه الله علیه، چاپ دوم، 1385ه-. ش.
خبرنامه سیاسی، فرهنگی،اجتماعی،قم، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، شماره 1056، تاریخ 1389/4/27ه-. ش.
پییر آستون، میلتون یینگر، لگن ها وزن محمد دین و چشم اندازهای نو، ترجمه: غلامحسین توکلی، واحد کلام و فلسفه مرکز مطالعات و تحقیقات اسلامی، بوستان کتاب قم، چاپ دوم، 1380ه-. ش.
ساجدی، ابوالفضل دین و دنیای مدرن، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی رحمه الله علیه، 1387ه-. ش.
فصلنامه علمی و پژوهشی پژوهش و سنجش سال،هشتم شماره 25 (ویژه جهانی سازی)، بهار 1380
ماهنامه مهندسی فرهنگی، نشریه تخصصی شورای عالی انقلاب فرهنگی، سال سوم، شماره های 29 و 30، خرداد و تیر 1388ه-. ش.
مقاله حاضر به بررسی نقش مساجد به عنوان کانون قیام های اسلامی از آغاز تا انقلاب اسلامی می پردازد. این مقاله ابتدا به نقش عبادی و سیاسی مسجد در عصر پیامبر اسلام صلی الله علیه و اله پرداخته است. در این دوران، مسجد به منزله پایگاه اساسی تمامی فعالیت های عبادی و سیاسی مسلمانان بود و یکی از مهمترین کارکردهای آن، حرکت و جهاد بود؛ به گونه ای که انجام امور مربوط به مقدّمات فکری و اجتماعی اکثر غزوات در مسجد تدارک دیده می شد. سپس، نگارنده به نقش سیاسی مسجد کوفه می پردازد که مدتی محلّ تفسیر آیات قرآن، بیان سنت رسول خدا صلی الله علیه و آله و عرضه معارف اسلام و پایگاه ارشادها، هدایت ها و خروش های امام علی بوده است مسجد جامع دمشق نیز از جمله مساجدی است که کارکرد سیاسی مهمی داشته است؛ گرچه حکومت پلید،امویان به ویژه معاویه برای قرار دادن پوششی بر جنایات و مفاسد خویش، هر صبح و شام به این مسجد می آمد و به عنوان نماز جماعت و سخنرانی از آن استفاده می نمود، اما در همین مسجد بود که امام سجاد با بیاناتی شیوا و رسا، از فضایل اهل بیت سخن گفت و از حماسه کربلا و جنایت شقاوت پیشه گان اموی در کربلا گزارشی ارائه داد. با سخنان حماسی و روشن گر امام سجاد مسج د، یکپارچه مملو از فریاد،گریه شور و هیجان شد و ماهیت فساد و تباه کاری نظام استبدادی و اختناق اموی رسوا گردید. در نهایت نگارنده نقش مساجد را در قیام های علویان سربداران و قیام گوهرشاد و نقش مساجد در عصر کنونی در شکل گیری و پیروزی انقلاب اسلامی و جنگ تحمیلی مورد بررسی قرار داده است.
واژگان کلیدی:
مسجد، حماسه های اسلامی، مسجد کوفه جامع دمشق قیام های علویان قیام سربداران خشم مقدس قیام گوهر شاد فریاد،اعتراض انقلاب اسلامی، اوج گیری نهضت.
اشاره
مطالعه سیر تحولات و تاریخچه جنبش های سیاسی اجتماعی و حرکت های مردمی و انقلابی در ادوار گذشته، به ویژه تاریخ معاصر جهان که با هدف ایجاد اصلاحات و یا دگرگونی در ساختار نظام های حاکم بر جوامع بشری صورت گرفته نشانگر آن است که این جنبش ها همواره از خاستگاه و پایگاه ویژه ای برخوردار بوده اند؛ به عنوان نمونه می توان از انقلاب کبیر فرانسه که در سال 1789 میلادی به وقوع پیوست نام برد که خاستگاه و خیزشگاه آن، زندان باستیل در شهر پاریس بوده است. در انقلاب اکتبر 1917 میلادی در روسیه نیز محیط های کارگری، کارخانجات و جوامع دهقانی، نقش زمینه سازی و گسترش جنبش مارکسیستی را بر عهده داشتند. در میان مسلمانان نیز «مساجد» به عنوان مراکز شروع شکل گیری انقلاب ها و حرکت های مردمی در مبارزه علیه ظلم و ستم، به ویژه در دوران معاصر، نقش تعیین کننده ای داشته اند. در نوشتار مختصر به نقش عبادی و سیاسی مسجد از صدر اسلام تا پیروزی انقلاب اسلامی به عنوان کانون قیام های اسلامی می پردازیم.
مهمترین پدیده جغرافیایی در اسلام به شکل مسجد تجلّی می نماید خداوند، مسجدی را که از روز نخست بر پایه تقوا بنا شده شایسته تر می داند و می فرماید: المَسْجِدُ أُتِيسَ عَلَى التَّقْوَى مِنْ أَوَّلِ يَوْمٍ... «مسجدی که از اولین روز بر اساس تقوا بنا شده است...». (1)
مرحوم طبرسی در تفسیر معروف خود می گوید که مراد از این آیه شریفه هر مسجدی است که بر پایه طاعت الهی و نیت خالصانه برپا گردد. (2)البته وی قول های دیگری را یادآوری می کند و می افزاید که امکان دارد منظور آیه مسجد قبا یا مسجدالنبی باشد. علامه طباطبایی تأکید می نماید که این آیه شریفه به مسجد قبا نظر دارد و بین این مسجد و مسجد ضرار مقایسه ای ارائه می کند. (3)بنابراین، آنان که انگیزه ای غیر از پرهیزگاری و یکتاپرستی دارند نمی توانند به احداث مسجد همت گمارند و قرآن کریم افرادی را که مسجدی برای زیان به مسلمانان تقویت کفر و تفرقه افکنی میان مؤمنان ساختند، محکوم می کند. فرمان وحی از این مکان که به مسجد ضرار موسوم گردید، پرده برداشت و اهداف شوم بانیان آن را افشا کرد و به پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله دستور داد که در آن مسجد نماز نخواند و هرگونه فعالیتی در آن ممنوع است. (4)پیامبر گرامی سلی الله علیه و آله فرمانی صادر کرد تا بر اساس آن این مسجد را تخریب نموده و به آتش بکشند و به زباله دان
تبدیل کنند پس اغراض سیاسی منفی که از توطئه های دشمنان اسلام حکایت دارد، می تواند در لباس زهد و تقوا و حربه مذهب آشکار گردد و از این رهگذر به مسلمانان ضربه وارد کند و با ساختن مسجد مردم را فریب دهد و باید در برابر چنین نیرنگ هایی مراقب بود.
همچنین قرآن اجازه نداده است مشرکان در حالی که به کفر خویش گواهی می دهند، مساجد خدا را آباد کنند. این گونه اشخاص اعمال ناپسند دارند و در آتش دوزخ جاویدان هستند. (1)
در آیه ای دیگر به کسانی اجازه داده شده است تا مساجد را آباد و تعمیر کنند که به خدا و روز قیامت ایمان آورده و از خدا می ترسند و نماز را اقامه نموده و زکات می دهند. (2)
قرآن کریم کسانی را که از یادآوری نام خدا در مساجد توسط دیگران جلوگیری می کنند و در خرابی این اماکن می کوشند مصداقی از ستمکارترین افراد دانسته است. (3)امام صادق خطاب به یکی از یاران خویش به نام یونس بن یعقوب می فرماید: ستمگران را حتی در ساختن مسجد نیز یاری مکن؛ (4)زیرا هرگاه آنان بخواهند از این مکان پوششی برای ستم خویش بسازند، یاری رسانیدن به آنان در راستای تقویت بیدادگری است نه احیای مسجد؛ پس مسجد می تواند در گسترش عدالت اجتماعی نقش سازنده و مثبتی داشته باشد.
رسول اکرم صلی الله علیه و آله در ربیع الاول سال سیزدهم بعثت مکه را به قصد یثرب (مدینه) ترک نمود. آن حضرت بعد از پیمودن 400 کیلومتر در دوشنبه 12 ربیع الاوّل به دهکده قبا رسید که در دو فرسخی مدینه قرار داشت. پیامبر در این آبادی، شالوده مسجدی را ریخت که قبا نام گرفت خاتم رسولان این مسجد را برای قبیله بنی عمرو بن عوف بنا نهاد. آن حضرت به این مسجد توجه ویژه ای داشت و هر شنبه با پای پیاده یا سواره از مدینه به قبا می آمد تا در آن نماز بگذارد این همان مسجدی است که قرآن به عنوان اولین مکان عبادی مسلمانان بدان اشاره دارد و فضیلت نمازگزاری در آن طی روایاتی مورد توجه پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و ائمه هدی قرار گرفته است. (5)پیامبر گرامی که در مدینه نیز مسجدی را بنیان نهاد که تنها در آن نماز اقامه نمی گردید، بلکه مرکز فعالیت های فرهنگی و تبلیغی سیاسی مسلمانان تلقی شد. از بدو استقرار رسول خدا صلی الله علیه و آله در مدینه که مسجد، به منزله پایگاه اساسی تمامی فعالیت های عبادی و سیاسی مسلمانان قرار گرفت، یکی از مهمترین کارکردهای آن حرکت و جهاد بود و مقدمات فکری و اجتماعی اکثر غزوات در
مسجد تدارک دیده می شد و حضرت محمد صلی الله علیه و آله با بیان شیوای خود مسلمانان را در این مکان برای جهاد با کفاروم و مشرکان بسیج می نمودند. به یمن امنیتی که در این پایگاه توحید و عبادت وجود داشت، مردم برای گره گشایی امور اجتماعی به آن حضرت مراجعه می کردند و آن حضرت، مشکلات جامعه را برطرف می نمودند. در جوار مسجد صفه ای برای بینوایان و مهاجران تهی دست ساخته شد تا در آن جا بسر ببرند.
همین مسائل حکایت از آن داشت که در اسلام ایمان از مسائل اجتماعی و سیاسی جدا نیست و تنها یک آیین مذهبی معنوی نیست، بلکه با زندگی فردی و جمعی سر و کار دارد و ضمن آن که همه را به تقوا و پارسایی فرا می خواند از تدابیر در امور سیاسی و اصلاح اوضاع اجتماعی غفلت ندارد. (1)
امام خمینی قدس سره در این باره گفته است: «در صدر اسلام از همین مساجد جیش ها، ارتش ها، به راه افتاده، مرکز تبلیغ احکام سیاسی اسلام بوده هر وقت یک گرفتاری پیدا می شد صدا می کردند که «الصلوة بالجماعه»، [مردم] اجتماع می کردند و آن گرفتاری را طرح [ و حل] می کردند». (2)
بنابراین مسجد در ضمن این که مرکز عبادت و تربیت معنوی است کانونی برای مقاومت در برابر استبداد و سلطه گران و قوای استکبار است و بر همین مبنا تمامی فریادها خروش ها و نهضت های اسلامی به طور مستقیم و غیرمستقیم از مساجد سرچشمه می گرفت به همین دلیل مسجد در تاریخ پرفراز و نشیب اسلام و به خصوص تشیع بزرگترین پایگاه تجمع مردم و همچنین مهمترین خار در چشم حکومت های ظالم و جفاپیشه بوده است و همواره آنان در صدد بوده اند با شیوه های گوناگون این اماکن را به تعطیلی بکشانند؛ اما چون به طور مستقیم در برابر شور و احساسات اراده قوی و ایمان استوار مردم قرار می گرفتند، این جسارت و توان را در خود نمی دیدند که علنی در برابر افراد مسلمان بایستند بنابر این از طرق دیگری وارد می شوند و از آن جمله در چهره قداست و مذهب در می آیند و مسجد را تحت پوشش و استیلای خود در می آورند. البته مردم پس از چندی به این تزویر پی می بردند و با چنین حاکمانی به مخالفت برمی خاستند و یا از شرکت در مسجدی که تحت سلطه زورمندان بود اجتناب می نمودند و اگر امکان اقتداری را به دست می آوردند این مکان مبارک و مقدس را از سلطه آنان می رهانیدند.
در طول تاریخ تمامی قیام ها از سرچشمه مسجد جرعه نوش بودند و فریاد بیدار باش و حرکت عمومی از بالای منابر سر داده می شد و مردم بعد از سخنرانی های آتشین روشنگر و کوبنده که توسط گویندگان متعهد
و مسئول ایراد می گردید به کوچه ها و معابر می ریختند و در برابر حکومت های ظلم پیشه به نبرد می پرداختند و یا مرگی با غیرت را پذیرا می شدند یا بر تباهی غلبه می یافتند. با این وصف می توان گفت مسلمانان عظمت و ابهت معنوی و سیاسی خود را باید مرهون مسجد بدانند و این سنگرهای تسخیر ناپذیر بودند که بزرگترین نقش را در این راستا ایفا کردند و بزرگترین سد در برابر هر جریان ضد ارزشی بوده و هستند.
کوفه که در آغاز برای استقرار رزمندگان اسلام به وجود آمد بر کانون مرکزی مسجد شکل گرفت و نخستین محلی که جزو مساجد چهارگانه به شمار می رود مسجد کوفه بود این مکان، مدتی محل تفسیر آیات قرآن بیان سنت رسول خدا صلی الله علیه و آله و عرضه معارف اسلام و پایگاه ارشادها، هدایت ها و خروش های حضرت علی بوده است. در همین مسجد آن حضرت از دو چهرگان و مؤمنان سست ایمان گلایه می کند و زمینه حرکت و مبارزه با پیمان شکنان (ناکثین) و ستم پیشگان (قاسطین) و آشوب طلبان مارقین) را فراهم آورد. آن حضرت سرانجام در محراب همین مسجد در سپیده دم نوزدهم رمضان سال چهلم هجرت به شهادت رسید. (1)
در مسجد کوفه، امام حسن مجتبی ضمن خطابه ای تاریخی از اهل بیت و حق مسلّم آنان در خلافت سخن گفت و چون احساس نمود معاویه دست به عصیان زده و افرادی را برای اخلالگری تقویت می کند در پاسخ به این ستیزه جویی مؤمنان را بسیج نمود تا با معاویه به نبرد برخیزند؛ اما به دلیل شرایطی که در سپاه خود می دید و تبلیغات منفی امویان و نفوذ خوارج و وابستگان دشمنان در میان نیروهای مردمی امام جنگ را ترک نموده و به صلح روی آورد طرفین در مسجد کوفه اجتماع کردند و امام با بزرگواری و متانت خاصی بر منبر قرار گرفت در بخشی از بیانات خویش فرمود: معاویه چنین وانمود کرده که او را شایسته خلافت دیده ام، ولی او دروغ می گوید. بر اساس قرآن و قضاوت رسول اکرم صلی الله علیه و آله ما از همه کس به حکومت اولی تر هستیم. (2)
مختار بن ابو عبیده ثقفی برای مجازات جنایتکاران اموی که در کربلا شرارت کرده و کارنامه ای ننگین از خود به جای نهاده بودند، در کوفه قیام کرد. مرکز خیزش وی مسجد جامع این شهر است. او پس از مسلط شدن بر اوضاع شهر در مسجد مذکور برای مردم خطبه ای حماسی خواند سپس مراسم بیعت با وی با شور و هیجان وصف ناپذیری آغاز شد. (3)
یکی از مهمترین حوادث دردناک تاریخ اسلام حکومت جابرانه امویان است. معاویه بنیان گذار این سلسله ملعون از سال 41 تا 60 هجری بر سرزمین شام حکومت کرد ولی عامل دوام سلطه اش، سیاست بازی و دورویی بود و ماهیت شرک و ستم را در پرده ای از ریا و تزویر مخفی کرد و تنها پایگاه تبلیغات مسموم وی در جهت انحراف افکار مردم از مسیر صحیح اسلام و مشحون نمودن اذهان از یاوه سرایی ها و تهمت ها علیه عزیز ترین بندگان خدا، مسجد جامع دمشق بود بعد از وی فرزند فاسدش همانند او از این مکان مقدس استفاده سوء کرد و آن را بهترین جایگاه قدرت پوشالی خود می دانست و برای قرار دادن پوششی بر جنایات مفاسد خویش هر صبح و شام به مسجد می آمد و به عنوان نماز جماعت و سخنرانی از آن استفاده می نمود؛ اما حادثه ای به وقوع پیوست که سیمای کریه او را افشا ساخت. امام سجاد و عده ای از بازماندگان حادثه نینوا، بعد از حماسه عاشورا به عنوان اسارت به شام انتقال یافته و در خرابه ای اسکان داده شدند. روزی یزید امام چهارم را به این مسجد فراخواند و در حضور آن امام همام از خطیب مزدوری خواست بر فراز منبر برود و از فضایل بنی امیه و معایب دشمنان و علیه آل ابی طالب مطالبی بر زبان جاری نماید.
امام زین العابدین چون این سخنان یاوه و باطل خطیب را شنید روی به آن سخنران نمود و فرمود: وای بر تو، رضایت مخلوق را به خشم خداوند برتری دادی؛ پس جایگاهت در آتش است. آن گاه از یزید خواست تا اجازه دهد وی بر منبر مسجد رفته و مطالبی بگوید که مایه خوشنودی خداوند و ثواب برای حاضران در مسجد باشد. یزید در آغاز نپذیرفت؛ ولی با اصرار مردم قبول کرد و با کراهت اجازه داد تا امام به منبر برود. حضرت علی بن الحسین طی بیاناتی شیوا و نافذ از فضایل اهل بیت سخن گفت و از حماسه کربلا و جنایت شقاوت پیشه گان اموی در کربلا گزارشی ارائه داد و با سخنان حماسی و روشنگر خویش مسجد را یکپارچه مملو از فریاد گریه شور و هیجان نمود و ماهیت فساد و تباهکاری نظام استبدادی و اختناق اموی را رسوا ساخت و پایه های لرزان آن را رو به ویرانی نهاد یزید که از این افشاگری سخت هراسناک گردید، به فکر چاره ای افتاد و مؤذن را فرمان داد که اذان بگوید تا از این راه جلوی سخنان امام را بگیرد، ولی حضرت سجاد از این سرود زیبای توحید هم بهترین استفاده را نمود و عباراتی از آن را برای هدایت مردم به سوی حقایق ناب و حاکمیت عدالت اسلامی به کار گرفت. (1)
1) خطیب خوارزمی، مقتل الحسين للخوارزمی، ج2، ص72 و 73؛ شیخ مفید، ارشاد، ص246؛ ابن نما حلّی ساحلی، مثیر الاحزان، ص104.
از حوادث مهم سیاسی در ایام امامت امام صادق قیام زیدبن علی در کوفه است. حرکتی که وی آغاز کرد، نشان از نفوذ علویان در میان مردمان عراق دارد. او با بهره مندی از چشمه پرفیض پدر، یعنی امام سجاد ضمن آن که به فضائل و معارفی آراسته بود خود را برای خیزشی علیه هشام بن عبدالملک، خلیفه وقت اموی، مهیا نمود وقتی وی به کوفه،آمد شیعیان و علاقه مندان به خاندان عترت در مسجد جامع کوفه گروه گروه نزدش می آمدند و با وی بیعت می کردند؛ چون زمان قیام نزدیک گردید، زید به یاران و هواداران وعده داد در چهارشنبه اوّل صفر 122 هجری خروج خواهد نمود ولی وقتی خبر مزبور به گوش والی وقت کوفه یوسف بن عمر رسید بیعت کنندگان با زید را در مسجد تحت فشار سختی قرار داد و فقط از میان 1500 نفر حامی زید 300 نفر موفق شدند به وی بپیوندند. در این میان نضر بن خزیمه که از یاران نزدیک زید بود، به او گفت مردم را در مسجد حبس کرده اند ما را به سوی ایشان ببر؛ زید چنین کرد. اصحابش وقتی به مسجد رسیدند پرچم های خود را از بالای درب ها داخل مسجد می نمودند و می گفتند: ای اهل مسجد بیرون آیید و به ما ملحق شوید؛ اما از آن سوی سپاه اموی بر این حامیان، سنگ پرتاب می کردند و نبردی سخت بین دو طرف در گرفت و باران تیر به سوی مبارزان بارید و اگرچه آنان فداکاری و مقاومت کردند، ولی این قیام با شهادت زید به پایان رسید. برخی از مورّخان گفته اند که عده ای از کوفیان دعوت زید را نادیده گرفتند و ماندن در حبس و گرفتار شدن در محاصره دشمن را بر پیوستن به فرزند امام چهارم ترجیح دادند. (1)
در عصر امام کاظم یکی از نوادگان امام حسن مجتبی به نام حسین بن علی بن حسین که شخصیتی ممتاز و مسلمانی راستین بود در هشتم ذی حجه سال 169 ه-.ق در زمان خلافت هادی عباسی بر ضد حکومت ستمگر وقت قیامی را در سرزمین فخ حوالی شهر مکه، سامان داد. این خروش مقدّس از مسجد النبی آغاز شد و روزهای اوّل انقلاب، مسجد مرکز جنب و جوش و هیجان های مردم بود و در این مکان ستاد فرماندهی نهضت تشکیل گردید رهبری قیام همراه با جمعی از شیعیان و علویان وارد مسجدالنبی گردید و در حالی که لباس و عمامه سپیدی پوشیده و شمشیری برهنه در دست داشت، بر فراز منبر رفت و انگیزه نهضت و علت آن را به طور اختصار بیان داشت. در آن سال، جمعی قابل توجه برای زیارت بارگاه نبی اکرم علیه به مدینه آمده بودند و در روز انقلاب و طی مراسم بیعت، در مسجد حضور داشتند. به طوری که مسجد از افراد پر شده بود پس از انجام این مراسم نیروهای مبارز در این مکان گرد آمدند و مسلح شده و آماده دفاع و منتظر واکنش دشمن گردیدند. سرانجام پاسبان های مدینه که خالد بربری فرماندهی آنان را عهده دار بود به استمداد 200 نفر به سوی مقر فرماندهی انقلاب یعنی مسجد یورش بردند
1) برای مطالعه تفصیل این قیام رک کریمان حسین، سیره و قیام زید بن علی؛ مقدم، عبد الرزاق، رهبر انقلاب کوفه، ترجمه عزیز الله عطاردی
و بدین گونه درگیری آغاز شد؛ اما طرفداران حسین گروه های مهاجم را عقب زده و از مسجد بیرون راندند و موفق گردیدند که فرمانداری مدینه را تصرف کنند و در روز سوم،قیام شهر به طور کامل در تصرف قوای قیام فخ بود. سپاه فاتح از مدینه به سوی وادی فخ رسیدند و در آن جا نیرویی اندک با انبوه نیروهای دشمن با وضعی نابرابر درگیر شدند که منجر به شهادت رهبری قیام و تعدادی از یارانش گردید. اگرچه رهبر قیام در این حرکت مقدس شکست خورد اما در ابتدای پیروزی افتخار می کرد که به عنوان ذریه ای از رسول خدا عبدالله در مسجدالنبی بر روی منبر پیامبر با مردم سخن می گوید و از این مکان به مبارزه با ظلم و جفا برخاسته است. (1)
تهاجم متوالی مغولان به قلمرو جهان اسلام تعادل سیاسی و امنیتی را بر هم زد. با وجود این بر اثر فروپاشی دستگاه عباسیان توسط این قوم برخی فرق شیعه بال و پر گرفتند و رشد کردند. در این میان با تلاش های بی وقفه خواجه نصیر طوسی و ابن مطهر حلبی، مذهب شیعه اثنی عشری به حیات فکری و ارزشی خود ادامه داد و موفق گردید راه را برای پیروزیهای آینده هموار سازد.
شیخ خلیفه، روحانی شیعه و انسانی پرهیزگار که از اهالی مازندران بود به سرزمین خراسان مهاجرت نمود و در مسجد جامع سبزوار به وعظ و خطابه و ارشاد مردم پرداخت و سخنان این دانشور عارف عده کثیری را به سوی او جذب کرد و بسیاری از مردم پیروش شدند و بدین ترتیب آوازه شهرتش در اطراف و اکناف پیچید و صاحبان قدرت را به هراس افکند. عده ای که از راه مکر و ریا بر مردم سلطه داشتند با افشاگری های او منافع خود را در خطر،دیدند از این رو، حاکمان وقت در دو بعد سیاسی و عقیدتی علیه وی به مبارزه برخاستند؛ ولی شیخ خلیفه به عنوان دانشوری عارف با توجه به فضای سیاسی جدیدی که برای علمای شیعه پدید آمده بود، به کار خود ادامه داد برخی علمای وابسته به دربار فتوایی صادر کردند با این مضمون که شخصی در مسجد ساکن است و از دنیا حدیث می گوید و چنین کسی واجب القتل است؛ سپس صورت فتوا را برای سلطان ابوسعید فرستادند تا متن آن را تأیید کند ولی وی امتناع کرد و گفت من دست به خون این فرد نمی آلایم؛ اما معاندان بعد از نقشه های زیادی که به اجرا در آوردند به هدف خویش رسیده و این عالم شیعی را شهید نمودند و شیخ حسن جوری شاگردش راه او را ادامه داد و از پایگاه مسجد برای مبارزه با ستیز و ستم، قیام سربداران را رهبری نمود و پیروانش اغلب کسبه عادی بودند. حرکت سیاسی این روحانی شیعی در آغاز از موضع مسجد حالت مخفیانه داشت و بعدها وقتی مبارزه آغاز
1) ابوالفرج اصفهانی، مقاتل الطالبیین، ص298؛ بحارالانوار، ج 48، ص 165؛ تاریخ طبری، ج 8، ص 194.
گردید صورت علنی به خود گرفت تاریخ آغاز قیام سال 736 ه- ق.است آنان در اندک مدتی قوای کمکی علاء الدین محمد وزیر را در هم شکستند و پیروزی از آن سربداران شد و پس از حملات و جنگ و گریزهای متوالی شهر سبزوار را تسخیر کردند و آن جا را پایگاه عملیاتی خود قرار دادند امیر عبدالرزاق، از افراد شجاع سربدار، پس از این فتح در سال 737 ه-ق در مسجد سبزوار خطبه به نام خود خواند و اعلام استقلال کرد، در این حال شیخ حسن با اقداماتی که دشمنانش علیه او انجام دادند توسط ارغوان شاه، دستگیر شد و در قلعه بلرز محبوس گشت. زمانی که امیر وحیدالدین مسعود بعد از قتل برادر (عبدالرزاق)، روی کار آمد تصمیم گرفت شیخ حسن را از حبس برهاند استخلاص این روحانی عملی گردید و او از زندان به سبزوار آمد و رهبری مذهبی حرکت سبزوار را همچون گذشته عهده دار گشت امیر مسعود با کمک شیخ حسن و پیروانش لشکر ارغون شاه را پراکنده ساخت و سیطره سربداران را تا نقاط دور دست کشانید. (1)
آن چه که قیام سربداران را ممتاز و برجسته می نماید این است که درون مایه اش مذهبی و شیعی بود و مرکز شکل گیری فکری و سیاسی آن مسجد است در جنبش سربداران سمرقند نقش اصلی را ایفا می کند رهبر آن مولانازاده سمرقندی رهبری مقاومت مردم این سامان را در برابر مهاجمان مغول به عهده گرفت. قبل از شروع قیام مردم از اقشار گوناگون در مسجد جامع شهر گرد آمدند تا در این خصوص به مشورت بپردازند مولانازاده تیرانداز و دلیر در حالی که شمشیر حمایل،کرده آرام آرام بر بالای منبر مسجد آمد و پس از سلام بر حاضران آواز برآورد که امروزه کفار به تخریب قلمرو مسلمانان و کشتار آنان پرداخته، در این مورد نباید کوتاهی کنید روز قیامت از شما می پرسند که چرا با وجود توانایی خاموش ماندید. جهاد و رفع اذیت از خود کردن و غم صلاح مسلمانان خوردن همچون ادای نمازهای پنجگانه و روزه ماه رمضان فرض است. در این زمان از میان شماها که در این خانه خدا حاضر شده اید کدامیک به این امر عظیم قیام می نمائید؛ هر چه در دل دارید بگویید و رضا مدهید که کار دین عقب بماند. گرایش مردمی که در مسجد جامع شهر گرد آمده اند، نسبت به مواعظ و هشداری های مولانا متفاوت است. خواص مرفه از این که خود را برای هدفی والا به خطر بیاندازند شانه خالی می کنند؛ ولی عموم مردم که رنج دیده و بلا خورده اند برای حفظ دین و صیانت از قلمرو مسلمانان آماده جانفشانی هستند ناگهان مولانا تیغ از نیام کشید و بر گردن خود نهاد و روی به مردم کرد و گفت من آماده فداکاری هستم و این وظیفه بزرگ را پذیرا گردیدم؛ شما چه می گویید؟ این چنین بود که رهبری قیام را در برابر مغولان پذیرا گشت و قدرتش در این حرکت به حدی بود که اهالی به اشاره اش آماده هر گونه ایثاری بودند. آنان پس از مقدمات و تدارکات لازم بر شهر مسلّط شدند و حدود شش سال و هفت
1) آژند، یعقوب، قیام سربداران، ص40 - 24.
ماه، از پاییز سال 766 ه- ق تا بهار سال 767 ه- ق به طور مستقل بر این ناحیه حکومت کردند؛ اما وقتی دشمن مغرور وارد سمرقند،شد آن ها پس از این مدت با حیله و نیرنگ تاتاران مغول قتل عام شدند و مولانا سمرقندی به دلیل نفوذ عمیق مذهبی از مرگ رهایی یافت. (1)
انگیزه اصلی این قیام همان مذهب است و این عامل از لابه لای سخنان مولانا در مسجد جامع به طور کامل مشهود است کانون شکل گیری این قیام نیز مقدس ترین مکان سمرقند، یعنی مسجد جامع بود.
میرزا مسیح مجتهد استر آبادی، متوفی به سال 1263 ه-.ق، از فقهای قرن سیزدهم و شاگرد میرزای قمی است که در تهران به بحث و درس و تربیت شاگردان مشغول بود. هنگامی که وی در مسجد جامع تهران پرتوافشانی می کرد بر اثر بی کفایتی شاهان قاجار و زورگویی های روس معاهده های ننگینی تحت عناوین ترکمانچای و گلستان به ایران تحمیل گردید گریبایدوف روسی که فردی متکبّر و جاه طلب بود، در پنج رجب 1244 ه-.ق برای اجرای یکی از بندهای قرارداد ایران و روس از جمله استرداد اسرا و دریافت غرامت، به ایران آمد و خواست از روی تحقیر و توهین مردم کار خود را سریع انجام دهد و او به بهانه جستجوی گرجیان و روس های پناهنده به حریم خانههای مسلمانان تجاوز کرد و در پی تعقیب زنان گرجی برآمد؛ در حالی که بسیاری از آنان از زمان آغا محمدخان قاجار، مسلمان شیعه شده و به عقد ازدواج مردمان مسلمان ایران در آمده و صاحب فرزند بودند گریبایدوف این بانوان را با تهدید و ارعاب و ضرب و جرح به سفارت روس انتقال داد و در این مکان نیز با آنان بنای بدرفتاری نهاد. زنان با تقاضای وی و همراهانش مخالف بودند به
وسیله ذکر و خواندن قرآن به صورت دسته جمعی تنفّر خویش را از سفیر و دیگر کارگزاران روس اعلام کرده و فریاد استغاثه خود را به گوش علمای تهران رسانیدند. ضمن آن که مجتهدان شهر وظیفه خود دیدند تا از حریم ارزش ها و شرافت دینی حمایت کنند مردم نیز به آنان مراجعه و تقاضای اقدام فوری و مؤثر نمودند.
طبیعی بود که مردم به سراغ مجتهد برگزیده ای می روند که در سنگر مسجد جامع به تنویر افکار عمومی می پردازد و او کسی جز میرزا مسیح مجتهد نبود. سرانجام روز حادثه فرارسید و مردم مسلمان تهران با هدایت علما و فتوای میرزا مسیح، در روز ششم شعبان 1244 ه-ق در مسجد جامع تهران اجتماع کردند و از این کانون توحید و تقوا به سوی لانه فسادی که گریبایدوف ایجاد کرده بود روانه شدند تا حکم اسلام را مبنی بر آزاد نمودن زنان مسلمان از دست متجاوزان،روس به اجرا در آوردند. جمعیت وقتی به درب
1) منتخب التواریخ، معین الدین نطنزی، ص222 به بعد؛ سمرقندی عبد الرزاق، مطلع السعدین، به اهتمام عبدالحسین نوایی، ص331 و 33.
سفارت رسیدند، ضمن کنترل خشم و هیجان خویش خواسته های بر حق و منطقی خود را مطرح کردند؛ ولی گریبایدوف به جای بردباری در مقابل مسلمانان دستور تیراندازی داد و نوجوان 14 ساله ای را که جلوی جمعیت بود، به شهادت رسانید. مردم پیکر وی را به مسجدی در آن حوالی آورده و بر سر جنازه اش به سوگواری پرداختند و برای گرفتن انتقام با هجوم دسته جمعی وارد سفارت گردیدند و با افراد آن درگیر شدند و بر اثر آن 38 نفر از ساکنان سفارت، از جمله گریبایدوف و 80 نفر از مردم کشته شدند. دولت روسیه از راه تهدید، از دولت ایران خواست تا رهبر قیام را تبعید کند؛ اما وقتی خبر مزبور به آگاهی مردم رسید، آنان با تظاهرات وسیعی اعتراض خود را با این برنامه اعلام کردند. پس از سرکوبی اهالی تهران، در هشتم صفر 1245 ه-.ق میرزا مسیح را به مسجد شاه امام خمینی کنونی آوردند و وی را مجبور کردند تهران را به مقصد عتبات عالیات به عنوان تبعید ترک کند. (1)
همزمان با اجباری شدن کلاه بین المللی (شاپو) زمزمه های حجاب زدایی از سوی رژیم رضاخان بلند می شود و نطق هایی برای آماده سازی اذهان عمومی ایراد گردید؛ اما برخلاف پیش بینی تئوریسین های وابسته به استعمار و پس از جنگ های روانی شدید که علیه روحانیت ترتیب دادند علمای مشهد با شنیدن این زمزمه ها و گفتار دولتی ها به طور مخفی جلساتی برگزار می کنند. در یکی از این نشست ها، پیشنهاد می شود که آیت الله حاج آقا حسین قمی به تهران برود و به طور مستقیم با رضا شاه مذاکره کند؛ اما حاج آقا حسین قمی در باغ سراج الملک شهرری بازداشت و ممنوع الملاقات می گردد.
از آن سو مسجد گوهرشاد مشهد چند روزی است که محل اجتماع و سخنرانی علیه کشف حجاب است و با بازداشت این روحانی برجسته اجتماعات مزبور هر لحظه وسیع تر و اعتراضات گسترده می شود و سخنرانان در مسجد گوهرشاد با کلامی آتشین تر به افشاگری می پردازند گردهمایی فزاینده مردم در مسجد مزبور، همراه با سخنرانی های روحانیان،بیدار نزدیک بود تا پایه های نظام سلطه استعماری را در هم بریزد؛ اما صبح روز جمعه 10 ربیع الثانی 1354 ه- ق (20) تیر 1314 ه- ش) قزاقان مستقر در مشهد برای متفرق ساختن مردم وارد عمل می شوند و بر روی آنان آتش می گشایند و یک صد نفر را کشته و زخمی می کنند؛ ولی اهالی مشهد و حومه متفرّق نمی گردند و مقاومت می نمایند مهاجمان مسلح که دستوری برای این خیانت از مرکز یا فرمانده خود دریافت نکرده بودند از برابر مردم عقب نشینی می کنند.
1) تفصیل این قیام را در کتاب میرزا مسیح مجتهد و فتوای،شرف به قلم نگارنده مطالعه فرمایید.
پس از این یورش مردم اطراف مشهد با ابزارهای کشاورزی و بنایی به سوی مسجد سرازیر می گردند و مسجد لبریز از جمعیت معترض می شود غذای مورد نیاز افراد متحصن در مسجد از بیرون توسط حامیان قیام تأمین می گردد. زنان خواستار شرکت در خیزش گوهرشاد هستند و مسجد با زدن چادری برای بانوان شجاع و دلیر مهیا می شود.
روز شنبه 11 ربیع الثانی 1354 ه-ق برابر با 2 تیر 1314، مسجد دیگر جای سوزن انداختن نبود. شعارهایی ضد سلطنت و کلاه بین المللی و ضدّ حجاب زدایی داده می شود مردم یکپارچه در مسجد سرود مقاومت سر می دهند. عوامل رژیم نگرانی خود را به مرکز خبر می دهند؛ اما رضاخان دستور می دهد اجتماع کنندگان در مسجد را به شدت سرکوب نمایند. سران قشون و شهربانی قوای خود را هماهنگ می کنند. قزاقان در اطراف مسجد مستقر می گردند. اسدی، نایب التولیه که از کشتاری خونین در آینده ای نزدیک اطلاع دارد، نیز می داند عده ای مجتهد برجسته در مسجد هستند به بهانه مذاکره آنان از مسجد خارج می نماید. پاسی از نیمه های شب 12 ربیع الثانی گذشته بود که صدای غرش مسلسل های قزاقان، خراسان را به لرزه افکند و صدای شیپور جنگ از همه طرف بلند شد. گروهی از دژخیمان اسلحه به دست، به داخل مسجد رفتند و عده زیادی را کشتند و به هیچ کس رحم نمی کردند وقتی سپیده سرزد نه صدای گلوله ای بود و نه ذکر فریاد معترضان از مسجد شنیده می شد و قزاقان با کشتن بیش از دو هزار نفر تا پنج هزار نفر و اسیر کردن 1500 نفر و بازداشت نمودن عده ای از روحانیان موفق شدند تا قلب مقاومت مسجد گوهرشاد را درهم شکنند و دل استعمارگران را شاد کنند و ارباب خود یعنی رضاخان را راضی نمایند؛ اما آنان نتوانستند آوازهای استقامت و دفاع از ارزش های الهی را به بند کشند و کوس رسوایشان به صدا درآمد. (1)
به دنبال دستور امام خمینی قدس سره از اوّل محرم سال 1383 ه-.ق، مجامع و محافل کثیری در سراسر کشور برای روشنگری و افشای رژیم وابسته به استکبار پهلوی برگزار شد و در دسته های سینه زنی و زنجیرزنی، شعارهای انقلابی مطرح گردید. از جالب ترین این برنامه ها تظاهرات روز عاشورای تهران بود که از مسجد حاج ابوالفتح واقع در میدان شاه سابق آغاز گشت. در این حرکت جمعیت به گروه های متعدد تقسیم شدند و ضمن نظم و سازمان دهی هر گروهی شعار مخصوص خود را داشت. جالب این که اقشار دانشجویی، روحانی، بازاری، کارگر و دهقان در این خشم مقدّس حضور داشتند. تصویر امام خمینی و جملاتی از حضرت
1) سینا واحد، قیام گوهرشاد، ص50 - 47؛ بصیرت منش، حمید، علما و رژیم رضاخان، ص470 - 467.
امام حسین علیه السلام زینت بخش صفوف عزاداران بود. تظاهر کنندگان صبح روز عاشورا شروع به حرکت کردند و ساعت سه بعد از ظهر پس از عبور از مسیر ری، بهارستان مخبرالدوله دانشگاه و بازار در مسجد شاه (مسجد امام خمینی به گردهمایی خود خاتمه دادند. این تظاهرات که از مسجد آغاز و به مسجد ختم گردید، تبلور عینی اقشار مختلف جامعه به خصوص بازاریان و دانشجویان بود که در حمایت از روحانیت و مخالفت با رژیم پهلوی پای به میدان نهاده بودند. (1)
مساجد سید عزیز الله شیخ علی امین الدوله و آذربایجانی ها نیز به عنوان محل شکل گیری هسته های مبارزاتی اهمیتی ویژه داشتند و مرکز ارتباط روحانیان و بازاریان بودند نقطه عطف این مبارزات با روی کار آمدن اسدالله علم و اجرای طرح انجمن های ایالتی و ولایتی آغاز شد و به مبارزه علنی علما و بازاریان و سایر طبقات با رژیم پهلوی مبدل گشت به دنبال سخنرانی امام خمینی رحمه الله علیه در خرداد 1342، در مسجد سید عزیز الله مراسم دعا و نیایش برگزار شد و در پی آن علمای وقت آیات محترم خوانساری، بهبهانی و تنکابنی در این مسجد متحصن شدند در پی این اقدام مساجد دیگر نیز وارد عمل شدند و مبارزات مردمی در کشور افزایش یافت و سخنرانی هایی در مساجد فوق به تأسی از امام خمینی رحمه الله علیه توسط آیت الله خوانساری و حجج اسلام فلسفی و تنکابنی برگزار شد؛ به نحوی که عمّال رژیم پهلوی در خرداد 1342 مسجد عزیزالله را که در چهارسوق بازار تهران قرار داشت تعطیل کردند. با وجود این شدّت مبارزات مردمی به حدی بود که اسدالله علم ناچار به لغو تصویب نامه مورد اشاره گردید. مسجد سید عزیزالله همچنان جایگاه خود را در مبارزات ضد پهلوی حفظ نمود و در سال های 1346 تا 1350 ه- ش محل موعظه استاد فلسفی و مرکز تجمع مبارزان بود. در ماه رمضان سال 1371 ه- ق (1331 ه- ش)، قرار بود که حجت الاسلام فلسفی در مسجد شاه (امام خمینی کنونی) سخنرانی کند؛ اما چون مطلب ایشان به قول عوامل رژیم تحریک کننده بود، عده ای از افراد شهربانی داخل مسجد شدند و اجازه ندادند وی بر منبر برود و بدین گونه بعد از مراسم آن ایام این مسجد به تعطیلی کشانیده شد. از آن سو، فرمانداری نظامی تهران در اطلاعیه ای به وعاظ هشدار داد به هیچ وجه در منابر حق صحبت کردن در مورد مسائل سیاسی را ندارند امام خمینی رحمه الله علیه که در زمان تعطیل گردیدن مراسم مسجد شاه در همدان بودند از این برنامه اظهار نگرانی نمود. علمای قم و تهران و ائمه جماعات برخی شهرستان ها هم در بیانیه های جداگانه ای تأسف خویش را از این بابت اعلام کردند. (2)
این مسجد در حوادث 15 خرداد 1342 نیز کانون مهمّی به شمار می رفت به دنبال اعلام مراجع و اعلام
امام خمینی رحمه الله علیه به برگزاری مراسم و مجالس عزاداری به صورتی پررنگ تر در عاشورای سال 1382 ه-.ق، مردم به صورت دسته های عزادار در خیابان های تهران ظاهر شدند و با سر دادن شعار «خمینی خدا نگه دار تو، ملت طرفدار تو»، حمایت خویش را از امام و مخالفت خود را با رژیم شاه اعلام کردند. آنان به بازار تهران آمدند و از طریق خیابان مولوی به مسجد شاه (امام) رفتند. در این تظاهرات یکی از دانشجویان ضمن سخنرانی پشتیبانی دانشجویان را از نهضت امام خمینی رحمه الله علیه اعلام کرد ساعت 16 همان روز، مردم پس از تظاهرات به مسجد بازگشتند و پس از استماع سخنرانی آیت الله مکارم شیرازی که در تقبیح اعمال رژیم پهلوی صورت گرفت، در حالی که شعار خمینی خمینی خدا نگه دار تو بمیرد بمیرد دشمن «خونخوار تو» سر می دادند به سوی میدان سپه به راه افتادند و در اثنای حرکت، عده کثیری به آنان ملحق شدند. آنان بعد از تظاهرات در بازار به مسجد حاج ابوالفتح رفتند و در مجلس ماتمی که روحانیان برگزار کرده بودند حضور یافتند در آن جلسه مقرر گردید که تظاهرات روز بعد از مسجد شاه (امام) ادامه بدهد. (1)
مسجد شیخ عبدالحسین در بازار تهران واقع است که به مسجد ترک ها یا آذربایجانی ها موسوم است. این مکان توسط وصی میرزا تقی خان امیر کبیر از ثلث اموال شیخ عبدالحسین تهرانی مشهور به شیخ العراقین ساخته شد. این مسجد نیز مرکز فعالیت نیروهای مذهبی تبلیغی و سیاسی بود، مرحوم فلسفی در شب عاشورای سال 1383 ه- ق (1342 ه- ش) در این مکان بحث هایی را آغاز کرد که گزارش هایی از منبرهای ایشان در اسناد ساواک و شهربانی آمده است جالب آن که اسدالله علم نخست وزیر وقت و نصیری (رئیس ساواک) برخی امرای ارتش و عده ای ساواکی مستمع سخنان وی بودند. جمعیت به قدری زیاد بود که فلسفی از طریق پشت بام به مسجد رفت. وی در این منبر، مسجد را کانون جنبش معرفی کرد و از استیضاح دولت علم توسط روحانیت قدرت علما جنایت رژیم در مدرسه فیضیه و ایجاد محیط رعب و وحشت در قم سخن گفت. به همین دلیل حجت الاسلام فلسفی را دستگیر و به زندان شهربانی انتقال دادند. (2)
مسجد جامع بازار به دلیل موقعیت سیاسی بازار دارای نقش و اهمیت خاصی در قیام 15 خرداد 1342 و انقلاب اسلامی بوده است و از همان آغاز پایگاه مبارزان بود. اسناد شهربانی و ساواک این موضوع را مورد تأیید قرار می دهد؛ در اسناد 11 خرداد 1342 شهربانی چنین آمده است پیرو گزارش قبل، از مسجد جامع مراقبت به عمل آمد هفت نفر روضه خواندند؛ آقای کامل خراسانی بر منبر رفته و تمام صحبت های او اشاره
به دولت بود و مردم را علیه حکومت تحریک می نمود و گفت چرا خارجیان را به خاک ایران راه داده اند. آقای انصاری قمی بر منبر قرار گرفت و به مردم گفت چرا قیام نمی کنید و چرا از بیگانگان پیروی می نمائید. (1)
امام خمینی قدس سره صرف نظر از آن که در جلسات درسی عبادات و نماز جماعت را در مساجد برگزار می نمود مسجد را بهترین مکان برای شروع نهضت می دانست. او در مسجد اعظم قم، دوّم ذی حجه 1383 ه.ق (1342 ه- ش) اندکی پس از آزادی در جمع هزاران نفر از علما و فضلای قم و سایر اقشار، به تفصیل آن چه را پس از بازداشت ایشان رخ داده بود و شاه و دستگاه تبلیغاتی وی در ایران و خارج شایع ساخته بودند، به باد انتقاد گرفت آنگاه در اثر انعکاس این فریادها و بیدار باش های روشنگر و حرکت آفرین امام، در سراسر کشور خطبا و گویندگان متعهد در اجتماعات گوناگونی که در مساجد تشکیل می گردید به پیروی از امام امت به افشاگری و مخالفت با نظام ستمشاهی پرداخته و تحوّل عظیمی در افکار و اندیشه های مردم به وجود آوردند که باعث ترس رژیم پهلوی و اربابانش گردید.
این فریادها که از عمق جان ها و در پایگاه مقدّس مسجد برخاسته بود بذر امید و حرکتی بود که بر دل ها پاشیده شد و با تداوم آن به رشد و نمو و شکوفایی رسید امام در نجف اشرف و علما و خطبا و طلاب در شهرهای گوناگون و روستاهای کشور با سخنرانی های کوبنده بر این حرکت مقدس تداوم بخشیدند. نوارهای سخنرانی های امام و پیام های معظم له به گونه دقیق و برنامه ریزی شده در مسجد به مردم می رسید. به همین دلیل رژیم در مقام مخالفت و به تعطیلی کشانیدن این اماکن مقدس برآمد؛ اما موج حرکت چنان قوی بود که نمی توانست آن را از ریشه برکند بنابراین، گاهی گویندگان متعهد را که بر فراز منابر مساجد، حقایقی را مطرح می کردند راهی زندان، تبعید و یا ممنوع المنبر می گردانید و در مواقعی هم مزدوران رژیم ستم شاهی به مساجد می ریختند و مردم را مورد ضرب و شتم قرار می دادند و زمانی هم درب ها را می بستند تا کسی به این اماکن نیاید.
مسجد هدایت واقع در خیابان استامبول تهران، پایگاه مهم فرهنگی و سیاسی آیت الله سید محمود طالقانی بود و او در مدت سی سال در این مکان مبارک نسلی دین دار دردمند و مبارز تربیت کرد، افراد (2)حاضران در این مسجد اغلب جوانان و دانشجویان بودند بر اساس گزارش های ساواک طالقانی در مسجد مزبور
به موعظه و تفسیر می پردازد و در جلسات وی حدود 400 نفر شرکت می کنند او در بیانات خود پیوسته به اوضاع روز پرداخته و به مقامات عالی رژیم پهلوی حمله می نماید و اولیای امور را به ایجاد محیط رعب و وحشت و نقض قانون اساسی و آزادی بیان اختلاس و ارتشاء متهم ساخته و حضار را به قیام علیه وضع کنونی تحریک می کند؛ چون با وجود تذکرات مکرّری که به نام برده در مورد خودداری از ادامه این روش داده شد مشارالیه به حملات خود ادامه می دهد؛ بنابراین عمل وی طبق ماده 79 قانون مجازات عمومی جرم محسوب می شود و در صورت تصویب مراتب به دادستانی ارتش منعکس تا نام برده تحت تعقیب قرار گیرد. (1)
در گزارش ساواک این مسجد به عنوان کانون جوانان معرفی شده است؛ چرا که محل فعالیت های انجمن اسلامی دانشجویان دانشگاه تهران در این مسجد بود و انجمن اسلامی دانشجویان تهران در سال 1342 سخنرانی های افشاگرانه خود را علیه انقلاب سفید در مسجد هدایت برگزار کرد. (2)
شهید آیت الله مفتح به موازات فعالیت های علمی و آموزشی بنا به دعوت اهالی مسجدالجواد که یکی از معدود پایگاه های عرضه اسلام راستین در آن زمان بود در این مکان به ایراد سخنرانی و جلسات تفسیری پرداخت و به روشنگری نسل جوان مبادرت نمود یادآور می شود در سال 1349 تا 1351 شمسی، برنامه های تبلیغی این مسجد زیر نظر شهید مطهری بود.
مفتح در سال 1352 شمسی برای ایجاد تشکل بین نیروهای مؤمن و مبارز و گشودن سنگری برای ارائه اسلام راستین امامت مسجد جاوید را پذیرفت و در این پایگاه یک هسته مقاومت تشکیل داد و در اکثر اوقات از سخنرانان مبارز دعوت به عمل می آورد تا جوانان و به خصوص دانشجویان را متوجه حقایقی ناب نماید.
به دلیل تبدیل شدن مسجد جاوید به سنگری استوار برای ستیز با طاغوت و استقبال اقشار تحصیل کرده از برنامه هایش و سخنرانی شخصیت هایی چون آیت الله خامنه ای و شهید مطهری در آن، برنامه های این مسجد بیش از 18 ماه ادامه نیافت و در سوم آذر 1353 پس از سخنرانی آیت الله خامنه ای، ساواک به آن هجوم برد و مسجد جاوید را تعطیل و مفتح را روانه زندان ساخت. در سال 1355 شمسی، مفتح امامت مسجدی را در حوالی حسینیه ارشاد پذیرفت که به مسجد قبا معروف گردید تا یادآور مسجدی باشد که در ظلمت کده جاهلیت توسط رسول اکرم صلی الله علیه و آله بنیان نهاده شد مفتح در مسجد مزبور، در سطحی وسیع تر به تشکیل کلاس های عقیدتی و سخنرانی های روشنگرانه دست زد رژیم که چنین شور و شوق و تحولی را می دید، وی را در تنگنایی سخت قرار داد؛ اما او تنها و استوار در برابر فشارهای سیاسی ایستاد و این مسجد
چنان مورد استقبال جوانان قرار گرفت که جمعیت انبوه هنگام سخنرانی خیابان های اطراف آن را پر می کرد. در گزارش ساواک نیز از جذب جوانان مذهبی در این مسجد سخن به میان آمده و این که مسجد قبا به قطب تازه ای برای مبارزین تبدیل شده و جای مسجد هدایت را گرفته است. (1)
شهید دکتر محمد جواد باهنر، طی سال های 1342 تا 1356، همزمان با استفاده از آموزش و پرورش و ،مدارس از مساجد و حسینیه ها برای ایجاد تحوّل فرهنگی و سیاسی در جامعه استفاده نمود.
او فعالیت خود را به یک مسجد خاصی محدود نکرد، بلکه با مساجدی که پایگاه مبارزان بود، ارتباط داشت و در چندین مسجد سخنرانی می نمود مسجد جلیلی واقع در خیابان ایران شهر یکی از مهمترین پایگاه های مبارزه علیه حکومت پهلوی بود در این مسجد اقشاری از بازاریان تا روحانیان و دانشگاهیان در آن شرکت می کردند و به تبادل نظر در مسائل سیاسی می پرداختند. شخصیت تأثیر گذار این مسجد، آیت الله محمدرضا مهدوی کنی بود باهنر در مواردی در این مکان به فعالیت و انجام سخنرانی می پرداخت. وی در سخنرانی های خود در مسجد جلیلی به ناهنجاری های سیاسی در جامعه اسلامی پرداخت و سلطه خارجی را از موانع رشد و ترقی دانست. شهید باهنر به دلیل شرکت در بحث هایی که شبهای شنبه هر هفته در این مسجد تشکیل می گردید، تحت مراقبت و کنترل ساواک قرار گرفت در مسجد هدایت نیز باهنر، از رژیم پهلوی انتقاد شدیدی نمود و حکومت شاهنشاهی را زیر سؤال برد باهنر به دلیل فعالیت در این مسجد و نیز مسجد الجواد ممنوع المنبر گردید. (2)
اوّل آبان 1356 (ذی قعده 1398 ه- ق)، خبر تأثرانگیز شهادت حاج مصطفی خمینی موج عظیمی در میان مردم ایران پدید آورد و برخلاف اختناق،شدید اقشار مختلف مجالس ختم گوناگونی برای تجلیل از مقام آن عالم بزرگوار و فرزند رهبر انقلاب ترتیب دادند اولین مجلس ختم از سوی علمای تهران در مسجد جامع این شهر برگزار شد. سپس در مساجد دیگر تهران، قم و سایر شهرستان ها مجالسی بدین مناسبت منعقد گردید.
مجلس بسیار بزرگ و بی سابقه از طرف حوزه علمیه قم در مسجد اعظم این شهر منعقد گشت که در این برنامه علاوه بر شرکت گسترده، علما مراجع و فضلا و طلاب جمعیت زیادی که از شهرستان ها آمده بودند، حضور به هم رسانیدند کثرت حاضران به حدی بود که تمام شبستان ها حیاط مسجد و صحن مطهر حضرت فاطمه معصومه و خیابان های اطراف مسجد و حرم مطهر مملو از جمعیت بود سخنرانان نیز در
افشای هر چه افزون تر چهره استبداد کوشیدند و پایه های ستم را با بیان واقعیت ها، متزلزل نمودند.
مجالس ختم، همچنان ادامه داشت تا قیام نوزده دی 1356 در قم به وجود آمد. اربعین شهدای این قیام از سوی روحانیت متعهد تبریز برگزار شد عده ای هم اعلامیه هایی را که بر دیوار مسجد نصب شده بود و مطالعه می کردند که مأموران ساواک با آنان درگیر شدند و گروهی از مبارزان به شهادت رسیدند. برای بزرگداشت شهدایتبریز مردم در شهرهای دیگر نیز مجالسی برگزار کردند. (1)
در روزهای ماه رمضان سال 1398ه ق مسجد مولا در شیراز تحت محاصره قوای نظامی بود؛ اما هزاران نفر در این مکان به منظور اقامه نماز جماعت و شنیدن سخنان آیت الله محلاتی گرد آمده بودند. در مسجد جامع این شهر رژیم دست به جنایتی دیگر زد و عصر پنج شنبه پنجم رمضان (20 مرداد 1357) هنگامی که مردم بی دفاع در این مسجد مشغول انجام فریضه مذهبی بودند مورد هجوم افراد مسلح پلیس قرار گرفتند در این یورش طی مدت کوتاهی ده ها نفر شهید و عده ای زیاد زخمی شدند. (2)
در اصفهان ضمن شکل گیری تظاهرات و راهپیمایی های گسترده همه روزه و شب ها اجتماعاتی در مساجد گوناگون برگزار می شد مسجد الرحیم مسجد جامع و مسجد سید از جمله آن ها بود. مسجد حکیم پایگاهی مهم برای نهضت اسلامی در اصفهان به شمار می رفت و ضمن سخنرانی های انقلابی اعلامیه هایی در این مکان پخش می گردید. (3)
در 24 مهرماه 1357 شمسی در حالی که مردم کرمان در مسجد جامع این شهر گردآمده بودند و چهلم شهدای میدان شهدا و فاجعه 17 شهریور تهران را گرامی می داشتند و به سخنان یکی از وعاظ گوش فرا می دادند، مأموران ساواک در حالی که عده ای را اجیر کرده بودند با چوب و چماق به این مسجد یورش بردند و پس از منفجر کردن چند کپسول گاز اشک آور از درب ورودی و پشت بام مسجد با چوب، سنگ و آجر و اسلحه گرم به مردم حمله کردند و عده ای را شهید و ده ها نفر را مجروح و مصدوم کردند و قرآن ها و کتاب های موجود در آن را به آتش کشیدند. (4)
هر چه انقلاب اسلامی مسیر حرکت و رشد سریع خود را می پیمود، نقش مساجد در شکوفایی آن محسوس تر می گردید. در لحظات پیروزی دیگر مساجد کانون تلاش و مبارزه مردم بود و آنان جز مسجد، مکانی را برای دریافت اخبار نهضت نمی شناختند پیام های امام توسط گویندگان مذهبی و افراد متعهد از
بلندگوهای مسجد منتشر می گردید و تمامی راهپیمایی های با شکوه و حماسی میلیونی از مساجد سرچشمه می گرفتند و مانند جویبارهایی در خیابان ها و معابر جاری می شدند تا آن که بساط طاغوت در هم پیچید و انقلاب اسلامی به پیروزی رسید. بعد از این فتح بزرگ، مساجد، کانون هایی برای حفظ انتظامات شهری پاسداری از نهضت و مکانی برای تلاش های فرهنگی و اجتماعی بودند کمیته های انقلاب اسلامی، بسیج مستضعفان و کمیته امداد امام خمینی قدس سره در همین مکان ها شکل گرفتند و با شروع جنگ تحمیلی، مساجد مراکزی مهم برای ساماندهی نیروهای رزمنده و عزیمت آنان به جبهه های جنگ به شمار می رفتند. امکانات مورد نیاز دفاع مقدس در مساجد جمع آوری و بسته بندی می گردید و به رزمندگان اسلام می رسید.
مهمترین پدیده جغرافیایی عبادی در اسلام به شکل مسجد تجلی می یابد. خداوند مسجدی را شایسته می داند که بر پایه تقوا و اخلاص بنا شده و از انگیزه های مادی و نیرنگ های سیاسی دور باشد.
پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در سیزدهم بعثت، مکه را به قصد یثرب (مدینه) ترک نمود، آن حضرت بعد از پیمودن 400 کیلومتر، در دوشنبه 12 ربیع الاوّل به دهکده قبا رسید که در دو فرسخی مدینه قرار داشت. پیامبر گرامی صلی الله علیه و آله در این آبادی شالوده مسجدی را ریخت که قبا نام گرفت بنای این مسجد در مقطعی از زمان رسالت آن حضرت شکل یافت که ایشان در حال مبارزه علیه مشرکان و در راستای تداوم این مبارزه تاریخی بوده است. از این رو، مسجد در این دوران به منزله پایگاه اساسی تمامی فعالیت های عبادی و سیاسی مسلمانان قرار گرفت. بنابراین ساختار و شالوده مسجد در دوران مبارزاتی پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله شکل گرفته و به مرکزی برای قیام و جهاد علیه کفار تبدیل شده بود.
در عصر حکومت امام علی نیز مسجد کوفه مرکزی برای سامان دهی رزمندگان اسلام بود و آن حضرت در این مکان زمینه مبارزه با قاسطین مارقین و ناکثین را فراهم آورد. قیام مختار و انقلاب زید بن علی در مسجد مزبور شکل گرفت.
امویان خواستند سیمای نفرت انگیز خود را در پرده هایی از ریا و تزویر پنهان کنند. از این رو از مسجد دمشق برای دوام قدرت پوشالی خود بهره بردند؛ ولی امام سجاد در مسجد جامع دمشق نقشه های آنان را افشا نمود. قیام شهدای فخ در مسجدالنبی مدینه تکوین یافت سربداران خراسان و سمرقند، از مساجد این نواحی علیه مغولان وحشی بسیج شدند. مردم تهران با هدایت میرزا مسیح مجتهد تهرانی، از مسجد جامع این شهر برای آزاد نمودن بانوانی که
در اسارت روس بودند، حرکت کردند و قیام علما و مردم مشهد علیه کشف حجاب در مسجد گوهر شاد به وقوع پیوست.
مردم تهران قم و برخی شهرهای دیگر در سال 1342 و طی قیام 15 خرداد برای مبارزه با استبداد رژیم پهلوی و افشای کارنامه ننگین،آن تظاهرات گسترده ای را از مساجد سامان دادند و به ندای امام خمینی قدس سره برای جلوگیری از فجایع و اعمال ضدّ شرعی نظام پهلوی لبیک گفتند.
انقلاب اسلامی در مساجد به رشد و شکوفایی و بالندگی شکوهمند رسید و امام خمینی قدس سره و یارانش مساجد را پایگاه مبارزات و تلاش های تبلیغی و فرهنگی خود قرار دادند در لحظات پیروزی این نهضت نیز مساجد مراکز نظم و انسجام و سازماندهی نیروهای مبارز و مؤمن بود و برخی از نهادهای انقلابی در این کانون های عبادی شکل گرفتند.
با مطالعه در تاریخ انقلاب اسلامی به روشنی در می یابیم که اولین جرقه های انقلاب در سال 1340 و 1341 ه- ش، با سخنرانی امام خمینی قدس سره از دریچه اطلاع رسانی، یعنی مسجد (مسجد اعظم) و مدرسه فیضیه قم، بستر اصلی این حرکت، زده شد». (1)
مساجد، نه تنها در ایجاد حرکت و جنبش و نیز آگاه سازی مردم مسلمان ایران از ظلم و ستم رژیم شاهنشاهی نقش تأثیر گزار و عمیقی ایفا نمودند، بلکه در کنار آن هسته های اولیه مبارزات مسلحانه را نیز شکل دهی و سازمان دهی کردند؛ از جمله می توان به عمده ترین تشکل و گروه مذهبی، سیاسی و نظامی که در یکی از مساجد جنوب تهران شکل گرفت اشاره نمود تشکیل هیئت های مؤتلفه اسلامی به وسیله برخی از متدینین و متعهدین مذهبی، جمعیت سری اصلاح حوزه سازمان مجاهدین انقلاب اسلامی، المنصورون و ده ها تشکل،سیاسی، مذهبی و نظامی، نتیجه آگاه سازی، اطلاع رسانی و هدایت صحیحی بود که از طریق مساجد و جلسات مذهبی و نهادهای دینی به مردم ارائه می شد همچنین برخی بنیادهای رفاهی اقتصادی مانند بنیاد رفاه و تعاون اسلامی را می توان نام برد که از مساجد نشأت گرفتند. (2)
بنابراین، مساجد یکی از عوامل مؤثر و مهم در ایجاد و شکل گیری نهضت اسلامی و زمینه ساز گسترش، تعمیق و تثبیت این جریانات و تحوّلات انسانی بوده است. مسجد در شکل دهی مبارزه علیه ظلم و استبداد نظام شاهنشاهی و همچنین در طول هشت سال جنگ تحمیلی نقش مهمی را ایفا نموده است. (3)
به هر حال، مسجد از بدو تأسیس تاکنون علاوه بر این که مرکز بندگی خدا و تربیت معنوی است، کانونی
برای مقاومت در برابر استبداد و سلطه گری محسوب می شود و در طول تاریخ، تمامی فریادها و خروش ها و نهضت های اسلامی به طور مستقیم و غیر مستقیم از مسجد منشأ گرفته است.
قرآن کریم
طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، ترجمه مترجمان، تحقیق، رضا ستوده، تهران، انتشارات فراهانی، چاپ اول، 1360 ه-.ش.
طباطبایی، سید محمد حسین، تفسیر المیزان، قم، نشر جامعه مدرسین، 1380 ه-.ش.
شیخ حر عاملی، محمد حسن، وسایل الشیعه، قم، مؤسسه آل البيت، 1409 ه-. ق.
نعمتی زرگران، مرتضی شهید دکتر محمد جواد باهنر (مبارزات، مواضع و دیدگاه ها)، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، 1384ه-. ش.
سمهودی، نورالدين على بن احمد وفاء الوفاء بأخبار دارالمصطفى، بیروت، دارالکتب العلميه، 1984م.
سبحانی، جعفر، فروغ ابدیت، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، چاپ دهم، 1374 ه-.ش.
سعیدی رضوانی، عبّاس، بینش اسلامی و پدیده های جغرافیایی، مشهد، انتشارات آستان قدس رضوی بنیاد پژوهش های اسلامی، 1368ه-. ش.
شریف پور رضا، مسجد و انقلاب اسلامی تهران انتشارات مرکز اسناد انقلاب اسلامی 1383ه-. ش.
موسوى الخميني تدلل، صحیفه نور، تهران، سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی رحمه الله علیه، 1379ه-.ش.
گلی زوّاره غلامرضا سیمای کوفه تهران سازمان تبلیغات، چاپ اول، 1373ه-.ش.
شهید مفتح و تکبیر وحدت تهران سازمان تبلیغات اسلامی، انتشارات شمشاد، چاپ اوّل، 1374ه-.ش.
مطهری، مرتضی، سیری در سیره ائمه اطهار،تهران، انتشارات صدرا، 1373ه-. ش.
شیخ راضی آل یاسین، صلح امام حسن، ترجمه آیت الله سید علی خامنه ای دام ظله، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، 1383ه-. ش.
14 رضوی اردکانی ابوفاضل ماهیّت قیام مختار قم مرکز انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی،
1378ه-. ش.
خطیب خوارزمی، موفق بن احمد (متوفی 568)، مقتل الحسين للخوارزمی، محقق سماوی، محمد، قم، انتشارات انوار الهدی، 1423ه-. ق.
شیخ مفید، الارشاد، قم، کنگره شیخ مفید، 1413ه-.ق.
ابن نما حلّی ساحلی، جعفر بن محمد، مثیر الاحزان و منير سبل الأشجان، ترجمه و نگارش علی کرمی، قم، نشر حاذق، 1380ه-.ش.
ابوالفرج اصفهانی، علی بن حسین، مقاتل الطالبيين، محقق صقر، احمد، بيروت، نشر دارالمعرفة.
مجلسی، محمد باقر، بحارالانوار، بیروت، مؤسسة الوفاء، 1404ه.ق.
طبری، محمد، تاریخ طبری، ترجمه ابوالقاسم پاینده تهران اساطیر، چاپ پنجم، 1375 ه-.ش.
آژند، یعقوب، قیام سربداران، تهران، نشر گستره، 1363- ه-.ش.
نظنزی، معین الدین، منتخب التواریخ معینی، محقق: استخری، پروین، تهران، انتشارات اساطیر، 1383ه-.ش.
سمرقندی، کمال الدين عبد الرزاق، مطلع السعدين و مجمع البحرين، تصحیح: عبدالحسین نوایی، تهران پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی چاپ اول.
سینا واحد قیام گوهرشاد، خاطرات شیخ محمد علمی اردبیلی، تهران، وزارت ارشاد.
بصیرت منش، حمید علما و رژیم رضا شاه نظری بر عملکرد سیاسی، فرهنگی روحانیون در سال های 1320.1305ه-. ش، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی رحمه الله علیه، مؤسسه چاپ و نشر عروج، 1378ه-.ش.
معادیخواه عبد المجيد طلوع فجر، تهران، وزارت ارشاد، 1361ه-.ش.
دوانی، علی نهضت روحانیون ایران تهران مرکز اسناد انقلاب اسلامی، چاپ دوم.
امینی، علیرضا، تحولات سیاسی و اجتماعی در دوران پهلوی، تهران، انتشارات صدای معاصر، چاپ دوم، 1386ه-. ش.
منصوری، جواد، تاریخ قیام پانزده خرداد به روایت اسناد تهران، انتشارات مرکز اسناد انقلاب اسلامی، 1377 ه-.ش.
فلسفی، محمدتقی خاطرات و مبارزات حجّت الاسلام،فلسفی،تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، 1376ه-.ش.
راهی که نرفته ایم مجموعه مقالات برگزیده از 20 سال نشریه پیام هاجر درباره (آیت الله طالقانی) به کوشش مهدی روغنی تهران، مجتمع فرهنگی آیت الله طالقانی)، 1379 ه-.ش.
از قبا تا فیضیه تهیه و تنظیم بخش مجلات هواداران جنبش مسلمانان مبارز تبریز، 1359ه-.ش.
آیت الله سید محمود طالقانی به روایت اسناد ساواک، بازوی توانای اسلام، جلد اوّل، تهران، مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات، 1381 ه-.ش.
اسفندیاری، محمد، پیک آفتاب پژوهشی در کارنامه زندگی و فکری (آیت الله سید محمود طالقانی)، قم، انتشارات صحیفه خرد، 1383ه-. ش.
قادری، حاتم، تحلیلی از انقلاب اسلامی، تهران، دفتر تحقیقات و برنامه ریزی آموزشی و پرورشی، 1366ه-.ش.
نوربخش حسن یادواره نهضت اسلامی یا چهره انقلاب در اصفهان، تهران، انتشارات نوربخش، 1366ه-.ش.
فوزی، ولی الله حماسه های اسلامی ملت به رهبری امام خمینی قدس سره، چاپ خانه علمیه قم، انتشارات دار الفكر.
ماهنامه مسجد، شماره 100.
فصلنامه دانشگاه اسلامی، سال نهم، شماره 28.
فصلنامه یاد، شماره 45 و 46.
مساجد به عنوان کانون اجتماع مسلمانان از دیرباز در اتحاد و یکپارچگی میان ملت های مسلمان، نقشی مهم و مؤثری ایفا کرده است؛ به طوری که در تمام عناصر و اجزای آن نماد وحدت محسوب می شود. در این مقاله به بررسی پدیده مسجد و تاریخچه آن در اسلام و همچنین نقش وحدت آفرین آن از منظر قرآن و کارکردهای عملی مسجد در ایجاد وحدت و همبستگی میان مسلمانان می پردازیم.
واژگان کلیدی:
مسجد، اتحاد، برادری، برابری، مشارکت اجتماعی.
در حقیقت، دین از دیرباز به عنوان مهمترین عامل همبستگی و اتحاد در میان مردم بوده است؛ در دین مبین اسلام، مساجد نمادها و شخصیت های اسلامی، همواره کانون گرم اتحاد و همبستگی در میان مردم بوده اند. قرآن کریم نیز انسان را به عنوان خلیفه و جانشین خدا بر روی زمین معرفی نموده است و در نتیجه خود انسان، بخشی از خلقت و هستی است. به تعبیر قرآن جهان به طور منظم و یکپارچه تسبیح گوی خالق خویش است: تُسَبِّحُ لَهُ السَّمَاوَاتُ السَّبْعُ وَالأَرْضُ وَمَن فِيهِنَّ وَإِن مِّن شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدَهِ وَلَكِن لَّا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ إِنَّهُ كَانَ حَلِيماً غَفُورًا؛ «آسمان های هفت گانه و زمین و هر کس که در آن هاست، او را تسبیح می گویند و هیچ چیزی از جماد و نبات و حیوان و بالاتر از آن ها نیست مگر آن که به زبان قال که بشر عادی نمی شنود و به زبان حال با ستایش از کمالاتش او را تسبیح می گوید؛ زیرا وجودش دلالت بر وجود امکانش حکایت از وجوب حدوثش دلالت بر قدم نقصش حکایت از کمال حدّش گویای نامحدود بودن او دارد؛ ولی شما تسبیح آن ها را نمی فهمید و از فهم تسبیح قولی قاصر و در عدم فهم تسبیح حالی، مقصرید). به تحقیق که او بردبار و آمرزنده است و مهلت می دهد تا بفهمید و می آمرزد اگر نفهمید». (1)
پس، هماهنگ با سراسر جهان هستی به یکتاپرستی بپردازید. خدای متعال، پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله را به عنوان عامل وحدت و رحمت برای جهانیان معرفی نمود و وی را از هر نوع تفکر نژادی، تعصبی، قبیله ای و جغرافیایی به دور داشت: وَ مَا أَرْسَلْنَاكَ إِلَّا كَافَّةً لِلنَّاسِ بَشِيرًا وَنَذِيرًا وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ؛ ما تو را برای همه مردمان فرستاده ایم تا مژده رسان مؤمنان به سعادت ابدی و بیم دهنده (کافران به شقاوت دایمی) باشی؛ اما بیشتر مردم (از این معنی) بی خبرند». (2)همچنین، قرآن در این مورد می فرماید: وَ مَا أَرْسَلْنَاكَ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعَالَمِینَ؛ «و ما تو را جز رحمت برای تمام جهانیان نفرستادیم». (3)
شکی نیست که رسول اکرم صلی الله علیه و آله، همواره در اندیشه و عمل برای وحدت و یکپارچگی مسلمانان تلاش می نمود و مبارزه کردن با عوامل اختلاف و سعی در ایجاد همبستگی و اتحاد امت اسلامی از برنامه های اولیه و اساسی او بود که در نهایت موفق به تأسیس آن امت واحدی شد که قرآن به آن اشاره می کند. وَ إِنَّ هَذِهِ أُمَّتُكُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً وَأَنَا رَبُّكُمْ فَاتَّقُونِ؛ (4)ولی نباید تصوّر کرد وحدتی که رسول خدا صلی الله علیه و آله به وج وجود آورد، کاری ساده و بدون مشقت بوده است.
قرآن کریم در اهمیت و دشواری این کار بزرگ می فرماید: وَ أَلفَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ لَوْ أَنْفَقْتَ مَا فِي الْأَرْضِ جَميعاً ما أَلَّفْتَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ وَلَكِنَّ اللَّهَ أَلَّفَ بَيْنَهُمْ إِنَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمُ؛ و [ خداوند] میان دل هایشان الفت انداخت که اگر آن چه در روی زمین است همه را خرج می کردی نمی توانستی میان دل هایشان الفت برقرار کنی؛ ولی این خدا بود که میان آنان الفت انداخت؛ چرا که او توانای حکیم است». (1)
بر اساس مضامین این آیه شریفه این خدا بود که عرب ها را با وجود آن همه دشمنی شدیدشان، در پرتو اسلام دگرگون کرد و در میان آنان الفت ایجاد نمود و دل های پر از حقد و کینه آنان را به هم نزدیک و مهربان ساخت؛ به گونه ای که به تعبیر این آیه، اگر پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله همه آن چه را که در زمین است، صرف این کار می کرد نمی توانست میان دل هایشان انس و الفت برقرار نماید در واقع، خداوند با هدایت آنان به سوی ایمان و دوستی و برادری میانشان انس و الفت انداخت؛ چرا که خداوند بزرگ، عزیز و حکیم است و بر هر کاری تواناست و کارش از روی فلسفه و حکمت انجام می پذیرد.
استاد مطهری تنش نیز در این باره می گوید: «ما می گوییم پیامبر صلی الله علیه و آله ، وحدت بی نظیری ایجاد کرد و خیال می کنیم تنها چیز مؤثر این بود که رسول اکرم صلی الله علیه و آله ایمان به آن ها یاد داد و بعد هم فرمان داد، متحد باشید و متحد شدند؛ فکر نمی کنیم که موانع اتحاد را که همان ناهماهنگی ها و ناهمواری ها و پستی و بلندی ها از ناحیه مواهب اجتماعی بود از بین برد بلکه هم مقتضی را ایجاد کرد و هم موانع را از بین برد». (2)
در دین مبین اسلام بارها بر وحدت و اتحاد و برادری میان مسلمانان تأکید شده است و با آیاتی مانند آیه وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللهِ جَمِيعًا وَلَا تَفَرَّقُوا (3)ندای آن را به اذهان تمام مسلمانان رسانده است و برای این امر مهم تنها به گفتار و دستور بسنده نکرده است؛ بلکه اسباب و عواملی را برای آن مقرر نموده است تا با تحقق وحدت که ثمرات آن به قول امام خمینی رحمه الله علیه قدرت توسعه و دانش است جامعه اسلامی به شکوفایی برسد. (4)به همین منظور، مساجد در جوامع اسلامی یکی از محوری ترین عامل ایجاد وحدت میان مسلمانان است و به یقین می توان اذعان نمود که در میان معابد و مراکز عبادی ادیان الهی مسجد تنها مکانی است که تمام عناصر و اجزای آن وحدت آفرین بوده و نمادی از یگانگی انسجام و وحدت در آن نمود یافته است. مسجد هم به لحاظ شکلی و ظاهری و هم از نظر محتوایی و ماهیتی دارای کارکردهایی است که غایت،آن ایجاد وحدت و یگانگی است.
در این مقاله، سعی بر آن است که در ابتدا واژه مسجد و جایگاه وحدت آفرین آن در آیات و روایات مورد بررسی قرار گیرد و سپس رویکردها و کارکردهای آن در ایجاد وحدت مورد کنکاش قرار گیرد.
مسجد، به معنی محل سجده برگرفته از سجود به معنای به خاک افتادن و خضوع و کرنش کردن در پیشگاه خداوند متعال است (1)در فرهنگ دینی سجده اوج عبادت و بندگی انسان برای خداست و در روایات چنین آمده است: السجود منتهى العبادةِ مِن بَني آدم. (2)
در حقیقت، برترین و اصیل ترین محل برای عبادت و تقرب جستن به خداوند متعال مسجد است. مسجد، جایگاه عبادت و پرستش خالصانه خداوند است. (3)مسجد جایگاه زمزمه و نجوای صادقانه با معبود است. قرآن در این مورد می فرماید: وَ اَقیمُوا وُجُوهَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ وَادْعُوهُ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ. (4)مسجد، پایگاه عروج انسان از خاک به افلاک است؛ همچنان قرآن کریم در مورد سیر پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله از زمین به سدرة المنتهی در شب معراج می فرماید: سُبْحَانَ الَّذِي أَسْرَى بِعَبْدِهِ لَيْلًا مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ إِلَى الْمَسْجِدِ الْأَقْصَى. (5)
به اختصار می توان گفت که یکی از نقش های اساسی مسجد آن است که زمینه عبادت پر حضور و خالصانه را فراهم نماید تا مؤمنان در آن جا با پرداختن به نماز و ذکر و دعا، زنگار غفلت از دل و جان خود بشویند و با خداوند متعال به معنای واقعی کلمه -انس بگیرند.
در پژوهش های باستان شناسان به وضوح دیده می شود که معبد با انسان همراه و همزاد بوده است.
از این رو، بزرگان دینی در سخنان خویش همواره مسجد را پناهگاه مؤمن دانسته اند؛ پناهگاهی که انسان در آن از دغدغه و اضطراب فاصله می گیرد و به آرامش و سکون دست می یابد. امام صادق علیه السلام به مسلمانان سفارش می کند که هنگام رویارویی با مشکلات و اندوه های دنیوی، به نماز و مسجد پناه ببرند؛ زیرا خداوند در قرآن کریم دستور داده است که: اسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلَاةِ (6). (7)توجه به نماز و راز و
نیاز با پروردگار و آن هم در بیت الهی (مسجد) نیروی تازه ای در انسان ایجاد می کند و او را برای رویارویی با مشکلات نیرو می بخشد.
مسجد، با ایجاد آشنایی و پیوند میان مؤمنان با بزرگان و صالحان جامعه بستری مناسب برای پرورش و تربیت روحی - اجتماعی وی فراهم می.کند در مکتب تربیتی اسلام و بسیاری از مکتب های تربیتی دیگر «انزواطلبی» و «جمع گریزی» بیماری روحی شناخته می شود؛ در حالی که اجتماعی بودن و جمع گرایی، در حد معقول آن، نشانه سلامت روح و روان انسان و بیانگر تعادل فکری او به حساب می آید. مسجد، با فراخوانی پیوسته مسلمانان به جمع روح جمع گرایی وحدت و نظم پذیری را در آنان تقویت می کند و هر یک از افراد جامعه را به جای هویت فردی گسیخته از دیگران دارای هویت فردی» پیوسته به دیگران می کند.
در دین مبین اسلام از آنجایی که مسجد نقش وحدت آفرینی میان مسلمانان ایفا کرده است تمامی فعالیت ها نیز به مسجد ختم شده است؛ به طوری که هیچ فعالیتی را نمی توان یافت که در آمیختگی و ارتباط با دین باشد ولی به مسجد ختم نشده یا مرتبط با مسجد.نباشد این امر مهم، نشان از جایگاه و اهمیت محوری مسجد دارد به همین دلیل ساخت و آبادانی آن همواره از برنامه های اولیه شخص پیامبر صلی الله علیه و آله و یاران و تابعان بعد از وی تا اکنون بوده است. پیامبر خدا صلی الله علیه و آله در اولین هجرت به مدینه، اوّلین مکانی را که برای استقرار آیین اسلام بنا کرد، مسجد قبا بود تا مردم حول محور این مکان مقدس به کسب فضایل انسانی و آموزه های دینی و روح وحدت و همزیستی بپردازند و در آن جا هم نوا و یک دل در شبانه روز حداقل پنج یا سه بار دور هم گرد آیند؛ چرا که به مصداق حدیث گهربار پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله که فرمودند: یدُ الله علی الجماعةِ، (1)این گردهمایی در مسجد همواره منشأ خیر و برکات معنوی و انسجام اسلامی برای فرد و جامعه انسانی است.
با نگاهی دیگر به نقش وحدت آفرین مساجد در جامعه اسلامی می توان دریافت که در هر منطقه جغرافیایی که مسجد حضوری فعال دارد شعاع نورانی وحدت در فضا آکنده است و اجتماعی آرام و بدون تنش و اختلاف قابل مشاهده.است در فضای کالبدی شهرها و روستاهای کشورهای اسلامی که مساجد همواره قلب تپنده و جوشان آن بوده اند نه تنها همه شبکه راه های ظاهری بلکه ارتباط درونی و قلبی اهالی نها نیز به مسجد ختم می شود. (2)
قرآن کریم آیات بی شماری را درباره وحدت در میان جوامع اسلامی ارائه داده است؛ ولی چون مقاله حاضر در ارتباط مستقیم با نقش وحدت آفرینی مساجد است به همین دلیل به آیاتی که به طور مستقیم درباره مساجد وارد شده است اکتفا می شود. در سوره جن خدای سبحان مساجد را از آن خویش می داند و کسی نمی تواند حق مالکیت آن را داشته باشد. وَأَنَّ الْمَسَاجِدَ اللَّهِ فَلَا تَدْعُوا مَعَ اللَّهِ أَحَدًا؛ «و مساجد مخصوص پرستش ذات یکتای خداست، پس نباید با خدا احدی غیر او را پرستش کنید (1)در آیه دیگری، خداوند به تغییر قبله مسلمانان به سوی کعبه اشاره می کند و کعبه را رمزی برای اتحاد و یکپارچگی میان مسلمانان قرار داده و از طرف دیگر آن را رمزی برای هویت اسلامی و استقلال آن از دیگر ادیان و ملل معرفی می کند: قَدْ نَرَى تَقَلَّبَ وَجْهِكَ فِي السَّمَاءِ فَلَنُوَلِيَنَّكَ قِبْلَةً تَرْضها فَوَلِ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَحَيْثُ مَا كُنْتُمْ فَوَلَّوْا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ وَإِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ لَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَّبِّهِمْ وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا يَعْمَلُونَ؛ ما نگاه های انتظار آمیز تو را بر آسمان در انتظار وحی و تغییر قبله می بینیم. اکنون روی تو را به قبله ای که خشنودت سازد، باز می گردانیم؛ پس روی خود را به سوی مسجد الحرام کن و شما مسلمانان نیز در هر کجا باشید [ هنگام نماز]، روی خود به سوی آن بگردانید و گروه اهل کتاب به خوبی می دانند که این تغییر قبله به حق و راستی از جانب خداست و خدا از کردار آن ها که مطیع و نیکوکارند و یا منافق و زشت رفتارند غافل نیست». (2)
علامه اقبال لاهوری درباره نقش وحدت آفرین قبله می گوید تعیین قبله واحد برای نماز مسلمانان به منظور تقویت و حفظ وحدت نظر عموم بوده است و شکل کلی آن به احساس مساوات اجتماعی و تحکیم پیوندهای آن تحقق می بخشد؛ تا آن جا که می خواهد بینش طبقاتی یا نظریه برتری قومی را از میان بردارد. (3)در قرآن، آیات دیگری نیز درباره نقش وحدت آفرینی مساجد بیان شده است که ما به ذکر دو آیه درباره دو مسجد که خداوند یکی را عامل وحدت و دیگری را عامل تفرقه و انشقاق میان مسلمانان معرفی می کند، می پردازیم.
قرآن کریم، حق آبادانی و عمارت مساجد را خاص مؤمنان می داند و می فرماید: إِنَّمَا يَعْمُرُ مَسَاجِدَ اللهِ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِوَ أَقَامَ الصَّلَاةَ وَآتَى الزَّكَاةَ وَلَم يَخْشَ إِلَّا الله فَعَسَى أُوْلَئِكَ أَن يَكُونُوا مِنَ الْمُهْتَدِينَ
جز این نیست که مساجد خدا را آن کس آباد می کند که به خدا و روز واپسین ایمان داشته باشد و نماز بگزارد و زکات بپردازد و جز از خدا نترسد. امید است که اینان از رهیافتگان [هدایت شدگان] باشند». (1)
در آیه دیگری خداوند به پیامبر گرامی صلی الله علیه و آله دستور می دهد که با جمع مؤمنان در مسجدی گرد هم آیند که بر اساس تقوا درست شده است و از مسجد ضرار که عامل تفرقه افکنی و نفاق در میان مسلمانان و ساخته منافقان است، دوری گزینند؛ آن جا که می فرماید: لا تَقُمْ فِيهِ اَبَداً مَسْجِدُ أُتِسَ عَلَى التَّقْوى مِنْ أَوَّلِ يَوْمٍ اَحَقُّ أَنْ تَقُومَ فِيهِ فِيهِ رِجَالٌ يُحِبُّونَ أَنْ يَتَطَهَّرُوا وَ اللهُ يُحِبُّ الْمُطَهِّرِينَ؛ تو ای رسول ما، هرگز در مسجد آن ها قدم نگذار و همان [مسجد قبا] که بنیانش از اوّل بر پایه تقوا محکم بنا گردیده تا این که در آن اقامه نماز کنی، سزاوارتر است زیرا که در آن مسجد مردان پاکی اند که مشتاق تهذیب نفوس خود هستند و خدا مردان پاک و مهذب را دوست دارد». (2)
منافقان و دین ستیزان که همواره در اندیشه تفرقه افکنی و ایجاد اختلاف و شکاف میان صفوف مسلمانان هستند، در زمان پیام آور خدا صلی الله علیه و آله اقدام به ساختن مسجدی نمودند که خداوند آن را به مسجد «ضرار» و ضربه زدن به اسلام نام نهاد هدف منافقان این بود تا اتحادی را که مسجد در میان مردم به وجود آورده بود، به هم بزنند و با این کار دوگانگی بین مسلمانان به وجود آورند؛ ولی خداوند متعال که حافظ دین خود است به پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله دستور داد تا آن را ویران کند و این کار الگویی برای آیندگان باشد تا نقش اصلی مسجد که وحدت آفرین است، دستخوش شیطنت های تفرقه افکنانه مشرکان قرار نگیرد. قرآن می فرماید: وَالَّذِينَ اتَّخَذُو أَمَسْجِدًا صِرَارًا وَكُفْرًا وَتَفْرِيقًا بَيْنَ الْمُؤْمِنِينَ وَ إِرْصَادًا لِمَنْ حَارَبَ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ مِن قَبْلُ وَلَيَحْلِفَنَّ إِنْ أَرَدْنَا إِلَّا الْحُسْنَى وَاللَّهُ يَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ؛ لَا تَقُمْ فِيهِ أَبَدًا.... آن گروه منافقی که مسجدی برای زیان اسلام برپا کردند که مردم به مسجد پیامبر و در نماز او حاضر نشوند و مقصودشان کفر و عناد و ایجاد تفرقه بین مسلمانان و مساعدت به دشمنان دیرینه خدا و رسول بود و با این همه قسم های مؤکد یاد می کنند که در بنای این مسجد، جز قصد خیر و توسعه اسلام نداریم، خدا گواهی می دهد که به تحقیق دروغ می گویند؛ هرگز به آن وارد نشو. (3)
داستان مسجد ضرار برای عموم مسلمانان در هر عصر و دوران درسی است که هرگز نباید ظاهربین
و سطحی نگر باشند و فریب افراد به ظاهر حق به جانب را بخورند؛ زیرا چهره نفاق و منافق در هر رنگ و لباسی حتی در لباس طرفداری از قرآن و مسجد ممکن است ظاهر شود و مخالفان اسلام ممکن است در لباس دین بر ضد دین فعالیت کنند موضوع اتحاد میان مسلمانان به قدری اهمیت دارد که حتی اگر ساختن مسجدی در کنار مسجدی دیگر موجب تفرقه و پراکندگی مسلمانان گردد، مسجد تفرقه انداز نامقدس است و خانه خدا نیست؛ بلکه کانون شیطان است.
مساجد، به عنوان آموزشگاهی مردمی و همیشگی دارای کارکردهای بسیار متنوع و متعددی هستند که همگان را شب و روز و در تمام فصل های سال در برمی گیرد و هیچ شاگردی از پیر و جوان و کوچک و بزرگ را باز پس نمی راند و هیچ تشریفات و هزینه و قید و بندی ندارد. تمامی این کار کردها در عین تعدّد، در راستای هم و در یک خط معنوی واحد قرار دارند. در واقع، نوعی انسجام و وحدت در تمامی این نقش ها وجود دارد که در راستای هم و تقویت کننده یکدیگر هستند؛ چون هدف نهایی و غایی تمامی آن ها در توحید و یگانگی خدا تبیین شده است و رمز و راز معنوی وحدت امت اسلام نیز توحید است و به عقیده اقبال لاهوری، توحید و یگانگی خدا سرمایه اسرار و شیرازه افکار امت اسلامی است اهل حق را رمز توحید بر است در آتی الرحمن عبداً مضمر است.
ملت بيضا تن و جان لا إله *** ساز ما را پرده گردان لا إله
لا اله سرمایه اسرار ما *** رشته اش شیرازه افکار ما (1)
با نگاهی دیگر به مسجد مشخص می شود که همه منابع موجود انسانی در آن در هدف، وحدت نظر دارند.
هدف نمازگزاران، امام جماعت هیئت امنا خادم بانی و واقف و... همه یکی است و ابعاد معنوی سرلوحه اعمال و افعال آنان در مسجد است.
اکنون در این نوشتار به مهمترین مؤلفه های وحدت آفرین مسجد، از حیث کارکرد به اختصار اشاره می شود:
1) اقبال لاهوری، محمد، کلیات اشعار فارسی مولانا اقبال مقدّمه و شرح احوال احمد سروش، ص63.
در واقع تمامی مساجد موجود در کره زمین دارای سمت و جهت واحدی است و سوی همگی آن ها به طرف کعبه اوّلین خانه خداپرستی و توحید قرار دارد در حقیقت همین ساختمان ظاهری مسجد، تمامی مسلمانان را نیز جهت می دهد و مسیر آن ها را تنها به یک نقطه واحد منتهی می کند، نقطه ای که کمال و سعادت انسان، تنها با حرکت در این مسیر روشن و تعیین می گردد: وَ إِذْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ مَثَابَةً لِلنَّاسِ وَأَمْناً؛ [و به یاد آورید] آن گاه که خانه [کعبه] را پناهگاه و مأوای امن مردم کردیم. (1)قرار گرفتن «کعبه» به عنوان قبله، برای تجلّی وحدت مسلمانان و تجدید خاطرات ایثارگری و شرک ستیزی حضرت ابراهیم است و به این دلیل دارای قداست و احترام است.
به طور کلی، چهار نوع فراخوانی برای انجام عبادت و گردهمایی برای یک مسلمان قابل تصور است؛ نخست پخش اذان و فراخوانی در مسجد محله دوم فراخوانی مؤمنان برای مسجد مرکزی در شهر با عنوان مسجد جامع؛ سوم فراخوانی مسلمانان به مصلایی در یک منطقه برای نماز عید؛ چهارم فراخوانی تمامی مسلمانان برای حج به کعبه و مسجدالحرام. «صوت دلنشین مؤذن و پیام عمیق و رسای اذان دعوت کننده مسلمانان به نماز جماعت است که در هر شبانه روز سه یا پنج بار در اوقات صبحگاهان نیم روز و شامگاهان به گوش مردم به طور کامل آشنا است. این وقت شناسی و دعوت همگانی جزئی از فرهنگ جامعه اسلامی تلقی می شود؛ در صورتی که در غیر از این ساعات، اگر از مسجدی صدای اذان شنیده شود به ذهن مردم عجیب به نظر می رسد». (2)
«صدای اذان و اوقات شرعی به گونه ای است که آنی و لحظه ای در گستره کره زمین قطع نمی گردد؛ زیرا در هر لحظه هر موقعیت جغرافیایی، واجد یک وقت شرعی در اوقات پنجگانه نماز است که به صورت مستمر و واحد و با انسجامی ناگسستنی هیچ گونه خلل و یا وقفه ای در برآوردن بانگ توحید ایجاد نمی گردد و به طور دائم صدای سروش آسمانی اذان در دایره،زمین از سوی نباتات و جمادات و موجودات زنده به آسمان بلند است». (3)
خداوند در آیه نخست سوره جمعه می فرماید: يُسَبِّحُ لِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ الْمَلِكِ الْقُدُّوسِ
الْعَزِيزِ الْحَكِيم؛ آن چه در آسمان ها و زمین است، همواره خدا را به زبان قال و [زبان حال] تسبیح می گویند؛ خدایی که مسلط بر همه عالم هستی پاکیزه [از هر عیب و نقص] مقتدر شکست ناپذیر [و دارای اتقان صنع در مرحله تکوین و متانت در تشریع] است». (1)آری، صدای دلنشین اذان هر صبح و شام با عبارت اشهد ان لا اله الا الله، همگان را به وحدانیت خدا و دوری از شرک و بت پرستی دعوت می کند.
اخوت و برادری عاطفی ترین و صمیمی ترین نوع رابطه ای است که بین مسلمانان وجود دارد. به همین منظور هنوز چند ماهی از حضور پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله در مدینه نگذشته بود که آن حضرت در مسجدالنبی، با هدف ایجاد وحدت و اخوت بین یاران انصار و مهاجران پیمان عقد اخوت بست و خود آن حضرت نیز با حضرت علی پیمان برادری بست. با توجه به نقش وحدت آفرین مسجد، از آن پس، بسیاری از اختلاف ها و درگیری های،قومی قبیله ای طایفه ای و حتی خانوادگی رفع گردید و سرانجام بسیاری از دشمنی ها به دوستی و مودت مبدل گردید.
این سخن ژرف و بیدارگر از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله است که فرمودند: «ای مردم همه شما فرزندان آدم هستید و آدم از خاک آفریده شده است عرب را بر غیر عرب هیچ فضیلت و برتری نیست مگر به «تقوا و پرهیزگاری». (2)همچنین، آن حضرت صلی الله علیه و آله می فرماید: المسلمونَ إِخوهُ لا فَضْلَ لِاَحَدٍ عَلَى أَحَدٍ إِلَّا بِالتَّقوى؛ مسلمانان با هم برادرند و هیچ کس بر دیگری برتری ندارد، جز به تقوی». (3)
همچنین، از نعمان بن بشیر روایت شده است که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمودند: تَرى المؤمنينَ في تَراحِهِم وَ تَوادِهِم وتعاطفهم، كَمَثَلِ الجَسَدِ إِذَا اشتكى عُصْوَّتَداعَى لَهُ سَائِرُ جَسَدِهِ بِالسَّهَرِ وَ الحُمَّى؛ مؤمنان در شفقت، دوستی و مهربانی با یکدیگر مانند اعضای یکدیگرند که اگر عضوی از آن به درد آید، سایر اعضا بی قرار می گردند و تب می کنند». (4)
مقام معظم رهبری دام ظله نیز در این باره می فرماید: یکی از کارهایی که پیامبر، شاید در همان ماه های اول ورود به مدینه انجام دادند ایجاد عقد اخوت بین مسلمانان بود؛ یعنی مسلمان ها را با هم برادر کرد. این که می گوییم با هم برادر هستیم در اسلام یک تعارف نیست؛ یعنی در حقیقت مسلمانان نسبت به یکدیگر دارای
حق برادری هستند و نسبت به هم طلب کارند پیامبر صلی الله علیه و آله این را عملی کرد. (1)
پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و وحدت مسلمانان را در حدیثی به ساختمانی تشبیه می کند که اجزای آن یکدیگر را محکم می کنند: المُؤمِنُ لِلْمُؤْمِنِ كَالبُنيانِ يَشُدُّ بَعضُهُ بَعضاً، ثُمَّ شَبِّک بَينَ أَصَابِعِهِ.... مؤمنان برای یکدیگر مانند اجزای یک ساختمان هستند که باعث تقویت و استحکام یکدیگر می شوند. سپس، رسول خدا صلی الله علیه و آله انگشتانش را داخل یکدیگر نمودند و با این کار استحکام را به حاضرین نشان دادند...». (2)در کلام گهربار پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله آمده است که آن حضرت، انگشت های دو دستش را در هم فرو برده و آن را به مخاطبان نشان می داد.
در حقیقت در صفوف نماز مسلمانان در مسجد، نماد بارزی از اتحاد و یکپارچگی مسلمانان دیده می شود که در آن افراد توانگر در کنار افراد تهیدست و افراد کوچک در کنار افراد بزرگ و صاحبان منصب و مقامات در کنار سایر اقشار جامعه به صف واحدی می ایستند؛ این صفوف به هم پیوسته آیه زیر را تداعی می کند:
إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الَّذِينَ يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِهِ صَفًّا كَأَنَّهُم بُنيَانٌ مَّرْصُوصٌ؛ خداوند کسانی را که در راه او متحد و یکپارچه در صف واحدی مانند دیوار سرب بزرگی می رزمند، دوست دارد». (3)
نماز جماعت یکی از نمادهای وحدت و اتحاد در سطح جوامع اسلامی است که در شبانه روز 3 یا 5 وعده، مسلمانان برای این امر مهم فراخوان می شوند گرچه در اسلام نماز جماعت فرض نشده است، اما در مقابل، اجر آن را بیست و هفت برابر از نماز فرادا بالاتر می داند. (4)اسلام برای این گردهمایی، مؤمنان را روزانه در مسجد محله خودشان 3 یا 5 بار برای ادای نماز به صورت دسته جمعی و یک دلی فرا می خواند؛ سپس در سطح وسیع تری برای نماز جمعه مسلمانان را به اجتماع امر می کند. در نماز عید دایره شمول، باز هم وسیع تر می شود و حتی اسلام به مردان و زنانی که عذر دارند و نمی توانند نماز بخوانند، دستور می دهد در این
اجتماع شرکت کنند (1)دین اسلام حتی به اجتماع مسلمانان در نگاه بین المللی و امّت واحد اسلامی نیز توجه نموده و هر سال در قالب حج تمتع و عمره میلیون ها مسلمان در سراسر جهان اسلام در این اجتماع بزرگ چگونگی وحدت و اخوت و برادری را آموزش می بینند و به صورت عملی چند روزی آن را تمرین می کنند. به هر حال نماز، به خصوص نماز جماعت نقش بسزایی در وحدت آفرینی نمازگزاران دارد؛ به گونه ای که بسیاری از مستشرقان نسبت به نماز و اثر عمیقش در نهاد آدمی به ویژه نماز جماعت اظهار شگفتی کرده اند؛ در این باره رنان»، فیلسوف فرانسوی برخلاف کج فهمی هایی که از اسلام دارد، چنین می گوید: «من به هیچ مسجدی از مساجد مسلمانان داخل نمی شوم مگر این که احساسی از خشوع و حسرت به من دست می دهد از این که [چرا] مسلمان نیستم». (2)همچنین، «توماس آرنولد» درباره نماز می گوید: «این تکالیف عبادی منظم الهی از بزرگترین نشانه های امتیاز نظام دینی مسلمانان در مقایسه با دیگران است که جهانگردان در سرزمین های شرقی ملاحظه می کنند؛ زیرا نحوه برگزاری بسیاری از آیین های دیگری که در سرزمین های اسلامی مشاهده می شوند خالی از تأثیر معنوی است». (3)
در مساجد اسلامی و در صفوف به هم فشرده جماعت در آن مساوات و برابری به طور وضوح دیده می شود صاحب منصبان و مقامات با سایر اقشار جامعه کارگر کشاورز دانشمند و دیگران در صفوف واحدی کنار هم دیده می شوند بنابراین هر کس زودتر به مسجد آمد، در صفوف جلو جای می گیرد. محمد اقبال لاهوری روشنفکر معاصر در این باره می گوید نماز جماعت در اسلام، علاوه بر ارزش فکری خود به آرمان تحقق وحدت بشریت به عنوان یکی از حقایق زندگی اشاره می کند و این آرمان، فقط با بر چیدن همه تفاوت ها و اختلافاتی که یک انسان را از دیگری متمایز می سازد، تحقق می پذیرد». (4)
علامه اقبال لاهوری در یکی از کتاب هایش به برهمایی اشراف منش جنوب هند اشاره می کند و می گوید اگر این ها با طبقه نجس ها هم ردیف و پهلو به پهلو در یک صف واحد در می آمدند، انقلاب عظیم معنوی را به ارمغان می آورند». (5)
در حقیقت همه روز در مسجد چهره ها با هم روبه رو می شوند و زبان ها با یکدیگر زمزمه می کنند و دل ها با هم انس می گیرند. کدام وحدت و برابری از وحدت نمازگزاران در جماعت که پشت سر امام واحدی می ایستند و خدای واحدی را می خوانند و کتاب واحدی را قرائت می کنند و به سوی قبله واحدی رو می کنند و کارهای یکسانی از قبیل قیام قعود، رکوع و سجود انجام می دهند؛ کامل تر و عمیق تر است؟ این وحدتی است که در سطح ظاهر و پوسته نمی ماند؛ بلکه به مغز و هسته رسوخ می کند و وحدتی در قالب نگرش هدف، جهت و عمل را به بار می آورد.
کدام تصویر جالب تر و زیباتر از منظره مسجد پیامبر در مدینه دیده می شود که نژادهای گوناگون غیر عرب، مانند صهیب رومی سلمان فارسی و بلال حبشی را در بر می گرفت و قبایل مختلفی از انصار قحطانی و مهاجران عدنانی را در دامن خود پرورش می داد؛ آنچنان پرورشی که یکی از آنان ترجیح می داد که خود گرسنه بخوابد، اما برادر و خواهر ایمانی اش سیر باشند. قرآن می فرماید: وَيُؤْثِرُونَ عَلَى أَنْفُسِهِمْ وَ لَوْ كَانَ بِهِمْ خَصَاصَةٌ و انصار مدینه مهاجران مکه را بر خود ترجیح می دهند، هرچند که خود سخت نیازمند بودند». (1)
در مسجد امتیازات و تبعیضات مقامی، مالی، نژادی و رنگی، ناپدید می شود و تمام محیط آن از هوای پاک برادری برابری و محبّت آکنده است این نعمت بزرگی است که آدمی روزانه در میان دنیایی تیره از اختلاف و جدال پنج یا سه بار از فضای دوستی و آرامش کامل بهره مند می گردد.
بدون تردید در میان معابد و مراکز عبادی ادیان الهی مسجد تنها مکانی است که تمام عناصر و اجزاء آن وحدت آفرین بوده و نمادی از یگانگی انسجام و وحدت در آن نمود یافته است. مسجد، هم به لحاظ شکلی و ظاهری که در قالب اجزاء و عناصر مختلف شکل یافته است و هم از نظر محتوایی و ماهوی، دارای کارکردهای افعالی و اعمالی است که غایت آن ها ایجاد وحدت و یگانگی است در شریعت اسلام محور و کانون تمامی فعالیت ها به مسجد ختم می شود و هیچ فعالیت و فعلی را نمی توان یافت که در آمیختگی و ارتباط با دین باشد ولی به مسجد ختم نشده یا مرتبط با مسجد نباشد؛ این امر مهم نشانگر جایگاه و اهمیت محوری مسجد است.
مساجد در میان تمام مذاهب و فرق مختلف اسلامی از جایگاه ویژه ای برخوردار بوده و همگی بر منزلت
1) حشر، آیه9.
و شأن این مکان الهی و قدسی اتفاق نظر دارند و از این نظر نیز از صدر اسلام تاکنون، نه تنها هیچ تغییری از نظر شکلی و ماهوی نتوانسته که به اصل بنیان و شأن مسجد خدشه ای وارد سازد، بلکه در طول تاریخ، تنها همین مکان به عنوان محوریت وحدت از منظر و بعد مکانی روز به روز به نقش و کارکردهای آن افزوده شده و شاهد افزایش نقش آفرینی آن نیز بوده ایم و هیچ مکان جایگزینی که بتواند نقش مسجد را ایفا کند تاکنون در هیچ یک از فرق و مذاهب اسلامی مشاهده نشده است.
مسجد، به عنوان ظرف مکانی که روح توحیدی وحدانیت و یکتاپرستی در آن ترویج و تبلیغ می شود، دارای کارکردهای بسیار متنوع و متعددی است تمامی این کار کردها در عین تعدّد در راستای هم و در یک خط معنوی واحد قرار دارند. در واقع نوعی انسجام و وحدت،نانوشته در تمامی این نقش ها وجود دارد که همه آن ها نسبت به هم همپوشی داشته و تقویت کننده یکدیگر هستند؛ چون هدف نهایی و غایی تمامی آن ها در «کلمه «الله» و کمال انسان تبیین شده است و آن چنان از تجانس و انسجام برخوردار هستند که هیچ یک از کارکردها در تناقص یا نفی دیگر کارکردها عمل نمی کنند؛ بلکه همه آن ها در مسیر اتحاد و همبستگی برای عروج و کمال انسان قدم می گذارند همه منابع موجود انسانی در مسجد در هدف، وحدت نظر دارند.
هدف نمازگزاران، امام جماعت هیئت امنا خادم بانی و واقف و... همه یکی است و ابعاد معنوی، سرلوحه اعمال و افعال آنان در مسجد است.
بنابراین مسجد کشتزاری است که تعالیم نظری دین، در محدوده آن، مورد آزمایش قرار می گیرد و اصول انسانی آن، آماده اجرا می شود.
یکی از ویژگی های شریعت حیات بخش اسلام این است که اصول خود را به صورت امری ذهنی یا حرف محض بر سر زبان قرار نداده است؛ بلکه آن را به زندگی روزانه فرد پیوند داده است؛ از این رو اتحاد، آزادی، برابری و برادری به شکل حقایق علمی و حقیقی در مسجد آموزش داده می شوند.
پیشینیان ما ارزش و کارکرد مسجد را به عنوان انجمنی فراگیر شناخته بودند و به همین منظور عقد ازدواج خود را در پیروی از حدیث پیامبر اکرم صلى الله عليه وسلم در مسجد انجام می دادند: أَعْلِنُوا هَذَا النِّكَاحَ وَاجْعَلُوهُ فِي الْمَسَاجِدِ. (1)پیامبر گرامی صلی الله علیه و آله با برگزاری مراسم عقد ازدواج حضرت فاطمه و حضرت علی در مسجد به افزایش نقش آفرینی مسجد کمک شایانی کرد. اگر چه این سنت امروزه کمتر در کشور ما صورت می گیرد؛ (2)اما در برخی از کشورهای اسلامی این سنت حسنه را جاری می نمایند.
به دستور پیامبر گرامی صلی الله علیه و آله سفره وسیعی در مسجد گستردند و بسیاری از زنان و مردان مسلمان پذیرایی شدند و آن گاه عروس و داماد را به مسجد فراخواندند و دست حضرت فاطمه را در دست حضرت علی گذاشتند و برای آن دو دعا کردند». (1)
علاوه بر این که فرد در مسجد به صورت عملی درس وحدت و بسیاری از مفاهیم را فرا می گیرد، درس آزادگی را نیز تجربه می کند و از هر نوع بندگی، جز بندگی خدا آزاد می گردد؛ این همان آزادی وجدان انسانی و بالاترین نوع آزادی ها است؛ اما درباره آزادی عقیده همین بس است که هرگاه امام در گفتار یا کردار خود در نماز دچار اشتباهی شود، نمازگزاران موظف به اصلاح خطای او هستند و این مورد برای پیر، جوان، مرد و زن، یکسان است.
1) بحارالانوار، ج 43 ص 114-120.
قرآن کریم
ابن ابی عاصم، السنة، بيروت، المكتبة الاسلامی، چاپ اول، 1400 ه-. ق.
آرنولد، توماس، الدعوة الى الاسلام، ترجمه: حسن ابراهیم حسن عبد المجيد عابدين واسماعيل النحراوى، مصر، قاهره مكتبة النهضة المصرية، چاپ دوم، 1971م.
امینی منان، وحدت از دیدگاه علمای اسلام انتشارات کرمانشاه، 1386 ه-.ش.
الترمذى السلمي ابوعیسی محمد بن عیسی (متوفای 279ه-)، سنن الترمذی (جامع ترمذی)، بیروت، دارالفکر، 1414ه-. ق.
جعفریان، رسول، آثار اسلامی مکه و مدینه، انتشارات مؤسسه فرهنگی هنری مشعر، چاپ دوازدهم، 1389 ه-.ش.
اقبال لاهوری، محمد، کلیات اشعار فارسی مولانا اقبال، مقدمه و شرح احوال احمد سروش، تهران، انتشارات کتابخانه سنایی، 1343 ه-.ش.
تجديد التفكير الاسلامی، ترجمه عربی عباس محمود، مصر، قاهره، 1955م.
قشیری نیشابوری، ابی الحسن مسلم بن حجاج صحیح مسلم، بیروت، دارالفکر، 1401 ه-. ق.
مجلسی، محمد باقر، بحار الانوار، تهران، دار الكتب الاسلاميه، 1362ه-. ش.
متقی هندی، علاء الدین بن علی، کنز العمال في سنن الاقوال والافعال، مؤسسه الرساله، بيروت، 1409ه-. ق.
مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، ج 9، تهران، انتشارات صدرا، 1380 ه-.ش.
هاشمی، سیدابوالقاسم و کنگاوری، معصومه، تأثیر بناها و فضاهای مذهبی در جامعه اسلامی.
سیوطی، جلال الدین عبد الرحمن، جامع الاحاديث، بيروت، دارالفکر، 1414 ه-. ق.
سایت اینترنتی و مجلات
اندیشه تقریب، ویژه نامه انسجام اسلامی (3)، 1387 بشیر احمد، اتحاد و انسجام اسلامی در آئینه چهل حدیث، به نقل از منشور اتحاد ملی و انسجام اسلامی، سبزیان، خرداد 1386 ه-.ش.
بخاری،جعفی، محمد بن اسماعیل، مختصر صحيح البخاری، مختصر: ابوالعباس زين الدين احمد بن احمد بن عبد اللطيف الشرجي الزبيدي، مترجم: عبد القادر ترشابی، انتشارت حرمین، زاهدان،
چاپ اول، بهار 1384.
ابن شعبه حرانی، ابی محمد الحسن بن علی بن الحسين بن شعبه، تحف العقول، تصحیح: علی اکبر غفاری، تهران، کتابفروشی اسلامیه، 1400 ه-. ق.
موظف رستمی، محمد علی مسجد نماد و وحدت، فرم معنا و کارکرد، ماهنامه مسجد، سال هفدهم، شماره 132، آذر 1387ه- ش، قابل دسترس در: www.ido.ir
نگارنده در این نوشتار در پی تبیین نقش سیاسی مسجد به طور مستقل در عصر پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله، امام علی و عصر حاضر است. این تحقیق در صدد ارائه الگویی مدوّن از کارکرد سیاسی مسجد در زمان پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله، بنیان گذار اصلی و نخستین این نهاد مقدس است تا معیاری برای کار کردهای سیاسی مسجد در عصر حاضر باشد در این راستا نگارنده با استناد به آیات روایات و کتاب های معتبر در سه فصل به تبیین و تشریح موضوع پرداخته است؛ در فصل اوّل، کارکردهای سیاسی مسجد در عصر پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و در فصل دوم، کارکردهای سیاسی مسجد در عصر امام علی بحث شده است. در فصل پایانی، کارکرد سیاسی مسجد در عصر حاضر، به ویژه نقش مسجد در پیروزی انقلاب اسلامی و هشت سال دفاع مقدس و همچنین نقش و کارکرد مسجد در عصر ظهور مهدی موعود به اختصار مورد بررسی قرار گرفت.
واژگان کلیدی
مسجد کارکرد سیاسی عصر حکومت امام علی علیه السلام عصر حاضر، عصر ظهور.
تبیین موضوع: مسجد در اسلام تنها معبد و جای عبادت نیست و همچنین، عبادت در اسلام، تنها دعا، نیایش و انجام امور مخصوص که در ادیان به این نام وجود دارد نیست؛ بلکه جهاد نیز جزئی از عبادت است. به بیان دیگر مسجد در اسلام کانون عبادت است؛ اما عبادتی که دامنه تعریف و وسعت آن چگونگی کلیه امور مربوط به حیات اجتماعی، سیاسی و اقتصادی جهان اسلام را در برمی گیرد.
ضرورت انجام تحقیق: مسجد دارای کارکردهای متنوع در هر عصر و زمانی بوده است؛ از جمله کارکردهای مسجد، نقش سیاسی آن است. در دنیای امروز که اسلام به عنوان یک دین جدای از سیاست نیست، مسجد و کارکرد سیاسی آن به صورت جدی مطرح گردیده است ضرورت ایجاب می کند که یک الگوی مدونی از کارکرد سیاسی مسجد در زمان پیامبر اسلام صلی الله علیه و اله که بنیان گذار اصلی و نخستین این نهاد مقدس بوده است، تهیه کنیم تا بتوانیم معیار سنجشی برای کارکردهای سیاسی مسجد در عصر حاضر داشته باشیم. از آن جایی که جانشین بر حق پیامبر اسلام، بر اساس آیه شريف يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّك...، (1)امام علی است، ارزش و اهمیت کار کرد و نقش سیاسی مسجد در عصر آن حضرت، کمتر از زمان رسول خدا صلی الله علیه و آله نیست. از این رو، بررسی این دوره نیز نگرش بهتری در درک کارکرد سیاسی این کانون مقدس ارائه می دهد بنابراین چگونگی استفاده پیامبر گرامی صلی الله علیه و آله و امام علی علیه السلام از مسجد در امور سیاسی و تقویت بنیه حکومت اسلامی و مقابله با تهاجم فرهنگی بیگانه و مبارزه علیه حکومت های طاغوتی و استعماری و اتحاد ملی و انسجام اسلامی، الگوی شایسته ای برای بهره گیری از کارکردهای سیاسی مسجد در عصر کنونی است.
امتیاز تحقیق حاضر: با بررسی و کندوکاوی که در حد توان صورت گرفت، مشخص گردید که نقش و کار کرد مسجد در زمینه های مختلف به صورت جزئی و پراکنده در تحقیقات مشابه اشاره شده است؛ اما در هیچ یک از تحقیقات به صورت مستقل به موضوع مسجد و نقش سیاسی و کارکردهای آن در عصر پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و امام علی علیه السلام پرداخته نشده است. از این رو، پژوهش در مورد موضوع کارکردهای سیاسی مسجد در دو عصر بیان شده و مقایسه آن با عصر کنونی این تحقیق را از تحقیقات دیگر متمایز می نماید که خود از امتیازات این پژوهش است.
1) مائده، آیه 67.
4- سؤالات اصلی و فرعی
1-4) سؤالات اصلی
کارکرد و نقش سیاسی مسجد در عصر پیامبر اسلام و امام علی علیهما السلام چگونه بوده است؟
مهمترین شاخصه های کارکرد سیاسی مسجد در این دو عصر چیست؟
مسجد در عصر کنونی از جهت سیاسی چه نقشی را می تواند ایفا نماید؟
2-4) سؤالات فرعی
کارکرد سیاسی مسجد چیست؟
مهمترین شاخصه های نقش سیاسی مسجد در عصر پیامبر صلی الله علیه و آله و امام علی علیه السلام چه بوده است؟
نقش سیاسی مسجد در عصر حاضر چیست؟
نقش سیاسی مسجد در دوران مشروطیت در پیروزی انقلاب اسلامی چگونه بود؟
نقش مسجد در تداوم و حفظ دست آوردهای انقلاب اسلامی چیست؟
5- فرضیه تحقیق
مسجد در عصر پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و در دوران حکومت امام علی علیه السلام جایگاه و نماد سیاست و حکومت بوده است. به عبارت دیگر مسجد کانون حرکت های سیاسی و حکومتی در صدر اسلام و نماد حکومت و دیانت بوده است.
واژه های دین و سیاست در آیین مقدّس اسلام، مقوله واحدی را تشکیل می دهند. به عبارتی دیگر، عبادت و سیاست یک عنصر هم شکل هستند که به موازات هم در جهت اعتلای کلمه الله تعریف و تجلّی می یابند و به هیچ وجه قابل تفکیک از یکدیگر نیستند.
بر اساس آمیزه دین و سیاست در اسلام، اعمال عبادی و سیاسی آن نیز از مرکزیت «مسجد» هدایت پذیر بوده و لوای بلند اسلام با علامت مخصوص عبادت و سیاست، در ستیغ قلوب عارفان جهان به اهتزار در آمده است». (1)
1) رهبری، حسن، مسجد نهاد عبادت و ستاد ولایت، ص250.
بر این اساس، از جمله کارکردهای مهم مسجد، «کارکرد سیاسی» آن است که از زمان رسول خدا صلی الله علیه و آله بر آن تأکید شده و هم اکنون نیز اهمیت آن به طور کامل مشخص است. بر همین اساس، آن حضرت پس از بنیان گذاری نظام اسلامی مسجد را که مرکزی عمومی و محل تجمع مسلمانان برای ادای فرایض دینی بود، به عنوان پایگاه حکومت و نهاد سیاسی اسلام برگزید. در دوره های بعد نیز، بیشتر امور سیاسی آن روز مانند معرفی خلیفه مراسم بیعت با وی عزل و نصب استانداران و کارگزاران و... در مسجد صورت می گرفت.
مسجد همواره محل تربیت مجاهدانی نستوه حق گرا و ظلم ستیز بوده است. به همین دلیل، در طول تاریخ مسجد و مسجدیان با حکومت های ناصالح و فاسد در ستیز و مبارزه بوده و حکومت های فاسد و ظالم را به عنوان منکری بزرگ می دانستند.
با مطالعه در تاریخ قیام ها در دوره های مختلف تاریخی به روشنی در می یابیم که بسیاری از حرکت های سیاسی مردم بر ضد حکومت های جابر و ظالم زمانه خویش از طریق تشکل های غیر رسمی در مساجد و سایر محافل مذهبی صورت می گرفته است اگرچه مساجد صحنه برخورد با حکومت ها بود، اما «نه به سبب درگیری مذهبی»، بلکه به دلیل مخالفت حکومت ها با اسلام اصیل و فرهنگ مسجدی بود. بنابراین، توده های مردم که با رهنمودهای علمای دین آگاه می گشتند از همین پایگاه، مخالفت های خود را با دستگاه های جابر زمان اعلام می کردند؛ به طور معمول منشأ اکثر حرکت های شیعی از مساجد است». (1)
امروز نیز مسجد پایگاهی برای حفظ وحدت مسلمانان و کوشش آن ها برای جلوگیری از توطئه های دشمنان است در مسجد همه افراد بدون در نظر گرفتن سودهای شخصی و منفعت کسب و کار دورهم جمع می شوند و همین احساس یگانگی و وحدتی که در مسجد به وجود می آید، مانع به ثمر رسیدن توطئه های دشمن می شود.
نکته شایان ذکر آن که آن چه مساجد را به یک کانون سیاسی و عبادی مبدل می کند، اجتماع مسلمانان در آن برای انجام فرایض دینی است و در سایه این تجمع و دسترسی به آحاد مسلمانان در جامعه اسلامی، کارکرد سیاسی مسجد، از رونق بیشتری برخوردار می گردد. به هر حال درست است که مسجد در اسلام محل عبادت و جایگاه ارتباط بنده با خدا است اما نه عبادت خشک و خالی و به دور از نگرش های اجتماعی و سیاسی، بلکه مسجد در اسلام در عصرهای متمادی کارکردهای فراوانی داشته و یکی از کارکرد مهمی که حائز اهمیت است کارکرد سیاسی مسجد است که عبارت است از پیوند مسجد با امور اداری و حکومتی
1) شریف پور، رضا، مسجد و انقلاب اسلامی، ص 83
و فعالیت های سیاسی که مربوط به سرنوشت جامعه است؛ زیرا اسلام، دینی است که در آن رابطه مستقیم بین فعالیت های عبادی و سیاسی وجود داشته و دارد این ارتباط به روش های متعدد قابل تصوّر و درک است که از آن جمله می توان به خطبه های نماز جمعه و تبیین مسائل حکومتی و سیاسی و مسائل مهم اجتماعی توسط خطیب نماز جمعه اشاره کرد.
مسجد به همراه حکومت های صالح مانند یک پایگاه مهم عمل می کند. مسجد و حکومت اسلامی با آن که جنبه های مردمی خود را به طور کامل حفظ می کند، ارتباط تنگاتنگی نیز با حاکمیت جامعه دارد؛ این ارتباط تا آن جاست که می توان آن را یک نهاد مردمی و حکومتی نامید. از این رو، حاکم اسلامی می تواند به صلاح دید خود در اداره امور آن دخالت کند.
مسجد در این هنگام از یک سو بازوان حکومت و اهرمی توانمند برای رهبری جامعه اسلامی است و در عین حال چونان چشمان امین برای حاکمیت اسلامی عمل می کند مسجد با نظارت دقیق و مردمی، عملکرد د د دستگاه های حکومتی را مورد ارزیابی قرار می دهد. مسجد همچون دوستی نیک اندیش و خیرخواه در سختی ها و مشکلات یار و یاور حکومت صالح است؛ هم عیب ها و نقص ها را بازگو می کند و هم در راستای رفع آن ها می کوشد.
گفتار ائمه اطهار و سیره عملی آنان نیز بیانگر این است که «مسجد سنگ بنای حکومت اسلامی» است و حکومت اسلامی، نقطه آغاز ایجاد دولت کریمه جهانی به امامت و رهبری امام مهدی موعود است، بنابراین نقش مساجد در تهذیب نفس و تربیت نیروی انسانی صالح و منتظر، برای ایجاد عدالت و فراهم کردن زمینه تشکیل حکومت حضرت مهدی بر کسی پوشیده نیست.
از دیگر جنبه های ارتباط مسجد با حاکمیت جامعه نقش مسجد در پرورش نیروهای متعهد است که حکومت اسلامی به آن ها نیاز دارد؛ زیرا این مسجد است که بار هدایت فکری و تربیتی نیروهای جامعه را بر دوش دارد.
همچنین مسجد، نقشی مهمی در شناسایی نیروهای انسانی و کارآمدی دارد که نظام اسلامی نیازمند آن است؛ زیرا به طور معمول کسی که در مسجد حضور پیدا می کند بخش مهمی از استعداد و توانایی هایش آشکار می گردد در سایه رفت و آمد در مسجد خلق و خوی افراد آداب و منش های افراد تا اندازه زیادی هویدا می شود. این شناسایی در روابط افراد با یکدیگر سازنده و مؤثر است حکومت اسلامی نیز می تواند از این گذر نیروهای متعهد و مورد نیاز جامعه را بشناسد.
بنابراین، مسجد در شناساندن افراد با استعداد و کارآمد توانایی فراوانی دارد و این شناسایی را رایگان
در اختیار حکومت اسلامی قرار می دهد در حالی امروز در جهان حکومت ها بودجه های هنگفتی برای شناسایی افراد و نیروهای کارآمد جامعه مصرف می کنند.
برای این که بیشتر با کارکردهای سیاسی مسجد آشنا شویم در این نوشتار، کارکرد سیاسی مسجد در اعصار سه گانه: «عصر پیامبر اکرم علیه»، «امام علی» و «عصر حاضر» مورد توجه قرار می گیرد.
دو واژه «دین و سیاست در آیین مقدس اسلام مقوله واحدی را تشکیل می دهند. به عبارت دیگر، عبادت و سیاست یک عنصر هم شکل هستند که به موازات هم در جهت اعتلای کلمة الله تعریف و تجلّی می یابند و به هیچ وجه قابل تفکیک از همدیگر نیستند آنان که وجود یکی از این دو عنصر را مزاحم دیگری تلقی کرده اند، به بیراهه رفته و مخاطب کلام الهی اند که در قرآن چنین فرمود: فَأَيْنَ تَذْهَبُونَ؛ پس، به کجا می روید؟» (1)
هر چند که دین، تمام شئون زندگی بشری را شامل می شود و جامع نگر است در سیاست خلاصه نمی شود؛ اما نکته حائز اهمیت این است که بقا و دوام دین و پاسداشت حدود و ثغور شریعت، مرهون سیاست دینی است. دین زمانی بر سر جماعتی سایه افکن می شود که از جانب سیاست سالمی محافظت گردد و رهیافت های سیاسی جامعه با آموزه های دینی منطبق باشد.
امام علی علیه السلام فرمود: غایَهُ الدّینِ اَلأَمرُ بِالمَعرُوِف وَ النَّهْیُ عَنِ المُنکَرِ وَ اِقامَهُ الحُدودِ؛ هدف دین، امر به معروف و نهی از منکر و اقامه حدود است». (2)
بر اساس آمیزه دین و سیاست در اسلام است که اعمال عبادی و سیاسی آن از یک مرکز (مسجد) هدایت پذیر بوده و لوای بلند اسلام با علامت مخصوص عبادت و سیاست در ستیغ قلوب عارفان جهان به اهتزاز در آمده است. (3)
مسجد در جامعه اسلامی همواره از نظر سیاسی اجتماعی عبادی و فرهنگی نقش اساسی داشته و قلب جامعه اسلامی است. اهمیت مسجد با تأکید آیات وحی کلام گهربار معصومان و نقش تاریخی که در تمدن اسلامی ایفا کرده بی نیاز از دلیل و برهان است. شناخت این نیایشگاه الهی در مدینة النبی برای جامعه امروز ما و دنیای معنویت گرا اهمیت بسیار دارد؛ چرا که مسجد در طول تاریخ، خاستگاه آموزش های
فرهنگی و نظامی و نمایشگاه هنرهای اسلامی و آوردگاه رقابت های ادبی بوده است.
از آن جایی که در حکومت اسلامی میان مقامات مسئول و توده های مردم جدایی نیست، مسلمانان می توانند بر مسیر و جهت گیری های حکومت و بر روند امور جامعه نظارت کنند و موضع خود را در مسائل سیاسی به طور آشکار اعلام کنند مردم می توانند با ارائه برنامه ها، طرح ها و پیشنهادهای سازنده حکومت را یاری دهند. بر همین اساس، پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله، پس از بنیان گذاری نظام نوین اسلامی در مدینه، به منظور دخالت مسلمانان در شیوه حکومت و آشنا ساختن آنان با اهداف سیاسی اسلام مسجد را که مرکز عمومی و محل تجمع مسلمانان برای ادای فرایض دینی بود به عنوان پایگاه حکومت و نهاد سیاسی اسلام برگزید.
به گواهی تاریخ مسجد در عصر رسول خدا که در عرصه های مختلف از توانمندی های بالایی برخوردار بود و کارکردهای فراوانی مانند کارکردهای اجتماعی، سیاسی، اقتصادی، فرهنگی، تربیتی و... را دارا بود که ما درصدد بیان همه آن ها نیستیم در این مقاله فقط کارکردهای سیاسی مسجد در عصر پیامبر گرامی صلی الله علیه و آله مورد توجه قرار گرفته و به شاخصه های آن اشاره می شود.
جامعه ای که در راه تحقق ارزش های اسلامی گام بر می دارد هیچ گاه از ستیز و عناد دشمنان دین در امان نمی ماند. قرآن کریم در این مورد می فرماید: وَ لا يَزالُونَ يُقاتِلُونَكُمْ حَتَّى يَرُدُّوكُمْ عَنْ دِينِكُم؛ و آنان پیوسته با شما می جنگند تا اگر بتوانند شما را از دینتان برگردانند». (1)
از این رو، شریعت دین مقدس اسلام جهاد و دفاع از دین را در شرایط خاص که راه دیگری غیر از جنگ وجود ندارد امضاء نموده.است به گواهی تاریخ، پیامبر اسلام در طول 23 سال دعوت خویش، پیوسته در حال مبارزه و جنگ های کوچک و بزرگ با دشمنان داخلی و خارجی بودند. این مبارزات مقدس که اسلام در سایه آن به عنوان مکتب نجات بخش بشریت زنده ماند؛ پس از هجرت آن حضرت در مدینه و پی ریزی حکومت اسلامی صورت گرفت؛ به گونه ای که مسلمانان در طول دوران ده ساله حضور پیامبر گرامی صلی الله علیه و آله در مدینه بیش از هفتاد جنگ و درگیری داشتند. (2)
از سوی دیگر در جهاد اسلامی، رسیدن به پیروزی همواره در گرو برخورداری از نیروهای رزمنده، مؤمن معتقد و مکتبی است مسجد در این زمینه نقش حیاتی را ایفا می کند؛ زیرا در حقیقت، رزمندگان مدافع اسلام، پرورش یافته مساجد هستند.
مسجد در فضای قدسی و طهارت و شکوفایی علمی فرهنگی تربیتی خود بذر ایمان، معرفت و آگاهی و روشن بینی دینی را در جان و دل جوانان حق جو می پرورد گاهی دست پرورده های مسجد چنان به بار می نشیند که حتی مربیان خود را هم دچار شگفتی می کند. آنان در نهایت خار چشم دشمنان دین و مایه عزّت و آبروی مسلمانان می شوند خدای تعالی ستم ستیزی این گونه مسلمانان پارسا و جهادگر را چنین ترسیم می نماید: مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ وَالَّذِينَ مَعَهُ أَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ رُحَمَاءُ بَيْنَهُمْ تَرَاهُمْ رُكَعاً سُجَّداً يَبْتَغُونَ فَضْلاً مِنَ اللَّهِ وَرِضْواناً سيماهُمْ فِي وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ ذلِكَ مَثَلُهُمْ فِي التَّوْرَاةِ وَمَثَلُهُمْ فِي الْإِنْجِيلِ كَزَرْعٍ أَخْرَجَ شَطْأَهُ فَآزَرَهُ فَاسْتَغْلَظَ فَاسْتَوى عَلى سُوقِهِ يُعْجِبُ الزُّرَّاعَ لِيَغيظُ بِهِمُ الْكُفَّارَوَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ مِنْهُمْ مَغْفِرَةً وَأَجْراً عظیماً؛ محمد صلی الله علیه و آله پیامبر خداست و کسانی که با او هستند، بر کافران، سخت گیر [و] با همدیگر مهربان هستند آنان را حال در رکوع و سجود می بینی. آنان فضل و خشنودی خدا را خواستارند.
[علامت مشخصه] آنان بر اثر سجود در چهره هایشان مشخص است. این صفت آن ها در تورات و مثل آن ها در انجیل است که چون کشته ای است که جوانه خود برآورد و آن را مایه دهد تا ستبر شود و بر ساقه های خود بایستد و دهقانان را به شگفت آورد تا از [ انبوهی] آنان [خدا] کافران را به خشم در اندازد. خدا به کسانی از آنان که ایمان آورده و کارهای شایسته کرده اند، آمرزش و پاداش بزرگی وعده داده است». (1)
پس مسجد از یک سو مهد و پرورشگاه نیروهای مدافع اسلام بوده است و از سوی دیگر، به هنگام بروز جنگ و پیدایش ناامنی در جامعه مسجد بسان پایگاه و سنگری استوار برای رزمندگان اسلام در عصر رسول خداعه عمل می کرده است. چنان که واقدی در کتاب مغازی در شرح حوادث جنگ احد چنین می گوید: بزرگان اوس و خزرج مانند سعد بن عباده، سعد بن معاذ و اسید بن حضیر همراه عده ای، در حالی که مسلّح شدن بودند، شب جمعه را در مسجد کنار خانه پیامبر اکرم گذراندند. به دلیل این که از شبیخون مشرکان بیم داشتند شب جمعه از مدینه پاسداری کردند تا آن که صبح شد. (2)
علاوه بر این، در هر مسجدی، نقطه ای بنام محراب ساخته می شود. محراب از ماده حرب به معنای جنگ است و این موضوع به این مناسبت است که مسلمانان این نکته را در مساجد در نظر داشته باشند که برای نیل به کمالات مورد نظر و تحقق ارزش های اسلامی و دفاع از کیان اسلام و حفظ جامعه اسلامی، از گزند دشمنان، گاهی راه دیگری جز جنگ با دشمنان داخلی و خارجی وجود ندارد. (3)البته این بدین معنا نیست که اسلام جنگ طلب باشد؛ بلکه اسلام صلح و صفا و همزیستی مسالمت آمیز با بقیه مذاهب و ادیان را در قدم
اول پیشنهاد می کند بنابراین در قرآن کریم می خوانیم: وَ إِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ فَاجْنَحْ هَا وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ إِنَّهُ هُوَ السَّمِیعُ الْعَلیم و اگر به صلح گراییدند تو نیز بدان گرای و بر خدا توکل نما که او شنوای داناست». (1)
مسئله جنگ و جهاد در اسلام احکام و شرایط خاص خودش را دارد که در شرایط اضطراری به عنوان آخرین راه حل تشریع شده است تبلیغات مسجد، مسئله جنگ را در شرایطی که راه دیگری غیر از جنگ وجود نداشته باشد، به عنوان یک مسئله فراموش نشدنی در ذهن ها زنده نگه می دارد و همزمان، فرهنگ ایثار، فداکاری جهاد و شهادت را که مایه عزّت و سرافرازی مسلمانان است، شکوفایی می بخشد.
به خاطر رابطه تنگاتنگ مسجد با جبهه و جنگ است که مسجدیان از عبادت های عاشقانه اش و ارتباط با خدای تعالی بهره گرفته و با دعاهای خالصانه شان پشتوانه عظیم برای جبهه های نبرد را فراهم می آورده اند. آنان با دعاهای خود از یک طرف باران عنایت ها و الطاف الهی را بر جبهه ها نازل می کردند و از طرفی، با این کار همراهی و همدلی خود را با رزمندگان اسلام نشان می دادند تا آنان با شور و دلگرمی به جهاد مقدس خود ادامه دهند. (2)
یکی از نیازهای جامعه نوپای اسلامی در عصر پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله وحدت و همبستگی مسلمانان بود که آن حضرت تلاش می کرد تا در مقابل دشمنان اسلام که از قدرت و قوت زیادی نسبت به مسلمانان برخوردار بودند، سدی محکم ایجاد نماید. بنابراین یکی از نیازمندی های جامعه نوپای اسلامی این بود که پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله نخست، وحدت مسلمانان را شکل دهد تا با یک سازمان دهی منظم در مقابل اجانب، از خطرات احتمالی و هجوم آنان در امان باشند از این رو سعی بر این بود که این همبستگی در مکانی تجلی یابد و از این راه طمع دشمنان اسلام را به یأس مبدل سازد. مکانی که در زمان پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله نقش اساسی برای سازمان دهی افراد و جوانان مسلمان ایفا می کرد و قدرت مسلمانان را در مقابل دشمن به نمایش می گذاشت، مسجد بود.
پیامبر بزرگوار اسلام صلی الله علیه و آله زمانی که به یثرب آمد، وضعیت سیاسی جدید آغاز شد؛ دو قبیله اوس و خزرج که دشمنی های کهنه و مهلک خود را در سایه اخوّت دینی فراموش کرده بودند دور بیرق اسلام گرد آمده و هسته جامعه مسلمانان را تشکیل دادند تقسیمات قدیمی ملغا و لقب معزّز انصار» برای همه کسانی که اسلام را در ساعات سخت یاری کرده
بودند متداول شد گروه مؤمنان که زادگاه محبوب خود را ترک کرده و از هرگونه وابستگی به آن دست کشیده بودند، نام مهاجرین را دریافت کردند. برای این که پیوند مهاجرین و انصار محکم تر شود، پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله عقد اخوت بین آن ها بست تا در غم و شادی یکدیگر شریک شوند.
اسم قدیمی یثرب به مدینه النبی تبدیل شد و پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در نخستین فرصت، در راه دعوت به اسلام به تأسیس مسجد به عنوان پایگاه مهم اجتماعی و تربیتی پرداخت. پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در چند کیلومتری شهر مدینه و در محلی به نام قبا مسجد معروف قبا را ساخت؛ این نخسین مسجدی است که در اسلام ساخته شده است. دو برادری که مالک زمین بودند آن را هدیه کردند؛ ولی چون یتیم بودند پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله پول زمین را به آن ها پرداخت کرد. ساختمان مسجد از نظر شکل و بنا ساده و با دین بی پیرایه ای که آن حضرت تعلیم می فرمود، سازگار بود دیوارهای آن با آجر و گل و سقفش از برگ درخت خرما درست شده بود بخشی از مسجد نیز برای اقامت کسانی که منزل نداشتند، در نظر گرفته شد و در سال های بعد نیز مسجد توسعه پیدا کرد.
همین مرکزیت مسجد بود که وحدت، انسجام قوّت و قدرت مسلمانان را در برابر دشمنان خارجی و منافقان داخلی به نمایش می گذاشت. تا جایی که پیامبر اسلام صلى الله عليه وسلم فرمود: أَمَا إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ صَلَاةٍ أَشَدَّ عَلَى الْمُنَافِقِينَ مِنْ هَذِهِ الصَّلَاةِ وَالْعِشَاءِ؛ هیچ نمازی برای منافقان شکننده تر از نماز صبح و عشاء نیست». (1)این حدیث از عبدالله بن سنان از امام صادق نقل شده است که رسول خدا صلی الله علیه و آله پس از آن که نماز صبح را با اصحابش به جا آورد رو به آنان کرد و با ذکر نام درباره برخی افراد سؤال کرد: آیا آن ها به نماز جماعت حاضر شده اند یا نه؟ گفتند: ای رسول خدا نه؛ پیغمبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود: مگر در سفر هستند؟ گفتند: ای رسول خدا، نه؛ آن گاه پیامبر اکرم صلى الله عليه وسلم جمله فوق را فرمودند و بعد چنین ادامه دادند: ... وَلَوْعَلِمُوا أَيُّ فَضْلٍ فِيهِمَا لَأَتَوْهُمَا وَلَوْ حَبْوا، (2)اگر مؤمنان می دانستند که این دو نماز چه فضیلتی دارد با حالت سینه خیز هم که شده خود را می رساند و در آن شرکت می کردند». (3)
مارسل بوازار در یکی از کتاب های خود در مباحث مربوط به اسلام در جهان امروز، در مورد نقش نیرومند مسجد در صدر اسلام در فرهنگ اقتصاد سیاست و وحدت مسلمانان چنین می نویسد: «مسجد، عامل نیرومندی در همبستگی و اتحاد مسلمانان جهان است و اهمیت فرهنگی و اجتماعی آن را از این بابت نمی توان نادیده گرفت؛ به خصوص در روزگار معاصر که مسلمانان شور و حرارت صدر اسلام را دگرباره از خود نشان می دهند مساجد به صورت مراکز تربیت روحانی و پایگاه جنبش امّت مسلمانان نسبت به
ستمگران و سلطه جویان در آمده است. اندک اندک مساجد موقعیت سال های نخستین ظهور اسلام را به دست آورده اند تأسیس کتابخانه ها و تالار اجتماعات در درون مساجد این حقیقت را آشکار می سازد که مساجد در اسلام بدان گونه که بعضی پنداشته اند، منحصر برای ادای فریضه نماز نیست و به یقین یکی از مراکز سیاسی و فرهنگی مهم اسلام است اقامه نماز جمعه به وسیله ای برای گردهمایی مسلمانان در روز تعطیل و طرح مسائل مهم اجتماعی و بحث و گفت و گو در باب کمبودهای رفاهی و تصمیم گیری های سیاسی و غیره تبدیل شده است. گردهمایی جمعه به خصوص در سال های اخیر و در ممالک آزاد شده اسلامی که به سوی پیشرفت اقتصادی و حاکمیت سیاسی می روند کارآیی بسیار داشته است. در این سال ها برخلاف تفرقه و پراگندگی سیاسی مردم و گروه های مبارز طرح مقابله علیه ستمگران را ریخته اند و در ارکان فرمانروایی دست نشاندگان استعمار غرب تزلزل پدید آورده اند که احزاب و گروهای سیاسی مخالف در ممالک غرب از انجام آن هنوز ناتوانند». (1)
در لغت، «الندوة» به معنای محل اجتماع و محلّ مشورت است چنان که در مجمع البحرین چنین آمده است: «الندوة: الاجتماع للمشورة و منه دار الندوة بمكة التي بناها قصى، لأنهم يندون فيها، أى يجتمعون والنادي: المجلس وجمعه «أندية» ومنه الحديث: متعرض للمقال في أندية الرجال، أي مجالسهم؛ ندوه اجتماعی برای مشورت است از آن جمله دارالندوه مکه بود که آن را «قصی» ساخته بود و در آن ها در آن مکان جمع می شدند و به مشورت و گفت و گو می پرداختند. (2)
در تاریخ چنین آمده است دارالندوه خانه قصی ابن کلاب بود. قبل از اسلام محل مشورت قریش بوده، بعد از آن (قصی) به پسرش عبدالله به ارث می رسد و اکنون جزء مسجد الحرام است. (3)قبل از اسلام این مکان محل مشورت برای قریش بوده در آن جا قریش به مشورت در رابطه با مسائل سیاسی، اجتماعی و غیره می پرداخته اند قرار گرفتن چنین مکانی برای ساختن مسجد در نخستین دوره از ظهور اسلام بیانگر این نکته است که در دین مقدس اسلام محل مشورت در امور اجتماعی اقتصادی، فرهنگی، به ویژه در امور سیاسی، مسجد است و یکی از نقش های مسجد در اسلام همان نقش «دارالندوه» قبل از اسلام است که در جامعه عرب وجود داشته است.
در عصر رسول خدا صلی الله علیه و آله از همان ابتدا، مسجد به عنوان کانون همبستگی مسلمانان، به تحکیم پیوندها و تبادل آرا در امور دینی مسلمانان قرار گرفت از نخستین روزهای ترویج اسلام، تعلیم با مسجد ارتباط تنگاتنگ داشت و انجام دستورات اسلام با درک و معرفت اسلامی و با یادگیری فرمایشها پیامبر گرامی صلی الله علیه و آله به عنوان «حدیث» بر اساس آیین اسلام آغاز شد.
وجه تربیتی و آموزشی مسجد پس از جنبه عبادی بیشتر نمایان و برجسته است. این نقش مسجد، توجه همه پژوهشگرانی را که درباره مسجدالنبی سخن گفته یا اثری نگاشته اند به خود جلب کرده است. در برهه زمانی که مراکز آموزشی در کنار مسجد به فعالیت فرهنگی می پرداختند، تنها شمار اندکی مکتب های خانگی بود که در گوشه و کنار شهر مدینه و یا مکه قرار داشت و این مکتب ها تنها به آموزش خواندن و نوشتن در پاره ای موارد قرآن کریم و معارف اسلامی می پرداختند و حجم کارهای آن ها هرگز با آن چه در مساجد انجام می شد، قابل مقایسه نیست. به طور تقریبی، تمام علوم رایج در آن روزگار چون خواندن قرآن و حدیث، در مسجد تدوین می شد علاوه بر آن افراد با بینش سیاسی و مدیران دلسوز جامعه اسلامی که در برقراری حکومت اسلامی نقش ایفا می کردند در مسجد پرورش می یافتند و آماده می شدند. از این رو، یکی از ره آوردهای مسجد در مدینه النبی تربیت مدیران بابینش سیاسی سالم بود. مسجد پیامبر خدا صلی الله علیه و آله در مدینه، نخستین دانشگاهی بود که حضرت رسول معه با دست خود، یارانش را به نیکی تربیت کردند تا در دین خدا فقیه و دانا شدند. صحابه پیامبر گرامی صلی الله علیه و آله به آن رفت و آمد می کردند تا دانش، هدایت، فضائل و معرفت بیاموزند و هر اندازه که شرایط زندگیشان مساعدت می کرد به این مهم وقت اختصاص می دادند. مسجدالنبی مدرسه ای بود که مردان و قهرمانان در آن ساخته شدند و در پرتو قرآن، مردم بت پرست به پیشروان هدایت تبدیل شدند همین افراد داعیان مبلغان،حامیان پارسیان شب و سواران میدان در روز نبرد بودند که با آموختن فرهنگ ایثار و شهادت بار سفر بستند و در راه خدمت و ترویج فرهنگ اسلام شربت شهادت نوشیدند.
در تاریخ آمده است که در میان انصار هفتاد جوان هستند که به نام قرآن شناسان معروفند. از سر شب به گوشه ای در مسجد می نشینند و با هم درس و بحث دارند و نماز می خوانند. نزدیکی های صبح می روند و آب آشامیدنی و پشته های هیزم می آورند و به خانه های رسول خدا صلی الله علیه و آله می نهند. خانواده شان فکر می کنند که آنان در مسجدند و اهل مسجد فکر می کنند که آنان پیش خانواده شان هستند. پیامبر خدا صلی الله علیه و آله در ماه صفر چهل نفر از قرآن شناسان جوان را به ریاست منذر بن عمر و ساعدی مأموریت
می دهد تا قبیله عامر بن مالک را به اسلام دعوت کنند و به آنان قرآن بیاموزند و نامه ای هم همراهشان ارسال می کند. منذر بن عمرو راهنمایی از قبیله بنی سلیم با خود بر می دارد. آن ها به راه می افتند و می روند تا به چاه معونه که از آب های قابل استفاده قبیله بنی سلیم است می رسند. در آن جا اردو می زنند و شتران خویش را سر می دهند حارث بن صمه و عمرو بن امیه را به چراندن و نگهبانی شتران می گمارند حرام بن ملحان را با نامه پیامبر پیش عامر بن طفیل که در میان عده ای از بنی عامر نشسته است می فرستند وقتی به او به آن ها می رسد، بدون این که نامه را بخوانند، عامر بن طفیل شمشیر خود را می کشد و حرام بن ملحان را می کشد و بانگ بر می دارد که بنی عامر برای حمله به مالک ابوبراء از قبل آمده و در مرز نجد به عشایر مختلف اطلاع داده است که او یاران محمد را در پناه خویش گرفته است و هیچ کس نباید متعرض آنان شود و همگی گفته اند تعهد پناهندگی ابوبراء برای همه ما محترم است وقتی بنی عامر حاضر نمی شوند با عامر بن طفیل بر جمع مسلمانان بتازند وی برای این کار از عشایر عصیه و رعل که از شاخه های قبیله بنی سلیم هستند کمک می طلبد و آن ها به کمک او می آیند و او را به فرماندهی خویش انتخاب می کنند. عامر بن طفیل به آن ها می گوید: من یقین دارم که این شخص به تنهایی به این جا نیامده است. آن ها رد پای او را گرفته و پیش می روند تا به یاران وی می رسند و یاران وی چون که دیده اند دیر کرده است رد او را گرفته و پیش آمده اند. سپس، مسلمانان را محاصره می کنند و بنی عامر هم در محاصره شرکت می جویند آن جوانان قرآن شناس، مردانه می جنگند تا همگی به شهادت می رسند. (1)
در روزگار رسول خدا صلی الله علیه و آله و صحابه ایشان مسجد کانون تبلیغ و ارشاد بود و مکان ضیافت و پذیرایی هیئت هایی داخلی و خارجی بود که بر پیامبر خدا صلی الله علیه و آله وارد می شدند تا به اسلام تشرف حاصل کنند. یاران رسول خدا صلی الله علیه و آله برای حضور در مسجد و شرکت در این گونه محفل می کوشیدند و هرگاه یکی از یاران نمی توانست در آن حاضر شود یکی از صحابه وی را در جریان جلسات قرار می داد.
نهضت نبی اکرم صلی الله علیه و آله اندیشه های انسان را به سوی تعالی رهنمون ساخت و با فرمان به «خواندن»، مبارزه با نادانی را رسالت خود قرار داد. قرآن کریم در تأکید این مطلب می فرماید: اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذِي خَلَقَ الَّذِي عَلَّمَ بِالْقَلَمِ * عَلَّمَ الْإِنسَانَ مَا لَم يَعْلَمْ. (2)بدين ترتيب، اسلام ویژگی «ندانستن» جامعه آن دوران را به بستر آگاهی، بینش و دانش مبدل کرد و مسجدالنبی، موجی از افکار و اندیشه های الهی را در
جامعه ایجاد نمود پایگاه تبلیغ اسلامی شور و نشاط علمی را برانگیخت و دانش و آموختن، بهایی دیگر یافت. هر روز شمار آنان که خواندن و نوشتن می دانستند، افزایش می یافت و تبلیغ و آموزش با خواندن محتوای پیام آسمانی رونقی چشم گیر پیدا کرد.
آموزگار مکتب اسلام پرستش خدا را محور تبلیغ قرار داد و بر فراگیری معنای ایمان، دانستن آیه های کتاب آسمانی تأکید می کرد تا از گذر آن رسالت خویش را مبنی بر تفسیر و تبیین آیه ها و فحوای کلام آسمانی به مردم انجام دهد. پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله برای ادای این رسالت دشوار از هر فرصت برای روشنگری مردم بهره می جست ولی سیره و زندگی پیامبر گرامی علیه نشان می دهد که مسجد در دوران رسالت، علاوه بر جنبه تربیتی و آموزشی، مهمترین سنگر تبلیغ و ترویج بینش اسلامی در جهان آن روز بوده است؛ به گونه ای که برای نشست ها و اجلاس با سران ادیان و نمایندگان حکومت ها مکانی به جز مسجد وجود نداشته و هرگونه تصمیم گیری در امور سیاسی و برقراری حکومت اسلامی و معرفی بینش اسلامی برای دنیای آن روز، در مسجد صورت می گرفته است. از این رو مسجد به عنوان یک رسانه ملی در عصر رسول خدا صلی الله علیه و آله پیام رسان ندای اسلام و سنگر ایمان و توحید بود. برخی از یاران، مانند حضرت علی عبدالله بن رواحه، معاذ بن جبل و عبادہ بن صامت نیز در این راه در کنار پیامبر گرامی صلی الله علیه و آله قرار داشتند و در انجام رسالت الهی او را یاری می کردند عبدالله بن رواحه جلسات مربوط به توحید معاد، مسائل اعتقادی را اداره می کرد. او در غیاب پیامبر گرامی صلی الله علیه و آله نیز مسائل فقهی و اعتقادی را به مسلمانان آموزش می داد. گاهی اتفاق می افتاد که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله خود در چنین جلساتی شرکت می کردند روزی پیامبر گرامی صلی الله علیه و آله در حلقه درسی که عبدالله بن رواحه در آن تدریس می کرد حضور یافتند. با حضور پیامبر گرامی صلی الله علیه و آله، چنین انتظار می رفت که ایشان سخنران مجلس باشند، ولی پیامبر گرامی صلی الله علیه و آله فرمودند: به آن چه مشغول بودید، ادامه دهید؛ من نیز برای آموزش و تعلیم مبعوث شده ام. (1)یکی دیگر از یاران پیامبر گرامی صلی الله علیه و آله عبادہ بن صامت، مأمور آموزش قرآن و نوشتن به اصحاب صفه بود. (2)
در دوره های درخشان رسول اعظم صلی الله علیه و آله مسجد در حیات جمعی مسلمانان با نقش هایی چون مجلس شورا محلّ داوری، مرکز فتوا پایگاه یا ستاد تقسیم های نظامی جلوه می کرد.
سپاهیان از مسجد برای جهاد در راه خدا گسیل می شدند تا کلمه الهی را برافراشته دارند و پرچم اسلام
را در جهان به اهتزاز در آورده اند.
تأسیس مسجد در مدینه النبی محور اساسی روند حرکت روزافزون و آغاز فصل جدید سیاسی در حیات امت مسلمان است و نخستین گام بنیادی تمدنی نوین با تأسیس این پایگاه عبادی، سیاسی ریخته شد.
مرکزیت سیاسی مسجد در مدینه پیامبر گرامی صلی الله علیه و آله و پویایی تمدن اسلام اصل مهمی است که بر حکومت، جامعه و فرهنگ، تأثیری ژرف دارد مسجد نبوی کانون جنبش های فکری و عملی بوده است و شکوه آن خانه را پیامبر خدا که در آن روز مرکز حکومت و سیاست،بود تحت تأثیر قرار می داده است. پیمان اخوت دو قبیله اوس و خزرج در مسجدالنبی بسته شد و عقد اخوت میان امت نیز از مواردی است که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در مسجد مدینه برقرار ساخت هیئت ها و گروه هایی که قصد تشرف به اسلام را داشتند، به مدینه النبی می آمدند و وارد مسجد می شدند اسیران جنگی را در مسجد جای می دادند و تا آزادی و مسلمان شدن در آن نگهداری می شدند.
پیامبر گرامی صلی الله علیه و آله در بسیاری موارد تازه مسلمانان را به صورت فردی در مسجد آموزش می داد و گفت و گوهای علمی و فرهنگی زیادی میان هیئت های اعزامی قبایل گوناگون به مدینه صورت می گرفت و جایگاه این گفت وگو جایی جز مسجد نبود.
نبی اکرم علیه با هیئت هایی که به حضور می پذیرفتند، به مذاکره دینی و اجتماعی می پرداختند که این برنامه ها مضاف بر جنبه های سیاسی به منظور گرویدن به اسلام بحث و گفت و گو پیرامون معارف اسلامی سامان می یافت.
محیط فرهنگی که پیامبر گرامی صلی الله علیه و آله در مدینه ایجاد کرده بودند، ایجاب می کرد که در حضور آن حضرت و با اجازه ایشان مسابقه شعر و سخنرانی در مسجد برگزار شود و پیامبر گرامی صلی الله علیه و آله با بردباری با چنین مسائلی برخورد می کردند.
مسجد پیامبر گرامی علیه به عنوان کانون عشق و مودت میان مسلمانان مدینه در آمد و نقش بسزایی در ایجاد فضای معنوی ایفا نمود تا زمینه مناسب برای اجتماع معتقدان به پیام وحی ایجاد شود.
اهمیت و نقش مسجد الحرام، هرگز از نگاه پیامبر گرامی پوشیده نبود؛ ولی چیرگی قریش و مشرکان، امکان پی ریزی فعالیت را از آن سلب کرده بود؛ اما با فتح مکه و اداره سیاسی آن شهر، پیامبر گرامی صلی الله علیه و آله فعالیت های فرهنگی و سیاسی را در این مرکز مقدس شروع نمود و به ترویج مبانی دینی دست زد و با انجام کارهایی که به گونه ای اداره امور حکومت اسلامی بود قدم در راه سازندگی و تلاش برای برپایی پایگاه فعالیت ها گذاشت.
در وصف و تحلیل جایگاه مسجدالنبی و جایگاه آن در مدینه باید گفت که آن چه مکه و مدینه را مکمل هم می کند، این است که مکه از یک جهت مرکز حج و زیارت به سوی مکانی بالاتر است و مدینه جایگاه مسجدی است که خاتم رسولان آن را بنیاد نهاد و این مسجد مرکز حکومت اسلامی و کانون تلاش های فرهنگی، اجتماعی پیامبر گرامی صلی الله علیه و آله گشت و نخستین کار برگزیده پیامبر گرامی علیه در مدینه، ساختن این مسجد بود. این بنای مقدس به همراه بارگاه مطهر حضرت نبی اکرم صلی الله علیه و آله، بر سیمای شهری و معابر و فرآیندهای اجتماعی، فرهنگی مدینه اثر قابل ملاحظه ای گذاشته است و مدینه به برکت این بناهای مبارک، حرمت زیادی به دست آورده است.
رسول خدا صلی الله علیه و آله فرموده اند: حضرت ابراهیم مکه را حریم قرار داد و برای مردمش دعا کرد. من نیز مدینه را حرم قرار دادم. (1)
رسول خدا صلی الله علیه و آله برای آن که آمیختگی مسجد را با زندگی اجتماعی مردم نشان دهد خانه و مسجد را در یک واحد معماری بر پا کرد و خانه های صحابه و مهاجرین و انصار در اطراف آن استقرار یافت. تعداد بسیاری از مسلمانان بی خانمان و اهل تعبّد تحت عنوان اصحاب صفه، در حوالی مسجد می خوابیدند. در کنار مسجد خیمه ای به عنوان بیمارستان برپاشد و مکانی به امور نظامی اختصاص داشت و به همین دلیل است که ساختمان های مهم اجتماعی و عمومی و حیاتی در اطراف مسجد بنا شده بود که این خود، مدیریت ژرف و حساب شده پیامبر اسلام صلی الله علیه و اله را به نمایش می گذاشت. علاوه بر آن مسجد محل دادرسی و رسیدگی به امور سیاسی و اجتماعی مردم بود؛ بسیاری از اختلافات و گرفتاری های مردم در مسجد با پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله در میان گذاشته می شد و در همان مسجد حل و فصل می شد. از این رو، بنای مسجد در بین بناهای موجود آن روز مانند خورشیدی بود که خانه مردم از نور آن منوّر می شد و سایر بناهای مسکونی، همانند سیارات به دور خورشید می چرخیدند و از پرتوافکنی آن بهره می گرفتند.
پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در مسجد، اصول سیاسی اسلام را به ویژه در اموری که می دانست مسلمانان از نظرات و تجربیات مفیدی برخوردار هستند به شور و مشورت می گذاشت. در متون تاریخی آمده است که پیامبر گرامی لاله برای اتخاذ مواضع مناسب در جنگ بدر در یکی از مساجد اطراف مدینه بنام مسجد «عرق الظبية» با اصحاب به مشورت پرداخت به روایت،انس، هنگامی که خبر آمدن ابوسفیان به پیامبر گرامی صلی الله علیه و آله
1) صحیح مسلم، ج 3، کتاب حج، ص1360
رسید، آن حضرت شروع به مشورت با اصحاب نمود. (1)همچنین برای رفتن به جنگ احد در مسجد مدینه با مسلمانان به تبادل نظر همت گماشت.
چنان که در مشورت پیامبر خدا صلی الله علیه و آله اصحاب در رابطه با جنگ احد آمده است، گروهی از نوجوانان که در جنگ بدر حاضر نبودند، از پیامبر گرامی صلی الله علیه و آله خواستند که به سوی دشمن برود و اشتیاق خود را به شهادت ابراز کرده و گفتند ما را به مقابله دشمن از مدینه بیرون ببر و اینان غلبه یافتند پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله روز جمعه با مردم نماز جمعه گزارد و آنان را پند و اندرز داد که تلاش و کوشش کنند و فرمود که یقین داشته باشند که اگر شکیبایی و پایداری کنند پیروزی از ایشان خواهد بود و دستور فرمود که آماده رویارویی با دشمن شوند. مردم بر بیرون شدن از مدینه دل خوش داشتند. چون پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله نماز عصر جمعه را می گزارد، اطراف مسجد پر شده بود و مردم نواحی بالای مدینه هم آمده بودند آن گاه رسول خدا صلی الله علیه و آله با عمر و ابوبکر به خانه رفت و آن دو در لباس پوشاندن و عمامه بستن آن حضرت را یاری دادند و مردم صف کشیده منتظر آمدن
پیامبر خدا صلی الله علیه و آله بودند. سعد بن معاذ و اسید بن حضیر به مردم گفتند: شما پیامبر را وادار به خروج کردید و او نمی خواست و حال آن که فرمان و دستور از آسمان بر او می رسد؛ اکنون هم کار جنگ را به خود او باز گذارید. (2)
همچنین، در جنگ خندق وقتی خبر حرکت کفار قریش از مکه به پیامبر رسید، مردم را فراخوانده خبر دشمن را برایشان گفت و با آنان مشورت فرمود سلمان فارسی به حفر خندق اشاره کرد و مسلمانان از این پیشنهاد در شگفت آمدند. (3)از این رو برخی مسجد را مجلس شورای مسلمانان» نام نهاده اند.
در صدر اسلام بیشتر امور مهم سیاسی، فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی، نظامی تقسیم غنایم، سخنرانی ها و ارشادات نصب استانداران و فرماندهان کتابت نامه های سیاسی نظامی و ارسال پیام ها، اخذ تصمیمات اساسی و نظامی در مسجد انجام می شد. حتی پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله در مسجد نمایندگان و سران قوم و قبایل مختلف را به حضور می پذیرفتند؛ گرچه برای سکونت و استراحت این نمایندگان خانه ای نیز در نظر گرفته شده بود. (4)برخی از آن ها با صلاح دید پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در خانه های انصار به طور موقت سکونت داده می شدند. (5)برای برخی از آن ها مانند هیئت نمایندگی، ثقیف به دلیل طولانی بودن اقامت آنان در مدینه، خیمه ای در
مسجد بر پا می شد. (1)جایگاه اصلی این گونه گفت و گوها جایی جز مسجد نبود از این رو، نمایندگان قبیله ثقیف» و نیز نمایندگان اسقف «نجران» در مسجد «عرق الظبية» به حضور پیامبر گرامی صلی الله علیه و آله رسیدند. (2)
یکی از ستون های مسجد نامش استوانة الوفود ستون هیئت ها بود این ستون، جایگاه ویژه ای برای پذیرش و دیدار با هیئت های نمایندگان قبایل و دولت ها و مذاهب خارجی بود و در همین مکان (ستون) مسجد بود که پیامبر گرامی صلی الله علیه و آله دیدار با این هیئت ها را انجام می دادند.
واقدی در مغازی آورده است که ده نفر از رؤساء و برگزیده گان بنی تمیم به مدینه آمدند. آن ها در صحن مسجد نزد پیامبر گرامی صلی الله علیه و آله آمدند و عطارد بن حاجب تمیمی را پیش آوردند که خطابه بخواند. او خطبه ای ایراد کرد. پیامبر گرامی صلی الله علیه و آله به ثابت بن قیس فرمود: برخیزد و خطبه ایشان را پاسخ گوید. ثابت برخاست و با عدم آمادگی قبلی خطبه ای خواند وقتی ثابت بن قیس نشست، آن ها گفتند: ای رسول خدا صلی الله علیه و آله، اجازه فرمایید تا شاعرمان شعری بخواند چون آن حضرت اجازه فرمودند، زبرقان بن بدر را بلند کردند و او ابیاتی را سرود. پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله به حسان بن ثابت فرمود: پاسخشان را بده و او برخاست و اشعاری سرود. پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و مسلمانان از خطبه ثابت و شعر حسان خوشحال بودند. نمایندگانی که آمده بودند، با یکدیگر خلوت کردند. یکی از ایشان گفت که به خدا قسم بدانید که این مرد از طرف خدا تأیید می شود و کارهایشان به مراتب از ما خردمندانه تر هستند. (3)پس از آن هیئت بنی تمیم مسلمان شدند به دلیل همین پذیرش هیئت های خارجی در مسجد و گفت و گو با آن ها برخی مسلمانان به پیامبر گرامی علیه می گفتند ای رسول خدا، آیا ایشان که مشرک هستند، می توانند در مسجد وارد شوند؟ پیامبر گرامی صلی الله علیه و آله می گفتند زمین پاک است و چیزی آن را نجس نمی کند. (4)
پیمان «حدیبیه» فکر پیامبر گرامی صلى الله عليه وسلم را از ناحیه جنوب مکه آسوده ساخت و در پرتو این آرامش، گروهی از سران عرب به آئین اسلام گرویدند در این هنگام پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله فرصت را غنیمت شمرد و با زمامداران وقت و رؤسا و قبایل و رهبران مذهبی مسیحیان جهان آن روز، باب مکاتبه را باز نمود و آئین خود را به ملل زنده جهان آن روز عرضه داشت.
ا از نامه هایی که پیامبر گرامی صلی الله علیه و آله به امراء و پادشاهان و رؤسای قبایل و شخصیت های برجسته معنوی و سیاسی نوشته است 185 نامه در دست است که برای تبلیغ و دعوت به اسلام و یا به عنوان میثاق و پیمان
نوشته شده است. (1)
به گواهی تاریخ، تدوین و تنظیم همه یا اکثر نامه های سیاسی پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله به مناطق مختلف و رؤسای کشوری، در مسجد صورت می گرفت. تا جایی که برخی نوشته اند، پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله، مسئله دعوت زمامداران به اسلام و نامه نگاری به آن ها را مانند سایر مسائل مهم در یک شورای بزرگ مطرح می ساخت. روزی به یاران خود چنین فرمود بامدادان همگی حاضر شوید تا امر مهمی را با شما در میان بگذارم. فردای آن روز، پس از ادای فریضه صبح در مسجد، پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله به یاران خود چنین فرمود: «بندگان خدا را نصیحت کنید. کسی که سرپرست امور مردم شد و در هدایت و راهنمایی آنان نکوشید خدا بهشت را بر او حرام کرده است برخیزید و پیک رسالت، در نقاط دوردست شوید و ندای توحید را به سمع جهانیان برسانید؛ ولی هرگز مانند شاگردان حضرت عیسی با من مخالفت نکنید یاران از آن حضرت سؤال کردند که آن ها چگونه با حضرت عیسی از در مخالفت وارد شدند؟ فرمود: او نیز مانند من گروهی را مأمور ساخت که پیک رسالت در نقاطی باشند؛ دسته ای که راه آن ها نزدیک بود فرمان او را پذیرفتند؛ ولی کسانی که راه آن ها دور بود، از پذیرفتن فرمان وی سرپیچی کردند»سپس، پیامبر گرامی صلی الله علیه و آله شش نفر از ورزیده ترین افراد را طی نامه هایی که رسالت جهانی آن حضرت در آن ها منعکس بود به نقاط مختلف روانه کرد بدین ترتیب، سفیران هدایت از مسجد در یک روز رهسپار سرزمین های ایران، روم، حبشه، مصر، یمامه، بحرین و حیره (اردن) شدند. (2)
امر به معروف و نهی از منکر در جامعه اسلامی دارای نقش بزرگ و سرنوشت ساز است. از این رو، در آیات و روایات این مسئله بر هر مسلمانی واجب شده است هر فردی به اندازه توانایی خود در قبال این فریضه الهی مسئولیت دارد گرچه انجام امر به معروف و نهی از منکر منحصر به مکان خاصی نیست؛ اما مسجد بستر مناسبی برای تحقق این دو فریضه مهم الهی است؛ زیرا مسجد محل حضور و تجمع نیروهای زنده و برگزیده است. در روایات آمده است: لَا يَأْتِي الْمَسْجِدَ مِنْ كُلَّ قَبِيلَةٍ إِلَّا وَافِدُهَا وَ مِنْ كُلِّ أَهْلِ بَيْتٍ إِلَّا نَجِيبُهَا؛ (از هر جمعی، تنها آنان که در فضائل) از همه برترند و به منزله الگو برای گروه خود هستند، به مسجد می آیند». (3)مسجد، پایگاه جوان مردانی است که در مقابل تعرّض در برابر مقدسات دینی بر می آشوبند و عرصه را بر
متجاوزان به حریم دین تنگ می کنند. (1)
چنان که در سال 1385 مسلمانان علیه اهانت به نبی مکرم اسلام توسط روزنامه های غربی و در رأس آن روزنامه دانمارکی بر آشفتند و از مساجد راهپیمایی خود را آغاز و به سفارت خانه های آنان ختم نمودند و با شعارهای کوبنده و انقلابی از مقدسات اسلام دفاع کردند.
مسجد، جایگاه گردآمدن فرزندان مکتبی است؛ آنان که با یک دست قرآن و با یک دست دیگر سلاح برگرفته اند. این حضور نشان قدرت و عزّت اسلام و مسلمانان است و سبب می شود تا خیره سران نتوانند بر حریم دین اهانت و تجاوز کنند. (2)ضمن این که اجتماع در مسجد خود اقامه یک معروف بزرگ الهی، یعنی «نماز» و دیگر شعائر اسلامی است. از سوی دیگر، در سایه تجمع و انسجامی که مؤمنان در مسجد می یابند، می توان بهترین تشکل مردمی را برای مبارزه با منکرات و مفاسد اجتماعی پی ریزی نمود.
امام رضا فرمود: «حضور در مسجد و نماز جماعت، جلوگیری از بسیاری گناهان است». (3)به گواهی تاریخ، مسجد در عصر رسول خدا صلی الله علیه و آله یگانه رسانه و پایگاه ارتباطی پیامبر گرامی با مردم بود. در آن روزگار که رسانه ای جز مسجد وجود نداشت این مکان مقدس محل مناسبی برای رساندن پیام پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله به مردم بود؛ به ویژه در مسائل امر به معروف و نهی از منکر که بخشی از آن مربوط به حکومت اسلامی می شود؛ مانند «قضاوت» که در زمان پیامبر اسلام صلی الله علیه و اله در مسجد انجام می شد. بنابراین، مسجد، نخستین مکانی است که پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله در آن به قضاوت و دادخواهی و حل و فصل اختلافات، منازعات و صدور احکام قضایی پرداختند و مکانی دیگری جز مسجد برای قضاوت آن حضرت نقل نشده است. (4)
همان گونه که بیان شد، در دوران رسول مکرم اسلام صلی الله علیه و آله مسجد، از منظر سیاسی جایگاه و نقش محوری، در امور سیاسی و حکومتی آن حضرت داشت. پیامبر اسلام علا الله وقتی مردم را با ندای «الصلاة مع الجماعة»، به مسجد فرا می خواند مهمترین مسائل سیاسی آن روز را در مسجد با جمع حاضران در میان می گذاشت و از همان جا تصمیمات لازم اتخاذ می شد. بعد از پیامبر گرامی صلی الله علیه و آله نیز این سیره ادامه داشته و در عصر جانشین بر حقش علی مانند عصر رسول خدا صلی الله علیه و آله، مسجد کارکرد سیاسی خود را حفظ نموده است.
امام علی علیه السلام، آن گاه که کوفه را مرکز خلافت قرار داد در آغاز ورودش به شهر کوفه، به دارالاماره (قصر حاکم کوفه که طی سال ها به قصری اشرافی تبدیل شده بود نرفت؛ بلکه به مسجد کوفه رفت و آن جا را محل سکونت خویش قرار داد و در همان مسجد، به تدبیر امور پرداخت. أسودبن قیس می گوید: بارها دیدم که حضرت علی در رحبه ساحت مسجد، داخل مسجد مسجد کوفه مردم را اطعام می کرد. (1)
مسجد کوفه از عصر خلافت امام علی خاطرات تلخ و شیرین فراوانی به همراه دارد؛ شاهد نیایش ها و عبادت ها و تهجدهای شبانه امام علی بوده است؛ از خطابه های فصیح و بلیغش و از شکوه ها و ناله های جان سوزش خاطره ها دارد و جهاد و تلاش و انفاق و اطعام در راه خدا و دادرسی های حکیمانه اش را هرگز فراموش نمی کند.
از همه مهمتر و جالب تر این که امام علی که یگانه مرد سیاسی در چارچوب سیاست اسلامی و سرباز فداکار اسلام در عصر رسول خدا بود در مسجد متولد در مسجد با بیعت مردم به خلافت ظاهری رسید و در مسجد به شهادت شد؛ آن گاه که ابن ملجم ملعون، آن شقی ترین انسان ها، فرق نازنینش را شکافت و محراب مسجد کوفه از خون سرخش رنگین شد و ندای فزت و رب الکعبه اش به ملکوت رسید، این مسجد کوفه بود که ملکوتیان و عرشیان ندبه کنان به سوی آن توجه کردند و ندای «هدمت و الله ارکان الهدی» سر دادند.
ناگفته پیدا است که پیوند حضرت علی با مسجد یک پیوند الهی و تکوینی بوده است. بنابراین آن هنگامی که به خلافت ظاهری دست پیدا می کند برنامه کاری آن حضرت در امور حکومتی و سیاسی نیز جایی جز در مسجد انجام نمی شده است. از این رو، مهمترین شاخص های سیاسی مسجد در زمان آن حضرت را می توان در موارد زیر خلاصه نمود.
رابطه مسجد و سیاست را می توان از این جا نیز دریافت که بیت المال مسلمانان همیشه در مسجد اصلی شهر نگهداری می شد. به نوشته بسیاری از تاریخ نویسان در صدر اسلام تنها مسجد، محل امن و مطمئن
برای نگهداری و حفظ بیت المال مسلمانان بوده است چنان که حضرت امیر مؤمنان بعد از جنگ جمل بر تمام کشته شدگان جنگ جمل از موافق و مخالف نماز خواند و آنان را به خاک سپرد و سپس همه اسباب و تجهیزات جنگ را جمع آوری نموده به مسجد بصره انتقال داد و دستور داد که هر کس اگر چیزی از اموالش را می شناسد، بردارد، مگر سلاحی که از خزانه بوده یا دارای نشان حکومت باشد. وی تأکید کرد تنها آن چه از
1) جعفریان، رسول، سیره خلفاء از رحلت پیامبر تا زوال امویان
امکانات و مال خداوند بر ضدّ لشکر من به کار برده اند به عنوان غنیمت برداشته شود. (1)
یکی از مصادق بارز مسجد به عنوان کانون عبادی سیاسی در زمان حضرت علی این بود که مسجد به عنوان محل بیعت (انتخابات) شناخته شد. اخذ آراء عمومی در مورد رئیس حکومت اسلامی، «بیعت» نامیده می شود بنا بر اهمیت موضوع، ضرورت داشت که از اصولی تبعیت نماید:
نخست: اسلامیت و تقدّس کار، در آن ظاهر باشد.
دوم: اخذ آراء در یک جو سالم غیر شعاری و به طور کامل آزاد انجام شود.
سوم: محلّ اخذ رأی از یک نظم و نسق خاصی برخوردار باشد.
چهارم: رأی گیری در مجامع عمومی انجام گیرد تا مردم شاهد نحوه رأی گیری و مقبولیت نظام باشد. پنجم رأی دهی به طور علنی باشد تا در قبال مسئولیت های نظام حجت بر همگان تمام باشد. بر این اساس بود که امام علی زمانی که متوجه هجوم مردم به خانه اش برای «بیعت» گردید، ابتدا مصرانه از این امر امتناع ورزید؛ اما از آنجایی که مردم اصرار کردند و بنا بر مصالح نظام اسلامی، ناگزیر از پذیرش مسئولیت شدند و چنین فرمود: لا تَفْعَلُوا فَإِنِّي أَكُونُ وَزِيراً خَيْرٌ مِنْ أَنْ أَكُونَ أَمِيراً فَقَالُوا وَاللّه ِ مَا نَحْنُ بِفَاعِلِينَ حَتَّى نُبَايِعَكَ قَالَ فَفِي الْمَسْجِدِ فَإِنَّ بَيْعَتِي لا يَكُونُ خَفِيّاً (خفیة)؛ این کار را نکنید؛ اگر من وزیر باشم بهتر است از این که امیر باشم مردم گفتند: نه؛ به خدا قسم ما کاری انجام نمی دهیم، مگر این که با
تو بیعت کنیم امام فرمود: پس در مسجد باشد؛ بیعت با من نباید مخفی و سری باشد». (2)
وقتی بعد از وفات پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله، برخلاف آن چه که نباید رخ می داد عده ای در قبیله بنی ساعده جمع شدند و ابوبکر را به خلافت نامزد کردند ابوبکر برای این که خلافتش را در ظاهر مشروعیت ببخشد اصرار داشت که از علی بیعت اخذ کند بدین منظور از علی خواست با او بیعت نماید. امام علی با این که در واقع او را قبول نداشت چون خلافت حق مطلق او بود با وجود این در رابطه با بیعت چنین اظهار داشت میعادگاه ما و شما برای بیعت فردا در مسجد جامع ان شاء الله. (3)
ابوثور می گوید در موقعی که عثمان در محاصره قرار داشت من نیز در حالی که شمشیری در دست خود داشتم در میان معرکه بودم؛ امام علی به من نگاه می کرد؛ نه مرا به کاری امر می کرد و نه از کاری باز
می داشت وقتی که مردم با حضرت علی بیعت می کردند من به دنبال او بیرون رفتم، در حالی که مردم در پیرامون او گرد آمده بودند و با او بیعت می کردند علی به دیواری از دیوارهای خانواده بنی حازن رسید. من به یک درخت نخل پناه بردم و مردم نیز میان من و علی قرار داشتند به مردم نگاه می کردم؛ آن ها در حالی که آنان دستانشان را دور تا دور علی گرفته بودند خود را به علی می رساندند و با وی بیعت می کردند. پس از آن علی به مسجد آمد؛ اولین کسی که بر منبر رفت و با علی بیعت کرد طلحه بود انگشتان دست طلحه لمس بود؛ علی این وضع را به فال بد گرفت و گفت خدا این دست را نیافریده است که پیمان و بیعت خود را بشکند. (1)
طبری در رابطه با بیعت مردم با علی چنین اظهار می دارد سخن از بیعت کنان و وقت بیعت علی بسیار گفته شد؛ اما او جز مسجد، جایی را نپذیرفت و چون وارد شد مهاجران و انصار وارد شدند و با وی بیعت کردند؛ پس از آن مردم نیز بیعت کردند. (2)
چنان که اشاره شد مسجد نخستین مکانی است که پیامبر اسلام صلی الله علیه و اله در امور حکومتی از جمله مسئله قضاوت و رسیدگی به حل و فصل منازعات مردمی و صدور احکام قضائی از آن استفاده کرده است.
قضاوت، پس از نبی مکرم صلی الله علیه و آله همچنان در مسجد انجام می شد و این امر، به قدری رایج بود که بعد از پیامبر گرامی علیه این سیره ادامه داشت تا جایی که در مورد قضاوت حضرت علی چنین آمده است: «أنه كان يفعل ذلك في مسجد الكوفة وله به دكة معروفة بدكة القضاء؛ در مسجد کوفه، محلی برای قضاوت علی بود که معروف به دکة القضاء بوده است». (3)
حضرت علی نه تنها خود در امر قضاوت در مسجد همت گمارده است، بلکه به سایر قضات دستور می داد که در مسجد به قضاوت بپردازند در روایتی آمده است که آن حضرت ضمن صدور دستوری در امر قضاوت به شريح فرمود: یَا شُرَیْحُ اِجْلِسْ فِی اَلْمَسْجِدِ فَإِنَّهُ أَعْدَلُ بَیْنَ اَلنَّاسِ وَ إِنَّهُ وَهْنٌ بِالْقَاضِی أَنْ یَجْلِسَ فِی بَیْتِهِ؛ ای شریح، در مسجد قضاوت کن که این عمل برای اجرای عدالت بین مردم بهتر است نشستن در خانه و قضاوت کردن موجب وهن قاضی است». (4)
محوریت مسجد در امور سیاسی در صدر اسلام باعث شد که در زمان های بعد، این سنت دنبال شود. گواهی تاریخ و شواهد موجود سردمداران حکومت هر چند به ظاهر اسلامی امور سیاسی و کشورداری خودشان را با مسجد مرتبط می ساختند؛ به گونه ای که در هر شهر و برزن مسجد جامع شکل گرفت و مسئولان حکومتی از طریق آن به بررسی مسائل منطقه بپردازند. (1)
مسلمانان در پی هر فتح می کوشیدند مسجد اصلی خود را در مرکز شهر و در مجاورت محل زندگی حاکم که به طور معمول «دارالاماره» نامیده می شدند ایجاد کنند. در برخی شهرها مسجد چنان نزدیک به «دارالاماره» ساخته می شد که هر دو ساختمان به ظاهر به هم متصل بودند این پیوستگی نزدیک، نشانگر این عقیده همگانی بود که تمام قدرت سیاسی و مذهبی در دست حاکم است در شهرهای ایران از جمله اصفهان، تهران، قزوین، مشهد نیز مساجد جامع با ارک (دارالاماره) یا دارالحکومه ارتباط مستقیم و نزدیک داشته اند. (2)
این همزیستی و وحدت بین دستگاه حکومت و دستگاه عبادت پیام هایی را به عصر حاضر منتقل می سازد که به مدد آن می توانیم در برابر خصم و مخالف به عینیت سیاست و دیانت در اسلام، احتجاج کنیم و حجت آوریم.
گرچه در مقطعی از ادوار تاریخی این اعتقاد و بنیان با تلاش افزون بنی امیه و بنی عباس کمرنگ شد و این امر باعث شد تا دارالخلافه و مسجد جدای از یکدیگر به کار خود ادامه دهند با این حال، هنوز آن حالت وحدت تا حدودی حاکم بود هنوز امت واحد اسلام، دستگاه حکومت و عبادت را یک جا می خواست هنوز هم مسجد بیش از آنی که حاکمان می طلبیدند در سیاست دخیل بود و سررشته خیلی اتفاقات را می شد در مسجد جستجو کرد.
آن چه که قصد بررسی آن را داریم بحث این تغییر و تحول در قرن معاصر، البته به طور اجمال و خلاصه است؛ یعنی نقش مسجد در برقرار کردن ارتباط میان دیوان و معبد در دورانی که تقابل فکری بین دو نظریه سکولاریزم (دین زدایی) و عینیت دین و سیاست باعث چند دستگی میان امت اسلامی گردیده است. البته اگر با تیزبینی بنگریم، همین تقابل نیز در آن سوی دنیا و در میان ملل غرب نیز چند دستگی ایجاد کرده است و این می تواند به ما یاری کند تا در این بازی میان نظریات پیروز گردیم و عینیت دین و سیاست را
در جهان غالب کنیم.
نقش مسجد در امور سیاسی را از عصر مشروطه آغاز می کنیم. عصری که مبدأ تغییرات شگرفی در تاریخ ایران گردید.بنابراین بحث را در این قسمت در چهار مقطع زمانی به طور اجمال و گذرا پیگیری می کنیم:
الف) در عصر مشروطه؛
ب) در پیروزی انقلاب اسلامی؛
ج) در زمان جنگ تحمیلی؛
د) در تداوم انقلاب و حفظ ارزش های اسلامی
در عصر مشروطه، می توان موارد متعددی را نام برد که برجستگی نقش مسجد را در وقایع سیاسی روز، نمایان می سازد. در آن چه که از تاریخ مشروطه به یادگار مانده و نگاشته شده است، می توانیم سررشته مشروطه خواهی را از مسجد پیدا کنیم؛ بعد از چوب خوردن تجار در عمارت حکومتی، هیجانی بین تجار و اهالی بازار پیدا شد متوسل به مرحوم طباطبایی مجتهد سنگلجی شدند. آقا دستور دادند که چند روزی را بی صدا مشغول کار خودتان باشید. پس از آن که اقدامات من انجام شد به شما اطلاع می دهم. ان شاء الله کار بزرگی را از پیش بر می داریم این واقعه در سال 1324 قمری واقع شد... انقلاب ایران از این جا شروع شد». (1)
پس از این است که مرحوم طباطبایی در مسجد چاله حصار، تهران سخنرانی های خود را آغاز می کنند و سنگ بنای حرکتی را می گذارند که تا چندی بعد به یکی از مهمترین انقلاب های ایران تبدیل می شود. پس از این واقعه مسجد نقشی فراتر از آن چه که جایگاه عبادت محض تصور کنیم، بر عهده داشته است؛ به خصوص زمانی که مسجد در کنار یک بارگاه امام معصوم یا امام زاده ای هم واقع شده باشد. نقش حرم شاه عبدالعظیم حسنی و حرم حضرت معصومه در عصر مشروطه بر کسی پنهان نیست.
از جمله شاخصه های معروف قیام مسجد گوهرشاد واقع در مشهد مقدس است که همزمان با اجباری شدن کلاه بین المللی (شاپو) و زمزمه کشف حجاب توسط رژیم ستم شاهی نطق هایی جهت آماده سازی اذهان عمومی توسط روحانیان آگاه از مسائل جاری ایراد می گردد و علمای مشهد به طور مخفی جلساتی را برگزار می کنند. پیشنهاد می شود که آیت الله حاج آقاحسین قمی به تهران برود و به طور مستقیم با رضاشاه مذاکره کند؛ اما ایشان در شهرری بازداشت و ممنوع الملاقات می شود.
1) محیط مافی هاشم، مقدمات مشروطیت، ج1، ص 88
در این برهه حسّاس، مسجد گوهرشاد محل تجمع مردم و سنگر اعتراضات مردمی قرار می گیرد. اعتراضات با سخنرانی آتشین علما گسترده تر می شود. افشاگری نظام سلطه اوج می گیرد تا این که قزاقان در 1354ق، تیر 1341ش برای متفرق ساختن مردم آتش می گشایند و صد نفر را کشته و زخمی می کنند.
پس از آن، مردم با یک حرکت انقلابی به سوی مسجد گوهرشاد سرازیر می شوند و در آن جا شعارهای ضد سلطنت و کلاه بین المللی و ضد حجاب زدایی سر می دهند که در این تجمع دو هزار نفر تا پنج هزار نفر توسط دژخیمان رژیم به خاک و خون کشیده شدند و یک هزار و پانصد نفر دیگر اسیر شدند؛ اما استقامت نه تنها خاموش نمی شود بلکه شدّت می گیرد و کوس رسوایی رژیم سلطنتی به صدا در می آید. (1)
یکی دیگر از نمونه های بارز نقش مسجد در این عصر تظاهرات روز عاشورای تهران، در سال 1383ق است که به دستور امام خمینی رحمه الله علیه صورت می گیرد در این تظاهرات، نقطه آغاز حرکت انقلابی، مسجد حاج ابوالفتح واقع در میدان شاه سابق و نقطه پایانی سیل عظیم جمعیت مسجد شاه (مسجد امام خمینی رحمه الله علیه) است. در این تظاهرات که از مسجد آغاز و به مسجد ختم می شود اقشار مختلف جامعه از جمله بازاریان و دانشجویان با حمایت از روحانیان و مخالفت با رژیم پهلوی پا به میدان می گذارند. (2)
مسجد سید عزیز الله، مسجد شیخ علی مسجد امین الدوله و مسجد آذربایجانی ها در شکل گیری هسته مبارزاتی اهمیتی ویژه داشتند؛ این مساجد مرکز ارتباط روحانیان و بازاریان بودند مسجد شیخ عبدالحسین واقع در بازار تهران که به مسجد ترک ها یا آذربایجانی ها موسوم،است مرکز فعالیت نیروهای مذهبی و تبلیغی و سیاسی بود از این مکان مرحوم فلسفی در شب عاشورای 1383ق، به دلیل سخنرانی های کوبنده علیه رژیم ستمشاهی دستگیر و به زندان شهربانی منتقل می شود. (3)
در دوران پیروزی انقلاب اسلامی تعریف مسجد به عنوان پایگاه اصلی و اساسی مسلمانان، نمود و جانی تازه و نوین یافت روحانیان و اصحاب حوزه توانستند با نفوذی که در مساجد داشتند، اقشار مختلف مردم را در جریان مسائل و اخبار روز قرار دهند در آن زمان به دلیل تحریم تلویزیون از طرف اقشار مذهبی، مسجد، وظیفه نشر اخبار را نیز در برنامه خود قرار داده بود. بدین شکل که اجتماع نمازگزاران در مسجد، اخبار را خود به خود و سینه به سینه منتقل می کرد گاه نیز امامان جماعت در حین سخنرانی های خود این
اخبار را به اطلاع نمازگزاران می رساندند.
پس از تبعید امام خمینی قدس سره از ایران برای مسجد و مسجدی ها یکی از مهمترین اخبار اخبار مربوط به این شخصیت سیاسی - مذهبی بود. در این دوران حلقه های مبارزه در زیر چتر مساجد شکل گرفت.
بهانه های متفاوتی برای جذب اقشار مختلف مردم به خصوص جوانان به سوی روند مبارزه با رژیم، در مسجد به وجود آمد که از آن ها می توان به کانون های قرآن اشاره کرد.
آموزش قرآن نه فقط بر اسلامی بودن حرکت مردمی مُهر صحت می گذاشت و نه تنها باور مذهبی را در میان ملت تقویت می کرد، بلکه چتر و نقاب بسیار مناسبی بود تا همراه آموزش معارف قرآنی به جوانان، ایشان را با روند مبارزه نیز آشنا نمود.
این حلقه ها که در سراسر کشور به صورت پراکنده ای شکل گرفته بود چندی بعد و در پی انتشار بیانیه ها و اعلامیه های حضرت امام تل وظیفه پخش و نشر این اعلامیه ها را نیز عهده دار شد. در آن زمان، این اعلامیه ها دارای اهمیت فراوانی بود و رژیم با کسانی که این اعلامیه ها را پخش می کردند، به شدت مقابله کرد و مسجدی ها که اینک خود را وارد عرصه نوینی از زیست اجتماعی کرده بودند، این وظیفه را در متن فعالیت های دیگر خود در مسجد کرده بودند. البته در این جا نقش سازنده مسجد را می توان به عنوان یک دژ و سنگر در سازمان دهی و جهت دهی افراد، بیشتر نمایان دید به نحوی که اشخاص گوناگون در مسجد حضور پیدا می کردند و پس از جذب توسط مذهبیان در مسیر فعالیت های سیاسی قرار داده می گرفتند؛ یعنی مساجد کانونی برای شناسایی و جذب اشخاصی که پا در عرصه و دستگاه عبادی اسلام می گذاشتند بود و به کارگیری ایشان در دستگاه سیاسی و حکومتی اسلام در این مکان روحانی پیریزی و پیگیری می شد.
به اعتراف تاریخ، مساجد در این دوران وظیفه خویش را به خوبی انجام دادند. در این دوران بود که اهمیت مساجد، به فعالیت های سیاسی کسانی بستگی داشت که در آن جا نماز می خواندند. در این دوران بود که مساجد با امامان جماعت خود شناخته شد و مردم مساجد را با عنوان و نامی غیر از اسم نوشته شده در سردر آن مسجد می شناختند؛ به عنوان مثال مسجد هدایت را که پایگاه آیت الله طالقانی بود، می توان به عنوان یکی از پر رنگ ترین مساجد در این روند محسوب نمود مسجد قبا الجواد از نمونه های فراوان دیگری است که شاخصه مشترک همه آن ها فعالیت جدی امامان جماعت آن ها در مبارزه با رژیم و شرکت در نهضت امام خمینی قدس سره بوده است. (1)
1) سایت کانون اندیشه جوان مقاله میثم رمضان علی کارشناسی فقه و اصول اسلامی
این سال ها به عنوان سال های سرنوشت ساز برای شروع حرکت حکومتی و در عین حال انقلابی مردم ایران حساسیت ویژه ای داشت در این مرحله و در پی تثبیت نظامی که آرمان اقشار مختلف مردم و به خصوص مسلمانان بود، مساجد به عنوان محلی برای اطلاع مردم از روند انقلاب شناخته می شد؛ به همان شکل که پیش از آن و در سال های پیش از 57 نیز بود.
البته این بار و در پی تصرف مراکز خبری از جمله رادیو و تلویزیون مساجد باید به دنبال نقشی جدیدتر می گشتند که متناسب با آن بتوانند در روند شکل گیری نظامی که به گمان بسیاری نظام متصل به قیام مهدی، دخیل و شریک باشند. در پی فعالیت روحانیان در مساجد در دوره قبل، برخی از مساجد به نام ایشان شناخته می شد نه به نام مسجد به طور مثال مسجد آیت الله طالقانی و. این ویژگی ها باعث می شد تا مردم برای ملاقات با این روحانیان که در کسوتی متفاوت و در قالب مقامات حکومتی نیز شناخته می شدند به این مساجد رغبت خاصی نشان بدهند. این جا نیز نقش حکومت و دین با هم نسبتی دیگر پیدا کرد تا قبل از این مسجدی ها که رویاروی حکومت، تلفیق حکومت و سیاست را موجب شده بودند باید در مرکز عبادی خویش به یاری حکومت می شتافتند و این جنبه ای دیگری از وحدت سیاست و عبادت را نمایان می کرد در چنین شرایطی بود که همسایه ایران به وسیلهٔ قدرتی دیکتاتوری، که بعدها به همسایگان دیگرش نیز یورش برد به ایران حمله کرد و باعث گردید تا مراکز دینی مسلمانان، علاوه بر نقش هدایت گری به عنوان مراکز جهادی نیز شناخته شوند مساجد به عنوان مناسب ترین و بهترین مرکز برای سازماندهی نیروهای انقلاب و مرکزی برای اعزام نیرو به صحنه رویارویی حق و باطل تبدیل گردید.
شور و شوق ایجاد شده در پی فرمان جهاد ولی امر مسلمانان و شوق به جانبازی و جان نثاری در راه،اسلام دستگاه عبادی اسلام را به همان دستگاهی مبدل کرد که در دوران طلایی حکومت و مبارزه خاتم الانبیاء عليهم السلام بود.
مسجد، در دوران خاتم الانبیاء علیهم السلام، گاه مکانی برای جهاد و سازماندهی نیروها در غزوات و نبردهای صدر اسلام بود. اکنون و پس از این همه سال این مساجد به دوران طلایی خود باز می گشتند و به دامان صدر اسلام پناه می بردند تا بگویند که این اسلام و این نبرد در برابر باطل همان است که در صدر اسلام نیز بوده است.
جدای از این امام خمینی قدس سره نیز اقامتگاهش را در جنب مکانی به سیاق مسجد قرار داد تا به دیگران بفهماند که دستگاه عبادی و سیاسی در اسلام یکی است و غیر از مسجد را بر نمی تابد و از همین مکان بود.
که پیامش را به همه جهانیان ابلاغ می کرد و غرب و شرق را به تحیّر وا می داشت.
مکان نماز جمعه در میان دانشگاه تهران قرار داشت؛ همچنان که در صدر اسلام این چنین بود و مسجد مدرس نیز بود. دانشکده های کنونی جلوه ای از حلقه های آموزشی هستند که در مساجد سال های اول ظهور اسلام بر پا بود. حلقه هایی که تفسیر و قرائت قرآن در آن ها بر قرار بود.
در سال های بعد از جنگ دوره ای قرار داشت که یاوران رهبر کبیر انقلاب پس از جنگی فرسایشی، اما ارزشی، به مأمن سابق خود مسجدها پناه ببرند حال و هوای سال های مقاومت در پوست و خون این ملت نفوذ کرده بود و نمی توانست در مأمنی به غیر از مسجد آرام بگیرد امام خمینی رحمه الله علیه که در آغاز این مقطع زمانی، دنیا را بدرود گفته زعامت و رهبری را به خلف صالح پس از خود رهبر معظم دام ظله سپردند، مدفنش را نیز مسجدوار قرار دادند تا بگویند که این انقلاب از نوع انقلاب صدر اسلام است و رهبرش مانند رهبر آن انقلاب در مدفنی به سیاق مسجد مدفون است که آرام خواهد گرفت.
از طرف دیگر، بسیجیان بازگشته از جنگ، به دامن همان مکانی رو آوردند که از آن به جبهه اعزام شده بودند. اینان بهتر آن دیدند تا با تشکیل منظم پایگاه های بسیج در مساجد تا حد امکان خاطره آن سال ها را زنده نگه دارند بنابراین چنین شد که پایگاه های بسیج پس از ساخت هر مسجد به عنوان اولین دستگاه و مرکز، در مسجد مستقر شدند مسجد این باور را تقویت کرد که هر کاری آغازش مسجد باید باشد و مسجد مانند کلیسا و معبد نیست که فقط عبادات فردی را بطلبد بلکه اسلام دینی نه فقط در عرصه خصوصی بلکه اجتماعی سیاسی هم است.
با پیروزی انقلاب اسلامی به رهبری امام خمینی، مساجد نیز همانند دوران صدر اسلام جایگاه واقعی خود را باز شناختند؛ به طوری که نیروهای فعال در مساجد به طور مستقیم در متن انقلاب شرکت جستند به گونه ای که از آن پس، مساجد نقش پایگاه ارتباطی مردم را به عهده داشتند و در شرایط حساسی که نهضت اسلامی فاقد هر گونه تشکیلات منطبق با معیارهای اسلامی بود مساجد توانستند این نارسایی مهم را جبران کرده و به انسجام نیروهای مردمی بپردازند. علاوه بر این بسیاری از برنامه های انقلاب، مانند رفراندوم، شوراهای محلی کانون های بسیج و دیگر ضرورت های زمان، در مساجد انجام می گرفت.
برای این که به جایگاه اصلی مساجد در عصر کنونی به ویژه در بعد سیاسی آن بعد از انقلاب اسلامی ایران با مقایسه به جایگاه سیاسی و نقش مسجد در دوران صدر اسلام پی ببریم بجا است که به شاخص های نقش مسجد از منظر بزرگ مرد تاریخ و رهبر فرزانه انقلاب بپردازیم؛ زیرا او بود که توانست جایگاه اصلی مساجد و کارآیی آن را در ابعاد مختلف همچون صدر اسلام به تصویر بکشد و یک بار دیگر خاطره های شیرین دوران رسول خدا صلی الله علیه و آله و جانشین برحقش علی مرتضی را نسبت به مساجد زنده سازد.
با بررسی نقش مسجد در مبارزه علیه کفر و الحاد این نکته به دست می آید که چشمه زلال مبارزه و نهضت علیه باطل در طول تاریخ از مسجد جوشیده است و این مکان الهی بود که توانست به قیام مقدس مردم ایران که به برقراری حکومت اسلامی انجامید نیرو و توان ببخشد و همه این مبارزات و پیروزی ها بر محور سفارشات و رهنمودهای آن پیر فرزانه و بت شکن زمان بود. او بود که بر پایه شناختی که از موقعیت و نقش مسجد داشت خطاب به مسلمانان جهان می فرماید:
اگر حرم و کعبه و مسجد و محراب سنگر و پشتیبان سربازان خدا و مدافعان حرم و حرمت انبیاء نیست پس مأمن و پناهگاه آنان در کجاست؟» (1)
از جمله ترفندهای استعمار و دشمنان داخلی و خارجی برای محو اسلام خاموش کردن چراغ و رونق مساجد بوده است که این حیله خائنانه در رژیم گذشته تا حد زیادی مؤثر افتاد و اکنون نیز تمام سعی و تلاش دشمنان در خلوت کردن مساجد به عنوان پایگاه ضد استکباری است.
آن بزرگوار با تأکید بر نقش محوری مسجد در خنثی کردن نقشه های دشمنان اسلام می فرماید: «این ها از مسجد می ترسند من تکلیفم را باید ادا کنم به شما بگویم؛ شما دانشگاهی ها و شما دانشجوها، همه تان مساجد را بروید پر کنید سنگر هست این جا سنگرها را باید پر کرد». (2)
در جایی دیگر می فرمایند: «مساجد و محافل دینیه را که سنگرهای اسلام در مقابل شیاطین است، هرچه بیشتر گرم و مجهز نگه دارید». (3)
با بررسی تحولات سال های سرنگونی رژیم شاهنشاهی و پیروزی انقلاب اسلامی، نقش و اهمیت مسجد در ابعاد مختلف به وضوح هویدا است. در آن موقعیت مردم و روحانیت با محوریت مساجد به مبارزه ادامه می دادند که نه در گذشته و نه در حال و آینده هیچ مکانی قابلیت این مرکزیت را ندارد و هم اینک نیز اگر مردم از این مرکز دور بمانند موجب شادی دشمنان و تضعیف انقلاب خواهد شد. در آن موقعیت حسّاس، مسجد پایگاه عمده ای شد تا شاگردان و پیروان ایشان به همراه اقامه فرایض دینی و عبادی که دلیل حضور مردم در مساجد بود، پیام ها و اهداف امام خمینی قدس سره را دریافت کنند.
آن بزرگ معمار انقلاب با تأکید بر حفظ مساجد به عنوان اصل و اساس انقلاب می فرمایند: «مسجد، محلی است که از آن باید امور اداره بشود. این مساجد بود که این پیروزی را برای ملت ما درست کرد. این مراکز حسّاسی است که ملت باید به آن توجه داشته باشند این طور نباشد که خیال کنیم حالا دیگر ما پیروز شدیم دیگر مسجد می خواهیم چه کنیم پیروزی ما برای اداره مسجد است». (1)
در زمان رسول اکرم صلی الله علیه و آله یکی از مهمترین نقش های مسجد تدارک مقدّمات فکری و بسیج عمومی مسلمانان به منظور جهاد با کفار بوده است. به عینه همین نقش در جریان نهضت روحانیان شیعه به رهبری امام خمینی قدس سره در سال 1342(ش) و پس از آن در جریان پیروزی انقلاب اسلامی ایران مشاهده می شود. تأثیر این مکان مقدس در طول 8 سال دفاع مقدس در جذب نیروهای رزمنده بسیجی و آموزش آن ها و نیز پشتیبانی و فعالیت های پشت جبهه، بر هیچ کس پوشیده نیست. مسلم و بدیهی است که اگر بیانات روشنگرانه آن پیر فرزانه نبود مساجد نمی توانستند جایگاه حقیقی خود را به دست آورند و او بود که مساجد را مرکز جنبش ها و حرکت های اسلامی معرفی کرده و چنین می فرمود:
«مسجد در اسلام و در صدر اسلام همیشه مرکز جنبش و حرکت های اسلامی بوده.... از مسجد تبلیغات اسلامی شروع می شده است. از مسجد حرکت قوای اسلامی برای سرکوبی کفار و وارد کردن آن ها در زیر بیرق اسلام بوده است. شما که از اهالی مسجد و علمای مساجد هستید، باید پیروی از پیغمبر اسلام صلی الله علیه و آله و اصحاب آن سرور کنید و مساجد را برای تبلیغ اسلام و حرکت اسلامیت و قطع ایادی شرک و کفر و تأیید مستضعفان در مقابل مستکبران قرار دهید...». (2)
بر اساس همین دیدگاه است که متفکران و نویسندگان خارجی نیز به اهمیت مساجد در ساختار انقلاب تأکید کرده و آن را محور اصلی در شکل گیری انقلاب اسلامی دانسته اند حامد الگار نویسنده و منتقد بزرگ می گوید: «مسجد، هسته اساسی تشکیلات انقلاب اسلامی بود. یکی از عناصر مهم در پیروزی انقلاب، احیای مجدد مسجد و تمام ابعاد عملکردی آن بود نقش مسجد، دیگر نه عزلت و گریزگاهی از جامعه بود که مردم برای دوری جستن از دنیا گرفتن وضو، انجام عبادات یا گوش دادن به صوت قرآن به آن پناه می بردند، بلکه برعکس مسجد به عنوان یک کانون مبارزه و مرکز فرماندهی بدل گردید به طور خلاصه مسجد به طور کامل چیزی شد که در عصر پیامبر بود». (1)
نقش آفرینی عمیق دین در ایجاد تشکل های اجتماعی موجب شده تا اسلام در ابتدای نظام دهی سازمان دینی خود، تأسیس مرکز تجمع عمومی مسلمانان را با نام «مسجد» در اولویت قرار داده و اجتماع در آن را به نیکوترین و جه ستوده و شدیدترین تأکیدات را در راستای حفظ این سنگرهای توحیدی ابراز داشته است. حضرت امام بر اساس همین،شناخت بارها بر اهمیت اجتماع و حضور فعال در مساجد تأکید داشته و آن را موجب تقویت اسلام و نظام می دانستند.
مساجد باید مجتمع بشود از جوان ها؛ اگر ما بفهمیم که این اجتماعات چه فوائدی دارد و اگر بفهمیم که اجتماعاتی که اسلام برای ما دستور داده و فراهم کرده است چه مسائل سیاسی را حل می کند چه گرفتاری ها را حل می کند این طور بی حال نبودیم که مساجدمان مرکز بشود برای چند پیرزن و پیرمرد». (2)
امام خمینی قدس سره در جاهای مختلفی می فرمودند: «نماز را در جماعت بخوانید، اجتماع باید باشد». اجتماعاتتان را حفظ کنید مساجدتان را محکم نگه دارید. (3)
امام خمینی قدس سره در سخنی دیگر می فرمایند: مسجد مرکز تبلیغ است. در صدر اسلام از همین مسجدها جيش ها، ارتش ها راه می افتاد؛ [ مسجد] مرکز تبلیغ احکام سیاسی - اسلامی بوده هر وقت یک گرفتاری را طرح می کردند صدا می کردند: «الصلوة مع الجماعه»، اجتماع می کردند این گرفتاری را طرح می کردند، صحبت ها را می کردند. مسجد مرکز اجتماع سیاسی است. اجتماعات خود را هر چه بیشتر در مساجد و محافل
و فضاهای باز عمومی برپا نمایید». (1)
آن چه در تاریخ مسجد در سراسر ایران و در طول مبارزات و فعالیت های انقلابی به دست می آید، این است که مساجد تنها جایگاهی بوده است که در جوی آکنده از وحدت و اخوت و معنویت نیروهای مبارزه و مؤمن و شجاع را در خود جای داده و از این طریق در جهت بیداری و آگاهی بخشی به توده های بسیج و گروه های مختلف مردمی، رسالت خویش را عینیت بخشیده است به همین دلیل است که دشمنان از مسجد به عنوان مرکز نیرومند پشتیبانی انقلاب و ستاد عملیاتی رهبر انقلاب اسلامی در هراس و وحشت بوده و بارها مساجد، آماج حملات دژخیمان رژیم سابق قرار گرفته و هم اینک نیز دشمنان داخلی و خارجی در صدد خلوت کردن و دور کردن مردم به خصوص جوانان از مساجد هستند.
آن بت شکن زمان با درک این حساسیت دشمنان، بارها خطر جدایی انقلاب از مساجد را مورد تأکید قرار داده و می فرمودند: «اگر این مسجد و مرکز ستاد اسلام قوی باشد، ترس از فانتوم ها نداشته باشید. ترس از آمریکا و شوروی و این ها نداشته باشید. آن روز باید ترس داشته باشید که شما پشت بکنید به اسلام، پشت کنید به مساجد». (2)
امام خمینی رحمه الله علیه در بیانی دیگر می فرماید: ای ملت مسجدهای خودتان را حفظ کنید، روشن فکر غربی نباشید. ای حقوقدان ها مسجدها را حفظ کنید؛ بروید به مسجد... تا این نهضت به ثمر برسد، مملکت شما نجات پیدا کند». (3)
این یک توطئه است که می خواهند مسجدها را کم کم خالی کنند شما باید هوشیار باشید که مسجدهایتان و محراب هایتان و منبرهایتان را حفظ کنید و بیشتر از سابق شمایی که این معجزه را از مسجد دیدید که همه قدرت ها را در هم شکست؛ نه فقط ابرقدرت ها قدرت های دیگر را نیز بدر هم شکست نباید در اسلام سستی کنید. مسجدها را محکم نگه دارید و پرجمعیت کنید». (4)
رهبر کبیر انقلاب با تیزبینی که در مسائل سیاسی اوایل انقلاب داشتند خطر جدایی مردم و انقلاب را از مساجد حس می کردند و مراقب بودند تا ارتباط مردم با مسجد قطع نگردد. اسناد تاریخی نشانگر آن است
که ارتباط مردم با مساجد نقش بسیار مؤثری در پیروزی انقلاب اسلامی داشته است و تداوم آن نیز بستگی به همین ارتباط دارد.
از جمله مواردی که نشان دهنده اهمیت زیاد حضور مردم در مساجد را از دیدگاه حضرت امام نشان می دهد پیامی است که اعلام کردند تا تمامی اسلحه هایی که در اوج تظاهرات و درگیری ها به دست مردم افتاده است به مساجد تحویل داده شود. این پیام که با استقبال همگان مواجه شد، تأکید دیگری بر این مطلب است که علاوه به اهمیت اجتماع و تجمع در مسجد حتی رفت و آمد به این جایگاه الهی نیز دارای آثار و برکات و خنثی کننده نقشه های دشمنان است در حالی که مکان های دیگر نظامی و انتظامی وجود داشت که می توانست به عنوان پایگاه جمع آوری اسلحه ها معرفی شود و این موضوع چیزی جز اهمیت حضور و رفت و آمد به مساجد و پیوند و ارتباط جامعه با روحانیت نیست.
حضرت امام در بخشی از این پیام می فرمایند: باید تمام اسلحه هایی که در دست مردم است، جمع شوند. هر کس اسلحه ای پیدا کرد باید به مسجد محله خود ببرد و به امام جماعت مسجد تحویل بدهد و بعد این اسلحه ها از مساجد به کمیته آورده می شود». (1)
به خاطر همین لزوم ارتباط است که در صدر اسلام و حتی بعد از آن تمام خطابه ها و پیام ها و مشورت ها و نیز محلّ رفع مشکلات مردم محل رسیدگی به اختلافات حل مسائل حقوقی یا قضائی، مرکز آموزش، تعلیم و دانش اندوزی و... در این مکان مقدس انجام می گرفته است.
بحث مهم دیگر در مسجد مدیریت و امامت آن است. این رسالت ویژه و مهم، یعنی «امامت در نماز جماعت نوعی رهبری و پیشوایی است که لازمه آن این است که امام جماعت در حد خود واجد کمال خصال، روحیات و عملکردهای پسندیده ای باشد که همان کمالات در سطح بالاتری برای رهبری صالح جامعه اسلامی مطرح است.
با نگرشی اجمالی به تاریخ مساجد در می یابیم که مساجد تنها برای ادای فرائض دینی نبوده، بلکه علاوه بر پایگاه تجمع طبقات گوناگون اجتماع برای ادای وظایف شرعی و دینی همواره پایگاهی برای استفاده های علمی، فرهنگی، آموزشی و... برای جوانان بوده است و همان گونه که مساجد، محل تصمیم گیری های سیاسی و شروع بسیاری از حرکت های اسلامی و نهضت ها بوده است در مقابل آن روزی که ارتباط با دین
1) صحیفه نور، ج 6، ص131.
و مساجد ضعیف یا قطع شده ضعف و ناتوانی و شکست را برای ملت ها به دنبال داشته است.
در تاریخ انقلاب شکوهمند اسلامی نیز مساجد نقش سازنده و مؤثر خود را در تقویت ایمان به هدف و همچنین، گردآوری طبقات گوناگون مردم، به خصوص جوانان ایفا کردند.
با توجه به مطالب فوق، جایگاه و نقش مهم امام جماعت به عنوان اولین برنامه ریز هم در تقویت بنیه دینی و مذهبی و هم به منظور بهره برداری مناسب و مفید از مسائل سیاسی اجتماعی و ارتقای میزان آگاهی آحاد مردم، آشکار می شود به همین دلیل است که در صدر اسلام مدیریت و امامت مسجد النبی علی علیه السلام به عهده شخص پیامبر صلی الله علیه و آله و در غیاب ایشان به عهده کسانی بوده است که به تشخیص آن بزرگوار صلاحیت امامت را داشته اند و توسط خود حضرت معرفی می شده اند.
حضرت امام خمینی قدس سره نیز با توجه به نقش مهم مسجد در ابعاد عبادی سیاسی، نظامی و اجتماعی، وظیفه امام جماعت را بسیار گسترده تر از یک نماز جماعت می دانستند و لزوم شایستگی و احراز شایستگی امام جماعت را مورد تأکید قرار می دادند و بر این مسئله تأکید داشتند که استقامت هر مسجد و اهل مسجد بستگی به امام جماعت آن دارد؛ چرا که گاه عدم شایستگی او موجب انحراف و دوری جماعتی از مسلمانان از مسیر حق می شود. آن فقید فرزانه می فرمودند: «استقامت هر مسجدی و اهل هر مسجد به عهده امام مسجد است.... گوینده ها باید خود به راه مستقیم باشند تا بتوانند مستقیم کنند. ائمه جماعات باید مستقیم باشند تا بتوانند دیگران را مستقیم کنند». (1)
توجه خاص آن بزرگوار بر لزوم دقت و حساسیت در تعیین و نصب امام جماعت به خصوص در مساجد خاص و پرجمعیت تا آن جا بود که حتی در مواردی به شخصه امام جماعت برخی از مساجد را انتخاب و معرفی می کردند که این انتخاب ها از دو جنبه حائز اهمیت و قابل دقت است.
اوّل: تعیین و انتخاب امام جماعت مساجد به قدری مهم و حائز اهمیت است که در بعضی موارد رهبر حکومت اسلامی، به شخصه اقدام می فرمودند.
دوم: با توجه به تأکیدات مکرر آن بزرگوار بر نقش سیاسی اجتماعی و نظامی مسجد، علاوه بر نقش عبادی آن، این مطلب به دست می آید که لازم است ائمه جماعات مساجد، افرادی آگاه به زمان و با تأیید علماء انتخاب شوند. (2)
مسئله حائز اهمیت دیگری که در صدر اسلام مورد توجه خاص پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله بوده است و مرحوم امام نیز به تبعیت از آن حضرت بر آن تأکید داشتند مدیریت سیاسی مسجد است. اهمیت این موضوع به حدی است که اگر مسجد از سیاست اسلام دور بماند آن گونه خواهد شد که دشمنان خواستارش بوده و سعی کرده اند تا مسجد و نماز جماعت را به محل صرف عبادت مبدل کنند، تا هیچ ضرر و خطری از این ناحیه متوجه آن ها نباشد.
در دوران انقلاب اسلامی ایران نیز پس از محور اعتقادی و عبادی پررنگ ترین، فعال ترین و بارزترین بخش کار مساجد در محور سیاست بوده است؛ چرا که مساجد در آگاهی و بیداری توده ها در دوران قبل و بعد از انقلاب نقش مؤثری داشته اند و رژیم های استعماری جهان نیز از مسجد بیش از هر نهاد انقلابی می ترسند بنابراین همان گونه که مسجد از آغاز به عنوان خانه خدا و محبوب ترین مکان ها به عنوان نخستین کانون عبادی مطرح بوده است و همان طور که نخستین جایگاه دانش و مرکز تعلیم و تعلم قرآن و بحث و بررسی مسائل دینی بوده است به همان نسبت به عنوان نخستین نهاد سیاسی در جامعه اسلامی از جایگاه و اعتبار خاصی برخوردار بوده است.
پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله اصول سیاسی اسلام را به ویژه در اموری که می دانست مسلمانان از نظرات و تجربیات مفیدی برخوردارند در مسجد به شور می گذاشت.
حضرت امام رحمه الله علیه در تبیین بعد سیاسی مسجد می فرمایند اما راجع به اسلام، شروع کردند به تبلیغات کردن به این که اسلام یک مکتبی است مربوط به دعا و ذکر و یک روابطی مابین مردم و مابین خالق و سیاست کاری به آن ندارد؛ اسلام به حکومت کاری ندارد؛ به سیاست کاری ندارد. این را آن قدر تبلیغات روی آن کردند که در جامعه خود روحانیت هم به خورد آن ها هم دادند که بسیاری از آن ها هم همین اعتقاد را پیدا کردند... که روحانی مسجد برود و نماز بخواند و عرض می کنم از این صنف کارها درس بگوید و مباحثه بکند و آن آداب شرعیه را به مردم نشان دهد. آن ها دیدند که نماز روحانیان و نماز اسلام هیچ به آن ها ضرر ندارد هر چه می خواهند نماز بخوانند». (1)
در جایی دیگر با بیان این که اسلام با سیاست آمیخته شده و اسلام بدون سیاست، اسلام نیست می فرمایند: «کتاب هایی که اسلام در سیاست دارد بیشتر از کتاب هایی است که در عبادت دارد. این غلط را در ذهن ما جای گیر کرده اند و حتی برخی آقایان، حالا باورشان آمده است به این که اسلام با سیاست
1) صحیفه نور، ج 4، ص 16.
جداست؛ این [اسلام] یک احکام عبادی بین بنده و خداست؛ بروید توی مسجدتان و هرچه می خواهید دعا کنید؛ هر چه می خواهید قرآن بخوانید؛ حکومت ها هم به شما کار ندارند؛ اما این اسلام نیست». (1)
آن بزرگ مرد تاریخ در اوج اختناق رژیم ستم شاهی، یعنی سال 52 می فرمایند: «وظیفه علمای اعلام و مبلغان است که جرائم اسرائیل را در مساجد و محافل دینی به مردم گوشزد کنند». (2)
البته ناگفته پیداست که سیاست مسجد با مسجد سیاسی که طرفداران هر گروه و جناح این مکان مقدس را سیاسی و جناحی کرده و امام جماعت نمازگزاران سخنرانان و تمام برنامه های آن، طبق سلیقه آن گروه اجرا می شود فرق می کند؛ چرا که با تعریفی که اسلام از مسجد عرضه می کند، مسجد نمی تواند پایگاه سیاسی «یک حزب» باشد، مسجد از یک سو، به «خدا» و از سوی دیگر، به «مردم» تعلق دارد. از این رو نمی تواند زیر سیطره یک باند سیاسی قرار بگیرد و از آن به صورت مرکز فعالیت های تشکیلات گروهی استفاده شود.
حضرت امام رحمه الله علیه در خاطره ای می فرمودند در دوران رضاخان من از یکی از ائمه جماعات سؤال کردم که اگر یک وقت رضاخان لباس ها را ممنوع کند و اجازه پوشیدن لباس روحانی به شما ندهد، چکار می کنید؟ او گفت: ما توی منزل می نشینیم و جایی نمی رویم گفتم: من اگر پیش نماز بودم و رضاخان لباس را ممنوع می کرد، همان روز با لباس تغییر یافته به مسجد می آمدم و به اجتماع می رفتم. نباید اجتماع را رها کرد و از مردم دور بود». (3)
آن چه از لابه لای سخنان و پیام های حضرت امام خمینی قدس سره مشهود است، تأکید و سفارش بر اهمیت مسجد و اجتماع در آن است که پرداختن به تمامی آن ها در این مقاله نمی گنجد؛ ولی آن چه از مجموع سخنان پیامبرگونه ایشان درباره نقش مهم و سرنوشت ساز مسجد در جامعه اسلامی به دست می آید، حفظ مسجد در راستای حفظ اسلام و دور نشدن از اهداف آن است.
به هر حال، مسلمانان و حکومت اسلامی مکلّف هستند که دستورات و احکام دین را به بهترین وجه در تمامی ابعاد زندگی خود پیاده نمایند و از سوی دیگر باید مراقب باشند تا مبادا به بهانه های مختلف مانند مقدس بودن مسجد توطئه جدایی دین از سیاست در جامعه و مسجد اجرا شود؛ چرا که یکی از جلوه های پیاده شدن احکام دینی در زندگی،مؤمنان توجه و اهتمام به مسائل و مشکلات سیاسی جامعه و تلاش برای رسیدگی و برطرف ساختن آن هاست و هیچ مکانی بهتر از مسجد برای هماهنگی این فعالیت ها وجود دارد و
هیچ فضایی بهتر از جماعت مؤمنان که خود جلوه ای از بعد سیاسی نماز است، وجود ندارد.
پس شایسته است تا سفارشات و نصایح آن پیر فرزانه را به گوش جان بشنویم و به مقدار توان در اجرای آن بکوشیم تا زمانی که بفرموده آن عزیز همه جا یک صبغه و رنگ اسلامی پیدا کند که اگر ان شاءالله این معنا تحقق پیدا کند همه چیز ما اصلاح می شود.
همان گونه که در صدر اسلام مسجد، مرکز فرمانروایی و دارالاماره حکومت نبوی و علوی بود و از آن جا به امور کشور رسیدگی می شد و در امور سیاسی مسجد نقش محوری و کانون اساسی و اصلی اداره حکومت و رهبری جامعه را دارا بود، در عصر ظهور آخرین جانشین پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله و مصلح جهانی و بنیان گذار حکومت واحد جهانی نیز مسجد چنین نقشی خواهد داشت چنان که از روایات استفاده می شود که حضرت مهدی همچون جدش رسول خدا صلی الله علیه و آله از مکه ظهور می کند و مانند امیر مؤمنان علی کوفه را مقر حکومت خویش قرار می دهد و مسجد کوفه را دار لاماره خویش و مسجد سهله را محل سکونت خود قرار می دهد.
در مورد مقر حکومت حضرت مهدی، امام صادق علیه السلام فرمود: «دار ملکه الکوفه و مجلس حکمه جامعها...؛ مقر سلطنت وی شهر کوفه است و محلّ حکومتش، مسجد جامع کوفه...». (1)
در مورد سکونت آن حضرت در مسجد سهله نیز روایات فراوانی وارد شده است؛ از جمله ابوبصیر می گوید که امام صادق فرمود: كَأَنِّي أَرَى نُزُولَ الْقَائِمِ فِي مَسْجِدِ السَّهْلَةِ بِأَهْلِهِ وَ عَيَالِهِ؛ مثل این که قائم را در مسجد سهله با اهل و عیالش می بینم». (2)
در روایت دیگر می خوانیم: اَمَا إِنَّهُ صَاحِبِنَا إِذَا قَامَ بِأَهْلِهِ؛ همانا آن مسجد، منزل صاحب ما (حضرت مهدی) است؛ آن گاه که با خاندانش بیاید». (3)
از مطالب یاد شده در می یابیم که مسجد در صدر اسلام تنها محل عبادت، تعلیم و تربیت، خطابه و... نبود، بلکه علاوه بر این ها، کارهای سیاسی نیز در آن انجام می گرفت؛ زیرا پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله علاوه بر رهبریت دینی فرماندهی نظامی جامعه اسلامی را نیز بر عهده داشت و به تعبیری دیگر مسجد آمادگاه و رزمگاه
مجاهدان اسلام و محلّ طراحی نقشه جنگ و آماده سازی نیروها بود.
بر همین اساس، پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله پس از بنیان گذاری نظام اسلامی، مسجد را که مرکزی عمومی و محل تجمع مسلمانان برای ادای فرایض دینی بود به عنوان پایگاه حکومت و نهاد سیاسی اسلام برگزید. در دوره های بعد نیز بیشتر امور سیاسی آن روز مانند معرفی خلیفه مراسم بیعت با وی عزل و نصب استانداران و کارگزاران و... در مسجد صورت می گرفت.
به تدریج در دوره های مختلف تاریخی بسیاری از حرکت های سیاسی مردم بر ضد حکومت های جابر و ظالم زمانه خویش، از طریق تشکل های غیر رسمی در مساجد و سایر محافل مذهبی صورت می گرفته است. اگر چه مساجد صحنه برخورد با حکومت ها بود؛ اما نه به سبب درگیری مذهبی، بلکه به دلیل مخالفت حکومت ها با اسلام اصیل و فرهنگ مسجدی بود. بنابراین توده های مردم که با رهنمودهای علمای دین آگاه می گشتند، از همین پایگاه، مخالفت های خود را با دستگاه های جابر زمان اعلام می کردند.
همان گونه که در دوران پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله مسجد از منظر سیاسی جایگاه و نقش محوری در امور سیاسی و حکومتی آن حضرت داشت، در عصر حکومت امام علی نیز مسجد از کارکرد سیاسی قابل توجهی برخوردار بود. آن حضرت آن گاه که کوفه را مرکز خلافت قرار داد در آغاز ورودش به شهر کوفه، به دارالاماره قصر حاکم کوفه نرفت؛ بلکه به مسجد کوفه رفت و آن جا را محل سکونت خویش قرار داد و در همان مسجد، به تدبیر امور پرداخت امام علی که یگانه مرد سیاسی در چارچوب سیاست اسلامی و سرباز فداکار اسلام در عصر رسول خدا صلی الله علیه و آله بود در مسجد متولد در مسجد با بیعت مردم به خلافت ظاهری رسید و در مسجد شهید شد.
آن گاه که ابن ملجم ملعون آن شقی ترین انسان فرق نازنینش را شکافت و محراب مسجد کوفه از خون سرخش رنگین شد و ندای فزت و رب الکعبه اش به ملکوت،رسید این مسجد کوفه بود که ملکوتیان و عرشیان، ندبه کنان به سوی آن توجه کردند و ندای هدمت والله ارکان «الهدی» سر دادند. بنابراین، پیوند امام علی با مسجد یک پیوند الهی و تکوینی بوده است مسجد در عصر حکومت آن حضرت، محلّ جمع آوری تجهیزات نظامی محل بیعت محل قضاوت و دادخواهی مردم بوده است.
محوریت مسجد در امور سیاسی در صدر اسلام و عصر حکومت امام علی باعث شد که در زمان های بعد این سنت ادامه پیدا کند بنابراین مساجد در دوره های گوناگون همواره پایگاه های مطلوبی برای انواع فعالیت های سیاسی محسوب می شده است. چنان که در دوران قبل از انقلاب (عصر مشروطه)، در پیروزی انقلاب اسلامی و در زمان جنگ تحمیلی نقش مؤثری داشت.
در پیروزی انقلاب در شرایط حساسی که نهضت اسلامی فاقد هر گونه تشکیلات منطبق با معیارهای اسلامی بود، مساجد توانستند این نارسایی مهم را جبران کرده و به انسجام نیروهای مردمی بپردازند. علاوه بر این، بسیاری از برنامه های انقلاب مانند رفراندوم شوراهای محلی، کانون های بسیج و دیگر ضرورتهای زمان جنگ تحمیلی در مساجد انجام می گرفت به هر حال مساجد در آگاهی و بیداری توده ها
در دوران قبل و بعد از انقلاب نقش مؤثری داشته اند و هم اکنون نیز استعمارگران جهان از مسجد بیش از هر نهاد انقلابی می ترسند
قرآن کریم
نهج البلاغه
عزیزی، عبّاس، 420 داستان از نماز و عبادت امام خمینی رحمه الله علیه، تهران، انتشارات صلاة، 1380ه-.ش.
ابن شیبه، عمر، تاريخ المدينة المنوّره، قم، انتشارات دار الفكر.
ابن قتیبه دینوری، امامت و سیاست ترجمه سید ناصر طباطبایی، تهران، انتشارات قفنوس 1380ه-. ش.
الاحسائي المعروف بابن ابی جمهور، محمد بن علی بن ابراهيم عوالی اللئالی العزيزيه في الاحاديث الدينيه، قم، انتشارات سيّد الشهداء، 1403ه-. ق.
بیهقی، ابو بکر احمد دلائل النبوة، ترجمه: محمود مهدوی دامغانی، تهران، انتشارات علمی فرهنگی، 1361 ه-.ش.
6 تمیمی مغربی، نعمان، دعائم الاسلام، دار المعارف، 1383 ه-.ش.
دفتر مطالعات و پژوهش های مرکز رسیدگی به امور مساجد، فرهنگ مسجد، قم، مؤسسه فرهنگی ثقلین، چاپ اول، 1385 ه-.ش.
سبحانی، جعفر، فروغ ابدیت، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، چاپ دهم، 1374 ه-.ش.
سلیمان اردستانی عبدالرحیم، یهودیت قم، انتشارات آیات،عشق، چاپ اول، 1382 ه-.ش.
شریف پور، رضا مسجد و انقلاب اسلامی تهران مرکز اسناد اسلامی، 1380 ه-.ش.
شیخ حر عاملی، محمد حسن، وسایل الشیعه، قم، مؤسسه آل البيت، 1409ه-. ق.
موسوى الخميني تل، صحیفه نور، تهران، سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی قدس سره، 1379ه-.ش.
طبری، محمد، تاریخ طبری، ترجمه ابوالقاسم پاینده تهران اساطیر، چاپ پنجم، 1375 ه-.ش.
مجلسی، محمد باقر، بحارالانوار، بیروت، مؤسسة الوفاء، 1404 ه-. ق.
محدث نوری، مستدرک الوسایل، قم، مؤسسه آل البیت، 1408 ه-. ق.
مقدسی، مطهر، آفرینش تاریخ ترجمه محمدرضا شفیعی کدکنی، تهران، نشر آگه، چاپ اوّل 1374ه-. ش.
نوبهار، رحیم، مسجد نمونه تهران، ستاد اقامه نماز، 1375ه-.ش.
ابن سعد، محمد بن سعد، الطبقات الکبری، ترجمه محمود مهدوی دامغانی، تهران، انتشارات فرهنگ و اندیشه، 1374 ه-.ش.
واقدی، محمد بن عمر، المغازي، بيروت، عالم الكتب، چاپ سوم، 1404ق.
ترجمه: محمود مهدوی دامغانی، تهران، مرکز نشر دانشگاهی، چاپ دوم، 1369 ه-.ش.
یعقوبی، احمد، تاریخ یعقوبی، ترجمه: محمد ابراهیم آیتی، تهران، انتشارات علمی فرهنگی، چاپ ششم، 1371 ه-.ش.
آمدی، عبد الواحد بن محمد تمیمی، غرر الحکم و دررالکلم، شرح: جمال الدین محمد خوانساری، با مقدمه و تصحیح و تعلیق میرجلال الدین حسینی ارموی محدث»، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، چاپ سوم، 1366 ه-.ش.
جهان بزرگی، احمد، اصول سیاست و حکومت تهران پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، 1380ه-.ش.
راغب اصفهانی، ابوالقاسم حسین بن محمد، المفردات في غريب القرآن، تحقيق: محمد سیدگیلانی دارالمعرفة، بیروت، بی تا.
فیروزآبادی، نجم الدین محمد بن یعقوب، القاموس المحيط، دارالفکر، بیروت، 1415ه-. ق.
طریحی، شیخ فخرالدین، مجمع البحرين، تهران، المكتبة المرتضوی، چاپ سوم، 1416ه.ق.
ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، چاپ دوم، لبنان، بیروت، داراحیاء التراث العربی، چاپ دوم، 1412ه-. ق.
هارولدج. لاسکی، مقدمه ای برسیاست ترجمه: منوچهر صفا، تهران، انتشارات شرکت سهامی کتاب های جیبی، 1347 ه-.ش.
محیط مافی، هاشم مقدّمات مشروطیت، به کوشش مجید تفرشی، تهران، انتشارات فردوسی، 1363ه-.ش.
حشمت زاده، محمد باقر مسائل اساسی علم سیاست تهران کانون اندیشه جوان، 1377ه-.ش.
موريس دوورژه، اصول علم سیاست ترجمه ابوالفضل قاضی شریعت پناهی تهران، انتشارات امیرکبیر، 1369ه-.ش.
خسروپناه، عبد الحسین، جامعه مدنی و حاکمیت دینی، قم، انتشارات وثوق، 1379ه-.ش.
عبد الحميد ابوالمحمد، مبانی علم سیاست، تهران، انتشارات توس چاپ هشتم، 1380ه-.ش.
عبد الرحمن عالم، بنیادهای علم سیاست تهران، نشر نی، چاپ نهم، 1381ه-.
فتحی و آجارگاه کورش تأملی بر کارکردهای مسجد (مسجد نقطه وصل).
کتانی، عبد الحی، نظام الحكومة النبويه (الترتيب الاداريه) ترجمه: علیرضا ذکاوتی قراگوزلو تهران قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه با همکاری سمت، 1384ه-. ش.
مفید، ابی عبدالله محمد بن محمد بن نعمان العكبرى، الارشاد، بیروت، دارالمفید، 1414ه. ق.
جعفریان، رسول، تاریخ خلفاء از رحلت پیامبر گرامی صلی الله علیه و آله تا زوال امویان)، قم، انتشارات دليل ما، چاپ ششم، 1386ه-. ش.
سعیدی رضوانی، عبّاس، بینش اسلامی و پدیده های جغرافیایی مجله تحقیقات جغرافیایی ش11، 1367ه-.ش.
جاسبی، عبدالله، نقش مساجد در اداره عمومی، مجله اقتصاد و مدیریت، شماره 31.
بشريه، حسین، دولت عقل، تهران مؤسسه نشر علوم نوین مرکز چاپ و نشر کتاب های علمی دانشگاهی، چاپ دوم، 1374ه-.ش.
42.، جامعه شناسی سیاسی، تهران، نشر نی، 1374ه-.ش.
برتراند راسل، قدرت، ترجمه نجف دریابندی، تهران، انتشارات خوارزمی، چاپ سوم، 1371ه-.ش.
بوازار، مارسل، اسلام در جهان امروز ترجمه: محسن مؤیدی، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، 1358ه-. ش.
دیوید، مارش و جری استرکر روش و نظریه در علوم سیاسی ترجمه: امیر محمد حاجی یوسفی، تهران، پژوهشکده مطالعات راهبردی، چاپ اول، 1378ه-. ش.
آنتونی کوئیس، فلسفه سیاسی ترجمه مرتضی اسعدی، تهران، انتشارات الهدی، 1371ه-.ش.
مرکز اسناد انقلاب اسلامی خاطرات و مبارزات حجت الاسلام فلسفی، تهران، فروردین 1382ه-. ش.
واحد، سینا، قیام گوهرشاد تهران وزارت ارشاد اسلامی سازمان چاپ و انتشارات، 1361ه-. ش.
بصیرت منش، حمید، علما و رژیم رضا شاه نظری بر عملکرد سیاسی - فرهنگی روحانیون در سال های 1305 - 1320ه- ش، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی رحمه الله علیه مؤسسه چاپ و نشر عروج، 1378 ه-.ش.
رهبری، حسن، مسجد نهاد عبادت و ستاد ولایت تهران دبیرخانه عالی کانون فرهنگی هنری مسجد، چاپ دوم.
مسجد به مثابه تابلوی فرهنگی جوامع اسلامی و کانون تجمع دینی، سیاسی و اقتصادی مردم در هر شهر و روستاست. این مرکزیت نه تنها در چهره شهرها، بلکه در ساختار شهرسازی نیز رعایت می شود. اگر مسجد در تحقق انقلاب نقشی محوری داشت باید در تداوم و بقای آن نیز با در نظر گرفتن متغیرهای جدید، جامعه کارکرد خود را بروز دهد. در این پژوهش ضمن بیان مؤلفه های هسته بسیج گر انقلاب اسلامی و نقش مسجد در تأسیس این هسته معتقدیم که در وضعیت جدید مساجد و متولیان آن باید با تلاش مضاعف برای تعمیق ایمان دینی و اعتقاد عملی مردم به مکتب اسلام سیاسی بکوشند و با این رویکرد، شالوده تمدن اسلامی را با محوریت مسجد شکل دهند این نوشتار با تعریف مفاهیم و واژه ها، به نحوه شکل گیری انسجام و بسیج عمومی می پردازد. نقش مسجد به مثابه پایگاه اطلاع رسانی و سامان دهی، دو
سرفصل مهم دارد که به شرح زیر هستند:
الف) مسجد به مثابه پایگاه فرهنگی و رسانه ای؛
ب) مسجد به مثابه کانون هدایت و سازمان دهی
عناصر اصلی این ایدئولوژی و پیوند آن با نیازهای روحی روانی توده های بسیج شده عبارت است از:
1- اسلامی کردن؛
2- غرب ستیزی؛
3- رهبری.
ویژگی ها، مؤلفه ها، مختصات و امتیازات ایدئولوژی اسلامی در کانون هایی به نام مساجد برای توده ها تبیین می شود. با رعایت برخی از امور به شرح زیر روند کاری مسجد سریع تر پیش می رود:
1- نظارت روحانی ها بر شبکه وسیع مساجد تکیه ها حرم های مذهبی و انجمن ها و هیئت های مذهبی به مثابه ابزارهای سازمانی آن ها در سطح محلی، مجراهای برقراری ارتباط با مردم و اشاعه دهنده تبلیغات.
2- حلقه ها و پیوندهای اقتصادی و شخصی روحانیان مسئول در مسجد با اقشار مستضعف و متوسط به ویژه بازاریان .. استقلال نسبی مالی و سیاسی آن ها از دولت.
در طول 8 سال دفاع مقدس مساجد در اعزام و بسیج نیروهای مردمی نقش بسزایی داشتند. چالش نظامی غرب با انقلاب اسلامی به چالش فرهنگی لیبرالیسم با اسلام تبدیل شد؛ نفوذ اندیشه های بیگانه از سوی دشمنان یا دوستان نادان، تجددگرایی افراطی بی پاسخ گذاشتن پرسش ها و شبهات رخنه فرصت طلب ها و ترک صحنه از سوی نیروهای انقلابی از آفت های مهمی است که انقلاب را تهدید می کند. امروز، متأسفانه برخی جوانان ایرانی آن گونه که انتظار می رود، با مسجد مأنوس نیستند. در این نوشتار، به مهم ترین علتهای مسجدگریزی جوانان و راهکارهای جذب آنان به مسجد پرداخته شده است.
واژگان کلیدی
بسیج، انقلاب، نقش بسیج گر مسجد در انقلاب مسجد گریزی، تهاجم فرهنگی، جذب جوانان به مسجد.
اشاره
مسجد، به مثابه تابلوی فرهنگی جوامع اسلامی کانون تجمع دینی سیاسی و اقتصادی مردم در شهر و روستا هست این مرکزیت نه تنها در چهره شهرها، بلکه در ساختار شهرسازی نیز رعایت می شود در شهرسازی اسلامی مسجد، به مثابه پایگاه عقیده در کنار بازار مانند مرکز معیشت، در جوار حکومت و دستگاه دیوانی به مانند کانون قدرت نظام یکپارچه را تشکیل می دهند به دلیل نزدیکی بازار به مسجد، داد وستد عادلانه و منصفانه صورت می گیرد و حکومت نیز به حرمت مسجد رعایت حال رعایا را می کند.
بنابراین، مسجد همه عناصر فرهنگی لازم برای حیات اجتماعی را دارد مسجد، نخستین و گسترده ترین شبکه اجتماعی است که می تواند با آگاهی بخشی رسالت تاریخی خود را در جهت ارتقا شأن و جایگاه جامعه اسلامی مبارزه با حاکمیت جور و تقویت ارزش ها هنجارها و رفتارهای جامعه اسلامی ایفا کند. این مؤلفه ممتاز مساجد در ایران معاصر و در عرصه انقلاب اسلامی کانون هویت ساز و بسیج گر انقلاب بود و حیرت همه ناظران منصف را برانگیخت. برخلاف انقلاب های معمول،جهان انقلاب اسلامی، تشکیلات حزبی و سازمان دهی رسمی نداشت؛ اما مساجد هسته های اصلی تجمع مردم و الهام بخش رفتار دینی و سیاسی مردم بودند گفتمان دینی که در منابر مساجد و حسینیه ها مطرح می شد به گفتمان برتر بدل شد و همه گفتمان های چپ، سوسیالیستی ناسیونالیستی و لیبرالیستی را در خود حل کرد. اگر مساجد در تحقق انقلاب، نقش محوری داشتند باید در تداوم و بقای انقلاب نیز محور پیشرفت انقلاب باشند.
نقش مسجد در تأسیس هسته بسیجگر انقلاب اسلامی چه بود؟
کارکردهای مسجد در حدوث انقلاب اسلامی معطوف به چه اموری بود؟
در تداوم انقلاب اسلامی، مساجد با چه رویکردی قادرند در تعمیق بسط و گسترش ایده پایداری حکومت دینی و قوام و دوام انقلاب اسلامی با توجه به متغیرهای جدید جامعه ملی و جهانی بکوشند؟
مسجد، اکنون نیز کانون تأسیس هسته بسیج گر انقلاب اسلامی است؛ زیرا علت محدثه انقلاب همان علت مبقیه انقلاب است. بنابراین، ماندگاری و تداوم انقلاب اسلامی در گرو بالندگی و کارآمدی ماهیت هسته بسیج گر انقلاب است.
بسیج (1): منظور از بسیج توانایی بالفعل رهبر یا رهبران در جلب حمایت بخش های گسترده ای از مردم در جریان جنبش اجتماعی یا انقلاب است. این توده های مردم گم شده خود را در رهبر، آرمان و اندیشه او می جویند و رهبر نیز نشان می دهد که فقط به دنبال خواسته های معنوی و مادی آن هاست.
انقلاب انقلاب عبارت است از بسیج شدن و در حالت بسیج ماندن؛ بنابراین هنگامی که نظام سیاسی قادر نباشد حالت بسیج مردم را حفظ کند انقلاب پایان یافته تلقی می گردد.
تحلیل هسته بسیج گر در انقلاب اسلامی ایران بر اساس دیدگاه چارلز تیلی به خوبی قابل ارائه است.
تیلی، از جامعه شناسان معروف انقلاب در تئوری خود، مسئله هسته بسیج گر انقلاب را مطرح کرد. به نظر او، هر گاه گروهی بکوشد کنترل خود را بر منابع افزایش دهد، در حال بسیج است و هر گاه، کنترل گروه بر منابع مزبور کاهش یابد، گروه در حالت ضد بسیج (2)قرار می گیرد. به گفته تیلی، عوامل تعیین کننده توانایی بسیج گروه ها و جماعت های مختلف عبارت است از:
1- امکانات موجود گروه؛
2- مساعدت محیط؛
3- تشکیلات سازمانی گروه
تیلی گروه ها را از لحاظ توانایی بسیج به دو نوع تقسیم می کند:
نخست: گروه های اشتراکی (3)که ویژگی محلی دارند تشکیلات آن ها محدود و موضعی است و همه اعضای آن ها قدرتی کم و بیش یکسان دارند. در ضمن، وفاداری درونی این گروه ها زیاد است؛ اما قدرت بسیج آن ها کم است.
دوم: گروه های سازمان یافته انجمنی (4)که تشکیلات وسیع و پیچیده ای دارند. هر چند وفاداری درونی آن ها از نوع اوّل کمتر است اما توانایی سازماندهی و بسیج زیادی دارند.
تیلی در مورد بسیج توده های مردم به دو عامل تسهیل کننده اشاره می کند که به شرح زیر است:
نخست: نارضایتی توده ها که از ناتوانی رژیم حاکم در پاسخگویی به انتظارات آن ها ناشی می شود یا از فشارهای ناگهانی که رژیم در موقعیت های بحرانی (نظیر جنگ بحران اقتصادی و...) بر توده ها وارد می کند.
دوّم وجود برخی روابط و همبستگی های اشتراکی میان توده مردم که این همبستگی ها، کنش جمعی را میان توده ها امکان پذیر می کند. به نظر تیلی، فقط نارضایتی توده مردم برای کشاندن آن ها به انقلاب کافی نیست؛ بلکه این نارضایتی ها فقط زمینه استقبال توده ها را از گروه های معارضه جو و انقلابی فراهم می کند. در چنین موقعیتی وجود همبستگی های اشتراکی نقش مهمی در تسهیل بسیج انقلاب توده ها و توسعه گروه های انقلابی دارد.
جرالد گرین انقلاب اسلامی ایران را بر اساس مفهوم ضدّ بسیج (1)بررسی کرده است. طبق تعریف گرین ضدّ بسیج عبارت است از بسیج عمومی علیه نظام سیاسی حاکم از سوی گروهی که در مقابل برگزیدگان حاکم صف آرایی کرده اند گرین شرایط ضدّ بسیج را این گونه بیان می کند.
تضعیف اراده و توانایی های دولت؛
ساده سازی سیاست؛
قطب بندی توده ها؛
سیاسی شدن بخش هایی از جامعه که به طورستتی غیرسیاسی بوده اند؛
رویدادهای بحران زا؛
واکنش خشونت آمیز از سوی رژیم. (2)
با استفاده از تئوری های فوق می توان دلایل شکل گیری بسیج انقلابی مردم را در انقلاب اسلامی ایران ارزیابی کرد در تحلیل «بسیج انقلابی» در انقلاب اسلامی ایران باید عوامل زیر را مؤثر دانست:
مبارزاتی روحانیت علیه رژیم پهلوی تبعیت کامل از امام خمینی قدس سره بود هر چند رهبری انقلاب به لحاظ ظاهری حزب و تشکیلاتی منسجم نداشت؛ اما تبعیت از امام تدل و قرار داشتن برخی از طرفداران ایشان در رده فضلا و مدرسان حوزه ها موجب شد شبکه ای از طرفداران ایشان، همچون سازمانی نیرومند و متشکل، پدید آید و انقلاب را پیش ببرد.
نفوذ مذهب شیعه میان اقشار متوسط شهری به خصوص ظهور مذهب شیعه به مثابه ایدئولوژی و تئوری انقلابی میان اقشار تحصیل کرده مذهبی؛
انسداد سیاسی یا فقدان چرخش نخبگان و جایگاه ها در ساختار حکومت پهلوی نکته مهم این است که همزمان با شکل گیری ایدئولوژی انقلابی در جامعه بر اساس فرآیند نوسازی اجتماعی، افراد تحصیل کرده که توان ورود به لایه های تصمیم گیری نظام و سیاست رسمی و قانونی را نداشتند به دلیل فرمایشی بودن مجلس احزاب و دولت پاسخ همه مطالبات و اعتراض های خود را در ایدئولوژی اسلامی جستجو کردند. بدین ترتیب دین چارچوب و عاملی شد که نه تنها قشر تحصیل کرده انقلابی را به شبکه وسیع مردم وصل کرد بلکه رهبری بسیجگر انقلاب نیز توانست با بهره گیری درست از منابع دینی و ظرفیت های انقلابی جاذبه فراوانی برای همگان روشنفکران و توده ها پیدا کند و شبکه ای مذهبی با محوریت مسجد به وجود آمد.
بر این اساس نهضتی به نسبت وسیع و خودجوش در تهران و بیشتر شهرستان ها میان مبارزان و جوانان مسلمان راه اندازی شد. این نهضت برای تأسیس انجمن ها، هیئت ها و مؤسسه های اسلامی با برنامه های امدادی، فرهنگی تبلیغاتی بهداشتی و حتی تولیدی و تجاری می کوشید. همچنین، شرکت ها و بنگاه های نشریاتی فعال به وجود آمد و درمانگاه ها، بیمارستان های خیریه به سبک اجتماعی و صندوق های قرض الحسنه تأسیس شد انتقال شهید مطهری به تهران در سال 1335 و پیوستن به فعالیت های جوانان و دانشگاهیان، تفسیر قرآن و منبر مرحوم طالقانی در مسجد هدایت و تلاش های عالمانه دکتر مفتح در مسجد قبا، نقش بزرگی در این راستا ایفا کرد؛ به گونه ای که روحانیت جوان نیز آهسته آهسته تمایل و تحرک بیشتری از خود نشان داد.
در دهه چهل و پنجاه که سلطه نظام سیاسی پهلوی بر وسایل ارتباط جمعی باعث شده بود تا نیروهای انقلابی از حق فعالیت فرهنگی، اجتماعی و سیاسی محروم بمانند مساجد مناسب ترین رسانه ارتباط جمعی
برای آگاهی بخشی مردم بودند همچنین مساجد مهمترین پایگاه هدایت و سازمان دهی نیروی انقلابی به شمار می رفت از این رو برای تبیین نقش مسجد در دوران انقلاب اسلامی می توان به دو سر فصل مهم اشاره کرد مسجد به عنوان پایگاه فرهنگی و رسانه ای و مسجد به منزله کانون هدایت و سازمان دهی در خصوص نقش مسجد به مثابه پایگاه فرهنگی و رسانه ای باید به این نکته توجه کرد که در دوران حکومت پهلوی عموم مردم نابسامانی های فرهنگی اقتصادی و سیاسی را مشاهده کرده بودند و متناسب با میزان درک و دریافت خود پدیده های اجتماعی را تحلیل می کردند مسجد به دلیل مسائل معنوی، پایگاهی چند منظوره بود و در آن همه اقشار جامعه با همه باورها و عقاید خویش هر روز دور هم جمع می شدند و در همه امور جامعه خود مشارکت می کردند. در حقیقت، مسجد، اصلی ترین مرکز ارتباطی و اطلاعاتی بود که امکان خبرگیری از همه وقایع در آن وجود داشت. با تشدید مبارزات مردم علیه حکومت پهلوی، مسجد در این زمینه جایگاه ارزشمندتری پیدا کرد. با حضور روحانیان و نخبگان دانشگاهی در اماکن مذهبی، حسینیه ها و مساجد، مردم را با واقعیت های جامعه فساد دربار مظالم دستگاه حکومت و سیاست های ضدّ دینی نظام پهلوی آشنا می شدند. بنابراین مسجد ضمن گسستن پیوندهای مردم با نظام سلطنت، جایگاهی برای ترسیم مؤلفه های حکومت مطلوب شد مسجد مردم را به خویشتنشان باز گرداند تا پرچمدار هویت دینی و اسلامی شوند.
مسجد در سازمان دهی مردم برای تغییر وضعیت موجود و نیل به وضعیتی مطلوب نقشی بسزا داشت. مسجد، پایگاه خودآگاهی حرکت جمعی و اعتراضات مردمی نیز بود. مسجد، از افراد و خانواده هایی که در راستای آرمان های دینی خود مبارزه می کردند و به زندان می افتادند حمایت می کرد. توانایی چشم گیر روحانیت در بسیج مردم در مساجد تکیه ها و حسینیه ها یکی از ویژگی های زندگی سیاسی در انقلاب اسلامی ایران بود این توانایی در مرحله نخست حاصل به کار بستن ایدئولوژی احیاگرانه اسلامی بود؛ آن ایدئولوژی که پاکسازی جامعه از نشانه های فرهنگ و تمدن غربی را وعده می داد و مردم را به صحنه می آورد. راز مقبولیت ایدئولوژی اسلامی در آن بود که می کوشید به نزاع های روحی و روانی توده هایی پاسخ دهد که در اثر دگرگونی های فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی شبه غربی جابه جا شده بودند برای شناسایی عناصر اصلی این ایدئولوژی و پیوند آن با نیازهای روحی و روانی توده های مردم می توان به این موارد اشاره کرد.
اسلامی از تلاش برای ساختن جامعه ای بر پایه آموزه های اسلامی و تقابل با نماد زندگی شبه غربی ناشی می شود. تلاش بی وقفه استاد مطهری در دهه چهل و پنجاه برای تدوین ایدئولوژی اسلامی به مثابه مکتب و دستگاه هماهنگ فکری نقشی اساسی در این امر داشت در واقع شهید مطهری، دنبال چیزی بود که در قیام 15 خرداد نیاز به آن احساس شد؛ یعنی یک ایدئولوژی مدوّن مکتبی جامع به زبان روز و پاسخگو به شبهات جدید که نهضت بر اساس آن به حرکت خود ادامه دهد و پس از پیروزی نیز برنامه داشته باشد. (1)
3: رهبری: جابه جایی های گسترده اجتماعی باعث بی ثباتی اجتماعی، ناامنی، سرگشتگی و احساس بی هویتی شد و در چنین وضعیت روحی و روانی، رهبری آگاه، دلسوز و روحانی تسلای روحی ملت را به ارمغان آورد. (2)
اگر بخواهیم جایگاه و موقعیت مسجد را در اسلام بیابیم باید به صدر اسلام برگردیم و جایگاه مسجد را میان مسلمانان عصر پیامبر صلی الله علیه و آله بررسی کنیم؛ زیرا تاریخ مسجد با تاریخ اسلام گره خورده است و این مکان مقدس، بی درنگ پس از بعثت نبی اکرم صلی الله صلی الله علیه و آله و آله نقش های مهم و گوناگونی در نهضت و انقلاب آن حضرت بر عهده گرفت. مسجد، مهمترین و مؤثرترین ستاد فرهنگی برای ترویج فرهنگ اسلامی در تاریخ اسلام بوده است و به
همین دلیل کارکردهای مختلفی داشته است. مسجد اسلامی چهار نقش را همزمان ایفا می کند.
پایگاه عبادت و یاد خداوند متعال؛
پایگاه جهاد فکری و تعلیم و تعلّم معارف اسلامی؛
پایگاه تجمع نیروهای رزمنده و اعزام آنان به جبهه های جهاد؛
پایگاه وحدت مسلمانان و نمایش روح وحدت و یکپارچگی به دشمنان پیدا و پنهان جامعه اسلامی.
برنامه ریزی، تعاریف گوناگونی دارد؛ اما در تعریفی کلی می توان گفت که برنامه ریزی، طراحی نقشه
برای اهداف مختلف است یادگیری به نقشه و طرح نیاز دارد و از عوامل فراوانی تشکیل می شود؛ از جمله:
مربی، فضا، ویژگی های یاد گیرنده اوضاع اجتماعی و فرهنگی و سیاسی و همچنین روابط بین یادگیرنده ها با یکدیگر و نهادهای تربیتی برای آموزش و یادگیری در مساجد باید به این موارد بسیار توجه کرد. در عرصه تربیت نباید بر اساس احتمال و تصادف عمل کرد؛ بلکه باید با نقشه حرکت کرد نقشه و طرح ریزی، کار متخصصان است.
با توجه به آن که دنیای پر رمز و راز نوجوانی و جوانی انسان هایی کامل می سازد، می توان اهمیت تعلیم و تربیت آنان را دریافت با توجه به فطرت انسانی و نیازهای جوانان و نوجوانان باید زمینه را برای رشد همه قوا فراهم کرد. باید پذیرفت فردی که به مسجد می آید عقل و بعد اجتماعی عاطفی، زیبایی گرایی و... دارد.
از این رو، شایسته است نخست جوانان را با انگیزه های متفاوت به مسجد هدایت نمود و برنامه ها را طوری طراحی کرد که همه قوای او را در برگیرد.
امروز، متأسفانه برخی جوانان ایرانی آن گونه که انتظار می رفت به مسجد رفت و آمد نمی کنند و سلوک حقیقی دین را بر نمی گزینند. علت های مختلفی برای مسجدگریزی و در نهایت دین گریزی جوانان وجود دارد:
بحران هویت از سال های نوجوانی آغاز می شود و بخشی از سال های اولیه جوانی را نیز در بر می گیرد هویتی که نوجوان در صدد است تا به طور روشن با آن مواجه شود این است که او کیست؟ نقشی که باید در جامعه ایفا کند، چیست؟ آیا او برخلاف نژاد مذهب یا زمینه های ملی که او را در نظر مردم، کم ارزش جلوه می دهد، احساس اعتماد به نفس دارد؟ (1)
از عدم توانایی فرد در تحصیل هویت انسانی با تعابیر مختلفی یاد شده است. برخی از صاحب نظران از آن با تعبیر گم کردن خویش یا از خود بیگانگی یاد می کنند؛ روان شناسان از این حالت اغلب تحت عناوینی مانند «آشفتگی «هویت»، «اختلال هویت و بحران هویت یاد می کنند و در توصیف آن
1) شرفی، محمدرضا، دنیای نوجوان، ص 55
می گویند: بحران هویت عبارت است از عدم توانایی فرد در قبول نقشی که جامعه از او انتظار دارد». (1)این امر سبب مشغولیت بی هدف هیجانات جانشین ناپذیر و ایجاد شخصیت منفعل در جوان می شود. (2)
به اعتراف همه صاحب نظران جدی ترین بحران در طول زندگی انسان در خلال شکل گیری هویت او رخ می دهد؛ چون شخصی که فاقد یک هویت متشکل قابل قبولی باشد در طول زندگی با مشکلات بسیار زیادی روبه رو خواهد شد چنین شخصی در درجه اول از حقیقت وجودی خود و استعداد و توانمندی هایی که دارد، آگاهی لازم ندارد و در درجه دوم از هدف خلقت و نقشی که در نظام هستی بر عهده اوست، بی اطلاع است. در نتیجه، از تشخیص شیوه درست ارتباط با دیگران و برخورد با پیش آمدها نیز پاسخ به اصلی ترین پرسش های زندگی عاجز است. مجموعه این امور در نهایت او را در اغلب موضع گیری ها دچار سردرگمی می کند طبیعی است که وقتی فرد خود را نشناخت و هدف از آفرینش جهان و انسان برای وی معلوم نگشت و با وظایفی که در جامعه بر عهده دارد آشنا نشد نمی تواند نقش مثبتی در زندگی ایفا کند. بروز چنین وضعی و تزلزل فکری و اعتقادی مهمترین خطری است که سعادت انسان را در طول حیات تهدید می کند. با توجه به گستردگی مفهوم هویت هر فرد هویت های گوناگونی دارد که هویت دینی یکی از آن ها است.
هر انسانی به هویت دینی نیاز دارد؛ چون گرایش به پرستش از نیازهای فطری او است؛ به این معنا که فرد، مستقل از هر گونه یادگیری در درونش تمایل به عبادت و بندگی خدا را احساس می کند. تجلّی چنین احساس و تمایل در اعمال و رفتار دینی، آشکار می شود. (3)
هویت دینی رابطه بین آدمی و دین را تبیین می کند. تدوین آن هویت احساس تعهد و مسئولیت در قبال ارزش ها و باورهای آن مکتب را در پی دارد برخی صاحب نظران تعهد را به عنوان سنگ بنای هویت دینی، تلقی نموده اند. (4)
با توجه به آن چه هویت دینی به نسل جوان می دهد، (5)اختلال و آشفتگی هویت دینی، سبب ضعف دین داری در بین جوانان می گردد؛ زیرا تعهد و مسئولیت پذیری فرد را در قبال گزاره های دینی کاهش می دهد و بدین ترتیب ضمانت اجرایی احکام دینی کاهش می یابد.
1) گروه نویسندگان، مترجمان دکتر احمد به پژوه و دکتر رمضان دولتی، روان شناسان بزرگ، ص64.
2) شرفی، محمدرضا جوان و بحران هویت، ص20-24.
3) ابن طفیل اندلسی حکیم فیلسوف و نامدار مسلمان در اثر ارزنده و کلاسیک فلسفی اش به نام زنده بیدار این گرایش فطری را به زیبایی هر چه تمام تر به تصویر می کشد.
4) مکاتب و نظریه ها در روان شناسی شخصیت، ص69، کارشناسان یونسکو، ص122.
5) آن چه هویت به نسل جوان می دهد عبارتند از: پاسخ به پرسش های بنیادین برای بخشیدن به زندگی رویکرد مثبت به آینده، وحدت اعتقادی، زمینه سازی هویت تمدنی مقبولیت اجتماعی، شأن و منزلت جوانی و معنا بخشیدن به جهان؛ ر.ک: جوان و بحران هویت، صص .102 - 96
اختلال در هویت دینی سبب می شود فرد نه بتواند ارزش های دینی گذشته خود را ارزیابی نماید و نه صاحب ارزش هایی شود که به کمک آن ها بتواند آزادانه برای آینده، طرح ریزی کند. (1)
از دیدگاه جوان پس از درهم ریختگی نظام ارزشی دینی، امر مثبت و خوبی در دین وجود ندارد تا انگیزه ای برای انجام آن داشته باشد. بنابراین دچار بی تفاوتی و بی مسئولیتی می گردد. تخریب نظام ارزشی دینی، سبب می شود بسیاری از افراد که دچار بحران هویت دینی می شوند به دنبال هویت منفی بگردند و هویتی برخلاف آن چه اولیای دین در نظر گرفته اند، برگزینند.
بسیاری از رفتارهای ضد اجتماعی و ناسازگاری نوجوانان را می توان از این منظر تبیین نمود. مسئولیت گریزی، دلزدگی و بی تفاوتی هر کدام از آثار فقدان هویت هستند. (2)که در عرصه دینی در قالب بی توجهی به اوامر و نواهی الهی بی علاقگی نسبت به شعائر، گزاره ها، اماکن، مراسم و نمادهای دینی بروز می کند.
با بیان این مطالب مشخص شد که بحران هویت دینی سبب تضعیف باورهای دینی، اختلال نظام ارزشی مذهبی و عدم تقید به احکام دینی می شود.
مسجد از مهمترین نمادها، شعائر و گزاره های دینی است که بحران هویت دینی جوان در مورد آن، سبب پایین آمدن اعتقاد و ضعف گرایش به حضور در جمع نمازگزاران می گردد. (3)
بسیاری از رفتارهای ضد اجتماعی و ناسازگارانه نوجوانان را می توان از این دیدگاه توضیح داد. مسئولیت گریزی، دلزدگی و بی تفاوتی، هر کدام از آثار نبود هویت هستند که در عرصه دینی و در قالب های بی توجهی به فرمانهای الهی بی علاقگی نسبت به ارزش ها گزاره ها اماکن مراسم و نمادهای دینی بروز می کند. با بیان این مطالب مشخص شد که بحران هویت دینی سبب تضعیف باورهای دینی، اختلال نظام ارزشی مذهبی و بی توجهی به احکام دینی می شود مسجد از مهمترین مفاهیم و موضوعات دینی است که بحران هویت دینی جوان سبب پایین آمدن اعتقاد به آن و ضعف گرایش به حضور در جمع نمازگزاران می شود.
تهاجم فرهنگی از مهمترین عامل مسجد گریزی و دین گریزی است در تهاجم فرهنگی پایگاه های
دینی همچون مسجدها مورد حمله قرار می گیرند دشمن به این شیوه می کوشد تا فرهنگ ضد ارزشی غرب را در میان جوانان گسترش دهد و آنان را نسبت به مفاهیم و احکام دینی بی عقیده سازد.
فساد اخلاقی، قرار دادن جایگزینی برای امور عبادی که با روحیات و غرایز جوانی نیز تناسب دارد، همچون نوار و سیدی های مبتذل و برنامه های ماهواره ای ترویج الگوهای غربی، تضعیف باورهای دینی تخریب و ترور شخصیتهای خودی دور کردن مردم از هویت ملی اسلامی و ترویج فرقه های ساختگی، بخشی از این موانع است.
مسجد، پایگاهی است که در راه مبارزه با تهاجم فرهنگی بسیار مؤثر است؛ بنابراین، در صورتی که در این جدال نابرابر فرهنگی، مسجد جوانان را جذب کند قدم بلندی در راه مبارزه با تهاجم فرهنگی برداشته شده است. البته دین گریزی فقط به سبب تهاجم فرهنگی یا هوا و هوس جوانان نیست؛ بلکه علل گوناگونی دارد و باید به صورت واقع بینانه به آن نگاه کرد عوامل دین گریزی جوانان متنوّع است. برخی از این عوامل عبارت اند از: بیان نامعقول از برخی مفاهیم دینی اختلاف های سیاسی و مدیریتی، بحران هویت معنوی، برخوردهای نامناسب افراد اهل مسجد توجه نکردن به نیازهای اساسی نسل جوان، همچون ازدواج، کار و مسکن و.... برای برطرف شدن این عوامل باید گروه ها و سازمان های گوناگون اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی، سیاسی، طرحی اصولی و همه سویه را برنامه ریزی کنند تا مهمترین قشر اثر گذار جامعه در آینده از دین گریزان نشوند.
متأسفانه در روش های تبلیغی و جذب جوانان، بیشتر از روش های کلیشه ای و تکراری و به صورت مستقیم استفاده می کنیم و همین امر در بی علاقگی و گریز جوانان از نماز جماعت مؤثر بوده است. معروف است که تأثیر منفی تبلیغ بد از ضدّ تخریب بیشتر است این مطلب مشهور که تجربه نیز آن را تأیید می کند ثابت می نماید که «آشنایی با شیوه های تبلیغ در حوزه دین و به خوبی آشنا بودن با مکانیزم های معقول و منطقی آن از وظایف مهم مبلغان دینی است؛ زیرا آشنا نبودن، سبب می شود که خود مبلغ، مانعی جدی بر سر تبلیغ دین باشد». مقام معظم رهبری دام ظله در تببین ضعف های تبلیغی موجود می فرمایند: «امروز، دشمن از همه روش ها استفاده می کند. من دیروز در جمع جوان ها می گفتم که امروز صدها سایت اصلی و هزاران سایت فرعی در اینترنت وجود دارد که هدف عمده شان این است که تفکرات اسلامی و به خصوص تفکرات شیعی را مورد تهاجم قرار دهند. تهاجم هم تهاجم استدلالی نیست؛ از روش های تخریبی و از روش های روان شناسانه و
غیره استفاده می کنند همه این موارد پاسخ دارد؛ پاسخ هایش هم مشکل نیست باید از این وسایل استفاده کرد. باید از آن چه که در اختیار داریم حداکثر استفاده را بکنیم. ما نه از صدا و سیمای مان، نه از مطبوعاتمان و نه از بسیاری از منابر عظیم عمومی مان چنان که باید و شاید استفاده نمی کنیم این ضعف های ماست این ضعف ها را باید کم کنیم باید روز به روز نقاط ضعف را کم و نقاط قوت را زیاد کرد و این [کار] ممکن است». (1)
اگر دین، آن گونه که خداوند بر پیامبر رحمتش نازل کرده برای مردم بازگو شود، جذاب بوده و انسان های پاک فطرت را به سوی خویش جذب می کند؛ اما اگر دین به دست دنیاداران و مبلغان کم مایه یا ناآگاه بیفتد و آنان دین را به گونه ای تفسیر نمایند که نتیجه اش حاکمیت آنان بر مردم باشد و یا این که به واسطه بی مایگی مبلغان دین را بر خلاف حقیقتش تفسیر،نمایند، دین رحمت را تنها دین جنگ و خشونت جلوه می دهند یا دین را به گونه ای تفسیر می نمایند که با مسلّمات عقلی و خواسته های فطری و اصول مسلّم علمی در تعارض باشد. این دین دیگر جذبه ای نخواهد داشت و نتیجه اش دین گریزی و رواج مکتب سازی عقلی است.
جوان از نظر شناختی دارای تفکر انتزاعی است و از نظر ذهنی به حداکثر کارآیی هوش می رسد. در این دوره، گرایش جوانان به «فلسفه» زندگی آنان را به سوی مسائل اخلاقی سیاسی و مذهبی سوق می دهد. جوانان تلاش می کنند هویت مذهبی خود را شکل دهند؛ اما به دلایل گوناگون ممکن است در فرآیند هویت یابی مذهبی با بحران مذهبی مواجه شوند و نتوانند این هویت را خوب تشخیص دهند. در نتیجه دچار سردرگمی و در نهایت حالت بی رغبتی و گریز از دین شوند. یکی از علل این بحران، ناهمخوانی سطح شناختی جوان با سطح معارف دینی است که به او ارائه می شود.
جوان به دلیل توانمندی های ذهنی خود دین فقط تقلیدی را برنمی تابد او باورهای دینی را که از دوران کودکی به صورت تقلیدی به او القا شده کنار می زند و می خواهد دینی را بپذیرد که با سطح تفکر او متناسب باشد؛ اما بسیاری از اوقات آن چه به عنوان دین به او عرضه می شود برایش قانع کننده نیست.
از سوی دیگر جوان می خواهد همه آموزه های دینی را با عقل خود بسنجد او فکر می کند اگر آموزه های دینی در قالب های فکری او بگنجد، صحیح است و در غیر این صورت درست نیست و باید کنار گذاشته شود.
این عوامل موجب می شود تا هویت دینی جوان به خوبی شکل نگیرد و دچار بحران شناختی نسبت به این آموزه ها شود و راه نجات از این بحران را گریز از دین بداند.
1) بیانات مقام معظم رهبری دام ظله در دیدار اعضای مجلس خبرگان رهبری، 079/11/27
قرآن کریم نیز یکی از علل عمده گرایش به کفر و بی ایمانی را جهل و ضعف معرفتی انسان ها می داند. حضرت نوح علیه السلام به قوم خود می فرماید: وَلَكِنِيَ أَرَاكُمْ قَوْماً تَجْهَلُونَ؛ شما را مردمانی ناآگاه می بینم». (1)
امام علی نیز درباره علت کفر می فرماید: لَوْ أَنَّ الْعِبَادَ حِينَ جَهِلُوا وَقَفُوا، لم يَكْفُرُوا ولم يَضِلُّوا؛ اگر مردم در موارد ناآگاهی درنگ و تأمل می کردند، هرگز به کفر و گمراهی نمی گراییدند». (2)
بنابراین یکی از علل روان شناختی دین گریزی در همه انسان ها به ویژه جوانان، ضعف معرفتی و عدم تفکر درباره دین است.
علت دیگر این بی رغبتی و گریز از دین برداشت های غلط و نادرست از معارف دینی است. بسیاری از اوقات، دین، مساوی با معنویت لحاظ شده و در حد یک نیاز معنوی صرف بدان نگریسته می شود. سپس، چنین نتیجه گیری می گردد که نیاز به معنویت فقط ویژه مواقع سختی و بحران های شدید است و دین، نقش اساسی در زندگی روزمره انسان ندارد. این دیدگاه ساده انگارانه و کاهش گرایانه نسبت به معارف دینی، به تدریج باعث حذف دین از زندگی انسان می شود جوانی که در جست وجوی فلسفه زندگی است، اگر احساس کند دین در معنادهی و جهت بخشی به زندگی او تأثیر مثبتی ندارد، به تدریج آن را کنار می گذارد و چه بسا آن را امری زاید و دست و پاگیر انگاشته، از آن گریزان می شود. (3)
یکی از عوامل مسجد گریزی و دین گریزی اعمال خلاف کسانی است که نسل جوان به عنوان الگو به آنان می نگرند جوانان با مشاهده کسانی که قول و عملشان یکی نیست و در عین حال دیگران را به دین داری و انس با مسجد دعوت می کنند از خود می پرسند: اگر دین اسلام خوب و ارزشمند است، چرا مدعیان آن بدان عمل نمی کنند؟ آن ها می گویند چرا این مدعیان دین، فقط ما را به عمل به دستورات دینی توصیه می کنند؛ حال آن که خودشان فرسنگ ها با دین و مظاهر دینی فاصله دارند؟ جوان چون هنوز از پختگی لازم در مورد دین برخوردار نیست و به آن حد از شناخت و عرفان مذهبی نرسیده است تا لغزش افراد را به حساب خود آن ها بگذارد نه دین و مذهبشان به محض دیدن خلاف و اشتباه در اعمال الگوها و کسانی که دیگران را به طرف دین دعوت می کنند آن را به حساب دین و اخلاق و فضیلت
می گذارد و از این رو تمام دیدگاه ها و آرزوهایش به یک باره فرو ریخته نسبت به همه چیز بدبین می شود. بر این اساس می گویند لغزش الگو و کسی که به عنوان منادی دین مطرح است خطرناک ترین وضع برای نسل جوان است. برای افرادی که دین و مذهب به طور کامل برای آن ها جا افتاده باشد، این مسائل مشکلاتی را ایجاد نمی کند؛ زیرا آن ها می دانند که هر شخص ممکن است دچار خطا و اشتباه گردد و یا ممکن است هوای نفس بر شخص غالب شود و اعمالی را برخلاف دین و مذهب مرتکب گردد. از این رو، کارهای چنین فردی را به حساب دین او نمی گذارند؛ ولی جوانی که تازه می خواهد دین را انتخاب کند و بدان معتقد شده و به این وسیله از الگوهای مذهبی پیروی نماید آن را به حساب دین گذاشته و چنین تصور می کند که تمام دین همین است.
در این باره می توان گفت که الگوهای زنده و مشهور باید در مورد هدایت نسل نو احساس مسئولیت و مواظبت بیشتری کنند و از سوی دیگر به نسل جوان اصالت دین منهای افراد تفهیم گردد تا با فرو ریختن و یا ریزش یک الگو جوان آن را به حساب فرو ریختن دین و اخلاق نگذارد.
جوانان نه تنها رفتار خود مربی و مدعیان دینی را به دقت می نگرند افکار و کردار فرزندان و بستگان نزدیک او را نیز می کاوند. اگر میان آنان افراد نامناسب، فاسد، و سودجو یافت شود، آن را بر ضعف معلّم دینی حمل می کنند بدین دلیل مربی دینی باید برای تربیت نزدیکان خود نیز اهتمامی ویژه داشته باشد و با تدابیری، پیشاپیش از آینده تاریک آنان جلوگیری کند از این رو، قرآن کریم نیز تأکید ویژه ای بر توجه به هدایت نزدیکان دارد؛ آن جا که می فرماید: إِذْ قَالَ لِأَبِيهِ وَقَوْمِهِ مَاذَا تَعْبُدُونَ؛ آن زمان که ابراهیم به پدر و قوم خود گفت: آخر این چیست که می پرستید؟» (1)پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله نیز بیان رسالت را از نزدیکان خود آغاز کرد و سپس به دیگران توسعه داد. (2)
بنابراین رابطه جوان با مسجد تا حد زیادی بستگی به نوع برخورد و رفتار امام جماعت و متولیان فرهنگی مسجد و الگوهای جامعه و دیگر مسجدی ها دارد،جوانان حساس و زودشکن هستند. رؤیت فاصله میان گفتن و بودن در جامعه، زمینه گریز جوانان را از مسجد و دین فراهم می کند آن ها کمتر می توانند به تحلیل عمیق بپردازند از این رو زود قضاوت نموده و حکم صادر می کنند.
گاهی عدم آگاهی کافی از نماز عالم نبودن به محتوای آن آشنا نبودن به اهمیت و احکام و اسرار و فلسفه
نماز جماعت باعث ترک یا سستی در اصل نماز و حضور نیافتن در مسجد می شود.
برای عدم حضور در نماز جماعات و مسجد علت های گوناگونی وجود دارد از جمله غفلت از پاداش های نماز جماعت بی رغبتی به دلیل بدرفتاری برخی نمازگزاران در مسجد همفکر نبودن با امام جماعت از نظر دیدگاه سیاسی طول کشیدن نماز جماعت رفتار متولیان و دست اندرکاران مسجد و... است.
مقام معظم رهبری دام ظله فرمودند: برای تبیین ژرفای نماز و معرفی رازها و زیبایی های آن، دست به تلاش پیگیر و همه جانبه زده شود». (1)
امام رضا درباره فلسفه تشریع نماز چنین فرمودند: «همانا علّت واجب شدن نماز، اقرار به ربوبیت خداوند عزّ و جلّ است و نفی نظیر شرک برای خداوند و ایستادن انسان در برابر او با حال تضرع و مسکنت و فروتنی و خضوع و اعتراف به گناهان و نیز درخواست عفو از تقصیرات و برطرف ساختن آثار گناهان است که شخص در گذشته مرتکب شده و صورت نهادن بر زمین است و هر روز برای بزرگداشت خداوند جل جلاله و دیگر آن که نماز سبب می شود تا بنده پیوسته به یاد خدا باشد و او را فراموش نکند، طاغی و یاغی نباشد و با خشوع و تذلّل و رغبت خواستار فزونی بهره خود در دین و دنیا باشد و علاوه بر این ها انسان با نماز، بر خود واجب می سازد که پیوسته و شبانه روز در مقام بندگی و به یاد خداوند متعال باشد و همین نماز گزاردن شخص در پیشگاه پروردگار عزّ و جل خود بازدارنده او از گناهان است و او را از فسادهای گوناگون مانع می شود... و فلسفه سجده بر خاک آن است که غرور و طغیان و خودخواهی را از خود دور کنیم و به یاد خدای یکتا باشیم و از گناهان و ناروایی ها به دور باشیم». (2)
آن چه باعث شده است که خداوند تبارک و تعالی از زبان پیامبر گرامی علی و ائمه هدی برگزاری نمازها را به جماعت توصیه فرماید بسیار والاست؛ زیرا جماعت یکی از مظاهر عظمت مسلمانان و اتحاد و یگانگی آن هاست. شواهدی نشان می دهد که پاره ای از مقررات نماز جماعت، همچون تأکید بر منظم بودن صف ها و اتصال شانه های نمازگزاران نهی از این که نمازگزار تنها در صف بایستد (3)و... بدین منظور تشریع شده است تا هم وحدت و هماهنگی مسلمانان بیشتر شود و هم بهتر به نمایش گذاشته شود. اقامه نماز جماعت در مسجد بسیار فضیلت دارد و بر آن تأکید بیشتری شده است در آیات متعدی به نماز جماعت، به خصوص در مسجد، سفارش شده است: وَ أَقِيمُواْ الصَّلوةَ وَآتُوا الزَّكَوةَ وَارْكَعُواْ مَعَ الرَّاكِعِینَ؛ «نماز را بپا دارید. زکات را ادا کنید و عبادت دسته جمعی را فراموش ننمایید با رکوع کنندگان، رکوع کنید». (4)
پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله فرمودند: اگر یک نفر به امام جماعت اقتدا کند برای هر رکعت از نماز آن ها ثواب 150 نماز است و اگر دو نفر به امام جماعت اقتدا کنند برای هر رکعت از نماز آن ها، ثواب 600 نماز است و همین طور ادامه فرمودند تا رسیدند به این که اگر تعداد اقتدا کنندگان از 10 نفر بگذرد، اگر تمام هفت آسمان صفحه کاغذ شوند و تمام درختان قلم و دریاها مرکب و جن و انس و ملائکه نویسنده شوند، نمی توانند ثواب یک رکعت آن را بنویسند. (1)
اما این فلسفه جماعت ها به طور عمده در میان مردم به ویژه نسل جوان جامعه غریب و ناآشناست؛ چه بسا آشنایی جوانان با این مفاهیم عظیم و درک فیوضات معنوی، آن علاقه مندی مضاعف را در آن ها ایجاد کند.
دوستان نه تنها با هم انس می گیرند و با مصاحبت و همنشینی موجبات شادمانی و نشاط یکدیگر را فراهم می سازند بلکه هر دوستی به مقیاس درجه رفاقت و دوستی در امور مادی و معنوی دوست خود نفوذ می نماید و هر یک خواه ناخواه بر عقاید و اخلاق و رفتار و گفتار دیگری اثر می گذارند. قرآن کریم از زبان اهل جهنم نقل می کند که می گویند: يَا وَيْلَتَی لَيْتَنِي لَمْ أَتَّخِذْ فُلَانًا خَلِيلًا لَقَدْ أَضَلَّني عَنِ الذِّكْرَ بَعْدَ إِذْ جَائَنی؛ وای بر من کاش فلانی را که سبب انحراف من شد دوست خود نمی گرفتم؛ او بود که مرا به گمراهی کشانید پس از آن که قرآن به من رسیده بود. (2)
این آیه شریفه با صراحت تمام به نقش گروه های صمیمی (دوستان و اطرافیان) فاسد در گمراهی و دین گریزی اشاره می کند.
رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: اَلْمَرْءُ عَلَی دِینِ خَلِیلِهِ وَ قَرِینِهِ؛ «دین و روش هر کس طبق مذهب و آیین دوست و همنشین خود خواهد بود». (3)به همین دلیل است که گاهی یک فرد فاسق در مدتی کوتاه گروه زیادی را از دین بیزار می کند.
در روایتی از حضرت سلیمان علیه السلام آمده است که فرمود: درباره کسی به نیکی یا بدی قضاوت نکنید تا دوستانش را ببینید؛ زیرا هر کسی به وسیله امثال و اقرانش شناخته می شود و به صفات همنشینان و دوستانش منسوب می گردد». (4)تأثیر دوست همنشین در انسان به اندازه ای است که حتی می توان از نوع دوستان یک نفر به آسانی به خصوصیات اخلاقی وی پی برد.
بنابراین به تجربه ثابت شده که کسانی که با دوستان فاسدی همنشین بوده اند، عاقبت به انواع گناهان آلوده شده اند؛ زیرا آن ها برای این که کمتر احساس گناه کنند و شریک جرم پیدا نمایند، سعی می کنند افراد دیگر را به سرنوشت غم انگیز خود گرفتار کنند وقتی پای صحبت بسیاری از جوانان فاسد می نشینیم در می یابیم که عامل اصلی آلودگی خود را همنشینی با دوستان ناباب ذکر می کنند.
امروزه بسیاری از شهر نشینان، بخش زیادی از وقت خود را در بیرون از خانه به سر می برند و به دلیل وجود گرفتاری های زندگی و نیازهای اقتصادی ناچار بیش از یک شغل دارند. این تراکم کاری علاوه بر خستگی جسم، سبب کسالت و افسردگی روحی نیز می شود که برای رفع آن فرد نیاز به استراحت دارد؛ یعنی بسیاری از شهروندان وقتشان را به دو بخش تقسیم می کنند قسمتی را در خارج از خانه برای کار و رفع نیازهای زندگی می گذرانند و باقی مانده آن را در خانه به استراحت می پردازند. روزهای تعطیل نیز به استراحت تفریح یا دیدار از خویشاوندان می پردازند در این شرایط جسمی و روحی، حوصله ای برای رفتن به مسجد و حضور در میان صف های نماز جماعت و شنیدن سخنان امام جماعت باقی نمی ماند. در این شرایط، سخن از ابعاد سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و آموزشی و عبادی مسجد، چیزی جز شعار و نظریه پردازی نیست و تبلیغات هم اثر چندانی نخواهد داشت. حضور در مسجد، به امنیت روانی و دست کم آمادگی جسمی و روحی نیاز دارد که گوناگونی کارها این آمادگی را از میان می برد. از این رو، ائمه علیهم السلام در روایت ها به تعادل توجه همه سویه به مسائل زندگی و خودداری از زیاده روی در بعد خاص توصیه کرده اند. (1)
در صدر اسلام به دلیل رشد کم جوامع از لحاظ تمدنی و نهادها و مراکز اجتماعی، به تعبیری مساجد تنها رسانه ارتباطی بین شرع اسلام و توده مردم بود که به وسیله پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و بعد از آن توسط ائمه اطهار شکل می گرفت.
پیدایش مراکز موازی مساجد مثل مدارس بسیج فرهنگسراها و مراکز متعدّد فرهنگی، تعدد کانال ها و شبکه های تلویزیونی و ماهواره و اینترنت و غیره سرگرمی های متنوع و برنامه ورزشی و تفریحی
1) ر.ک: محمدی، محسن، مسجد، ص68.
با سرمایه گذاری های کلان جذب امکانات فرهنگی به منظور اجرای طرح های گوناگون و چیزهای کم اهمیت، مثل موسیقی و سرگرمی های بی محتوا، ارائه چهره ضعیف از اهل مسجد در فیلم، حاضر نشدن پیوسته در مسجد، ضعف تبلیغات پیام های بی محتوا پخش برنامه هایی که گاهی به گونه غیر مستقیم بر مسجد تأثیر منفی دارد. (1)
یکی از مهمترین فعالیت های مسجد برگزاری مراسم در مناسبت های دینی است که از نقاط قوت مسجدها به شمار می آید و سبب رونق و شکوفایی مسجد می شود و بسیاری از افراد، با انگیزه شرکت در چنین مراسمی در مسجد حاضر می شوند کیفیت و چگونگی برگزاری این مراسم در تداوم حضور شرکت کنندگان بسیار مؤثر است. استقبال نمازگزاران از این مجالس به محتوای برنامه مکان و زمان آن، شخصیت دیگر شرکت کنندگان تناسب مجلس با نیازها سلیقه ها و فرهنگ شرکت کنندگان بستگی دارد. اگر این مسائل رعایت نشود مراسم های مذهبی مسجد با استقبال خوبی روبه رو نخواهد شد.
در این میان برنامه هایی که رسانه در مناسبت های مذهبی پخش می کند، به طور معمول چنین ویژگی هایی دارند و از سطح کمی و کیفی خوبی بهره می برند. بنابراین افراد با وجود برنامه های رسانه در مسجد حاضر نمی شوند. بسیاری از کسانی که در مراسم دینی مسجد شرکت نمی کنند در پاسخ به این پرسش که چرا در مسجد حاضر نمی شوید می گویند برنامه های تلویزیون از برنامه های مسجد محل پربارتر و بهتر است. (2)
مسجد، کانون مردمی و پایگاه اجتماع و وحدت مردم از تمام گروه هاست مسجد در هنگام نماز، مؤمنان نمازگزار را در کنار هم جمع می کند و همه با رعایت یک نوع آداب، یک خدا را می پرستند و با کنار گذاشتن هرگونه اختلاف از نظر ثروت، سواد سن نژاد، موقعیت اجتماعی و جنس به عبادت می پردازند. وجود اختلاف ها و نزاع ها در چنین فضایی، زمینه پراکندگی و حاضر نشدن مردم را در مسجد ایجاد می کند. برخی از این اختلاف ها را بررسی می کنیم.
مسجد جنبه های سیاسی گسترده ای دارد؛ ولی اختلاف های سیاسی، حزب گرایی و تعصب به یک جناح فضای مسجد را آشفته می کند گاهی دیده می شود که مسجد بر اساس گرایش های سیاسی، به چند دسته تقسیم می شود و برخی جناح ها در مسجد ویژه ای حاضر می شوند و مخالفان آنان به آن مسجد نمی روند.
در این شرایط گفت و گوی مسالمت آمیز و پرهیز از حرکت های افراطی سیاسی و معیار قرار دادن اسلام برای حفظ وحدت لازم است در این میان امام جماعت نقش تعیین کننده ای دارد.
اختلاف میان اعضای هیئت امنا در مسائل جاری مسجد، گاهی سبب ایجاد دو دستگی میان نمازگزاران می شود و فضای مسالمت آمیز مسجد را با نقدهای مخرب آشفته می.کند مسجد، مکانی برای عبادت و آرامش روحی است و این اختلاف ها علاوه بر این که بر کیفیت فعالیت های مسجد اثر بدی می گذارد، مسجد را از آرامش خارج می کند. اهالی محل هم به دلیل اختلاف هیئت امنا انگیزه ای برای حضور در مسجد نمی یابند.
نقش امام جمعه، امام جماعت و امور مساجد در برطرف کردن این اختلاف ها بسیار مؤثر است. (1)
در بررسی نقاط ضعف و قوت مسجدها بیان شد که پایین بودن سطح کمی و کیفی فعالیت های مسجد از نقاط ضعف مسجد است که سبب حاضر نشدن افراد در مسجد می شود از مسجدی که فقط نماز جماعت به صورت خشک و بی روح در آن برقرار می شود نمی توان شکوفایی و حضور همه جانبه مردم را انتظار داشت. وقتی مسجد در سطح گسترده فعالیت ندارد، اهالی محل برای حضور در مسجد، کمتر انگیزه دارند. این موضوع عامل مهمی در حذف فرهنگ مسجد از جامعه است. متأسفانه بسیاری از مسجدها که امام جماعت همیشگی در آن ها حضور ندارد با این مشکل روبه رو هستند.
حضور جوانان در مساجد به منظور برنامه ریزی برای آنان و اجرای برنامه ها الزامی است. بنابراین، باید با توجه به نیازها و ویژگی های جوانان به راه های جذب آنان توجه کرد از مهمترین راه های جذب جوانان به مسجد عبارت است از:
امروزه با رشد فناوری های علمی و ارتباطات گسترده دیگر نمی توان مانع ورود فرهنگ بیگانه شد. از این رو، باید به جوانان در برابر هجوم افسار بیگانه مصونیت بخشیم. یکی از بهترین راه ها برای مصون ماندن
1) ر.ک: همان، ص 70.
نسل جوان جذب آن ها در سایه برنامه ریزی و مدیریت صحیح و خردورزانه مساجد است. مدیریت صحیح می تواند با برنامه ریزی، اجرا و هدایت درست،امور راههای متفاوتی برای جذب جوانان به مسجد فراهم آورد.
جوانان راه های دفع رفتاری را نمی پذیرند؛ اگر جوانی در راهش به مانعی برخورد کند که با روحیه اش هماهنگی نداشته باشد سرخورده می شود و از ادامه راه باز می ماند در ارتباط با جوانان باید ابتدا راه ارتباطی و عاطفی را هموار کرد تا به برنامه های تعیین شده ایمانی نسبی پیدا کنند یا کل اهداف را بپذیرند. در رفتار با جوانان باید شناخت کافی از وضعیت فیزیولوژی،شخصیتی و رشد رفتاری آنان داشت و نیازشان را سنجید و به نظریات و افکارشان اهمیت داد. حتی در برخی مواقع باید به مسائل خصوصی آن ها وارد شد و با آنان همدلی کرد در واقع آن ها را آن طور که هستند بپذیریم نه آن طور که خودمان می خواهیم.
مسؤلان مساجد باید با تحمل و بردباری و انعطاف پذیری با جوانان بزرگوارانه برخورد کنند و چون پدری دلسوز دست نوازش بر سر فرزندان خود بکشند و ارتباط عاطفی را بر ارتباط دستوری و خشک، مقدم دارند. روان شناسان معتقدند نخستین امری که بر اثر پیوندهای معنوی یا معنایی و دوستی می شکفد، محبّت است و محبت در ابتدای امر مستقل و فراگیر است. (1)
بنابراین، توجه کردن به جوانان و سرمایه گذاری برای آن ها نیز از امور مهمّی است که مسئولان و گردانندگان مسجد باید به آن توجه داشته باشند گرداندن مسجد و اداره کنندگان امور آن نباید به شکل سنتی باشد، یعنی به شکلی که گاهی اوقات مشاهده می شود اکثر کودکان و نوجوانان را به دلیل شلوغ کردن حرف زدن و غیره از مسجد بیرون می کنند یا نسبت به آنان بدرفتاری می شود.. باید توجه داشته باشیم که این نوع برخورد با آن ها سابقه بدی در ذهن آنان باقی می گذارد این نکته بسیار دیده شده است که با
بی حرمتی به جوان و شخصیت او وی از مسجد رویگردان شده نه تنها از حضور در مسجد امتناع می کند بلکه به دلیل نوع رفتاری که با او شده است به اسلام نگاه بدبینانه پیدا می کند و این معضلی است که در سال های اخیر بسیار مشاهده می شود.
آری جوان موجودی است عاطفی و زودرنج که اگر با صداقت و احترام با او برخورد نشود، این دوره از حیات در عمق روح او نفوذ کرده و او را مجذوب می کند و می تواند به تحولی شگرف در روحیه و اعتقادات او بینجامد. بسیاری از دست اندر کاران کانون های فرهنگی و مذهبی مساجد بدون توجه به روحیات و اقتضائات
1) دکتر محسنی، دکتر دادستان، روان شناسی رشد، ص153.
سنی جوانان به واکنش های تند و افراطی دست می زنند و چه بسا با یک برخورد ناسنجیده و حتی آمرانه جوان را برای همیشه از مساجد دور می کنند.
ذوق، سلایق و افکار قاطبه نوجوانان و جوانانی که به طور معمول حضور فعالی در مسجد دارند، مورد توجه قرار نمی گیرد. با توجه به شرکت تعداد بی شماری از نوجوانان و جوانان در مساجد، لازم است، در اجرای برنامه ها، سلیقه های آنان مدنظر قرار گیرد؛ امّا برنامه ریزی سنتی موجب شده است تا نظرات و خواسته های این قشر نادیده انگاشته شود که این امر موجبات ناراحتی آنان را فراهم می سازد.
برنامه ریزی فرهنگی در مسجد، باید با توجه به موقعیت محله شهر و روستا یا سن افراد صورت پذیرد؛ برای مثال برای افرادی که قصد شرکت در کنکور را دارند باید کلاس های تست روان شناسی، تندخوانی تهیه کتب مختلف و راه های موفقیت در کنکور در نظر گرفته شود. همچنین باید از اینترنت، فیلم، سریال، بازی، سرگرمی و غیره استفاده بهینه کرد.
مسائل و مشکلاتی که در برنامه های فرهنگی تبلیغی و دینی مساجد وجود دارند و باعث ایجاد فاصله بین جوانان و مسجد می شوند عبارت اند از:
متنوّع نبودن برنامه های مساجد و نیز روش های تبلیغ و ناآشنا بودن گردانندگان آن با شیوه های نوین جذب نوجوانان و جوانان به مسجد و در مقابل متنوع و جذاب بودن برنامه های مراکز و اماکن تفریحی اجتماعی نظیر باشگاه های ورزشی کلوب ها کافی نت ها ماهواره و... باید اذعان داشت که برنامه های بعضی از مساجد اغلب یکنواخت کسالت آور و خسته کننده است.
اعمال روش های خشک و مستبدانه در بعضی برنامه ها و آموزش های مذهبی و به کارگیری شیوه های غلط تعلیمی و درخواست اطاعت کورکورانه و بی قید و شرط که موجب بی علاقگی و دلسردی از دین و مراکز دینی، به خصوص مساجد در نوجوانان و جوانان می شود.
ملحوظ نداشتن شاخص های مذهبی، فرهنگی، بومی نژادی، زبانی و نیز عدم به کارگیری اولویت های اصلی در برنامه های فرهنگی تبلیغی موجب شده است تا تعدادی از برنامه ها و فعالیت های اجرایی برای نوجوانان و جوانان از نتایج مثبت و مطلوبی برخوردار نباشد.
کمتر مشاهده می شود که در انجام برنامه های مذهبی و اسلامی از وجود اندیشمندان و صاحب نظران بزرگوار استفاده شود. استفاده از اساتید دانشگاهی و حوزوی مطلع، موجب اقبال نوجوانان و جوانان به مساجد خواهد شد.
حاکم بودن افکار عام نگر همراه با اجرای برنامه های عامه پسند و سنتی که این گونه برنامه ها بیشتر مورد پسند بزرگسالان و سالخوردگان است.
طولانی شدن برنامه های اجرایی مساجد، به ویژه سخنرانی و خطابه وعاظ، ائمه جماعات و مبلغان و نیز اقامه نماز و اجرای مراسم دعا و زیارت از دیگر عوامل ایجاد فاصله بین مسجد و نوجوانان و جوانان است.
خلاً برنامه ریزی منسجم مرتب و منعطف در مساجد موجب شده است تا اغلب مساجد ما دچار برنامه های یکنواخت و کسل کننده شوند.
حاکم نبودن روحیه جوان گرایی و تفکر جوانی و در نظر نگرفتن سلایق و نظرات جوانان، در برنامه ریزی فعالیت ها توسط مدیریت مساجد موجب مسجد گریزی جوانان می شود.
منطبق نبودن برنامه های مساجد با نیازهای فکری و فرهنگی جوانان و متناسب نبودن با شرایط زمان و مسائل مبتلا به روز جامعه از دیگر موانع جذب جوانان به مسجد است.
فقدان تجهیزات، لوازم و ابزار مناسب نرم افزاری مدرن و به روز در مساجد (رایانه، وسایل آموزشی و کمک آموزشی و...) از عوامل ایجاد مسجدگریزی است.
نبود برنامه های زمان بندی شده و تعریف شده کوتاه مدت، میان مدت و بلندمدت در مساجد موجب فاصله نوجوانان و جوانان از مساجد می گردد.
در برنامه ریزی فرهنگی و دینی مساجد به نیازها، علایق و سلایق نوجوانان و جوانان توجه شود.
انطباق محتوای برنامه های فرهنگی مساجد با نیازهای فکری جوانان، مقتضیات زمان و مسائل روز جامعه.
استفاده از تکنولوژی آموزشی روز در اجرای برنامه های آموزشی فرهنگی، دینی و... مساجد.
تشکیل بانک اطلاعات و مرکز اطلاع رسانی و گروه ویژه مطالعاتی و تحقیقاتی به منظور انجام پژوهش در مورد ارزیابی برنامه های فرهنگی مساجد.
بهره گیری از وجود اساتید و صاحب نظران مشهور دانشگاهی و حوزوی در برنامه های فرهنگی و دینی مساجد.
تنوع بخشیدن به محتوای برنامه های فرهنگی مساجد از نظر موضوع، روش و اجرا
استفاده از شیوه های نوین آموزشی در ارائه و انتقال مفاهیم و ارزش های دینی و مذهبی به نوجوانان و جوانان.
«اصل آسان گیری» و «اصل اعتدال و میانه روی» در آموزش مسائل و مفاهیم دینی به نوجوانان و جوانان از سوی مربیان دینی و مبلغان رعایت گردد.
پرهیز از اجرای برنامه های یکنواخت، تکراری و خسته کننده.
تجهیز مساجد به امکانات لوازم و ابزار فرهنگی روز دنیا از قبیل کتابخانه های تخصصی، سالن مطالعه کامپیوتر وسایل آموزشی و...
طرح کردن مسائل و مشکلات نوجوانان و جوانان محله و برنامه ریزی در راستای رفع و حلّ مشکلات آنان.
عدم یکسونگری در اجرای برنامه های فرهنگی مساجد.
داشتن مدیریت زمان در برنامه های فرهنگی و دینی مساجد به طوری که سعی شود برنامه های اجرایی مساجد (سخنرانی ها کلاس های آموزشی همایش ها مراسم دعا و...) کوتاه و متناسب با ظرفیت های جسمی، روحی و روانی ویژگی های سنّی و ذهنی مخاطبان طراحی و اجرا گردد تا از خستگی دلزدگی و در نتیجه گریز جوانان از برنامه های فرهنگی مساجد جلوگیری به عمل آید.
برنامه های فرهنگی و دینی مساجد برای نوجوانان و جوانان جذاب و مفید بوده و هنر و مهارت را به آنان بیاموزد زیستن (دینی)
مشارکت دادن نوجوانان و جوانان در امر برنامه ریزی های فرهنگی و دینی و اجرای برنامه ها در جذب جوانان به مسجد مؤثر است.
بسیاری از جوانان به این خاطر از مساجد دوری می کنند که آن را همیشه مکانی برای گریه، موعظه و عبادت می دانند؛ در حالی که اسلام مسجد را علاوه بر عبادت مکانی برای آموزش، تعلیم و تربیت و شادابی جامعه معرفی کرده است. اگر این روحیه شادابی و طراوت همراه با حفظ حریم های اسلام به مساجد برگردانده شود مکانی برای گرایش جوانان خواهد بود اجرای برنامه های فرهنگی، آموزشی و هنری و برگزاری اعیاد اسلامی، مثل قربان نیمه شعبان، فطر، غدیر، ولادت های ائمه اطهار و... روح نشاط را به جامعه بر می گرداند.
یکی از راه های جذب جوانان به مسجد رفع نیاز فکری و معنوی آنان است. جوانان ذهن خلاق و جست وجوگری دارند و همواره به دنبال کشف حقیقت و حل مسائل و پاسخگویی به شبهات هستند. علاوه
بر آن امروز شبهه افکنی در حوزه فرهنگ دینی یکی از پرخطرترین جلوه های تهاجم فرهنگی در عرصه تربیت دینی است؛ این شبهات به قول استاد مطهری، گذرگاه خوبی هستند؛ اما عدم پاسخ گویی به آن ها موجب تزلزل در عقاید و اندیشه های دینی آنان می گردد و پایه های تربیت دینی را سست می گرداند. جوان، اگر احساس کند که مسجد محلی برای پاسخ گویی به سؤالات اوست و در آن شخصیت ارزشمند و فرهیخته ای است که درد او را درک می کند خواه ناخواه به سمت و سوی او متمایل می گردد و دیگران را نیز با خود همراه می سازد.
استاد مطهری می گوید: ما امروز از این نسل گله داریم که چرا با قرآن آشنا نیست؛ چرا در مدرسه ها قرآن یاد نمی گیرند؛ حتی به دانشگاه هم که می روند از خواندن قرآن عاجزند؛ البته جای تأسف است که این طور است؛ اما باید از خودمان بپرسیم ما تاکنون چه اقدامی در این راه کرده ایم؟ آیا با همین فقه و شرعیات و قرآن و آن چه که در مدارس است توقع داریم نسل جوان با قرآن آشنایی کامل داشته باشد؟ قرآن از مؤمنان می خواهد که سخنانشان محکم و استوار باشد: «قُولُوا قَوْلًا سَدِيدًا»؛ (1)این نکته در تربیت دینی و جذب جوانان بسیار مهم و حیاتی است که سخنان مربی باید همچون سدی محکم جلوی امواج مختلف مقاوم باشد. (2)
نکته در خور توجه این که باید با توجه نیازها و روحیات و علایق جوانان، در برنامه ریزی ها، بعد از مخاطب شناسی و نیاز سنجی جلسه های ویژه ای برگزار کرد برای ارزیابی برنامه های تدوین شده، اجرا شده و بحث و گفت وگوی منتقدانه و تبادل پیشنهادهای مفید در برنامه ریزی آینده باید کوشا بود. این جلسات بحث و گفت وگو، علاوه بر رسیدن به راهکارهای مفید باعث خود ارزشمندی و تقویت خلاقیت، ابتکار و اعتماد به نفس در فرد می شوند ضمن این که ارتباط دوستانه بین آن ها و مدیران مسجد، مستحکم تر می شود.
جوانان روحیه ویژه ای دارند. مدیران و مسئولان مساجد باید به علائق و موقعیت جوانان اهمیتی خاص دهند. «ستایش خواهی و جلب توجه کردن دو نوع از خواسته های جوانان در زمینه ذهن و عاطفه است». (3)بنابراین، بها دادن به جوانان عامل مهمی در راستای تأمین خواسته ها و ایجاد اعتماد و جذب آنان به مسجد است. بر این اساس می توان از طرق مختلف در افراد اعتماد و ایمان کافی ایجاد کرد و آن ها را به مساجد هدایت کرد. البته این به معنای اختیار دادن زیاد و غیر منطقی به جوانان و یا پذیرش هر نوع نظر و سلیقه آنان نیست.
بزرگان و اعضای هیئت امنا و امام جماعت می توانند برای فعالیت های گوناگون مسجد نظر جوانان را جویا شوند و در صورت امکان پیشنهادهایشان را اجرا کنند. این اقدام سبب خودباوری، اعتماد به نفس و احساس شخصیت در جوانان می شود. آنان از این که می بینند نظرهایشان در تصمیم گیری های مسجد اثر دارد، خوشحالند و مسجد را از خود می دانند در نتیجه پیوسته در مسجد حاضر خواهند شد. همچنین برخی از کارهای مسجد را می توان به طور کلی یا جزئی به جوانان واگذار کرد؛ برای مثال، در یک مراسم، برنامه پذیرایی بر عهده جوانان باشد این اقدام با روحیه پرشور و نشاط جوانان تناسب دارد و سبب ایجاد وارستگی جوانان و علاقه مندی آن ها به مسجد می شود.
مسجد باید نمایی بسیار زیبا و آرامش بخش داشته باشد؛ همچنین ساختمان و تجهیزات درون مسجد باید تمیز و آرامش بخش باشد جوانان روحی های زیبادوست و پر نشاط دارند؛ (1)از این رو، مکان هایی که چنین ویژگی داشته باشد در جذب آنان مؤثر است. برای جذب جوانان به مساجد باید این مکان ها را آراسته و پاکیزه ساخت فرش های مسجد باید تمیز و پاکیزه باشند. روشنایی مسجد در حد مطلوب باشد. مسجد، همواره معطر و خوشبو باشد. نمازگزاران با لباس های پاکیزه و بوی خوش وارد مسجد شوند. (2)مسجد از آرامش لازم برخوردار باشد. به مسائل دنیوی کمتر پرداخته شود و بیشتر مسائل اخروی مورد اهتمام قرار گیرد. مؤمنان به یکدیگر احترام گذاشته و یکدیگر را به صبر شکیبایی و خصلت های نیکو سفارش کنند.
امام علی در سفارش هایش خطاب به مالک اشتر می فرماید: إِجْعَلْ أَفْضَلَ أَوْقَاتِكَ لِلصَّلَاةِ بهترین اوقاتت را برای نماز قرار بده»؛ حال اگر افضل اوقات برای نماز است افضل جاها هم باید برای نماز باشد. (3)
مسجد به مثابه تابلوی فرهنگی جوامع اسلامی کانون تجمع دینی، سیاسی و اقتصادی مردم در هر شهر و روستا هستند. مسجد به عنوان نخستین و گسترده ترین شبکه اجتماعی می تواند با آگاهی بخشی، رسالت تاریخی خود را در راستای ارتقاء شأن و جایگاه جامعه اسلامی، مبارزه با حاکمیت جور و تقویت ارزش ها
هنجارها و رفتارهای جامعه اسلامی ایفا کند این مؤلفه ممتاز مساجد در ایران معاصر و در عرصه انقلاب اسلامی کانون هویت ساز و بسیج گر انقلاب بود؛ به گونه ای که حیرت همه ناظران منصف را برانگیخت.
برخلاف انقلاب های معمول جهان انقلاب اسلامی تشکیلات حزبی و سازمان دهی رسمی نداشت؛ اما مساجد، هسته های اصلی تجمع مردم و الهام بخش رفتار دینی و سیاسی مردم بودند. گفتمان دینی که در منابر مساجد و حسینیه ها مطرح می گردید به گفتمان برتر بدل شد و همه گفتمان های چپ، سوسیالیستی ناسیونالیستی و لیبرالیستی را در خود حل کرد. اگر مساجد در تحقق انقلاب نقش محوری داشت، باید در تداوم و بقای انقلاب نیز محور پیشرفت انقلاب باشد. رونق و شکوفایی مسجد در ایجاد و تداوم فرهنگ دینی بسیار مؤثر است. امروز با توجه به تهاجم فرهنگی گسترده دشمنان انقلاب و اسلام و تغییر نگرش افکار عمومی درباره دین و دین داری، لازم است مسجدها با شیوه ها و ابزار نوینی رسالت دینی خود را انجام دهند. اهمیت و ارزش حضور در مسجد و نمازهای جماعت بر اساس آیات الهی روایات و سیره معصومان بر کسی پوشیده نیست، از طرفی جذب جوانان به این امر مهم در کشور اسلامی مسئله جدی و از دغدغه های متولیان امر است، ویژگی های دوره نوجوانی و جوانی ایجاب می کند که راهکارهای متناسبی برای جذب آن ها به مسجد و جماعات استفاده شود باید پذیرفت فردی که به مسجد می آید عقل و بعد اجتماعی، عاطفی، زیبایی رایی و... دارد. از این رو، شایسته است نخست جوانان را با انگیزه های متفاوت به مسجد هدایت نمود و برنامه ها را طوری طراحی کرد که همه قوای او را در برگیرد. در مجموع، اگر می خواهیم جوانان و بزرگسالانی علاقه مند به حضور در مساجد داشته باشیم باید روی نوجوانان سرمایه گذاری کنیم تا به فردایی روشن و پرثمر دست یابیم.
امروز، متأسفانه برخی جوانان ایرانی آن گونه که انتظار می رود با مساجد مأنوس نیستند. علت های مختلفی برای مسجد گریزی جوانان وجود دارد که از جمله مهمترین آن ها عبارتست از: بحران هویت معنوی تهاجم فرهنگی، ناآشنایی مبلغان دینی و تفسیر غلط از دین، غفلت، جهل و عدم تفکر جوانان درباره دین، ناسازگاری میان قول و عمل مدعیان دین در تربیت دینی نسل جوان ناآشنایی جوانان با فلسفه نماز و اسرار نماز جماعت، دوستان ناباب تراکم کاری هم زمانی برنامه های رسانه و مسجد، اختلاف ها، اعم از اختلاف های سیاسی و مدیریتی و پایین بودن سطح کمی و کیفی فعالیت های مسجد، موجب مسجد گریزی مردم به ویژه قشر نوجوان و جوان می گردد. از این رو باید برای حضور جوانان در مساجد، برنامه ریزی کرد و با توجه به نیازها و ویژگی های آنان به راه های جذب توجه کرد. برخی از راهکارهای متناسب برای جذب
آنان به مسجد و جماعات، موارد زیر قابل طرح است:
بهانه های مختلفی برای عدم حضور در مساجد مطرح می شود که پیشنهاد می شود، باید جوانان را با فلسفه اسرار و ارزش جماعات و حضور در مساجد آشنا کرد که طبق فرمایش پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله اگر افراد ارزش حضور در جماعات را بدانند برای شرکت در آن قرعه کشی می کنند.
ایجاد جاذبه و رعایت شکل ظاهری بهداشت و نظافت مساجد به عنوان عامل دیگری برای جذب جوانان مطرح است روشن است که جوانان به ویژه تحصیل کرده ها چقدر به امر بهداشت و نظافت اهمیت می دهند.
نقش امام جماعت به عنوان یکی از ارکان و عوامل تأثیر گذار در امور مسجد و همچنین، جذب و نگهداری جوانان است که در این زمینه ایجاد ارتباط عاطفی صرف وقت کافی برای امور جوانان، مورد پذیرش مردم و جوانان بودن داشتن تقوا و فضائل اخلاقی و عدالت رعایت نظافت و تمیزی نظم و انضباط،داشتن، بردباری آسان گیری و عمل به گفته ها مواردی هستند که رعایت آن از طرف امام جماعت در جذب جوانان مؤثر است.
در روش و شیوه های تبلیغ داشتن ایمان،قلبی عامل بودن و نیز روش ارتباط مستقیم نفس با نفس و جذب همسالان توسط جوان مسجدی مؤثر است.
از وظیفه و نقش نمازگزاران و اهالی مسجد می توان به داشتن غیرت نسبت به نماز، رعایت حرمت اشخاص، بهداشت و نظافت لباس، بدن و دهان، پرهیز از تندی و افراط در برخورد با نوجوانان و جوانان، مطابقت گفتار و عمل متولیان امور مساجد، ایجاد ارتباط بین مدرسه و مسجد و به طور کل احیای مسجد و جماعات اشاره کرد.
احیای کارکردهای مختلف مسجد از جمله آموزش فعالیت های ورزشی، فرهنگی، هنری و.....
ارائه الگو برای جوانانی که در جماعات و مسجد حضور نمی یابند از طریق صدا و سیما، رسانه های جمعی از قهرمانان ورزشی هنرمندان و اهل علم در حال نماز خواندن و حضور در مساجد.
عدم انحصاری کردن امور و فعالیت های مسجد و پایگاه مقاومت و کانون های مساجد و رفع موانع حضور و عضویت جوانان و نوجوانان علاقه مند محله ها در این نهادها.
ارائه و بیان ترجمه دعاها و اذکار به زبان روان برای آشنایی جوانان و نوجوانان با معارف و پیام های دلنشین و تأثیر گذار این دعاها. با توجه به آن چه گفته شد می توان به این نتیجه رسید که برنامه ریزی همراه با یک مدیریت قوی و منسجم
اسلامی اساسی ترین وظیفه در میان وظایف مدیران مساجد است در مجموع اگر می خواهیم نوجوانان جوانان و بزرگسالانی علاقه مند به حضور در مساجد داشته باشیم باید روی نوجوانان سرمایه گذاری کنیم تا به فردایی روشن و پرثمر دست یابیم.
قرآن کریم
نهج البلاغه
آمدی، عبدالواحد، غرر الحکم، تهران، چاپ دانشگاه تهران، 1366 ه-.ش.
شیخ حر عاملی، وسائل الشیعه فی تحصیل مسائل الشريعه، 1407ه-.ق.
شیخ صدوق، محمدبن علی بن بابویه قمی من لایحضره الفقيه، دار الكتب الاسلاميه، 1390 ه- ش.
ابوالفضل ساجدی، دین گریزی چرا؟ دین گرایی چه سان؟ قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی قدس سره، 1384ه-.ش.
شرفی، محمدرضا دنیای نوجوان، تهران، مؤسسه انتشارات تربیت، چاپ دوم، 1372ه-.ش.
شعیری، محمد بن محمد، جامع الأخبار، قم، انتشارات رضی، 1363ه-.ش.
جوان و بحران هویت،تهران، سروش، چاپ دوم، 1380ه-. ش.
بيانات مقام معظم هبری دام ظله در دیدار اعضای مجلس خبرگان رهبری، 79/11/27.
شاکرین، حمیدرضا، پرسش ها و پاسخ های دانشجویی، قم، نشر معارف، چاپ سوم، 1385ه-. ش.
قائمی، علی، جوان از دیدگاه نیازها خواسته ها و مصالح، تهران، دفتر مشاور رئیس سازمان صدا و سیما در امور جوانان، 1379ه-. ش.
گروه نویسندگان روان شناسان بزرگ، مترجمان دکتر احمد به پژوه و دکتر رمضان دولتی، تهران، مؤسسه انتشارات تربیت چاپ دوم
مطهری، مرتضی، سیری در زندگانی استاد مطهری، تهران انتشارات صدرا، چاپ پنجم 1377ه-. ش.
ده گفتار، قم، انتشارات صدرا، 1356ه-. ش.
مونتی پالمر و دیگران، نگرش جدید به علم سیاست ترجمه: منوچهر شجاعی، تهران، دفتر مطالعات سیاسی و بین المللی، 1367 ه. ش.
مکاتب و نظریه ها در روان شناسی،شخصیت انتشارات رشد آموزش و پرورش برای آینده، کارشناسان یونسکو، مرکز تحقیقات آموزشی چاپ اول، 1370ه-.ش.
نوری، میرزا حسین، مستدرک الوسائل، مؤسسه آل البيت، 1408 ه-. ق.
محمدی، محسن، مسجد، قم، مرکز پژوهش های اسلامی صدا و سیما، چاپ اول، 1383ه-.ش.
هورنای کارن، تضادهای درونی ما ترجمه: محمد جعفر مصفا، انتشارات بهجت، چاپ پنجم، 1364ه-. ش.
معماری مساجد مجموعه مقالات دومین همایش بین المللی معماری مساجد، تهران، افق آینده دانشگاه هنر، چاپ اول، 1380ه-.ش.
قرائتی، محسن، یکصد و چهارده نکته درباره نماز تهران چاپ و نشر و طرح ستاد اقامه نماز 1370ه-. ش.
نگارنده در مقاله حاضر، نقش سیاسی مساجد در قرن های چهارم و پنجم هجری قمری را بررسی می کند. در این دو قرن حوادث و رویدادهای مهمی همچون قیام های خلفای فاطمی، آل بویه، سلجوقیان، غزنویان و غیره رخ داد. حتی نفوذ و قدرت آن ها مرکز خلافت بنی عباس یعنی بغداد را فرا گرفته و سلسله بنی عباس را
تحت سیطره خویش قرار داد. نگارنده ضمن بیان مهمترین راهبردها و کارکردهای سیاسی مساجد در قرن چهار و پنج به مقایسه آن کارکردها با کارکرد سیاسی و فرهنگی مساجد عصر حاضر می پردازد و در نهایت، اساسی ترین راهکارهای احیای نقش سیاسی مساجد در عصر حاضر را بیان می نماید.
واژگان کلیدی
کارکردهای سیاسی،مساجد، قرن چهارم و پنجم ه-.ق، خلفای فاطمی، اسماعلیان سلاطین، سلجوق، عباسیان، غزویان، مساجد در انقلاب نماز جمعه از دیدگاه امام خمینی قدس سره نماز جمعه و جماعت.
مسجد، در اسلام کانون عبادت است؛ اما عبادت از یک مفهوم گسترده ای برخوردار است که شامل کلیه امور مربوط به حیات اجتماعی، سیاسی، اقتصادی و... می گردد؛ چنان که پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله، از همان ابتدای تشکیل حکومت مسجد را نیز بنیان نهاد در حقیقت مهمترین شاخصه مسجد، کارکردهای چند منظوره آن است که تنها به عبادت نماز و دعا خلاصه نمی شود.
به دلیل پیوند عمیق بین دیانت و سیاست یکی از شاخصه های اساسی مسجد، کارکرد سیاسی آن است. با مطالعه در تاریخ و منابع معتبر اسلامی به روشنی در می یابیم که مساجد در قرنهای چهارم و پنجم کارکردهای سیاسی زیادی داشته اند؛ زیرا در آن دوره،ها حوادث و رویدادهای مهمّی، مانند قیام های خلفای فاطمی، آل بویه، سلجوقیان غزنویان و غیره رخ داد؛ حتی نفوذ و قدرت آن ها مرکز خلافت بنی عباس، یعنی بغداد را فرا گرفته و آن ها را تحت سیطره خویش قرار داد. خلفای فاطمی در مصر بعد از استقرار در آن شهر، از جایگاه مقدسی چون مسجد خلافتشان را به طور رسمی اعلان کردند از طرفی آل بویه با سیطره شان در بغداد توجه شان به مراکز دینی همچون مساجد و عتبات عالیات متبرکه اولیای الهی متمرکز گردید.
از این رو، بسیار شایسته است که پژوهشی در نقش سیاسی مساجد در دوره های یاد شده داشته باشیم در این پژوهش به دنبال دست یابی به این پرسش هستیم که جایگاه مساجد از لحاظ سیاسی و فرهنگی در قرن چهارم و پنجم چگونه بوده است؟ در واقع اساسی ترین کارکرد راهبردی مساجد در جهت رونق بخشی انقلاب ها و رویداهای سیاسی قرن چهار و پنج چه بوده است و تفاوت آن نسبت به وضعیت مساجد در زمان فعلی چیست؟ هدف اصلی این تحقیق تبیین کارکردهای سیاسی مساجد در قرن چهار و پنج و مقایسه آن با کارآیی مساجد در عصر حاضر است تا با تدوین شاخصه های آن ها نتایج این تحقیق برای آگاهی نسل جوان، کارساز باشد. این بررسی، بیشتر با رویکرد دینی و با تأکید بر نهاد دینی مساجد و روابط بین مساجد، حکومت و انقلاب ها انجام می گیرد.
مسجد در تاریخ اسلام نقش مؤثری در رساندن پیام الهی به مؤمنان و باروری استعدادهای متعالی آنان داشت. مسجد به عنوان یکی از قوی ترین وسیله ارتباط جمعی دارای آثار بسیار مقدس است که شناخت و بهره گیری از زوایای آن در استفاده هر چه بهتر و بهینه از این مکان، مؤثر خواهد بود.
آن چه اهمیت بسزا دارد جایگاه و کار کرد مساجد و تجمعات مذهبی است. طبیعی است که عناصر
ساختاری و پدیداری و نظام موجود در مسجد در جهت توسعه و پیشرفت یا انحطاط و عقب ماندگی یک کشور اسلامی اثر کلیدی دارد از جمله آن عناصر عبارت اند از:
ساختمان مسجد که با کارکردهای مثبت و منطبق با اهداف اولیه آن، باید سرای آخرت و بنای بهشت باشد.
محراب که در واقع نمادی از حرب و مکانی برای آمادگی دفاعی از مبانی دین اسلام و ستیزه با دشمنان دین و مذهب،است مکان واقعی برای مبارزه با دشمن بیرون و درون است.
صفوف جماعت که همه رو به یک هدف و در تبعیت از قیام و حضور امام صورت می پذیرد، جلوه گاهی از اتحاد و یکپارچگی و وحدت مسلمانان است تا زمانی که انسان ها به صورت پراکنده باشند، امکان ارتقای فرهنگی را نداشته و در ارتباط اجتماعی و سیاسی، آسیب پذیر خواهند بود.
منبر که وسیله ای برای اعلان مواضع و مهمترین عامل اطلاع رسانی است.
امام جماعت که،امام مقتدا و راهنماست و هم دعوت کننده مأموم به سوی خداوند است.
چنین عناصر و ساختاری، رساترین و صادق ترین و بلندترین فریاد دین خواهی، دین پروری و دین زایی را به نمایش گذاشته است.
قرآن کریم از مسجد دو تصویر با دو نوع کار کرد متفاوت ارائه داده است ابتدا تصویری از جبهه ایمان و جایگاه و کارکردهای آن و سپس ترسیم تابلویی از جبهه کفر با کارکردهای ویژه خود ارائه نموده است؛ یعنی مسجدی با کارکردهای مثبت و مسجدی با کارکردهای منفی. (1)
از یک سو مسجدی را معرفی می کند که بر اساس تقوا و در جهت اهداف اولیه ساخته شده است. (2)چنین مسجدی به یقین پایگاه توحید و ایمان جایگاه جهاد و ایجاد وحدت در صفوف بندگان خداست و بنا بر رسالت و ماهیتش کسانی را جذب می کند که آزادی و پاکی را می طلبند.
از سوی دیگر، مسجدی را توصیف می کند که با انگیزه های شیطانی و اهداف ضد مردمی، در جهت زیان رسانی به جامعه و اسارت مردم و بستن راه خدا و ایجاد پایگاه کفر و الحاد و زمینه سازی برای تفرقه و توطئه توسط کسانی که تشنه دشمنی با حقیقت و مخالف ایمان اند، بنا شده است. (3)
در طول تاریخ دولت ها برای رسیدن به اهداف خود از مسجد با روش های گوناگون بهره برده اند؛ از سوی دیگر هم مردم برای دستیابی به خواسته های مشروع شان، فریاد و انتقادشان را به عنوان یک فشار مردمی علیه حکومت از مساجد شروع کرده اند. بنابراین می توان گفت که سیاسی بودن مسجد و منبر، دارای پیشینه تاریخی بسیار غنی و طولانی است و حتی معابد نیز چنین کارکردی داشته اند. اکنون، جا دارد که به برخی از نمونه های تاریخی این کار کرد اشاره کنیم.
یکی از دلایل شکست سیاست های اسماعیلیان توان مقاومت پیروان تسنن، مذاهب اکثریت، به ویژه سوریه بود؛ این شکست مانند رخدادی کوچک بر پیکره خدشه ناپذیر مکتب تسنن باقی ماند. به علاوه، خلافت جدید در بطن تاریخ اقتصاد مصر چیزی را تغییر نداد، بلکه باعث تشدید مشکلات آن گردید و فاصله طبقاتی بین کارگر شهری با روستایی یا جلال و شکوه دولتی را آشکار ساخت. (1)خلفای فاطمی برخلاف آن ضعف ها و افراط ها، افتخارات به مراتب بیشتری از پیشینیان خویش به ارمغان آورده و از موقعیت استثنایی این شهر برای مبادله اندیشه ها استفاده کردند. آن ها، دانشمندان مسیحی، اقلیت های مذهبی و... را با سعه صدر بیشتری در زمینه سیاست رسمی دولتی پذیرا شدند.
امام عزیز در دوران خود تلاش زیادی نمود تا میان اندیشمندان و علمای اسلام و سایر ادیان، تعاملات علمی، فرهنگی، اجتماعی و سیاسی به وجود آورد تا از این طریق در میان ادیان الهی تنش زدایی نماید. وی اندیشمندان و علما را از سرزمینهای دور در مراکز علمی جمع می کرد و به مباحث علمی دعوت می نمود. از آن مراکز علمی مساجد جامعی چون مسجد،الازهر مسجد جامع عمرو بن العاص است. چنان که این سخن را یکی از تاریخ نویسان چنین می نویسد به حکم امام عزیز به وسیله وزیرش سیّدنا یعقوب بن کلس برای فقها وظیفه معین شده بود و برای ترقی و ترویج این مراکز دانش و علم از سایر شهرها و نقاط دوردست نیز علما و فقها را به این مکان دعوت می نمودند و حتی برای آن ها حقوق معینی مقرر شده بود. علما و طلاب برای استفاده از مجالس وعظ و بحث فقه از مسافت های بسیار دور به سوی این مرکز علم و دانش می شتافتند.... در همین مسجد یا مرکز علمی، قاضی عبدالعزیز بن محمّد بن نعمان از روی کتاب جد خود با نام «اختلاف الاصول و المذاهب» به شاگردان درس می گفت همچنین قائد جوهر کتابخانه ای در آن تشکیل داد که بعدها مورد توجه عالمیان واقع گردید». (2)
یکی از صفات برجسته علما و خلفای فاطمی این بود که تعصب مذهبی نداشتند بر این اساس، در این مرکز علمی - جامع الازهر - تمام مذاهب را با گشاده رویی خود مورد استقبال قرار می دادند؛ این راهبرد و خط مشی آن ها در راستای تحقق انسجام و یکپارچگی جهان اسلام و آسیب شناسی و تنش زدایی و روحیه تعامل و همگن شدن قابل تأمل بوده و از شاهکارهای آن ها شمرده می شود.
در بین سال های 359 - 362 ه-. ق ( 970 - 972م) «مسجد الازهر به وسیله جوهر حقلی» بنیان نهاده شد. وی غلام مسیحی زاده و نومسلمان بود سپاه فاطمیان به فرماندهی او مصر را فتح کرد. هنوز بعضی قسمت های اصلی بنای این مسجد، پابرجاست...». (1)
یکی از خلفای فاطمی الحاکم بامر الله بوده است طبق شواهد تاریخی او نیز همچون خلفای دیگر فاطمیان به مسجد سازی علاقه مند بود؛ چنان که کتاب تاریخ تمدن به آن اشاره دارد: «مسجد الحاكم بامرالله را از سنگ ساخته اند و قسمت اعظم آن هنوز پابرجاست». (2)
در تاریخ آمده است که شهر مصر را خلفای فاطمی در قرن چهارم ساختند و هر خلیفه فاطمی، می کوشید که از خلفای قبل از خود شهر را بهتر بسازد و تزیین نماید. این خلفا بنا و ساخت و ساز را جزء افتخارات و مفاخر خویش می دانستند چنان که گوستاولوبون در این زمینه می نویسد: شهر قاهره در سال 359 هجری (970م) بنا شد. قصبه قدیم فسطاط که عمروعاص آن را بنا نهاده بود در داخل حصار شهر در همان محلی واقع شده بود که شهر جدید بعدها در آن جا بنا شد». (3)در ادامه او می نویسد: «این شهر تازه، از آغاز تا بنیاد و
تا روزی که به پایان رسید سه سال بیشتر طول نکشید خلفای فاطمیه بخش زیادی از عواید خود را صرف آرایش و تزیین این شهر می کردند و هر خلیفه ای تمایل داشت که بیشتر در این قسمت بر خلفای پیش برتری جوید تا آن حد که «لکوکین» وقتی به جای خلفا حکمران مصر شد آراسته زیباسازی شهر را جزء مفاخر خود می شمرد». (4)
از این رو، یکی از کارهای مثبت خلفای فاطمی، توجه جدی آن ها به رونق بخشی مساجد در ابعاد گوناگون بوده است. همان گونه بیان شد خلفای فاطمی اکثر عایدات خود را صرف ساخت و توسعه مسجد کرده و
این کار را جزء افتخاراتشان می دانستند. این مطلب نشان می دهد که آن ها به مساجد و اغراض سیاسی آن توجه داشته اند.
گوستاولوبون در مورد جامع الازهر می نویسد: «جامع از هر در سال 359 هجری مطابق (970 میلادی) از نقطه نظر آرایش و تزیین به مراتب از مسجد «طولون» بهتر و بالاتر بود. این مسجد به خاطر مدرسه ای که در سال 378 هجری قمری در آن بنا شد در میان تمام مساجد اسلام شهرت زیادی پیدا کرده و تاکنون هم از مساجد معروف است. طلاب از سرزمین های اسلامی دور دست برای تحصیل در این مسجد جمع می شوند و در حقیقت مسجد مزبور در شرق آخرین موطن برای تکمیل علوم عربیه است». (1)
در مسجد الازهر آموزش های عالی عرضه می شد و خلفا و وزیران آنان به دانش پژوهان و مساجد توجه می کردند شاهد این مدعا این بیان تاریخ است به سال 379 ه-. ق (988م) یعقوب بن فلیس، وزیر خلیفه را وادار کرد تا خرج 35 شاگرد در جامع الازهر را بپردازد. بدین ترتیب، قدیمی ترین دانشگاه جهان به وجود آمد... از همین زمان، خلفا و وزیران و مردم ثروتمند برای تعلیم رایگان طلاب هزینه تحصیلی پرداخت می کردند؛ چون دانشگاه جامع الازهر با کمک مالی دولت و توانگران اداره می شد». (2)از این مطالب در می یابیم که روابط اجتماعی میان دولتمردان خلفای فاطمی و طبقه مرفه و ثروتمند در آن قلمرو از جغرافیای سیاسی جهان اسلام، روابطی حسنه بوده و به برکت حضور در مساجد بین آن ها تعامل وجود داشته است.
در جای دیگر، نویسنده «تاریخ تمدن»، از رابطه خوب اجتماعی بین خلفای فاطمی با مردم و اجتماع در جهت رونق بخشیدن به پایگاه های دینی و مذهبی، مشارکت هماهنگی و بهبود تعامل دوجانبه می نویسد.
چنان که ویل دورانت می نویسد: با وجود امتیازات فراوانی که خلفا داشتند مصر از رفاه بهره مند بود؛ زیرا حلقه ارتباطی بازرگانی آسیا و اروپا به شمار می رفت. وقتی ثروت بغداد کاهش یافت و قوتش به سستی گرایید؛ در همان حال ثروت و قدرت قاهره افزایش یافت. ناصر خسرو که در سال 439 ه-.ق (1047م)، پایتخت تازه را دیده بود، می گوید:... ثروتمندان بزرگ فراوان بودند؛ یکی از تجار مسیحی، در مدت پنج سال که به دلیل کمبود آب قحطی شده بود همه مردم را از مال خود اطعام می داد یعقوب بن فليس، ثروتی معادل 30 میلیون دلار آمریکایی به جا گذاشت این ثروتمندان با خلفای فاطمی در بنای مساجد و ایجاد کتابخانه ها و مدرسه های بزرگ و تشویق علم، مشارکت داشتند». (3)
با توجه به نکات تاریخی یادشده در می یابیم که:
روابط میان مردم و حاکمان در عصر،یادشده مناسب بوده است.
همچنین مسجد در یکپارچگی و هماهنگی بین مردم و حاکمان اسلامی نقش بسزایی داشته است.
مردم در ساخت و ساز کتابخانه ها و مدارس با دولت سهیم بوده اند.
وقتی که فاطمیان کشور مصر را در سال 358 ه-. ق (969م)، فتح کردند، «جوهر غلام المعز» خلیفه فاطمی، دعوت خاندان علوی را آغاز نمود. او وقتی از ساختن شهر قاهره فراغت یافت، دستور داد که دیگر به نام عباسیان خطبه نخوانند و در عوض خواندن خطبه را به نام «المعز» فاطمی انجام دهند. در دوره تصدی «جوهر غلام المعز» در تمامی مساجد مصر مانند جامع، عمر، جامع ابن طولون و جامع از هر که «جوهر غلام المعز» آن را بعد از فتح مصر بنا نموده بود دعوت شیعه انجام می گرفت. (1)
هدف فاطمیان از ساختن مسجد تنها عبادت نبود، بلکه فعالیت های سیاسی، اقتصادی و اجتماعی نیز هدف مهمتر آن ها بوده است. این حقیقت از اسناد تاریخی نیز استنباط می گردد: «بنای مسجد در مصر، فقط برای انجام عبادات نبود؛ بلکه ساختن آن برای مقاصد سیاسی و اجتماعی نیز مدنظر بود. از این جهت مساجد، مراکز مهم تمدن اسلامی گردید و جای اجتماع علما و فقها شده و محلی خاص برای انتشار اخبار مهم جامعه بود؛ زیرا مقصود عمده ای که فاطمیان از سیاست خود در مصر داشتند، جلب نظر عامه و توجه عمومی به سوی ایشان و ورود مردم در حوزه مذهب شیعه بود». (2)بنابراین خلفای فاطمی نهایت تلاش خود را در جهت نشر شیعه اسماعیلیه به کار می بستند و از اسم مذهب در راستای مقاصد سیاسی مشروع شان استفاده درستی نمودند وقتی فاطمیان مصر را فتح کردند در مصر دو مسجد وجود داشت یکی جامع عمر در شهر فسطاط و دیگری جامع ابن طولون که اولی در مرکز شهر و دومی در حومه آن قرار داشت.
«جوهر، به زودی جامع الازهر را در قاهره پایتخت تازه فاطمیان انتخاب کرد و در جامع عمر، در تاریخ 19 شعبان 358ه-.ق پس از استیلا یافتن به فسطاط چند روز بعد به نام المعز خطبه خوانده شد و ذکر نام المعز لدین الله در خطبه جمعه به جای نام خلیفه عبّاسی یکی از حوادث مهم تاریخ بود». (3)البته بنا به شواهد تاریخی، مبلغان و خطبا در مرحله نخست در خطبه هایشان به طور مستقیم نام المعز لدين الله را نبردند؛
فقط اوصاف علویان را بازگو می کردند؛ اما بعد از سه ماه در (ذی القعده 358) خطیب، ابتدای خطبه را به نام اهل بیت خوانده است؛ ولی در رمضان،359، جوهر دستور داد که به دیوارهای مسجد جامع عمر با مرکب سبز، شعار علویان را بنویسند. پس از آن دعوت شیعه در جامع ابن طولون هم رسمیت یافت.
خلفای فاطمی تأکید داشتند که در سه جمعه آخر ماه رمضان برای اقامه نماز به مساجد،حاکم، الازهر و عمرو بروند. خلیفه در این ماه یک جمعه استراحت می کرد این روز را «جمعة الراحة» می نامیدند. صاحب بیت المال، صبح هر جمعه خودش بر مراسم آماده سازی مسجدی که قرار بود در آن نماز برگزار شود، نظارت می کرد در این مراسم مسجد را با حصیر و سایر گستردنی ها فرش می کردند اندکی پیش از رسیدن خلیفه قاضی القضات با منقلی منبر و قبه را بخور می داد.
خلیفه فاطمی سوار بر مرکب می شد و به راه می افتاد. زمانی که به مسجد می رسید، عده ای بر طبل می کوبیدند و صنج می زدند و قاریان با صدای نیکو قرآن می خواندند خلیفه به محض این که به مسجد می رسید به اتاق خطابه می رفت که برای او اختصاص یافته بود به طور معمول، سرداران سپاه و بزرگان مورد اعتماد با گروهی از پاسداران نخبه خلیفه از او محافظت می کردند پس از این که نماز به پایان می رسید خلیفه لحظه ای استراحت می کرد تا هبه ها را در میان خطبا مؤذنان و ناظران اموال و سرپرستان کودکان بیت المال پخش کنند چنین موکب هایی به مناسبت عید فطر و قربان و حج نیز انجام می شد. (1)
یکی از ویژگی های ممتازی که در قرن چهار و پنج قابل ستایش بود و امروز در مساجد ما انجام نمی شود، اعلان مسائل مهم کشوری است که در مسجد به اطلاع مردم می رسید؛ اما امروز از رسانه های رسمی کشوری اعلان می گردد.
«فاطمیان، جامع الازهر را مرکز نشر عقاید مذهبی خود قرار داده بودند و پیروان ایشان در آن جا جمع می شدند و اولین نماز که در جامع الازهر خوانده شد در هفتم رمضان سال 361 ه-.ق بود». (2)قبل از ورود خود خلیفه فاطمی المعز لدين الله در شهر مصر تبلیغات خیلی شدّت نداشت؛ اما بعد از ورود خلیفه فاطمی تبلیغات آن ها شدّت می گرفت. خلیفه فاطمی دستور داد که عبارات زیر را روی دیوارهای قدیمی مصر بنویسند
«خیرالناس بعد رسول الله صلی الله علیه و آله امير المؤمنین علی بن ابی طالب علیه السلام؛ یعنی بهترین مردم بعد از رسول خدا صلی الله صلی الله علیه و آله و آله، امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب علیه السلام است». (1)
خلفای فاطمی و مبلغان آنان نه تنها به نشر و دعوت فضایل خودشان، بلکه به فضایل و مناقب اهل بیت نیز توجه داشتند و کسانی که امام علی را یاری نکرده و به خاندان آل محمد صلی الله علیه و آله ستم روا داشته بودند، مورد طعن قرار می دادند؛ حتی آن ها فضایل اهل بیت را در تابلوها نقش نموده، به دیوار مساجد و... ثبت می کردند خلفای فاطمی، فضایل امام علی و اولاد او را بعدها جزء نقوش مسکوکات خود نموده و دیوارهای مساجد و معابد و شهرهایی که در تحت سلطه و تصرف آن ها بود، آن فضایل را رسم و ثبت می کرده اند». (2)
دعوت گران اسماعیلی به روش های دیگری شهرت داشتند. آن ها قبل از آموختن از مریدان خویش تعهد می گرفتند که سر آموخته شده را حفظ کنند و به کسی نگویند و در راه حفظ آن تمام رنج ها را تحمل نمایند. برای تعلیم دعوت در قصر خویش و مکتب ها و مسجدها انجمن ها داشتند کار دعوت به عهده «سر دعوتگر بود که او را داعی الدعات نیز می خواندند و همسنگ قاضی القضات بود و گاهی هر دو منصب را به یک نفر می دادند.
داعى الدعات دوازده همکار به عنوان «نقیب» داشت که هر کدام چند نایب داشتند که پیوسته در سفر بودند و در ولایت های نزدیک و دور مریدان و پیروان را تعلیم می دادند ریاست دعوت به داعی الدعات محوّل بود که از مریدان به طور مستقیم یا به وسیله نایبان پیمان می گرفت و بر مباحثات مذهبی که در انجمن ها انجام می گرفت، نظارت داشت و خلاصه آن را به تصویب و امضای خلیفه می رسانید. معروف ترین آن ها، حنیفه نعمان «مغربی» و «هبة الله» شیرازی بودند. (3)همچنین برای زنان نیز انجمن هایی به نام «انجمن دعوت» وجود داشت که اصول مذهب را به آن ها می آموختند. (4)
روش استفاده از مساجد در قرن 4و5 راهکارها و ابزارهای توسعه فرهنگی
در آن زمان از روش های گوناگون با محوریت مساجد برای آگاهی مردم و نشر معارف الهی و رونق علم
و دانش بهره می گرفتند؛ مجالس درس و املا و حلقه های علمی از جمله راه های توسعه فرهنگی در عصر عباسی بود که پیش از تأسیس مدارس در مساجد برگزار می شد ابوبکر بن انباری (328ق) چندین مجلس املا داشت. حسن بن حمومه قاضی (335 ق) مجالس املای خود را در استرآباد تشکیل می داد. غلام ثعلب لغوی معروف، (325 ق) نیز صاحب امالی فراوانی است..... ابونجار در سال 348 هجری در گذشت. او دو حلقه در روزهای جمعه در جامع منصور داشت. یکی برای فتوا بود و دیگری برای املای حدیث..... فیروز آبادی قاضی در سال 500 هجری با ابوالطیب در حلقه نقد در جامع منصور شرکت کرد. (1)
سلاطین حنفی مذهب سلجوق با زخم شمشیر و کشتار مخالفان و خوار کردن مذاهب دیگر، سیاست مذهبی خود را جامه عمل می پوشاندند (2)راوندی که خود حنفی مذهب است سیاست پیشبرد مذهب حنفی را به زور شمشیر و به قیمت کشتار پیروان دیگر مذاهب اسلامی به دست سلاطین سلجوق تأیید می کرد؛ زیرا در نظر ایشان این کار دارای تقدس مذهبی بوده است. (3)
از پژوهش های تاریخی چنین استفاده می شود که سلسله سلجوقیان در راهبردهای جنگی خود در مقابل دشمنان برای تقویت روحیه خود و لشکریانشان از فضای روحانی و معنوی مسجد، همراه با نماز و دعا و مناجات بهره می.جستند آن ها بنیان های ساختاری و تشکیلاتی شان را به سوی فضای معنویت سوق داده و تقویت می نمودند.
این سلسله در شرف مواجهه جبهه جنگ با کفار و معاندان اسلام از مساجد و معابد برای دعا و مناجات با خدا در جهت رسیدن به مقصود یعنی پیروزی بر دشمنان کمک می جستند و شاهد این مدعا جنگی است که الب ارسلان (سلجوقی) با قیصر روم آغاز کرد و در طی،آن دست به مناجات و دعا در معابد و مساجد به درگاه ایزد منان بر داشتند وقتی که سلطان الب ارسلان از عناد و استبداد حاکم روم آگاه شد، به لشکریان و دلاوران جنگی گفت که اگر ما در جنگ سستی کنیم حتی یک نفر هم زنده نخواهیم ماند و یا به اسارت محنت بار دشمن در خواهیم آمد؛ اکنون چاره ای جز صبر نیست؛ تا اراده قادر مختار به آن چه از خیر و شر مقدّر کرده، ظاهر گردد لشکریان این کلمات را از سلطان شنیده، جواب دادند که جان ها فدا کنیم و به قدر توان و امکانات سعی نماییم». (4)
آن گاه می گوید سلطان به استظهار [پشتیبانی] تمام روی به مخالفان نهاد و از جانبین [دو طرف] آواز کوس و ناقوس به اوج آسمان رسید و غبار معرکه به ایوان و کیوان متصاعد گشت که ارباب توحید در مساجد و معابد دست به دعای جیوش ارتش مسلمانان برآورند. (1)
این شاهد تاریخی دربارهٔ حاکمان سلسله سلجوقی، بیانگر نقش ارزنده و کارکرد سیاسی مسجد در تقویت روحیه سپاه اسلام و مستحکم نمودن باورهایشان است. الب ارسلان سلجوقی با تقویت باورهای دینی مردم، از این ظرفیت به نحو احسن به نفع حکومت مقتدر خود در برابر مسیحیان استفاده کرد.
تاریخ، دعا و مناجات الب ارسلان را برای پیروزی بر دشمن چنین ذکر می نماید: «ای ربّ الارباب و ای مسبب الاسباب این بنده گناهکار را به جزای اتمی [گناهی که دارد] مؤاخذه مکن! و نظر و مرحمت و عنایت از این عبد ضعیف که متکفل عباد صالحین تو شده باز مگیر و عنان این باد سموم را که متوجه اولیای دین تو شده به جانب اعدا منعطف بدار.» (2)البته این نکته را باید یادآور شد که الب ارسلان این دعا را هنگامی می نماید که بادهای مهلک هنگام آماده شدن سربازان برای جنگ با دشمن، به سوی لشکریانش وزیدن گرفته بود و بعد از این دعا است که نتیجه و اجابت آن را مشاهده کردند. بنابراین، روشن می شود که سلجوقیان در راه رسیدن به اهداف و راهبردهای کلان خود، به روش های گوناگون دینی و مذهبی از جمله با قرار گرفتن در فضای روحانی و معنوی مسجد همراه با دعا و مناجات از خداوند یاری می طلبیدند. چنان که در ادامه صاحب روضة الصفا می نویسد و سلطان مناجاتی دور و دراز کرده و معاریف [بزرگان] لشکر به موافقت (همراهی) سلطان به گریه افتاد در همان حال أثر اجابت دعا ظاهر گشت و آن (ریح) عاصف بر دشمنان دین در هبوب [وزیدن] آمد... وسلطان خود نیز حملات متواتر [پشت سرهم] کرد و صفوف لشکر روم به هم آمده راه [انهزام شکست] پیش گرفتند. (3)
در نتیجه این جنگ، قیصر روم اسیر گشت؛ اما بنابر تقاضا و تعهد بر اطاعت از سلطان ارسلان قیصر روم آزاد گشت و دختر قیصر را الب ارسلان به عقد فرزندش در آورد. سپس با احترام همراه با هدایایی، قیصر روم را رها کرد. (4)اکنون روشن گردید که سلاطین سلجوقی از مسجد هم برای به قدرت رسیدن یا سرکوب مخالفان داخلی شان استفاد می کردند و از پیوند دادن مسجد و پایگاه نظامی برای نیرو گرفتن سربازان و جنگجویان خود در مقابل دشمن،بیرونی یعنی کفار و مسیحیت بهره می جستند.
همچنین یکی از بارزترین و مؤثرترین محور کارکردی بازدارندگی مساجد در مورد مسائل سیاسی بود. مساجد بهترین پناه برای آنانی بود که از همه جا قطع امید کرده بودند و یگانه مأمن خویش را خانه خدا می یافتند و عامه مردم صدای،مخالفت اعتراض و انتقادشان به دستگاه حاکم و وضعیت سیاسی و اجتماعی موجود را با تحصن به گوش ستم پیشگان و ستمدیدگان می رساندند که گاهی نتایج مثبت و کارآیی خوبی هم در پی داشت. به عنوان نمونه در این خصوص می توان به عکس العمل علمای اسلام در جهان اسلام و به ویژه در ایران در دوره مشروطه در مساجد اشاره کرد؛ در انقلاب اسلامی برای مخالفت امری علما و مردم در مساجد تحصن می کردند در ساعت 19، 1357/10/1 حدود 700 نفر از طبقات مختلف و اقشار مذهبی به منظور اعتراض به حادثه روز 1357/9/24 کرمان که منجر به کشته شدن 4 نفر گردید و همچنین آزادی 4 نفر فرهنگیان این شهر که در زندان به سر می برند و در حوادث و تظاهرات دستگیر شده بودند در مسجد تحصن کردند و قصد دارند تا عصر روز 10/2/ 1357 به تحصن خود ادامه دهند». (1)
سال های اول هجرت، زمانی که اولین مسجد ساخته شد آن را پایگاه مسلمانان قرار دادند تا به آیندگان بفهمانند که دین و سیاستمان یکی است دیوان که دادگستری دولت آن موقع بود مرکزش مسجد بود. مسجد محل عبادت و مکان خاکسار شدن در برابر معبودی بود که به تازگی پیامبر آخرین را برای هدایت بشر فرستاد و کنیسه و کلیسا را به مسجد مبدل ساخته بود این همزیستی و وحدت بین دستگاه حکومت و دستگاه عبادت پیام هایی را به ما قرن بیست و یکمی ها منتقل می سازد که به مدد آن می توانیم در برابر خصم و مخالف عینیت سیاست و دیانت در اسلام احتجاج کنیم و در قرن معاصر برای نقش مسجد در ارتباط برقرار کردن میان دیوان و معبد استدلال آوریم؛ دورانی که تقابل فکری بین دو نظریه سکولاریزم (دین زدایی) و عینیت دین و سیاست باعث چند دستگی میان امت اسلام گردیده است، بجاست که ما عینیت دین و سیاست را در جهان اشاعه دهیم.
در دوره های مختلف مبارزات سیاسی مردم بر ضد حکومت های حاکم از مساجد سازمان دهی می شد.
اگر مساجد صحنه برخورد با دولت بود نه به خاطر مذهب بلکه بیشتر به دلیل مخالفت حکومت ها با اسلام اصیل و فرهنگ مسجدی بود. از این رو توده مردم که با رهنمودهای علمای دین از مسایل سیاسی آگاه
1) سازمان عقیدتی و سیاسی جمهوری اسلامی ایران گزارش زمستان 1357، 372، ص 194 به نقل از مسجد و انقلاب اسلامی، ص 73
گشتند، از همین پایگاه مخالفت های خود را با دستگاه های ستمگر زمان اعلان می کردند حرکت های شیعی هم به طور معمول از مساجد شکل می گرفت. (1)ما به عنوان نمونه تاریخی به برخی قضایای گذشته اشاره می نماییم.
جشن ها و مراسم اقداماتی بود که به مناسبت خروج خلیفه یا سلطان یا امیر یا والی در روزهای عید یا ایام حج برای بدرقه کاروان حاجیان و استقبال هیئت ها و دادن خلعت به وزرا و اعیان انجام می شد. کارهایی که در موکب خلیفه در عصر عباسی انجام می شد، از لحاظ زیبایی و شگفتی و ابهت و شکوه با آن چه در عصر امویان صورت می گرفت، تفاوت فاحشی داشت.
شاید موکب روزهای جمعه بیش از هر موکب دیگری تکرار می شد و گسترش داشت؛ زیرا خلیفه در میان همراهی محافظان خود به نماز جمعه می رفت پرچمداران در پیشاپیش موکب حرکت می کردند و سپس امرای خاندان عباسی سوار بر اسب و پس از آنان خلیفه بود که بر اسب سفیدی از نژاد اصیل، نشسته و ارکان دولت پیرامون او را محافظت می کردند. رسم بر این بود که به هنگام نمازها در کنار دارالخلافه طبل و شیپور می زدند. (2)
در زمان خلفای عباسی گاهی مالیاتی سنگین از مردم اخذ می شد؛ به طوری که گاهی به شورش مردم و تجمع در مساجد منجر می شد و دیوان ها را به آتش می کشیدند چون صمصام الدوله، پسر عضدالدوله، به سال 375 ق (985م) تصمیم گرفت بر فرش جامه های ابریشمی و پنبه ای در بغداد عوارضی بر اساس یک هشتادم دریافت کند، مردم در جامع منصور اجتماع کردند تا نماز را برهم زنند و شهر به سوی آشوب می رفت که حکومت از وصول آن مالیات گذشت». (3)روشن است که محور تجمّع و اعتراض علیه سیاست مالیاتی دولت آل بویه که زیر نظر خلفای عباسی بود، مردم مرکز تجمع و حرکت های سیاسی ضد حاکم وقت را مسجد جامع «منصور» در بغداد انتخاب کردند این حوادث در آن برهه زمانی این نکته را می رساند که نقش مساجد در میان مردم علیه حاکمان همچنان زنده بوده است؛ به طوری که حتی با آن شورش ها
خویش دولت را به تسلیم خواسته های خویش وا می داشتند.
نمونه دیگر این که در سال 389ق (998م) دوباره تصمیم گرفته شد که بر منسوجات ابریشمی و پنبه ای بغداد مالیات ببندند که مردم شوریدند و رو به مسجد جامع نهادند و جلو نماز و خطبه را گرفتند و برخی دیوان ها را آتش زدند. جمعی از مردم به تهمت دست داشتن در ماجرا گرفتار و مجازات شدند و کار چنین فیصله یافت که فقط از قیمت پارچه ابریشمی مالیات به روش ده یک محاسبه گرفته شود. (1)
مثال دیگر این که در عصر ما نیز مسجد تریبون سیاسی حرکت اخوان المسلمین» بود. پس از کشته شدن حسن البنّاء، رهبر و مرشد عام،اخوان در نتیجه سخت گیری های زیاد و سنگ اندازی های حکومت، مرکز اجتماع اخوان المسلمین جایی جز مسجد نبود یکی از این مساجد مسجد قاهره بود که اخوان قاهره برای برپایی نماز جمعه در آن جا گرد هم می آمدند. (2)
مسجد، به مثابه پایگاه های نیرومند انقلاب اسلامی و سنگرهای مستحکم مبارزه در آمدند و از طریق وفاق گروهی، در درون این مساجد، پایگاه های عظیم نظری و محلی بود که اقشار انقلابی ایران با مسؤلیت های دینی و تصمیمهای انقلابی و تعاون اجتماعی آشنا شدند و خود را برای یک نبرد طولانی به منظور حاکمیت بر سرنوشت خویش آماده ساختند. امام امت از مساجد به عنوان «سنگر» یاد کردند و مرحوم آیت الله طالقانی می گفتند انقلاب ما از مسجد شروع شد و باید در مسجد ادامه پیدا کند. اسلام اصیل را باید در مساجد فراگرفت که نه کمونیسم است نه کاپیتالیسم؛ بلکه اسلام است... هیچ چیزی نمی تواند جای مسجد را بگیرد نه کلیسا، نه دانشگاه، نه مدارس و نه پادگان ها دنیا را باید از طریق مساجد نجات دهیم؛ البته نه مسجدی که فقط ختم قرآن و دعا باشد بلکه مانند مسجد زمان پیامبر گرامی صلی الله علیه و آله دنیا را بلرزاند». (3)
ما وقتی تاریخ را بررسی می نماییم در قرن چهار و پنج تنها جایی که برای حاکمان سیاسی مهم بود تا سیاست و راهبردشان را اعلان نمایند مسجد بوده.است حاکمان اموی در اندلس هم با آن روش و رویه از مساجد سود بردند که در مطالب قبل به برخی از نمونه های آن اشاره کردیم و ادامه هم به نمونه ای از آن اشاره می نماییم.
در دوره عبدالرحمن در مساجد اندلس منصور عباسی را دعا می کردند این موضوع نشان می دهد که در طول تاریخ اموی و عباسی مردم استفاده سیاسی و قدرت و هیبت خلافت را از مساجد می شنیدند و از آن جا
کارگزاران شان به تبلیغ خلفا می پرداختند. تنها زمانی عبدالرحمن دعای خاندان عبّاسی را از خطبه قطع کرد که پسر عمویش عبدالملک بن عمر مروانی تهدید کرد در صورت تداوم این مسئله، خودکشی خواهد کرد. (1)بر این اساس، تا ابتدای قرن چهارم قمری امرای اموی قرطبه از نشانه ها و القاب حکومت، به لقب امیر بسنده کردند. البته، دعاگویی برای خلفای عباسی در مساجد اندلس را قطع نمودند و با آنان اعلان دشمنی کردند؛ اما در مقابل لقب ابناء «الخلایف را برای خود استفاده کردند.
در روزگار گذشته، مدرسه ها در کنار مساجد بنا می شد؛ اما امروز چنین کارکردی کم رنگ شده است و بیشتر مدارس از مساجد جدا شده است؛ ولی در آن زمان قرن (4و 5) در هر مسجدی یک مدرسه تأسیس می شد. به عنوان مثال، در قاهره در اثر تشویق خلفای فاطمی و حمایت آنان از علم و فرهنگ، چنان که خودشان در این جنبش مشارکت داشتند نهضت فکری رونق گرفت در مصر در هر مسجدی، یک مدرسه تأسیس شد و حلقه های علمی و مجالس مناظره، تدریس و تحقیق بر پا گردید... در قرن چهارم هجری بیش از 110 مجلس علم و معرفت در قاهره شمارش و در تاریخ ثبت شده است. (2)
شاید در ابتدا بیان این مسئله که جلسات مذهبی مساجد کار کرد منفی نیز دارد، کمی بعید به نظر آید؛ اما هنگامی که به بررسی اسناد و شواهد بپردازیم این مطلب را می پذیریم؛ یعنی در واقع، درک می شود که مساجد هم می توانند به پایگاهی برای تبلیغ و اشاعه نظرها، اهداف و عملکردهای ضد مردمی و غیرمذهبی رژیم های غیردینی تبدیل شوند و حتی ائمه جماعت آنان نیز مدیحه سرا و دعاگوی سرکردگان آن رژیم باشند.
بهترین سند و تابلوی مشهود در این زمینه را قرآن کریم در مقابل ما قرار داده است و به مسجد ضرار اشاره می کند: «گروهی دیگر از آن ها (مشرکین)، کسانی هستند که مسجدی برای زیان به مسلمانان) و (تقویت) کفر و تفرقه افکنی میان مؤمنان و کمینگاه برای کسی که از پیش با خدا و پیامبرش مبارزه کرده بود، ساختند. آن ها سوگند یاد می کنند که جز نیکی و خدمت نظری نداشته اند، اما خداوند گواهی می دهد که آن ها دروغگویند». (3)
در صدر اسلام، منافقان ظاهر الصّلاح پایگاهی به نام مسجد ضرار در مقابل مسجد رسول خدا صلی الله علیه و آله بنا نمودند. منافقان به خصوص و دشمنان اسلام همگی در طول تاریخ سعی داشتند در لباس زهد و تقوا و با حربه «مذهب علیه مذهب» به اسلام ضربه وارد کنند. بر این اساس درس بزرگ ماجرای مسجد ضرار برای مسلمانان این است که نباید ظاهربین باشند و به هر مسجدی که احداث می شود اعتماد کنند؛ چون این نوع مساجد نه تنها مرکز اتحاد و ایمان نیستند بلکه بذر تفرقه و کفر را در میان مسلمانان می کارند. از این رو مؤمنان و مسلمانان باید همیشه آگاهانه حرکت کنند و توطئه های دشمنان اسلام را که در زیر لوای اسلام طراحی می شود، خنثی کنند. (1)
از بررسی ها این نتیجه به دست می آید که سلاطین امور در اندلس مانند عبدالرحمن، ساخت و ساز و تعمیر مساجد را با هدف سیاسی و تعقیب نمودن سیاست و رویه اسلافشان انجام می دادند. عبدالرحمن نقش تشویقی در توسعه و عمران داشته و خود در چندین طرح قرطبه شرکت داشته است و تصمیم گرفته بود که در کنار توسعه اقتصادی، سیاسی، نظامی سرزمین خود توسعه عمرانی نیز داشته باشد تا دنباله روی عباسیان و فاطمیان در این عرصه باشد.
چنان که ذکر شد، در عصر فاطمیان اهمیت و توجه به مساجد درخشش خاصی داشت؛ اما در مقابل متأسفانه برخی از آن ها حرکات منفی نیز داشتند که از مسجد در دعوت شان استفاده می نمودند؛ در همین زمان برخی دعوت گران افراطی بودند که بر ضد نمایندگان قدیم برخاستند و معروف ترین آن ها حمزة بن على زوزنی و حسن بن حیدره فرغانی و محمد انوشتکین بخاری درزی بودند.
به سال 408 ه-.ق، حمزة بن علی از خدای حاکم سخن گفت. وی کتابی نوشته بود که در آن گفته بود، روح خدای سبحان در آدم تجلی یافت آنگاه به علی بن ابیطالب در آمد روح امام علی به عزیز و پس از او به حاکم رسیده و حاکم خداست که روح خدا در دمیده شده است. حمزة بن علی بنیان گذار مذهب در زیان، است در زیان دوگروه بودند یکی روحانیان که روششان این بود که اصول مذهب را نیک می دانستند و دیگری حسبمانیان که آن ها نیز دو گروه می شدند حسبمانیان خاصه و حسبمانیان عامه.
حسبمانیان خاصه کار جنگ و سالاری را بر عهده داشتند و حسبمانیان عامه، عوام بودند که از مذهب جز نام آن چیزی نمی دانستند. کسی نمی توانست از گروه حسبمانیان به گروه روحانیان برود، مگر آزمون های
1) مسجد در آیینه قرآن و روایات، ص 7
بسیاری بدهد و آشکار شود که می تواند اصول مذهب را درک کند و این اطمینان حاصل شود که در جمع در زیان، عضوی مفید و واقف بر مذهب و دین خواهد شد. (1)
هر نهضت، وقتی از اصول اولیه خود منحرف گشت شکست آن قطعی است. این طبیعی است که هر حکومتی اگر از اصول اولیه خود پا فراتر نهاد باید انتظار افول روزافزون خویش را داشته باشد؛ زیرا مردم و اجتماع انسانی به طور روشن انحراف آن را لمس نموده برخلاف ایده و باورهای خود تحلیل می کنند و به آن پشت می نمایند این امر سبب سقوط و شکست آن قدرت حاکم می گردد از این رو، یکی از علل شکست خلفای فاطمی را می توان انحراف از اصول اولیه دانست.
حمزه و دیگر دعوت گران درزی، مؤلفات بسیار دارند که برخی از آن ها غوامض مذهبشان را روشن می کند.
از این نکته معلوم می گردد که آن ها افراطیان اسماعیلیه بودهاند و مایه کارشان از اسماعیلیان دور نیست.
بنای رسالت ایشان بر نظریه فلسفی است که از عقاید باطنیان و معتزلیان گرفته اند؛ زیرا فلسفه که به پندار فاطمیان اساس شریعت بود به تدریج جای قرآن و سنت را گرفت از رسائل در زیان معلوم می شود که داعی الدعات صدو پنجاه و یک دستیار داشته که هر یک دعوت گر دیگر بودهاند و آن ها به غیر از مؤذنان و خطیبان مسجدها بودند که مذهب را تبلیغ می کردند.
در عصر حاضر نیز چنین ترفندهایی از جانب رژیم های غیردینی یعنی روش استفاده از دین و مذهب علیه خود آن استفاده شده و می شود. این دین مداران بیدار ضمیر و دلسوز به اسلام و مذهب هستند که باید با روشن دلی این توطئه ها را با آگاهی کامل شناخته و در نطفه خفه نمایند برای نمونه، در زمان رژیم پهلوی، آن ها روحانیت درباری را به خدمت گرفته و در میان فعالان ضد رژیم به سطح مساجد و جامعه می فرستادند تا اخبار دست اول را به رژیم گزارش نمایند با این عمل بزرگترین ضربه ها را به دین، دین داران و انقلابیون وارد می کردند و با استفاده از لباس و ظاهر دین، از طریق رخنه به درون گروه های مذهبی و مبارز مساجد، حیله و ترفندهای موذیانه شان را محقق می کردند می توان به یک نمونه از گزارش های ساواک و مأموران آن ها استناد کرد:
«گزارش کلانتری انتظامی اصفهان در خصوص نماز جماعت و سخنرانی مذهبی در مسجد شاه توسط اسدالله مرشد و دعا برای سلامتی محمدرضا پهلوی و...». (2)البته حضور روحانیت درباری تنها در نهادی چون مسجد و منابر خلاصه نمی گردید بلکه در نهادهایی چون سازمان ها اداره ها وزارتخانه ها و دستگاه های
دولتی نیز مشغول بودند و به طور رسمی و عملی برای رژیم کار می کردند و به نوعی مخبر رژیم بودند. (1)
به طور کلی، در دنیای اسلام به ویژه ایران بعد از پذیرش اسلام این دین به عنوان آیین غالب مطرح شد و مسائل بر مبنای این مذهب شکل گرفت بیشتر نهضت ها با مذهب آمیخته و عجین شد و بر اساس قاعده نفی سبیل» با رهبری نهضت روحانیت در دوران معاصر و کار بزرگ میرزا شیرازی، دست بیگانگان از کشور قطع شد و مذهب تشیّع قدرتش را نشان داد؛ برخی از این قیام ها عبارت اند از: کار مرحوم کاشف الغطا در جریان ضد استعماری و وحدت خواهی امّت مسلمان نهضت جنگل و مانند آن ها. پس می بینیم در این مملکت اکثر قریب به اتفاق قیام ها و نهضت ها رنگ و بوی دینی و اسلامی داشته است. (2)
حیات سیاسی در زمان رضاشاه به علت کنترل سخت و دیکتاتور مآبانه محدود بود. تجربه پیوند ملّت و مذهب دوباره در دوران نهضت ملی شدن نفت ثمر داد و پیروزی مصدق در پی پشتیبانی های مردم و آیت الله کاشانی رقم خورد. سپس در دوره دهه اول 1340 ش، دسایس و ترفندهای اجانب به ویژه آمریکا در این کشور رخ داد و بار دیگر ایران را به سرزمین خیزش ها بحران ها و حرکت های جمعی بر ضد شاه تبدیل کرد. در این زمان، یکی از فعال ترین پایگاه های انقلاب تحریک، تهییج و حمایت مردم مساجد بودند. (3)
شاهد بر این مطلب به طور کلی، اظهارات متفکران و نویسندگان خارجی است که به این مهم معترف بوده و به ضرورت و تناسب در نوشته هایشان به اهمیت مسجد بر انقلاب اشاره کرده اند. از جمله، حامد الگار، نویسنده و منتقد بزرگ، می گوید: «مسجد، هسته سیاسی تشکلات ایران بود. شاید این هم یکی از دیگر نکاتی است که در مجموعه نتیجه گیری های خود می بایست بدان می پرداختم. یکی از عناصر مهم در پیروزی انقلاب، احیاء مجدّد مسجد و تمام ابعاد عملکردی آن بود نقش مسجد، دیگر گوشه عزلت و گریزگاهی از جامعه نبود که مردم برای دوری جستن از دنیا گرفتن وضو، انجام عبادات یا گوش دادن به صوت قرآن به آن پناه می بردند بلکه برعکس مسجد به یک کانون مبارزه و مرکز فرماندهی تبدیل گردید. به طور خلاصه مسجد همه آن چیزی شد که در عصر پیامبر بود». (4)
درباره انقلاب اسلامی ایران مساجد و جلسات مذهبی دارای کارکردهای مختلفی بوده اند. از جمله عناصر و مؤلّفه های قابل بررسی علل و پیش زمینه های پیدایش و شکل گیری انقلاب در سال های 1340 تا 1343 ش بوده است؛ به طوری که هر کدام از این عناصر و علل بهترین عامل برای آغاز یک حرکت و خروش
بودند؛ اما آن عنصری که باعث شد این عوامل پیش زمینه ای برای وقوع پدیده انقلاب در سال 57 شوند، پیوستگی همسویی و مهمتر از همه انسجامی بود که به طور مرئی و نامرئی در بین این پدیده ها به وجود آمده بود. در جریان مخالفت امام خمینی قدس سره با مسئله کاپیتولاسیون در آبان 43، پایگاه های مهم مذهبی و مهمترین آن ها مساجد، حرکت های توفنده، روشنگرانه و در عین حال افشاگرانه ای را بر ضد رژیم شاه سازمان دهی و آغاز کردند. در نتیجه خروش امام خمینی رحمه الله علیه و همیاری علما و هم صدایی و عاظ در مساجد با این اقدام امام و از طرفی پیوند و هماهنگی توده مردم با پاسداران حریم دین، ره آوردی جز پیروزی انقلاب به دنبال نداشت. در واقع مساجد با سازمان دهی مردمی و بسیج عمومی از آغازین روزهای مرحله پیروزی به صورت یک مجموعه کارآ و مؤثر با حفظ عناصر کارکردی و ایفای نقش های گوناگون، خواب خوش را از سر کاخ نشینان بردند و آن ها را به سقوط و فرود واداشتند.
از سال 42ش یعنی بعد از مبارزه خواهی امام خمینی رحمه الله علیه علیه شاه مساجد شاهد اوج مبارزات علیه شاه بودند. در 15 خرداد آن سال و محرّم آن تظاهرات دانشجویان نیز از مسجد هدایت تا مدرسه حاج ابوالفتح را شاهدیم. (1)
همچنین، جشن های 2500 ساله رژیم شاه، یکی از وقایع مهمی بود که نه تنها در تحریک احساسات ضد شاهنشاهی مردم و انقلابی ها مؤثر بود بلکه خود به عنوان نقطه عطفی در شروع و درگیری مبارزات مسجد و مسجدی ها شد ائمه جماعت مساجد مخالفان و مبارزان علیه رژیم در این مقطع زمانی (1350ش) فرصتی دیگر یافتند که عَلَم مخالفت را بار دیگر بر افرازند. (2)
بنابراین مسجد یکی از نهادهایی است که کارکردهای متنوع دارد مساجد به عنوان مراکز و پایگاه هایی برای تحریک و ترغیب مردم مسلمان به همکاری همیاری همبستگی و مساعدت عمل می کنند. مساجد در محله ها وظیفه راهبردی و راهبری مردم را در امور اجتماعی به عهده می گیرند و هر گاه مشکلی اجتماعی پیش آید در رفع آن پیشقدم بوده اند.
یکی از مؤثرترین فعالیت های مساجد و به طور کلی، نهادهای دینی ایجاد انگیزه دوستی، همبستگی و تعاون بین افراد جامعه است؛ زیرا حضور مستمر افراد در مسجد و صفوف جماعت، احساس درونی خوبی را نسبت به یگدیگر در آن ها ایجاد می کند و همین امر در دراز مدت، حس تعاون را در افراد جامعه تقویت می کند. جامعه شناسان و روان شناسان از جمله «در سلر» معتقد است که از جمله کارکردهای دین «گند کردن تغییرات اجتماعی، کمک به جامعه پذیری» جامعه پذیری هم نوایی فرد با هنجارهای گروهی است)
«ایجاد پیوند انسجام، همبستگی گروهی»، «احساس تعلق و یکی بودن با دیگران» افراد جامعه است. (1)
به نظر می رسد که با توجه به شواهد تاریخی خلفای عباسی بسیاری از کارها را که در مساجد در خطبه های نماز جایز نمی شمردند؛ به خاطر حفظ موقعیتشان و در زمانی که بیم از دست دادن مقام و موقعیت خود را احساس می نمودند به راحتی خیلی آن موارد را که برخلاف اعتقادشان بود، جایز می شمردند.
و به آن مبادرت می نمودند اکنون برخی از نمونه های آن را که در تاریخ ذکر گردیده، پی می گیریم.
در سال 332 هجری محمّد بن یاقوت رئیس حاجیان و فرمانده سپاه از طرف خلیفه که قدرت زیادی به دست آورده بود موافقت خطبای بغداد را به دست آورد تا او را دعا کنند و بعد از نام خلیفه، نام او را ذکر نمایند. برخی خطبا در روز جمعه از مسجد جامع بغداد به او دعا کردند؛ خلیفه،راضی آن را کار زشت شمرد و خطیبانی را که به نام او دعا کرده بودند برکنار کرد و کسانی دیگر را به جای آن ها گماشت. (2)
بر اثر فشارهای سیاسی بر خلفای عباسی آن ها راضی و موافق می شوند که به نام امرای آل بویه در مساجد به نام آن ها خطبه خوانده شود؛ این در حالی است که قبل از این درباره فرمانده و رئیس حاجیان چنین عملی را زشت شمرده بودند.
با این که قبل از امرای آل بویه رسم نبود که جز خلیفه نام کسی را در منابر روز جمعه ببرند، اما زمان وقایع 324 گفته شد که الراضی خلیفه با اکراه دیلمی که عنوان امیر الامرایی و تدبیر مملکت را به عهده او گذاشت، دستور داد در همه منابر به نام او خطبه بخوانند. (3)
عضدالدوله وقتی وارد بغداد شد، هارون بن المطلب خطیب در مسجد جامع رصافه (از محله های بزرگ بغداد) در خطبه ای که ایراد کرد نام او را ذکر نمود، (4)عضدالدوله چون از این امر آگاه شد، به خلیفه نوشت و از او خواست که نامش در خطبه ذکر شود، خلیفه هم پذیرفت و این امر تا زمان های بعد جریان یافت.
از همان سال اوّل هجرت که اولین مسجد ساخته شد پیوند بین دین و سیاست به نمایش گذاشته شد. این همزیستی و وحدت بین دستگاه حکومت و دستگاه عبادت برای ما نسل های این عصر پیام هایی دارد و آن
عینیت دیانت و سیاست است. ساختار فکری قرون اول نیز همین بود همان گونه که در اوایل امر دارالخلافة و دارالقضا نیز در مسجد بود مردم برای مهم ترین ارکان زندگی اجتماعی شان، یعنی قضا و اجراء به مسجد پناه می بردند؛ مسجدی که هم پنج وقت نماز در آن بر پا می شد و هم مأمن آرامش و نظم اجتماعی شان بود.
در ادوار تاریخ این اعتقاد و مبنا، با تلاش بنی امیه و بنی عباس دگرگون شد و دارالخلافه از مسجد جدا شد؛ ولی این فکر که مسجد جایگاه حل و فصل بسیاری از مسائل زندگی مردم است، در اذهان بود و در مسجد جست و جو می شد.
تحولات عصر قرن 21 میلادی را باید از قرن جلوتر یعنی از دوران اندیشه مشروطه خواهی تا به حال بررسی نمو و در چهار مرحله - در ایران - دسته بندی نمود: از زمان مشروطه تا سال 1342، از 1342 تا 1375، از 1375 تا 1367 و از 1367 تا زمان حاضر این تقسیم بندی به اعتبار پدید آمدن وقایع است و مطلق نیست.
1- در تاریخ مشروطه خواهی می توان وقایع متعددی را نام برد که برجستگی نقش مسجد را در وقایع سیاسی آن روز نشان می.کند طبق شواهد متعدّد تاریخی می توان گفت سررشته مشروطه خواهی از مسجد بوده است.
2- همچنین در سال های 1342 به بعد تا 1375 مسجد در این دوران به عنوان یک پایگاه اساسی حرکت های اجتماعی علیه ستم شاهی حیات نوینی یافت قشر روحانیت با نفوذی که در مساجد داشتند، اقشار مختلف را در جریان مسائل روز قرار می دادند به ویژه بعد از تبعید امام از ایران به خارج از کشور مردم اخبار آن رهبر فرزانه شان را از طریق مسجد جویا می شدند. به اعتراف تاریخ، مساجد در این زمان وظیفه خویش را به خوبی انجام دادند. در این دوران بود که فعالیت سیاسی و نبض آن به دست کسانی در میان توده مردم بود که در آن مسجد را اداره می کردند و نماز می خواندند؛ یعنی هم روحانی مسجد و هم نمازگزاران آن، نقش داشتند.
3- از سال 1375 به بعد بود که سال های سرنوشت ساز برای حرکت نهادینه شدن حکومت اسلامی در جامعه ایران شروع شد و حسّاسیّت های سیاسی و اجتماعی ویژه ای را به دنبال داشت.
از بررسی ها در گذر تاریخ زندگی سیاسی برخی خلفا چنین برداشت می شود که خلفا خودشان در مساجد حضور پیدا می کردند و با برخی از عامه مردم روابط مستقیم داشته اند و به مشکلات آن ها گوش می دادند.
برخلاف روزگاران ما که روابط بین مردم و حاکمان به طور مستقیم یا وجود ندارد یا محدود است.
در تاریخ می نویسند در سال 509 در ماه محرم مودود صاحب موصل، به جنگ با بلاد فرنگ پرداخت. وی پس از شکست فرنگ ها، مدتی در نزد طغن کین صاحب دمشق سکنی گزید. روزی به مسجد جامع رفت تا نماز بخواند؛ مردی باطنی در ظاهری که گویی او را دعا می کند و از او صدقه می خواهد، نزدیک وی شد و چهار ضربه کارد بر او وارد ساخت مودود در همان روز جان سپرد؛ باطنی در حالی کشته شد که هیچ کسی او را نمی شناخت. سرش را بریدند و پیکرش را آتش زدند». (1)
امروز نیز ما شاهد ترورها و قتل و کشتار مسلمانان توسط عده ای محدودی از مسلمانان افراطی هستیم. آن ها با جمود فکری عمیق خود برای به دست آوردن قدرت و نا امن کردن بلاد مسلمانان، دست به جنایات وحشتناک می زنند. این افراد پلید نه تنها فرد بلکه جمعیت های عظیم مسلمانان و نمازگزاران را در آتش خشم جهالت یا تعصب کورشان می سوزانند و خانواده های بسیاری از مسلمانان را داغدار می کنند!
بدون شک، مسجد به عنوان کانون امن در بسیاری از شرایط نامساعد سیاسی و اجتماعی که در جوامع اسلامی پدیدار می گردد، پناهگاه مردم بی دفاع بوده است و در این عصر نیز این کار کرد باقی است. همچنین، مساجد برای حاکمان و امرای اسلامی نیز در شرایط بحران اجتماعی و سیاسی پناهگاه بوده است. چنان که جوینی به یک نمونه از آن را در کتاب تاریخ خویش ذکر می نماید در زمان حاکم، ابو علی منصور، طبعش ظلم و حیف و میل بود که بر اهل مصر به نهایت رسانید. فساد زیادی در مصر روا داشت تا جایی که مردم مصر وصله شان سر آمد و علیه حاکم شوریدند و حاکم و در باریانش به مسجد جامع پناهنده گردیدند و قرآن ها بر سر چوب کردند که اگر ظلم و ستم بدون اجازه تو انجام می گردد پس به ما اذن بدهید که مفسدان را از این فساد جلوگیری نماییم و مردم با نظامیان همدست شده و وضع را بدتر کردند...». (2)
«در رمضان 484 ه-.ق (1091م)، بار دیگر سلطان ملکشاه به بغداد رفت برادرش، تُنُش در این زمان، حکومت دمشق را به عهده داشت... در این سال سلطان فرمود تا در بغداد مسجد جامع بنا کنند و دستور وی اجرا گردید». (3)
خواجه نظام الملک وزیر الب، ارسلان به کاردانی و کفایت شهرتی تمام داشت. در احوالات او نقل می کنند که او قبل از رسیدن به وزارت وضع زندگی خوبی نداشت و حیران بود که چه کند و مایحتاج از کجا به دست آورد. در یکی از سفرها، الب ارسلان وزیر سابق خود عبدالملک وزیر، را گفت: می خواهم یکی از کاتبان را با خود به قصر ببرم و خواجه نظام الملک برای کتابت انتخاب شد.
خواجه نظام الملک قبل از وزارت در اثنای اندیشه امرار معاش وضو ساخت و به مسجدی که نزدیک خانه وی بود رفت و دست به سوی آسمان دراز کرده به عرض نیاز به درگاه بی نیاز مشغول گشت؛ ناگاه نابینایی در را مسجد باز کرد و وارد شد و گفت: در این مسجد کیست؟ خواجه جواب نداد؛ نابینا با عصا به گرد مسجد گشت و شرط احتیاط به جا آورد و چون کسی را نیافت پیش محراب مسجد رفت و زمین بکاوید و کوزه ای پر از زر مسکوک بیرون آورد؛ بعد از چند لحظه بازی کردن با آن همه را دوباره زیر خاک در جایش دفن کرد و بیرون رفت. خواجه با فراغت،بال زرها را در آورده با خوشحالی آماده سفر گردید و در خدمت سلطان روان شد و در اندک فرصتی مرتبه وزارت رسید؛ اما بعد از مدتی در عین شوکت و جلال و قدرتش، روزی از روزها همان نابینا را در بازار دید و با خود به خانه برد و همان زرها را با هدایای دیگر به او برگردانید. (1)
از این قضیه تاریخی بر می آید که برخی از حاکمان و عاملان دستگاه سلجوقیان، در عین شوکت و قدرت و قرار داشتن در جایگاه بالای مقام سیاسی و اجتماعی به مساجد آمده با خواندن نماز حاجت و دعا در پی حل برخی مشکلاتشان بر می آمدند.
از بررسی ها این نتیجه به دست می آید که در گسترش اسلام توأم با مساجد در جهان، علاوه بر هیئت های مذهبی و مبلغان اسلام بازرگانان نیز نقش داشتند. آن ها با مهاجرت از کشورهای اسلامی به بلاد غیر مسلمان، نقش بزرگی داشته اند و تأثیر گذاری آنان قابل انکار نیست. نویسنده «تمدن اسلامی در اسپانیا در این زمینه می گوید با اطلاعات و معلوماتی که تا کنون در اختیار داریم، مشکل بتوان جریان گسترش آیین محمدی و جریان گسترش زبان عربی را در شبه جزیره ایبریا از یک دیگر تفکیک کرد؛ در عوض بررسی هایمان به جایی رسیده است که می توانیم چگونگی گسترش آن دو جریان را به تصویر در آوریم؛ می دانیم که دین اسلام در حال حاضر نه به ضرب شمشیر و نه حتی به وسیله مبلغان و هیئت های مذهبی، بلکه در شیار نفوذ بازرگانان گسترش می یابد». (2)
در ادامه نویسنده فوق می افزاید در قرون وسطی نیز به احتمال قوی وضع بر همین منوال بوده است.
البته این نوع گسترش تجاری مانع همیاری رسولان و داعیان مؤمن و معتهدی نمی شود که با شخصیت نیرومند خود اعتبار و وزن عقاید نیروزای خود را دو چندان می ساختند در قرن،نهم، بعضی آیین های کم و بیش مخالف - مانند آیین مالکی یا تعالیم باطنی فرقه ای فاطمی ها به وسیله شخصیت هایی که از شرق فرا می رسیدند، آشکارا یا پنهانی در شبه جزیره اشاعه می یافت». (1)
انتشار مدنیت عربی اسلامی تابع عامل های گوناگون بود اعتقادات مذهبی بازرگانان، روابط و مناسبات بین روشنفکران انتشار کتاب ها و رساله ها دعوت رسولان و داعیان حیثیت و درخشندگی افکار تازه برخی از این عوامل هستند. گفته می شود که شبه جزیره ایبریا به وسیله یک سپاه عربی به اشغال در آمده است. این سپاه به ظاهر از شرق حرکت کرده پس از گذشتن از تنگه جبل الطارق... نخستین موج عربیت را به جریان انداخت و ابتدا همین مناطق را پوشش داد. (2)
سلطان محمود در اواخر سال 404 ه-.ق، در صدد فتح نندنه یکی از قلاع هندوستان که بر سر راه کشمیر واقع بود، بر آمد. او بعد از محاصره آن،قلعه آن ها را وادار به تسلیم نمود و در اوایل سال 405 وارد کشمیر شد. وی قلاع و استحکامات آن جا را نیز فتح نمود و به جای بتخانه هایشان، مساجد و منابر برپا ساخت و برای آموختن قوانین اسلام چند تن از علما را به نقاط مختلف هندوستان فرستاد و خود به غزنین برگشت. (3)
سلطان محمود و بسیاری از سلسله غزنویان بنا به شواهد متعدّد تاریخی افزون بر نقش توسعه اسلام در شبه قاره هندوستان با ساختن مساجد و فرستادن علما برای تبلیغ و نشر احکام و معارف دین اسلام نیز نقش بسزایی داشته اند و از این طریق هم به دین اسلام خدمت کرده اند و هم روابط و یکپارچگی تحت قلمرو قدرت سیاسی خویش را به نیکوترین و مؤثرترین روش بهبود بخشیدند؛ حتی در خود غزنین مساجد جامع بزرگی را بنا کرده و یا توسعه داده اند. چنان که شواهد تاریخی گویای این مطلب است:
«سلطان محمود بعد از فتوحات خود در سال 409 به غزنین باز گشت. به دلیل این که جمعیت غزنین زیاد شده بود و مسجد شهر کوچک به نظر می آمد وی در صدد ساخت مسجد جامع بزرگتری برآمد. به
دستور سلطان از ممالک اطراف، با کمک معماران خاص سنگ های مرمر گران بها را در آن مسجد تعبیه کردند. شکوه و جلال این مسجد عظمت و اشتهار جامع دمشق را از میان برد می گویند در روزهای جمعه و اعیاد، سه هزار غلام جهت ادای فریضه در آن جا حاضر می شدند و هر یک در جای مخصوص خود مشغول به عبادت می گردیدند». (1)
به طور کلی از پژوهش درباره سلسله غزنویان، این نتیجه به دست می آید که آنان به ساخت و ساز مساجد و کتابخانه و آموزش و تعلیم و تربیت توجه خاصی داشتند و ساختن مساجد جامع را نماد و مظهر قدرت و شکوه و اقتدارشان می دانستتند و خود امرا که برجسته ترین آن ها سلطان محمود غزنوی است، به دستور ایشان مسجد جامع بزرگ در شهر غزنین ساخته شد و دری هم به طرف سرای وی برای رفت و آمد شخصی او در نظر گرفته شد.
چنان که برخی می نویسند در جوار این مسجد (مسجد جامع غزنین) مدرسه عظیم با کتابخانه ای حاوی کتب و تصانیف در علوم مختلف و حدیث و فقه بنا نهادند و فقها و طلاب از اقصی نقاط متصرفات غزنویان، برای تعلیم و تعلم در آن جا حاضر می شدند و سلطان محمود برای آسایش و رفاه حال طلبه موقوفه ای در آن مدرسه معین کرد که از آن محل مواجب هر یک از طلاب را در آغاز ماه می پرداختند. می گویند برای آن که سلطان هر وقت بخواهد به سهولت وارد مسجد شود راه مخصوصی از مسجد به سرای وی تعبیه کردند». (2)
در دوران انقلاب اسلامی ایران نیز پس از رسیدن به پیروزی بر اساس تفکر اعتقادی و عبادی مسجد، پر رنگ ترین، فعال ترین و بارزترین کارکرد مساجد در محور سیاست بوده است. البته بسیاری از عملکردهای مساجد، به امور،عتقادی،اجتماعی، تبلیغی و حتی هنری نیز مربوط می شد؛ اما نمادی ترین نقش ها در طول انقلاب اسلامی در جهت مبارزه سیاسی بوده و شامل کارکرد سیاسی مسجد بوده است.
پس از واقعه 15 خرداد همان گونه که در مطالب قبل هم اشاره شد نیروهای امنیتی و انتظامی نظارت خود را بر مساجد و جلسات مذهبی افزایش دادند و با کنترل شدید آن ها و نیز دستگیری عوامل فعال در واقع از انجام هرگونه عمل انقلابی جلوگیری می شد همه مجالس مذهبی قبل از انقلاب به طور مستقیم
و غیر مستقیم تحت کنترل و نظارت رژیم و مأموران زبده ساواک بود که بهترین، موثق ترین و مفیدترین اطلاعات را در کمترین زمان ممکن به دست می آوردند و به سازمان خود منتقل می کردند و گزارش ها، در اسرع وقت به هسته سازمان ساواک ارسال می شد؛ مانند گزارش ساواک درباره سخنان انتقادآمیز غلامحسین شیرازی، محمدتقی فلسفی حجازی و شجاعی در مساجد و منابر بر ضد رژیم... و تقدیر از امام خمینی رحمه الله علیه... و تأکید بر مبارزه با رژیم پهلوی و محکوم کردن نفوذ اسرائیل و بهائیان در کشور. (1)
از جمله عملکردهای سیاسی ائمه جماعات مساجد و علما پس از 15 خرداد ارسال تلگرام هایی است که به محضر رهبری انقلاب مخابره می شد.... در دیگر شهرستان ها نیز به مناسبت های مختلف اجتماعات سیاسی در مساجد برگزار و باعث تحریک مردم به مبارزه با رژیم و آگاهی آن ها از وضع اجتماعی می شد. نمونه ای از این تجمعات را در مسجد جامع کرج در روز عید فطر سال 56 و نیز مسجد قبا در تهران، می توان نام برد که از عمده ترین مؤثرترین پایگاه های انقلاب در تهران بود. (2)
از جمله فعالیت های سیاسی مساجد و علما و روحانیان موضع گیری های آنان در مقابل مسائل برون مرزی اسلامی بود. از بارزترین آن ها، مقابله با صهیونیست غاصب و توسعه طلبی های آن بود. در آن زمان که رژیم پهلوی از حامیان رژیم اسرائیل بود و بدیهی است که عاملان آن رژیم و ساواک نسبت به این قضیه حسّاس باشند و با هر روحانی و روشنفکری که به طریقی در مقابل اسرائیل می ایستاد، مقابله کنند؛ تا آن جایی که رژیم علنی به خطبا، روحانیان و... ابلاغ می کند که نباید در منابر به اسرائیل بد بگویند و به هیچ وجه نباید سخنی علیه اسرائیل بگویند؛ ولی خطبا و علما هیچ گاه از آگاهی دهی به مردم در مساجد و منابر ساکت نماندند! (3)
در جوامع مسلمان مسجد در واقع قلب تپنده حیات اسلام دارای جایگاه ویژه و اثرگذار و کانون و محور فعالیت های جامعه اسلامی است آن چه اکنون به عنوان معبد در دیگر ادیان مطرح است، ارتباطی عمیق و ریشه دار با جامعه و مسائل اجتماعی ندارد؛ اما مسجد در ارتباط با مسائل اساسی و بنیادین جامعه نهادی مؤثر و دارای جایگاه ارزشمندی است. مسجد، هر چند یک واحد اجتماعی،کوچک ولی نماد یک جامعه اسلامی و نمونه عینی حاکمیت
ارزش های اسلامی است. از آنجا که مساجد در خط دهی و هدایت سیاسی، فرهنگی و اجتماعی نقش غیرقابل انکاری دارند، ضروریست که در فرآیند «توسعه» و «جهانی شدن» نقش مساجد و بایسته های آن در کشور اسلامی به دقت مورد بررسی قرار گیرد.
در شرایط کنونی توسعه و جهانی شدن و عصر انفجار اطلاعات دیگر نمی توان در مساجد فقط به تلاوت آیات کریم و نقل روایتی از معصومان توصیه های خلاقی و مشکلات مسجد و یا اهل محله بسنده کرد و بهره وری مساجد را به این حد، محدود و متوقف ساخت.
مساجد، باید بتواند با رویکرد و رهیافتی جدید و هدفمند نمازگزاران را با وضعیت کنونی جهان و روند جهانی شدن، اهداف، خوبی ها و معایب آن آشنا کنند و مسجدی ها باید بیش از هر زمان دیگر در جهان کنونی به حکومت جهانی و دولت کریمه بیندیشند. (1)
در واقع در فرآیند جهانی شدن در بعد فرهنگی، سعی بر این است که فرهنگ جهانی را به جای فرهنگ های سنتی، ملی و محلی اشاعه دهند. در این راستا هویت های فرهنگی که دین یکی از عناصر اساسی آن در هر جامعه است، مورد تعرض قرار می گیرد. این تعرض با اشاعه سکولاریزم به عنوان یکی از مؤلفه های فرهنگ جهانی صورت می گیرد و نوعی فشار برای استحاله مذهب به عنوان جزئی از فرآیند سقوط سنت اعمال می گردد.
بر همین اساس، بیشترین مقاومت در مقابل جهانی شدن از سوی مذاهب بزرگ شرق، مانند اسلام، هندوئیسم و آیین کنفوسیوس صورت گرفته است؛ پیروان این مذاهب جهانی شدن را یک پروژه غربی برای جهانی سازی سکولاریزم غربی در نظر می گیرند.
از آن جایی که اسلام کانون انس و الفت مسلمانان و عامل نیرومندی در همبستگی و اتحاد مسلمانان جهان است جایگاه اهمیت اجتماعی و فرهنگی آن را در موضوع توسعه و جهانی شدن نمی توان نادیده گرفت. (2)
مسجد همواره در کنار کار کرد عبادی و معنوی خود کانون اثر گذار و تعیین کننده سیاسی، فرهنگی و اجتماعی در جامعه کشورهای مسلمان و حتی در بین سایر ملیت ها نیز بوده است. امروز، مساجد باید آماده باشند تا بیش از آن چه تاکنون بوده اند، در سطح جهانی و شرایط جدید توسعه و جهانی شدن حضور بسیار گسترده تر، قوی تر و تعیین کننده تری داشته باشند. در شرایط جدید نگرش به جهان، مسئولان و متولیان
مساجد دیگر نباید محله ای شهری و حتی کشوری بیندیشند؛ چه این که آموزه های دینی ما هم مبتنی بر توسعه همه جانبه مسلمانان و جهانی اندیشی است. (1)
بی دلیل نیست که مارسل بوازار اسلام شناس سوئیسی درباره نقش نیرومند مسجد در فرهنگ، اقتصاد، سیاست و وحدت مسلمانان چنین می نویسد: «مسجد عامل نیرومندی در همبستگی و اتحاد مسلمانان جهان است و اهمیت اجتماعی و فرهنگی آن را از این بابت نمی توان نادیده گرفت. به ویژه در روزگار معاصر که مسلمانان شور و حرارت صدر اسلام را بار دیگر از خود نشان می دهند مساجد به صورت مراکز تربیت روحانی و پایگاه جنبش امت مسلمانان نسبت به ستمگران و سلطه جویان در آمده است و به تدریج مساجد موقعیت سال های نخستین ظهور اسلام را به دست آورده اند». (2)
از این نکته نباید غافل شویم که هدف و مبنای اصلی جهان گستری استکباری و نه «جهانی شدن»، سودجویی و تأمین منفعت بیشتر برای دولت های بزرگ شرکت ها و نهادهای فراملی و... است و نیز به برتری طلبی و سلطه جویی قدرت هایی چون ایالات متحده تأکید دارد. حتی احتمال می رود که آن چه در روند فرآیند «جهانی شدن» وجود ندارد و یا نمود ضعیفی دارد تلاش برای تأمین نیازهای اساسی معنوی جهانیان، مانند برابری، عدالت، معنویت، اخلاق، رفاه همه جانبه و... است؛ بر عکس در سایه آن ها جهان امروز با اباحی گری و بحران معنویت، هویت و اخلاق روبه روا است.
این در حالی است که نقش مساجد در جوامع مسلمان، بسط و گسترش و تعمیق ذکر خدا، معنویت و عواطف، عدالت، اخلاق، تحکیم بنیاد روابط انسان ها به ویژه در درون خانواده و احترام متقابل بزرگ ترها و مانند این هاست.
با وجود این ما در انتظار حکومت ایده آل و آرمانی جهانی به سر می بریم و وظیفه افراد متعهد این است که این فرهنگ را بسط و توسعه دهد که در این صورت می توان از مسجد به طور مؤثری در توجه دادن افکار عمومی به حکومت دولت کریمه بهره گرفت و تئوری تشکیل دولت کریمه جهانی» را به جهانیان ارائه داد و نکات مثبت و ارزنده آن را بیان نمود.
در مسجد، این پایگاه اعتقادی مسلمانان باید تبیین شود که حکومت واحد جهانی اسلامی، تحت رهبری افراد صالح و وارسته و شخصیت های برجسته دینی که معصوم از خطا و یا تالی تلو معصوم اند، ایجاد می شود. در واقع خدا و احکام اسلامی و قرآن، محور زندگی بشر قرار خواهد گرفت.
در مساجد، در کنار اقامه نماز باید افکار عمومی به این نکته جلب شود که توسعه در حکومت جهانی امام مهدی بر محوری های اخلاقی اجتماعی امنیتی استوار است و توسعه علمی، قسط و عدل از ویژگی های بارز حکومت جهانی حضرت مهدی است. علاوه بر آن در مساجد باید تبیین گردد که حکومت و دولت جهانی حضرت مهدی مشروعیت خود را از خدا دارد بر مبنای حاکمیت عقل است و از افراد فاسق و فاجر و کافر در آن حکومت خبری نیست و خواسته های بشر در هنگام حکومت جهانی حضرت مهدی الهی خواهد بود.
اگر بپذیریم که مساجد، محل فراهم آمدن «احباء الله» است و واژه مسجد غیر از معنای خاصی که دارد، مفهوم دیگری هم دارد و آنگاه با بینشی جهانی» در این عبارت حضرت امیرالمؤمنین علی دقت کنیم، به یافته های تازه ای در باب جهانی شدن خواهیم رسید آن حضرت فرمودند: الدنیا مَسْجِدُ أَحِبَّاءِ اَللَّهِ؛ «دنیا مسجد دوستان خداست». (1)
روشن تر از ادیان دیگر در دین اسلام این خاصیت دیده می شود که مسجد مسلمانان و خانه پیامبر صلی الله علیه و آله در یک جا است و آنجا مبدأ رسالت و تبلیغ، مرکز فرماندهی، محل قضاوت و سیاست و میعادگاه تجمع و تصمیمات است. چنان که در قرآن خداوند می فرماید: فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللّهُ... والابصار (2)و این سنت در زمان خلفای راشدین و حکومت امیرالمؤمنین علی نیز ادامه دارد طبیعی است که چنین باشد؛ زیرا که اسلام دین جامع دنیا و آخرت است و دین از سیاست و از اجتماع تفکیک پذیر نیست دنیا و دین در این مکتب در هم ادغام شده اند.
در حکومت خلفای اموی و عباسی و از آن به بعد در کلیه کشورهای اسلامی، حق اصیل مسجد، تغییر یافت و دخالت و حاکمیت آن بر اجتماع کم شد؛ ولی ارتباط دو جانبه باقی ماند و تبعیت از حکومت قوت گرفت. (3)اگر به ایران بعد از اسلام نظر بیندازیم می بینیم تاریخ مساجد و سرگذشت سلسله پادشاهی ایران به هم آمیخته است..... حتی نهضت های بزرگ ایرانیان از جمله قیام مشروطیت به قول کسروی که ارادتی به مذهب نداشت، از مسجد و منبر و محراب سرچشمه می گرفته است. (4)
در حکومت صفویه که اوج مرکزیت و قدرت و سلطنت در تاریخ بعد از اسلام در ایران است، مسجدسازی از لحاظ کمیت و کیفیت به نهایت خود می رسد در عصر قاجاریه هم با وجود این که از جهاتی انحطاط معماری و هنری و... را شاهد هستیم در عین حال تعداد مساجد و ابنیه اسلام زیاد دیده می شود. (1)در عصر پهلوی حکومت و سیاست عوض می شود و وضع مساجد نیز عوض می شود و رو به خاموشی و کساد می رود.
برای نام گذاری مساجد، در گذشته اسم سلاطین اعیان، امرا و عمّال دولت به کار می رفته است یا نام پیش نماز یا معمار بر روی مسجد گذاشته می شد؛ ولی امروز رفته رفته به جای آن ها، نام گذاری های معنوی و ایمانی به کار برده می شود. از این جهت که بانی معین و متعین نداشته است یا بنا با همکاری اجتماعی تأسیس شده است و یا از این جهت که خواسته اند، با توسل به نام ائمه جامعیت و خلوصی بیشتر به آن بدهند؛ (2)اما تحوّل تنها در اسم گذاری نیست؛ از نظر معماری و ساختمان تأثیر خاص فنی مهندسی و تکنیک های جدید را مشاهده می نماییم. سبک و سلیقه های جدید بروز می نماید و مساجد در جست وجوی پاکیزگی و پاکی و تسهیلات عملی برای تطبیق با خواسته های زندگی ماشینی به پیشرفت خود ادامه می دهند.
از نظر اداره مسجد نیز به جای موقوفه و متولی سابق تمایلی به سوی هیئت مدیره یا هیئت امنا و شورا دیده می شود؛ اما از نظر محتوا، در دوران اخیر، سعی می شد مسجد بیشتر محلی برای تعزیه داری محرم و وعظ و احیای ماه رمضان باشد؛ حتی مدرسه و حجره که یکی از خصوصیات مساجد قدیم اسلامی است خالی می شده است؛ ولی هم اکنون به نقشه مساجد به تدریج کتابخانه و دفتر و سالن سخنرانی افزوده می شود؛ حتی برخی مساجد علاوه بر این ها، غیر از دفتر و کلاس درس قرآن قرائتخانه و ساختمان درمانگاه و زیر زمین های مخصوص تدارک و توزیع غذا نیز دارند و برخی مساجد حتی ادعای تشکیل یک مرکز اسلامی را دارند.
در گذشته چنین موارد که برشمردیم در مساجد تعبیه نشده بود؛ اما بر اثر پیشرفت و ماشینی شدن زندگی در مساجد امروزی نیز تغییراتی به وجود آمد و خدمات و ظرفیت های خدمت رسانی آن به شکل تازه ای رونق یافت.
مسئله ای که پیش می آید این است که آیا این تحولات و تطوّرات در جهت خواسته های اسلام است یا حساب جداگانه ای دارد یا نقض غرض و عامل تضعیف اسلام است؟ گمان می کنیم که پاسخ آن را بهتر است
در سنّت پیشوایان اسلام و در خود قرآن جست وجو کنیم اولین مسجد که به دست پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله بنا شد، یک چهار دیواری بود و بس با فرش طبیعی از ریگ بیابان بنا شده بود جُعِلَتْ لى الْأَرْضُ مَسْجِدًا وَ طَهُوراً؛ زمین برای من محل سجده و طهارت قرار داده شد». (1)بعدها برای این که آفتاب داغ عربستان، نمازگزاران را به سختی نیندازد، اجازه داده شد یک پوشش حصیری با لیف خرما بالای سرشان بیندازند. شاید یک ایوان یا صفه نیز که محل همواری بود تعبیه کردند. از منبر و محراب هم مختصری وجود داشت. این ها همه نشان آن بود که مسجد نباید تفصیل و تزیین داشته باشد؛ (2)فقط سایبانی داشته باشد. خوشبختانه امروز، نمونه مسجد مورد نظر اسلام باقی است آن هم مسجد خیف است.
سؤال ما این است که چطور چنین وضعیتی به وجود آمد و مساجد تزیین شده و باشکوه شدند؟ باید گفت که به طور مسلّم جواب این سؤال، تأثیر و تحوّل بشری است. بشر، کارش قیاس به نفس و خودبینی است و در مرحله اول سعی دارد هر چیز را در استخدام و استثمار خود در آورد و در مرحله دوم، هر چیزی را به رنگ خود و سود خود در آورد. در تاریخ سیر تحول مساجد، سه دسته از عوامل زیر تأثیر داشتند و این همان نقش اجتماعی مساجد است.
1- خود مردم و مؤمنان پیشنهاد دادند و همه آن ها حسن نیت و قصد ثواب داشتند. چون خدا از همه برتر است و بهترین چیزها باید نثار نام او شود پس به قیاس خانه های خودمان و بزرگان دنیا، خانه خدا و اولیای خدا باید از هر مکانی زیباتر و باشکوه تر باشد؛ از این جا نهضت تعظیم و تزیین مساجد سرچشمه گرفت.
2- زورمندان و سلاطین چون خود را جدای از مردم می دیدند و نمی خواستند به طور دائم به همین سبک زندگی کنند و از طرف دیگر می دیدند که مردم به دین خدا اتکا و احترام دارند، مسجد را به عنوان یک زمینه تفاهم بین خود و مردم یافتند آن ها تصوّرشان این بود که با تجلیل و عمارت مسجد می توانند خود را در دل مردم جای دهند و با نقش ظل الهی به یک نوع تحکیم قدرت و ضمانت بقا دست یابند. البته، این کار همیشه از روی سوء نیت و به قصد استفاده از عقاید و عواطف مردم نبود و شاید در مواردی تمایل به توبه به درگاه خدا، برای جبران گناهان و کفاره ظلم ها آن ها را به طرف عمارت مسجد و زیارتگاه می کشانده است. در هر حال، مسجد یا معابد عامل پیوندی برای پادشاهان و حکام با مردم و با خدا گشت. این کیفیت یا حقیقت آن قدر سابقه دار و ریشه دار است که در زمان خود پیامبر اسلام صلی الله علیه و اله همزمان با مسجد او مشاهده می شود؛ مسجدی که قرآن نامش را مسجد ضرار می گذارد خود را در میان جامعه اسلامی نشان می دهد.
3- متولیان معابد و مساجد، یعنی کهنه و روحانیان که خواهان امتیازی برای خود در برابر دولت و ملت بودند نیز از جمله این عوامل به حساب می آیند. بنابراین، نتیجه سه عامل فوق باعث شد که مسجد به مکانی زیبا، مجلل، مقدس، وسیع و رفیع تبدیل گردد و محل تفاهم عناصر سه گانه ای چون سلطنت، روحانیت و مردم شود.
اگر مسجد به این ترتیب به صورت محیط تفاهم سه جانبه در آمد به این دلیل بود که میدان برخورد بین شیطان و خدا نیز بود. به عبارت دیگر، مسجد محل تضاد میان روح بشری حیوانی با روح انسانی الهی است؛ بشری که می خواهد هر چیزی را به رنگ خود و به سود خود در آورد و خدایی که می خواهد دنیا و انسان ها به رنگ او درآیند. (1)
اکنون ببینیم که قرآن سنت شرط اصالت مسجد و اساس آن را در داشتن چه چیزی می دانند؟ قرآن پایه و اساس را در داشتن تقوا و طهارت بیان می کند. (2)قرآن به سازنده و نیت سازنده توجه دارد و آن هایی را که مسجد را به قصد اختلاف و آزار پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و مردم بنا نهاده اند منع می نماید. (3)به گفته مولوی
ما درون را بنگریم و حال را *** نی درون را بنگریم و قال را
پس خدا با محتوا و اثر کاری دارد و بشر با ظاهر و زرق و برق مسجد سرو کار دارد. قرآن و پیغمبر اسلام صلی الله علیه و آله نه تنها مسجد را مثل کلیسا برای تاج گذاری پادشاهان جایی برای فریبکاری و زیانکاری دنیاداران دنیا پرست نمی داند بلکه عنایت خاصی نسبت به توده اجتماع داشته اند و از ابتدا مسجد، متعلق به عموم بوده است. (4)
در واقع آن چه بررسی های تاریخی به ما نشان می دهد گویای این است که مسجد در چندین قرن یعنی از قرن اول تا قرن چهارم و پنجم مرکز عبادی و سیاسی بوده است مسجدهای مهمی چون: «مسجد مطرزی، مسجد قدیم و مسجد، عقیل سده چهارم هجری در نیشابور»، «جامع قرطبه (170ه-.ق)»، «جامع اعظم قیروان در سده پنجم»، جامع اصفهان در سده پنجم ه-.ق»، «جامع حلب در سده پنجم»، در کنار
مناسک عبادی سیاسی محل تعلیم و تربیت نیز بوده اند». (1)
در زمان پیامبر گرامی صلی الله علیه و آله مسجد، علاوه بر وظیفه مرکزیت مذهبی محلی برای امور سیاسی نیز بود. در اسلام مسائل سیاسی منفک از مسائل مذهبی نیستند. سیاست و مذهب چنان یگانه اند که احکام اسلامی شامل عبادات، معاملات و تمام اعمال فردی و اجتماعی می شود. علاوه بر این، مساجد به عنوان محلی برای قضاوت و دادخواهی و بحث های عمومی و استراحت مسافران و بینوایان نیز مورد استفاده قرار می گرفت. (2)حاکمان اسلامی برای جلب نظر اندیشه ها و تضارب آراء در مساجد، کتابخانه هم تأسیس می کردند و یک آرامش فکری برای بررسی های علمی و تحقیقی فراهم می کردند. از جمله می توان به «مكتبة الزهرا» در قرطبه اسپانیا اشاره کرد. اولین و شاید مشهورترین کتابخانه در مکتبة الزهرا» در قرطبه اسپانیا قرار داشت که به وسیله «حکم»، خلیفه اموی خلافت از 366- 350ه-. ق / 976–961) تأسیس یافته بود. حکم که به نام المستنصر معروف بود دانشمندترین و دانش دوست ترین حاکم در تاریخ اسلام بود». (3)
مساجد در گذر زمان، یعنی از صدر اسلام تا کنون مکان خاکساری و محل انس با معبود بوده است که مؤمنان در شبانه روز چند بار به مسجد رفته، اعمال عبادی شان را به انجام می رسانند. افزون بر آن، هفته ای یک بار در مساجد جامع و مصلیها تجمع نموده مسائل روز در مقوله های سیاسی، اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی، نظامی و به ویژه توطئه های دشمنان را از زبان و بیان خطبا و وعاظ می شنوند. در حقیقت، تأثیرات محتوای خطبه ها در بیداری و سازندگی مردم قابل ستایش است. بزرگان دین همواره به مردم، به ویژه به مسئولان و نخبگان سیاسی و اجتماعی جایگاه و اهمیت نماز جمعه و جماعت و عمق تأثیر گذاری مطالب دارای محتوای سالم را گوشزد نموده اند.
بیدارگر عصر ما امام خمینی رحمه الله علیه در این خصوص توصیه و سفارش های مهم و ارزنده ای به مسلمانان کرده است که در این جا به ذکر برخی سخنان ایشان اکتفا می نماییم.
همواره مساجد سنگری برای رویاروی با دشمنان بیرونی نیز بوده است؛ چنان که امام خمینی قدس سره خصوص مقابله با دشمنان می فرماید مبارزه با علم و فرهنگ با شدت هر چه بیشتر ادامه دارد و می خواهند
ملت بدبخت را به دستور استعمارگران عقب مانده نگه دارند؛ با ادعای اسلام و تظاهر به مسلمانی، کمر به نابودی اسلام بسته و احکام مقدسه قرآن را یکی پس از دیگری محو و نابود می کنند. علمای اعلام و محصلان علوم اسلامی در تحت فشار عمّال استعمار دست و پا می زنند مدارس علوم دینیه، مساجد و محافل اسلامی را می خواهند قبضه کنند و این برنامه را مقداری عملی کرده اند. (1)
در بیان دیگرش چنین می گوید دفاع از حق و اسلام از بزرگترین عبادات است. بگذار عبادت گاه های ما را در این شهر مبارک ماه رمضان 1389 ه-.ق مطابق با مرداد 1357 ه ش به خون بکشند و ببینید که مسلمانان با عبادت بزرگ تر ماه شریف را می گذارنند... مأموران شاه به مسجد ریخته و به قتل و جرح مردم بی دفاع پرداخته اند و مسجد را به آتش کشیده اند. (2)
سرانجام به آن نتیجه رسیدند که مسجد و محراب و دانشگاه را باید به یک وضعی درست کرد که نتیجه نداشته باشد؛ یعنی آن نتیجه ای که از مسجد و محراب و منبر و از دانشگاه باید حاصل بشود خنثی کنند. (3)
در اندیشه دینی ما به محتوای مطالبی که برای عاشقان دین بیان می گردد، توجه جدی شده است و بزرگان دینی در این مورد همواره سفارش می کنند. درباره محتوای نماز جمعه و آشنایی مردم با نیازها و وظیفه خطیرشان یکی از رهبران عصر ما می گوید: باید سعی شود خطبه ها پر محتوا باشد. در خطبه ها هم باید امر به تقوا و این گونه مسائل رعایت شود و هم مردم را به وحدت و حضور در صحنه دعوت نمایند. (4)
نماز جمعه یک اجتماع سیاسی است در عین حال که عبادت است؛ در خطبه نماز جمعه باید مسائل سیاسی روز طرح بشود؛ گرفتاری های مسلمانان طرح بشود. (5)
ضمن انجام این فریضه مردم را در خطبه های نماز به وظایف مهم و خطیری که دارند، آشنا سازید و از توطئه دشمنان اسلام و مملکت آگاه کنید و به اتحاد و وحدت کلمه دعوت نمایید. (6)
در هفته یک اجتماع بزرگ از همه در یک محل و نماز جمعه که مشتمل بر دو خطبه است که در آن خطبتین باید مسائل روز احتیاجات کشور احتیاجات منطقه و جهات سیاسی، جهات اجتماعی، جهات
اقتصادی طرح بشود و مردم مطلع بشوند بر این مسائل. (1)
نماز جمعه که نمایشی از قدرت سیاسی و اجتماعی اسلام است باید هر چه شکوهمندتر و پر محتواتر اقامه شود. ملّت ما گمان نکنند که نماز جمعه یک نماز عادی است. (2)
در خطبه نماز جمعه مقدّرات مملکت باید بیان شود؛ مسائل سیاسی که در مملکت باید جریان پیدا کند، مسائل اجتماعی که در مملکت باید جریان پیدا کند، گرفتاری های مسلمان ها اختلافات مسلمان ها در آن خطبه ها باید طرح بشود و رفع بشود. (3)
امام خمینی رحمه الله علیه درباره اثرات نماز جمعه و جماعت خطاب به جوامع مسلمانان می فرماید: هر روز اجتماعات در تمام مساجد کشورهای اسلامی از شهرستان ها گرفته است تا دهات و قراء و قصبات، روزی چند مرتبه اجتماع برای جماعت و برای این که مسلمانان در هر،بلدی در هر قضیه ای از احوال خودشان مطلع بشوند، از احوال مستضعفان اطلاع پیدا کنند. (4)
اجتماع کنید و نمازهای جمعه را باشکوه بجا بیاورید و نمازهای غیر جمعه را هم؛ که شیطان ها از نماز می ترسند از مسجد می ترسند. (5)
در صدر اسلام، هم نماز جمعه و مساجد چنین وضعی داشتند که اجتماعات وسیله ای بودند برای رفع گرفتاری های مسلمانان و تصمیم گیری در مقابله با دشمنان اسلام و شما اگر خطبه های آن زمان را مطالعه کنید می بینید که چقدر آن ها پر محتوا بودند. (6)
در صدر اسلام، مسائل سیاسی در مسجد به وسیله آن هایی که امام جمعه بودند، حل و فصل می شد و نقشه های جنگ در آن جا کشیده می شد. (7)
مسجد مسلمانان در زمان رسول خدا صلی الله علیه و آله و در زمان خلفایی که بودند... مرکز سیاست اسلام بوده است. در روز جمعه با خطبه جمعه مطالب سیاسی مطالب مربوط به جنگ ها مربوط به سیاست مدن، این ها همه در
مسجد درست می شده است. شالوده اش در مسجد ریخته می شده است در زمان رسول خدا صلی الله علیه و آله و در زمان دیگران و در زمان حضرت امیر علیه السلام. (1)
در واقع، دیدگاه امام خمینی رحمه الله علیه درباره کار کرد مساجد این است که باید مساجد ما همانند زمان پیامبر گرامی، کارکرد چند منظوره برای حل و فصل بسیاری از مسائل اجتماعی و سیاسی، اقتصادی مسلمانان باشد؛ اما مسجد، تنها محل تجمع پیرزنان و پیرمردان نباشد؛ چون اگر چنین شود در حقیقت، خواسته دشمنان اسلام را پیاده کرده ایم.
از مطالب یادشده، نتیجه می گیریم که مسجد در تاریخ اسلام نقش مؤثری در رساندن پیام الهی به مؤمنان و باروری استعدادهای متعالی آنان داشته و به عنوان یکی از قوی ترین وسیله ارتباط جمعی، دارای آثار بس مقدسی است؛ چنان که مساجد،امروزی چنین نقشی را دارا.است،مساجد، همواره بستری مناسب برای تعامل و تفاهم فکری و نیز در مقابل تضاد فکری میان حاکمان و مردم بوده است. از نیمه قرن سوم تا قرن چهارم ما شاهد ضعف عبّاسیان و به قدرت رسیدن خاندان های آل بویه فاطمیان، اخشیدیان، اندلس غزنویان و سلجوقیان هستیم که مساجد در این دوران یکی از پایگاه های تبلیغاتی برای تغییر افکار عمومی رعایای آن ها محسوب می شد. حاکمان از مساجد به عنوان مظهر و نماد سیاسیشان استفاده می کردند و در راستای آن هدف به تأسیس یا تعمیر مساجد می پرداختند خاندان های فوق به خاطر دنباله روی و عقب نماندن از حکم ای سلف، با جدیت تلاش می کردند تا مساجد را باشکوه بسازند و بعد از آن به احیاء و ترویج علم و دانش و نمایش اقتدار اجتماعی، سیاسی و فرهنگی بپردازند و اظهار وجود نمایند. به عنوان مثال در دوره عبدالرحمن ناصر مساجد شهر در اندلس به سه هزار رسیده بود و نیز «جوهر سیسیلی»، فرمانده فاطمیان شهر قاهره و مساجد جامع الازهر را بنا کرد و آل بویه بعد از فتح بغداد به مساجد و قبور ائمه با توجه کرده و سرمایه های زیادی را به تعمیر و ساخت و ساز آن اختصاص داده بودند. همچنین بعد از به قدرت رسیدن سلجوقیان این روند رو به کاهش نهاد در واقع کار کرد مساجد نیز در ابعاد گوناگون، به ویژه کارکرد آموزشی آن از این زمان به بعد بیشتر کم رنگ شد و نظام الملک به جای آن به تأسیس نظامیه ها روی آورد.
غزنویان به ویژه سلطان محمود غزنوی با فتح هندوستان مساجد را جایگزین معابد و بتکده ها نموده، علما را برای آموزش احکام اسلام به آن جا فرستاد و در غزنه به تأسیس مساجد و کتابخانه بزرگ دست زند
1) صحیفه نور، ج11، ص120.
و فراگیری علم و دانش را رونق بخشید.
آل بویه به دلیل اعتقاد به مذهب شیعه به مشاهد مشرّفه و مرقدهای مطهر اهل بیت بسیار توجه می کردند و در تعمیر و بزرگداشت این اماکن تلاش فراوانی می کردند از این رو، بزرگان و علمای تشیع به آنان و اقداماتشان توجه خاصی داشتند علمای بزرگی چون شیخ مفید سیّد مرتضی و سید رضی در زمان دولت آل بویه حضور داشتند. بنابراین در این زمان تشیع از رشد اجتماعی، فرهنگی و سیاسی بالایی برخوردار بودند.
آل بویه به محض دست یافتن به بغداد در صدد توسعه مذهب زیدیه بودند و معتقد بودند که خلفای عباسی خلافت را از مستحقان اصلی اش غصب کرده اند. بر اساس این باور، با یک بازی پیچیده سیاسی، در سال 334 هجری مستکفی بالله خلیفه عبّاسی را به خلع کردند و به زندان انداختند و پسرش را روی کار آوردند. بنابراین نخستین جلوه های عدم اعتقاد به خلفای عباسی را با برکناری خلیفه نشان دادند. از دیگر عضدالدوله از جمله سلاطین بود که در فرو نشاندن آتش اختلاف مذهبی مجدانه تلاش کرد و شهر بغداد را آباد ساخت و مساجد و بازارها را ترمیم کرد.
همچنین عباسیان به ویژه به وسیله قدرت سلجوقیان خواستند طریق جماعت اهل سنت را در مقابل فرقه های شیعه، به ویژه فاطمیان اسماعیلیه تقویت کنند تأسیس نظامیه در قرن پنجم هجری را باید یکی از مظاهر اختلاف های مذهبی شیعه و سنّی دانست.
از طرفی سبکتکین بعد از مرگ پدر که در غزنین از طرف سلسله سامانیان حکومت آنجا را داشت به سال 352 به جای او نشست و از منصور اوّل اطاعت نکرد. پس از درگذشت سبکتکین، پسر او سلطان محمود غزنوی (998-1030) روی کار آمد محمود پس از 17 بار لشکر کشی به هندوستان، قسمت شمال غربی آن سرزمین را به تصرفات خود ملحق کرد حقیقت امر این است که سلطان محمود و بسیای از حاکمان سلسله عزنویان بنا به شواهد متعدّد تاریخی، افزون بر داشتن نقش مثبت در جهت توسعه اسلام در شبه قاره هندوستان با ساختن مساجد و فرستادن علما برای تبلیغ و نشر احکام و معارف دینی و علوم اسلامی، تلاش های شایسته ای داشته اند. در واقع اسلام را محمود غزنوی به هندوستان برد و بت پرستان آن دیار را مطیع اسلام نمود و با ساختن مساجد به جای بت ها، ندای توحید را در آن سرزمین طنین انداز نمود؛ این حقیقتی است که خیلی از خاورشناسان و تاریخ نگاران به آن اقرار دارند.
حقیقت این است که روابط میان حاکمان و مردم در دوران خلفای عباسی ضعیف بوده است و از مساجد فقط برای تحکیم اقتدار حاکمیت خویش استفاده سیاسی می کردند. از جانب دیگر، امرای آل بویه نیز
اصول و استراتژی شان را در مساجد به اطلاع مردم می رساندند و برخی از خط مشی ها و شعارهایشان را به دیوارهای مساجد نقش می کردند. از این رو، روابط حاکمان آل بویه با مردم حسنه و رضایت بخش بوده است.
به عنوان نمونه برای نشان دادن کارآیی سیاسی مساجد در قرن چهار و پنج برخی نکات را اشاره می نماییم در مساجد حکومت اغلبی شمال آفریقا و سیسیل بانگ اعلام به حکومت نشستن حکمران جدید طنین انداز شد. در آن روز که مصر را فتح نمودند پایگاهشان را در کنار مسجد قرار دادند و در اولین خطبه
سیاسی - عبادی جمعه، خلافت معز برای مردم مصر بیان می شود و از او و اقتدار و شوکتش برای تحکیم قدرت سیاسی و دینی شان تجلیل می شود و نیز با تمام توان و همت،بلند در شمال، مسجد ابن طولون شهر قاهره و مسجد الازهر را می سازد. در واقع مهمترین شاخصه مسجد در اسلام پیوند سیاست و دیانت است.
همچنین در عصر عبدالرحمن ناصر افزون بر ساخت مساجدی جدید مساجد مهجور نیز گشوده و فعال شد و مردم به تعمیر مساجد و اقامه نماز در این مساجد روی آوردند. امیر عبدالرحمن سوم با ایجاد وحدت ملی و ارتباط تنگاتنگ با قشرهای گوناگون جامعه در اندلس، بزرگترین پیروزی و بقای مسلمانان در قاره اروپا محسوب می شود و نامش در ردیف قهرمانان اسلام در اروپا ثبت شد.
در واقع در پی پاسخ به این پرسش بودیم اساسی ترین کارکرد راهبردی در جهت رونق بخشی مساجد در قرن چهار و پنج چه بوده و اهمیت آن نسبت به زمان فعلی چیست؟ اکنون به این نتیجه رسیدیم که مسجد در تاریخ اسلام نقش مؤثری در رساندن پیام الهی به مؤمنان و باروری استعدادهای متعالی آنان داشته و به عنوان یکی از قوی ترین وسیله ارتباط جمعی، دارای آثار بس مقدس است؛ چنان که مساجد امروزی همچون نقشی را دارا است.
قرآن کریم از مسجد، دو تصویر با دو نوع کارکرد متفاوت ارائه داده است ابتدا تصویری از جبهه ایمان و جایگاه و کارکردهای آن و سپس ترسیم تابلویی از جبهه کفر با کارکردهای ویژه خود، ارائه داده است. دولتها برای رسیدن به اهداف خود از مسجد با روش های گوناگون در طول تاریخ بهره برده اند؛ مردم نیز با استفاده از مساجد خواسته ها فریادها و انتقادهایشان را از طریق آن اعلام و پیگیری می کردند.
از این رو، یکی از کارهای مثبت خلفای فاطمی، توجه جدی شان به رونق بخشی مساجد در ابعاد گوناگون بوده است. آشکار است که خلفای فاطمی اکثر عایدات خود را صرف مسجد می کردند و آن را جزو افتخاراتشان می دانستند. جوهر غلام المعز خلیفه فاطمی دعوت برای خاندان علوی را آغاز نمود. وقتی از ساختن شهر قاهره فراغت یافت دستور داد که دیگر به نام عبّاسیان خطبه نخوانند و در عوض، خواندن خطبه را به نام المعز فاطمی مرسوم نمود بر همین اساس هدف فاطمیان در ساختن مسجد، هم عبادت بود
و هم فعالیت های سیاسی، اقتصادی و اجتماعی.
در آن زمان از روش های گوناگون، با محوریت مساجد در جهت آگاهی مردم و نشر معارف الهی و رونق علم و دانش بهره می گرفتند از جمله سلاطین حنفی مذهب سلجوق با زخم شمشیر، کشتار مخالفان و خوار کردن مذاهب دیگر، سیاست های مذهبی خود را جامه عمل می پوشاندند.
از پژوهش های تاریخی چنین به دست می آید که سلسله سلجوقیان در راهبردشان، در مقابل دشمنانشان از مساجد برای تقویت روحیه خود و لشکریان بهره می بردند تاریخ دعا و مناجات الب ارسلان را برای پیروزی بر دشمن، ذکر می نماید.
خلفای فاطمی و عبّاسی، سلاطین آل بویه، امویان اندلس سلجوقیان و غزنویان از مساجد، استفاده های سیاسی، علمی و آموزشی، اجتماعی و... کردند. آن ها با ساختن مساجد باشکوه یا تعمیر آن ها، محلی برای تجمع اندیشمندان به منظور تدریس علوم و مناظرات فراهم کردند و به شوکت و اقتدارشان افزودند.
در دوران انقلاب اسلامی ایران نیز، پس از پیروزی بر اساس محورهای اعتقادی و عبادی، پررنگ ترین، فعال ترین و بارزترین بخش کارکردهای مساجد در محور سیاست بوده است. از جمله: عملکردهای سیاسی ائمه جماعات مساجد و علما پس از 15 خرداد ارسال تلگرامهایی که به محضر رهبری انقلاب و.... غیر از تهران در دیگر شهرستان ها نیز به مناسبت های مختلف اجتماعات سیاسی در مساجد برگزار و باعث تحریک مردم به مبارزه با رژیم و آگاهی آن ها از وضع اجتماعی می شد مسجد هرچند یک واحد اجتماعی کوچک، ولی نماد یک جامعه اسلامی و نمونه عینی حاکمیت ارزش های اسلامی است. از آن جا که مساجد در خط دهی و هدایت سیاسی، فرهنگی و اجتماعی نقش غیرقابل انکاری دارند؛ مساجد باید بتوانند با رویکرد و رهیافتی جدید و به طور هدفمند نمازگزاران را با وضعیت کنونی جهان و روند جهانی شدن و معایب آن آشنا کنند.
و مسجدی ها باید بیش از هر زمان دیگر در جهان کنونی به حکومت جهانی و «دولت کریمه» بیندیشند.
مسجد، همواره در کنار کارکرد عبادی و معنوی خود کانون اثر گذار و تعیین کننده سیاسی، فرهنگی اجتماعی در جامعه و کشورهای مسلمان و حتی در بین سایر ملیت ها نیز بوده است. در مساجد، در کنار اقامه نماز باید افکار عمومی به این نکته جلب شود که توسعه در حکومت جهانی امام مهدی بر محوری های اخلاقی، اجتماعی امنیتی استوار است و توسعه علمی قسط و عدل از ویژگی های بارز حکومت جهانی حضرت مهدی علیه السلام است.
قرآن کریم
نهج البلاغه
شریف پور، رضا، مسجد و انقلاب اسلامی، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، 1380ه-.ش.
آندره میکل، اسلام و تمدن اسلامی با همکاری هانری لوران، ترجمه: دکتر حین فروغی، تهران، انتشارات سمت، 1381ه-.ش.
ویل دورانت، تاریخ، تمدن، گروه مترجمان، تهران، انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی، 1371ه.ش.
لوبون، گوستاو، تاریخ تمدن اسلام و عرب، مترجم: سیّد محمد تقی فخرد ایی گیلانی، تهران، دنیای کتاب، چاپ دوم.
مودودی ابوالاعلی، تمدن اسلام و غرب مترجم ابراهیم امینی تهران، کانون انتشارات چاپ چهارم، بی تا.
6 سیف،آزاد عبد الرحمن، تاریخ خلفای فاطمی تهران دنیای کتاب چاپ دوم، 1368ه-. ش.
مگی، دکتر محمدکاظم تمدن اسلامی در عصر عباسیان مترجم دکتر محمد سپهری، تهران، انتشارات سمت، چاپ اول، 1383ه-.ش.
ابراهیم حسن، دکتر حسنف، تاریخ سیاسی اسلام مترجم ابوالقاسم پاینده، تهران، سازمان انتشارات جاوید، چاپ دهم، 1380ه-.ش.
حلیمی، کمال الدین، دولت سلجوقیان، مترجم: عبدالله ناصری طاهری و همگان، مؤسسه پژوهشی حوزه و دانشگاه، 1383ه-.ش.
راوندی، قطب الدين، راحة الصدور وآية السرور، انتشارات اعلمی، بی تا.
شاه ابن محموده، «میرخوانده»، محمد بن خاونده، تاریخ روضة الصفافی سیرۃ الانبیاء والملوک والخلفاء، تصحيح جمشید کیان فر، تهران، انتشارات اساطیر، چاپ دوم
سازمان عقیدتی و سیاسی جمهوری اسلامی ایران گزارش زمستان 1357ه-.ش.
القرطبی، عريب بن سعد، صلة تاريخ الطبري، بيروت، منشورات مؤسسة الاعلمى.
متز، آدام، الحضارة الاسلامية في القرن الرابع الهجرى أو عصر النهضة في الاسلام، ترجمه: محمد ابوریده و رفعت البداوی بیروت، دارالکتاب،العربی چاپ چهارم، 1387ه-.ق/ 1967م.
موسوی الخمینی، سید روح الله، صحیفه نور، مؤسسه چاپ و نشر آثار حضرت امام خمینی رحمه الله علیه.
الهی، محمد علی، روز قهرمانان تهران اداره عقیدتی سیاسی ارتش جمهوری اسلامی ایران بی تا.
نعنی عبدالمجید، دولت امویان در اندلس مترجم محمد سپهری، قم، پژوهشکده حوزه و دانشگاه، 1380ه-. ش.
تقدسی،نیا خسرو، مسجد در آیینه قرآن و روایات،قم، انتشارات ائمه، 1357ه-.ش.
الگاری، حامد، دین و دولت در ایران ترجمه ابوالقاسم سری، تهران، انتشارات طوس، 1365ه-. ش.
صابی، ابوالحسن هلال بن محسن، رسوم دارالخلافه، تصحیح و حواشی: میخائیل تمواد، ترجمه: محمدرضا شفیعی کدکنی، تهران، انتشارات بنیاد فرهنگ ایران، 1346 ه-.ش.
بخاری، محمد بن اسماعیل صحیح بخاری، بیروت، دارالفکر.
فهیمی، علی اصغر آل بویه و اوضاع زمان ایشان تهران، انتشارات صبا، 1357 ه-.ش.
مسکویه، احمد بن محمد تجارب الامم و تعاقب الهمم، مترجم: ابوالقاسم امامی، تهران، انتشارات سروش، 1379ه-.ش.
ابن ابی العبری، مختصر تاریخ الدول، مترجم: عبدالمحمد آیتی، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، 1377ه-. ش.
جوینی، علاالدین عطاملک، تاریخ جهانگشای جوینی، تصحیح: محمد قزوینی، تهران، دنیای کتاب، 1385ه.ش.
صابی، ابواسحاق ابراهيم بن هلال، التاجی اخبار الدوله الدیلمیه (در اخبار ائمه زیدیه فی طبرستان و دیلمان و جیلان)، ویلفرد ماديلونغ، بيروت، المعهد الألماني للأبحاث الشرقيه، 1973م.
ایگنا سیو اولاگوئه، هفت قرن فراز و نشیب تمدن اسلامی در اسپانیا مترجم: ناصر موفقیان شباویز، چاپ اول، 1365 ه-.ش.
ولایتی، دکتر علی اکبر فرهنگ و تمدن اسلامی، قم، دفتر نشر معارف، چاپ اول، 1383ه-.ش.
پرویز، عبّاس، تاریخ دیالمه و غزنویان، ناشر: علی اکبر علمی، چاپ دوم، 1363ه-.ش.
فروغ، مسجد، ج 5، مجموعه سخنرانی ها و مقالات برگزیده چهارمین همایش بین المللی هفته مساجد، تهران، انتشارات ثقلین، 1386ه-. ش.
بوازار، مارسل اسلام و جهان امروز مترجم مسعود محمدی، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، چاپ اول، 1369ه-.ش.
صالح، مهندس مهدی نقش متقابل مسجد و اجتماع، بی تا، بی جا.
السباعی، محمد مکی نقش کتابخانه های مساجد در فرهنگ و تمدن اسلامی، ترجمه: علی
شکویی، تهران، سازمان مدارک فرهنگ انقلاب اسلامی، 1373ه-.ش.
امام در سنگر نماز، تهران، ناشر ستاد اقامه نماز، چاپ هفتم، 1378 ه-.ش.
صمدى المنادى محمد الوزراء في العصر الفاطمى، دایرة المعارف، قاهره.
طاهری، عبدالله ناصر، فاطمیان در مصر،قم پژوهشکده حوزه و دانشگاه، چاپ اول، 1379ه-. ش.
کاشفی، محمدرضا تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی انتشارات مرکز جهانی علوم اسلامی، 1384ه-. ش.
قربانی، زین العابدین، تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی، نشر فرهنگ اسلامی، بی تا.
نوشتار حاضر به منظور تبیین یکی از کارکردهای فرهنگی مساجد یعنی نقش مساجد در مبارزه با تهاجم فرهنگی تدوین یافته و نگارنده در دو فصل به تبیین موضوع پرداخته است. در فصل اول، مفاهیم و کلیات که شامل مفهوم فرهنگ و تهاجم فرهنگی پیشینه تهاجم فرهنگی مهمترین ابزارهای تهاجم فرهنگی و اهداف دشمن در تهاجم فرهنگی مورد بحث قرار گرفته و در فصل دوم نقش مساجد در انجام فعالیت های دینی و اعتقادی و همچنین خنثی سازی توطئه های دشمنان جنبه های گوناگون مبارزه مساجد با تهاجم فرهنگی مورد بررسی قرار گرفته است. در طی روند بحث در این نوشتار شش نقش مبارزاتی مساجد در مقابله تهاجم مورد بررسی و تبیین قرار گرفت که عبارت اند از: 1. روشنگری متولیان فرهنگی مساجد نسبت به جریان تهاجم فرهنگی؛ 2 تقویت روحیه تعبّد و ارتباط مستحکم با معبود؛ 3. شناخت فرهنگ خودی؛ 4. گسترش فرهنگ امر به معروف و نهی از منکر در جامعه؛ 5. تشکیل جلسات مذهبی در مساجد؛ 6. بیان عواقب شوم انحطاط فرهنگی توسط متولیان فرهنگی مساجد.
واژگان کلیدی
فرهنگ، تهاجم فرهنگی، پیشینه تهاجم فرهنگی ابزارهای تهاجم فرهنگی اهداف دشمن در تهاجم فرهنگی، روشنگری متولیان فرهنگی مساجد تقویت روحیه تعبّد امر به معروف و نهی از منکر، شناخت فرهنگ خودی جلسات مذهبی عواقب شوم انحطاط فرهنگی.
با مطالعه ای گذرا در تاریخ پر بار اسلام به روشنی در می یابیم که شریعت اسلام و مسلمانان، هیچ گاه از هجوم و تبلیغات سوء کفّار و دشمنان اسلام به دور نبوده است؛ بلکه دشمنان با راه های مختلفی در صدد براندازی اسلام بودند و هنوز هم این شیوه ادامه دارد.
امروز، استعمارگران، اعم از سوسیالیسم و کاپیتالیسم برای غارت یک کشور به چهار رکن حسّاس آن حمله ور می شوند:
نیروی نظامی از نظر تسلیحات جنگی نظام دفاعی کشور را به خود وابسته می کنند یا جاسوسان خود را در مراکز حسّاس آن می گمارند و برای خود نوکرانی نیز در داخل ارتش خریداری می نمایند.
سیاست امروز مشاهده می گردد که بیشتر تصمیمات و روابط بین کشورها بر اساس خواست غرب است؛ اما توسط مهره ها و عروسک های بی اراده حاکم در آن کشورها اجرا می گردد.
اقتصاد: استعمارگران با انواع دسیسه ها اقتصاد کشورها را ورشکسته می کنند و آن ها را به بند وام و کمک های به اصطلاح بلا عوض می کشانند؛ سپس توسط عوامل نفوذی و مزدوران داخلی، دولت حاکم را از نظر اقتصادی تحت فشار قرار می دهند.
فرهنگ این هدف از مهمترین اهداف استعمارگران است. اگر استعماری توانست فرهنگ جامعه را از بین ببرد و فرهنگ خود را جایگزین آن کند در واقع کاری را کرده است که با انواع سلاح های مدرن عملی نبود و در حقیقت کل آن جامعه را سرباز خویش ساخته است. امروز تهاجم به فرهنگ، یکی از رایج ترین نوع تهاجم و راهی مطمئن و سریع برای دست یابی به اهداف استعمارگرانه است. استعمار می کوشد تا ملت ها را از محتوای فرهنگی تاریخی و ملی آن ها دور ساخته و تاریخ و مذهب و سنن ملی و مذهبی اش را مسخ و یا نفی نماید. با تغییر دادن فرهنگ یک جامعه بر اساس اندیشه بیگانه، بدون این که ردپایی از تمدن باقی مانده باشد و بدون نیاز به لشکر کشی کشور مهاجم به اهداف شوم خود می رسد. بنابراین، تهاجم فرهنگی را باید یک جنگ برای به تسخیر در آوردن درون انسانها دانست. هر چند این تسخیر گاهی آن قدر شدید می شود که در ظاهر هم نمود پیدا می کند.
دشمنان قسم خورده اسلام و انقلاب پس از جنگ تحمیلی هشت ساله و اعمال شدیدترین تحریم های اقتصادی و سیاسی راه دیگری را برای تهاجم به انقلاب در پیش گرفته اند و قصد دارند تا فرهنگ غنی انقلاب اسلامی را به سوی ارزش نماهای غربی بکشانند. گرچه در مبارزه با تهاجم فرهنگی دشمن همه ملت و نهادها و دستگاه ها و مراکز تأثیرگذار فرهنگی،
وظیفه دارند که در مقابله با دشمن از هیچ تلاشی دریغ نورزند، اما در این میان مساجد به عنوان مهمترین پایگاه تبلیغ و آموزش دینی وظیفه سنگین تری بر عهده دارند بدون تردید مسجد می تواند تعلقات معنوی و ارتباط نسل های مختلف را با دین برقرار نماید و ارتباط عمیق ائمه جماعات با افراد محل و اجرای برنامه های آموزشی و تربیتی مؤثرترین شیوه برای بالابردن سطح آموزش عمومی و تربیت دینی و مقابله با هجوم ویرانگر فرهنگ فاسد غرب است. در این نوشتار مختصر به نقش مساجد در مقابله با تهاجم فرهنگی اشاره می کنیم.
واژه «فرهنگ»، همچون سایر کلمات در ادبیات کشورها دارای معنی خاص خود است. فرهنگ، در ادبیات فارسی به معنای ادب، تربیت، دانش، علم، معرفت، مجموعه آداب و رسوم، مجموعه علوم و معارف و هنرهای یک قوم است. (1)فرهنگ واژه ای فارسی و مرکب از دو جزء «فَر» و «هنگ» است. «فر»، به معنای شکوه و عظمت است و اگر به عنوان پیشوند به کار رود به معنای جلو بالا پیش و بیرون است. «هنگ»، از ریشه اوستایی سنگ و به معنای کشیدن، سنگینی است. بنابراین، فرهنگ واژه ای مرکب و به معنای بیرون کشیدن بالا کشیدن برکشیدن است که در ادبیات فارسی به مفهوم لغوی خود به کار رفته است. (2)
«فرهنگ، مجموعه ای تام از خصوصیات معنوی مادّی، فکری و عاطفی است که جامعه یا گروه اجتماعی را متمایز می کند و نه تنها در بر گیرنده هنر و ادبیات،است بلکه شیوه های زندگی حقوق اساسی بشر نظام های ارزش سنّت ها و باورها را هم در بر می گیرد». (3)
فرهنگ، مقوله ای بسیار گسترده است از این نظر جامعه شناسان و مردم شناسان درباره تعریف جامع و کامل آن اتفاق نظر ندارند و هر یک تعریف خاصی از آن ارائه داده اند.
«الوین هاچ» در دائره المعارف علوم اجتماعی کوپر در تعریف فرهنگ می نویسد: «فرهنگ، عبارت است از شیوه زندگی یک قوم شامل الگوهای مرسوم تفکر و رفتار در بردارنده ارزش ها، اعتقادات، قوانین و احکام رفتار سازمان سیاسی، فعالیت اقتصادی و هر چیز دیگری که از طریق یادگیری، نه توارث زیستی، از نسلی
به نسل دیگر انتقال یافته است». (1)
همچنین ادوارد تیلور، مردم شناس انگلیسی فرهنگ را این گونه تعریف کرده است: فرهنگ، عبارت از مجموعه علوم، دانش ها، هنرها، افکار و عقاید، اخلاقیات، مقررات و قوانین آداب و رسوم و سایر آموخته ها و عاداتی است که انسان به عنوان عضوی از جامعه کسب می کند.
استاد محمّدتقی جعفری رحمه الله علیه فرهنگ را چنین تعریف می کنند فرهنگ عبارت است از کیفیت یا شیوه بایسته و یا شایسته برای آن دسته از فعالیت های حیات مادی و معنوی انسانها که مستند به طرز تعقل سلیم و احساسات تصعید شده آنان در حیات معقول تکاملی باشد». (2)
فرهنگ، عبارت است از مجموع اندیشه ها، معتقدات، آرمان ها، هنرها، شیوه تفکر، شعائر، رسوم و دیگر مظاهر زندگی یک ملت که ضامن سلامت فکر، توانایی تن آسایش جسم و روان و سرانجام ایجاد وحدت ملی می گردد.
تهاجم فرهنگی cultural Invasion»، مترادف اصطلاح امپریالیسم فرهنگی، خبری است. تهاجم فرهنگی، یعنی اعمال قدرت به منظور اشاعه ارزش های فرهنگی امپریالیسم در میان ملت های جهان سوم و تباه کردن فرهنگ این ملت هاست.
واژه تهاجم فرهنگی یا نبرد فرهنگی عبارت است از تلاش برنامه ریزی شده حرکتی مرموزانه و سازمان یافته یک گروه یا یک جامعه برای تحمیل باورها، ارزش ها و اعتقادات خویش بر سایر گروه ها و جامعه ها، با استفاده از شیوه ها ابزارها و امکانات گوناگون و متنوّع. (3)
تهاجم فرهنگی پدیده ای تازه تولد یافته نیست که در قرن بیستم به منصه ظهور رسیده باشد؛ بلکه سابقه ای دیرینه دارد این پدیده، از ابتدای تاریخ زندگی اجتماعی بشر مطرح و موجود بوده است؛ زیرا از همان هنگام تقسیم شدن انسان ها به حق و باطل و مسئله استکبار و سلطه طلبی در بین آنان رواج داشته است.
اگر بخواهیم تاریخ این نوع از هجوم را در کارنامه اخیر مغرب زمین به عنوان چهره شناخته شده استعمارگری و سلطه جویی بررسی کنیم باید دانست که از زمان تجدید حیات فرهنگی (رنسانس) در غرب و ظهور اندیشه و فرهنگ جدید ملاک ها و ارزش هایی توسط مغرب زمین عرضه شد که با فرهنگ و ارزش جوامع دیگر تفاوت اساسی داشت. این فرهنگ جدید، زمینه را برای ظهور قدرت های سرمایه داری و نظام کاپیتالیستی هموار ساخت قدرت های جدید غربی که برای استحکام و گسترش نظام سرمایه داری خود به منابع دست نخورده نیاز داشتند به استعمار سرزمین های جهان پرداخته و کشورهای مختلف آفریقایی و آسیایی را زیر سلطه خود گرفتند؛ این استعمارگران برای تثبیت سلطه خود بر سرزمین های جدید، به زدودن موانع فرهنگی در کشورهای زیر سلطه خود پرداختند. ساختن مدارس به سبک غربی، وارد کردن کالاهای غربی و به راه انداختن جریان های سیاسی و مذهبی بر اساس مبانی خودشان از جمله اقدامات آن ها برای مقابله با فرهنگ بومی بود.
نظام سلطه جوی غرب بعد از استقلال یابی کشورهای تحت سلطه خود به ویژه در کشورهای اسلامی که بعد از تجزیه امپراتوری عثمانی اتفاق افتاد و بسیاری از سرزمینهای اسلامی به صورت کشورهای جدید و براساس ناسیونالیسم شکل گرفتند؛ به طور غیر مستقیم به گسترش فرهنگ خود و جایگزین کردن آن در کشورها پرداخت و تهاجم فرهنگی را در پیش گرفت.
پس از پیروزی شکوهمند انقلاب اسلامی که در حقیقت پیروزی اسلام بر سردمداران کفر جهانی بود و به دنیا نشان داد که دین به ویژه شریعت حیات بخش،اسلام می تواند به عنوان یک قدرت جهانی علیه زورمداران دنیا عرض اندام نماید و در مقابل قدرت ها بایستد، قدرت مندان سیاسی دنیا، و در رأس آن ها آمریکا و غرب در صدد برآمدند تا در مقابل این فرهنگ بایستند یا آن را به انحطاط و نابودی بکشانند یا جلوی گسترش آن را بگیرند و یا آن را از کارایی بیندازند بر این اساس برای تضعیف اسلام و ارزش های اعتقادی و همچنین کم رنگ ساختن روحیه ایثار، جهاد، شهادت خوداتکایی و ضدیت با ظلم، به تخریب فرهنگ ملی کشور پرداختند تا با جایگزین کردن فرهنگ آمریکایی و غربی به ایجاد بحران هویت بپردازند. مهمترین علل و ریشه های تهاجم فرهنگی عبارت است از:
پیدایش اسلام انقلابی در ایران و جهان و حاکمیت دین در عرصه اداره جامعه؛
پیروزی انقلاب اسلامی ایران اساس نظام سلطه را به چالش کشاند چنان که «دانیل پاتیس»، رئیس انستیتوی پژوهش های سیاست خارجی آمریکا در سمیناری در پاییز سال 1368، در شهر استانبول ترکیه گفت: «ما تا ده سال پیش حساسیت خاصی نسبت به اسلام نداشتیم؛ اما امروز این طور نیست و همه
ما نسبت به این پدیده جدید در ایران و برخی از کشورهای دیگر باید با حساسیت بیشتری برخورد کنیم. امروز مسلمانان به ایران نظر دارند و از آن الگوبرداری می کنند امروز ایران برای مسلمانان به مثابه یک آزمایشگاه است. اگر این تجربه موفق شود جسارت مسلمانان کشورهای دیگر هم بیشتر خواهد شد». (1)
جمهوری اسلامی ایران، ام القری و کانون حرکت جهانی اسلام شناخته شد؛
دشمنان در شکست دادن جمهوری اسلامی از طریق تهاجم نظامی و محاصره سیاسی و تحریم های اقتصادی شکست خوردند.
نکته شایان توجه این که ابزارها و شگردهای دشمن نیز در تهاجم فرهنگی به انقلاب و اسلام بسیار مهم است. اشاعه فرهنگ فساد و فحشا در میان جوانان تولید و انتشار شبهات دینی و فرقه سازی به ویژه در بین جوانان و ایجاد تردید در باورها از طرق مختلف به ویژه از طریق سایت ها شبکه های ماهواره ای، تضعیف روحانیت با حربه های تبلیغاتی تحقیر و منزوی کردن جریان ادب و هنر و فرهنگ اسلامی و متهم کردن نظام اسلامی به سلب آزادی های مدنی و ضدیت با حقوق بشر از شیوه های تهاجم فرهنگی و شگردهای فرهنگی دشمنان است. ترویج و اشاعه دنیاطلبی و مادی گرایی افراطی با تبلیغ مظاهر زندگی غربی و تبلیغ گسترده سکولاریسم (دین زدایی)، لائیسیسم (دین پرهیزی) (اومانیسم انسان مداری) و تأکید بر وجود قرائت های مختلف از اسلام و تضاد میان علم و توسعه با دین و اخلاق از دیگر روش های تهاجم فرهنگی است.
مهاجمان فرهنگی در القای مسائل و مفاهیم (فرهنگ) مورد نظر خود از وسایل و ابزارهای گوناگونی استفاده می کنند که مهمترین آن ها عبارت اند از:
الف) تبلیغات تبلیغات گسترده از طریق تکنولوژی ارتباطات و وسایل ارتباط جمعی، به دلیل ویژگی هایی که برای آن برشمرده اند بسیار مورد توجه عاملان تهاجم فرهنگی قرار می گیرد این ویژگی ها عبارتست از: پوشش فراگیر فرامحیطی بودن چند حسّی بودن، قابلیت تطابق با فهم عوام (2)
ب) شایعه پراکنی شایعه در اصطلاح خبر بی اصل و نادرستی است که در میان مردم بر سر زبان ها بیفتد. شایعه را دولت های بیگانه برای ضربه زدن به پیکر یک ملت و برای تأثیرگزاری دربافت فکری و ذهنی آنان دامن می زنند.
ج) آموزش زبان ترجمه و اصطلاحات آموزش به سبک غربی یکی از روش های استعماری نفوذ در برنامه های آموزشی کشورهای جهان سوم بوده است. یکی از کارکردهای پنهان این برنامه های آموزشی
که در ظاهر به منظور پیشرفت علمی در این کشورها اجرا شده، زمینه سازی برای پذیرش فرهنگ بیگانه و برتر جلوه دادن آن و انهدام فرهنگ ملی بوده است.
البته زبان نیز می تواند مهمترین ابزار نفوذ فرهنگ بیگانه باشد اگر به جای استفاده لغات خودی، استفاده از لغات بیگانه به صورت افسار گسیخته در محاورات رسمی و عمومی رواج یابد نسل جدید ممکن است در آینده از معادل فارسی آن لغات محروم و بی خبر بماند.
همچنین، در مورد ترجمه نیز می توان گفت که اگر آموخته های فارغ التحصیلان ما به طور عمده از متون ترجمه شده باشد، دانش آموختگان امکان تفکر مستقل را از دست می دهند و اصطلاحات بیگانه به تدریج به جای اصطلاحات هماهنگ و مأنوس با فرهنگ خودی می نشیند.
د) تحریف واقعیت ها یکی از رایج ترین شیوه های مطبوعاتی تحریف واقعیت ها است؛ این تحریف بدو صورت است: نوع لفظی، نوع معنوی؛ در نوع لفظی تحریف کننده از خود ساز و برگ هایی بر پیکره وقایع و حقایق اضافه می کند و چهره روشن حقایق را تاریک و زشت جلوه گر می سازد در نوع معنوی، تحریف کننده جملات را طوری تفسیر و توجیه می نماید تا درست بر خلاف معانی واقعی آن ها باشد و گاهی از طریق اغراق و مبالغه واقعیت را تحریف می کنند که در این روش، تضادهای درونی جوامع را شدت می بخشند و مسائل کوچک را بزرگ جلوه داده مردم را به نظام حاکم یا به دیگر افراد و گروه ها بدبین می نمایند.
ه-) ترور شخصیت های محبوب اسلامی اصطلاحی که امروزه برای ترور کردن از طریق وسایل ارتباط جمعی مورد استفاده قرار می گیرد ترور شخصیت است که هدف آن ترور شخصیت های سیاسی و مهم، از طریق تهمت زدن و یا به تصویر کشیدن نقاط ضعف آن ها است و این در صورتی است که نتوانند فردی را از نظر فیزیکی ترور کنند و یا ترور فیزیکی فرد مورد نظر به مصلحت آنان نباشد آن ها با این شیوه باعث می شوند که رهبران صاحب نفوذ نزد مخاطبان دچار بی منزلتی و تخریب چهره شوند.
و) یکی از ابزارهای مهم دشمن در تهاجم فرهنگی، «کتاب ها و نشریات» است. دشمنان اسلام در تهاجم فرهنگی و جنگ روانی از کتاب ها و نشریات در ارائه تبلیغات گسترده منفی خود استفاده بسیاری می کنند به طور اساسی ماهیت جنگ روانی و فرهنگی بهره برداری از تبلیغات و نشریات مبتنی بر دروغ، تهمت، فریبکاری، نیرنگ افکنی و فتنه انگیزی برای نفوذ در عواطف و احساسات و جذب مخاطبان به منظور استفاده از حمایت های آنان در جهت تحقق مقاصد خاص جریانهای سیاسی است.
مبارزه با بیداری اسلامی با فشار بر طرفداران سیاسی اسلام و انقلاب اسلامی از طریق اتهام زنی، تروریست خواندن و.....
ایجاد اختلاف و شکاف در جهان اسلام با دامن زدن به اختلافات شیعه و سنّی و ایران را تهدیدی برای کشورهای منطقه معرفی کردن؛
عرفی سازی حکومت و ترویج پلورالیسم دینی؛
از بین بردن امید مردم نسبت به آینده با سیاه نمایی مسائل داخلی کشور؛
ایجاد بی اعتمادی در مردم نسبت به رهبران انقلاب و مسئولان با هدف از بین بردن پشتوانه های مردمی نظام اسلامی؛
ایجاد اختلاف و تعمیق آن در میان جریان های سیاسی؛
ترویج اندیشه های مادی با هدف سوق دادن مردم به دنیاگرایی و اصالت دادن به لذت جویی؛
ترویج اباحه گری و بیبند و باری اخلاقی برای مقابله با فرهنگ مقاومت و شهادت طلبی؛
ترویج لیبرال دمکراسی غربی با شعار توسعه دمکراسی و تأمین آزادی های مدنی؛
مبارزه با نفوذ معنوی و قدرت نرم جمهوری اسلامی در منطقه خاورمیانه و در میان ملل محروم جهان. (1)
به طور کلی، دشمن در تهاجم فرهنگی می کوشد تا سه عنصر اساسی فرهنگ، یعنی شناخت ها و باورها، ارزش ها و گرایش ها و رفتارها و کردارهای جامعه مورد هجوم خود را با دگرگونی روبه رو سازد. البته باید توجه داشت که دشمن در تهاجم فرهنگی همیشه به دنبال جایگزین کردن فرهنگ مهاجم به جای فرهنگ بومی نبوده، بلکه ممکن است بیگانه کردن مردم آن جامعه از فرهنگ خودی و نابود کردن هویت فرهنگی یک جامعه را در نظر داشته باشد.
مساجد به عنوان مهمترین پایگاه تبلیغ و آموزش دینی در مبارزه با این تهاجم نقش مهمی بر عهده دارند. با توجه به نقش مساجد در انجام فعالیت های دینی و اعتقادی و همچنین خنثی سازی توطئه های دشمنان در ادامه جنبه های گوناگون مبارزه مساجد با تهاجم فرهنگی را بررسی می کنیم:
1) ر.ک: جوانی، یداله، آشنایی با جنگ نرم و راهکارهای مقابه با آن سخن آشنا سال پنجم، شماره 63
به طور معمول، تهاجم فرهنگی به اندازه ای دقیق برنامه ریزی می شود که افراد جامعه متوجه تهاجم نمی شوند و دگرگونی های فرهنگی را لازمه رشد و تحرک فرهنگ می دانند و این دگرگونی ها را زایش فرهنگی می نامند. بنابراین یکی از عوامل مهم موفقیت در مبارزه با تهاجم فرهنگی، شناخت جریان تهاجم، شیوه های تهاجم گونه های تهاجم و راه های مبارزه با تهاجم است. بر این اساس، یکی از مهمترین فعالیت های مسجد در جریان مبارزه با تهاجم فرهنگی آگاه کردن مسلمانان از تهاجم فرهنگی و گونه های آن و راههای جلوگیری از آن است. مجالس و تشکل های مذهبی از بهترین ابزارهای روشنگری فرهنگی هستند که به خوبی می توانند راه مبارزه را ترسیم کنند و مسجد پایگاه مجلس های مذهبی است. در این جلسه ها، مسلمانان افزون بر آشنایی با فرهنگ دینی از وضعیت سیاسی و تهاجم فرهنگی دشمن باخبر می شوند و می آموزند که چه راه هایی را برگزینند. آنان با پیشینه تهاجم فرهنگی در کشورهای اسلامی آشنا می شوند و از گذشته آن ها عبرت می گیرند. نقش آموزش افراد تأثیر گذار و روحانیان در این مسیر بسیار تعیین کننده است می توان گفت رهبری مسلمانان، در دفاع از فرهنگ ملی و مذهبی به دست افراد تأثیرگذار به ویژه روحانیان است.
نوجوان و جوانی که در مسجد آموزش می بیند از یک سو خانواده خود را تحت تأثیر قرار داده و از سوی دیگر با ورود به اجتماع می تواند به پشتوانه اندیشه مذهبی، در جنبه های مختلف به ویژه در عرصه فرهنگی تأثیر گذار گردد. البته به وسیله متصدیان و مبلغان دینی در سنگر مساجد، در مبارزه با تهاجم فرهنگی دشمنان، تلاش های قابل تاملی صورت گرفته و می گیرد که هنوز هم جا دارد که گام های بلندتری برداشته شود. اگر بتوانیم جایگاه مسجد را با زندگی مردم و به ویژه با بهترین ثانیه های زندگی جوان پیوند دهیم، به جایگاه واقعی و اثرگذار مسجد در این زمینه رسیده ایم.
در طول تاریخ مبارزه های فرهنگی و سیاسی مسجد بیدار گری ها و حرکت های اصلاحی به چشم می خورد که در تکاپوی نظام ارزشی دینی بسیار مؤثر بوده اند. جایگاه ویژه مسجد در فرهنگ دینی و امکانات بالقوه و بالفعل آن، همراه آموزش ها و مفاهیم حاشیه ای و ایجاد یک نظام ارزشی قوی و ماندگار در صحنه فرهنگ و اجتماع، بسیار اثر گذار بوده است.
به هر حال مساجد به عنوان مهمترین پایگاه تبلیغ و آموزش دینی، در مبارزه با این تهاجم وظیفه سنگینی بر عهده دارند. بر این اساس متولیان فرهنگی مساجد، به ویژه امام جماعت می توانند با روشنگری و تبیین صحیح مسائل سیاسی،روز در جهت تقویت باورهای دینی و پی ریزی بینشی درست در زمینه تعالیم
دینی و سیاست، چون سنگری نفوذناپذیر مردم را در برابر بمب باران فرهنگی دشمن محافظت نمایند و سودجویان غرب را ناکام و ناامید سازند.
امام جماعت در گستره و نفوذ فعالیت های فرهنگی مسجد نقش اساسی دارد و می تواند به کمک کسانی که در مسجد حاضر می شوند و کسانی که اداره امور آن مکان را بر عهده دارند، از نظر فرهنگی مسجد را کارآمد نمایند. امام جماعت آگاه می تواند مردم را در جهت گیری صحیح رفتاری در مسائل سیاسی و اجتماعی، رهنمون شود و از کژروی و ناهنجاری ها بازدارد.
یکی از ارکان اساسی ادیان توحیدی، به ویژه اسلام، عبادت و بندگی خداوند متعال است. عبادت؛ یعنی راز و نیاز کردن با خداوند و نجوا گفتن با او جوهر و جان این نیایش حضور قلب و توجه به خداوند است. (1)
برای فراهم شدن چنین عبادتی به شرایط و عوامل فراوانی نیاز است که مکان عبادت، یکی از آن ها است. اسلام با در نظر گرفتن مکانی به نام مسجد و قرار دادن مقرّراتی ویژه برای آن در حقیقت مکان مناسبی را برای نماز و ارتباط با خداوند پیش بینی کرده است.
نام مسجد، گواه روشنی بر این سخن است. خداوند متعال در قرآن کریم می فرماید: وَ أَنَّ المَساجِدَ اللهِ فَلا تَدعُومَعَ اللهِ اَحَداً؛ مساجد از آن خداست؛ پس، باید کسی جز او را نخوانید». (2)
بنابراین، مساجد با ویژگی ها و شرایط مخصوص به خود مناسب ترین مکان برای حضور در درگاه الهی و شکر گزاری از اوست. مسجد، نردبانی بلند برای دست یابی به معنویت دینی و برآوردن نیازهای روحانی انسان است. مسجد، به سبب ویژگی هایی که دارد، در واقع، تجلی گاه حق و اسماء و صفات الهی و جایگاه تربیت معنوی و الهی آدمی به شمار می رود.
هر چه ارتباط جوانان با فضای معنوی و روحانی مسجد بیشتر باشد، منیّت ها در ضمیر پاکشان زدوده می شود و در فردایی نه چندان دور از نگاه عشق به مردم در راه خدا به فعالیت های مؤثر می پردازند.
برخی از افراد برای همراهی و ارتباط با دوستان وارد مسجد می شوند و وقتی مسیر رشد را پیمودند، حاضر نمی شوند ارتباطشان را با مساجد تا پایان عمر قطع کنند. از انگیزه ملاقات با دوستان به انگیزه ملاقات با خدا می رسند و همه چیزشان رنگ خدایی می گیرد. پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در روایتی زیبا، تأثیر هم نشین را بر انسان، چنین بیان کردند همنشین صالح، همانند عطر فروش است که یا از عطرش به تو هدیه می دهد یا بوی آن
را در جامه ات باقی می گذارد هم نشین بد، مانند آهنگر است که اگر جامه ات را نسوزاند، یا بدبویت می کند یا با آن بو، تو را می آزارد». (1)
در روایات نیز آمده است کسی که به مسجد رفت و آمد می کند یکی از منافع هشت گانه نصیب او می گردد که یکی از آن منافع دوست و برادری پیدا می کند که در راه خدا کمک کارش می شود». (2)
با شکل گیری چنین ارتباط مستحکمی محال است که دشمنان بتوانند به اهداف خودشان دست بیابند. امام خمینی رحمه الله علیه آن بت شکن زمان، با درک این نقش مسجد فرموده اند: «اگر این مسجد و مرکز ستاد اسلام قوی باشد، از فانتوم ها ترس نداشته باشید از آمریکا و شوروی و این ها ترس نداشته باشید! آن روز باید ترس داشته باشید که شما به اسلام پشت کنید به مسجد پشت کنید». (3)
همچنین مقام معظم رهبری در این مورد می فرمایند: ما باید نگران دین مردم باشیم. بهترین جا برای حفظ دین مردم، همین مساجد است». (4)
ایشان در جای دیگر می فرمایند: «مسجد به طور کلی به عنوان یک پایگاه دینی، پایگاه عبودیت، پایگاه معرفت، می تواند برای جوامع اسلامی منشاء و سرآغاز حرکات بزرگ و برکات ماندگار باشد». (5)
به هر حال اگر جوانان ما با مسجد و نماز انس بگیرند و لذت ارتباط با خدا و عالم غیب را درک کنند، هیچ گاه حاضر نمی شوند سرشت پاک انسانی خود را به لذت های حرام آلوده نمایند.
برای دفاع از یک فرهنگ شناخت آن بسیار لازم است. اگر مردم یک کشور، فرهنگ خود را به خوبی بشناسند و نقاط قوت و دیرپایی آن را بدانند، فرهنگ مهاجم قدرت تسلّط فرهنگی را نمی یابد و نمی تواند نظام ارزشی آنان را دگرگون سازد.
مسجد با آموزش فرهنگ دینی آن شناخت لازم را برای مسلمانان ایجاد می کند تا آنان، قدر فرهنگشان را بدانند. این شناخت خودباوری لازم برای دفاع از فرهنگ مهاجم را ایجاد می کند در سایه این آموزش هاست که تعهد مسلمانان افزایش می یابد و سلاح کارگشایی به نام غیرت دینی در مبارزه با تهاجم فرهنگی ایجاد می شود.
امر به معروف و نهی از منکر و نیز پند و نصیحت از جایگاه ویژه ای در اسلام برخوردار است که آثار و برکات فراوانی برای پیروان این دین الهی به ارمغان آورده است و در اصلاح روابط اجتماعی نقش مهمی را ایفا خواهد نمود.
«بی گمان یکی از پایگاه های مهم امر به معروف و نهی از منکر و انتقاد سازنده از برنامه های حاکمیت حتی در نظام اسلامی، مساجد است در نظام اسلامی مردم همان گونه که در برابر یکدیگر مسئول و و موظف به امر به معروف و نهی از منکر هستند در ارتباط با نظام اسلامی نیز وظیفه بزرگ امر به معروف و نهی از منکر را بر عهده دارند مردم باید ضمن حمایت از نظام اسلامی برنامه بخش های گوناگون حکومت را منصفانه و دلسوزانه نقادی کنند و ضعف ها، کاستی ها و یا خدای نکرده انحرافات را در چارچوب موازین اسلامی به مسئولان گوشزد نمایند. مساجد مستقل از حاکمیت که ائمه جماعت آن از سوی مردم گزینش شده باشد می توانند این مهم را به خوبی انجام دهند در این باره مسجد جایگاه گردهمایی دین داران دلسوز میدان حضور قدرتمندانه مؤمنان و نمایشگاه،ایمان وحدت و همبستگی آن ها است. بیماردلانی که
میل به انجام گناه دارند با دیدن صحنه نمایش ایمان و همبستگی مؤمنان از نگاه و سرکشی باز می ایستند.
همچنین، آنانی که به دلیل سستی ایمان، متزلزل و مردد هستند از مسجد روحیه ثبات و استواری می گیرند.
بدینسان حضور مسلمانان در مسجد خود به خود سبب جلوگیری از بسیاری از معاصی می شود.
این نقش ارزنده «مسجد و نماز جماعت»، در گفتاری گهربار از امام رضا به روشنی، بیان شده است.
آن حضرت در بیان رمز و راز تشریع نماز جماعت که به طور معمول در مسجد برگزار می شود، می فرماید: إِنَّمَا جُعِلَتِ الْجَمَاعَةُ لِئَلَّا يَكُونَ الْإِخْلَاصُ وَالتَّوْحِيدُ وَالْإِسْلَامُ وَالْعِبَادَةُ لِلَّهِ إِلَّا ظَاهِراً مَكْشُوفاً مَشْهُوراً لِأَنَّ فِي إِظْهَارِهِ حُجَّةً عَلَى أَهْلِ الشَّرْقِ وَالْغَرْبِ للَّهِ وَحْدَهُ وَلِيَكُونَ الْمُنَافِقُ وَالْمُسْتَخِفُ مُؤَدِّياً لِمَا أَقَرَّبِهِ يُظْهِرُ الْإِسْلَامَ وَالْمُرَاقَبَةَ وَلِيَكُونَ شَهَادَاتُ النَّاسِ بِالْإِسْلَامِ بَعْضِهِمْ لِبَعْضٍ جَائِزَةً مُمْكِنَةً مَعَ مَا فِيهِ مِنَ الْمُسَاعَدَةِ عَلَى الْبِرِ وَالتَّقْوَى وَالأَجْرِعَنْ كَثِيرِ مِنْ مَعَاصِي اللهِ عَزَّوَجَلَّ؛ [ نماز ] جماعت بدان سبب مقرر شده است تا اخلاص، توحید اسلام و پرستش خدا همگی،ظاهر آشکار و مشهود باشند؛ زیرا در آشکار کردن این امور، حجت خدای یگانه بر اهل خاور و باختر وجود دارد. همچنین به آن دلیل باید احکام اسلام آشکارا عملی گردد و بر انجام آن مراقبت کنند تا منافق و سست دین نیز آن چه را در زبان به آن اقرار کرده است، در عمل به جای آورد و اسلام و مراقبت بر آن را اظهار کند و برای آن که گواهی دادن مردمان به مسلمانی یکدیگر، روا و
ممکن باشد همچنین مساعدت در نیکوکاری و تقوا و جلوگیری از [ارتکاب] بسیاری از نافرمانی های خداوند عزیز و جلیل [معاصی] با حضور در نماز جماعت محقق می شود. (1)
به طور کلّی، نفس حضور در مسجد به طور غیر مستقیم باعث ایجاد انگیزه لازم در نمازگزار و مراجعان به این مکان الهی می شود تا به علت حضور در این مکان خویش را عاری از گناه و منکرات نمایند و همچنین به علت این که حضور در مسجد نیز نیاز به ملزوماتی دارد که قبل از عزیمت به سوی آن باید مراعات شود و این ملزومات از سوی حق تعالی و پیشوایان دین ذکر شده است و خود به خود زمینه و اسباب اصلاح در رفتار و عمل به آموزه های دینی را که در راستای اعمال خیر و معروف است ایجاد خواهد کرد. بنابراین، می توان گفت که گسترش فرهنگ امر به معروف و نهی از منکر در بین افراد اهل مسجد به طور مستقیم به دو طریق زیر است:
الف) از طریق آموزه های اخلاقی امام جماعت؛
ب) از طریق دوستان و افراد مسجدی
در مقابل، افرادی که با مسجد و نماز جماعت مأنوس نیستند از این شناخت و شخصیت اجتماعی بهره ای نخواهند داشت افراد مسجدی کمتر آن ها را می بینند و کمتر می توانند رفتار آنان را شناسائی کنند و قضاوت صحیح هم درباره آنان مشکل خواهد بود و به این تنبیه اجتماعی دچار خواهند گشت. بر همین اساس، پیامبر گرامی اسلام صلى الله عليه وسلم فرموده است: إِذَا سُئِلْتَ عَمَّنْ لَا يَشْهَدُ الْجَمَاعَةَ فَقُلْ لَا أَعْرِفُهُ؛ اگر درباره کسی که در نماز جماعت شرکت نمی کند از تو سؤال کردند بگو او را نمی شناسم». (2)یعنی عدالت و تعهد و درست کاری او برای من مشخص و ثابت نشده است.
حضور پنجگانه مؤمنان در مساجد و برخورد با افراد شایسته و صالح به طور غیر مستقیم باعث انتقال رفتار نیکو و شایسته اهل مسجد به یکدیگر و جلوگیری از منکرات خواهد شد فرد نیکو، کار به دنبال یافتن دوستی متدین است و یک فرد متدین هیچ گاه با فرد گنهکار پیمان دوستی و رفاقت نمی بندد؛ زیرا مسجد، محلّ رفت و آمد انسان های صالح و مؤمن است در نتیجه تمامی نمازگزاران و اهالی مسجد، یکدیگر را در گفتار و عمل امر به معروف و نهی از منکر می کنند.
بنابراین اگر نمازگزاران و اهل مسجد به این اصل مهم دینی و عقلی آگاهی یابند و خود، مقید و عامل به آن باشند و هر کس در محدوده زندگی خویش با فساد و زشتی ها مبارزه کند و مردم را به نیکی دعوت
نماید دشمن، هرگز روزنه ای برای نفوذ نخواهد یافت. خداوند متعال در این باره می فرماید: وَلْتَكُنْ مِنْكُمْ أُمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَى الخَيْرِ وَ يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنكَرِ وَ أُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ. (1)این آیه شریفه بیان می دارد که «امر به معروف و نهی از منکر» از لوازم و واجبات اجتماع سالم و صالح است.
مقام معظم رهبری دام ظله در اشاره به اهمیت این موضوع می فرماید: مسئله امر به معروف، تکلیف همیشگی مسلمانان است. جامعه اسلامی به امر به معروف و نهی از منکر زنده می ماند. قوام حکومت اسلامی به امر به معروف و نهی از منکر است. (2)
امام جماعت با تبیین جایگاه و اهمیت این فریضه الهی در مسجد می تواند اهل مسجد را در مقابل تهاجم فرهنگی دشمن واکسینه نماید یا حداقل از شدت نفوذ دشمن در نیل به اهداف شوم خود بکاهد.
به طور قطعی اگر جامعه ای در برابر منکرها و ترویج فرهنگ بیگانه حساس باشد و با مشاهده نابسامانی ها تذکرهای لازم را به افراد ناآگاه بدهد می تواند نقش بسیار مهمی در دفع تهاجم های فرهنگی داشته باشد.
تشکیل جلسات مذهبی در مساجد پایگاه های مقاومت و تکایا و آشنا کردن جوانان با قرآن، معارف اسلامی تاریخ انبیا و امامان برگزاری مجالس سوگواری و میلاد سخنرانی و خطابه های مذهبی، بیان تفسیر و معانی قرآن، اعتقادات و جهان بینی ها می تواند عامل مهمی در مقابله با تهاجم فرهنگی به حساب آید؛ زیرا عامل گرایش بسیاری از جوانان به آداب و فرهنگ غربی و بیگانه نداشتن آشنایی با تعلیمات مذهبی و فرهنگ اصیل اسلامی است. اگر تعلیمات و معارف اسلامی به وسیله امام جماعت و متولیان فرهنگی مساجد با در نظر گرفتن نیازمندی های زمان و مسائل مورد نیاز جوانان، به سبک زیبا و دلپذیر و استدلالی تدریس شود و در برخی موارد به صورت سؤال و مسابقات فرهنگی مذهبی طرح و بیان شود، به یقین نقش مهمی در گرایش جوانان به ارزش های اسلامی و فاصله گرفتن آنان از ارزش های منحط غربی دارد.
تاریخ امروز و گذشته، به صورت زنده و روشن صحنه های مجازات الهی را نشان می دهد. قرآن کریم برای جلوگیری از انحراف انسان ها و به قصد عبرت آموزی چنین کسانی را مثال می زند و می فرماید که خداوند شالوده زندگی آنان را از اساس ویران کرد و سقف بر سرشان فرو ریخت و عذاب الهی از جایی که
نمی دانستند به سراغشان آمد. (1)
تبیین سرنوشت قوم نوح، عاد ثمود، شعیب لوط و طغیان گران متعدّد دیگر، در برخی آیات قرآن برای بازداشتن جامعه از دچار شدن به چنین سرنوشتی است. در آیات الهی چنین سرانجامی برای عموم کسانی که در انحطاط فرهنگی و دینی فرو رفتند تصویر شده است. در واقع آن چه در این ماجراها بیان می شود و از انکار و تکذیب آیات الهی و انکار معاد و رستاخیز و فساد و نتیجه دردناک آن ها، درس هایی مطرح می گردد که مخصوص جمعیت و گروه خاصی نیست بلکه همه کسانی که در چنین راهی قدم بگذارند، به چنین سرنوشت و پایانی دچار خواهند شد و در آخرت نیز به طور دائم در عذاب الهی خواهند ماند.
آن چه مسلم است، این است که دشمن تهاجم خود را از جبهه فرهنگی شروع کرده و در حال گسترش آن است.
اگر اقدام شایسته صورت نگیرد به قطع، این غده سرطانی به تمام پیکره جامعه اسلامی سرایت می کند. به هر حال این دود سیاه که از شعله های آتش خانمان سوز فرهنگ غرب برخاسته است، همه جا گسترش می یابد و با سایه شوم خود مانع از تجلی نور فرهنگ انقلابی اسلامی خواهد شد. از این رو، همان گونه که هنگام تهاجم نظامی خود را آماده دفاع و فداکاری می کنیم در جبهه فرهنگی هم باید با تمام امکانات به دفاع و دفع فرهنگ دشمن بپردازیم؛ در غیر این صورت سنگرها را یکی بعد از دیگری از دست خواهیم داد و زمانی به خود می آییم که کار از کار گذشته است. آن چه در مجموع می توان به آن دست یافت این است که بر اساس نظم نوین جهانی، تهاجم فرهنگی غرب، به ویژه استکبار جهانی (آمریکا) علیه سایر فرهنگ ها در حال انجام است و این امر با گسترش فناوری ارتباطات، شدت، سرعت و پیچیدگی بیشتری پیدا کرده است. استکبار جهانی که داعیه سرپرستی جهان را در سر می پروراند و خواستار نظامی تک قطبی است هیچ فرهنگ رقیبی را که مخالف این سیاست باشد، تحمل نخواهد کرد. به یقین فرهنگ اسلامی از این قاعده مستثنا نخواهد بود و در رأس کشورهای اسلامی ایران به واسطه انقلاب اسلامی و مخالفت علنی آن با قدرت طلبی آمریکا مورد هجوم بیشتری قرار گرفته و خواهد گرفت؛ از این رو به منظور مقابله با این هجوم باید تمام ترفندها و حیله های فرهنگ مهاجم شناخته شود و سپس ابزار کافی برای مقابله با آن فراهم گردد. از آنجا که تهاجم فرهنگی فرآیندی فرهنگی است باید با ابزارهای فرهنگی در مراکز فرهنگی با آن مقابله کرد و از مبارزه با ابزار خشن پرهیز نمود؛ یعنی تولیدات
1) تفسیر نمونه، ج 9، ص69 وج 25، ص87.
فرهنگی متناسب با فرهنگ ملی و دینی را باید گسترش داد و از نیروهای متعهد و دلبسته به کشور در ساخت این تولیدات کمک گرفت و سپس با بهترین روش ها این تولیدات را به جوانان عرضه کرد. به علاوه، به جای
آن که بخواهیم در برابر تهاجمات غرب به صورت تدافعی عمل کنیم بهتر است که از قبل ریشه های فرهنگی خود را در ابعاد دینی، سیاسی و اقتصادی قوی سازیم و حالتی تهاجمی به خود بگیریم. در این میان قشر جوان که به طور معمول آسیب پذیرترین اقشار در برابر تهاجم فرهنگی هستند باید مورد توجه بیشتری قرار گیرند و تأمین نیازهای جسمی و روحی و تعمیق باروهای دینی آنان در اولویت های اول برنامه های کلان کشور و متولیان فرهنگی باشد.
مسجد، به عنوان یکی از مهمترین پایگاه های دینی در این راستا وظیفه مهمی دارد. در طول تاریخ مبارزه های فرهنگی و سیاسی مسجد، بیدارگری ها و حرکت های اصلاحی فراوانی به چشم می خورد که در تکاپوی نظام ارزشی دینی بسیار مؤثر بوده اند. جایگاه ویژه مسجد در فرهنگ دینی و امکانات بالقوه و بالفعل آن، همراه آموزش ها و مفاهیم حاشیه ای و ایجاد یک نظام ارزشی قوی و ماندگار در صحنه فرهنگ و اجتماع به ویژه در بین نسل جوان بسیار اثر گذار بوده است. متولیان فرهنگی مساجد، در حفظ و تقویت نظام ارزشی نقش بسیار مهمی دارند و کوشش های بسیاری در این مکان مقدس می توانند انجام دهند که برخی از آن ها عبارت اند از بیان معیارها و شاخص های ارزش ها و آرمان های دینی، ارائه مدرک و شناخت صحیح از دین برپایی مجلس های مذهبی مانند سخنرانی های دینی و ویژه برنامه ها در مناسب های مذهبی بیان ارزش ها و ضد ارزش ها اجرای ارزش ها و اعمال دینی مانند برقراری نماز جماعت و مجلس های دعا و نیایش مطرح کردن مسائل اعتقادی و احکام فقهی، بیان اندیشه های دینی معرفی و تربیت الگو، پاسخ به شبهه های دینی و اعتقادی، ایجاد نظام تربیت دینی و تقویت هویت دینی
البته مسئولان کشور و متولیان فرهنگی جامعه به ویژه متولیان فرهنگی مساجد و اماکن مذهبی باید علاوه بر تبلیغ زبانی به منظور ترویج عملی فرهنگ دینی و ملی در تمام زمینه ها، نمونه ای از این فرهنگ را در زندگی خود پیاده کنند و در عمل نشان دهند که پایبند به ارزش های والای اسلامی هستند.
قرآن کریم
روح الامینی، محمود، زمینه فرهنگ شناسی انتشارات،عطار، چاپ اول، 1365ه-.ش.
سازمان علمی فرهنگی و تربیتی ملل متحد (يونسكو) راهبردهای علمی توسعه فرهنگی، ترجمه محمد فاضلی، تهران، انتشارات تبیان، چاپ اول، 1378ه-.ش.
جعفری، محمدتقی، فرهنگ پیرو فرهنگ پیشرو، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، 1373ه-.ش.
نوید، مهدی، فرهنگ و مقاومت فرهنگی تهران، انتشارات محیا، ناشر، رویان، چاپ هشتم 1376ه-. ش.
مهیمنی، محمد علی، گفتگوی فرهنگ و تمدن ها، تهران، نشر ثالث، 1279ه-.ش.
مجلسی، محمد باقر، بحارالانوار، بیروت، مؤسسه الوفاء، 1404 ه-.ق.
موسوی الخمینی، سید روح الله، چهل حدیث، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی رحمه الله علیه، چاپ پنجم، 1373ه-.ش.
صحیفه نور، تهران، سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی رحمه الله علیه، 1379ه-.ش.
متقى هندی، علاء الدین علی بن حسام، کنزالعمال، بيروت، مؤسسة الرسالة.
شیخ حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشيعه الى تحصيل مسايل الشريعه، قم، مؤسسه آل البيت لاحياء التراث.
بخشی از بیانات مقام معظم رهبری چهارم آبان 1373؛ نوزدهم دی، 1375؛ در دیدار علماء و روحانیان 71/5/7.
مکارم شیرازی، ناصر و همکاران، تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب الاسلاميه.
ابراهیمی، پریچهر، تأملی برفرهنگ، تفاوت فرهنگ شرق و غرب تهران، انتشارات آموزشی رشد علوم اجتماعی، 1367ه-.ش.
جوانی، یداله، آشنایی با جنگ نرم و راهکارهای مقابه با آن سخن آشنا، سال پنجم، شماره 63.
مجله 15 خرداد، دی ماه 1369ه-.ش.
مقاله حاضر، در صدد تبیین این موضوع است که مسجد مجازی می تواند در هر زمان و مکان، آن هم به انتخاب مخاطب نه خطیب، پاسخگوی بسیاری از نیازهای افراد باشد؛ به ویژه مساجد خارج کشور که برای تبلیغ دین اسلام با مشکلات فراوانی روبه رو هستند مسجد مجازی می تواند با توجه به توصیه های معمار بزرگ انقلاب اسلامی امام خمینی قدس سره مبنی بر لزوم صدور انقلاب اسلامی به اقصی نقاط جهان، نقش بسزایی داشته باشد. مراد از مسجد مجازی عبارت است از وجود همه ساز و کارهای (ارکان) یک مسجد واقعی (فیزیکی) در فضای مجازی اعم از اینترنت و بازی های رایانه ای نگارنده مقاله با بررسی فرصت ها و تهدیدهای مربوط به مساجد در عرصه جهانی بر ضرورت توجه به مسجد مجازی»، برای تبلیغ معارف عالی اسلام و صدور انقلاب تأکید می کند.
واژگان کلیدی
مسجد مجازی انقلاب اسلامی، صدور انقلاب موج الگوگیری از انقلاب، متولیان مسجد.
مدتی است که رهبر معظم انقلاب دام ظله، بر ضرورت نوآوری، به دلیل «اجتناب ناپذیر بودن تحولات در جوامع بشری» (1)تأکید می کنند. در نتیجه، ایشان «مدیریت تحولات در کشور» (2)را ضروری دانسته اند و فرموده اند: «با توقف در گذشته و نفی نوآوری نمی توان به جایی رسید.... بنابراین، تنها راه صحیح باز گذاشتن راه نوآوری آزادفکری و آزاداندیشی و مدیریت این راه تحول آفرین است». (3)ایشان، یکی از سال ها را، سال نوآوری و شکوفایی نامیدند که ضرورت این مسئله را در این برهه از ایران معاصر نشان می دهد.
مسجد نیز باید در دایره نوآوری، جایگاه خود را مشخص کند و از این قافله عقب نماند. به فرموده ولی امر مسلمین، تحوّل، راز ماندگاری و تعالی بشر است» (4)در غیر این صورت کناره گیری از تحوّل، موجب از بین رفتن و یا منزوی شدن خواهد شد». (5)
در این مقاله سعی داریم برای بهبود وضعیت موجود مساجد، جذب بیشتر جوانان، بهره گیری از رقبای فرهنگی مسجد در راستای مسجد (یعنی قرار دادن ابزارهای جدید فناوری در طول مسجد و نه در عرض آن و به عنوان رفیق مسجد، نه رقیب آن و رساندن پیام انقلاب به جهان چند راهکار کاربردی پیشنهاد کنیم.
یکی از ویژگی های اماکن مجازی این است که بشر در آن بر مکان و زمان فائق می آید و می تواند از هر جای کره خاکی در هر زمان به معبد مقصودش دست یابد در حالی که مکان های مذهبی واقعی، فاقد چنین ویژگی هستند و استفاده از آن نیازمند برنامه زمانی و مکانی خاص است بنابراین، مسجد مجازی می تواند پاسخ گوی نیازهای افراد در هر زمان و مکان آن هم به انتخاب مخاطب نه خطیب، باشد.
مراد از مسجد مجازی در این مقاله عبارتست از وجود همه ساز و کارهای (ارکان) یک مسجد واقعی (فیزیکی)، در فضای مجازی اعم از اینترنت و بازی های رایانه ای. (6)
1) سخنان رهبر معظم انقلاب دام ظله در دومین روز از سفر به استان سمنان در جمع دانشگاهیان برگرفته از روزنامه ایران، ش 3494، تاریخ 85/8/20، ص 6
2) همان.
3) همان.
4) همان.
5) سخنان رهبر معظم انقلاب اسلامی دام ظله در دیدار جمعی از اساتید، فضلا، پژوهشگران و مبلغان حوزه های علمیه قم، مشهد و اصفهان، تاریخ 86/9/8.
6) جهت اطلاعات بیشتر ر، به مقاله همین نویسنده در همین مجموعه با عنوان «مسجد مجازی، بایسته چشم انداز بیست ساله ایران اسلامی»، مراجعه کنید.
لازم به ذکر است که این مقاله بخشی از کتابی است که به همت دفتر مطالعات و پژوهش های مرکز رسیدگی به امور مساجد با عنوان مسجد مجازی» تألیف شده است.
چه آنان که حوادث انقلاب اسلامی ایران را دیده اند و چه آنان که آن را در لابه لای نگاشته ها مطالعه کرده اند، به این حقیقت واقف هستند که رابطه دو پدیده «مسجد» و «انقلاب»، یک رابطه علی و معلولی است. در دیدگاه بنیانگذار انقلاب این مساجد است که این نهضت را درست کرده است». (1)بیان همین فراز، برای اثبات میزان تأثیر مساجد در تحقق انقلاب می تواند گواه این رابطه، روشن باشد.
نقش مساجد در پیروزی انقلاب چنان پررنگ است که حامد الگار، نویسنده آمریکایی، هسته اساسی پیروزی انقلاب اسلامی را مسجد (2)می داند. وی می گوید در دوره نهضت خمینی رحمه الله علیه بود که مسجد، به یک کانون مبارزه و مرکز فرماندهی بدل گردید و به طور خلاصه مسجد تمام آن چیزی شد که در عصر پیامبر صلی الله علیه و آله بود». (3)مساجد در دوران انقلاب به طور طبیعی و البته با تکیه بر پیشینه تاریخی خود، مرکز مبارزه علیه رژیم بودند. (4)به همین دلیل بود که همواره با عکس العمل تند رژیم طاغوت مواجه می شد. (5)مساجد، نه تنها پایگاهی برای بیدارسازی مردم علیه حکومت پهلوی بود بلکه محلی برای سازمان دهی نیروهای انقلابی و مبارزه بودند تبادل اطلاعات و جلسات مشاوره میان مبارزان انقلاب، در مساجد صورت می پذیرفت؛ زیرا پخش اعلامیه در اغلب مساجد، سهل تر و سریع تر صورت می گرفت و اعتراض مردم و علما و حضرت امام رحمه الله علیه، از طریق پخش اعلامیه آنان در مجامع مذهبی به ویژه مساجد، همه گیر می شد. (6)تأثیر مساجد بر پیروزی انقلاب، آن قدر صریح است که یکی از یاوران انقلاب می گوید اگر مسجد نبود، انقلاب نبود». (7)
نقش مساجد، بعد از دوره حدوث انقلاب» نیز متوقف نماند. پس از پیروزی انقلاب، مساجد بودند که همچنان در مرحله ثبوت «انقلاب» نیز نقش آفرینی کردند بعد از پیروزی انقلاب با توجه به فروپاشی نظام شاهنشاهی به طور تقریبی همه کارهای انقلاب در مساجد انجام می گرفت. کمیته های انقلاب
1) صحیفه نور، ج 8، ص60.
2) آلگار، حامد، دین و دولت در ایران ترجمه ابوالقاسم سری، ص154.
3) آلگار،حامد دین و دولت در ایران ترجمه ابوالقاسم سرّی، ص 154
4) محمدی، منوچهر، تحلیلی در انقلاب اسلامی، ص91.
5) شریف پور رضا مسجد و انقلاب اسلامی، ص88 و 89.
6) سیفی، محمدمهدی نقش تاریخی مساجد در انقلاب اسلامی روزنامه رسالت، ش 6505، مورخ 1387/5/31، ص17.
7) رستگار، مرتضی، مسجد در صدر اسلام و نقش آن در پیروزی انقلاب اسلامی، فروغ مسجد (2)، مجموعه مقالات و سخنرانی های دومین همایش هفته جهانی مساجد، ص196.
از دل مساجد جوشید مساجد در زمان هشت سال دفاع مقدس در اموری مانند اعزام نیرو پشتیبانی برگزاری مراسم دعا و بزرگداشت شهدا نقش چشمگیری داشتند. در زمان سازندگی، در امدادرسانی به مردم آسیب دیده از بلایای طبیعی بازسازی مناطق جنگی و برگزاری انتخابات و... همچنان مساجد، فعّال ظاهر شدند. (1)
انقلاب اسلامی، یک فرآیندی است که مراحل تکاملی دارد و عبارت اند از: مرحله نخست، پیروزی انقلاب اسلامی بود که از آن به حدوث «انقلاب» یاد می کنیم این مرحله از انقلاب به یاری خدا همت مردم و رهبری امام تل به کامروایی تحقق یافت مرحله دوم انقلاب استقرار دولت اسلامی و اثبات کارآمدی نظام مبتنی بر ولایت فقیه است که با عنوان مرحله ثبوت انقلاب از آن نام برده می شود. مساجد، در این دو مرحله محور یا حداقل نقش آفرین بوده اند. مرحله سومی که انقلاب پیش روی دارد، ایجاد تمدن اسلامی است طرح نظریه «صدور انقلاب» در راستای این مرحله می تواند تفسیر گردد ایجاد تمدن اسلامی، هدف نهایی انقلاب اسلامی است.
به زعم نگارنده همچنان که مسجد، مبنای اساسی، «حدوث» و «ثبوت» انقلاب بوده است، باید در مرحله سوم از فرآیند تکاملی آن یعنی مرحله صدور انقلاب نیز نقش محوری را به خود بگیرند. (2)به طور اساسی مسجد به این سبب که خاستگاه توحید و نفی شرک و باطل است و جایگاه ندای حق و دادخواهی مظلوم نیز به حساب می آید همواره مهد قیام و اعتراض بوده است و مردم نیز بر حسب مقتضیات و شرایط جامعه از این مکان مقدس الهام گرفته اند. (3)
درک دقیق از معنا و زمان اعلان تئوری صدور انقلاب از طرف امام نشان می دهد که امام، حتی قبل این که انقلاب عینیت یابد، تحقق غایتش را در صادر نمودن آن می.دید صدور انقلاب اسلامی از لحظه ورود حضرت امام رحمه الله علیه به پاریس و اوج گیری نهضت مقدس مردم ایران در کانون توجهات جامعه جهانی قرار گرفت و اولین پرسش ها در این باب توسط نهادهای سیاسی غرب و قبل از پیروزی انقلاب اسلامی مطرح گردید». (4)
1) شکریان، ناصر، مسجد، ملجأ مردم، فروغ، مسجد، ج 5، مجموعه مقالات و سخنرانی های چهارمین همایش هفته جهانی مساجد، ص241.
2) جهانگیری، یحیی، مسجد مجازی، نوآوری در افق ایران 1404، مجله ره آورد، ش 23.
3) میزبانی مهناز و سایرین نقش مساجد و دانشگاه ها در پیروزی انقلاب، ص 52
4) دولت آبادی، فیروز صدور انقلاب تمنّا و تقابلی از درون و بیرون مجله حضور، ش 26، ص35.
از این روی، امام قدس سره نه بعد از انقلاب بلکه قبل از انقلاب هم دغدغه صدور انقلاب داشتند. حال آن که برخی با عدم درک صحیح از صدور انقلاب آن را پروژه ای متعلق به اوایل انقلاب می دانند!
با تأمل در خاطرات یکی از یاران امام (1)مشخص می شود که آن حضرت، حتّی در اسفند سال 41، انقلاب را به سه مرحله تقسیم نموده بودند شما بدانید که مبارزه ما سه مرحله دارد اسلامی کردن ایران اسلامی کردن کشورهای اسلامی اسلامی کردن جهان؛ آن روز است که به مولایم مهد، عرض می کنم جهان منتظر قدوم مبارک توست». (2)
انقلاب اسلامی، یک رویداد نیست که صدورش نیز متوقف به زمان خاصی باشد. انقلاب اسلامی، یک فرآیندی است که تا تشکیل تمدن اسلامی رفاه و آزادی همه مستضعفان باید در گسترش آن کوشید.
همچنان که امام فرمود مقصد این است که اسلام احکام اسلام، احکام جهان گیر اسلام زنده بشود و پیاده بشود و همه در رفاه باشند و همه آزاد باشند همه مستقل باشند». (3)
انقلاب،ها به صورت طبیعی میل به گسترش دارند و انقلاب اسلامی نیز از این قاعده مستثنی نیست. از این نظر می توان گفت صدور انقلاب ها فرآیندی طبیعی است و همچنان ادامه دارد.
امام خمینی رحمه الله علیه فرمودند: «ما موظفیم که اسلام را در همه جای دنیا معرفی کنیم»؛ (4)زیرا ایشان مظلومیت و غریب بودن اسلام را در دنیای امروز درک می کرد. (5)امام رحمه الله علیه در عین توجه به مشکلات معیشتی مردم غفلت از اهداف و آرمانه ای انقلاب را به مسئولان گوشزد می کردند ایشان فرمودند: «مسائل اقتصادی و مادی، اگر لحظه ای مسئولان را از وظیفه ای که بر عهده دارند منصرف کند، خطری بزرگ و خیانتی سهمگین را به دنبال دارد باید دولت اسلامی تمام سعی و توان خود را در اداره هرچه بهتر مردم بنماید؛ ولی این بدان معنی نیست که آن ها را از اهداف عظیم انقلاب که ایجاد حکومت جهانی است، منصرف کند». (6)
از منظر رهبر معظم انقلاب دام ظله نیز انقلاب، دو جهت دارد یکی مبارزه با استبداد داخلی است و جهت دیگر سخن و پیام نوین انقلاب برای دنیا و بشریت است پیام جهانی و انسانی اسلام است که او را به
1) آقای عسگراولادی، قابل دسترس در: www.navideshahed.com/fa/index.php?Page=definition&UID=95847 2.
2) دبیری، مهر، امیر صدور انقلاب خیال یا واقعیت، سایت باشگاه اندیشه، قابل دسترس در html.19302-www.bashgah.net/pages
3) مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی رحمه الله علیه، صدور انقلاب از دیدگاه امام خمینی، ص31.
4) صحیفه نور، ج 18، ص103-102.
5) همان.
6) مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی رحمه الله علیه، صدور انقلاب از دیدگاه امام خمینی، ص 47.
ستایش وادار می کند. جنبه دوّم بسیار مهم است؛ ما باید بتوانیم این را بیان کنیم». (1)همچنان که ایشان فرموده اند، صادر کردن تفکر انقلابی و اندیشه مبارزه به بیرون مرزها بسی مهم تر از مبارزه با استبداد داخلی است.
شاید به دلیل اهمیت موضوع بود که رهبر معظم انقلاب دام ظله حدود یک ماه بعد از انتصاب به رهبری انقلاب در نوزدهم تیر 1368 به تبیین نظریه صدور انقلاب پرداختند. (2)
رهبر فرزانه دام ظله در جایی دیگر صدور انقلاب را تداوم راه انبیا و ستیز با آن را کار دشمن شمرده فرمودند: ما به این کار و انجام این وظیفه افتخار می کنیم. این راه انبیاست و ما این راه را باید ادامه دهیم...
چرا ما باید از صادر کردن توحید و اخلاق انبیا و روح فداکاری و اخلاص و تزکیه اخلاقی، به کشورهای دیگر خجالت بکشیم؟ چرا باید شرم کنیم از این که غیرت و حمیت صحیح و ایستادگی در مقابل قدرت های باطل را به صورت درس عملی به ملت های دیگر ارائه و تعلیم بدهیم؟ ملت ها باور نمی کنند که بشود با عوامل و مزدوران قدرت های استکباری در افتاد. ما در افتادیم و پیروز هم شدیم چرا این عمل و تجربه خودمان را در اختیار افکار عمومی ملت ها نگذاریم؟ ما این انقلاب را صادر می کنیم ما از این که بتوانیم توحید و مکتب انبیا و روش های انسانی پاکیزه و طاهر و صبر و مقاومت و ایثار را به کشورهای دیگر صادر کنیم، هیچ ابایی نداریم رسانه های غربی که با پول صهیونیست ها و با تدبیر سیاست مداران خبیث و ظالم و فاسد اداره می شوند می خواهند جنجال درست کنند و ما را از این حرف و عمل که فرهنگ و مفاهیم انقلاب باید صادر شود، پشیمان کنند». (3)
صدور انقلاب، صدور رسالت انقلاب اسلامی و انتقال ارزش های معنوی و الهی به گوش جهانیان است. این امر، در سایه زور و لشکر کشی انجام نمی شود؛ بلکه جهت نیل به این هدف باید کلیه امکانات و ابزارهای پیام رسانی محتوای پیام، موقعیت زمان و مکان نیازهای مخاطبان در مناطق مختلف دنیا مورد توجه و دقت قرار گیرد. انقلاب ما یک انقلاب فرهنگی بود و به تعبیر شهید مظلوم دکتر بهشتی «انقلاب ارزش ها» محسوب می شود. (4)مقام معظم رهبری دام ظله نیز بر این امر صحه گذاشتند و فرمودند: «اگر منظور این است
1) بیانات مقام معظم رهبری دام ظله در دیدار با اعضای شورای عالی سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مورخ 1380/11/17.
2) بیانات مقام معظم رهبری دام ظله در دیدار و بیعت اقشار مختلف مردم کشور، مورخ 1368/04/19.
3) ر.ک: سایت مقام معظم رهبری دام ظله به نشانی: www.khamenei.ir
4) سالار محمد، انقلاب اسلامی و صدور ارزش های فرهنگی فصلنامه اندیشه انقلاب اسلامی، ش5، ص 23.
که ما مواد منفجره صادر می کنیم این ادعا دروغ است..... صدور انقلاب به معنای صادر کردن ارزش های انقلابی و افشاگری درباره مستبدها و ظالم های عالم وظیفه و تکلیف الهی ماست. اگر این کار را نکنیم کوتاهی کرده ایم». (1)در اوایل انقلاب عده ای صدور انقلاب را را رویکرد نظامی تفسیر می کردند؛ این جا بود که امام رحمه الله علیه رویکرد فرهنگی را پیشنهاد نمودند و فرمودند: «این که می گوییم باید انقلاب ما به همه جا صادر بشود این معنی غلط را از آن برداشت نکنند که ما می خواهیم کشورگشایی کنیم. ما همه کشورهای مسلمانان را از خودمان می دانیم همه کشورها باید در محل [جغرافیایی] خودشان باشند، ما می خواهیم این چیزی که در ایران واقع شد و این بیداری که در ایران واقع شد و [ملت] خودشان از ابرقدرت ها فاصله گرفتند و دست آن ها را از مخازن [کشور] خودشان کوتاه کردند این بیداری در همه ملت ها و در همه دولت ها [ایجاد] بشود. آرزوی ما این است....». (2)
رهبر معظم انقلاب دام ظله، در روزهای آغازین رهبری، قالب صدور انقلاب را، نه یک قالب نظامی، بلکه فرهنگی شمردند و فرمودند پس از پیروزی انقلاب اسلامی سردمداران تبلیغات جهانی روی اشاعه فرهنگ انقلابی اسلام جنجال راه انداختند و آن را به عنوان صدور انقلاب با معنای غلطی که از صدور انقلاب می کردند - مورد تهاجم تبلیغاتی قرار دادند همه رسانه ها در سرتاسر عالم، روی این نکته و کلمه تکیه می کنند که جمهوری اسلامی درصدد صدور انقلاب است خباثت آن ها در این جاست که صدور انقلاب را به معنای صدور مواد منفجره و ایجاد درگیری در گوشه و کنار عالم و از این قبیل کارها معرفی می کنند که این هم مثل بقیه خباثت های تبلیغاتی دنیای غرب یک ترفند رذیلانه است». (3)
امام رحمه الله علیه بر این امر تصریح داشتند ما که می گوئیم باید انقلاب به همه جا صادر بشود. این معنی غلط را از او برداشت نکنند که ما می خواهیم کشور گشائی کنیم» (4)در فرازی دیگر ایشان رویکرد نظامی به این مقوله را نه یک امر مطلوب که حتی ناممکن می دانستند: «ما که می گوییم که اسلام را می خواهیم صادر کنیم، معنایش این نیست که ما سوار طیّاره بشویم و بریزیم به ممالک دیگر، یک همچو چیزی، نه ما [این را گفتیم] و نه ما می توانیم». (5)
رهبر انقلاب نیز صدور انقلاب را فرهنگی می شمارند صدور انقلاب صدور تجاوز و جنگ و به معنای
گرفتن زمین های دیگران نیست.... صدور انقلاب به معنای صدور پیام و صدور رسالت انقلاب است؛ صدور ارزش هایی مانند استقلال عدم وابستگی خودکفایی خصلت های انسانی پاک، ایمان، شرف، افتخار، حمایت از مستضعفان و...». (1)در بیانی دیگر امام تنش، تبیین اندیشه های انقلاب را صدور انقلاب می دانند: «صدور انقلاب به معنی لشگر کشی نیست بلکه می خواهیم حرفمان را به دنیا برسانیم». (2)
با گذشت بیش از سی سال از پیروزی انقلاب بجاست که در نحوه عملیاتی نمودن صدور انقلاب، قدری تأمل نماییم؛ زیرا صدور انقلاب نه همزاد با انقلاب، بلکه پیش از آن مدنظر بنیان گذارش بوده است.
چنان که گفته شد در دو مرحله «حدوث» و «ثبوت» انقلاب، محوریت مسجد به طور کامل مشهود است.
صد البته که خود این تعامل بین دو مرحله انقلاب و مسجد بر پویایی مساجد و تنوع بخشی به کارکردهای آن نیز مؤثر بود. در جریان صدور انقلاب نیز باید مساجد محوریت را بر عهده گیرند. شاید به این دلیل بود که رهبر فقید انقلاب اسلامی ایران تأکید داشتند که باید مساجد همواره آماده قیام و پیشبرد اهداف اسلامی باشند. «اسلام، مساجد را سنگر قرار داد؛ وسیله از باب این که از همین مساجد... همه اموری که اسلام را به پیش می برد و قیام را به پیش می برد مهیا باشد». (3)با توجه به محذوریت های ساخت مسجد و مهم تر از آن، ممنوعیت های احیای کارکردهای انقلابی در مساجد خارج کشور و زمان بر و پرهزینه بودن ساخت مساجد فیزیکی، توجه به مساجد مجازی یک ضرورت تلقی می گردد. تأکید می کنم که مساجد مجازی، می تواند ما را در مشکلاتی که در ساخت مساجد فیزیکی در خارج کشور داریم یاری رساند، یعنی با جذب مخاطب توسط مساجد مجازی می توان از آن در ساخت مساجد فیزیکی احیای کار کرد انقلابی و مخالفت با قوانین ممنوعیت ساخت مسجد فیزیکی کمک گرفت. نباید فراموش نماییم که از یک سو با یک تکلیفی به نام صدور ارزش های انقلاب و یاری مستضعفان مواجه هستیم که طبق تحلیل، باید این مرحله از انقلاب نیز مبتنی بر مساجد باشد و از سوی دیگر، با موانعی که بر سر راه انجام این وظیفه از طریق مساجد فیزیکی قرار گرفته است این موانع، زمانی تکلیف را ساقط می کند که هیچ راه جایگزینی مطرح نباشد مسجد مجازی در عین فرصت بودن برای صادر نمودن انقلاب
خود موانع را نیز بر خواهد داشت؛ زیرا موجب توسعه زیربنایی و گسترش کارکردی آن خواهد شد و این یعنی اثبات زمینه کارآمدی دیگر برای مساجد در سومین مرحله از انقلاب!
در فرهنگ امام رحمه الله علیه، ثمره انقلاب آزادی همه مستضعفان جهان است و در اندیشه او، باید مساجد را حفظ نمود؛ ای ملت مسجدهایتان را حفظ کنید تا این نهضت به ثمر برسد». (1)بنابراین، تحقق این دو، با مساجد مجازی سامان می یابد.
حضرت امام رحمه الله علیه در عین حال که پیروزی انقلاب را برخاسته از فعالیت های مسجدی می داند؛ رها کردن مساجد و نیز بسنده کردن به وضع موجود را ناکافی می شمارد. ایشان پیروزی انقلاب اسلامی را نوعی آماده سازی خویشتن برای اداره پویای مساجد می داند. بی شک مراد حضرت امام رحمه الله علیه مدیریت عبادی صرف نیست؛ آن چه از سخنان امام استفاده می شود تحوّل در کار کرد مساجد به سوی ایجاد پیروزی های دیگر اسلامی است. (2)ایشان فرمودند: «این مساجد بود که این پیروزی را برای ملت ما درست کرد. این مراکز حسّاسی است که ملت باید به آن توجه داشته باشند این طور نباشد که خیال کنیم حالا دیگر ما پیروز شدیم دیگر مسجد می خواهیم چه کنیم؟ پیروزی ما برای اداره مسجد است». (3)
بدیهی است که امام قدس سره روش تبلیغی و استفاده از ابزار رسانه ها را شیوه عملی صدور انقلاب معرفی می کردند ما که می گوییم اسلام را می خواهیم صادر کنیم معنایش این است که می توانیم به وسیله دستگاه هایی که داریم به وسیله همین صدا و سیما به وسیله مطبوعات به وسیله گروه هایی که به خارج می روند، اسلام را آن طوری که هست معرفی کنیم اگر آن طوری که هست معرفی بشود، مورد قبول همه خواهد بود». (4)
مقام معظم رهبری دام ظله نیز استفاده از ابزارهای متناسب با زمان و مخاطب را اثر گذار می دانند: «ماییم و تفکر و معارف اسلامی؛ ماییم و پیام انقلاب اسلامی؛ ما باید بتوانیم این ها را درست به دنیا برسانیم...؛ ما باید بتوانیم مفاهیم و معارف اسلامی و آن چه را که متعلق به ماست را بیان کنیم؛ البته باید با لحن و بیان روشنفکرانه و به طور کامل مترقی و با استفاده از واژگان متناسب با هر دوره و زمان باشد». (5)
مسجد به مثابه رسانه ای سنتی و اینترنت به مثابه ابزاری مدرن می توانند در ابلاغ پیام انقلاب، نقش آفرین باشند. متأسفانه، یک رویکرد خاص در کشور ما این دو رسانه را در ساحت انتزاعی آشتی ناپذیر قرار داده
1) صحیفه نور، ج 8، ص60.
2) جهانگیری، یحیی، کارکرد سیاسی مساجد آرشیو دفتر مطالعات و پژوهش های مرکز رسیدگی به امور مساجد، ص 6
3) صحیفه نور، ج 13، ص15.
4) صدور انقلاب از دیدگاه امام خمینی رحمه الله علیه، ص61-60
5) بیانات مقام معظم رهبری دام ظله در دیدار با مسئولان سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مورخ 80/11/17
است. به همین دلیل، هیچ گاه آن چنان که لازم است نتوانسته ایم از ظرفیت این دو رسانه در بیان رسالت انقلاب بهره جوییم مسجد رسانه ای سنتی، ولی پویا، مقبول غیر دولتی و دینی است؛ در مقابل آن اینترنت ابزاری مدرن با مخاطبانی بسیار است. معقول آن است که کمیت یکی با کیفیت دیگری همراه گردد و این دو از عرصه رقابت به ساحت رفاقت بازگردند.
امروز ایران اسلامی، آماج شبیخون فرهنگی دشمن قرار گرفته است وجود هزاران سایت «انتی خمینی» (1)و... نشان از ضرورت اقدام سریع و قدرتمند برای صدور ارزش ها و فرهنگ انقلاب دارد که باید در این مورد همت گماشت رهبر انقلاب فرمود: «اگر ما بتوانیم در صحنه فکر و فرهنگ، کار شایسته ای انجام دهیم همه تهدیدهای مادی دنیا خنثی خواهد شد». (2)در باور امام رحمه الله علیه برای مقابله با ترفندهای دشمن، ما باید از اهرم صدور فرهنگی انقلاب بهره بگیریم.
امام خمینی رحمه الله علیه فرمودند: «ما باید در صدر و انقلاب به جهان کوشش کنیم.... از طرفی دیگر، تمام قدرت ها و ابرقدرت ها کمر به نابودی ما بسته اند و اگر ما در بسته بمانیم به طور قطع با شکست مواجه خواهیم شد ما باید حسابمان را به طور صریح با قدرت ها و ابرقدرت ها یکسره کنیم و به آن ها نشان دهیم که با تمام گرفتاری های مشقت باری که داریم با جهان برخورد مکتبی می نماییم». (3)
در سنجش میزان اسلام ستیزی استکبار کافی است بدانیم که تنها از سال 1980 واژه ای به نام «اسلاموفوبیا»، (4)در ادبیات انگلیسی ابداع شده (5)که به اسلام هراسی و تعصب علیه اسلام و مسلمین اشاره دارد (6)و هزاران سایت اینترنتی در این زمینه فعال است؛ آیا ما مخاطب این دستور امام نیستیم که فرمود: «ما انقلابمان را به جهان صادر می کنیم؛ چرا که انقلاب ما اسلامی است و تا بانگ لا اله الا الله و محمّد رسول الله صلی الله علیه و آله بر تمام جهان طنین نیفکند مبارزه هست و تا مبارزه در هر کجای جهان علیه مستکبران هست ما هستیم». (7)
1) anti-Khomeini.
2) بیانات مقام معظم رهبری دام ظله در جمع مسئولان سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مورخ 80/11/17.
3) صدور انقلاب از دیدگاه امام خمینی رحمه الله علیه، ص 34 و 35.
4) Islamophobia
5) .Conway,Gordon&others, Islamophobia: A Challenge forUs All, Runnymede TrustPublication, 1997,p 1.
6) Sandra Fredman&others,DiscriminationandHuman Rights:TheCaseofRacism, Oxford University Press, 2001p 121.
7) صحیفه نور، ج17، ص240.
با پیروزی انقلاب اسلامی در ایران موج حمایت از تمام نهضت ها و جنبش های رهایی بخش بپاخاست. آقای صبحی الجابی، پژوهش گر و نویسنده سوری در خصوص تأثیر و بازتاب جهانی فرهنگ و تمدن انقلاب اسلامی اظهار می دارد انقلاب اسلامی فرهنگ و تمدن حقیقی را برای جهانیان به ارمغان آورد. این تمدن در تمام زمینه های سیاست حقوق بشر و اخلاق با فرهنگ و تمدن غرب تفاوت اساسی دارد. به هر حال هر کس فرهنگ انقلاب اسلامی را الگوی خود قرار دهد به طور حتم پیروز خواهد شد». (1)
به این دلیل بود که امام اندیشه صدور انقلاب را به هیچ عنوان آرمان گرایانه و غیر عملی تلقی نمی کرد؛ بلکه آن را واقعیتی ممکن می دانست و در بسیاری از مناطق جهان اسلام آن را به رأی العین می دید. «نهضت مقدّس،ایران نهضت اسلامی است از این جهت بدیهی است که همه مسلمین جهان تحت تأثیر آن قرار می گیرند». (2)ما امروز دورنمای صدور انقلاب اسلامی را در جهان مستضعفان و مظلومان بیش از پیش می بینیم». (3)
آن مرد بزرگ نشانه های تحقق این پدیده را نمایان می دید امروز قدرت ایرانی و قدرت اسلام در ایران به طوری است که توجه همه ملت های ضعیف را به خودش معطوف کرده است و اسلام صادر شد در سرتاسر دنیا از این سیاههای عزیزی که در آمریکا هستند و تا آفریقا و تا شوروی و همه جا، نور اسلام تابیده است و توجه مردم به اسلام معطوف شده است و مقصود ما از صدور انقلاب همین بود و تحقق پیدا کرد و ان شاء الله، اسلام در همه جا بر کفر غلبه پیدا خواهد کرد». (4)
اسامه ابو حمدان نماینده جنبش مقاومت اسلامی فلسطین (حماس) در لبنان انتفاضه مردمی فلسطین را یکی از ثمرات انقلاب اسلامی در ایران می داند و در این باره می گوید با پیروزی انقلاب اسلامی مهمترین خواسته مسلمانان در قرن بیستم تحقق یافت مسلمانان جهان انقلاب اسلامی را الگو و سرمشق خود می دانند. (5)
گیز لا کرافت، دانشمند آلمانی شرکت کننده در همایش بین المللی «گفتگوی فرهنگ ها حافظ، گوته و پوشکین»، با اعلام این مطلب گفت: «اسلام در دهه های اخیر به الگو و مکتب نیرومندی تبدیل شده است
که در سایه آن مبارزه شدید با مادی گری و برای احیای معنویت جریان دارد». (1)
امام تن به طور رسمی متولیان ائمه جماعات و روحانیان را برای عملی نمودن صدور انقلاب، آن هم از طریق مساجد مخاطب قرار می دهد: «مسجد در اسلام و در صدر اسلام، همیشه مرکز جنبش و حرکت های اسلامی بود... از مسجد تبلیغات اسلامی شروع می شده است از مسجد، حرکت قوای اسلامی برای سرکوبی کفار و وارد کردن آن ها در زیر بیرق اسلام بوده است شما که از اهالی مسجد و علمای مساجد هستید، باید از پیغمبر اسلام صلی الله علیه و آله و اصحاب آن سرور پیروی کنید و مساجد را برای تبلیغ اسلام و حرکت اسلامیت و قطع ایادی شرک و کفر و تأیید مستضعفان در مقابل مستکبران قرار دهید». (2)آیا نباید این مخاطبان در چگونگی عملی نمودن آن قدری تأمل نمایند؟
نباید فراموش کنیم که فرهنگ تشیّع پیوسته اعتراض به حکومت ها را فریاد نموده است. از این رو، مكتب تشیّع، روحانیت معترضی را تربیت نموده است که خانه اش مساجد.است باید این مساجد و روحانیت آن، فریاد ظلم ستیزی انقلاب را به گوش همگان برسانند.
به یقین مساجد در روند شکل گیری و پیروزی انقلاب اسلامی نقش بسزایی داشتند. همچنان که مساجد در حدوث انقلاب نقش داشتند در ثبوت و استمرار آن نیز نقش آفرین هستند. البته خود این دو مرحله بر تعامل و پویایی مساجد و تنوع بخشی به کارکردهای آن نیز مؤثر بود در فرآیند صدور انقلاب نیز باید مساجد محوریت را بر عهده گیرند شاید به همین دلیل بود که رهبر فقید انقلاب اسلامی ایران، تأکید داشتند که باید مساجد، همواره آماده قیام و پیشبرد اهداف اسلامی باشند «اسلام، مساجد را سنگر قرار داد؛ وسیله از باب این که از همین مساجد... همه اموری که اسلام را به پیش می برد و قیام را به پیش می برد مهیا باشد»؛ اما با توجه به محذوریت های ساخت مسجد و مهمتر از آن ممنوعیت های احیای کارکردهای انقلابی در مساجد خارج کشور و زمان بر و پرهزینه بودن ساخت مساجد فیزیکی، توجه به مساجد مجازی، امری ضروری تلقی می گردد. بر این اساس، مساجد مجازی می تواند ما را در مشکلاتی که در ساخت مساجد فیزیکی در خارج کشور داریم یاری رساند؛ یعنی با جذب مخاطب توسط مساجد مجازی، می توان از آن در
ساخت مساجد فیزیکی، احیای کارکرد انقلابی و مخالفت با قوانین ممنوعیت ساخت مسجد فیزیکی کمک گرفت. بنابراین، مسجد مجازی به مثابه ابزاری مدرن می تواند در ابلاغ پیام انقلاب، نقش آفرین باشد؛ ابزاری که افزون بر آن که می تواند پاسخگوی نیازهای افراد در هر زمان و مکان آن هم به انتخاب مخاطب نه به انتخاب خطیب، باشد؛ به طوری که هیچ گونه از محذوریت های ساخت مسجد فیزیکی و پرهزینه بودن ساخت و اداره آن را نیز ندارد.
موسوى الخميني تدل صحیفه نور، تهران، سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی رحمه الله علیه، 1379 ه-.ش.
وصیت نامه سیاسی الهی امام خمینی رحمه الله علیه، انتشارات قدس رضوی.
آلگار، حامد دین و دولت در ایران ترجمه ابوالقاسم سری، تهران، طوس، تهران، 1365 ه-.ش.
محمّدی، منوچهر، تحلیلی در انقلاب اسلامی امیرکبیر، تهران، 1373 ه-.ش.
شریف پور، رضا، مسجد و انقلاب اسلامی مرکز اسناد انقلاب اسلامی، تهران، 1380ه-. ش.
سیفی، محمدمهدی، نقش تاریخی مساجد در انقلاب اسلامی روزنامه رسالت، ش6505،31/ 1387/5ه-. ش.
رستگار، مرتضی، مسجد در صدر اسلام و نقش آن در پیروزی انقلاب اسلامی، فروغ مسجد (2)، مجموعه مقالات و سخنرانی های دومین همایش هفته جهانی مساجد، قم، مؤسسه فرهنگی ثقلین، چاپ اول، 1384ه-.ش.
شکریان، ناصر، مسجد، ملجأ مردم، فروغ مسجد (5)، مجموعه مقالات و سخنرانی های چهارمین همایش هفته جهانی مساجد، انتشارات ثقلین، قم، چاپ اول، 1386ه-. ش.
جهانگیری، یحیی مسجد مجازی، نوآوری در افق ایران 1404 فصلنامه ره آورد نور، سال هفتم، شماره 23 (پیاپی 40)، تابستان، 1387ه-.ش.
میزبانی، مهناز و سایرین، نقش مساجد و دانشگاه ها در پیروزی انقلاب تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، 1383ه-.ش.
دولت آبادی،فیروز صدور انقلاب تمنا و تقابلی از درون و بیرون، مجله حضور، شماره 26، سال 1377ه-. ش،
مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، صدور انقلاب از دیدگاه امام خمینی رحمه الله علیه، تبیان، دفتر ششم، چاپ اول، تابستان 1374ه-.ش.
13 سالار، محمد، انقلاب اسلامی و صدور ارزش های فرهنگی فصلنامه اندیشه انقلاب اسلامی ستاد دهه فجر انقلاب اسلامی شورای هماهنگی تبلیغات اسلامی، تهران، ش 5، سال دوم، 1382ه-.ش.
جهانگیری، یحیی، کارکرد سیاسی مساجد، آرشیو دفتر مطالعات و پژوهش های مرکز رسیدگی به امور مساجد.
روزنامه کیهان، مورخ 077/11/10
17.Conway,Gordon & others, Islamophobia: A Challenge for Us All, Runnymede Trust Publication, 144V, p 1.
www.khamenei.ir
www.navideshahed.com
www.bashgah.net
سایت مقام معظم رهبری دام ظله به نشانی:
سایت نوید شاهد به نشانی
سایت باشگاه اندیشه به نشانی
اقتصاد و قدرت و توسعه اقتصادی در عصر حاضر یکی از عواملی است که برای تعالی هر کشور و جهانی شدن آن در عرصه بین المللی لازم است کشور ما دارای اقتصادی با رویکرد اسلامی است و باید ضمن
توجه به شرایط داخلی و خارجی فرآیند توسعه اقتصادی را طی نماید. توجه به این امر در شرایط کنونی داخلی و وضعیت خاص بین المللی با توجه به تصمیمات سیاسی و اقتصادی و... دشمنان علیه اقتصاد و نظام اسلامی کشور اهمیت بیشتری دارد رهبر معظم دام ظله با درایت و تدبیر حکیمانه خود، ضمن عنایت به این موضوع، سال 1392 را سال «حماسه سیاسی و حماسه اقتصادی» نام نهادند تا شاهد تلاش و همت مضاعف مردم و همه مسئولان کشور در گذشتن از پیچش سیاسی اقتصادی پیش رو باشیم. این نوشتار، در صدد آن است که نقش مسجد را به عنوان مهمترین نهاد کشور اسلامی، در تحقق حماسه اقتصادی و به تبع آن حماسه سیاسی تبیین نماید. نگارنده ابتدا به تعریف اقتصاد و انواع آن در علم اقتصاد و آموزه های دینی پرداخته، فلسفه نام گذاری سال ها و روند آن در 20 سال اخیر را تشریح نموده است. سپس به طور
خاص به نامگذاری سال،92 به عنوان سال حماسه سیاسی و حماسه اقتصادی و بحث های واژگانی مربوط به آن اشاره کرده، مفهوم اقتصاد مقاومتی از منظر رهبری را بیان نموده است. در ادامه، رابطه بین اقتصاد
مقاومتی و جهاد اقتصادی و حماسه اقتصادی را شرح داده ضمن اشاره به بی تأثیر ماندن تحریم های اقتصادی دشمنان علیه کشور، عوامل حرکت حماسی را بیان نموده است در نهایت نگارنده، مفاهیم عالی اقتصاد اسلامی و رفتارهای مسجدی و جلوههای اقتصادی مسجد محور را که در خلق حماسه اقتصادی هستند، به همرا مباحث جنبی هر یک از آموزه ها تشریح کرده است. نتیجه تحقیق، بیانگر آن است که توجه به مرکزیت مسجد در سازمان دهی نگرش های اسلامی در بازاریان و همه مؤمنان و تبیین آموزه های اقتصادی مسجدی، با بهره گیری از رسانه منبر به عنوان مهمترین رسانه اثر گذار در اقتصاد خُرد و کلان تأثیر بسزایی در توسعه اقتصادی و حماسه اقتصادی دارد همچنین آموزش نحوه رعایت حلال و حرام در کسب و کار نهادینه کردن برخی از آموزه های مسجدی مانند قرض الحسنه،انفاق، صدقه، خمس و زکات ثلث،اموات، سنّت وقف و... مسیر خلق حماسه اقتصادی و سیاسی را تسهیل و هموار می نماید. بدین ترتیب مسجد، با کارکردهای متنوع اقتصادی خود مهمترین نقش را در تبیین مفهوم اقتصاد مقاومتی و بیشترین تأثیر را بر درونی سازی آن برای نیل به حماسه اقتصادی خواهد داشت.
واژگان کلیدی:
اقتصاد، اقتصاد مقاومتی، جهاد اقتصادی، حماسه سیاسی حماسه اقتصادی، تحریم اقتصادی، عوامل حرکت حماسی، آموزه های اقتصاد اسلامی آموزه های مسجدی،اقتصاد رفتارهای اقتصادی مسجدی.
نام گذاری هر سال در قالب یک شعار کلیدی و فراگیر چه اهمیتی دارد؟
حماسه اقتصادی و حماسه سیاسی چیست؟
اقتصاد مقاومتی چیست؟
آموزه های قرآنی و مسجدی اقتصاد اسلامی و وجوه تمایز آن از سایر مکاتب اقتصادی کدام هستند؟
مسجد، در قالب چه آموزه هایی و چگونه می تواند در خلق حماسه اقتصادی تأثیر بگذارد؟
در نام گذاری هر سال جزئیات و کلیات شرایط داخلی کشور و اوضاع خارجی و شرایط جهانی با نهایت درایت و علم معنوی توسط ولی امر مسلمانان در نظر گرفته می شود. بر همه آحاد مردم و مسئولان کشور لازم است که در مورد آن به تحقیق و تدبّر بپردازند تا وظایف خود را شناخته، به خوبی اجرا نمایند.
آموزه های اقتصاد اسلامی، با بهره گیری از آموزه های قرآنی و سیره اهل بیت بسیار عمیق و گسترده هستند و توجه به آن ها موجب جلوگیری از تحقق اهداف شوم سیاسی و اقتصادی دشمنان اسلام و قرآن خواهد شد.
مسجد، دارای کارکردهای اقتصادی متنوعی است که رویکرد عبادی و اعتقادی دارند و با سازمان دهی این کارکردها به منزله رفتارهای مسجدی می توان مسیر تحقق حماسه اقتصادی را هموار ساخت.
امروز کشور ما در حوزه های اقتصادی خود با مسائل یا مفاهیمی مواجه است که به هیچ عنوان، چه در عرصه نظری و در کتاب های درسی و چه در عرصه عمل و تجارب بشری، مشابه و مابه ازای واقعی نداشته است. بنابراین خود انقلاب اسلامی مکلف به نوآوری و ابتکار و نظریه پردازی و الگوسازی در این عرصه های جدید اقتصادی است. هر کشوری که علم استکبارستیزی را برپا کند، ناگزیر نیازمند چنین الگوهایی است.
«کلمه کمیابی دارای نزدیک ترین معنی به کلمه محدودیت یا اقتصاد است که در مقابل کلمه نامحدود یا آزاد مطرح می شود. کمیابی منابع مسئله اساسی و محوری هر جامعه است. از آن جا که منابع هر جامعه ای محدود است تمامی جوامع با سؤالاتی از قبیل چه تولید شود چگونه تولید شود، برای چه کسانی تولید شود رو به رو هستند،اقتصاد به همه این سؤالات در قالب مکاتب اقتصادی پاسخ می دهد». (1)اقتصاد، در
1) سالواتوره، دومینیک تئوری و مسایل اقتصاد خرد، ص10
وضعیت کنونی جهانی حرف اول را می زند و هر کشوری که از نظر اقتصادی قدرتمند باشد، در زمینه سیاسی و نظامی و... نیز وجهه بین المللی مناسبی خواهد داشت. در این نوشتار با رویکردی اعتقادی مباحث پایه ای بیان می شود و با تأمل در نام گذاری 20 سال اخیر، جنبه های اقتصادی آن را بحث می گردد. نگارنده، به کمک مطالعات و تحقیقات بین رشته ای اقتصادی و قرآنی مباحث مربوط به اقتصاد مقاومتی و آموزه های قرآنی اقتصاد اسلامی را بحث کرده است. به نظر نگارنده فعالیت های مسجدی و رفتارهای مسجدی، اگر در راستای اصول مدوّن و برنامه ریزی شده منطبق با اقتصاد مقاومتی و جهاد اقتصادی سازماندهی و اجرا شوند، دست یابی به حماسه اقتصادی به سهولت امکان پذیر خواهد شد. برای شروع مطالب، ابتدا مباحث واژگانی مطرح می شود.
واژه «اقتصاد» (Economics) از دو کلمه یونانی «اویکوس» (Oikos) به معنای «خانه» و «نمین» (Nemin به معنای اداره کردن تشکیل شده است؛ این واژه به معنای لغوی «تدبیر منزل» یا «اداره کردن خانه» است. (1)اقتصاد، از ریشه «قصد» و به معنای «اعتدال و میانه روی» و «استقامت در راه»، است. (2)
اقتصاد در عربی به معنای میانه روی و اعتدال است. شواهد این مدعا مستندات قرآنی و روایی زیر هستند:
قرآن می فرماید: ... فَلَمَّا نَجَّاهُمْ إِلَى الْبَرِفَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ؛ «و چون نجاتشان داد و به خشکی رساند؛ برخی از آن ها میانه رو هستند». (1)
در آیه ای از قرآن آمده است: فَمِنْهُمْ ظَالِمُ لِنَفْسِهِ وَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ وَمِنْهُمْ سَابِقُ بِالْخَيْرَاتِ بِإِذْنِ اللَّهِ؛ «پس برخی از آنان بر خود ستمکارند و برخی از آنان میانه رو و برخی از آنان در کارهای نیک به فرمان خدا پیشگام هستند. (2)
قرآن کریم در آیه ای می فرماید: مِنْهُمْ أُمَّةٌ مُقْتَصِدَةً وَكَثِيرٌ مِنْهُمْ سَاءَ مَا يَعْمَلُونَ؛ «از میان آن ها گروهی میانه رو هستند و بسیاری از آن ها بد رفتار می کنند». (3)
روایات متعددی از معصومان در مورد مفهوم اقتصاد وجود دارد که بیان همه آن ها در این مقال نمی گنجد. در ادامه به عنوان نمونه به برخی از آن ها اشاره شده است. (4)
امام صادق علیه السلام می فرمایند: ضَمِنْتُ مَنِ اقْتَصَدَ أَنْ لَا يَفْتَقِرَ؛ «من برای هر کسی که در زندگانی میانه رو باشد بی نیازی را ضمانت می کنم». (5)
امیر المؤمنین علیه السلام می فرمایند: لسَّرَفُ مَنْواةٌ والْقَصْدُ مَشْراةً؛ «میانه روی در زندگی موجب زیادی مال و زیاده روی موجب ضایع نمودن مال است». (6)
حضرت علی علیه السلام می فرمایند: مَا عَالَ مَنِ اقْتَصَدَ؛ «کسی که (در مخارج زندگی خود) میانه روی پیشه نمود، تنگدست نشد». (7)
در نامه امیرمؤمنان علیه السلام به زیاد آمده است: دَعِ الإسرافَ مُقتَصِد... اسراف را کنار بگذار و میانه روی
1) لقمان، آیه 32.
2) فاطر، آیه 32.
3) مائده، آیه66.
4) برخی اندیشمندان اقتصاد، علم اقتصاد و مکتب اقتصادی را از هم جدا می کنند. آن ها معتقدند که تنظیم ثروت، علم است و توزیع آن شامل اصول و سیاست های علم اقتصاد است. با بررسی آیات و روایات مشخص می شود که اسلام، ضمن اهمیت دادن به هر دو مقوله به همه جنبه های اقتصاد پرداخته است. برای مطالعه بیشتر ر.ک به: غرر الحکم، ج1، ص 92 و 151، ج 2، ص 45؛ ج 3، ص173 و 192 و440؛ ج 4، ص540 و 301، ج 5، ص 226؛ ج 6، ص236 و 173.
5) مجلسی، بحار الانوار، ج 71، ص346.
6) همان، ص347.
7) دشتی، محمد، ترجمه نهج البلاغه، ص 468، ح 140؛ در مورد نکات لغوی و ادبی این کلام حضرت باید گفت که این جمله فعلیه شرطیه و «من» از ادات شرط است. «عَالَ (افتقر)» به معنی مستمند شد و «اقْتَصَدَ» به مفهوم میانه روی کردن اشاره دارد.
پیشه کن...». (1)در این کلام حضرت، قصد به مفهوم روش معقول و راه استوار بین افراط و تفریط است.
علم اقتصاد را علم ثروت دانسته اند برخی آن را مطالعه چگونگی تنظیم تولید و فعالیت های مبادله ای افراد ذکر کردند. (3)اندیشمندان معاصر، اقتصاد را بررسی روش هایی می دانند که با پول یا بدون پول برای به کار بردن منابع کمیاب به منظور تولید کالا و خدمات و توزیع بین افراد و گروه ها انتخاب می کنند. (4)
علم اقتصاد به دو دسته اصلی و کلی تقسیم می شود:
الف) اقتصاد خُرد (Microeconomic): به مطالعه تصمیمات فرد درباره کالاهای خاص می پردازد. (5)در این بخش از علم اقتصاد، رفتار فرد مصرف کننده یا تولید کننده یا چگونگی تعیین قیمت در بازار، کشش عرضه و تقاضا و... مطالعه و بررسی می شود. (6)
ب) اقتصاد کلان (Macroeconomic): به بررسی رفتارهای اقتصادی در سطح کلی کشور می پردازد و اجزای اقتصاد را به همراه اثر متقابل و کنش آن ها بر همدیگر بحث و بررسی می کند. (7)در واقع، اقتصاد کلان، مطالعه اقتصاد در قالب یک نظام است و با تفکر سیستمی آن را تحلیل می کند. (8)با کمک اقتصاد کلان، موضوعاتی مانند سطح عمومی قیمت ها سطح اشتغال درآمد ملی تولید ناخالص ملی و... بررسی و مطالعه می شود. (9)
1) دشتی محمد ترجمه نهج البلاغه، ص356، نامه 21.
2) مجلسی، بحارالانوار، ج 77، ص 212، ح 1.
3) هادوی تهرانی مهدی، مکتب و نظام اقتصادی اسلام، ص 48-49.
4) ساموئلسون، اقتصاد، ص7.
5) بگ، فیشر، دورنبوش، علم اقتصاد، ج 1، ص 28
6) دولتشاهی، محتشم، مبانی علم اقتصاد، ص9.
7) بگ، فیشر، دورنبوش، همان، ص29.
8) همان، ج 2، ص 868.
9) دولتشاهی، همان، ص9.
رهبر معظم دام ظله، بر اساس ضرورت و نیاز کشور عزیزمان ایران در پیام نوروزی برای هر سال، نام خاصی را انتخاب می کنند تا توجه خاص مردم و مسئولین نظام به آن شعار با شعور، معطوف شود و افق چشم انداز میان مدت و کوتاه مدت مهندسی و تدبیر گردد. به عبارت دیگر، یکی از ابتکارات اثربخش و ارزشمند مقام معظم رهبری دام ظله تعیین یک نام یا شعار برای هر سال و پیگیری آن شعار و ارائه جمع بندی از آن، در پیام نوروزی و سخنرانی آغازین خود در ابتدای هر سال نو است. سخنرانی رهبر معظم دام ظله، در
روزهای اوّل سال شمسی که به طور معمول در کنار بارگاه ملکوتی امام رضا و در بین زائران و مجاوران آن حضرت که از همه اقشار و گروه های مردم از سراسر کشور حضور دارند ایراد می گردد، فرصتی برای تحلیل و تبیین شعار سال و بیان چرایی و چیستی آن توسط مقام معظم رهبری دام ظله محسوب می شود. البته این ابتکار، حکمت ها و آثار فراوانی دارد که برخی از آنان به صورت خلاصه به شرح زیر است:
تسهیل امر هدف گذاری در امور اجرایی کشور به منظور برنامه ریزی دقیق تر و نیل به آن اهداف؛
ایجاد شور و نشاط حرکت در قوای سه گانه و همه وزارتخانه های منتسب به آن ها؛
ایجاد همبستگی اجرایی و سازمانی و همدلی و همسویی وحدت نظر و در یک کلام انسجام ملی؛
تدبیر در مورد مسائل پیش رو و هشدار نسبت به خطرات و تهدیدات پیش رو و آماده سازی نظام و مردم برای مقابله با دشمنان؛
ترغیب و تشویق شدن دستگاه های اجرایی و مدیریتی در راستای شعارهای هر سال؛
ایجاد یک فرهنگ نوین و اقتضایی برای شرایط خاص هر سال به دلیل وجود زمینه پذیرش فرهنگی در عموم ایرانیان؛
پایه ریزی و طرح یک توقع و انتظار بر اساس گفتمان ملی و انگیزاسیون فراگیر برای برآورده سازی آن انتظارات؛
ایجاد طرز تفکر جدید در طرز تلقی ها و نگرش ها و رویکردها در بین نخبگان و توده های مردم؛
پایه گذاری فرهنگ غنی و معنوی،انتظار با طرح شعار کارآمد هر سال به منظور آماده سازی سرزمین اسلامی برای ظهور حضرت ولی عصر و اولویت گذاری موضوعات راهبردی کشور.
بررسی شعارهای انتخاب شده در سال های گذشته نشان می دهد که هر یک از این شعارها، ریشه در ضرورت های آن سال داشته است و اولویت اوّل و موضوع راهبردی مورد نیاز کشور در شعار سال منعکس گردیده و آن شعار، مهم ترین نیاز کشور بوده است. به عبارت دیگر این پیام های سالانه، فصل الخطابی
آگاهانه و بایسته است که با توجه به شرایط و مقتضیات زمانی و مکانی برای تمامی اقشار و لایه ها و سطوح مختلف جامعه اسلامی تبیین می شود. این پیام با ابلاغ رسمی از سوی رهبر معظم دام ظله به سه قوه، برای اجرا در سطح جامعه جاری می گردد. در ادامه با نگاهی کوتاه به روند نام گذاری 20 سال اخیر، برخی نکات مهم این نامگذاری بهتر و بیشتر روشن می شود
نام مربوط به هر سال، از ویژگی ها و شرایط همان سال تأثیر می پذیرد رهبر فرزانه دام ظله با حکمت و تدبیر و علم و تخصص ولایی خود نیازها و مشکلات تهدیدها و فرصت ها و ضعف ها و قدرت های کشور را بهتر از همه می شناسد ایشان با نام گذاری هر سال در قالب یک شعار همراه با نهایت شعور و تدبیر و شناخت، هدایت و رهبری را در حق پیروان خود تمام و کمال به انجام می رسانند. این موضوع بیانگر ولایت و رهبری فراگیر ایشان است. در جدول زیر نام گذاری مربوط به 20 سال اخیر از 1373 تا 1392 ارائه شده است. به زعم نگارنده در هر سال یک جمله تحلیلی برای تعیین مسیر بحث بیان شده است.
جدول بررسی و تحلیل نام گذاری سال ها در بیست سال اخیر (1)
.http://farsi.khamenei.ir/message
تصویر
1) این جدول بر اساس اطلاعات مندرج در سایت دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت الله العظمی خامنه ای «دام ظله»، به آدرس زیر تهیه و دسته بندی شده است
تصویر
نگارنده با ارائه این جدول و دسته بندی نام گذاری این سال ها در پی آن نیست که فلسفه نام گذاری هر سال را به طور دقیق در این نوشتار کوتاه تشریح کند و شرایط آن سال را در اذهان تداعی نماید. با این حال، برخی نکات قابل توجه بیان خواهد شد. با بررسی این جدول برخی نکات و نتایج به شرح زیر به دست می آید:
در بیشتر نام گذاری ها محور شعارهای رهبر معظم دام ظله اقتصاد و موضوعات مربوط به آن بوده است. در برخی موارد موضوعات زمینه ای و مفاهیم پایه ای اقتصاد بیان شده است.
سال های 78 و 79 و 81 و 85 با نام های شریف حضرت امام خمینی رحمه الله علیه و امیرمؤمنان و امام حسین علیهما السلام و پیامبر اعظم له مزین شده است. هر چند به ظاهر از مفاهیم اقتصادی برای این سال ها استفاده نشده است؛ ولی مقام معظم رهبری دام ظله به منظور الگوبرداری رفتاری از سبک مدیریت و سبک زندگی آن بزرگواران به این کار اقدام نموده است.
هر چه از سال 73 به سال 92 نزدیک تر می شویم مفاهیم خاص اقتصادی نمود بهتری پیدا می کنند تا زمینه های انجام حماسه اقتصادی به تدریج فراهم شود.
در سال های 73 تا 77 بر انضباط در همه ابعاد زندگی و صرفه جویی و قناعت تأکید بیشتری شد. سپس، در ادامه، برخی از الگوهای سیاسی کشور و اسوه های دینی مطرح شدند. در ادامه به موضوعاتی، مانند اتحاد و همبستگی و نوآوری و شکوفایی و همت مضاعف تأکید گردید تا همه آحاد جامعه برای جهاد اقتصادی و توسعه تولید ملی و حماسه اقتصادی آماده شوند.
با کمی دقت در عناوین سال ها و یک تحلیل اولیه مشخص می شود که در همه سال ها به صورت مستقیم یا به طور تلویحی به اقتصاد اشاره شده است ستون تحلیل اقتصادی در جدول فوق، این نکته را به خوبی را نشان می دهد این موضوع بیانگر این است که اقتصاد از اهمیت بالایی در عرصه داخلی و خارجی برخوردار است که در صورت نیل به این قدرت برتر می توان با مدیریت بهینه به سایر اهداف اجتماعی و سیاسی و... نیز دست یافت.
رهبر معظم دام ظله در مدت 5 سال گذشته نام های اقتصادی را برای هر سال انتخاب کرده اند. این تدبیر به این دلیل است که در یکی دو سال اخیر فشارهای خارجی بر اقتصاد ایران بیشتر شده است و به علت تحریم بانک مرکزی و تحریم های نفتی و فشارهای خارجی دیگر درآمدهای ایران کاهش یافته است.
در این مورد باید طرح ملی هدفمندی یارانه ها را هم مورد توجه قرار داد. این طرح برخی مسائل را نیز
به وجود آورده است بخشی از مشکلات که در این زمینه پیدا شده است به دلیل تحریم های خارجی است؛ اما تعدادی از مسائل ناشی از سوء تدبیر و اشکالات در مدیریت اجرایی طرح است. به عنوان مثال، همه می دانیم که در ابتدای طرح قرار بود آن را به گونه ای مدیریت نمایند که واحدهای تولیدی خرد، متوسط و کلان دچار بحران در تعیین بهای تمام شده تولیدات خود نشوند. این در حالی است که بنگاه های تولیدی، آسیب زیادی دیده اند و این موضوع از غفلت مربوط به نحوه اجرای طرح و مدیریت مقدمات و تبعات آن ناشی شده است از طرف دیگر پرداخت نقدی یارانه ها و تزریق نقدینگی به جامعه به هر صورت ممکن عوارضی را برای اقتصاد خرد و کلان کشور به همراه خواهد داشت با افزایش نقدینگی و عدم توجه به افزایش تولید تورم زیادتر می شود.
با اندکی تأمل در مطالب اقتصادی مطرح شده، مشخص می شود که اقتصاد کشور در وضعیت خاصی قرار دارد و برای برون رفت از این پیچش سخت اقتصادی بیش از هر زمان نیازمند حرکتی بزرگ هستیم؛ یعنی به طور جدی امروز نیازمند یک حرکت تاریخی برای پشت سرگذاشتن شرایط کنونی هستیم. در یک کلام خلق حماسه اقتصادی در کنار حماسه سیاسی الزامی است. به همین دلیل رهبر فرزانه دام ظله با الهام گیری از الگوهای حماسی از سیره معصومان علیهم السلام و بر حسب آموزه های مسجدی و معنوی، بهترین و اثرگذارترین نام را برای سال 1392 انتخاب نمودند. (1)
با بررسی اوضاع داخلی و خارجی کشور به روشنی در می یابیم که عوامل متعددی در قالب بسترهای زمینه ساز برای حماسه سیاسی مدنظر رهبری بودند؛ برخی از عوامل خارجی عبارت اند از: تهدیدات سیاسی خارجی جنگ تبلیغاتی، شبهه افکنی و ایجاد تردید در میان مسئولان و نخبگان مانع تراشی های همه جانبه دشمنان در فعالیت های هسته ای ایران جهانی سازی سیاسی منزوی سازی ایران در محیط بین الملل تنش زایی و ایجاد ناامنی، بهره گیری از پتانسیل های سیاسی موجود البته عوامل متعدد داخلی دیگر نیز در این نامگذاری نقش داشتند که مهمترین آن ها عبارت اند از انتخابات ریاست جمهوری سال 92، تجربه تاریخی انتخابات شوراها امنیت زایی ثبات و آرامش،سیاسی استقلال سیاسی، قانون گرایی و.... نکته مهم این است که بحث در مورد همه این موارد در این مقال نمی گنجد؛ ولی این مطلب بیانگر آن است که مقام معظم رهبری دام ظله در نهایت تدبیر و و با نگرشی جامع و چشم اندازی بلندمدت، به نام گذاری سال 92 به عنوان سال «حماسه سیاسی و حماسه اقتصادی» مبادرت فرمودند.
1) در این بخش و جاهای دیگری از این نوشتار، نگارنده براساس مطالعات و تحصیلات مرتبط با علوم اقتصادی و حسابداری و مدیریت، در برخی موارد تحلیل هایی را ارائه کرده است. به همین دلیل از ارجاع مکرر و غیر ضروری به کتب تخصصی اقتصادی خودداری شده است.
با توجه به مطالب مطرح شده برای بررسی بیشتر نقش مسجد در خلق حماسه اقتصادی و حماسه سیاسی، ابتدا به بحث واژگانی این مفاهیم پرداخته می شود و سپس مفاهیم اقتصادی و نقش مسجد در ایجاد حماسه اقتصادی اشاره خواهد شد.
حماسه چیست؟
«حماسه» در لغت به معنای دلیری کردن دلاوری کردن و شجاعت است. (1)همچنین به مفهوم شجاعت نمودن شعر رزمی و انجام امری افتخار آمیز از روی شجاعت، مهارت و شایستگی آمده است. (2)در فرهنگ لغات عربی نیز، حماسه به مفهوم شدّت یا محکم بودن و متعصب بودن در دین و در کارها آمده است. (3)
مقام معظم رهبری دام ظله در رابطه با مفهوم حماسه می فرماید: «حماسه یعنی آن کار افتخار آفرینی که با شور و هیجان انجام می گیرد»؛ (4)«حماسه با عقل هدایت و با ایمان پشتیبانی می شود و باید از دل بجوشد و یک مقوله دستوری و بخشنامه ای نیست». (5)
«حماسه، یعنی واقعه ای جهادگونه و پرشور؛ این را باید ملت ایران و مسئولان کشور، مورد نظر قرار دهند». (6)«رفتار حماسی یعنی رفتاری که بر آمده از غیرت و شجاعت و مردانگی ایستادگی و مقاومت باشد. شخصیت حماسی کسی است که از چنین روحیه ای برخوردار است و می تواند با حرکت و تلاش ویژه خود این روحیه را در دیگران ایجاد کند و یا آنان را از حالت خمود و مردگی در آورد و زنده گردند». (7)
حماسه سیاسی
نام گذاری سال 92 به نام سال حماسه سیاسی و حماسه اقتصادی، در حالی صورت گرفت که انتخابات ریاست جمهوری و همچنین انتخابات شوراها در این سال دارای اهمیت زیادی بودند. آن چه که در سخنان رهبر معظم دام ظله نهفته بود، انتخاب فردی اصلح و توانمند برای ریاست جمهوری آینده، متناسب با برنامه های سند چشم انداز 1404 بوده است. به بیان دیگر، مقام معظم رهبری دام ظله شأن و منزلت ریاست جمهوری را از آن فردی دانستند که بتواند با اجرای دقیق سند چشم انداز حماسه ای در سیاست و اقتصاد کشور ایجاد
1) دهخدا علی اکبر لغت نامه دهخدا، ج6، ص9193.
2) عمید حسن، فرهنگ عمید، ج1، ص700.
3) لويس معلوف، المنجد فى اللغة والاعلام، ص153، ماده حمس.
4) بیانات مقام معظم رهبری دام ظله در مراسم بیست و چهارمین سالروز رحلت حضرت امام خمینی قدس سره در تاریخ 1392/3/14
5) بیانات مقام معظم رهبری دام ظله در دیدار جمعی از مداحان و شاعران در روز ولادت حضرت فاطمه علیها السلام در تاریخ 1392/2/11.
6) بیانات رهبری دام ظله در دیدار با کارگران و فعالان بخش تولید به مناسبت هفته کارگر در تاریخ 1392/2/7
7) ویژه نامه تبلیغ، ش17، ص 53.
کند. در حقیقت، حضور حداکثری و حماسی ملت پای صندوق های رأی و انتخاب کاندیدای اصلح برای به دست گیری ریاست جمهوری در سال های آینده می تواند کشور را بیش از پیش به سمت توسعه و پیشرفت رهنمون سازد.
مهمترین عامل خلق حماسه سیاسی توسط ملت بصیر ایران در سال جاری، مشارکت سیاسی آن ها در تعیین سرنوشت خودشان بوده است مشارکت در لغت به معنای همکاری شرکت داشتن یا حضور داشتن است. (1)فرهنگ انگلیسی «آکسفورد» واژه «participation» را که معادل مشارکت فارسی است، به معنای عمل یا واقعیت شرکت کردن بخشی از چیزی را داشتن یا «تشکیل دادن» دانسته است. (2)بر این مبنا، مشارکت سیاسی، در اصل به معنای شرکت در امور عمومی همراه با احساس مسئولیت مشترک است به تعبیر دیگر، مشارکت سیاسی، تعهدی فعالانه، آزادانه و مسئولانه است که به عنوان یکی از ساز و کارهای اعمال قدرت، از درون جامعه بر می خیزد (3)در نهایت می توان مشارکت سیاسی را شامل هرگونه رفتار و عمل فردی یا جمعی دانست که در راستای همکاری و تعاون عمومی در عرصه سیاست صورت می گیرد و هدف آن تحت تأثیر قرار دادن قدرت تصمیم ها و سیاست گذاری های عمومی مانند انتخاب رهبران سیاسی و یا اعمال نظارت بر آن ها و... است. (4)
اقتصاد مقاومتی و حماسه اقتصادی و سیاسی از آموزه های اسلامی برگرفته شده است. علاوه بر لزوم تحقق حماسه سیاسی، شکل گیری حماسه اقتصادی در حقیقت مهمترین راهبرد حفظ انقلاب و تداوم آن با تکیه بر پیشرفت ها و حفظ همه ارزش هاست رهبر فرزانه دام ظله با الگوگیری از آموزه های ارزشمند اسلام به لزوم شکل گیری حماسه اقتصادی تأکید دارند در صدر اسلام مسلمانان در شعب ابی طالب با همه مشکلات، 3 سال تمام مقاومت کردند و توانستند با رهبری الهی پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله برای حفظ انقلابشان پایداری کنند و در نهایت زمینه حاکمیت دینی را در شبه جزیره عربستان رقم زدند اکنون با توجه به شرایط موجود الگوی ما نیز همین است. از طرف دیگر اوج ایثار و حماسه سازی در حادثه کربلا برای همه روشن است. جایی که امام حسین در برابر محروم ماندن از جزئی ترین نیاز فیزیولوژیکی انسان، یعنی آب
دلیرانه مقاومت کرد. با این گونه رشادت ها حماسه اقتصادی در برابر جنگ اقتصادی نمود پیدا می کند. بسیار روشن است که جنگ دشمنان ایران در این برهه از زمان یک جنگ اقتصادی است. اعلام تحریم های اقتصادی پی در پی و صدور قطعنامه های متعدّد علیه ایران نیز دلایل روشن این ادعاست. در چنین شرایطی، رهبر فرزانه دام ظله به لزوم شکل گیری یک حرکت فراگیر حماسه گونه در تمام ابعاد اقتصاد، چه در بعد اقتصاد خرد و چه در اقتصاد کلان تأکید دارند.
یک نکته اساسی این است که در ادبیات مدیریت کشورها (1)اگر پدیده ای از نظر سیاسی درست نباشد، نمی تواند از نظر اقتصادی از آن نتیجه مناسبی انتظار داشت. اگر حماسه سیاسی به صورت درست خلق نشود بعید است حماسه اقتصادی به وقوع بپیوندد و اجرای حماسه سیاسی شرط لازم اجرای حماسه اقتصادی است. ارتباط و تعامل سیاست و اقتصاد، قابل انکار نیست به ویژه سیاست، همیشه بر اقتصاد تأثیر تعیین کننده ای دارد و البته از آن به شدت اثر پذیر است. مبارزات انبیاء با فقر و محرومیت، از یک سو و با تکاثر و افزون طلبی و سرمایه داری خون آشام از سوی دیگر، در کنار مبارزه با طاغوت ها و سلطه های نامشروع، حماسه های سیاسی و اقتصادی فراوانی را در تاریخ مبارزات انبیاء به یادگاری گذاشته است. در تاریخ تبلیغ دین توسط انبیاء همیشه در کنار رویاروئی با فرعونیان و نمرودها مقابله با قارون ها نیز وجود داشته است. این ارتباط به گونه ای است که استقلال سیاسی بدون استقلال اقتصادی و برعکس آن، حداقل در تجربه تاریخی وجود ندارد. در هم تنیدگی سیاست و اقتصاد در قرون اخیر به شدت افزایش یافته است و هیچ سیاستی بدون ابعاد اقتصادی و هیچ اقتصادی بدون ابعاد سیاسی یافت نمی شود. (2)
http://rasekhoon.net/article
برای بررسی و تشریح نقش مسجد در اقتصاد و خلق حماسه اقتصادی لازم است کمی به عقب برگردیم و برخی مفاهیم زمینه ای را مورد مطالعه قرار دهیم در سال 91 شعار همه مردم ایران به همراه دولت حمایت از تولید ملی، کار و سرمایه ایرانی بوده است در همان سال رهبر گرانقدر دام ظله مهمترین مفهوم بنیادین اقتصاد، یعنی اقتصاد مقاومتی را بیان کرده است. اقتصاد مقاومتی اساس توسعه اقتصادی در وضعیت کنونی است که باید در همه موارد در تصمیمات کلان کشور مورد توجه قرار گیرد. تحریم هایی که امروز از سوی همه دشمنان اسلام برای فلج ساختن اقتصاد کشور تدارک دیده می شود، در کنار برخی تهدیدات
دیگر، بیانگر این است که اقتصاد کشور ما باید اقتصادی مقاومتی باشد تا آسیب های این تحریم ها خنثی شود. البته، تصمیمات متعدّد دیگری نیز باید در قالب اقتصاد خرد و موضوعات فرهنگی و اجتماعی در این خصوص صورت بگیرد تا اثر بخشی اقتصاد مقاومتی تضمین شود. بر همین اساس، در ادامه به مطالبی در مورد تبیین و تشریح اقتصاد مقاومتی و فلسفه طرح آن و موضوعات مرتبط به این مبحث، اشاره خواهد شد.
اقتصاد مقاومتی، از دو واژه اقتصاد و مقاومت تشکیل شده است. در مطالب قبلی، به مفهوم واژگانی اقتصاد و علم اقتصاد اشاره شده است مقاومتی بودن یک صفت برای اقتصاد است که به مفهوم استقامت اشاره دارد. «مقاومت و استقامت، یعنی تلاش بر حق اندیشی و حق روی و عدم تمایل به چپ و راست و در تعریفی دیگر استقامت، به معنی شناخت صراط مستقیم و مجاهدت و مقاومت در این راه است». (1)
در سالی که با نام حمایت از تولید ملی کار و سرمایه ایرانی مزین شد به اوج رسیدن فشارهای ناشی از تحریم های اقتصادی بین المللی اقتصاد کشور را در شرایط خاصی قرار داد در این شرایط بود که راهبرد «اقتصاد مقاومتی» مطرح شد با توجه به این که این راهبرد مختص شرایط فعلی اقتصاد ایران است و پیشینه و تجربه منطبق با شرایط کنونی کشور ما را هیچ کشوری در هیچ کجای دنیا نداشته است، ضرورت تبیین، تعریف مؤلفه های اقتصاد مقاومتی بیش از پیش آشکار می شود.
اگر چه موضوع اقتصاد مقاومتی چندی پیش در اذهان اقتصاددانان به وجود آمد؛ (2)اما این مبحث به صورت تأکیدی توسط مقام معظم رهبری دام ظله در 8 مرداد 1391، در دیدار جمعی از محققان، پژوهشگران، متخصصان و نوآوران عرصه علم و فناوری و نیز مسئولان شرکت های دانش بنیان و پارک های علم و فناوری مطرح گردید برای ورود به بحث ابتدا شمه ای از بیانات رهبر معظم دام ظله مطرح می شود. در این دیدار ایشان فرمودند: یکی از راه های عبور از مقطع حساس و سرنوشت ساز کنونی جدی گرفتن اقتصاد مقاومتی است. اقتصاد مقاومتی یک شعار نیست؛ بلکه یک واقعیتی است که باید محقّق شود» (3)
1) نیلی پور، مهدی، بهشت اخلاق، ج1، ص351.
2) اولین همایش ملی اقتصاد مقاومتی روز پنجشنبه 28 اردیبهشت 91 با حضور مسئولین، صاحب نظران و نخبگان دانشگاهی و حوزوی در تالار امام خمینی رحمه الله علیه دانشگاه علم و صنعت ایران برگزار شد. لازم به ذکر است که این همایش با هدف مفهوم پردازی گفتمان سازی و پیاده سازی الگوی مقاومتی در شئون مختلف اقتصادی کشور برگزار شد.
3) بیانات مقام معظم رهبری دام ظله، در دیدار جمعی از محققان، پژوهشگران، متخصصان و نوآوران عرصه علم و فناوری و نیز مسئولان شرکت های دانش بنیان و پارک های علم و فناوری، تاریخ 91/5/8
سؤال بسیار مهمی در این بخش از بحث در اذهان خوانندگان ایجاد می شود، این است که با توجه به دو جنبه کلی خرد و کلان در اقتصاد مفهوم اقتصاد مقاومتی به کدام بخش از آن مربوط می شود. پاسخ این است که از اقتصاد کلان به نام اقتصاد بخش عمومی هم یاد می شود آن چه در اصطلاح اقتصاد مقاومتی مطرح می شود بر هر دو شاخه علم اقتصاد دلالت دارد. از طرف دیگر به دلیل این که «اقتصاد کلان را اقتصاد دولت می خوانند، می توان گفت که اقتصاد بخش عمومی شامل هم اقتصاد خرد و هم اقتصاد کلان است». (1)
از طرف دیگر موفقیت اقتصادی به صورت سنتی در حوزه کلان اقتصاد (Macroeconomics) و با تولید ناخالص ملی (2)(GNP) متجلی می گردد. این مفهوم هر فعالیت یا تولید اقتصادی را، صرف نظر از منابع و فواید واقعی و اثرات بلندمدت، روی رفاه اجتماعی اندازه می گیرد. بر اساس مکتب اقتصادی هر جامعه، برخی رفتارها به عنوان الزامات تولید، برای رسیدن به سطح GNP موردنظر مشروع و مقبول محسوب می شود. این باور به مشروعیت در جوامع کاپیتالیستی صنعتی یا جوامع اسلامی و... متفاوت هستند. به طور کلی، تولید یا تولید ناخالص ملی بیشتر با خود اشتغال بیشتر را به دنبال دارد و اشتغال بیشتر، رفاه مردم فعلی و رضایت خاطر ظاهری آن ها را فراهم می آورد.
آن چه که در کلام رهبری و تحلیل گران و اندیشمندان اقتصادی در رابطه با اقتصاد مقاومتی مطرح است به کلیت نظام اقتصادی کشور به عنوان یک نظام واحد اشاره دارد از این رو به نظر می رسد که تأکید بیشتر اقتصاد مقاومتی به اقتصاد بخش عمومی مربوط است که گاهی اوقات مالیه عمومی هم نامیده می شود. (3)
اگر دانش انباشته و کتاب های مرسوم اقتصادی دنیا را مطالعه کنید، نظریه یا تجربه ای مدوّن و مکتوب درباره اقتصاد مقاومتی نخواهید یافت. از آن جا که تحریم های شدید استکبار بر علیه ایران تاکنون سابقه نداشته، چگونگی واکنش به آن هم امری بدیع است. حتی اگر مطالعاتی هم در این باره صورت گرفته باشد، به دلیل سری و سیاسی بودن امکان دسترسی به آن برای کارشناسان معمولی وجود ندارد. بنابراین، با تعمیق مطالعات در اقتصاد و مداقه در بیانات مقام معظم رهبری دام ظله و مطالعه وضع موجود، می توان اقتصاد مقاومتی را با بهره گیری از چهار الگوی زیر تعریف نمود:
این تعریف به برخی اقدامات در موازی با وضعیت موجود بر می گردد همان گونه که روشن است در اوایل انقلاب دولتمردان کشور، با توجه به نیازهای موجود و با روحیه مذهبی به تأسیس ادارات یا نهادهایی، مانند کمیته امداد امام خمینی قدس سره جهاد سازندگی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی و بنیاد مسکن انقلاب اسلامی و بنیاد 15 خرداد اقدام نمودند. امروز نیز باید برای تأمین اهداف عالیه انقلاب این گونه پروژه ها را ادامه داد و تکمیل کرد؛ یعنی برای تحقق اقتصاد مقاومتی به نهادسازی های مقاومتی در اقتصاد نیاز داریم که وظایف آن ها چه بسا از نظر ماهیت از عهده نهادهای رسمی اقتصادی موجود بر نمی آید. پس، باید نهادهایی موازی برای این کار ویژه ایجاد گردد؛ به عبارت دیگر ما در متن این اقتصاد به یک اقتصاد ثانویه» و مشابه و تکمیلی نیاز داریم برخی از این نهادها برای اهداف بلندمدت و مشخصی تأسیس شدند که شاید نیازی به وجود آن ها در شرایط حاضر نباشد. در واقع اهداف مربوط به آن ها به طور کامل محقق شده است. بر اساس
اقتصاد مقاومتی اهداف جدیدی باید در ساختار کلان تبیین شود که نیاز به نهادهای جدید را روشن می سازد.
شکی نیست که اندیشه اقتصاد مقاومتی، تفکری بومی و منطقه ای است و در مقابله با تحریم های فلج کننده آمریکا و اتحادیه اروپا و دیگر کشورهای هم پیمان با آمریکا در اذهان مدیران اقتصاد کلان کشور با عنایت و تأکید رهبری، شکل گرفته است. با این دیدگاه ابتدا باید به مهارت های آفندشناسی و هجوم شناسی مسلّح شویم و دشمن را با همه ویژگی ها و اقدامات آینده به طور دقیق بشناسیم. در آن صورت، برای هر حمله، یک ضد حمله طراحی و اجرا نمائیم. در واقع در برابر هر استراتژی دشمن، ما یک استراتژی مقاومتی را تدوین و اجرا کنیم. از آن جایی که این تعریف به شناخت کیفیت حمله یا تحریم های دشمن بستگی دارد می توان آن را از این منظر یک «اقتصاد تدافعی» نامید.
تحریم ها در ابتدا مشکلاتی را در اقتصاد کشور ما به وجود آوردند که ضعف فرآیندها و ساختارها و نهادهای فرسوده و ناکارآمد موجود اقتصادی را به خوبی آشکار ساخت. اگر این تشکیلات و روش ها تغییر نیابد، نمی توان به یک اقتصاد مقاومتی رسید بر اساس این دیدگاه با تغییرات جزئی یا کلی، نهادهای دارای اثر بخشی کم، «مقاوم سازی» و «آسیب زدایی» یا «مرمت» می شوند. در واقع اگر در راستای عملیاتی سازی
بیانات مقام معظم رهبری دام ظله، یک نهاد فرضی نمی تواند انتظارات اقتصادی ما را برآورده سازد، باید با تعریف دوباره سیاست ها و خط مشیهای سازمانی مانند یک ستاره دریایی بخش آسیب پذیر و آسیب دیده را ترمیم کنیم با ترمیم های نهادی یا سازمانی یا دستگاهی یا وزارتخانه ای و تعریف و تشریح وظایف جدید و تکمیلی ما به یک اقتصاد مقاوم و شکست ناپذیر می رسیم.
در این تعریف به دنبال ترکیب هر سه دیدگاه فوق هستیم؛ یعنی اگر ترمیمی در ساختارها لازم است، آن را انجام دهیم و همزمان هجمه ها و تحریم ها را شناسایی کنیم و در صورت نیاز نهادسازی را به صورت کامل انجام دهیم. در این روش باید از جدیدترین دانش در عرصه داخل و بین الملل مطلع باشیم و بر اساس اقتضای شرایط تصمیمات و طرحهای خرد و کلان اقتصادی را اجرا نمائیم. از آن جا که این تعریف بر اساس شرایط داخلی کشور و اوضاع خارجی و استراتژی های تحریمی دشمنان است می توان این اقتصاد را یک «اقتصاد اقتضایی» (1)نامید؛ زیرا با در نظر گرفتن تهدیدات قبلی و فعلی و آتی و با توجه به اصول و ارزش های بنیادین سیاست کشور نحوه عمل خود را انتخاب و اجرا می کنیم.
اکنون که برخی از الگوهای تعریف اقتصاد مقاومتی بیان شد و این مفهوم تا حدودی تشریح گردید، این سؤال در ذهن خوانندگان مطرح می شود که به طور کلی دلایل بیان اقتصاد مقاومتی و تأکید رهبری به داشتن اقتصاد مقاومتی و اقتصادی بر پایه دانش چه بوده است. هر چند دلایل کم اهمیت و با اهمیت زیادی در این مورد مطرح است با وجود این مهمترین و کلّی ترین دلایل در ادامه اشاره خواهد شد:
بر اساس بیانات مقام معظم رهبری دام ظله، یکی از بهترین مظاهر و مؤثرترین مؤلفه های اقتصاد مقاومتی، شرکت های دانش بنیان است که می توانند اقتصاد مقاومتی را پایدارتر کنند تولید ثروت از طریق منابع تمام شدنی همچون نفت خودفریبی است و خام فروشی دامی است که میراث سال های متمادی قبل از انقلاب محسوب می شود و متأسفانه کشور گرفتار آن شده است و باید تلاش شود که ملت ایران از این تله
1) دیدگاه اقتضایی» (Contingency theory که در بیشتر علوم به خصوص رشته مدیریت به صورت های مختلف کاربرد دارد بر این نکته اشاره می کند که برای انجام امور همیشه یک بهترین راه دائمی وجود ندارد و انجام آن، به شرایط خاص همان مورد بستگی دارد.
نجات پیدا کند.
در توجیه این خودفریبی می توان گفت که در زمان های گذشته افزون شدن منابع و ذخایر نقدی و ارزی کشور، به دلیل افزایش بیش از حد قیمت نفت یکی از امتیازات استراتژیک محسوب می شد. این ثروت نقدی، در سال های گذشته باعث بیماری هلندی (1)در اقتصاد ایران شد که به عنوان بلای منابع و «اثر آزمندی» مطرح می شد و برنامه های اقتصادی دولت را تغییر داده بود در واقع عدم مدیریت دانش در اداره امور عمومی این بیماری ها را در اقتصاد ایجاد کرد تحقیقات ثابت می کند که مصارف لجام گسیخته منابع بودجه ای حاصل از فروش نفت، سرانجام باعث می شود که دولت برای استقراض و تأمین بودجه در آینده نزدیک به بازار پول و سرمایه روی بیاورد. (2)در چنین شرایطی بود که رهبر معظم دام ظله مفهوم اقتصاد مقاومتی را مطرح کردند.
واژه تحریم، به مهار صادرات یا واردات مربوط می شود و در رابطه با اقتصاد بین المللی و بین دو اقتصاد کلان مفهوم پیدا می کند. تحریم تدابیر قهر آمیز اقتصادی علیه یک یا چند کشور، برای ایجاد تغییر در سیاست های آن کشور است یا دست کم بازگو کننده نظریات یک کشور درباره این قبیل سیاست های دیگران است. (3)در واقع تحریم، باز پس گیری عمدی یا تهدید به باز پس گیری روابط معمول تجاری یا مالی از سوی یک دولت است. (4)
اولین تحریم های آمریکا به مهاجرین مربوط می شود که در سال 1765 نسبت به قانون استمپ اعتراض داشتند. کم کم تحریم های اقتصادی در سیاست خارجی یا داخلی آمریکا به یک سنت و عادت سیاسی تبدیل شد. (5)
تحریم آمریکا، از زمان تسخیر لانه جاسوسی (سفارت آمریکا) در ایران و گروگان گیری تعدادی از آمریکایی ها شروع شد. اولین اقدام برای تحریم امتناع آمریکا از ارسال تسلیحات خریداری شده ایران به ارزش 300 میلیون دلار در 8 نوامبر 1979 بود. بعد از آن، دولت آمریکا در دفعات پیاپی، بر گستردگی
و عمق تحریم به صورت فراگیر افزود جنگ عراق علیه ایران و حمایت آمریکا از آن کشور، واقعه طبس عدم بازپرداخت کل دارایی (1)بلوکه شده ایران، قرارداد الجزایر، تشدید محدودیت های وارداتی از ایران به آمریکا توسط ریگان، ممنوعیت انواع کالاها و تجهیزات اساسی و حیاتی به ایران حمایت اسرائیل از آمریکا، قانون داماتو و قانون گیلمن و... از وقایع تعمیق تحریم علیه ایران بودند امروز این تحریم به حدی است که کشورهای واسطه و دارای روابط تجاری با ایران به تنبیه تجاری و تحریم آمریکا دچار مین نیز هر نوع کالا و خدمات که به نوعی وارد چرخه بازرگانی ایران شده، نباید وارد آمریکا شود. (2)
این درست است که اگر ایران زیر بار فشار اقتصادی آمریکا نمی رفت، شاید اقتصاد بهتری داشت؛ اما از سال 1995 تاکنون اقتصاد ایران با ثبات تر و سالم تر شده است. (3)اکنون به قول یکی از اقتصاددانان می توان گفت که 161 بار تحریم، نه تنها اقتصاد ایران را فلج نکرد، بلکه اقتصاد ایران را واکسینه نمود.(4)
همه کارشناسان داخلی و صاحب نظران سیاسی و اقتصادی خارجی بر این عقیده اند که آمریکا با این تحریم ها، نه تنها به اهدافش نمی رسد بلکه منافع و عملکرد اقتصادی خود را به مخاطره انداخته است. (5)
Iran's Economy & theUS Sanctions, Middle East Journal, Vol 50, No 2, Spring, 1997
یکی از منابع برجسته و شاهد این مدعا، کتاب احساس مطلوب یا کار «نامطلوب با تحریم ها» است. نویسنده این اثر، با بررسی مطالعات و گزارشات متعدّد «مرکز مطالعات راهبردی و بین المللی آمریکا»، (6)این نکته را مطرح کرد که به طور تقریبی همه تحریم های فراگیر و یک جانبه کشور آمریکا با ناکامی این کشور و پیشرفت بیشتر و بهتر کشورهای هدف همراه بوده است. (7)مقام معظم رهبری دام ظله در این مورد فرمودند: «ما باید یک اقتصاد مقاومتی در کشور به وجود آوریم. امروز، کارآفرینی معنایش این است دوستان درست گفتند که ما تحریم ها را دور می زنیم. بنده هم یقیین دارم [که] ملت ایران و مسئولان کشور تحریم ها را دور می زنند [و] تحریم کنندگان را ناکام می کنند؛ مثل موارد دیگری که در سال های گذشته در زمینه های سیاسی بود که یک اشتباهی کردند، یک حرکتی انجام دادند بعد خودشان مجبور شدند برگردند یکی یکی عذر خواهی کنند. (8)
1) از 12 میلیون دلار فقط سه میلیون دلار به ایران برگشت داده شد.
2) علیخانی، حسین تحریم شکست یک سیاست، ص78-250.
3) همان، ص314.
4) مصاحبه دکتر فرهاد رهبر اقتصاددان و رئیس دانشگاه تهران در گفتگو با فارس، قابل دسترس در: www.bultennews.com /fa/news
5) برای کسب اطلاعات تخصصی و تحلیل اقتصادی بیشتر مراجعه کنید به:
6) CenterForStrategic and International Studies (CSIS)
7) Feeling GoodorDoing Good With Sanctions، پریگ
8) بیانات رهبری دام ظله، در دیدار جمعی از کارآفرینان سراسر کشور در تاریخ 1389/6/16
داشتن یک اقتصاد باثبات و پایدار از اهداف اصلی هر حکومت یا دولت است اقتصادی که متزلزل باشد و بر اساس کوچک ترین تصمیم های سیاسی و غیر سیاسی در یک گوشه از جهان، نامتعادل شود، بقای هر دولت و حکومتی را به مخاطره می اندازد سیاست های اقتصادی ایران تا قبل از انقلاب بر اساس امیال و نظرات سلسله پادشاهی اتخاذ می شد و زیرکی مدیران اقتصادی کشور در برابر اهداف پنهان استکبار، با توجه به اعمال نظر شخص شاه کارساز نبود. در آن زمان محدودیتی در تعاملات اقتصادی با جوامع بین الملل وجود نداشت.
با وقوع انقلاب اسلامی که انقلاب ارزش ها بود و باورهای اسلامی را حاکم نمود، سعی می شد تا تصمیمات اقتصادی بر اساس آموزه های اسلامی صورت بگیرد. این اصل در قالب الگوگیری از آموزه های قرآنی، در همه تصمیمات دولت مردان متجلی بود. در ادامه به برخی از آموزه های مهم اقتصاد قرآنی اشاره می شود:
آیه نفی سبیل، یکی از آیات مهم است که در اتخاذ سیاست های خارجی اقتصادی با جوامع دیگر، ارائه طریق می نماید. قرآن می فرماید: وَلَنْ يَجْعَلَ اللهُ لِلْكَافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِینَ سَبِیلاً؛ «یعنی، و خدای تعالی، هرگز کفّار را ما فوق مؤمنان و مسلط بر آنان قرار نمی دهد». (1)
بر اساس این آیه، مؤمنان حق پذیرفتن سلطه کافران را ندارند. سلطه پذیری نشانه نداشتن ایمان واقعی است و باید کاری کرد که کفار از سلطه بر مؤمنان برای همیشه مأیوس باشند. پس، هر طرح، عهدنامه، رفت و آمد و قراردادی که راه نفوذ کفار بر مسلمانان را باز کند حرام است بنابراین، مسلمانان باید در تمام جهات سیاسی، نظامی، اقتصادی و فرهنگی از استقلال کامل برخوردار باشند. (2)
با این نگرش عمیق مدیران کلان کشور استکبار جهانی نتواست منافع خود را در کشور حفظ نماید. از این رو، در دفعات و مراحل و گامهای متعدّد، با اعمال تحریم های مستقیم و غیر مستقیم، عرصه را بر اقتصاد ایران سخت و سخت تر نمود اکنون، ملت و دولت ایران با رهنمودهای رهبر معظم دام ظله توانسته تحریم ها را پشت سر نهد و در این راستا به توسعه همه جانبه اقتصادی برسد. بدین دلیل بحث اقتصاد مقاومتی، به عنوان یکی از راه های چابک سازی نظام اقتصادی با درایت خاص رهبری دام ظله مطرح گردید.
قرآن کریم، در مورد برتری مؤمنان بر کفار می فرماید: وَلا تَهنُوا وَلا تَحْزَنُوا وَ أَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِين؛ «و [شما مسلمانان] سست نشوید و غمگین نگردید و شما برترید، اگر ایمان داشته باشید». (1)
آیه بیان شده بر این نکته دلالت دارد که مؤمنین نسبت به دیگران برتری خواهند داشت. از طرف دیگر، می دانیم که یکی از لوازم برتری، بی نیازی اقتصادی از دولت های استکباری و خودکفا بودن مسلمانان است؛ زیرا نیاز به دیگران همیشه همراه با ذلّت و اسارت است. بنابراین، ملتی که بخواهد بزرگ سربلند زندگی کند، باید ابتدا خود را از بند اسارت غیر مسلمان آزاد سازد.
رهبر معظم دام ظله با اشاره به آیه بیان شده در این خصوص می فرمایند: «فقط مواظب باشید وحدت و شور و احساس تکلیف را در خود حفظ کنید. قرآن به مسلمان ها خطاب می کند و می گوید: اگر مؤمن باشید [ان كُنتُمْ مُؤْمِنین]، نه از کسی بترسید و نه سست شوید [وَلا تَهِنُوا وَلا تَحْزَنُوا]. مظهر ایمان، همین شور و نشاط و تلاش و وحدت و حضور در صحنه است؛ دشمن هم از همین [حضور] می ترسد تا وقتی حضور قوی و پرشور شما مردم استمرار دارد ان شاء الله لطف خدا هم با ما خواهد بود». (2)
در قرآن، پیروی از ولایت الهی و ولایت اولیاء خدا تأکید شده است این ولایت، در امور اقتصادی نیز باید توجه شود. قرآن کریم در مورد لزوم دوری از ولایت غیرالهی می فرماید: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا الْيَهُودَ وَالنَّصارى أَوْلِياءَ بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِى الْقَوْمَ الظَّالِمِينِ؛ ای مؤمنان یهود و نصاری را به دوستی مگیرید. بعضی از آن ها دوستان بعضی دیگرند. هر که از شما با ایشان دوستی کند خود از ایشان است همانا خداوند مردم ستمگر را هدایت نمی کند». (3)
در آیه مطرح شده و برخی آیات مشابه دیگر مسلمانان از قبول ولایت کفار، سخت برحذر داشته شده اند؛ زیرا قبول این اسارت و پذیرش ولایت طاغوت نیازهای گسترده اقتصادی را به ارمغان می آورد. مسلمانان، نباید حتی لحظه ای ولایت کفار و یهود و نصارا و طاغوت را تحمل نمایند؛ زیرا این سرسپردگی به عظمت آنان لطمه وارد می کند .
1) آل عمران، آیه 139
2) بیانات مقام معظم رهبری دام ظله در مراسم بیعت جمع کثیری از اقشار مختلف مردم سراسر کشور در تاریخ 1368/4/18
3) مائده، آیه51؛ برای مطالعه بیشتر ر. ک به همان سوره، آیه 57؛ نساء، آیات 144 و 139 و 89؛ ممتحنه، آیه1؛ هود، آیه113؛کهف، آیه50؛ عنکبوت، آیه41، بقره، آیه 257؛ فصلت، آیه31؛ توبه، آیه 71؛ و....
مسلمانان، باید یک اقتصاد خود کفا و غیر وابسته به طاغوتیان داشته باشند این خودکفایی و اقتدار باید همه جانبه باشد؛ اعم از سیاسی، نظامی، اقتصادی، فرهنگی و.... قرآن کریم در این مورد می فرماید: مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللهِ وَالَّذِينَ مَعَهُ أَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ رُهَاءُ بَيْنَهُمْ تَرَاهُمْ رَكَعاً سُجَّداً يَبْتَغُونَ فَضْلاً مِنَ اللَّهِ وَ رِضْواناً سيماهُمْ فِي وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ ذلِكَ مَثَلُهُمْ فِي التَّوْرَاةِ وَمَثَلُهُمْ فِي الْإِنْجِيلِ كَزَرْعٍ أَخْرَجَ شَطْأَهُ فَآزَرَهُ فَاسْتَغْلَظَ فَاسْتَوى عَلَى سُوقِهِ يُعْجِبُ الزُّرَّاعَ لِيَغِيظُ بِهِمُ الْكُفَّارَ وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ مِنْهُمْ مَغْفِرَةً وَأَجْراً عَظيماً؛ محمد صلى الله عليه وسلم فرستاده خداست و کسانی که با او هستند در برابر کفار سرسخت و شدید هستند و در میان خود مهربانند؛ پیوسته آن ها را در حال رکوع و سجود می بینی؛ در حالی که همواره فضل خدا و رضای او را می طلبند؛ نشانه آن ها در صورتشان از اثر سجده نمایان است؛ این توصیف آنان در تورات و توصیف آنان در انجیل است؛ همانند زراعتی که جوانه های خود را خارج ساخته، سپس به تقویت آن پرداخته تا محکم شده و بر پای خود ایستاده است و به قدری نموّ و رشد کرده که زارعان را به شگفتی وا می دارد؛ این برای آن است که کافران را به خشم آورد. (ولی) کسانی از آن ها را که ایمان آورده و کارهای شایسته انجام داده اند خداوند و عده آمرزش و اجر عظیمی داده است». (1)
بر اساس این آیه، جمله فَاسْتَغْلَظَ فَاسْتَوى عَلى سُوقِهِ به نیرومندی و بر پای خود ایستادن و قدرت یافتن مسلمانان اشاره دارد مسلمانان باید با پشتکار و تلاش فراگیر به آن درجه از شکوه و عزّت برسند که دشمنان اسلام تاب تحمل آن را نداشته باشند چنین الگویی باید در عملیات اقتصادی منظور شود تا مبانی الگوی اقتصادی مقاومتی، عملی گردد. مقام معظم رهبری دام ظله با تأکید بر این آیه شریف می فرمایند: «اسلام پیروان خود را این جور تربیت می.کند.... این ها آن معنویتی است که در آن ها وجود دارد؛ آن توکل، آن توجه به خدا، آن تذکر، آن خضوع در مقابل پروردگار این، خاصیت پرورش انسان مسلمان و مؤمن است اسلام این جور انسانی پرورش می دهد.
در مقابل خدای متعال خاضع با برادران ایمانی، رحیم مهربان؛ اخوت اسلامی برقرار [ می کند؛ اما در مقابل مستکبران در مقابل ظالمان مثل کوه استوار می ایستند... «يُعْجِبُ الزُّرَّاعَ»؛ خود آن کسانی که این زمینه را فراهم کردند، به شگفت می آیند. این دست قدرت الهی است که این جور انسان ها را رشد می دهد. دشمن مستكبر وقتی به این انسان مسلمان تربیت شده بالیده، در دامان اسلام نگاه می کند، معلوم است که به خشم می آید و ناراحت می شود «لِيَغیظُ بِهِمُ الْكُفَّارَ....» خداوند متعال، وعده کرده است به افرادی که این جور
1) فتح، آیه 29.
حرکت کنند پاداش خواهد داد، اجر خواهد داد...». (1)
جهاد از تعالیم اصلی اسلام است و در قرآن کریم بارها از این مفهوم استفاده شده است. به عنوان نمونه، قرآن کریم می فرماید: الَّذینَ آمَنُوا وَهَاجَرُوا وَ جَاهَدُوا فِي سَبيلِ اللهِ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ أَعْظَمُ دَرَجَةً عِنْدَ اللهِ وَأُولئِكَ هُمُ الْفَائِزُونَ؛ کسانی که ایمان آوردند و هجرت کردند و در راه خدا با مال و جانشان به جهاد پرداخته اند نزد خدا مقامی هر چه والاتر دارند و آن ها همان رستگارانند». (2)در این آیه، علاوه بر جهاد کردن در راه خدا با جان به جهاد کردن با اموال هم اشاره شده است در واقع جهاد در راه خدا فقط جهاد با جان و رسیدن به مقام والای شهادت نیست؛ بلکه مؤمنان می توانند با مال و ثروت خود در ره دین خدا جهاد کنند. این تعبیر به جهاد اقتصادی اشاره دارد و بر این نکته تأکید دارد که مسئولان و مدیران کشور در هر سطحی از مسئولیت که هستند باید با تصمیم گیری خود در امور اقتصادی با دشمنان اسلام و هرگونه شرک و باطل مبارزه نمایند. با نگاهی به تاریخ اسلام متوجه این موضوع می شویم که موقعیت هایی ایجاد شده است که حرکت های جهادی، مسیر تحولات اجتماعی زمانه را دگرگون کرده است. یکی از این موقعیت ها، قیام و شهادت امام حسین و یاران گرانقدرش در مبارزه با باطل است. علاوه بر این انقلاب اسلامی نیز از ابتدا، قوام و دوام خود را از حرکت های جهادی به دست آورده است بسیار روشن است که حرکت حماسی تاریخ هشت ساله جنگ تحمیلی، با خاطرات جهادگرانه و ایثار و فداکاری های رزمندگان اسلام رقم خورده است و اکنون ما این آرامش و امنیت را مرهون خون شهدایی می دانیم که یاران و همراهان مسجدی بوده اند. جهاد، مقوله ای است که به هیچ وجه نمی توان واجب بودن آن را انکار کرد و در نصوص صریح قرآنی تأکید زیادی به آن شده است.
در یک تأمل سطحی، متوجه می شویم که جهاد اقتصادی یک مفهوم گرانسنگ است و فقط به تحمّل سختی اقتصادی قناعت و صرفه جویی کردن، به کارگیری خلاقیت و... ختم نمی شود. منظور این است تلاش و تحمل تنگناهای اقتصادی، برای نیل به منافع فردی را نمی توان عملی جهادی دانست. جهاد اقتصادی دارای ویژگی هایی است که باید در شرایط خاص خود محقق شود؛ مانند: شناخت وضعیت ویژه اقتصاد، شناخت اهداف متعالی آن ملزم شدن به الزامات جهاد، رصد موانع و اتخاذ راهکارها، اتخاذ آرایش
جهادی، توانمندسازی نیروهای انسانی. (1)تا آن زمانی که مجریان و فعالان عرصه های اقتصادی با دیدگاه اومانیستی در مکتب اقتصادی و با در نظر گرفتن سود فردی به فعالیت های اقتصادی بپردازند، نمی توانیم انتظار تحقق وعده نصر الهی را در قبال صعوبتهای اقتصادی داشته باشیم. نگرشی که در مقابل آموزه های اقتصاد مقاومتی وجود دارد، رویکرد سرمایه داری» است. در نظام سرمایه داری، سودآوری یک اصل است و سیاست و دیانت و... موضوعات فرعی هستند. نهادهایی، مانند پول و مالکیت خصوصی و مطلق و... برگرفته از نگرش اومانیستی هستند در چنین شرایطی اقتصاد مقاومتی می تواند مانند دژی مستحکم در برابر توسعه و ترویج اخلاق سرمایه داری، دارای اهمیت زیادی باشد. بر اساس اقتصاد مقاومتی فعالان اقتصادی بدون توجه به نظام سرمایه داری، بر پایه انگیزش اسلامی و منطق جهادگونه به تولید ارزش اقتصادی اقدام خواهند کرد.
این موضوع بیانگر برکت محوری در اقتصاد اسلامی است و برکات الهی را برای اقتصاد در پی دارد. در چنین اقتصادی هیچ چیزی ارزشمندتر از اعتلای کلمه الله در همه شئون زندگی فردی و اجتماعی نیست. بدین ترتیب همه تلاش ها و ابتکارات با رویکرد جهادی صورت گرفته و فرهنگ جهادی به طور کامل احیا و همه گیر خواهد شد. در این صورت است که حماسه اقتصادی خلق خواهد شد.
با نگاهی کوتاه به زندگی پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله مشخص می شود که آن حضرت به دلیل آماده نبودن شرایط زمانی و مکانی سه سال اوّل بعد از بعثت مردم را به طور مخفی به اسلام دعوت می کرد و سپس، به صورت علنی و بعد از مهاجرت از موضع قدرت در قالب جهاد و حماسه مردم را به اسلام دعوت می نمودند. زمانی که قدرت لازم حاصل گردید، این آیه نازل شد: وَ أَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ وَ مِنْ رِبَاطِ الْخَيْلِ تُرْهِبُونَ بِهِ عَدُوَّ اللَّهِ وَعَدُوكُمْ وَآخَرِينَ مِنْ دُونِهِمْ لا تَعْلَمُونَهُمُ اللهُ يَعْلَمُهُمْ وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ شَيْءٍ فِي سَبِيلِ اللَّهِ يُوَفَّ إِلَيْكُمْ وَأَنْتُمْ لا تُظْلَمُون؛ و از نیرو و اسب های آماده، هر چه در توان دارید، بسیج کنید تا با این [تدارکات]، دشمن خدا و دشمن خودتان و [دشمنان] دیگری را جز ایشان که شما آن ها را نمی شناسید و خدا آنان را می شناسد، بترسانید و هر چیزی که در راه خدا خرج کنید، پاداش آن به خود شما بازگردانیده می شود و بر شما ستم نخواهد شد» (2)در مورد حماسه اقتصادی نیز تا اقتصاد جامعه مراحل مختلف ارتقاء و توانمندی را طی نکرده باشد و پایه های اقتصادی کشور استوارتر نگردد به یک باره نمی توان به حماسه و جهش بزرگ اقتصادی دست یافت به طور خلاصه می توان گفت که جهاد اقتصادی با جنگ اقتصادی همراه است. در این جهاد
برای رسیدن به پیروزی باید در قالب اصول اقتصاد مقاومتی استقامت و پایداری نمود تا حماسه اقتصادی به وقوع بپیوندد. دو شکل زیر ارتباط و مسیر حرکت را از جهاد اقتصادی به حماسه اقتصادی نشان می دهند.
تصویر
اسلام دین کاملی است و برای همه ابعاد زندگی انسان برنامه و دستورالعمل های لازم را ارائه کرده است؛ به صورتی که هر فرد با عمل با این دستورات به سعادت دنیوی و اخروی خواهد رسید. آموزه های اسلام، نه تنها به اقتصاد رنگ و بویی خدایی می بخشد بلکه سیر و سلوک بندگی را متأثر از اقتصاد می داند. دستورات اسلام نیازهای آدمی را در تمام ابعاد اقتصادی، فرهنگی، خانوادگی، اجتماعی و سیاسی برآورده می سازد. این دستورات هم معیشت گرا هستند و هم معنویت گرا هم دنیانگر هستند و هم آخرت نگر. بر این اساس اقتصاد اسلامی دارای ویژگی هایی بنیادین و منحصر به فردی است که در واقع، وجه تمایزات اقتصاد اسلامی از اقتصاد کشورهای غیر اسلامی است. (1)در ادامه به برخی از این تمایزات اشاره می شود:
خدا محوری: مهمترین آرمان اقتصاد اسلامی خدا محوری و موحد پروری است. اسلام به کمک اقتصاد، با شرک مبارزه می کند و جوامع انسانی را از مظاهر بت پرستی خود پرستی و شیطان پرستی بر حذر می دارد. به طور خلاصه در اسلام هر فعالیت اقتصادی باید با نیت الهی و خالص برای خدا باشد.
قناعت محوری: اقتصاد معاصر، اقتصادی کثرت محور است؛ یعنی مهمترین هدف آن، رسیدن به ثروت بیشتر است؛ اما اقتصاد اسلامی اقتصادی قناعت محور است و اعتدال گرایی در تمام عرصه های زندگانی را به عنوان سرمایه ای تمام نشدنی مورد تأکید قرار می دهد حضرت علی در این مورد می فرمایند: الْقَنَاعَةُ مَالُ لا يَنْفَدُ؛ قناعت، ثروتی پایان ناپذیر است». (2)
خدمت محوری: اقتصاد فعلی جهانی اقتصادی ثروت محور است و برای رسیدن به این هدف، تمام آرمان های انسانی و اخلاقی را فدا می کند اقتصاد اسلامی اقتصادی بر پایه خدمت به خلق است و خدمت به آفریدگان خدا را بزرگترین عبادت می داند. در آموزه های اسلامی کسی که بیشترین خدمت را به مردم
برساند، سودمندترین افراد است. (1)
الف) باید لوازم و وسایلی که برای یک زندگی سالم و به دور از اسراف و بیهوده کاری لازم است، تأمین نماید.
ب) از تولید وسایلی که موجب انحراف اخلاقی و اسراف کاری در جامعه می گردد، خودداری شود. از مهم ترین ارکان اقتصاد اسلامی، تولیدگرایی و پرهیز از مصرف گرایی است و نیز مهمترین بخشی که می تواند یک توسعه پایدار را به وجود آورد تولیدی است که باید بر پایه موازین اسلامی باشد.
عدالت مدار بودن: قرآن در این مورد می فرماید: إِنَّ اللهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسان... در حقیقت، خدا به دادگری و نیکوکاری و بخشش به خویشاوندان فرمان می دهد». (2)جهاد اقتصادی، به معنای پیشرفت سریع اقتصادی همراه با توسعه معنویت و عدالت است پیشرفت، بدون توجه به عدالت از نظر اسلام، پیشرفت نیست.
صداقت محور بودن؛ صداقت در آموزه های اسلام بسیار تأکید شده است: قرآن در این مورد می فرماید: لِيجْزِى اللهُ الصَّادِقِينَ بِصِدْقِهِمْ وَیعَذِّبَ الْمُنَافِقِينَ؛ تا خداوند صادقان را به خاطر صدقشان پاداش دهد و منافقان را عذاب کند». (3)اقتصاد رایج جهانی بر پایه دروغ و ایجاد نیاز کاذب بنا شده است. اقتصاد اسلامی بر صداقت استوار است اقتصاد اسلامی طبق آموزه های اسلامی تعریف شده است و هرگونه فریب و تقلب را باعث بی برکت شدن ثروت دنیوی و عذاب آخرت می داند. سفارشاتی که در مورد ارزان فروشی، سهل گیری در معاملات مدارا کردن با مشتری قبول کردن تقاضای مشتری پشیمان شده و... بر این ویژگی اقتصاد اسلامی (صداقت محوری) تأکید دارد. از طرف دیگر فریب کاری، احتکار، خیانت، حق خوری، رباخواری اسراف، در اقتصاد اسلامی نکوهش شده است.
برکت محور بودن اقتصاد مدل چینی، کمیت نگر است؛ اقتصاد مدل ژاپنی، به اصل کیفیت توجه دارد. این در حالی است که اقتصاد اسلامی، برکت محور است و به دو مقوله کمیت و کیفیت، به طور همزمان توجه می کند تا با برکت بخشی به تولیدات خدمت رسانی بهینه به مردم صورت گیرد. به عبارت دیگر، اقتصاد اسلامی در پی بهره دنیوی و اخروی به صورت توأم است.
تحولات و رخدادهای بزرگ و خلق یک حماسه مستلزم وجود اصول خاصی است که در یک شرایط
مطلوب محقق می شوند. با تحقق آن اصول، زمینه های خلق یک حرکت حماسی فراهم خواهد شد. در ادامه، به چهار عامل مهم یک حرکت حماسی به اختصار اشاره می شود: (1)
عنایت و مشیت پروردگار: بدون عنایت پروردگار، هیچ اتفاقی رخ نمی دهد. قرآن در این مورد می فرماید: وَ ما تَشاؤُنَ إِلَّا أَنْ يَشَاء الله؛ و تا خدا، پروردگار جهانیان، نخواهد، [شما نیز] نخواهید خواست [توانست]». (2)کارهای بزرگ و حماسه های رخ داده در تاریخ همگی کار خدا بوده و در بستر اراده او تحقق یافته است. قرآن مجید با بیان آموزه های گرانقدرش تردید و بیم اقتصادی را از دل اهل ایمان می زداید و نوید می دهد که: وَ إِنْ خِفْتُمْ عَيْلَةً فَسَوْفَ يَغْنِيكُمُ اللَّهُ مِن فَضْلِهِ إِن شَاءَ؛ اگر از فشار اقتصادی ناشی از منع ورود مشرکان، بیمناک هستید در آینده خداوند شما را از فضل خویش بی نیاز خواهد کرد». (3)امیرمؤمنان علی علیه السلام در این مورد می فرمایند: احْتَجْ إِلَى مَنْ شِئْتَ تَكُنْ أَسيَرَهُ وإِسْتَغْنِ عَنْ مَنْ شِئْتَ تَكُنْ نَظِيرَهُ؛ اگر نیازمند کسی بودی زیر دست و اسیر اویی؛ ولی چنان چه بی نیاز شوی هم رتبه و نظیر او خواهی شد. (4)
عبرت آموزی از گذشته: اصل دوم برای خلق یک حماسه و ایجاد یک تحول بزرگ، بهره گیری از تجربه و سرمایه گران قدر باز مانده از گذشته است. عبرت آموزی و درس گرفتن، لازمه هر حرکتی است؛ به ویژه آن گاه که گذشته ای پردرس و پُر ظرفیت وجود داشته باشد تا چراغ راه آینده محسوب گردد. گذشته انقلاب و تاریخ نظام مقدس جمهوری اسلامی ایران که خود نتیجه به کارگیری همه تجربیات تاریخی اسلام و ایران است سراسر درس و عبرت برای حماسه آفرینی است.
توانمندی درونی: توانمندی درونی یک ملت برای ایجاد تحول بسیار ضروری است. اگر ظرفیت ها و قابلیت ها و زمینه های تحول وجود نداشته باشد، شکل گیری یک تحوّل، انتظار بیهوده ای است. در مورد توانمندی درونی مرور فهرست توانمندی ها و ظرفیت های فرهنگی، اقتصادی، سیاسی و دفاعی کشور و توجه به دستاوردهای گران سنگ و اعجاب آمیز ملت ایران در عرصه های مختلف علم و تکنولوژی و تسلیحات و اداره امور مختلف و همه حوزه ها اطمینان ما را برای خلق هر حماسه ای بیشتر می نماید.
کشش و ظرفیت آینده: شرایط آینده باید به گونه ای باشد که تحمّل تحوّل را داشته باشد. اگر آینده برای تحوّل مناسب نباشد، باز شاهد تحولی عمیق نخواهیم بود در این مورد، نه فقط نیازهای پیش
1) علی اکبری، حسن، نکته هایی پیرامون حماسه سیاسی و حماسه اقتصادی، تنظیم و ویرایش سایت حرف آخر، با تغییر در برخی الفاظ و تلخیص و اضافات لازم قابل دسترس در آدرس: http://harfeakhar.com article
2) انسان، آیه 30 تکویر، آیه 29.
3) توبه، آیه 28.
4) آمدی عبدالواحد بن محمد، تصنیف غررالکلم و دررالکلم، ص 366، ح 8267 و ص 367، ح 8272
روی ما بلکه همه شواهد و قرائن از تحولات آینده در داخل و منطقه و صحنه بین الملل، گویای فرصت تاریخی و استثنائی به وجود آمده برای خلق حماسه توسط ملّت ایران است. بدین ترتیب، ملت ایران با هوشمندی و عمل به هنگام می تواند آینده ای درخشان را برای خود رقم بزند و در گذر از پیچ تاریخی ملموس،کنونی نه فقط جبران همه عقب ماندگی ها، بلکه پیشتازی و الهام بخشی را برای سایر ملت ها به ارمغان بیاورد.
بر اساس اصول و عوامل ذکر شده به سامان رساندن حماسه سیاسی و حماسه اقتصادی برای کشور، در سال 92 کار دشواری نیست؛ زیرا با عنایت خداوند از آغاز انقلاب و قبل از پیروزی انقلاب، تاکنون شاهد توجهات پروردگار و امدادهای غیبی و آشکار او در همه صحنه های انقلاب بوده ایم و نصرت خدا، وعده تخلف ناپذیر است؛ چرا که خداوند در قرآن فرموده است: أَلا إِنَّ نَصْرَ اللهِ قَریب؛ آگاه باش که پیروزی خدا نزدیک است». (1)
خلق یک حماسه اقتصادی، امری یک بعدی نیست، بلکه یک تغییر گسترده و فراگیر در سرنوشت یک جامعه نیست. خلق حماسه با تعامل و همگرایی همه عوامل تأثیرگذار ارتباط تنگاتنگ دارد. همان گونه که در روند اجرای یک عملیات جنگی و خلق حماسه و پیروزی باید همه عوامل با هماهنگ باشند، به همان گونه خلق یک حماسه در خارج از فضای جنگ نظامی باید همه عوامل دست به دست هم بدهند تا تحقق اهداف تسهیل گردد هم گرایی و هماهنگی مهمترین عامل تحقق حماسه است.
ایجاد هماهنگی بین عوامل تحقق حماسه باید با رویکرد جامع و نگرش سیستمی (2)انجام گیرد. اندیشمندان از این نگرش در همه امور به صورت کاربردی استفاده می کنند بر اساس این رویکرد، همه آحاد یک جامعه در هر سطح و مسئولیتی که باشند به عنوان اجزای تشکیل دهنده یک سیستم یکپارچه در نظر گرفته می شود و همه عوامل محیطی اعم از انسانی، سیاسی و فرهنگی و اجتماعی و مذهبی و.. به همراه رابطه بین آن ها مورد بررسی و تحلیل قرار می گیرد تا اهداف برنامه های خلق حماسه اقتصادی محقق شود». (3)در واقع همه اعضای جامعه اعم از سران سه قوه مدیران کلان کشوری و مدیران میانی و عملیاتی و همه کارگزاران دولتی و همه آحاد مردم و سایر دستگاه های اجرایی و قوانین و سیاست های کلی
و جزئی و نهادهای قانون گذاری و... مانند اجزای یک سیستم به هم پیوسته هستند و بر هم تأثیر متقابل و هم افزایی (1)داشته به نحوی که تصمیم یک عضو بر عملکرد دیگران اثر دارد بر همین اساس، داشتن یک دیدگاه کل گرا و سیستمی در برنامه ریزی و رسیدن به حماسه اقتصادی ضروری است.
هم گرایی نیروهای اثر گذار در خلق حماسه اقتصادی نیازمند یک برنامه ریزی استراتژیکی و طرح های بلندمدت و میان مدت و کوتاه مدت است که باید با خرد جمعی همه صاحبان اندیشه و فعالان اقتصادی صورت بگیرد بنابراین در کنار توجه به کاستی های برنامه و روحیه در مسیر حماسه اقتصادی، باید به فکر تربیت و محور ساختن نخبگانی بود که هم به کارآمدی و تحقق عینی الگوی جهاد اقتصادی معتقد باشند و هم برای این الگو از روش های خردمندانه و نگرش های سیستمی بهره بگیرند.
با مطالعه تاریخ صدر اسلام این نکته مشخص می شود که بسیاری از وقایع مهم و فعالیت های اقتصادی تاریخ اسلام در مسجد به وقوع می پیوست جریان خاتم بخشی حضرت امیر در حال رکوع (بخشش انگشتر به مستمند) در مسجد بوده است. (2)اسکان و کمک به گروهی از مهاجران و انصار به نام «اصحاب صفه»، به دلیل تهیدستی و نداشتن سرپناه در فضای معنوی مسجدالنبی انجام می گرفت. (3)مسجد، در صدر اسلام مکانی برای حفظ خزانه مملکت اسلامی بود. جاهای مختلفی در مسجد به نام قبه بیت المال و دارای درب های آهنی و محکم بود که ثروت ملی یا ثروت نقدی عمومی حاصل از زکات و مالیات اسلامی و غنایم جنگی و... را در آن جا نگهداری و هزینه یا مدیریت می کردند. (4)
بنابراین، مساجد در صدر اسلام در راستای خدمات رسانی اجتماعی، دارای کارکردهای مهم اقتصادی بودند. برای روشن تر شدن این موضوع در ادامه به گوشه هایی از کارکردهای اقتصادی مسجد در صدر اسلام مسجد اشاره خواهد شد:
علم اقتصاد با همه مسایل آن در بازار متبلور است و بازار یا سوق نماد و مظهر فعالیت های اقتصادی
1) Synergy.
2) نک به طباطبایی محمدحسین، ترجمه تفسیر المیزان، ج 6، ص 5 تا 39؛ الطبرسی الفضل ابن الحسن، ترجمه تفسیر مجمع البیان، ج 3، ص730 تا 741؛ قرائتی محسن، تفسیرنور، ج2، ص320318.
3) نوری حاج میرزا حسين، المستدرك الوسائل، ج 4، ص118؛ مجلسی، بحارالانوار، ج43، ص 84
4) رک: تقی الدین احمد المقریزی، الخطط، ج 2، ص492؛ الولی محمد طه، المساجد فی الاسلام، ص159؛ رازی فخرالدین، التفسير الكبير، ج16، ص 9 و 10. صحیح بخاری، ج 1، ص108.
است. بدون در نظر گرفتن این مفهوم، مفاهیمی، مانند عرضه و تقاضا و تعادل قیمت و... معنا پیدا نمی کند. اسلام ضمن توجه به بازار به تبیین شرایط حاکم بر آن پرداخته است تا همه افرادی که به فعالیت های اقتصادی می پردازند، از این دستورات پیروی کنند. بازار در علم اقتصاد به محلی گفته می شود که عرضه و تقاضا در آن صورت می گیرد و با رویارویی خریداران و فروشندگان، قیمت کالا و خدمات تعیین می شود. (1)در بازار ایده آل مورد نظر اقتصاد اسلامی افراد باید با توجه به واقعیت های جامعه انسانی، تحت تربیت اسلامی با محوریت قوانین الهی و رعایت اصول اخلاقی باشد. (2)
در گذشته در کنار مساجد شهر، مسجد بازار هم وجود داشت که بیشتر افراد شرکت کننده در آن، بازاری بودند. این مساجد، به غیر از مساجد محلات بود. در زمانهای گذشته به طور عموم، بازار در کنار مساجد ساخته می شد افرادی که در شهر و یا در طول راه مورد اجحاف قرار گرفته بودند به محض ورود به شهری جهت اقامه دعوی، با ردگیری ساختمان مساجد، به مرکز قضاوت شهر رهنمون می شدند؛ زیرا دکه قضاوت، همواره در جنب مساجد برپا بود همجواری دارالخلافه با مسجد، باز هم نقش اطلاع رسانی مساجد را روشن تر می کرد تا تازه واردها برای انجام امور اداری خود، از ساختمان مسجد کمک بگیرند. در مساجد بازار، بیشتر بازاریان شرکت داشتند و در این مساجد، بیشتر اخبار تخصصی حوزه تجارت و گزارشات مربوط به بازار و اوضاع اقتصادی بیان می شد. (3)
در صدر اسلام، بیشتر تجار و بازرگانان، به محض این که وارد شهرها می شدند، به مساجد مراجعه می کردند. با توجه به نقش محوریت مساجد، حضور این تجار و بازرگانان در مسجد، نشان از ورود کالاهای جدیدی داشت که به محض اتمام نماز، خریداران کالا وارد بحث و مذاکره برای خرید و فروش یا مبادله می شدند. اگر چه به طور مستقیم خرید و فروش در داخل مسجد انجام نمی گرفت و هنگام حضور در مسجد، اصل همه کارها بر محور عبادت و نیایش بود اما دید و بازدید و گفت و گو برای تبادل و خرید کالاها، بعد از انجام اعمال عبادی صورت می گرفت. البته کارکردهای اقتصادی مسجد در صدر اسلام در هر دو جنبه اقتصاد خرد و کلان متعدّد هستند و بیان همه آن ها در این مقال نمی گنجد با این حال با بررسی مطالب ذکر شده در می یابیم که مسجد در اقتصاد نقش بسیار مهمی داشته است.
در گذشته اثرگذاری مسجد در اقتصاد فردی و در اقتصاد خانواده و جامعه به همان جوامع کوچک مسلمان منحصر بود؛ ولی با پیشرفت و توسعه زندگی اجتماعی و گسترده شدن نظام های اقتصادی، نقش اقتصادی مسجد افزایش یافته است. امروز همه نظام های اجتماعی و فرهنگی و سبک زندگی و نحوه تربیت افراد بر اقتصاد اثر گذار هستند در عین حال اقتصاد نیز به عنوان مهمترین عامل قدرت و سیادت جوامع باعث می شود که یک کشور قدرتمند اقتصادی در عرصه بین المللی جایگاه مناسبی به دست آورد. در مطالب گذشته، به آموزه هایی از اقتصاد قرآنی و مباحث جهاد اقتصادی و اقتصاد مقاومتی و حماسه اقتصادی اشاره شده است. هدف از بیان این مطالب ایجاد زمینه ذهنی در خوانندگان در خصوص اقتصاد اسلامی و اقتصاد قرآنی و... بود تا اهمیت و نقش مساجد در خلق حماسه اقتصادی به سهولت قابل بحث و بررسی اکنون این سؤال مطرح است که مسجد به عنوان نماد تمدن اسلامی و شاخص ترین سمبل کشورهای اسلامی در عصر حاضر، چه نقشی در تحقق حماسه اقتصادی دارد. در ادامه، برخی از جلوه های اثر گذاری مسجد و آموزه های منتسب به آن در نیل به حماسه اقتصادی اشاره خواد شد:
یکی از دسته فعالیت هایی که در قالب فعالیت های آموزشی در مساجد قابل انجام است، آموزش آموزه های تجارت یا مبانی اقتصاد اسلامی است،مساجد به دلیل داشتن پتانسیلی به نام ازدحام در مراسمات متعدد و در زمان های مختلف بهترین مکان آموزش اقتصاد اسلامی هستند. در دورانی که دشمنان اسلام، از همه تحریم های اقتصادی برای به چالش کشیدن اقتصاد کشور ما استفاده می کنند و علیه ما متحد شدند، توجه به این آموزه ها، می تواند راه گشای کار باشد. توجه به این آموزه هاست که بازار ممالک اسلامی را از بازارهای سرمایه داری متفاوت می.کند آموزه هایی مانند داشتن حس نوع دوستی، توجه به مشکلات و نیازمندی دیگر مسلمانان نداشتن غش در معاملات، (1)انجام معاملات متعدّد بر اساس شارع مقدس، احتکار نکردن، (2)گرانفروشی یا کم فروشی نکردن، (3)انصاف و عدالت در تجارت و... نمونه هایی از آموزه های کاربردی اقتصادی هستند که بهترین محل آموزش آن ها مساجد هستند.
ارشادات اقتصادی، یکی از تعلیمات علماء است و می تواند در بهبود اقتصادی و تنظیم اقتصاد اسلامی و بالا رفتن کمیت و کیفیت اقتصاد اسلامی مؤثر باشد. بدین ترتیب اقتصاد شریف و پاک اسلامی، از آلوده
شدن و ناپاک شدن به انواع دسیسه ها و وسوسه ها و حقه های شیطانی باز داشته می شود؛ به خصوص، اگر این کار در کنار بازار و در مساجد چسبیده به بازار انجام گیرد. (1)
یکی از کارکردهای عبادی - اقتصادی مساجد، خمس و زکات و مانند آن است. خمس و زکات، یکی از بهترین تفکرات اقتصادی است و اسلام علاوه بر جنبه اقتصادی روی عبادی بودن آن هم تأکید دارد و اسلام با داشتن چنین آموزه هایی در بین مکاتب اقتصادی، نمونه و ممتاز است و با چنین برنامه ای در صدد بر چیدن بساط فقر و مسکنت از مسلمانان است و اگر این مهم توسط همگان ادا و پرداخت شود و به دست فقرا برسد، هیچ فقیری در روی کره زمین باقی نخواهد ماند.
زکات در لغت به معنای طهارت و پاکیزگی و رشد و نمو است. در اصطلاح دانشمندان اسلامی و مردم مسلمان مقدار معینی از دارائی است که با شرایط خاصی باید از مال صاحب آن جدا شود و به مصرف فقرا و مستمندان و کارهای خیر دیگر برسد. (2)
خمس در لغت به معنای یک پنجم است و در اصطلاح مسلمانان به یک پنجم مالی گفته می شود که پرداخت آن با شرایطی بر مسلمانان واجب می شود. باید آن را از اموالی که خمس به آن ها تعلّق گرفته جدا کرد و به حاکم اسلامی و ولی فقیه پرداخت نمود تا در مورد شرعی مورد نظر مصرف کند. (3)
قرآن کریم در موارد بسیار متعدد، زکات را در کنار نماز مطرح کرده و ضمن انتقاد از تارکین زکات، به آن ها وعده عذاب داده است. قرآن ترک کنندگان زکات را تا حد کفر پیش برده و به دلیل حق الناس بودن زکات آخرت سختی برایشان پیش بینی کرده است. (4)
اسلام برای خمس و زکات جایگاه ویژه ای قائل است که برخی از تعابیر ارزشمند آن عبارت است از: تکلیف الهی بودن پشتوانه دین بودن دشمنی با امام زمان علیه السلام در صورت امتناع از پرداخت آن، پلی برای اسلام ستون اسلام، شرط پذیرش نماز فرمان الهی و..... (5)
1) ضیاء آبادی سید محمد، موعظه راه پیشگیری از نفوذ شیطان در دل انسان، ص20.40.
2) نجفی محمدحسن، جواهر الکلام، ج 15، کتاب الزکاة، ص2-15.
3) ر.ک: طباطبایی قمی، تقى الغاية القصوى في تعليق على العروة الوثقى، كتاب الخمس، ص 5 - 240؛ مشکینی اردبیلی، علی، بحثی پیرامون خمس تحقیقی و استدلالی، ص10. 5.
4) دستغیب، گناهان كبيره، ج 2، ص 183.
5) الحر العاملی، وسایل الشیعه، ج 6، ص 337 و 376؛ محدث نوری، مستدرک الوسائل، ج 7، ص281؛ شریفی، محمود، چهل حدیث خمس و زکات، ص 5 - 79
نگارنده، معتقد است که سنگ بنای تفکر لزوم ادای خمس و زکات در مردم از مسجد شکل می گیرد. متولیان امور فرهنگی مساجد با انجام فعالیت های زیر می توانند این فرآیند را تسهیل نمایند:
1- تبلیغ خمس و زکات به صورت بیان خطابه بر منابر و طرح آن به صورت مسئله ای توسط امام جماعت در مسجد
2- حضور و سرکشی امام جماعت مساجد از فعالیت های کشاورزی،باغداری دامداری و کسبه بازاری در محل کار آن ها و یادآوری پرداخت زکات و خمس؛
3- فرهنگ سازی و فراگیر کردن تصدی گری ائمه محترم جماعات برای دریافت خمس و زکات در مساجد یا به عهده گرفتن وکالت مراجع تقلید برای این منظور و حضور امامان جماعت در مساجد برای اجرای این امر؛
4- تصدی گری ائمه جماعات به عنوان روحانی کاروان های حج و تلاش بیشتر آنان در خصوص تطهیر اموال حجاج از نظر خمس و زکات؛
5- حضور ائمه جماعات و مبلغان در منازل مؤمنان بر حسب درخواست آن ها و انجام امور محاسبه خمس سالیانه؛
6- تهیه و توزیع جزوه ها و بروشورها و مقالات و کتب حاوی احادیثی در اهمیت خمس و زکات و استفاده از هرگونه رسانه اثر گذار در این خصوص.
یکی دیگر از کارکردهای عبادی اقتصادی مساجد نقش ویژه آن ها در ترک خوردن لقمه های حرام و شبهه ناک است. افراد مسجدی، به یقین به کرات این مباحث را از آیات و احادیث و خطبه های مبلغان و بیانات متولیان فرهنگی مساجد شنیده اند مفاسد مال و لقمه حرام و شبهه ناک به قدری زیاد است که این عمل از گناهان کبیره محسوب شده است و بر مرتکب آن وعده عذاب داده شده است؛ (1)اسلام حلال خواری و کسب حلال را بالاترین عبادت شمرده است؛ پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در این باره فرمودند: الْعِبادَه سَبعونَ جُزء، أَفضَلُها جُزء طَلَبُ الحَلالِ؛ «عبادت، هفتاد بخش است برترین آن ها طلب روزی حلال و به دنبال روزی حلال رفتن است». (2)
حرام خواری اقسام مختلی دارد ندادن خمس و زکات خوردن غذای شبهه ناک، رشوه خواری، خوردن غذای فاسد، خوردن حیوانات حرام گوشت و.... از طرفی حلال خواری، منشأ هر خیر و حرام خواری منشأ هر شر بیان شده است (1)و حلال خواری، مهمترین عامل تزکیه روح و سیر و سلوک و استجابت دعاها، شمرده شده است. (2)
امام علی علیه السلام می فرمایند: إِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ فَرَضَ فِي أَمْوَالِ الْأَغْنِيَاءِ أَقْوَاتَ الْفُقَرَاءِ فَا جَاعَ فَقِيرُ إِلَّا بِمَا مَنَعَ غَنِيٌّ وَاللهُ تَعَالَى جَدُّهُ سَائِلُهُمْ عَنْ ذَلِكَ؛ خداوند سبحان، در دارائی های توانگران، روزی های تهیدستان را قرار داده است. پس، هیچ فقیری گرسنه نشد مگر به واسطه منع ثروتمند و (در روز رستاخیز) خداوند (عالی مرتبه) از این منع آنان مؤاخذه و بازپرسی می نماید». (3)
یکی از کارکردهای عبادی مسجد که به صورت غیر مستقیم انجام می شود و امروز هم بسیار بروز و ظهور دارد، نقش مسجد در تشکیل صندوق های قرض الحسنه و دستگیری از محرومان جامعه در مشکلات است. (4)یکی از تفاوت های اساسی مکتب اقتصادی اسلام با سایر مکاتب اقتصادی، توجه خاص به نیازمندان، آسیب دیدگان و اقشار ضعیف جامعه و ارائه راهکارهای مناسب با شأن و کرامت انسان است. یکی از این راهکارها قرض حسن یا قرض الحسنه است که در آموزه های اسلامی، در قالب آیات و رویات مختلف به آن سفارش شده است. (5)
قرض، یعنی وام یا وام دادن یا پاداش دادن (6)معنای دیگر قرض، بریدن و قطع کردن است؛ زیرا فرد قرض دهنده، مقداری از مال خود را جدا و به قرض گیرنده می دهد. (7)الحسنه، به معنای نیکی یا نیک یا نیکوست. (8)اولین صندوق قرض الحسنه در مسجد تشکیل شده است در صدر اسلام، در خصوص قرض الحسنه به عنوان یکی از شاخص های مهم مسجد طراز اسلامی، برای توجه همه جانبه به تهیدستان
1) دستغیب، همان، ص398.
2) همان.
3) دشتی، محمد، ترجمه نهج البلاغه، ص 504، ح328.
4) فرهنگ مسجد، ص 206 - 205.
5) مجلسی، بحارالانوار، ج 103، ص138؛ شیخ صدوق، ثواب الاعمال و عقاب الاعمال، ص 414؛ همچنین ر.ک: شریفی، محمود، چهل حدیث قرض الحسنه، ص6.
6) دهخدا علی اکبر لغت نامه دهخدا، ج11، ص611
7) جابری عربلو،محسن فرهنگ و اصطلاحات فقهی، ص 164
8) دهخدا علی اکبر همان، ج 2، ص220.
و محرومان اقداماتی صورت می گرفته است. (1)
انجام این عمل ارزشمند اقتصاد اسلامی، موجب توسعه اقتصادی و تأمین نیازهای مالی و اقتصادی مردم شهرها و محله ها می شود. این فعالیت مسجدی انگیزه سازی برای روحیه خودیاری در مردم و انجام امور داوطلبانه اقتصادی در سطح جامعه را باعث خواهد شد. (2)توجه به این سنت حسنه و آموزش تعالیم آن به نمازگزاران و حاضران در مسجد در دوران مقاوم سازی اقتصاد و گذشتن از دوران ریاضت های اقتصادی بسیار مهم است. این آموزه اقتصادی در درمان بسیاری از آفت ها و استثمارهای اقتصادی جوامع اسلام، مانند ربا بسیار مؤثر است؛ زیرا وقتی قرض الحسنه مورد توجه قرار نگیرد ربا اقتصاد جوامع را فرا می گیرد. در صورتی که ربا در آموزه های اسلامی به شدت نکوهش شده است. (3)بسیار روشن است که ربا، مخالف حماسه سازی اقتصاد، مخالف حماسه اقتصادی و مخالف اقتصاد مقاومتی است و باید به شدت با آن مبارزه کرد. بنابراین قرض الحسنه و اشاعه و تبیین آن در کنار فعالیت های مسجدی موجب می شود تا اقتصاد جامعه اسلامی از آسیب های متعدد اقصادی مانند ربا استثمار مالی و ذخیره سازی و ناکارآمدی منابع اقتصادی و... مصون بماند.
از دیگر نقش های غیر مستقیم مسجد در امر اقتصاد، جلسات وعظ و خطابه و سخنرانی ائمه جماعات و سخنرانان در مساجد درباره رعایت اخلاق اسلامی در معاملات اقتصادی است اهمیت منبر و بیان خطابه ها در تبیین سیاست های اقتصادی و هماهنگ سازی بازاریان بر کسی پوشیده نیست. امروز، باید اذعان نمود که رسانه ارزشمند منبر به تنهایی می تواند با همه خبرگزاری ها جهان مقابله و مبارزه کند. در این خصوص، وعاظ و خطیبان باید برنامه های مناسب سیاست های اقتصادی کشور را تبیین نمایند.
با توجه به این که مساجد در اکثر کشورهای جهان اسلام دارای محوریت اصلی بوده و در مرکز بازار و مرکز اقتصادی هر شهر مسجد دارای نقش فعالی است؛ زیرا هنگام نماز محل مراجعه بازاریان، کسبه و اصناف اطراف بازار است امام جماعت در هر جلسه از نماز باید نمازگزاران فعال در امور اقتصادی را با نقل،آیات روایت و احادیث به رعایت اخلاق اسلامی و اخلاق اقتصادی دعوت نماید وی باید حضار را به رعایت
1) ر.ک: مرکز رسیدگی به امور مساجد، سیمای مسجد طراز اسلامی، ماهنامه مسجد، ش162، ص14-15.
2) احمدی، علی محمد، نقش مسجد در اقتصاد محله، ص366.
3) ر.ک: دستغیب گناهان کبیره، ج1، ص179190؛ آل عمران، آیات 125 و 126؛ بقره، آیات 276، 277، 278، 279؛ مجلسی، بحارالانوار، ج 103 ص 115؛ شیخ صدوق، من لا يحضره الفقیه، ج 3، ص 274
انصاف و عدل در معاملات و کارهای اقتصادی سفارش نماید موعظه و سخنرانی ائمه جماعت، بر روی منابر در مسجد، تأثیری عمیقی در نمازگزاران ایجاد کرده و آنان از نظر اخلاقی به رعایت مسائل شرعی و انجام فعالیت سالم اقتصادی ملزم می شوند.
طلاب و روحانیان می توانند مروّج مسائلی باشند که از فعالیت های اقتصادی کشور حمایت می کند. آن ها می تواند مروّج مسائلی باشد که از فعالیت های اقتصادی کشور حمایت می کند. موضوعات جدید اقتصادی که در قالب مکاسب محرمه و مسائل فقهی می گنجد باید به صورت کارشناسی شده وارد دروس حوزه شود. با مشاهده درس نامه حوزه علمیه و نگاهی به فراوانی دروسی که در حوزه برگزار می شود، جای مسائل مستحدثه و روز، خالی است به عنوان مثال طلاب و فضلای حوزه باید در زمینه معاملات اینترنتی روز دنیا، اطلاعات لازم را کسب و مباحث فقهی و شرعی مربوط به آن ها را بررسی کنند. (1)
وقف، از نظر لغوی به معنی به حالت ایستاده ماندن و آرام گرفتن است و از نظر اصطلاحی، به مفهوم نگه داشتن و حبس کردن عین ملکی بر ملک واقف آن نه ملک خدا و مصرف کردن منفعت آن را در راه خداوند است (2)و بعضی از فقهاء می گویند وقف حبس عین مال بر ملک خدای تعالی است. در ماده 55 قانون مدنی ایران وقف به معنی حبس عین مال و تسبیل (3)بر حسب نیت واقف است. (4)
در آیات متعددی از قرآن به مفهوم وقف اشاره شده است. به عنوان نمونه قرآن می فرماید: المالُ وَ الْبَنُونَ زِينَةُ الْحَياةِ الدُّنْيا وَالْباقِياتُ الصَّالِحَاتُ خَيْرُ عِنْدَ رَبِّكَ ثَواباً وَ خَيْرٌ أَمَلاً: اموال و فرزندان، زینت زندگی دنیاست و باقیات صالحات آثار ماندگار شایسته ثوابش نزد پروردگارت بهتر و امیدبخش تر است». (5)در روایات نیز بر آموزه ارزشمند وقف تأکید زیادی شده است. (6)پیامبر صلی الله علیه و آله در حدیث مشهوری می فرمایند: إِذَا مَاتَ الإِنْسَانُ انْقَطَعَ عَمَلُهُ إِلَّا مِنْ ثَلَاثَةِ: إِلَّا مِنْ صَدَقَةٍ جَارِيَةٍ، أَوْ عِلْمٍ يُنْتَفَعُ بِهِ، أَوْ وَلَدٍ صَالِحٍ يَدْعُولَهُ؛
1) ویژه نامه تبلیغ، جامعه مدرسین، ش16، بیانات آیت الله یزدی
2) حسینی، سیّد محمد فرهنگ لغات و اصطلاحات فقهی، ص556.
3) تسبیل، به مفهوم دادن چیزی در راه خیرو در راه خداوند است؛ دهخدا، علی اکبر، لغت نامه دهخدا، ج 5، ص 6718.
4) دهخدا، علی اکبر همان، ج 15، ص23226-23228.
5) کهف، آیه 46؛ همچنین ر. ک به: آل عمران، آیه 92؛ مزمل، آیه20؛ بقره، آیه 177.
6) در کتب متعدّد حدیثی مانند وسائل الشيعه، ج 28 و من لا يحضر الفقيه والهداية بالخير نوشته شیخ صدوق، المقنعة نوشته شیخ مفید استبصار نوشته شیخ طوسی و... بابی به نام وقف به بیان احادیث و روایات مربوط به آن پرداخته است که از بیان آدرس دقیق ترهمه آن ها به هدف اختصار خودداری شده است
وقتی انسان بمیرد عمل او خاتمه می یابد مگر در سه چیز صدقه جاریه (وقف) علمی که از آن استفاده شود، فرزند صالحی که برای او دعا کند». (1)
مسجد، نقش بسیار بزرگی در ترویج سنت حسنه و عبادت بزرگ وقف و ایجاد موقوفه های فراوان دارد؛ موقوفه های فراوانی که در اطراف یا در ابنیه مساجد موجود است از دیر باز رسم بود که بسیاری از مساجد دارای مغازه گاراژ، کاروان سرایا بازار... بوده اند و هر یک از این موقوفات در خدمات دهی به فقراء زوّار و بی پناهان نقش ویژه ای داشتند. چنان چه بسیاری از حوزه های علمیه هم از طریق همین موقوفات اداره می شوند؛ مثل: حوزه علمیه صدر اصفهان و ولی عصر تبریز و یا طالبیه تبریز امامزاده ها و حرم ها همچنین، موقوفاتی داشتند؛ مثل موقوفات حرم امام رضا و حرم حضرت معصومه از چنین مساجدی می توان از مسجد مقدس جمکران در قم مسجد امام حسن عسکری در قم مسجد طوبی در تبریز، مسجد مقبره در تبریز مسجد امام در اصفهان و... نام برد.
در وضعیتی که اقتصاد جامعه با روحیات معنوی و مذهبی نیاز به سرمایه گذاری در امور مختلف باشد، می توان با اشاعه فرهنگ وقف در قالب آموزه های مسجدی و توسعه موقوفات دارای بازگشت سرمایه، چرخ اقتصاد تحریم شده توسط دشمنان را فعال نگه داشت و در را تحقق حماسه اقتصادی، برنامه ریزی و فعالیت نمود.
انفاق، از ریشه «نفق» به معنی نفقه،کردن بخشیدن، احسان کردن و بخشش کردن است. (2)انفاق، صرف کردن مال در مصارف نیکوکارانه است که اغلب مفسران این عمل را از نظر توزیع ثروت و کاهش محرومیت های اقتصادی نگاه می کنند. (3)از نظر اصطلاحی انفاق در کاربرد رایج قرآن کریم و متون دینی، به اعطای مال یا جان و جسم در راه خدا به فقیران و نیازمندان گفته می شود که به حکم آیات الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالهَم... (4)و أَنْفِقُوا خَيْراً لِأَنْفُسِكُمْ... (5)انجام می شود و به عنوان کمال بذل است. (6)«نفق» به همراه مشتقات آن بیش از 70 بار در قرآن با واژگان و تعابیر مختلفی آمده است. (7)
1) پاینده، ابوالقاسم، نهج الفصاحه، ص200، ح 239؛ مجلسی، وسایل الشیعه، ج13، ص292.
2) نحوی سیّد محمّد فرهنگ واژه های عربی، ص410؛ همچنین ببینید لسان العرب، ج 14، ص 242؛ القاموس المحیط، ج 2، ص1227؛ مقاييس اللغه، ج 5، ص 454.
3) مرکز دائره المعارف بزرگ اسلامی دائره المعارف بزرگ اسلامی، ج1، تهران، سال 1380، ج10، ص395.
4) بقره، آیه261.
5) تغابن، آیه 16.
6) سجادی سید جعفر، فرهنگ معارف اسلامی، ج1، ص323.
7) بقره، آیه 3 26؛ بقره، آیه 264؛ توبه، آیه71؛ بقره، آیه271؛ همچنین ر. ک به: مائده، آیات 8 و 55 و 95؛ نور، آیه 22؛ توبه، آیه41؛ بقره، آیات 245 و 177 و 43؛ حدید آیات 11 و 18؛ بلد، آیه 14؛ انسان، آیه 8؛ نساء، آیه 8.
انفاق ها را از منظر آیات قرآن کریم می توان از چند نظر دسته بندی کرد. (1)مانند انفاق های واجب، (2)انفاق های مستحب، (3)انفاق های حرام. (4)
در آیات قرآن، سفارش زیادی به انفاق شده است و برای این کار با ارائه مثل هایی، پاداش و اجر معنوی زیادی مطرح شده است. قرآن می فرماید: وَ مَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْواهُمُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ وَتَثْبِيتاً مِنْ أَنْفُسِهِمْ كَمَثَلِ جَنَّةٍ بِرَبْوَةٍ أَصابَها وابِل فَأَتَتْ أُكُلَها ضِعْفَيْنِ فَإِنْ لَم يُصِبْهَا وَابِلٌ فَطَلُّ وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرِ؛ و مَثَل [صدقات] کسانی که اموال خویش را برای طلب خشنودی خدا و استواری روحشان انفاق می کنند، همچون مثل باغی است که بر فراز پشته ای قرار دارد که اگر رگباری بر آن برسد، دو چندان محصول برآورد و اگر رگباری هم بر آن نرسد باران ریزی برای آن بس است و خداوند به آن چه انجام می دهید، بیناست». (5)
با توجه به مفهوم گسترده انفاق، در شرایط ریاضت های اقتصادی، یکی از آموزه هایی که می تواند در خصوص رفع نیازهای طبقات متوسط و پایین جامعه اثر بخش باشد انفاق و انواع انفاق است. توجه به انواع انفاق، در قالب فعالیت های مسجدی می تواند موجب جلوگیری از توقف ثروت نزد ثروتمندان شود و چرخه توزیع منابع اقتصادی با جریان منابع از طرف ثروتمندان به نفع نیازمندان عادلانه تر گردد. این امر، حرکتی به سمت حماسه اقتصادی محسوب می شود.
از کارکردهای اقتصادی غیر مستقیم مساجد، پرداختن به سنت حسنه صدقه است. وجود صندوق های صدقات در اطراف مسجد، در داخل مسجد جمع آوری مستقیم صدقه برای نیازمندان... به همین منظور است. این کار نیک یکی از کارهای روزمره مسلمانان مؤمن است در آموزه های اسلامی به صدقه سفارش زیادی شده است که به عنوان نمونه برخی موارد به شرح زیر بیان می شود:
الف) پیامبر صلی الله علیه و آله فرمودند: خَيْرُ مالِ الْمَرْءِ وَذَخائِرُهُ الصَّدَقَةُ؛ «بهترین ثروت و اندوخته انسان، صدقه است». (6)
ب) امام باقر فرمودند: البرو صَدقَةُ السِّرِّيَنفِيانِ الفَقرَو... «نیکو کاری و صدقه پنهانی، فقر را
1) ابراهیم، آیه 31، رعد، آیه22. نحل، آیه 75، فاطر، آیه 29؛ همچنین ر.ک: الشیخ الطبرسی، تفسیر مجمع البیان (عربی)، ج2، ص660.
2) مائده، آیه 89؛ نساء، آیه 92؛ حدید، آیه 15؛ بقره، آیات 233 و 184 و 195
3) بقره، آیات 245 و 3 و 270؛ همچنین ببینید کرمی، علی، ترجمه تفسیر مجمع البیان (تألیف شیخ الطبرسی)، ص873 و 874.
4) انفال، آیه 36؛ نک به کرمی،علی ترجمه تفسیر مجمع البيان تأليف شيخ الطبرسی، ج 5، ص 375
5) بقره، آیه 265 ر. ک به: بقره، آیات 3 و 159 و 274 و 261 و 267؛ تغابن، آیه 16؛ انفال، آیه 3؛ حدید، آیه10؛ آل عمران آیات 17 و 134 و.....
6) العاملي الحرّ، وسائل الشیعه، ج6، ص 258.
می زدانید و...». (1)
فعالان فرهنگی مساجد و مبلغان محترم، باید در مساجد با تبلیغ در مورد پرداخت صدقه و تفسیر برخی از آیات مربوط به صدقات در تجدید و احیای آن بیش از پیش تلاش کنند هر چند مؤمنان نیز از عمق جان دریافته اند که این صدقه های کم ولی با ارزش آنان گره های بزرگی از زندگی مردم را می گشاید و یک گنجینه عظیمی برای آخرت آن ها است.
در بحران های اقتصادی همیشه طبقه ای از مردم بیشتر در معرض آسیب اقتصادی هستند. این گروه از نیازمندان که فاصله زیادی از طبقات دیگر اقتصادی دارند چشم امیدشان به بی نیازان است. این حس نوع دوستی، فرهنگ زمینه ای تحقق حماسه اقتصادی را در قالب کاهش شکاف طبقاتی و احساس همدردی طبقات بالاتر و تجلّی عدالت اجتماعی تسهیل خواهد کرد.
یکی از نیازهای فردی هر انسان توجه به معاش خود و زیردستان است. کسب روزی حلال، یکی از دغدغه های مهم هر مؤمن و هر فرد موحد.است هر فرد برای امرار معاش خود، ناگزیر است تا کسب و کار یا حرفه ای برای خود ایجاد کند. افراد، با راه اندازی یک منبع ایجاد درآمد به صورت حقیقی یا حقوقی، هزینه های زندگی خود را تأمین می کنند بنابراین همه مسلمانان بدون توجه به نوع شغل و مهارت و تخصص خود باید از احکام اسلامی در مورد نحوه انجام معاملات و عقود مختلف و خرید و فروش و... آگاهی داشته باشند. مراجع تقلید نیز دانستن مسائلی که افراد به طور معمول با آن ها سر و کار دارند را لازم دانسته اند. (2)در آموزه های اسلامی نیز به کسب روزی حلال و تلاش و کوشش تأکید زیادی شده است؛ تا جایی که در قرآن کریم بیش از 550،آیه در قال بها و چهره های گوناگون دربارهٔ کار و تلاش و سخت کوشی و سازندگی آمده است. (3)کار و تلاش و کسب حلال و ارتزاق از کدیمین و عرق جبین در آینه روایات، بهترین عبادات، تربیت کننده و کمال بخش انسان شمرده شده است. در ادامه به برخی از این روایات اشاره می شود:
1) مجلسی، بحارالانوار، ج 71، ص81؛ برای مطالعه احادیث بیشترر ک به وسائل الشیعه، ج 6، ص 258 و ج 13، ص358؛ میزان الحکمة، ج 5، ص326.
2) ر. ک به: مکارم شیرازی، ناصر، رساله توضیح المسائل، م 12، ص21.
3) عبد الباقی، محمد فؤاد، المعجم المفهرس لالفاظ القرآن، ذیل «واژه های عمل»، «سعی» و «فعل».
4) مجلسی، بحارالانوار، ج 103، ص 7، ح 25 و 29 و ص 9، خ 36؛ العاملی الحر، وسائل الشیعه، ج 12، ص11.
همچنین فرمودند: مَن أكَلَ مِن كَدِيدِهِ نظر الله إليه بالرّحمةِ ثُمَّ لا يُعَذِّبُهُ ابداً؛ هر کس از دسترنج خود بخورد، خداوند به وی نگاه محبت آمیز خواهد افکند و آنگاه هرگز او را عذاب نخواهد کرد».(1)
آن حضرت درباره کسب روزی حلال و پاکیزه فرمودند: طَلَبُ الْحَلالِ فَريضَةُ عَلى كُلِّ مُسْلِمٍ و مُسْلِمَة؛ كار و تلاش عادلانه و انسانی برای تأمین هزینه زندگی بر هر مرد و زن مسلمان لازم است». (2)
در روایتی دیگر فرمودند: أطْيَبُ الْكَسْبِ عَمَلُ الرَّجُلِ بِيَدِهِ؛ «بهترین و پاک ترین کسب ها آن است که انسان با دست خود، کار کند». (3)
از طرف دیگر، می دانیم که یکی از مهمترین کارکردهای مسجد کارکرد آموزشی است. پیامبر صلی الله علیه و آله و ائمه معصوم علیهم السلام برای حفظ جنبه های آموزشی مسجد تلاش های ارزنده ای انجام دادند. پیش از پیدایش مدرسه مساجد، یگانه مرکز مهم آموزشی فرهنگی در جهان اسلام بوده اند پس از آن نیز مدرسه در دامان مسجد بنا می شد. از همین رو در بیشتر کتاب هایی که درباره مسجد به نگارش در می آمد، از مدرسه بسیار سخن گفته می شد که سبب آن ارتباط نزدیک مسجد و مدرسه است. (4)همه این مطالب به کار کرد آموزشی مسجد دلالت دارد. مسجد ابزارها و موقعیت هایی را در اختیار دارد که به کمک آن می توان به آموزش و افزایش شناخت دینی نمازگزاران پرداخت.
مسجد مکانی است که مسلمانان برای برپایی فرائض الهی و مجالس مذهبی در آن حاضر می شوند و این فرصت مناسبی است تا معارف و احکام دین منتشر شود بنابراین مسجد مهمترین مکان برای آموزش معاملات اسلامی است تا آموزه های اقتصاد مقاومتی و اسلوب جهاد اقتصادی مورد توجه مؤمنان قرار گیرد و به کل جامعه اسلامی تسری یابد.
روشن است که با رحلت اشخاص حقیقی مالکیت آن ها زایل شده شخص فقط مالک ثلث اموال خویش است و فقط می تواند در مورد یک سوم اموال خود وصایایی داشته باشد. (5)افرادی که در مساجد حاضر می شوند بارها و بارها تحت تعالیم علماء و خطبای مساجد در رابطه با ثلث اموالشان توصیه هایی را شنیده،
1) نوری، حاج میرزا حسین، مستدرك الوسائل و مستنبط المسائل، ج13، ص24.
2) ابن شعبه حرانی، تحف العقول، ص489.
3) پاینده ابوالقاسم، نهج الفصاحه، حدیث 332
4) برای مطالعه بیشترر ک به شبلی احمد تاریخ آموزش در اسلام، ص89 به بعد.
5) موسوی خمینی روح الله رساله توضیح المسائل، احکام وصیت، ص329 - 333، م 2703 - 2736.
تصمیماتی برای ثلث امواتشان و مصرف صحیح و عبادی آن اخذ کرده اند. در واقع، می توان گفت که مسجد، نقش ویژه ای در هدایت ثُلث اموال و مصرف صحیح آن ها در راستای عبادت و انجام امور خدا پسندانه دارد.
و این یک حرکت زیبای عبادی و اقتصادی است در این مورد می توان با سیاست گذاری مناسب، در قالب رفتارهای اقتصاد مقاومتی به سمت خلق حماسه اقتصادی گام برداشت. در ادامه برخی راهکارهایی کاربردی در این خصوص مطرح می شوند.
حضور امام جماعت مسجد یا برخی متولیان فرهنگی آگاه به مسائل در منازل افراد، بر اساس درخواست آن ها و تنظیم وصیت نامه ها در راستای هزینه کردن ثلث اموال در مسیر عبودیت و ارائه ارشادات و راهنمائی های لازم؛
تبلیغ و ایراد خطابه در مساجد توسط ائمه جماعات و سایر متولیان فرهنگی مساجد، در خصوص نحوه مصرف ثلث مال،اموات با در نظر گرفتن سیاست های اقتصاد مقاومتی و... ؛
برنامه ریزی جامع در خصوص هزینه و مصرف بهینه ثلث اموال تحویلی به خود مسجد (طبق وصیت متوفی) و اقدام به حرکت های عبادی مانند صندوق قرض الحسنه مسجد، اطعام فقرا در مسجد، تهیه تجهیزات مساجد و هرگونه احسان در این خصوص؛
قبول مسئولیت وصایت افراد توسط خود مسجد و امام جماعت یا برخی متولیان فرهنگی مساجد و مدیریت بهینه مصرف ثلث اموال متوفیان.
بر اساس مطالب بیان شده می توان گفت که مساجد جایگاه مؤثری در حماسه اقتصادی بر مبنای بهره گیری از آموزه های اقتصاد اسلامی و اصول اقتصاد مقاومتی دارند تبیین و اصلاح شیوه های الگوی مصرف، برای نیل به اقتصاد اسلامی، بسترسازی فرهنگی برای جهاد اقتصادی، ارتقاء کمّی و کیفی تولیدات با آموزش نحوه رعایت حلال و حرام در کسب و کار و ترویج کسب و کارهای اسلامی در رسیدن به یک اقتصاد مقاوم نقش بسیار مهمی دارند. بنابراین توجه به مرکزیت مسجد در سازمان دهی نگرش های اسلامی در بازاریان و همه مؤمنان و تبیین آموزه های اقتصادی مسجدی با بهره گیری از رسانه فراگیر منبر و به عنوان مهمترین رسانه اثر گذار در اقتصاد خرد و کلان بسترهای نیل به حماسه اقتصادی را مهیا می کند. امامان جماعت و مسئولان و متولیان فرهنگی مرتبط با مساجد باید با تلاش و خلاقیت همه جانبه خود به نهادینه کردن آموزه های مسجدی مانند قرض الحسنه انفاق و صدقه و خمس و زکات، ثلث اموات و
سنّت وقف و... اقدام نمایند. این امر موجب هموارسازی مسیر حرکت حماسی و تسهیل در نیل به حماسه اقتصادی و سیاسی می شود بدین ترتیب مسجد با کارکردهای متنوع اقتصادی خود، مهمترین نقش را در تبیین مفهوم و اصول اقتصاد مقاومتی و درونی سازی آن برای دست یابی به حماسه اقتصادی دارد. در همین راستا، همه سازمان های فرهنگی و متولیان مدیریت امور مساجد باید به نقش های مسجد در عملیاتی سازی شعار امسال عنایت لازم را داشته باشند.
الف) فارسی
قرآن کریم، ترجمه فولادوند محمد مهدی، دفتر مطالعات تاریخ و معارف اسلامی، چاپ اول، 1379.
قرآن کریم، ترجمه آیت الله مکارم شیرازی، ناصر، قم، اسوه، چاپ اول، 1387.
ابن بابویه، محمد بن علی ( شیخ صدوق، من لایحضره الفقیه متوفای 382 ه-. ق، چاپ 4 جلدی، چاپ قدیم، بی تا، بینا، سال 1404 ق).
ثواب الاعمال و عقاب الاعمال، قم، انتشارات رضی، چاپ دوم، 1368ه-.ش.
ابن شعبه حرانی، محمد حسن بن على تحف العقول عن آل الرسول، الطبعة الخامسة، بيروت، اعلمی، 1394 ه-. ق.
ابن منظور محمد بن مکرم، لسان العرب، دارالفکر، دار،صار بيروت. چاپ اول،1410ق.
احمدی، علی محمد، نقش مسجد در اقتصاد محله مرکز مطالعات و تحقیقات امور اجتماعی و فرهنگی شهرداری تهران چکیده مقالات همایش توسعه محله ای، تهران، 1383
اسحاقی، سید حسین، مبانی و راهبردهای جهاد اقتصادی، مرکز نشر هاجر، وابسته به مرکز مدیریت حوزه های علمیه خواهران چاپ سوم، زمستان 1390
الطبرسي، الفضل بن الحسن شیخ طبرسی، تفسیر مجمع البیان، ترجمه کرمی علی، انتشارات فراهانی، ج 3، ج 5، پاییز. 1379
المقريزي، تقی الدین احمد المواعظ والاعتبار بذكر الخطط و الاثار (الخطط)، مكتبه الاحياء العلوم لبنان، بی تا، ج2، 1418ق / 1377ش.
انصاری، محمد جعفر، دیر باز،عسگر،کرمی، محمدمهدی کرمی محمد حسین، درآمدی بر مبانی اقتصاد خرد با نگرش اسلامی پژوهشگاه حوزه و انشگاه و انتشارات سمت، چاپ اول، 1378
آمدی عبدالواحد بن محمد، تصنیف غررالکلم و دررالکلم، مكتب الاعلام الاسلامی، مركز النشر، به تحقیق درایتی مصطفی، قسم الخامس،.1366
بخاری، ابو عبد الله بخاری، صحیح بخاری، (م 256 ه-. ق)، طبع مصر، سال 1330 ه-. ق.
بگ، دیوید فیشر، استانلی دورنبوش،رودیگر علم،اقتصاد ترجمه تیزهوش، محمد حسین، انتشارات جنگل، ج 1 و 2، سال 1385.
پاینده، ابوالقاسم، نهج الفصاحه، چ 4، تهران، دنیای دانش، 1383ش.
پل، ساموئلسون، اقتصاد، ترجمه حسین پیرنیا بنگاه ترجمه و نشر کتاب تهران، جلد اوّل، 1343.
جابری عربلو محسن فرهنگ و اصطلاحات فقهی، امیرکبیر، تهران 13620
جهانگیری سهروردی یحیی بررسی کارکرد رسانه ای،مساجد مقاله چاپ نشده و در حال بررسی توسط مرکز رسیدگی به امور مساجد کشور، 13920
چپرا، عمر، آینده علم اقتصاد چشم اندازی،اسلامی ترجمه شعبانی احمد، دانشگاه امام صادق، چاپ اول، 1385.
حر العاملی، محمد حسن وسائل الشیعه، مؤسسه آل البيت لاحياء التراث، قم، انتشارات مهر
چاپ دوم، ج 6، ج 12، ج 13، ج 28، 1414 ه-.ق.
حسینی سید محمد، فرهنگ لغات و اصطلاحات فقهی،سروش،تهران، چاپ سوم، سال 13890
خیرخواهان، جعفر، بلای منابع و اثر آزمندی نامه مفید، ش 38 سال نهم، مهرو آبان 1382.
دادگر، یدالله، اقتصاد بخش عمومی، انتشارات دانشگاه مفید، پاییز 1380
دستغیب شیرازی، سیّد عبدالحسین، گناهان کبیره، مجموعه دو جلدی، تهران، انتشارات صبا، 1364 ه-.ش.
دشتی، محمد، ترجمه نهج البلاغه مؤسسه فرهنگی تحقیقاتی امیرالمؤمنین علیه السلام، چاپ نهم، 1382.
دفتر مطالعات و پژوهش های مرکز رسیدگی به امور مساجد، فرهنگ مسجد، جمعی از محققین مركز.
دهخدا، علی اکبر لغت نامه دهخدا مؤسسه چاپ و انتشارات دانشگاه تهران، چاپ دوم، 1377.
ری شهری، محمد محمدی، میزان الحكمة،10 جلدى، انتشارات مكتبة الاعلام الاسلامی، ج1، ج 2، ج 5، 1372ش.
زاکس، ولفگانگ، نگاهی نو به مفاهیم توسعه ترجمه فریده فرهی و وحید بزرگی، تهران، انتشارات مرکز، 1377.
28 سالواتوره، دومینیک، تئوری و مسایل اقتصاد خرد ترجمه حسن سبحانی، نشرنی، سال 13770
ساموئلسن،پل هاوس ویلیلام، نورد اقتصاد، ترجمه علیرضا نوروزی و محمد ابراهیمیان جهاندوست ناشر مترجمان چ اول، ج1، سال 13730
سجادی سید جعفر فرهنگ معارف اسلامی شرکت مترجمان و مؤلفان ایران، اسفند 13620.
شبلی احمد تاریخ آموزش در اسلام، ترجمه ساکت محمد حسین، دفتر نشر فرهنگ اسلامی،
تهران، 1363 ه-.ش، پیوست 2 (نقدی بر کتاب تاریخ آموزش در اسلام) از مصطفی جواد.
33چهل حدیث قرض الحسنه نشر معروف، قم، 1381 ش.
ضیاء آبادی، سید محمد موعظه راه پیشگیری از نفوذ شیطان در دل انسان، نشر مؤسسه نبا تهران، 1370 ش.
طباطبایی قمی، تقى الغاية القصوى في تعليق على العروة الوثقى، کتاب الخمس محقق: یزدی، محمد کاظم بن عبد العظيم انتشارات محلاتی، قم، 1417 ق.
طباطبایی محمد حسین، تفسیر المیزان ترجمه موسوی محمد باقر، انتشارات دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، قم، ج 6، سال 13740
طه، الولى، المسجد فى الاسلام، دار العلم للملابين، بيروت، 1409 ه-. ق.
عبدالباقی، محمد فؤاد، المعجم المفهرس لالفاظ القرآن، نوید اسلام، قم، ج 3، 1384
علی اکبری، حسن، نکته هایی پیرامون حماسه سیاسی و حماسه اقتصادی، 7 فروردین، 1392، قابل دسترس در سایت راسخون به:آدرس:http://rasekhoon.net/article
نکته هایی پیرامون حماسه سیاسی و حماسه اقتصادی تنظیم و ویرایش نهایی سایت حرف آخر، قابل دسترس در آدرس: http://harfeakhar.com article
علیخانی، حسین، تحریم ایران شکست یک سیاست ترجمه متقی نژاد محمد، دفتر مطالعات سیاسی و بین المللی مرکز چاپ و انتشارات وزارت امور خارجه، چاپ دوم، پاییز 1384
عمید حسن، فرهنگ عمید، انتشارات اشجع، چ دوم، ج1، زمستان 1390.
فخرالدین رازی، التفسير الكبير، بيروت، دار الكتب العلمیه، ج 16، 1411ق.
فیروزآبادی، نجم الدین محمد بن یعقوب، القاموس المحيط، دارالفکر، بیروت، 1415 ه-. ق.
قرائتی، محسن، تفسیر نور، مرکز فرهنگی درس هایی از قرآن، ج 2، سال 13780
کائوتری، هوئین و دیگران مشارکت در توسعه ترجمه هادی غبرائی و داوود طبایی، تهران، انتشارات روش، 1379
لابی الحسین، احمد بن فارس بن زكريا، مقاييس اللغه مكتب الاعلام الاسلامی، قم، ج5، سال 13610
لويس معلوف، المنجد في اللغة والاعلام البطع السادسة و العشرون، دارالشرق، بيروت،
1986م / 13650
متقی هندی، کنزالعمال، تصحیح: صفوه سقا، چاپ اول، مكتبة التراث الاسلام، بيروت، 1397 ه-. ق
مجلسی، علامه محمد باقر، بحارالانوار، انتشارات اسلامیه، ج 77 و 103 و 71 و 43، سال 13620
محتشم دولتشاهی، طهماسب، مبانی علم اقتصاد، انتشارات خجسته، چاپ 25، سال 1385
مرکز دائره المعارف بزرگ اسلامی، دائره المعارف بزرگ اسلامی، ج1، تهران، سال 13800
مرکز رسیدگی به امور مساجد، سیمای مسجد طراز اسلامی، ماهنامه مسجد، ش162، شهریور 910
54 مشکینی،اردبیلی علی اکبر بحثی پیرامون خمس تحقیقی و استدلالی انتشارات،یاسر، 1359
مصاحبه دکتر فرهاد رهبر اقتصاددان و رئیس دانشگاه تهران در گفتگو با فارس، قابل دسترس در: www.bultennews.com/fa/news
مک آیور، م، جامعه و حکومت ترجمه ابراهیم علی،کنی، تهران، انتشارات ترجمه و نشر کتاب، 1349.
مکارم شیرازی،ناصر رساله توضیح المسائل، انتشارات امام علی بن ابیطالب، 31، سال 13890
موسوی الخمینی، سید روح الله رساله توضیح المسائل، مرکز نشر فرهنگی رجاء، 1366 ه-.ش.
نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام، تحقيق: قوچانی عباس، داراحیاء التراث العربي، بیروت، ج 15، سال 13620
نحوی سید محمد، فرهنگ واژه های عربی انتشارات اسلامی، تهران، ج1، سال 1386
نوری، حاج میرزا حسین محدث نوری، (م1320ق)، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، مؤسسه آل البيت لاحياء التراث، قم، چ 6 و1، 1408ق.
62 نیلی پور، مهدی بهشت اخلاق مجموعه سه جلدی، نشر مؤسسه تحقیقاتی حضرت ولی عصر قم، چاپ سوم، 1386ش.
ویژه نامه تبلیغ، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم شماره های 16 و 17 مربوط به محرم 1434 ه-. ق و رمضان 1434 ه-. ق.
هادوی تهرانی مهدی، مکتب و نظام اقتصادی اسلام، انتشارات خانه خرد، 1387.
ب) منابع انگلیسی
. Iran's Economy & the US Sanctions, Middle East Journal, Vol., No, Spring, 144V.
V. Ernest, H, Preeg, Feeling Good or Doing Good With Sanctions: Unilateral Economic Sanctions and International Studies Press, 144V
A. Gouger, j. Daniel and Robert W. Knap; (14V), system analysis techinque, New York, John Wiley and sons,p: 4.
V.. Ernest, H, Preeg, Feeling Good or Doing Good With Sanctions: Unilateral Economic
Sanctions and International Studies Press, 144 V
این نوشتار، در صدد تبیین کارکردهای اقتصادی مسجد و نقش آن در اقتصاد اسلامی و حماسه اقتصادی است. نگارنده پس از بحث در مورد واژگان کلیدی و مفاهیم پیرامون موضوع و اشاره ای کوتاه به فلسفه نام گذاری سال 1392 به عنوان سال حماسه اقتصادی ضمن تعریف اقتصاد مسجدی، برخی از آموزه های مسجدی و مفاهیم پایه ای اقتصاد مسجد محور، مانند خودباوری و استقلال، عزت اسلامی استقامت و مقاومت را تشریح نمود سپس نگارنده آموزه های فراگیر و ارزشمند مسجدی - اقتصادی را با رویکرد بازار محور تشریح کرد که این آموزه ها عبارت اند از اهمیت تعامل دو جانبه مساجد و بازارها، تنظیم و هدایت بازار در راستای معاملات اسلامی، نکوهش احتکار مذمّت گران فروشی و کم فروشی، دوری از معاملات ربوی، کسب حلال در بازار و دوری از حرام،خواری جلوگیری از تولیدات مضر و نکوهش آن ها. نگارنده در ادامه با بهره گیری از آموزه های مسجدی و به کمک آیات و روایات اسلامی، در دو مقوله کلی پرداخت های واجب اسلامی و پرداخت های اختیاری (مستحب مسلمانان) به کارکردها و جلوه نمائی های مساجد در اقتصاد اسلامی پرداخته و جزئیاتی را در سازمان دهی و مدیریت این کارکردها مطرح کرده است. در مبحث پرداخت های الزامی (واجب) اسلامی به موضوع خمس زکات و زکات فطره اشاره گردید و در مقوله پرداخت های اختیاری مسلمانان آموزه ها و سنت های گرانقدری چون،صدقه، انفاق، قرض الحسنه
موقوفات ثلث اموات بحث و بررسی شد و در هر مبحث پیشنهادات لازم ارائه گردید. نگارنده در پایان، به این نتیجه رسید که مدل اقتصادی مسجد محور یا الگوی اقتصادی مسجد گرا زیربنای توسعه اقتصادی در جوامع اسلامی است و برای تحقق حماسه سازی در اقتصاد باید به تشریح ابعاد اقتصاد مسجدی پرداخت و آموزه های آن را در جوامع اسلامی به طور عمیق نهادینه کرد.
واژگان کلیدی
مسجد، اقتصاد، اقتصاد خرد اقتصاد کلان حماسه حماسه اقتصادی اقتصاد اسلامی اقتصاد (مسجد گرا) آموزه های اقتصاد مسجدی.
آموزه های فراگیر و ارزشمند مسجدی - اقتصادی با رویکرد بازار محور کدام اند و نقش آن ها در حماسه سازی اقتصادی چیست؟
نقش مسجد در جذب و سازماندهی پرداخت های اختیاری مستحبّ مسلمانان چیست؟
جایگاه مسجد در سازمان دهی پرداخت های الزامی (واجب) اسلامی چیست؟
اقتصاد به مفهوم کمیابی اشاره دارد کلمه کمیابی نزدیک ترین معنی را به کلمه محدودیت یا اقتصاد دار است که در مقابل کلمه نامحدود یا آزاد مطرح می شود کمیابی،منابع مسئله اساسی و محوری هر جامعه است. اقتصاد در وضعیت کنونی جهانی حرف اول را می زند و هر کشوری که از نظر اقتصادی، قدرتمند باشد، در زمینه سیاسی و نظامی و... نیز وجهه بین المللی مناسبی خواهد داشت. در بین مکاتب مختلف اقتصادی اقتصاد اسلامی، مکتبی فراگیر و منطبق با نیازهای بشری و فطری انسانهاست و با تبیین هرچه بیشتر آن و کاربردی ساختن آن بسیاری از مشکلات جوامع در سایر زمینه ها نیز برطرف خواهد شد؛ چرا که هر نوع فعالیت و اقدامی در زمینه توسعه و پیشرفت به توسعه اقتصادی وابسته است. مساجد به عنوان نماد ارزشمند دین اسلام دارای کارکردهای متنوعی هستند کارکردها و جلوه های اقتصادی مساجد در گذشته بسیار روشن و عینی تر بوده است. با پیدایش برخی سازمان ها و نهادها برخی از این کارکردها یا وظایف نامحسوس شده است. با وجود،این اقتصادی که در قلب آموزه های مسجدی و با نگرش های مسجد محور تبیین و تشریح می شود آسیب ها و ضعف های برخی مکاتب اقتصادی دیگر را ندارد. ابعاد و جنبه های اقتصاد مسجدی، اگر به روشنی تبیین و تشریح شوند می توانند یک مدل جامعی از اقتصاد اسلامی مسجد محور به دست دهند. اقتصاد مسجد محور با آن همه آموزه هایی که در قالب های فردی و جمعی ارائه می کند
آموزه هایی کند، مهم ترین عامل حماسه سازی در اقتصاد است و رهبر معظم دام ظله نیز با بهره گیری از الهامات توحیدی و الگوهای مسجدی، به نام گذاری سال 1392 اقدام فرموده است. در این نوشتار نگارنده، از رویکرد قرآنی و روایی به تبیین نقش های مسجد در اقتصاد اسلامی و حماسه اقتصادی پرداخته است و با تأکید بر بازار، به عنوان نمود اقتصاد خرد و کلان اهمیت آموزه های مسجدی را در تعالی اقتصاد و خلق حماسه در مقوله اقتصاد تبیین کرده است برای آغاز،بحث ابتدا واژگان کلیدی مورد بررسی قرار می گیرد.
مسجد، در اصل اسم مکان از فعل «سَجَدَ، يسجُدُ» و در زبان فارسی به معنای محل و جایگاه عبادت به
کار رفته است. راغب اصفهانی می نویسد: «المسجِدُ موضعُ الصّلاةِ اعتباراً بالسجود»؛ یعنی مسجد، جایگاه نماز است و به اعتبار این که در آن سجده وجود دارد، مسجد نامیده شد». (1)سجده، شریف ترین رکن نماز و مظهر تام بندگی و کرنش عبد، در برابر پروردگار متعال است. از این رو، اسم آن را مسجد گذاشته اند. (2)
مسجد، به معنی محل سجده بر گرفته از سجود، به معنای به خاک افتادن و خضوع و کرنش کردن در پیشگاه خداوند متعال است. در فرهنگ دینی سجده»، اوج عبادت و بندگی انسان برای خداست و در روایات چنین آمده است: اَلسُّجُودُ مُنْتَهَی اَلْعِبَادَهِ مِنْ بَنِی آدَمَ. (3)
در اصطلاح شرعی مسجد مکانی است که به منظور برپایی نماز برای عموم مسلمانان وقف شده باشد.
مرحوم شیح محمد حسن نجفی در «جواهر الکلام» می نویسد: «و المراد بالمسجد شرعاً المكان الموقوف على كافة المسلمين للصّلاة». (4)
در برخی از آیات قرآن، (5)از مسجد به «بیت الله» و «خانه خدا» هم یاد شده است. گرچه «خانه خدا» گفتن، در عرف مردم کمتر از مسجد گفتن است و بیشتر مردم این مکان مقدس را مسجد، خطاب می کنند، نه خانه خدا؛ اما خانه خدا گفتن هم دارای نکات و لطافت ظریف و دقیقی است و در برخی از روایات هم تصریح به «بیت الله» شده است. (6)
قرآن کریم کعبه را که برترین خانه خداست در زمین خانه ای برای مردم به شمار آورده است و می فرماید:
إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِي بِبَكَّةَ مُبَارَكًا وَهُدًى لِلْعَالَمِينَ؛ در حقیقت، نخستین خانه ای که برای مردم و نیایش خدا مقرر شده همان است که در سرزمین مکه است که پر برکت و مایه هدایت جهانیان است». (7) در حقیقت، برترین و اصیل ترین محل برای عبادت و تقرب جستن به خداوند متعال، مسجد است. مسجد، جایگاه عبادت و پرستش خالصانه خداوند است. (8)مسجد جایگاه زمزمه و نجوای صادقانه با معبود است. قرآن در این مورد می فرماید: وَ آقيمُوا وُجُوهَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ وَادْعُوهُ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ. (9)مسجد، پایگاه عروج انسان از خاک به افلاک است؛ همچنان که قرآن کریم در مورد سیر پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله از زمین
به سدرة المنتهی در شب معراج می فرماید: سُبْحَانَ الَّذِي أَسْرَى بِعَبْدِهِ لَيْلًا مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ إِلَى الْمَسْجِدِ الْأَقْصَى. (1)
مسجد، به معنای سجده گاه و مکان سجده است واژه مسجد در لغت به معنای «جایگاه سجده و محلّ عبادت است که در فارسی به آن مزگت» هم گفته شده است». (2)
مسجد، در اصطلاح عرفی عبارت است از مکانی که خاص عبادت برای مسلمانان است؛ ولی در قرآن کریم، مسجد به معابد اهل کتاب نیز اطلاق شده است؛ آن جا که می فرماید: قالَ الَّذِينَ غَلَبُوا عَلَى أَمْرِهِمْ لَنَتَّخِذَنَّ عَلَيْهِمْ مَسْجِداً. (3)
اقتصاد
اقتصاد را در لغت نامه ها به میانه راه رفتن میانجی نگه داشتن قصد، میانه روی در هر کاری معنا کرده اند. (4)واژه «اقتصاد» (Economics) از دو کلمه یونانی اویکوس» (Oikos) به معنای «خانه» و «نمین» (Nemin به معنای اداره کردن» تشکیل شده است؛ این واژه به معنای لغوی «تدبیر منزل» یا «اداره کردن خانه» است. (5)اقتصاد، از ریشه «قصد» و به معنای «اعتدال و میانه روی» و «استقامت در راه» است. (6)اقتصاد از ماده قصد است و قصد به معنای عدل ضدّ افراط در هزینه ها میانگین رفتار کردن نه اسراف و (نه تقتیر) اعتماد کردن راست بودن راه، آهنگ نمودن، به حد وسط راضی شدن، مستوی راه رفتن، نیکی کردن واضح بیان کردن است. (7)
علم اقتصاد
علم اقتصاد، عبارت است از مجموع وسایلی که برای رفع نیازمندی های مادی بشر از آن استفاده می شود. (8)گویا مراد از اقتصاد در مسائل مادی عبارت است از راهکارهایی که می تواند نیازهای مادی بشر را به طور متوسط متعادل و میانه برآورده کند بدون آن که اسراف و یا تقتیری انجام شود.
1) اسراء، آیه1.
2) نویسنده مسئول؛ دانش آموخته فوق لیسانس رشته مدیریت دولتی (تشکیلات و روش ها) و دانشجوی کارشناسی ارشد الهیات و معارف اسلامی (علوم قرآنی و حدیث)
3) از فعالان و خادمان اجرایی و فرهنگی مسجد و دارای سوابق همکاری در تحقیقات مسجد محور در مقوله های زنان و مساجد.
4) مفردات الفاظ القرآن، ص271
5) ر.ک: فرهنگ مسجد
6) مجلسی، بحارالانوار، ج 82، ص164.
7) جواهر الکلام، ج 14، ص61
8) نور، آیه 36.
به طور معمول رفتاری را اقتصادی می گویند که با روش ها و وسایلی که افراد بشر، معاش خود را تأمین می کنند ارتباط داشته باشد. (1)علم اقتصاد را علم ثروت دانسته اند برخی آن را مطالعه چگونگی تنظیم تولید و فعالیت های مبادله ای افراد ذکر کردند. (2)اندیشمندان معاصر اقتصاد را بررسی روش هایی می دانند که با پول یا بدون پول برای به کار بردن منابع کمیاب به منظور تولید کالا و خدمات و توزیع بین افراد و گروه ها انتخاب می شوند. (3)اقتصاد در عربی به معنای میانه روی و اعتدال است. شواهد این مدعا مستندات قرآنی و روایی متعددی هستند. در ادامه از دو منظر فوق به بحث واژگانی اقتصاد پرداخته می شود:
«اقتصاد» در لغت به دو معنا است یکی از آن دو پسندیده است و حد میانه افراط و تفریط است؛ مانند جود که حد وسط اسراف و بخل محسوب می شود یا شجاعت که حد وسط تهوّر و ترس است. این معنا در قرآن، چنین به کار رفته است: وَاقْصِدْ فِی مَشْیک؛ «در رفتارت میانه را برگزین». (4)معنای دیگر اقتصاد، به امری اشاره می کند که بین پسندیده و ناپسند در نوسان است؛ مانند آن چه که بین عدل و جور، قریب و بعید فرض می شود.
در آیه ای از قرآن آمده است: فَمِنْهُمْ ظالِمُ لِنَفْسِهِ وَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ وَمِنْهُمْ سَابِقُ بِالْخَيْرَاتِ بِإِذْنِ اللهِ؛ «پس برخی از آنان بر خود ستمکارند و برخی از آنان میانه رو و برخی از آنان در کارهای نیک به فرمان خدا، پیشگام هستند». (5)
قرآن کریم در آیه ای می فرماید: مِنْهُمْ أُمَّةً مُقْتَصِدَةٌ وَكَثِيرٌ مِنْهُمْ سَاءَ مَا يَعْمَلُونَ؛ «از میان آن ها گروهی میانه رو هستند و بسیاری از آن ها بد رفتار می کنند». (6)
روایات متعددی از معصومان علیهم السلام در مورد مفهوم اقتصاد آمده است که بیان همه آن ها در این مقال
نمی گنجد. در ادامه به عنوان نمونه، به برخی از آن ها اشاره شده است. (1)
امیر المؤمنین علیه السلام می فرمایند: السَّرَفُ مَنْواةُ والقَصْدُ مَثْراةً؛ «میانه روی در زندگی، موجب زیادی مال و زیاده روی موجب ضایع نمودن مال است». (2)
حضرت علی علیه السلام می فرمایند: مَا عَالَ مَنِ اقْتَصَدَ؛ «کسی که در مخارج زندگی خود میانه روی پیشه نمود، تنگدست نشد». (3)
در نامه امیر مؤمنان علیه السلام به زیاد چنین آمده است: دَعِ الإسرافَ مُقتَصِد... اسراف را کنار بگذار و میانه روی پیشه کن...». (4)در این کلام حضرت «قصد» به مفهوم روش معقول و راه استوار بین افراط و تفریط است».
امام علی علیه السلام می فرماید: لَنْ يَهْلَكَ مَنْ اقْتَصَدَ وَلَنْ يَفْتَقِرمَنْ زَهَدَ؛ «آن کس که میانه روی در پیش گیرد، هرگز هلاک نگردد و کسی که زهد پیشه کرد، هرگز به دام نیفتاد». (5)
امام صادق علیه السلام می فرمایند: ضَمِنْتُ لِمَنِ اِقْتَصَدَ أَنْ لاَ یَفْتَقِرَ؛ «من برای هر کسی که در زندگانی میانه رو باشد بی نیازی را ضمانت می کنم». (6)
علم اقتصاد به طور کلی، به دو دسته اصلی تقسیم می شود:
الف) اقتصاد کلان (Macroeconomic): به بررسی رفتارهای اقتصادی در سطح کلی کشور می پردازد و اجزای اقتصاد را به همراه اثر متقابل و کنش آن ها بر همدیگر بحث و بررسی می کند. (7)در واقع، اقتصاد کلان، مطالعه اقتصاد در قالب یک نظام است که با تفکر سیستمی اقتصاد را تحلیل می کند. (8)با کمک اقتصاد کلان، موضوعاتی مانند سطح عمومی قیمت ها، سطح اشتغال در آمد ملی، تولید ناخالص ملی و... بررسی و مطالعه می شود. (9)
ب) اقتصاد خرد (Microeconomic): به مطالعه تصمیمات فرد درباره کالاهای خاص می پردازد. (10)در این
1) کهف، آیه21.
2) علامه دهخدا، لغت نامه دهخدا، چاپ مجلس، ذیل کلمه اقتصاد.
3) هادوی تهرانی، مکتب و نظام اقتصادی اسلام، ص48
4) ابن منظور، لسان العرب، ج 3، ص353-354.
5) همان
6) همان
7) مطهری، مرتضی نظری بر نظام اقتصادی اسلام، ص40
8) هادوی تهرانی، مهدی، مکتب و نظام اقتصادی اسلام، ص48-49
9) ساموئلسون، اقتصاد، ص 7.
10) بگ فیشر، دورنبوش علم اقتصاد، ج1، ص28.
بخش از علم اقتصاد رفتار فرد مصرف کننده یا تولید کننده یا چگونگی تعیین قیمت در بازار، کشش عرضه و تقاضا و... مطالعه و بررسی می شود. (1)
اسلام دین کاملی است و برای همه ابعاد زندگی انسان برنامه و دستورالعمل های لازم را ارائه کرده است؛ به صورتی که هر فرد با عمل به این دستورات به سعادت دنیوی و اخروی خواهد رسید. آموزه های اسلام، نه تنها به اقتصاد رنگ و بویی خدایی می بخشد، بلکه سیر و سلوک بندگی را متأثر از اقتصاد می داند. دستورات اسلام نیازهای آدمی را در تمام ابعاد اقتصادی، فرهنگی خانوادگی، اجتماعی و سیاسی برآورده می سازد. این دستورات هم معیشت گرا هستند و هم معنویت گرا هم دنیانگر هستند و هم آخرت نگر بر این اساس، اقتصاد اسلامی دارای ویژگی هایی بنیادی و منحصر به فردی است که در واقع، وجوه تمایزات اقتصاد اسلامی از اقتصاد غیر اسلامی است. (2)
بنابراین، اقتصادی که به طور کامل منطبق با دستورات و موازین شارع مقدس باشد و بر پایه آموزه های دینی و مسجدی شکل گرفته باشد، اقتصاد مسجد محور یا اقتصاد اسلامی است در اقتصاد مسجد محور، همه فعالیت های اقتصادی افراد در قالب آموزه های مسجدی و برحسب کارکردهای مسجدی تبیین و تشریح می شود افراد با در نظر گرفتن تربیت مسجدی و بر اساس فرهنگ دینی، فعالیت های اقتصادی و تجاری و بازاری خود را تنظیم می کنند.
«حماسه» در لغت به معنای دلیری کردن دلاوری کردن و شجاعت است. (3)همچنین به مفهوم شجاعت نمودن، شعر رزمی و انجام امری افتخار آمیز از روی شجاعت مهارت و شایستگی، آمده است. (4)در فرهنگ لغات عربی نیز حماسه به مفهوم شدّت یا محکم بودن و متعصب بودن در دین و در کارها آمده است. (5)
1) دولتشاهی، محتشم، مبانی علم اقتصاد، ص 9.
2) ر.ک به چپرا، عمر، آینده علم اقتصاد چشم اندازی اسلامی، ص181 - 253؛ اسحاقی، سید حسن، مبانی و راهبردهای جهاد اقتصادی، ص 43 - 108.
3) دهخدا، علی اکبر، لغت نامه دهخدا، ج6، ص9193.
4) عمید حسن، فرهنگ عمید، ج1، ص700.
5) لويس معلوف، المنجد فى اللغة والاعلام، ص 153 ماده حمس.
مقام معظم رهبری دام ظله در رابطه با مفهوم حماسه می فرماید «حماسه یعنی آن کار افتخار آفرین که با شور و هیجان انجام می گیرد»؛ (1)«حماسه با عقل هدایت و با ایمان پشتیبانی می شود و باید از دل بجوشد و یک مقوله دستوری و بخشنامه ای نیست». (2)
«حماسه، یعنی واقعه ای جهادگونه و پرشور؛ این را باید ملت ایران و مسئولان کشور، مورد نظر قرار دهند». (3)«رفتار حماسی، یعنی رفتاری که برآمده از غیرت و شجاعت و مردانگی ایستادگی و مقاومت باشد. شخصیت حماسی کسی است که از چنین روحیه ای برخوردار است و می تواند با حرکت و تلاش ویژه خود، این روحیه را در دیگران ایجاد کند و یا آنان را از حالت خمود و مردگی در آورد و زنده گرداند». (4)
حماسه واژه ای عربی است که به معنای شدّت صلابت، شجاعت، دلاوری، زنده دل و با نشاط بودن غیرت به خرج دادن و دلیری می آید. (5)
رفتار حماسی یعنی رفتاری که بر آمده از غیرت و شجاعت و مردانگی ایستادگی و مقاومت باشد. شخصیت حماسی کسی است که از چنین روحیه ای برخوردار است و اگر می تواند با حرکت و تلاش ویژه خود، این روحیه را در دیگران ایجاد کند و یا آنان را از حالت خمود و مردگی در آورد و زنده گردند. (6)
حماسه، فارغ از جهاد، قابل تصور نیست این جهادگران هستند که حماسه می آفرینند جهاد نیز لاجرم «همگانی» است؛ پس حماسه آفریدن یک کار جمعی است. (7)پیشرفت کشور در ابعاد مختلف نیازمند حرکت جهشی و خلق حماسه سیاسی و حماسه اقتصادی است. (8)
بنابراین حماسه و حرکت حماسی دارای مؤلفه هایی به این شرح است هوشمندی (تحت هدایت عقل)
ارزش مدار پشتیبانی ایمان، حرکت همگانی شور و هیجان حرکت جهشی با توجه به آن چه گذشت حماسه مقدس اقتصادی را می توان یک حرکت هماهنگ جمعی و جهشی و در عین حال هوشمندانه و با دلاوری و ایثار در جبهه جهاد و مقاومت اقتصادی نامی است که منجر به خوداتکائی و رشد و پیشرفت مطلوب اسلام در بخش های تولید توزیع مصرف و بخش اعتباری اقتصاد می شود. (9)
1) بیانات مقام معظم رهبری دام ظله در مراسم بیست و چهارمین سال روز رحلت حضرت امام خمینی در تاریخ 1392/3/14.
2) بیانات مقام معظم رهبری دام ظله در دیدار جمعی از مداحان و شاعران در روز ولادت حضرت فاطمه در تاریخ 1392/2/11
3) بیانات رهبر معظم دام ظله در دیدار با کارگران و فعالان بخش تولید به مناسبت هفته کارگر در تاریخ 1392/2/7
4) ویژه نامه تبلیغ، ش17، ص53.
5) عمید، حسن، فرهنگ عمید، ج1، ص464.
6) ویژه نامه تبلیغ، شماره 17، ص53.
7) روح الله ایزد خواه، راهگشائی حماسه اقتصادی از بستر تحوّل اجتماعی قابل دسترسی در: www.hawzah.net
8) بیانات رهبر معظم دام ظله در دیدار جمعی از معلمان سراسر کشور به مناسب هفته معلم 1392/2/18.
9) ویژه نامه تبلیغ، شماره 17، ص54.
اقتصاد اسلامی بر اصولی ارزشمند پایه گذاری شده است که در واقع بدون شناخت اولیه آن مفاهیم نمی توان اقتصاد مسجد گرا یا اقتصاد مسجدی را تعریف و تبیین نمود همین اصول مفهومی هستند که مکتب اقتصادی اسلام را از سایر مکاتب اقتصادی شرقی و غربی متمایز و ممتاز نموده.است در ادامه برخی از مهمترین مفاهیم بنیادین اقتصاد مسجد گرا یا اقتصاد اسلامی بیان می شود و در مورد هر یک توضیح مختصری ارائه می گردد:
در اسلام، یکی از پایه های ایمان و تقوا عزّت نفس و کرامت انسانی معرفی گردیده است. اسلام، بر عزّت نفس مسلمانان و سعی در حفظ و پاسداری از آن تأکید فراوان دارد در صورت خدشه دار شدن آن علاوه بر این که پایه های ایمان و اعتقاد فرد متزلزل می گردد بستری مناسب برای سوء استفاده و چیره شدن ستمگران و ظالمان بر ایشان فراهم می گردد.
عزّت واقعی از آن خداوند است و منشأ الهی دارد. قرآن کریم می فرماید: مَنْ كَانَ يُرِيدُ الْعِزَّةَ فَلِلَّهِ الْعِزَّةُ جمیعاً؛ هر کس سربلندی می خواهد، سربلندی یکسره از آن خداست». (1)خدا عزّت را به انسان ها می بخشد؛ ولی در این مسیر خود انسان ها بستر عزّتمندی را در خود ایجاد می کنند.
عوامل متعددی برای رسیدن به عزّت در فرهنگ اسلامی مدنظر است که در ادامه بحث، به برخی از آن ها به عنوان نمونه اشاره می شود
اطاعت از خداوند؛
حاکمیت ارزش های اسلامی؛
تقویت رعایت هنجارهای اخلاقی؛
تقواگزینی؛
قناعت پیشه گی
تمرین صبوری (2)
خودباوری به معنای یافتن خویشتن به گونه ای مطابق با واقع و آن گونه که هست تعریف شده است. (3)مردم
و کشور خودباور، آن گروهی هستند که واقعیات کشور و قوم خود را باور کرد و مطابق آن زندگی کنند.
خودباوری، یافتن خویشتن است و یک نیاز اساسی انسانی است؛ زیرا با خودباوری، رشد و تکامل و اعتدال
رفتاری انسان تحقق می یابد و بدون آن رشد روان شناختی در مراحل اولیه متوقف می شود. خودباوری در همه جنبه های خود دارای فواید متعددی است که برخی از آن ها به شرح زیر هستند:
1- سیستم ایمنی روحی: با خودباوری روح ایمن شده و ترس و اضطراب کم می شود.
2- انگیزه آفرینی: به وسیله شناخت مطابق با واقع خود انگیزه تلاش تولید می شود.
3- افزایش توان فرد برای دستیابی به پیشرفت های بیشتر توان خود را بیشتر می کند.
4- لذت بخشی با خودباوری: می توان به موقعیت آرمانی رسید و از آن لذت برد.
5- بلند نظری: خودباوران دارای دیدگاهی بلند هستند.
6- افزایش احتمال دست یابی به هدف به کمک،خودباوری بهتر و سریع تر می توان به هدف رسید.
7- تقویت اعتماد به نفس: با خودباوری محرّک درونی تقویت می شود.
8- صداقت در ارتباطات دروغ از آن افرادی سر می زند که خودباور نیستند.
9- معاشرت با همگنان با خودباوری کشش فرد به ارتباط با اشخاص متناسب بیشتر می شود. (1)
طبیعی است که این آثار در خودباوری اقتصادی نیز تأثیر دارد. بر همین اساس، اسلام تأکید دارد که به داشته ها و توانمندی های خود توجه کنیم و تا حد امکان با حفظ استقلال خود به بیگانگان نیازمند نباشیم. آیه نفی سبیل یکی از آیات مهم است که در اتخاذ سیاست های خارجی اقتصادی با جوامع دیگر، ارائه طریق می نماید. این آیه یکی پیش نیازهای تصمیم های اقتصاد اسلامی یا اقتصاد مسجدی است. قرآن کریم می فرماید: وَلَنْ يَجْعَلَ اللهُ لِلْكَافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلاً، «و خدای تعالی، هرگز کفار را مافوق مؤمنان و مسلط بر آنان قرار نمی دهد». (2)
بر اساس این آیه مؤمنان حق پذیرفتن سلطه کافران را ندارند. سلطه پذیری، نشانه نداشتن ایمان واقعی است و باید کاری کرد که کفار از سلطه بر مؤمنان برای همیشه مأیوس باشند. پس هر طرح، عهدنامه رفت و آمد، ارتباطات و فعالیت های اقتصادی و هر نوع قراردادی که راه نفوذ کفّار بر مسلمانان را هموار کند، حرام است. بنابراین مسلمانان باید در تمام جهات سیاسی، نظامی، اقتصادی و فرهنگی از استقلال کامل برخوردار باشند. (3)
مقاومت و استقامت، یعنی تلاش بر حق اندیشی و حق روی و عدم تمایل به چپ و راست. استقامت، یعنی شناخت صراط مستقیم و مجاهدت و مقاومت در این راه. (1)
تأکید قرآن بر استقامت بسیار گسترده است و قرآن در آیات متعددی مسلمانان را به مقاومت و استقامت فرامی خواند. قرآن کریم می فرماید: إِنَّ الَّذِينَ قالُوا رَبُّنَا اللهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا فَلَا خَوْفُ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ؛ به تحقیق، کسانی که گفتند پروردگار ما خداست، سپس ایستادگی کردند، بیمی بر آنان نیست و غمگین نخواهند شد». (2)
طبیعی است استقامت مردم ایران در سال حماسه اقتصادی شامل همین تعبیر قرآنی می شود؛ چرا که ما با امام راحل تدل و شهدا، عهد و پیمان ها بستیم و اکنون که تورم و گرانی بر کشور حاکم است و تحریم ها هم به عنوان مصائب مردم را تحدید کرده در ایمان و عقیده خود پافشاری داریم.
بنابراین، اقتصاد مسجدی که موضوع بحث ماست یعنی نوع خاصی از اقتصاد که بر پایه موازین اسلامی و شرعی ساختار یافته و یک مدل منحصر به فرد برای تعالی دنیا و آخرت و سعادت نهایی و همه جانبه بشر به دست می دهد در این اقتصاد مهمترین پیش فرض ها عزّت اسلام، استقلال همه جانبه استقامت و پایداری و خودباوری هستند در واقع این بایسته های مفهومی از مهمترین مفاهیم اقتصاد اسلامی یا اقتصاد مسجدی هستند. بر اساس همین آموزه ها، رهبر معظم دام ظله در نامگذاری سال های اخیر از مفاهیمی چون جهاد اقتصادی و همت مضاعف و حماسه اقتصادی استفاده نمودند.
رهبر معظم دام ظله، بر اساس ضرورت و نیاز کشور عزیزمان ایران در پیام نوروزی برای هر سال، نام خاصی را انتخاب می کنند تا توجه خاص مردم و مسئولان نظام به آن شعار با شعور، معطوف شود و افق چشم انداز بلندمدت، میان مدت و کوتاه مدت مهندسی و تدبیر گردد به عبارت دیگر، یکی از ابتکارات اثر بخش و ارزشمند مقام معظم رهبری دام ظله، تعیین یک نام یا شعار برای هر سال و پیگیری آن شعار و ارائه جمع بندی از آن در پیام نوروزی و سخنرانی آغازین خود در ابتدای هر سال جدید است. سخنرانی رهبر معظم دام ظله، در روزهای اول سال شمسی که به طور معمول در کنار بارگاه ملکوتی امام رضا و در بین
زائران و مجاوران آن حضرت (که از همه اقشار و گروه های مردم از سراسر کشور هستند) ایراد می گردد فرصتی برای تحلیل و تبیین شعار سال و بیان چرایی و چیستی آن توسط رهبر معظم دام ظله محسوب می شود.
بررسی شعارهای انتخاب شده در سال های گذشته نشان می دهد که هر یک از این شعارها، ریشه در ضرورت های آن سال داشته است و اولویت اوّل و موضوع راهبردی کشور در شعار سال منعکس گردیده و آن،شعار مهمترین نیاز کشور بوده است. به عبارت دیگر این پیام های سالانه فصل الخطابی آگاهانه و بایسته است که با توجه به شرایط و مقتضیات زمانی و مکانی برای تمامی اقشار و لایه ها و سطوح مختلف جامعه اسلامی تبیین می شود.
با کمی دقت در عناوین سال ها و یک تحلیل اولیه مشخص می شود که در همه سال ها به صورت مستقیم یا به طور تلویحی، به اقتصاد اشاره شده است این موضوع بیانگر این است که اقتصاد از اهمیت بالایی در عرصه داخلی و خارجی برخوردار است که در صورت نیل به این قدرت،برتر می توان با مدیریت بهینه به سایر اهداف اجتماعی و سیاسی و... نیز دست یافت. (1)
از دسته فعالیت هایی که در قالب فعالیت های آموزشی در مساجد قابل انجام است، آموزش آموزه های تجارت یا مبانی اقتصاد اسلامی است مساجد به دلیل داشتن پتانسیلی به نام ازدحام در مراسمات متعدّد و در زمان های مختلف بهترین مکان آموزش اقتصاد اسلامی هستند در دورانی که دشمنان اسلام از همه تحریم های اقتصادی برای به چالش کشیدن اقتصاد کشور استفاده می کنند و علیه ما متحد شدند، توجه به این آموزه ها، می تواند راه گشا باشد. توجه به این آموزه هاست که بازار ممالک اسلامی را از بازارهای سرمایه داری متفاوت می کند.
علم اقتصاد، با همه مسائل،آن در بازار متبلور است و بازار یا سوق نماد و مظهر فعالیت های اقتصادی است. بدون در نظر گرفتن این مفهوم، مفاهیمی مانند عرضه و تقاضا و تعادل قیمت و... معنا پیدا نمی کند. اسلام ضمن توجه به بازار به تبیین شرایط حاکم بر آن پرداخته است تا همه افرادی که به فعالیت های اقتصادی می پردازند، از این دستورات پیروی کنند. بازار در علم اقتصاد به محلی گفته می شود که عرضه و
1) برای من مطالعه بیشترر ک اسلام پور، حسین، نقش کارکردهای اقتصادی مسجد در اقتصاد مقاومتی و تحقق حماسه اقتصادی مرکز رسیدگی به امور مساجد کشور در قالب همین مجموعه.
تقاضا در آن صورت می گیرد و با رویارویی خریداران و فروشندگان قیمت کالا و خدمات تعیین می شود. (1)در بازار ایده آل مورد نظر اقتصاد اسلامی افراد باید با توجه به واقعیت های جامعه انسانی، تحت تربیت اسلامی، با محوریت قوانین الهی و رعایت اصول اخلاقی، به تجارت بپردازند. (2)
در گذشته در کنار مساجد شهر، مسجد بازار هم وجود داشت که بیشتر افراد شرکت کننده در آن، بازاری بودند. این مساجد، به غیر از مساجد محلات بود در زمان های گذشته به طور عموم، بازار در کنار مساجد ساخته می شد. افرادی که در شهر و یا در طول راه مورد اجحاف قرار گرفته بودند به محض ورود به شهری جهت اقامه دعوی با ردگیری ساختمان مساجد به مرکز قضاوت شهر رهنمون می شدند؛ زیرا دکه قضاوت، همواره در جنب مساجد برپا بود. هم جواری دارالخلافه با مسجد، باز هم نقش اطلاع رسانی مساجد را روشن تر می کرد تا تازه واردها برای انجام امور ادرای خود از ساختمان مسجد کمک بگیرند در مساجد بازار بیشتر بازاریان شرکت داشتند و در این مساجد بیشتر اخبار تخصصی حوزه تجارت و گزارشات مربوط به بازار و اوضاع اقتصادی بیان می شد. (3)
بنابراین بازر و مساجد در جامعه اسلامی را نباید از هم مجزا دانست در طول تاریخ هر زمان که این فاصله بیشتر شد، شاهد ناملایمات و نیرنگ های جدیدی را در اقتصاد و تجارت و بازار شاهد بودیم.
از آفات بزرگی که اقتصاد اسلامی را تهدید می کند وجود نیرنگ های اقتصادی، انواع کلاهبرداری ها، انواع غشت ها، انواع نیزنگ ها و دغل بازی ها انواع سوگندهای دروغ انواع مدح ها کم فروشی ها و زرنگ بازی ها و... است. به طور کلی تجارت از دیدگاه قرآن کریم بدین گونه ترسیم شده است: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَأْكُلُوا أَمَوَالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْبَاطِلِ إِلا أَنْ تَكُونَ تِجَارَةٌ عَنْ تَراضٍ مِنْكُمْ؛ «ای کسانی که ایمان آوردید، اموال یکدیگر را بی جهت مصرف نکنید مگر تجارتی که با رضایت طرفین باشد». (4)
این رفتارها به عنوان تهدیدی جدی در کمین اقتصاد جوامع مسلمان است و توسط ائمه معصوم علیهم السلام تحریم شد و به عنوان گناهی بزرگ به شمار آمد. (5)
نیرنگ های اقتصادی که در اصطلاح فقه اسلامی به «غش در معامله» معروف است، در آموزه های اسلامی به شدت نکوهش شده است.
رسول اکرم صلی الله علیه و آله می فرماید: مَن غَشَ الْمُسْلِمِينَ، فَلَيْسَ مِنْهُمْ؛ «هر کس به مسلمانان خیانت در معامله کند، مسلمان نیست». (1)
امام علی علیه السلام فرمودند: یا مَعْشَرَ اللَّحَامِينَ مَنْ نَفَخَ مِنْكُمْ فِي اللَّحْمِ فَلَیسَ مِنا؛ «ای گروه گوشت فروشان، هر کس در گوشت بدمد و آن را چاق نشان دهد از ما مسلمانان نیست». (2)
در روایات نقل شده است که هنگام حضور امام علی در کوفه آن حضرت همه روز صبح در بازارهای کوفه می آمد، بازار به بازار می گشت و در حالی که تازیانه ای برای مجازات متخلفان بر دوش داشت، در وسط هر بازار می ایستاد و صدا می زد ای گروه تجار از خدا بترسید تاجران و بازاریان، هنگامی که بانگ امام علی را می شنیدند هر چه در دست داشتند بر زمین گذاشته و با تمام وجود به سخنان آن حضرت گوش فرا می دادند؛ سپس حضرت می فرمود: قَدِّمُوا الاِسْتِحَارَةَ وَتَبَرَّكُوا بِالسُّهُولَةِ، وَاقْتَرِبُوا مِنَ الْمُبْتَاعِينَ وَتَزَيَّنُوا بِالْحِلْمِ، وَتَناهَوْا عَنِ الْيَمِينِ، وَجَانِبُوا الْكَذِبَ، وَتَجَافَوْا عَنِ الظُّلْمِ وَأَنْصِفُوا الْمَظْلُومِينَ، وَلَا تَقْرَبُوا الربا، وَأَوْفُوا الْكَيْلَ وَالْمِيزَانَ، وَلا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْيَاءهُمْ وَلا تَعْثَوْا فِي الأَرْضِ مُفْسِدِينَ؛ بیش از هر چیز از خداوند خیر بخواهید و با آسان گرفتن کار بر مردم برکت بجوئید و به خریداران نزدیک شوید، حلم را زینت خود قرار دهید؛ از سوگند بپرهیزید؛ از دروغ اجتناب کنید؛ از ظلم خودداری نمائید و حق مظلومان را بگیرید و در مورد آن ها انصاف به خرج دهید؛ به ربا نزدیک نشوید؛ پیمانه و وزن را به طور کامل وفا کنید و از اشیاء مردم کم نگذارید و در زمین فساد نکنید». (3)
همه این موارد به خاطر آن است که شیطان دشمن قسم خورده انسان و انسانیت، به طور دائم انسان را به سمت جاذبه های دنیای حرام بیماری غفلت از خدا و آخرت و سرانجام آلوده شدن به حق الناس و تجاوز به حقوق مردم و تجمیع ثروت از هر راهی که شده است دعوت می کند. (4)
در روایتی،معروف اصبغ بن نباته می گوید از امام علی شنیدم که بر فراز منبر می فرمود: يَا مَعْشَرَ
1) کنز العمال، ج 4، ص60؛ همچنین ر.ک: میزان الحکمه، ج 7، ص220؛ بحارالانوار، ج 76، ص 365؛ من لا یحضره الفقیه، ج 4، ص369؛ همین منبع، ج 3، ص 173
2) بحار الانوار، ج 103، ص 102.
3) کافی، ج 5، ص150، باب آداب التجارة، حدیث 1 برای مطالعه بیشتر در مورد مدیریت بازار در سیره امام علی ر.ک: رشاد، علی اکبر، دانشنامه امام علی 8، ص495-946.
4) ضیاءآبادی، سید محمد، موعظه راه پیشگیری از نفوذ شیطان در دل انسان، ص520
التُجَارِ الْفِقْهَ ثُمَّ المتجر... «ای گروه تجار! اوّل، فقه بیاموزید و سپس تجارت کنید». (1)حضرت این سخن را سه بار تکرار فرمود و در پایان این کلام را اضافه فرمود: التَّاجِرُ فاجِرُ، وَالْفاجِرُ فِى النّارِ، إِلا مَنْ أَخَذَ الْحَقَّ وَ أَعْطَى الحَقِّ؛ تاجر فاجر است و فاجر در دوزخ است، مگر آن ها که به مقدار حق خویش، از مردم بگیرند و حق مردم را بپردازند». (2) از طرفی، آموزه های اقتصاد اسلامی با تشویق و ترغیب به تجارت،صحیح بر انجام معاملات اسلامی
تأکید دارند و بازرگانان و تجار صادق و امین را مورد ترغیب قرار دادند. رسول خدا عاله می فرمایند: التَّاجِرُ الصَّدُوقُ تَحْتَ ظِلِ الْعَرْشِ يَوْمَ القِيامَةِ؛ بازرگان راستگو، روز قیامت در سایه حمایت خداست». (3)
همچنین، آن حضرت فرمودند: لتاجِرُ الأَمينُ الصَّدُوقُ الْمُسْلِمُ مَعَ الشُّهَدَاءِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ؛ بازرگان امین و راستگو روز قیامت با شهیدان خواهد بود. (4)
طلاب و روحانیون می توانند مروّج مسائلی باشند که از فعالیت های اقتصادی کشور حمایت می کند. موضوعات جدید اقتصادی که در قالب مکاسب محرمه و مسائل فقهی می گنجد، باید به صورت کارشناسی شده وارد دروس حوزه شود. با مشاهده درس نامه حوزه علمیه و نگاهی به فراوانی دروسی که در حوزه برگزار می شود جای مسائل مستحدثه و روز خالی است به عنوان مثال طلاب و فضلای حوزه باید در زمینه معاملات اینترنتی روز دنیا، تجارت الکترونیکی و نظر اسلام در این مورد و... اطلاعات لازم را کسب و مباحث فقهی و شرعی مربوط به آن ها را بررسی کنند. (5)
از دیگر نقش های مسجد در این مورد جلسات وعظ و خطابه و سخنرانی ائمه جماعت و سخنرانان در مساجد درباره رعایت اخلاق اسلامی در معاملات اقتصادی است اهمیت منبر و بیان خطابه ها در تبیین سیاست های اقتصادی و هماهنگ سازی بازاریان، بر کسی پوشیده نیست.
هر روز توسط خطبای مساجد در بالای منابر و در قالب احکام اسلامی به غش در معامله و انواع نمونه های جدیدتر و به روزتر آن اشاره می شود و عموم بازاریان از کارهای مانند مخلوط کردن اجناس کم ارزش با پرارزش تا تعویض مارک و... برحذر داشته می شوند بر این اساس مسئولان و متولیان مساجد
تمام تلاش خود را در راه اصلاح اقتصاد اسلامی و تحذیر مردم و بازاریان از غش در معامله به عمل می آورند.
بسیاری از مسجدی ها که با تربیت مسجدی تعالی،یافتند خود اهل معامله اند و در بازار به داد و ستد می پردازند آنان دریافتند که یک تاجر مسجدی تاجر صادق و بی نیرنگی است. بدین ترتیب، مسجد و نقش آن در اقتصاد اسلامی بدون نیرنگ، بسیار روشن می شود.
احتکار، یعنی انبار کردن و نگاهداشتن کالا به قصد گران فروختن. (1)احتکار به معانی مختلفی مانند غله اندوختن و آن را گران فروختن به هنگام گرانی و انبار کردن استفاده شده است. احتکار، از نظر شرعی به مفهوم خریداری کردن خواربار آدمی (برنج و ذرت و گندم و جو و...) و قوت بهائم (کاه و جو و...) و بازداشت (نگهداری و ذخیره کردن) آن است تا در زمان گران شدن به فروش برسند. برخی، مدت بازداشت خواربار مورد نیاز انسان و قوت حیوانات را چهل روز گفته اند و بعضی یک ماه دانسته اند و بعضی زیادتر از یک سال هم تعیین کرده اند و این مدت های تعیین شده در مقابل کیفری است که در عرف باید متحمل شوند؛ ولی این عمل از نظر شرعی حرام است. (2)
احتکار یکی از گناهان کبیره است. (3)احتکار کننده (محتکر) کسی است که ارزاق عمومی و ضروری مردم را انبار می کند و بعد از کمیاب شدن و در نتیجه گران شدن آن ها آن ها را به چند برابر می فروشد. یکی از کارکردهای بسیار مهم اقتصادی مسجد نقش آن در جلوگیری از احتکار است؛ خطبای محترم و ائمه جماعت مساجد، به شیوه های مختلف مردم را از عواقب این کار آشنا می سازند. این امر موجب می شود که فقرا و محرومان ارزاق عمومی خود را به سهولت به دست آورند.
احتکار در آموزه های اسلامی مورد نکوهش قرار گرفته است. در ادامه به برخی از روایات به عنوان نمونه اشاره می شود:
پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود: انجالِبُ مَرْزُوقٌ وَالْمُحْتَكِرُ مَلْعُونَ؛ وارد کننده کالا، از لطف و رحمت الهی بهره مند می گردد؛ ولی محتکر ملعون است». (4)
امام علی علیه السلام فرمودند: اَلاِحْتِكارُ شِيمَةُ الأَشْرارِ؛ «احتکار راه و رسم اشرار است». (5)
رسول اکرم فرمود: مَن جَمَعَ طعاما يَتَرَبَّصُ بِهِ الغَلاء أربعينَ يَوما فقد بَرِئَ من الله وبَرِئَ الله مِنهُ؛ «هر کس خوراکی را به امید گران شدن چهل روز انبار کند، از خداوند بری شده و خدا نیز از او بری و بیزار است». (1)
رسول الله صلی الله علیه و آله فرمودند: مَنْ تَمَنِّى عَلى أُمَّتِي الْغَلَاء لَيْلَةً وَاحِدَةً اَحْبَطَ اللهُ عَمَلَهُ أَرْبَعِينَ سَنَةٌ؛ «هر کس یک شب در آرزوی گرانی برای امت من باشد خداوند اعمال چهل ساله او را تباه می کند». (2)
با بررسی روایات و مطالب ذکر شده، به روشنی مشخص می شود که آموزه های مسجدی در تنظیم بازار جوامع اسلامی نقش مهمی ایفا می کند.
گران فروشی و کم فروشی از گناهان کبیره است. (3)چنان چه در قرآن کریم سوره ای به نام مطففین (کم فروشان) آمده است. در این سوره قرآن کریم می فرماید: وَيْلٌ لِلْمُطَفِّفِينَ * الَّذِينَ إِذَا اكْتَالُوا عَلَى النَّاسِ يَسْتَوْفُونَ * وَإِذا كالُوهُمْ أَوْ وَزَنُوهُمْ يُخْسِرُونَ * أَلايظُنُّ أُولئِكَ أَنَّهُمْ مَبْعُوثُونَ * لِيَوْمٍ عَظِيمٍ؛ وای بر کم فروشان آنان که وقتی برای خود پیمانه می کنند حق خود را به طور کامل می گیرند؛ اما هنگامی که می خواهند برای دیگران پیمانه یا وزن کنند، کم می گذارند. آیا آن ها گمان نمی کنند که برانگیخته می شوند در روزی بزرگ؟!» (4)
بر اساس مفاهیم ارزشمند این آیه می توان کم فروشی را به این شرح معنی نمود:
«مُطَفِّفِينَ» از ماده «تطفیف» در اصل از «طف» گرفته شده که به معنی کناره های چیزی است. به هر چیز کمی واژه «طفیف» اطلاق شده است؛ همچنین به پیمانه ای که پر نباشد، یعنی محتوایش به کنارهای آن رسیده اما مملو نشده است نیز همین معنی اطلاق می شود این واژه در کم فروشی به هر شکل و به هر صورت استعمال شده است. (5)
در این آیات قبل از هر چیز کم فروشان را مورد تهدید شدیدی قرار داده، می فرماید: «وای بر کم فروشان» (وَيْلٌ لِلْمُطَفِّفِینَ). این در حقیقت اعلان جنگ از ناحیه خداوند به این افراد ظالم، ستمگر و کثیف است که حق مردم را به طرز ناجوانمردانه ای پایمال می کنند. «ویل» در این جا به معنی «شر» یا «غم» و «اندوه» یا «هلاکت» یا عذاب دردناک» و یا «وادی سخت» و سوزانی در دوزخ است و این واژه به هنگام
نفرین و بیان زشتی چیزی به کار می رود و این که تعبیری کوتاه است؛ اما مفاهیم زیادی را تداعی می کند. (1)
قرآن کریم در جای دیگر می فرماید: أَوْفُوا الْكَيْلَ وَلا تَكُونُوا مِنَ الْمُخْسِرِينَ * وَزِنُوا بِالْقِسْطَاسِ الْمُسْتَقِيمَ * وَلَا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْيَاءَهُمْ وَلَا تَعْثَوْا فِي الأَرْضِ مُفْسِدِينَ: حق پیمانه را ادا کنید و دیگران را به خسارت میفکنید با ترازوی صحیح وزن کنید و حق مردم را کم نگذارید و در زمین فساد نکنید». (2)
همچنین، قرآن کریم در جایی دیگر می فرماید: فَأَوْفُوا الْكَيْلَ وَالْميزانَ وَلَا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْيَاءَهُمْ وَ لا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلاحِها ذالِكُم خَيْرُ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنينَ؛ بنابراین، حق پیمانه و وزن را ادا کنید و از اموال مردم کم نگذارید و در روی زمین بعد از آن که در پرتو ایمان و دعوت (انبیا) اصلاح شده است، فساد نکنید این برای شما بهتر است اگر با ایمان هستید. (3)
قرآن کریم در آیه ای دیگر می فرماید: وَ یا قَوْمِ أَوْفُوا الْكْيالَ وَالْميزانَ بِالْقِسْطِ وَلَا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْيَاءَهُمْ وَلَا تَعْتَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِینَ؛ و ای قوم من! حق پیمانه و وزن را با عدالت، ادا کنید و از اموال مردم چیزی کم نگذارید و در زمین به فساد نکوشید». (4)
قرآن در جایی دیگر رعایت عدالت در وزن را هم ردیف عدالت در نظام آفرینش در عالم جهان هستی قرار داده، می فرماید: وَ السَّماءَ رَفَعَهَا وَوَضَعَ الْمِيزانَ * أَلا تَطْغَوْا فِي الْميزان؛ «خداوند آسمان را برافراشت و میزان و حساب در همه چیز گذاشت تا شما در وزن و حساب طغیان نکنید». (5)
در روایات اسلامی نیز کم فروشی و گران فروشی به شدت مورد نکوهش قرار گرفته است. در ادامه به عنوان نمونه برخی از این روایات بیان می شود:
رسول الله صلی الله علیه و آله فرمودند: یا وَزَانُ، زِنْ وَارْجَحْ؛ ای توزین گر! (ای کسی که کار تو وزن کردن اشیاء و کالاهاست) وزن بکن و اندکی هم بیفزای». (6)
امام علی علیه السلام فرمودند: إذا طفّفَتِ الْمَكَايِيلُ أَخَذَهُمُ اللهُ بِالسِّنِينَ وَالْقَحْطِ؛ «وقتی پیمانه ها را کاهش دهند کم فروشی کنند خداوند ایشان را گرفتار قحط و کمبود سازد». (7)
حتی در روایات اسلامی در آداب تجارت چنین آمده است که مؤمنان بهتر است به هنگام پیمانه و
وزن، کمی بیشتر بدهند و به هنگام گرفتن حق خود کمی کمتر بگیرند (درست بر عکس کار کسانی که در آیات فوق به آن ها اشاره شده است که حق خود را به طور کامل می گیرند و حق دیگران را به طور ناقص می پردازند). (1)
یکی دیگر از اعمال نکوهیده بازاریان که در آموزه های مسجدی مورد سرزنش قرار گرفته است.
گران فروشی است گران فروشی از کلمات وصفی مغلوب است و از گران، ثقیل، گران، سخت و بن مضارع فعل فروختن (دادن کالا به کسی در مقابل دریافت پول) (2)تشکیل شده است گران، پیشوند صفت ساز است؛ از جمله گران سنگ گران فروش گران قیمت. (3)در واقع گران فروشی یعنی مطالبه بها یا معادل بیشتر از قیمت جنس و کالای فرخته شده توسط فروشنده از خریدار گران فروشی در کنار رفتار ناپسند کم فروشی از آفات بازار مسلمانان است که باید به کمک تربیت و آموزه های مسجدی درمان گردد. بر اساس آموزه های ارزشمند تربیت مسجدی شخص کم فروش به این صورت مورد نکوهش قرار گرفته است:
کم فروش ایمان ندارد؛ نامه اعمال کم فروش در سجین است؛ به قحطی و خشکسالی و بلا مبتلا و مأخذه می شود؛ کم فروشی عدم رعایت حق الناس بوده و تا قیامت وی بدهکار مشتری است. (4)
از کارکردهای مهم اقتصادی مسجد تذکر این گناه است. مسجد و امام جماعت آن، به شیوه های مختلف به طور دائم بازاریان و مردم عادل را از مبتلا شدن به این فساد اقتصادی برحذر داشته و فروشنده و مشتری را درباره این امر مهم آگاهی می دهند. بعید است کسی اهل مسجد باشد و این گناه را در فعالیت های اقتصادی خود انجام بدهد. به این ترتیب کم فروشی و ترک،عدالت به هنگام پیمانه و وزن و گرانفروشی در ردیف فساد در زمین شمرده می شود و این اعمال در تربیت مسجدی و اقتصاد مسجد محور جایگاهی ندارد.
ربا، در لغت به معنی افزون شدن نشو و نما کردن و زیاده شدن است. (5)ربا سود یا ربحی است که دین از مدیون می ستاند. (6)
ربا، یعنی تبدیل مثل به مثل با مقداری زیادتر؛ به عنوان مثال، 10 کیلو گندم را به 12 کیلو تا یک مدت معینی به ربا می دهند یا هزار تومان پول را به هزار و دویست تومان پول تا مدت معینی به ربا می دهند. (1)
به عبارت دیگر، ربا پولی است که بستانکار از بدهکار بابت منافع پول خود می گیرد. در کتب فقه اسلامی، ربا به دو دسته کلی تقسیم شده است: (2)
ربای معاملاتی: دو کالای همجنس که با وزن یا پیمانه خرید و فروش می شوند، اگر در معامله پایاپای (کالا به کالا) یکی از دیگری زیادتر،باشد ربا محسوب می شود که از نوع ربای معاملاتی است.
ربای قرضی: اگر قرض گیرنده، پول یا جنسی را قرض کند و بین قرض دهنده و قرض گیرنده چنین قرارداد شود که بعد از مدتی مورد قرض با اضافاتی برگشت داده شود اضافه پرداختی یا دریافتی را ربای قرضی می گویند.
آیات متعددی در قرآن وجود دارد که به صورت های مختلف ربا را مورد نکوهش قرار دادند. به عبارت ،دیگر ربا از گناهانی است که در آیات قرآنی به صراحت تحریم شده است.
قرآن کریم می فرماید: یا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَأْكُلُوا الرّبوا أَضْعافاً مُضاعَفَةً وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ؛ ای کسانی که ایمان آورده اید ربا را با سود] چندین برابر مخورید و از خدا پروا کنید، شاید که رستگار شوید». (3)
علاوه بر این، در روایت متعدّدی نیز ربا مورد مذمت قرار گرفته است که ذکر همه آن ها در این مقال نمی گنجد، (4)ولی به عنوان نمونه به برخی از آن ها اشاره می شود:
پیامبر گرامی اسلام صلى الله عليه وسلم فرمود: شَرُّ الْكَسْبِ گشبُ الرِّبا؛ «بدترین کسب ها و درآمدها، درآمدی است که از ربا حاصل شود». (5)
پیامبر اسلام صلى الله عليه وسلمه می فرمایند: آكِلُ الرِّبا وَمُؤْكِلُهُ وَكَاتِبُهُ وَشاهِداهُ فِي الْوِزْرِ سواء؛ «رباخوار و رباپرداز و حسابدار امور ربوی و گواهان آن همه دربار گناه شریک و مسئول هستند». (6)
بر اساس آموزه های قرآنی و اقتصاد مسجدی، تأثیرات و آفات متعددی برای ربا مطرح گردیده است که
1) طباطبائی، محمدحسین، تفسیر المیزان، ج2، ص429.
2) جامع المدارک فی شرح المختصر النافع، ج 3، ص235؛ جواهر الکلام، ج 23، ص334؛ هادوی تهرانی مهدی، مکتب و نظام اقتصادی اسلام، ص179-181.
3) آل عمران، آیه 130؛ همچنین ر.ک: بقره، آیات 276،275، 277، 279،278؛ آل عمران، آیات 125 و 126؛ روم، آیه 39؛ نساء، آیه161.
4) دستغیب، عبدالحسین، گناهان کبیره، ج1، ص179.190؛ مجلسی، بحارالانوار، ج 103 ص 115؛ شیخ صدوق، من لا يحضره الفقيه، ج 3، ص 274 کنز العمال، ج 4، ص 104؛ وسایل الشیعه، ج 12، ص 427؛ میزان الحکمه، ج 10، ص220
5) بحار الانوار، ج 103 ص 115
6) شيخ صدوق، من لا يحضره الفقیه، ج 3، ص 274
برخی از مهمترین آن ها عبارت اند از:
ربا اختلاف طبقاتی می آورد.
وقتی ربا رایج گردد، قرض الحسنه از اقتصاد اسلامی حذف می شود.
مال ربوی بی برکت است و وقتی ربا آمد برکت می رود.
ربا جنگ با خدا و پیامبر الله است.
ربا دین را از بین می برد
ربا بدتر از زناست.
ربا آتشی است که بر دنیا و آخرت رباخوار سایه می افکند.
ربا توکل به خدا را از بین می برد.
ربا بزرگترین دشمن اقتصاد اسلامی است و..... (1)
مسجد نقش زیادی در پرهیز دادن جامعه از ربا و معاملات ربوی دارد؛ هر مبلغی، بر خود وظیفه می بیند که بحثی پیرامون «ربا» در منبرهایش داشته باشد مسجدی که در بازار یا در کنار بازار ساخته شده اند، بیشتر محل حضور بازاریان هستند. امام جماعت این گونه مساجد باید به موضوعات اقتصادی و به خصوص مسائل مربوط به ربا و معاملات ربوی بیشتر بپردازد و حتی از تابلوی اعلانات مسجد و حجره یا مغازه و محل کار کسبه برای تبلیغ اقتصاد مسجد محور و اقتصاد فاقد ربا استفاده نماید. بسیار روشن است که ربا، مخالف عدالت اقتصادی و از موانع تحقق عدالت اقتصادی است. (2)ربا، مخالف حماسه سازی اقتصاد و مخالف حماسه اقتصادی و مخالف اقتصاد مقاومتی است و باید به شدت با آن مبارزه کرد.
یکی از نیازهای فطری هر انسان حبّ ذات و توجه به معاش خود و زیر دستان است. هر فرد برای امرار معاش خود ناگزیر است تا کسب و کار یا حرفه ای برای خود ایجاد کند افراد با راه اندازی یک منبع ایجاد درآمد، هزینه های زندگی خود را تأمین می کنند. بنابراین همه مسلمانان بدون توجه به نوع شغل و مهارت و تخصص خود باید از احکام اسلامی در مورد نحوه انجام معاملات و عقود مختلف و خرید و فروش و....
آگاهی داشته باشند مراجع تقلید نیز یاد گرفتن مسائلی را که افراد به طور معمول با آن ها سر و کار دارند، لازم دانسته اند. (1)
در آموزه های اسلامی نیز به کسب روزی حلال و تلاش و کوشش تأکید زیادی شده است؛ تا جایی که در قرآن کریم بیش از 550 آیه در قالب ها و چهره های گوناگون درباره کار و تلاش و سخت کوشی و سازندگی آمده است. (2)کار و تلاش و کسب حلال و ارتزاق از کدیمین و عرق جبین در آینه روایات، بهترین عبادات تربیت کننده و کمال بخش انسان شمرده شده است.
پیامبر عظیم الشأن صلی الله علیه و آله فرمودند: الكَادُّ عَلى عِيالِهِ كَالمُجَاهِدَ فِی سَبِیلِ الله؛ «کسی که برای زندگی خانواده اش سعی و تلاش می کند مانند مجاهد در راه خدا است». (3)
امام محمد باقر به نقل از پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله می فرمایند العِبَادَهُ سَبعُونَ جُزءاً أَفضَلُهَا طَلَبُ الحَلالِ؛ «عبادت دارای هفتاد جزء است که برترین جزء آن به دست آوردن روزی حلال است». (4)
همچنین، در آموزه های اسلام و اقتصاد اسلامی هرگونه کسب و کار حرام مورد نکوهش و کسب و کار حلال مورد تمجید قرار گرفته است. (5)قرآن کریم در تأکید رعایت مرز بین حلال و حرام می فرماید: وَلا تَقُولُوا لِما تَصِفُ أَلْسِنَتُكُمُ الْكَذِبَ هذا حَلالُ وَهذا حَرامُ لِتَفْتَرُوا عَلَى اللهِ الْكَذِبَ إِنَّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ لَا يُفْلِحُونَ؛ و برای آن چه زبان شما به دروغ می پردازد، مگویید این حلال است و آن حرام تا بر خدا دروغ بندید؛ زیرا کسانی که بر خدا دروغ می بندند، رستگار نمی شوند». (6)
قرآن کریم می فرماید: یا أَيُّهَا النَّاسُ كُلُوا مِمَّا فِي الْأَرْضِ حَلالاً طَيِّباً وَلَا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّيْطَانِ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبین «ای مردم، از آن چه در زمین،است حلال و پاکیزه را بخورید و از گام های شیطان پیروی نکنید که او دشمن آشکار شما است». (7)
پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله فرمودند: اتَّقُوا الحَجَرَ الحَرامَ فِي البُنيانِ فَإِنَّهُ أساس الخراب؛ «از استعمال سنگ حرام در ساختمان بپرهیزید که مایه ویرانی است». (8)
روحانیان و سخنوران و مبلغان مساجد با توجه با آموزه های اسلام و تأکیدات شارع مقدس در خصوص
1) ر. ک به مکارم شیرازی، ناصر، رساله توضیح المسائل، ص21، مسئله 12.
2) عبدالباقی، محمد فؤاد، المعجم المفهرس لالفاظ القرآن، ذیل واژه های «عمل»، «سعی» و «فعل».
3) علامه مجلسی، بحارالانوار، چاپ بیروت، ج100، باب1، ص13.
4) وسائل الشيعه، ج 17، ص21.
5) برای مطالعه آثار مال حرام و حلال رک محمدی نژاد حسینعلی اسلام و مبارزه با مفاسد اقتصادی، ص 35-60
6) نحل، آیه 116.
7) بقره، آیه 168.
8) نهج الفصاحه، حدیث 39.
كسب رزق حلال نمازگزاران را ارشاد می کنند و آنان را به عدم انجام امور مربوط به کسب و کار حرام ترغیب می نمایند این موضوع از اثرات گرانقدر اقتصاد مسجد گرا است که مؤمنان مسجدی همواره کسب و کار خود را با معیارهای اسلامی می سنجند بدین ترتیب، اقتصاد مسجدی عاری از هرگونه کسب و کار حرام و شبهه ناک است.
از دردهای بزرگ بشریت در طول تاریخ، آلوده شدن او به برخی از مسائل غیر ضروری زندگی و سرگرمی های غیر مفید و مضر است؛ استعمار، روزگاری با مشروب، روزی با چای، روزی با سیگار و قلیان و روزی با مواد مخدر و امروز با انواع مواد سنتی و صنعتی و تخدیری و قرص های روان گردان و... در صدد بهره کشی از مسلمانان و انحراف آن ها از حق است کمترین این موارد سیگار و بدترین آن ها مشروبات است.
شرب خمر به شدت در آموزه های اسلامی نکوهش شده است. قرآن می فرماید: يَسْتَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِقُلْ فِيهِمَا إِثْمَّ كَبِيرُ وَ مَنافِعُ لِلنَّاسِ وَإِثْمُهُما أَكْبَرُ مِنْ نَفْعِهِما وَيَسْتَلُونَكَ مَا ذَا يُنْفِقُونَ قُلِ الْعَفْوَ گذالِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآيَاتِ لَعَلَّكُمْ تَتَفَكَّرُونَ؛ «درباره شراب و قمار از تو سؤال می کنند، بگو: در آن دو گناه و زیان بزرگی است و منافعی از نظر (مادی) برای مردم در بردارد؛ ولی گناه آن ها از نفعشان بیشتر است از تو می پرسند چه چیز انفاق کنند؟ بگو از مازاد نیازمندی خود این گونه خداوند آیات را برای شما روشن می سازد؛ شاید بیندیشید». (1)
این آیه خمر را به «اثم» تعبیر می کند که موجب محرومیت از سعادت ها و خوشبختی ها می شود و زیان های بهداشتی میگساری و آثار سوء آن در معده، روده ها، جگر، شش سلسله اعصاب، شریان ها، قلب و حواس انسان، مانند قوه باصره و ذائقه مسلّم است. (2)
در نکوهش مشروبات الکلی و هر ماده سکر آور دیگر قرآن می فرماید: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَقْرَبُوا الصَّلاةَ وَأَنْتُمْ سُكارى حَتَّى تَعْلَمُوا ما تَقُولُونَ؛ «ای کسانی که ایمان آورده اید! در حال مستی به نماز و جماعت در مسجد نزدیک نشوید تا بدانید چه می گویید». (3)
در اقتصاد مسجد محور انجام هرگونه فعالیت های اقتصادی مربوط به مشروبات و مسکرات تحریم شده است. و این کار از گناهان کبیره شمرده شده است. (4)اهل بیت علیهم السلام هم این عمل را خبیث شمرده اند. پیامبر
گرامی صلی الله علیه و آله در این مورد فرمود: لَعَنَ اللهُ الْخَمْرَوَ عاصِرَها وَغارِسَها وَشارِبَها وَساقِيَهَا وَبَايِعِها وَمُشْتَرِيها وَ اكِلَ ثَنِها وَحامِلَها وَ المَحْمُولَ إِلَيْهِ؛ خداوند، مشروب و فشارنده آن و کارنده درخت آن و نوشنده آن و ساقی و فروشنده آن و خریدار و خورنده پول آن و حامل آن را و کسی را که به سوی او می برند، لعن کرده است». (1)
امام صادق در این مورد فرمودند: ما بَعَثَ الله نَبِیاً قَط إِلا وَقَدْ عَلِمَ اللَّهُ أَنَّهُ إِذَا أَكمَلَ لَهُ دِينَهُ كَانَ فِيهِ تَحْرِيمُ الْخَمْرِ وَلَمْ تَزَلْ الْخَمْرُ حَراماً؛ خداوند پیامبری را نفرستاد، مگر این که در علم خداوند بود که چون دین او را تکمیل کند در آن تحریم خمر باشد و همیشه خمر حرام بوده است». (2)
همچنین در مورد آثار و ضررهای فراوان الکل و مشروبات الکلی کتاب های فراوانی نوشته شده است که برای اختصار از ذکر مباحث بیشتر خودداری شده است. (3)
مساجد نقش ویژه ای در مورد تبیین فعالیت های اقتصادی مضر و مخالف دستورات اقتصاد اسلامی دارند. برخی از اقداماتی که در این زمینه انجام می شوند عبارت اند از تبلیغ مضرّات اجتماعی و اقتصادی این گونه مواد توسط روحانی جلوگیری از استعمال این گونه مواد و حتی سیگار در مسجد، پخش بروشورهای ویژه در مساجد در خصوص عدم تولید و توزیع و فروش و مبادله اقلام و کالاهای مضر، انجام فعالیت های فرهنگی گسترده در کمک تابلوی اعلانات مساجد و....
در مطالب گذشته به برخی از مصادیق عینی آفت های اقتصادی اشاره شد و بیان گردید که آموزش و تبیین و آگاه سازی کاسبان و بازاریان جامعه اسلامی در خصوص این آسیب ها در مساجد انجام می شود و با تربیت مسجدی و محوریت مدل اقتصادی مسجد گرا این مسائل در اقتصاد جوامع اسلامی برطرف خواهد شد. روشن است که آفت ها و آسیب ها یا عوامل فساد در اقتصاد متعدّد و مختلف هستند و در این نوشتار کوتاه نمی گنجد. به عنوان مثال مواردی مانند رشوه سرقت های اقتصادی و مالی، اختلاس، سحر و جادو، شعبده بازی نیرنگ های اقتصادی در فضای سایبری و آفات تجارت الکترونیک و.... به منظور اختصار مطرح نگردیده است. (4)
کارکردها و جلوه های اقتصادی مسجد یکی از مهم ترین ابعاد اثر گذاری مساجد در بعد اجتماعی هستند.
در گذشته، ابعاد اقتصادی مسجد بیشتر بود و همه امور مربوط به حکومت و بودجه بندی حاکمان و فرمانداران و همه امور مربوط به بیت المال در مساجد انجام می شد با توسعه زندگی اجتماعی در جامعه اسلامی، برخی نهادهای حکومتی سازمان یافتند و به حسب ضرورت برخی از این امور اقتصادی از مساجد فاصله گرفتند.
با وجود این مساجد هنوز دارای جلوه گری های متعددی به صورت مستقیم یا غیر مستقیم در مقوله اقتصاد هستند که قابل بحث و بررسی است برخی از این موارد جنبه الزامی دارد و برخی دیگر از حیث اختیاری بودن، مورد توجه هستند.
برخی از پرداخت هایی که باید از سوی مسلمانان صورت بگیرد تابع قوانین و شرایط فقهی است و تحت شرایط محقق شده پرداخت آن بر هر مسلمان واجب می شود البته این نوشتار در پی بررسی و تشریح قواعد فقهی و روش محاسبه این گونه پرداخت ها نیست بلکه به صورت کلی می توان گفت که برخی از پرداخت هایی که مسلمانان باید به حکومت وقت و... بپردازند یا بر اساس دستورات و راهبردهای دولت اسلامی، هزینه نمایند، حالت الزامی دارد و فقط استحباب قصد نمی تواند در آن ها مفهوم داشته باشد. این گونه پرداخت ها با رعایت شرایط خاص خودش بر مسلمانان واجب می شود و مؤمنان باید نسبت به پرداخت آن و رعایت مقتضیات زمانه در جامعه اسلامی اقدام نمایند برخی از این گونه پرداخت ها در ادامه بیان و تشریح شده است.
یکی از کارکردهای عبادی - اقتصادی مساجد خمس و زکات و مانند آن است. خمس و زکات، یکی از بهترین تفکرات اقتصادی است و اسلام علاوه بر جنبه اقتصادی، روی عبادی بودن آن هم تأکید دارد و اسلام با داشتن چنین آموزه هایی در بین مکاتب اقتصادی نمونه و ممتاز است و با چنین برنامه ای در صدد بر چیدن بساط فقر و مسکنت از مسلمانان است و اگر این مهم توسط همگان ادا و پرداخت شود و به دست فقرا برسد هیچ فقیری در روی کره زمین باقی نخواهد ماند. برخی از محورهای بحث در این خصوص به شرح زیر هستند
زکات
زکات در لغت به معنای طهارت و پاکیزگی و رشد و نمو.است در اصطلاح دانشمندان اسلامی و مردم مسلمان زکات مقدار معینی از دارایی است که با شرایط خاصی باید از مال صاحب آن جدا شود و به مصرف
فقرا و مستمندان و کارهای خیر دیگر برسد. (1)
زکات بر نه چیز واجب است گندم، جو، خرما، انگور (کشمش) طلا، نقره، گوسفند، گاو و شتر. اگر کسی مالک یکی از این نه چیز باشد به شرطی که هر یک از این موارد به حد نصاب مربوط به آن برسد، باید زکات پرداخت نماید. همچنین مستحب است از سرمایه کسب و کار و تجارت نیز هر سال زکات بدهد؛ همچنین زکات سایر غلات مستحب است. (2)
خمس در لغت به معنای یک پنجم است و در اصطلاح مسلمانان، به یک پنجم مالی گفته می شود که پرداخت آن با شرایطی بر مسلمانان واجب می شود و باید آن را از اموالی که خمس به آن ها تعلق گرفته جدا کرد و به حاکم اسلامی و ولی فقیه پرداخت نمود تا در موارد شرعی مورد نظر مصرف کند. (3)
هرگاه انسان از طریق زراعت یا صنعت یا تجارت یا از طریق کارگری و کارمندی در مؤسسات مختلف در آمدی به دست آورد، چنان چه از مخارج سال او و همسر و فرزندان و سایر کسانی که نفقه آن ها را می دهد زیاد آید، باید خمس (پنج یک آن) را به شرح سایر مسائل بیان شده بپردازد. (4)
قرآن کریم در موارد بسیار متعدد، زکات را در کنار نماز مطرح کرده و ضمن انتقاد از ترک کنندگان زکات به آن ها وعده عذاب داده است. قرآن ترک کنندگان زکات را تا حد کفر پیش برده و به دلیل حق الناس بودن زکات آخرت سختی را برایشان پیش بینی کرده است. (5)
امام صادق علیه السلام فرمودند: اَلسُّرَاقُ ثَلَاثَةٌ: مانِعُ الزَّكَاةِ وَ مُسْتَحِلُّ مُهُوِر النِّسَاءِ وَكَذَلِكَ مَنِ اسْتَدَانَ وَلَمَّ يَنْوِقَضائَهُ؛ «دزدها اسه دسته اند: آن که زکات نپردازد؛ آن که مهر زنان ندهد؛ آن که قرض بگیرد و تصمیم پرداخت نداشته باشد». (6)
1) نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام، ج 15، کتاب الزكاة، ص 2-15.
2) ر.ک: مکارم شیرازی، ناصر، رساله توضیح المسائل، ص295، مسئله 1586،
3) ر.ک: طباطبایی قمی، تقى الغاية القصوى في تعليق على العروة الوثقى، كتاب الخمس، ص 5- 240؛ مشکینی اردبیلی، علی، بحثی پیرامون خمس تحقیقی و استدلالی، ص5.10.
4) ر.ک: مکارم شیرازی، ناصر، رساله توضیح المسائل، ص277، مسئله 1475.
5) دستغیب، گناهان کبیره، ج2، ص183.
6) بحار الانوار، ج 103، ص 146
آموزه های اسلامی و مسجدی مربوط به اقتصاد اسلامی ایجاب می کند که مؤمنان مسجدی اطلاعاتی در خصوص امور محاسباتی و اقتصادی داشته باشند تا پیوسته به محاسبه اموال و ثروت های خود پرداخته و در خصوص تطبیق آن با موازین شارع مقدس همواره هوشیار باشند در این قسمت، در راستای اقتصاد مسجد گرا، فرمول ساده ای برای محاسبه اولیه خمس بیان می شود این تابع در خصوص ارائه اطلاعات پیش زمینه ای به مسلمانانی که به دنبال تطهیر مستمر اموال خود هستند بسیار مفید خواهد بود. (1)اگر مخارج هر فرد را با حرف C و کل درآمد سالانه فرد را با حرف و درآمد مانده خرج نشده مازاد بر مخارج سال را با حرف S نشان دهیم، می توانیم مقدار مالی که به آن خمس تعلق می گیرد را با استفاده از تابع زیر به دست آورد:
S=C-I
در واقع، به پس انداز مازاد بر نیاز یک فرد در طول یک سال خمس تعلق می گیرد. با محاسبه حاصل ضرب S در یک پنجم (20) مبلغ دقیق خمس محاسبه می شود.
مبلغ خمس= 100: (20×S)
لازم به ذکر است که در جمع درآمد و مخارج و سایر ثروت های فرد در قالب فرمول ذکر شده، باید احکام خمس به دقت مورد توجه قرار گیرد که این موارد توسط حاکم شرع یا ولی فقیه یا نمایندگان آن ها حسب شرایط افراد انجام می شود.
اسلام برای خمس و زکات جایگاه ویژه ای قائل است که برخی از تعابیر ارزشمند آن عبارت است از: تکلیف الهی بودن پشتوانه دین بودن دشمنی با امام زمان در صورت امتناع از پرداخت آن، پلی برای اسلام ستون،اسلام شرط پذیرش نماز فرمان الهی و.... (2)
عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَحَدِهِمَا قَالَ: إِنَّ أَشَدَّ مَا فِيهِ النَّاسُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَنْ يَقُومَ صَاحِبُ الْخُمُسِ فَيَقُولَ يَا رَبِّ خُسِي وَقَدْ طَيَّبْنَا ذَلِكَ لِشِيعَتِنَا لِتَطِيبَ وِلَادَتُهُمْ وَلِتَرْكُوَ أَوْلَادُهُم؛ محمدبن مسلم از امام محمد باقر
1) مطالعه و آگاهی کامل از احکام رساله عملیه مراجع تقلید در مقوله خمس توسط فرد مکلّف از پیش نیازهای مهم این محاسبه است. برای مطالعه کاربردی در این خصوص ر.ک به ظهیری، عباس، آسان ترین شیوه محاسبه خمس براساس فتاوای آیات عظام: امام راحل رحمه الله علیه، خامنه ای دام ظله، اراکی، بهجت......
2) الحر العاملی، وسایل الشیعه، ج 6، ص 337 و 376؛ محدث نوری، مستدرک الوسائل، ج 7، ص281؛ شریفی، محمود، چهل حدیث خمس و زکات، ص 5 - 79
یا امام صادق علیه السلام چنین نقل می کند شدیدترین چیزی که مردم در روز قیامت گرفتار آن هستند، این است که صاحب خمس بر می خیزد و می گوید پروردگارا خمس مرا غصب کردند ولی ما آن را برای شیعیان خود حلال کردیم تا تولد آن ها پاکیزه و فرزندانشان پاک متولد شوند». (1)
اندیشه اولیه لزوم پرداخت خمس و زکات در اذهان مردم از مسجد شکل می گیرد. متولیان امور فرهنگی مساجد و روحانیان،مبلغ با انجام امور زیر می توانند این فرآیند را بهتر به مقصود برسانند:
تبلیغ احکام و قواعد خمس و زکات به صورت بیان خطابه بر منابر و طرح آن به صورت مسئله ای توسط امام جماعت در مسجد؛
اشاره مختصر به نحوه انجام محاسبات ساده و اولیه مربوط به تعیین میزان خمس و زکات اموال برای برخی مؤمنان؛
فراگیر کردن و فرهنگ سازی تصدی گری ائمه محترم جماعت، برای دریافت خمس و زکات در مساجد یا به عهده گرفتن وکالت مراجع تقلید برای این منظور و حضور فیزیکی امامان جماعت در مساجد برای اجرای این امر؛
راه اندازی وبلاگ سایت و مانند آن و تهیه و توزیع جزوه ها و بروشورها و مقالات و کتب حاوی احادیثی در اهمیت خمس و زکات و استفاده از هر گونه رسانه اثر گذار در این خصوص.
تصدی گری ائمه جماعت به عنوان روحانی کاروان های حجّ و تلاش بیشتر آنان در خصوص تطهیر اموال حجاج از نظر خمس و زکات؛
بازدید امام جماعت مساجد و برخی اعضای مسئولان مساجد از فعالیت های کشاورزان، باغداران، دامداران و کسبه بازاری در محل کار آن ها و یادآوری پرداخت زکات و خمس؛
حضور ائمه جماعت و مبلغان در منازل مؤمنان بر حسب درخواست آن ها و انجام امور محاسبه خمس سالیانه؛
تعیین یک فاصله زمانی پیش فرض برای پرداخت زکات و خمس بر اساس نوع و کیفیت فعالیت های اقتصادی محله منتسب به مسجد.
بر اساس تشکیلات حکومتی جامعه اسلامی برخی سازمان های وزارتخانه ای و برخی نهادهای انقلابی
1) وسائل الشیعه، ج 6، حدیث 5، از باب انفال.
و دولتی مانند سازمان بهزیستی و کمیته امداد و جمعیت هلال احمر و... بر حسب وظیفه سازمانی مجاز به دریافت و مصرف زکات هستند این سازمان ها با توجه تنوّع مصارف هزینه و بر اساس نظرات مراجع عظام از نظر شرعی و عرفی به این کار مجاز بوده و این موضوع در نظام عرفی از جایگاه مناسبی برخوردار است.
این سازمان ها دارای بخش مشابهی به نام واحد جذب مشارکت های مردمی هستند و افراد خیر و نیکوکار برای پرداخت اعانات و برخی از انواع زکات ها به آن واحد مراجعه می نمایند واحد مشارکت این سازمان ها پس از انجام تشریفات اداری نسبت به مصرف زکات های جمع آوری شده بر حسب نیت خاص یا نیت عام زکات دهندگان اقدام می کنند. (1)با وجود این باز هم مساجد نقش رسانه ای در تبیین وظایف گسترده این سازمان ها دارند به عبارت دیگر مسجد بهترین مکان برای شناساندن این سازمان ها به عموم مردم است تانیکوکاران به یاری کمبودهای بودجه ای دولت اقدام نمایند و از عواقب اخروی این امور خیریه بهره مند شوند.
ماه رمضان مهمترین ماهی است که مساجد رونق بیشتری دارند و عباداتی مثل بیان مسائل شرعی و احکام نماز و روزه و خطابه ها و سخنرانی ها برگزار می شود. در این ماه در بیشتر مساجد، نماز جماعت پنج گانه با روحانی مستقر محله و با حضور مؤمنان روزه دار برگزار می شود. در طول مدت این ماه، پتانسیل اجتماعی قابل توجهی در مساجد شکل می گیرد که متولیان امر باید به نحو شایسته ای از این موقعیت استفاده نمایند.
در روزهای پایانی و دهه سوم ماه رمضان، کنجکاوی روزه داران راستین در خصوص نحوه محاسبه و پرداخت زکات واجب،فطریه بیشتر می شود به گونه ای که برخی از جلسات سخنرانی به نحوه محاسبه و شرح مصارف این زکات اختصاص می یابد این موضوع از موضوعات ثابت و از مسائل قابل بحث همه امام جماعت در مساجد است در واقع با تغییرات اقتصادی در هر سال تغییراتی در میزان و چگونگی پرداخت این زکات ایجاد می شود که این موضوع خود از پویایی و به روز بودن موازین اسلامی و فقه پویای شارع مقدس حکایت دارد.
فطریه، صدقه ای است که طبق دستور شرع باید در غروب روز آخر ماه رمضان کنار گذاشته شود و در روز عید فطر به مستحقان داده شود. (2)
زکات فطره بر تمام کسانی که قبل از غروب شب عید فطر بالغ و عاقل و غنّی باشند، واجب است؛ یعنی هر مسلمان باید برای خودش و کسانی که نان خور او هستند به ازای هر نفر به اندازه یک صاع (سه کیلو) از آن چه غذای نوع مردم آن محل است اعم از گندم و جو یا خرما یا برنج یا ذرت و مانند این ها، به مستحق بدهد و اگر پول یکی از این ها را نیز بدهد، کافی است. (1)
زکات فطره به اتفاق نظر علمای شیعه و سنّی واجب است و در متون دینی برای آن فلسفه و فواید متعددی بیان شده است. شرط قبولی،روزه تکمیل کننده،روزه تضمین کننده سلامتی جسم، پاک کننده روح از رزایل اخلاقی، حفظ انسان از مرگ و تکمیل کننده زکات مال از مهمترین آن ها به شمار می رود. (2)
در اقتصاد پویای اسلام که از امتیازات متعددی نسبت به سایر مکاتب اقتصادی برخوردار است، برنامه های اقتصادی دیگری در قالب پرداخت های اختیاری ارائه شده است. این برنامه ها به منزله تکمیل کننده اهداف ارزشمند و معنوی پرداخت های واجب بوده و در واقع فرصتی عارفانه برای مؤمنان فراهم می کند تا در صورت داشتن توان مالی بیشتر به انجام آن ها اقدام نمایند. مسلمانان به قصد بهره مندی از ثواب اخروی و برای برخورداری از آثار اجتماعی و اخلاقی و دنیوی این اعمال به انجام آن ها مبادرت می ورزند. این برنامه ها در قالب های متعدّد و آموزه های مختلفی بر مبنای تربیت مسجدی در دین اسلام ارائه گردیده است. در ادامه به برخی از آنان به صورت اختصار اشاره می شود.
انفاق از ریشه «نفق» به معنی نفقه،کردن بخشیدن احسان کردن و بخشش کردن است. (3)انفاق صرف کردن مال در مصارف نیکوکارانه است که اغلب مفسران این عمل را از نظر توزیع ثروت و کاهش محرومیت های اقتصادی نگاه می کنند. (4)از نظر اصطلاحی، انفاق در کاربرد رایج قرآن کریم و متون دینی به اعطای مال یا جان و جسم در راه خدا به فقیران و نیازمندان گفته می شود که به حکم آیات الَّذِينَ يُنْفِقُونَ
1) مکارم شیرازی، ناصر، رساله توضیح المسائل، ص312، مسئله 1692.
2) کافی، ج 4، باب الفطره، ص 174؛ مستدرك وسايل الشيعه، ج 7، ابواب زكاة الفطره، ص 137؛ العروة الوثقی، ج 2، زكاة الفطره؛ وسائل الشيعه، ج 9، ابواب زكاة الفطره، ص 318؛ من لایحضره الفقیه، ج 2، باب الفطره، ص 183.
3) نحوی، سیّد محمّد، فرهنگ واژه های عربی، ص410؛ همچنین ببینید: لسان العرب، ج 14، ص242؛ القاموس المحيط، ج2، ص1227؛ مقاييس اللغه، ج 5، ص454.
4) دائره المعارف بزرگ اسلامی، ج10، ص395
أَمْوالَهُم... (1)و أَنْفِقُوا خَيْراً لِأَنْفُسِكُمْ.... (2)انجام می شود و به عنوان کمال بذل است. (3)«نفق» به همراه مشتقات آن بیش از 70 بار در قرآن با واژگان و تعابیر مختلفی آمده است. (4) انفاق ها را از منظر آیات قرآن کریم می توان از چند نظر دسته بندی کرد. (5)مانند انفاق های واجب، (6)انفاق های مستحبّ، (7)انفاق های حرام. (8)
در آیات قرآن سفارش زیادی به انفاق شده است و برای این کار با ارائه مثل هایی، پاداش و اجر معنوی زیادی مطرح شده است. قرآن می فرماید: مَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْواهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ كَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنابِلَ فى كُلّ سُنْبُلَةٍ مِائَةُ حَبَّةٍ وَاللهُ يُضَاعِفُ لِمَنْ يَشَاءُ وَاللهُ واسِعٌ عَلِيمٌ؛ مَثَل کسانی که اموال خود را در راه خدا انفاق می کنند، همانند دانه ای است که هفت خوشه برویاند که در هر خوشه ای صد دانه باشد و خداوند برای هر کس که بخواهد آن را چند برابر می کند و خداوند گشایش گر داناست». (9)
با توجه به مفهوم گسترده انفاق در شرایط ریاضت های اقتصادی یکی از آموزه هایی که می تواند در خصوص رفع نیازهای طبقات متوسط و پایین جامعه اثر بخش باشد انفاق و انواع آن است. توجه به انواع انفاق در قالب فعالیت های مسجدی می تواند موجب جلوگیری از توقف ثروت نزد ثروتمندان شود و چرخه توزیع منابع اقتصادی با جریان منابع از طرف ثروتمندان به نفع نیازمندان عادلانه تر گردد. این امر، حرکتی به سمت حماسه اقتصادی محسوب می شود.
یکی از کارکردهای اصلی که جنبه اقتصادی دارد و همه روز در مساجد انجام می شود؛ جمع آوری صدقات است وجود صندوق های صدقه در اطراف مسجد در داخل مسجد جمع آوری مستقیم صدقه برای نیازمندان مراجعان و... از اهمیت این کار کرد حکایت دارد.
1) بقره، آیه261.
2) تغابن، آیه 16
3) سجادی، سید جعفر، فرهنگ معارف اسلامی، ج1، ص 323
4) بقره، آیه263؛ بقره، آیه 264؛ توبه، آیه71؛ بقره، آیه271؛ همچنین ر.ک به: مائده، آیات 8 و 55 و 95؛ نور، آیه22؛ توبه، آیه41؛ بقره، آیات 245 و 177 و 43؛ حدید آیات 11 و 18؛ بلد، آیه 14؛ انسان، آیه8؛ نساء، آیه 8
5) ابراهیم، آیه 31، رعد، آیه 22. نحل، آیه 75، فاطر، آیه29؛ همچنین ر.ک: الشيخ الطبرسی، تفسیر مجمع البیان (عربی)، ج2، ص660.
6) مائده، آیه 89؛ نساء، آیه 92؛ حدید، آیه 15؛ بقره، آیات 233 و 184 و 195
7) بقره، آیات 245 و 3 و 270؛ همچنین ببینید کرمی علی، ترجمه تفسیر مجمع البيان تأليف (شيخ الطبرسی)، ص873 و 874.
8) انفال، آیه 36؛ نک به کرمی، علی، ترجمه تفسیر مجمع البیان تأليف (شيخ الطبرسی)، ج 5، ص375.
9) بقره، آیه 261؛ ر. ک به: بقره، آیات 3 و 159 و 274 و 265 و 267؛ تغابن، آیه 16؛ انفال، آیه 3؛ حدید، آیه10؛ آل عمران آیات 17 و 134......
قرآن کریم در آیات متعددی به صدقه اشاره دارد. به عنوان مثال، قرآن می فرماید: أَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ هُوَ يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبادِهِ وَيَأْخُذُ الصَّدَقَاتِ وَ أَنَّ اللهَ هُوَ التَّوَابُ الرَّحِيمُ؛ «آیا نمی دانستند که فقط خداوند، توبه را از بندگانش می پذیرد و صدقات را می گیرد و خداوند توبه پذیر و مهربان است؟!» (1)بر اساس مفاهیم ارزشمند این آیه می توان گفت:
خداوند صدقه را خودش می گیرد.
صدقه هم مانند توبه انسان را پاک می کند.
صدقه را خداوند قبل از فقیر می گیرد.
شرط قبولی صدقه توبه است؛ چون در آیه توبه مقدّم شده است. (2)
در آموزه های اسلامی به صدقه سفارش زیادی شده است که به عنوان نمونه برخی موارد به شرح زیر بیان می شود.
پیامبر اکرم صلى الله عليه وسلم فرمود: إِذَا مَاتَ الإِنْسَانُ انْقَطَعَ عَمَلُهُ إِلَّا مِنْ ثَلَاثَةِ: إِلَّا مِنْ صَدَقَةٍ جَارِيَةٍ، أَوْ عِلْمٍ يُنْتَفَعُ بِهِ، أَوْ وَلَدٍ صَالِحٍ يَدْعُولَهُ؛ هرگاه انسان بمیرد، عملش هم قطع می شود، مگر از سه راه: صدقه جاریه یا علمی که از آن سود می برند یا فرزند شایسته ای که برای او دعا می کند». (3)
صدقه جاریه مالی است که به نوعی سرمایه گذاری شده و ثواب آن در جریان است؛ و پی در پی به صاحب صدقه می رسد به تعبیر دیگر صدقه ای است که فرد در حال حیاتش جاری ساخته است و پس از مرگش هم جریان دارد.
رسول اکرم صلی الله علیه و آله فرمودند: ما تَقَعُ صَدَقةُ المومِنِ في يَدِ السّائِلِ حتَّى تَقَعَ في يد الله تعال؛ صدقه انسان مؤمن قبل از این که در دست سائل قرار بگیرد به دست خداوند می رسد». (4)
پیامبر اعظم صلى الله عليه وسلم فرمودند: أفضَلُ الصَّدَقَةِ أَن تَصَدَّقَ وأنتَ صَحِيحٌ شَحِيحٌ، تَأْمُلُ العَيشَ وَتَخشَى الفقر، ولا تُمهل حتى إذا بَلَغَتِ الحلقوم قلت: لِفُلانٍ كذا و لفُلانٍ كذا، ألا وقد كانَ لِفُلانٍ؛ بهترین صدقه آن است که در حالی که صحیح و سالم هستی و امید به زندگی داری و از تنگدستی هم هراسان باشی، صدقه بدهی، صدقه را آن قدر به تأخیر نینداز تا آن که جان به گلوگاه برسد، آن گاه بگوئی: برای فلان این قدر بدهید.
و به فلانی آن قدر». (1)
رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمودند: خَیرُ مالِ المرء و ذخائِرُهُ الصَّدَقَةُ؛ «بهترین ثروت و اندوخته انسان، «صدقه» است». (2)
امام جعفر صادق علیه السلام فرمودند: إِنَّ صَدَقَهَ اَللَّیْلِ تُطْفِئُ غَضَبَ اَلرَّبِّ وَ تَمْحُو اَلذَّنْبَ اَلْعَظِیمَ وَ تُهَوِّنُ اَلْحِسَابَ وَ صَدَقَهَ اَلنَّهَارِ تُثْمِرُ اَلْمَالَ وَ تَزِیدُ فِی اَلْعُمُرِ؛ همانا صدقه دادن در شب، آتش خشم پروردگار را خاموش می کند، گناهان بزرگ را محو ساخته و حساب روز قیامت را آسان می سازد و صدقه دادن در روز موجب ازدیاد مال و طولانی شدن عمر می گردد». (3)
پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمودند: خَيْرُ مالِ الْمَرْءِ وَذَخائِرُهُ الصَّدَقَةُ؛ بهترین ثروت و اندوخته انسان، صدقه است». (4)
امام محمد باقر علیه السلام فرمودند: البرو صَدقَةُ السِّرِّيَنفِيانِ الفَقرَو... نيکوکاری و صدقه پنهانی، فقر را می زدانید و...». (5)
فعالان فرهنگی مساجد و مبلغان محترم باید در مساجد با تبلیغ در مورد پرداخت صدقه و تفسیر برخی از آیات مربوط به صدقات، در تجدید و احیای آن بیش از پیش تلاش کنند هر چند مؤمنان نیز از عمق جان دریافته اند که این صدقه های کم ولی با ارزش آنان گره های بزرگی از زندگی مردم را می گشاید و یک گنجینه عظیمی برای آخرت آن ها است بنابراین می توان گفت که مهمترین نوع مشارکت اقتصادی مؤمنان مسجدی، توجه آن ها به دادن صدقه برای رفع نیازهای اقتصادی نیازمندان مسلمان است و رفع این نیازها از آموزه های اقتصاد مسجدی است.
یکی از تفاوت های اساسی مکتب اقتصادی اسلام با سایر مکاتب اقتصادی، توجه خاص به نیازمندان آسیب دیدگان و اقشار ضعیف جامعه و ارائه راهکارهای مناسب با شأن و کرامت انسان است که یکی از این
راهکارها، قرض حسن یا «قرض الحسنه» است.
«قرض الحسنه» از دو واژه «قرض» و «الحسنه» تشکیل شده است قرض، یعنی وام یا وام دادن یا پاداش دادن. (1)معنای دیگر قرض بریدن و قطع کردن است؛ زیرا فرد قرض دهنده، مقداری از مال خود را جدا و به قرض گیرنده می دهد. (2)الحسنه به معنای نیکی یا نیک یا نیکوست. (3)دادن قرض الحسنه به طور معمول در نهادی مردمی به نام صندوق قرض الحسنه» انجام می گیرد. اوّلین صندوق قرض الحسنه در مسجد تشکیل شده است. در صدر اسلام در خصوص قرض الحسنه به عنوان یکی از شاخص های مهم مسجد طراز اسلامی، برای توجه همه جانبه به تهیدستان و محرومان اقداماتی صورت می گرفته است. (4)یکی از کارکردهای عبادی مسجد که به صورت غیر مستقیم انجام می شود، تشکیل صندوق های قرض الحسنه و دستگیری از محرومان جامعه در زمان مشکلات است. (5)
قرآن کریم در آیات متعددی به قرض الحسنه اشاره کرده است که ذکر همه آن ها در این مقال نمی گنجد؛ ولی به عنوان نمونه به برخی از این آیات اشاره می شود:
قرآن کریم می فرماید: مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً فَيُضَاعِفَهُ لَهُ وَلَهُ أَجْرُكَريم؛ «کیست آن کس که به خدا وامی نیکو دهد تا خدا نتیجه اش را برای وی دوچندان گرداند و او را پاداشی خوش باشد؟» (6)
همچنین، قرآن در جایی دیگر می فرماید: مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللهَ قَرْضاً حَسَناً فَيُضَاعِفَهُ لَهُ أَضْعَافاً كَثِيرَةً وَاللهُ يَقْبِضُ وَيَبْصُطُ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُون؛ کیست آن کس که به بندگان خدا وام نیکویی دهد تا [خدا] آن را برای او چند برابر بیفزاید؟ خداست که [در معیشت بندگان] تنگی و گشایش پدید می آورد و به سوی او بازگردانده می شوید». (7)
در روایات مختلفی به سنت زیبای قرض الحسنه اشاره شده و ائمه معصوم بارها به آن سفارش نموده اند. (8)
امام صادق علیه السلام فرمودند: علی بابِ الْجَنَّةِ مَكْتُوبُ: القَرْضُ بِثَمَانِيَةَ عَشْرِوَ الصَّدَقَةُ بِعَشْرَةٍ؛ «بر روی درب
1) دهخدا، علی اکبر لغت نامه دهخدا، ج11، ص17505.
2) جابری عربلو محسن فرهنگ و اصطلاحات فقهی، ص164.
3) دهخدا، علی اکبر لغت نامه دهخدا، ج6، ص9014 و 9015.
4) ر.ک: مرکز رسیدگی به امور مساجد، سیمای مسجد طراز اسلامی ماهنامه مسجد، ش162، ص14-15.
5) فرهنگ مسجد، ص 205-206
6) حدید، آیه11.
7) بقره، آیه 245؛ برای مطالعه بیشتر در مورد آیات قرض الحسنه ر.ک: تغابن آیه 17؛ مزمل، آیه20؛ حدید، آیه 18.
8) شیخ صدوق، ثواب الاعمال و عقاب الاعمال، ص414؛ همچنین ر.ک: شریفی، محمود، چهل حدیث قرض الحسنه، ص6.
بهشت این گونه نوشته شده است قرض دادن هیجده برابر پاداش دارد و صدقه ده برابر. (1)
رسول اکرم صلى الله عليه وسلم می فرمایند: مَنْ اِحْتاجَ إِلَيْهِ أَخُوهُ المُسْلِمِ فِي قَرْضِ وَهُوَ يَقْدِرُعَلَيْهَ، فَلَمْ يَفْعَلْ حَرَّمَ اللَّهُ عَلَيْهِ رِيحَ الجَنَّةِ؛ «کسی که برادر مسلمانش به او برای قرض احتیاج داشته باشد و او با وجود این که قادر به پرداخت این قرض است از دادن آن امتناع کند خداوند بوی بهشت را بر او حرام خواهد کرد». (2)
انجام این عمل ارزشمند اقتصاد اسلامی، موجب توسعه اقتصادی و تأمین نیازهای مالی و اقتصادی مردم شهرها و محله ها می شود. این فعالیت مسجدی انگیزه سازی برای روحیه خودیاری در مردم و انجام امور داوطلبانه اقتصادی در سطح جامعه را باعث خواهد شد. (3)توجه به این سنت حسنه و آموزش تعالیم آن به نمازگزاران و حاضران در مسجد در دوران مقاوم سازی اقتصاد و گذشتن از دوران ریاضت های اقتصادی بسیار مهم است. این آموزه اقتصادی در درمان بسیاری از آفت ها و استثمارهای اقتصادی جوامع اسلام، مانند ربا مؤثر است؛ زیرا وقتی قرض الحسنه مورد توجه قرار نگیرد ربا اقتصاد جوامع را فرا می گیرد. در صورتی که ربا در آموزه های اسلامی به شدت نکوهش شده است. (4)
از مهمترین کارکردهای اقتصادی مساجد که مستقیم و محسوس است، کارگشائی از امور فقرا و نیازمندان به کمک قرض الحسنه است. بسیار مشاهده شده است که مسجد به عنوان یک پناهگاه برای فقرا و افراد مضطر است و کارگشایی از امور مسلمانان در آنجا صورت می گیرد. کارگشایی و رفع مشکلات نیازمندان با کمک قرض الحسنه بر اساس آموزه های مسجدی در روایات اسلامی مورد تأکید قرار گرفته است. در ادامه به برخی از مهمترین روایات اشاره می شود: (5)
امام صادق فرمودند: مَا قَضَی مُسْلِمٌ لِمُسْلِمٍ حَاجَهً إِلَّا نَادَاهُ اللهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی: عَلَی ثَوَابُکَ وَلا أَرْضَی لَکَ بِدُونِ الْجَنَّه؛ «هر مسلمانی که نیاز و حاجت مسلمانی را برطرف نماید خدای متعال به او می فرماید: اجر و ثواب توبه عهده من است و به کمتر از بهشت برای تو راضی نخواهم شد». (6)
امام علی از رسول گرامی صلى الله عليه وسلم نقل می فرمایند: مَنْ سَعى فِى حاجَةِ اَخيهِ الْمُؤْمِنِ فَكَاَنَّما عَبَدَاللّهَ تِسْعَةَ الافِ سَنَةٍ صآئِما نَهارَهُ، قَائِما لَيْلَهُ؛ «کسی که برای رفع نیاز برادر مؤمن،خود کوشش کند، مثل این است که نه
1) بحار الانوار، ج 103، ص 138
2) بحار الانوار، ج 103، ص138.
3) احمدی، علی محمد، نقش مسجد در اقتصاد محله، ص366.
4) ر.ک: دستغیب گناهان کبیره، ج1، ص179190؛ آل عمران، آیات 125 و 126؛ بقره، آیات 276، 277، 278، 279؛ مجلسی، بحارالانوار، ج 103 ص115؛ شیخ صدوق، من لا يحضره الفقیه، ج 3، ص274.
5) برای مطالعه بیشتر ر.ک: بحار الانوار، ج 74، ص 317 و 318 و 312؛ همین منبع، ج 72، ص285. مستدرک الوسائل، ج 2، ص 407
6) بحار الانوار، ج 74، ص312
هزار سال خداوند متعال را عبادت کرده در حالی که روزها روزه بوده و شب ها را هم شب زنده داری می کرده است». (1)
امام جعفر صادق علیه السلام فرمودند: قضاءُ حاجهِ الْمُؤمِنِ خيرُ مِنْ عِتْقِ أَلْفِ رَقبهِ و خَيْرٌ مِنْ جُمْلَان أَلفِ فرس في سبيل الله؛ روا ساختن حاجت مؤمن از آزاد ساختن هزار بنده و بار کردن هزار اسب در راه خدا (فرستادن به جهاد بهتر است. (2)
با اندک تأملی مشخص می شود که مساجد، همیشه مرجع طرح و بررسی مشکلات نیازمندان مختلف بوده است. مساجد، بر اساس آموزه هایی که از اقتصاد اسلامی گرفته است به کمک سنت زیبای قرض الحسنه همواره مکانی برای کارگشایی حاجت مندان خواهد بود.
وقف، از نظر لغوی به معنی به حالت ایستاده ماندن و آرام گرفتن است و از نظر اصطلاحی، به مفهوم نگه داشتن و حبس کردن عین ملکی بر ملک واقف آن [نه ملک خدا] و مصرف کردن منفعت آن را در راه خداوند است (3)و بعضی از فقهاء می گویند وقف، حبس عین مال بر ملک خدای تعالی است. در ماده 55 قانون مدنی ایران وقف به معنی حبس عین مال و تسبیل (4)برحسب نیت واقف است. (5)
در آیات متعددی از قرآن به مفهوم وقف اشاره شده است. به عنوان نمونه، قرآن می فرماید: المالُ وَ، الْبَنُونَ زِينَةُ الْحَيَاةِ الدُّنْيا وَالْباقِياتُ الصَّالِحَاتُ خَيْرُ عِنْدَ رَبِّكَ ثَواباً وَ خَيْرٌ أَمَلاً: اموال و فرزندان، زینت زندگی دنیاست و باقیات صالحات [آثار ماندگار شایسته] ثوابش نزد پروردگارت بهتر و امیدبخش تر است». (6)
در روایات نیز بر آموزه ارزشمند وقف تأکید زیادی شده است. (7)پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در حدیث مشهوری می فرمایند: إِذَا مَاتَ الإِنْسَانُ انْقَطَعَ عَمَلُهُ إِلَّا مِنْ ثَلَاثَةِ: إِلا مِنْ صَدَقَةٍ جَارِيَةٍ، أَوْ عِلْمٍ يُنْتَفَعُ بِهِ، أَوْ وَلَدٍ صَالِحٍ يَدْعُولَهُ؛ وقتی انسان بمیرد، عمل او خاتمه می یابد، مگر در سه چیز: صدقه جاریه (وقف)، علمی که
1) همان، ص 315.
2) اصول کافی، ج 2، ص 193، حدیث 3؛ بحار الانوار، ج 71، ص324
3) حسینی سید محمد فرهنگ لغات و اصطلاحات فقهی، ص 556
4) تسبیل، به مفهوم دادن چیزی در راه خیر و در راه خداوند است؛ دهخدا علی اکبر لغت نامه دهخدا، ج 5، ص6718
5) دهخدا، علی اکبر، لغت نامه دهخدا، ج 15، ص23226-23228.
6) کهف، آیه 46؛ همچنین ر. ک به: آل عمران، آیه 92؛ مزمل، آیه20؛ بقره، آیه 177.
7) در کتب متعدّد حدیثی مانند وسائل الشيعه، ج 28 و من لا يحضر الفقيه والهداية بالخیر نوشته شیخ صدوق، المقنعة نوشته شیخ مفید استبصار نوشته شیخ طوسی و... بابی به نام وقف به بیان احادیث و روایات مربوط به آن پرداخته است که از بیان آدرس دقیق ترهمه آن ها به هدف اختصار خودداری شده است
از آن استفاده شود و فرزند صالحی که برای او دعا کند». (1)
مسجد، نقش بسیار بزرگی در ترویج سنت حسنه و عبادت بزرگ وقف و ایجاد موقوفه های فراوان دارد؛ موقوفه های فراوانی که در اطراف یا در ابنیه مساجد موجود است از دیرباز رسم بود که بسیاری از مساجد دارای، مغازه، گاراژ، کاروانسرا یا بازار... بوده اند و هر یک از این موقوفات در خدمات دهی به فقراء، زوّار و بی پناهان نقش ویژه ای داشتند بسیاری از حوزه های علمیه هم از طریق همین موقوفات اداره می شوند؛ مثل حوزه علمیه صدر اصفهان و ولی عصر تبریز و یا طالبیه تبریز همچنین امامزاده ها و حرمها موقوفاتی داشتند؛ مثل موقوفات حرم امام رضا و حرم حضرت معصومه. از نمونه چنین مساجدی می توان از مسجد مقدس جمکران در قم مسجد امام حسن عسکری در قم مسجد طوبی در تبریز، مسجد مقبره در تبریز مسجد امام در اصفهان و... نام برد.
در وضعیتی که اقتصاد جامعه با روحیات معنوی و مذهبی نیاز به سرمایه گذاری در امور مختلف دارد، می توان با اشاعه فرهنگ وقف در قالب آموزه های مسجدی و توسعه موقوفات دارای بازگشت سرمایه چرخه اقتصاد تحریم شده توسط دشمنان را فعال نگه داشت و در را تحقق حماسه اقتصادی، برنامه ریزی و فعالیت نمود.
یکی از کارکردهای مهم اقتصادی مساجد، کمک و تبلیغ برای ساخته شدن مساجد دیگر است. خداوند سبحان در مورد بانیان مساجد می فرماید: إِنَّا يَعْمُرُ مَسَاجِدَ اللهِ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِوَ أَقَامَ الصَّلَاةَ وَآتَى الزَّكَاةَ وَ لَم يَخْشَ إِلَّا اللَّهَ فَعَسى أُولئِكَ أَنْ يَكُونُوا مِنَ الْمُهْتَدِينَ؛ (2)«مساجد الهی را تنها کسی آباد می کند که ایمان به خدا و روز قیامت آورده و نماز را برپا دارد و زکات را بپردازد و از چیزی جز خدا نترسد؛ امید است چنین گروهی راه هدایت یابند.
شاید بتوان ادعا کرد که بعد از ساخته شدن چندین مسجد اولیه توسط پیامبر گرامی صلی الله علیه و آله، صحابه، ترویج مسجدسازی در هیمن مساجد شروع شد و کار به جایی رسید که امروز هزاران مسجد در جای جای دنیا و کشورها و شهرها و محلات ساخته شده است و رسول مکرم اسلام صلی الله علیه و آله مروج چنین حرکت اقتصادی-عبادی بود و آن را در مسجد خودش و در جای جای مدینه ترویج می فرمود.
در روایتی از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله نقل شده است: مَن بَنِی مَسجِدا ولَو مَفحَصَ قَطَاةٍ، بَنَى اللَّهِ لَهُ بَيتا فِي الجَنَّةِ؛
هر کس مسجدی بنا نهد، اگر به اندازه خوابگاه مرغی باشد، خداوند برای او در بهشت خانه ای بنا می کند». (1)
همچنین، آن حضرت فرمودند: مَنْ بَنِى مَسجِداً فِي الدُّنيا أَعْطَاهُ اللَّهُ بِكُلِّ شِبْرِ مِنْهُ، أَوْ قَالَ بِكُلِّ ذِراعِ مِنْهُ، مَسِيرَةَ أَرْبَعِينَ أَلْفِ عامٍ مَدِينَةٌ مِنْ ذَهَبٍ وَفِضَةٍ وَ دُرِّوَيَاقُوتٍ وَ زُمُرُّدٍ وَ لُؤْلُؤِ، «اگر کسی در دنیا مسجدی بنا کند، خداوند در مقابل هر وجب از آن به اندازه مسیر چهل هزار سال را شهری از طلا، نقره، در، یاقوت، زمرد، زبرجد و مروارید به وی می بخشد». (2)
پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله فرمود: مَنْ بَنَى مَسْجِدًا يُذْكَرُ اللهُ فِيهِ بَنَى اللهُ لَهُ بَيْتًا فِي الْجَنَّةِ؛ هر کس مسجدی را به قصد این که در آن نام خدا برده شود بسازد، برای او خانه ای در بهشت ساخته می شود». (3)
بر اساس روایات و آیات ذکر شده می توان گفت که خداوند متعال برای بانیان مسجد این مؤمنان شایسته که افتخار ساختن خانه های خدا را دارند و روزبه روز بر تعداد خانه های خدا می افزایند، اجر و مزد فراوانی خواهد داد که خارج از درک و فهم بشری است بسیار روشن است که وقتی تعداد مساجد زیاد شوند. کارکردهای اقتصادی مساجد در راستای اقتصاد اسلامی و اقتصاد مسجد محور هم زیاد و زیادتر خواهد شد.
ثلث به معنی یک سوم چیزی است و به دودانگ هر چیز هم گفته می شود. ثلث، یک سوم ترکه وصیت کننده در زمان فوت است. (4)ارث از توابع مالکیت است و اگر مالکیت را نفی کنیم، بحث از ارث و موضوعاتی مانند ثلث، موضوعیت نخواهد داشت و این از وجوه تمایز نظام اقتصادی اسلام با سایر نظام ها مانند مکتب اقتصادی سوسیالیستی و... است. (5)روشن است که با رحلت اشخاص حقیقی، مالکیت آن ها زایل شده، شخص فقط مالک ثلث اموال خویش است و فقط می تواند در مورد یک سوم اموال خود، وصایایی داشته باشد. (6)افرادی که در مساجد حاضر می شوند بارها و بارها تحت تعالیم علما و خطبای مساجد در رابطه با ثلث اموالشان توصیه هایی را شنیده، تصمیماتی برای ثلث اموال بعد از خود یا ثلث امواتشان و مصرف صحیح و عبادی آن اتخاذ کرده اند. در واقع می توان گفت که مسجد نقش ویژه ای در هدایت ثلث اموال و مصرف
1) وسائل الشیعه، ج 3، ص 486.
2) همان
3) روضة الواعظین، ص370؛ برای احادیث مشابه دیگر در این مورد رک وسائل الشیعه، ج 3، ص 485؛ کنز العمال، ج 7، ص 469
4) معین، محمد، فرهنگ معین، ج1، ص1192تا1193.
5) مطهری، مرتضی نظری بر نظام اقتصادی اسلام، ص157-170.
6) موسوی خمینی روح الله رساله توضیح المسائل، احکام وصیت، ص 329-333.
صحیح آن ها در راستای عبادت و انجام امور خداپسندانه دارد و این موضوع یک حرکت زیبای عبادی و اقتصادی است. در این مورد می توان با سیاست گذاری مناسب در قالب رفتارهای اقتصاد مقاومتی، به سمت خلق حماسه اقتصادی گام برداشت. در ادامه برخی راهکارهایی کاربردی در این خصوص مطرح می شوند
حضور امام جماعت مسجد یا برخی متولیان فرهنگی آگاه به مسائل در منازل افراد، بر اساس درخواست آن ها و تنظیم وصیت نامه ها در راستای هزینه کردن ثلث اموال در مسیر عبودیت و ارائه ارشادات و راهنمایی های لازم؛
تبلیغ و ایراد خطابه در مساجد توسط ائمه جماعت و سایر متولیان فرهنگی مساجد، در خصوص نحوه مصرف ثلث مال اموات، با در نظر گرفتن سیاست های اقتصاد مقاومتی و....
برنامه ریزی جامع در خصوص هزینه و مصرف بهینه ثلث اموال تحویلی به خود مسجد (طبق وصیت متوفی و اقدام به حرکت های عبادی)، مانند صندوق قرض الحسنه مسجد، اطعام فقرا در مسجد، تهیه تجهیزات مساجد و هرگونه احسان در این خصوص؛
قبول مسئولیت وصایت افراد توسط خود مسجد و امام جماعت یا برخی متولیان فرهنگی مساجد و مدیریت بهینه مصرف ثلث اموال متوفیان.
بر اساس مطالب بیان شده می توان گفت که مسجد مهمترین مکان برای محاسبات اقتصادی مؤمنان در مورد فعالیت های خودشان است. مسلمان مسجدی در فرصتی که به هنگام حضور در مساجد به دست می آورد به بررسی و مقایسه نحوه عملکرد اقتصادی خود با موازین شرعی می پردازد. مساجد، به عنوان مظهر تدیّن و نماد دینداری و تسلیم بودن در برابر دستورات الهی هستند می دانیم که دین اسلام به عنوان کامل ترین دین برای سعادت دنیوی و اخروی بشر دستورات جامعی ارائه می کند. (1)یکی از جنبه های دین اسلام، توجه به امور اقتصادی فرد و جامعه است. بر همین اساس یک فرد مسجدی و به خصوص، یک فرد بازاری که بیشتر ساعات روز در حال داد و ستد و انجام معاملات مختلف است همواره اعمال خود و نتایج کردار و عملکرد اقتصادی خود را با الگوها و آموزه های اقتصاد مسجدی و اقتصاد اسلامی مطابقت می دهد.
و انحرافات احتمالی موجود را بر طرف می کند با رفع انحرافات رفتار اقتصادی افراد اقتصاد خرد، در نهایت اقتصاد کل جامعه اقتصاد (کلان اصلاح شده و اصول و مبانی مدل اقتصادی مسجدی فراگیر می شود.)
1) در تأکید این مطلب، قرآن کریم می فرماید: وَمَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الْإِسْلامِ ديناً فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ وَهُوَ فِي الْآخِرَةِ مِنَ الْخاسرين؛ «و هرکه جز اسلام، دینی [دیگر] جوید، هرگز از وی پذیرفته نشود و او در آخرت از زیانکاران است»؛ آل عمران، آیه 85.
تبیین و اصلاح شیوههای الگوی مصرف برای نیل به اقتصاد اسلامی بسترسازی فرهنگی برای جهاد اقتصادی، ارتقاء کمّی و کیفی تولیدات به همراه آموزش نحوه رعایت حلال و حرام در کسب و کار و ترویج کسب و کارهای اسلامی در رسیدن به یک اقتصاد مقاوم نقش بسیار مهمی دارند.
هر چند در این نوشتار به مدل اقتصاد مسجدی اشاره گردید ولی به دلیل محدودیت های موجود امکان ارائه و تبیین چنین مدلی بر اساس اصول روش تحقیق میدانی برای نگارنده وجود نداشته است. نگارنده به صراحت پیشنهاد می کند که محققان دیگر و اساتید علوم اقتصادی و علوم اسلامی، بر اساس تحقیقات و مطالعات میدانی و تتبع در منابع علمی و تخصصی اقتصاد و منابع ارزشمند فقهی اسلام به مدل سازی اقتصاد مسجدی اقدام نمایند تا با محوریت مسجد و کارکردهای اقتصادی مساجد، یک الگوی عملی و کاربردی در هر دو جنبه اقتصاد خرد و کلان ارائه شود. در آن صورت است که می توان به تحقق حماسه اقتصادی امیدوار بود؛ چرا که هرگونه حرکت جهشی و حماسی به الگوهای عملی نیاز دارد. برخی پیشنهادات کاربردی در این خصوص عبارت اند از:
ساخت سیستم مدیریت مالی یکپارچه در چهار سطح محله شهر استان و کشور یا به صورت تلفیقی برای توسعه کارکردهای اقتصادی مساجد؛
تأسیس یک بانک اختصاصی اسلامی با فعالیت های مسجدی با عنوان بانک مسجد...» برای همه اعمال اقتصادی واجب و مستحبّ؛ این بانک امور مربوط به وصول یا دریافت و مدیریت و انتقال وجوه و نظام مند کردن نحوه مصارف آن ها را انجام می دهد.
انجام کلیه معاملات اسلامی با مدیریت وجوه به نحو گسترده به نفع مساجد؛
نظارت و کنترل مستمر مساجد بر بازار توسط نیروهای مسجدی و اندیشمند و صاحب نظر در علم «اقتصاد اسلامی»؛
نظارت جزئی تر امام جماعت محلات در امور اقتصادی ساکنان محل و ارائه راهکارهای اقتصادی در مواقع اضطراری و رفع شبهات اقتصادی؛ 6 شرکت مسئولان و متولیان مسجدی در سطح محله شهر و کشور در سیاست گذاری های بازاری و تصمیمات اقتصادی و تجاری و ارائه نظرات و راهکارهای منطبق با اقتصاد اسلامی؛ . استفاده از نیروهای توانمند علمی و اجرایی در سازمان های اقتصادی دولت و به کارگیری افراد تربیت یافته بر اساس آموزه های مسجدی و اقتصاد اسلامی؛ استفاده از سیستم های جدید فناوری اطلاعات برای جمع آوری وجوه نیکوکاران، مانند پرداخت های
آنلاین پرداخت های اینترنتی و پرداخت های تلفنی و...
ایجاد واحدهای آموزشی اقتصاد مسجدی و اقتصاد اسلامی زیر نظر امام جماعت مساجد، برای توسعه و شبهه شکنی مبانی اقتصاد مسجدی
توجه به مدل اقتصاد مسجدی یا الگوی اقتصاد مسجد محور و تبیین آن و توسعه مبانی آن بر اساس تغییرات به روز و با در نظر گرفتن پیشرفت علم و فناوری و دخالت آن در معاملات اقتصادی مسلمانان، موجب پویایی بیشتر اقتصاد اسلامی می شود و این جلوه گری های اقتصاد،مسجدی، مسیر اقتصاد را برای تحقق حماسه اقتصادی مدنظر رهبر معظم دام ظله هموار خواهد کرد. امامان جماعت و مسئولان و متولیان فرهنگی مرتبط با مساجد باید با تلاش و خلاقیت همه جانبه خود به نهادینه کردن آموزه های مسجدی، مانند قرض الحسنه انفاق و صدقه و خمس و زکات ثلث اموات و سنّت وقف و... اقدام نمایند؛ به گونه ای که انجام این امور معنوی به کارهای مستمر روزانه یا هفتگی یا ماهانه و... افراد مسجدی و کسبه های مسجدی و بازاریان تبدیل شود و روند جمع آوری و مدیریت این وجوه به صورت کاری مستمر و منسجم با نظارت مساجد و بانک مساجد پیگیری و عملی گردد. این امر موجب هموارسازی مسیر حرکت حماسی و تسهیل در نیل به حماسه اقتصادی و سیاسی می شود.
قرآن کریم، ترجمه: فولادوند، محمد مهدی، دفتر مطالعات تاریخ و معارف اسلامی، چاپ اول، 1379. قرآن کریم ترجمه آیت الله مکارم شیرازی، ناصر، قم، اسوه، چاپ اول، 1387.
ابن بابویه، محمد بن على (شيخ صدوق، من لا یحضره الفقیه متوفّای 382 ه-. ق، 4 جلدی، چاپ قدیم، بی تا، بینا، 1404ق.
ثواب الاعمال و عقاب الاعمال، قم، انتشارات،رضی، چاپ دوم، 1368ه-. ش.
ابن منظور محمد بن مکرم، لسان العرب، دارالفکر، دار صار، بیروت، چاپ اول،1410ق.
احمدی، علی محمد، نقش مسجد در اقتصاد محله، مرکز مطالعات و تحقیقات امور اجتماعی و فرهنگی شهرداری تهران چکیده مقالات همایش توسعه محله ای، تهران، 1383.
اسحاقی، سیدحسین، مبانی و راهبردهای جهاد اقتصادی، مرکز نشر هاجر، وابسته به مرکز مدیریت حوزه های علمیه خواهران، چاپ سوم، زمستان 1390.
اسلام پور حسین نقش کارکردهای اقتصادی مسجد در اقتصاد مقاومتی و تحقق حماسه اقتصادی، مرکز رسیدگی به امور مساجد کشور تأیید شده و در حال چاپ توسط آن مرکز، 1392.
الطبرسي، الفضل بن الحسن (شیخ طبرسی)، تفسیر مجمع البیان، ترجمه: کرمی علی، انتشارات فراهانی، پاییز 1379.
مجمع البیان فی تفسیر القرآن (عربی)، تهران، دارالکتب الاسلاميه، 1379ه-. ق.
انصاری، محمد جعفر، دیرباز عسگری، کرمی محمد مهدی کرمی محمد حسین، درآمدی به مبانی اقتصاد خرد با نگرش اسلامی، انتشارات سمت، انتشارات پژوهشگاه حوزه و دانشگاه تهران، 1378.
ایزد خواه، روح الله راهگشائی حماسه اقتصادی از بستر تحوّل اجتماعی، 1392، سایت حوزه به آدرس: www.hawzah.net
آمدی عبدالواحد بن محمد، تصنیف غررالکلم و دررالکلم، مكتب الاعلام الاسلامی، مركز النشر، به تحقیق درایتی مصطفی، 1366
بگ، دیوید و فیشر استانلی و دورنبوش رودیگر علم،اقتصاد ترجمه: تیزهوش محمد حسین، انتشارات جنگل، 1385.
بيانات مقام معظم رهبری دام ظله در جلسات متعدد سخنرانی برای اقشار مختلف، قابل دسترس در: khamenei.ir
پاینده، ابوالقاسم، نهج الفصاحه، تهران، دنیای دانش، چاپ چهارم، 1383ش.
جابری عربلو، محسن، فرهنگ و اصطلاحات فقهی، امیرکبیر، تهران، 1362.
جهانگیری سهروردی، یحیی بررسی کارکرد رسانه ای مساجد، مرکز رسیدگی به امور مساجد کشور، مقاله تأیید شده و در حال چاپ توسط آن مرکز، 1392
چپرا، عمر، آینده علم اقتصاد چشم اندازی اسلامی ترجمه شعبانی احمد، دانشگاه امام صادق، چاپ اول، 1385.
حر عاملی، محمد بن حسن، وسایل الشیعه، دوره 20 جلدی اسلامیه تهران، چاپ ششم، 1403 ه-. ق.
حسینی سید محمد، فرهنگ لغات و اصطلاحات فقهی، سروش، تهران، چاپ سوم، سال 1389.
دستغیب شیرازی، سیّد عبدالحسین، گناهان کبیره، مجموعه دو جلدی، تهران، انتشارات صبا 1364 ه-.ش.
دشتی، محمد، ترجمه نهج البلاغه مؤسسه فرهنگی تحقیقاتی امیرالمؤمنین، چاپ نهم، 1382.
دفتر مطالعات و پژوهش های مرکز رسیدگی به امور مساجد، فرهنگ،مسجد، جمعی از محققین مرکز.
دهخدا، علی اکبر (علامه دهخدا)، لغت نامه دهخدا، تهران، چاپ مجلس، 1332 ه-.ش.
مؤسسه چاپ و انتشارات دانشگاه تهران چاپ دوّم (دوره جدید)، 1377.
راغب اصفهانی، حسین بن محمد، المفردات، قم، مكتبة الرضويه.
ری شهری، محمد محمدی، میزان الحکمه، 10 جلدی، انتشارات مكتبة الاعلام الاسلامي 1372ش.
ساموئلسن،پل هاوس ویلیلام نورد، اقتصاد ترجمه علی رضا نوروزی، محمد ابراهیمیان جهاندوست ناشر مترجمان، چاپ اول، 1373.
سجادی سید جعفر، فرهنگ معارف اسلامی شرکت مترجمان و مؤلفان ایران، اسفند 1362.
شریفی، محمود، چهل حدیث قرض الحسنه، نشر معروف، قم، 1381 ش.
چهل حدیث خمس و زکات، قم، نشر معروف، 1377 ه-.ش.
شیطان بطری از مجموعه های منتشره از طرف انتشارات انجمن تبلیغات اسلامی
صدر، سیدرضا استقامت، انتشارات روز به و با همکاری کتابخانه بزرگ اسلامی، بی تا.
صدر، شهید صدر اقتصادنا، نرم افزار مجموعه آثار شهید صدر قدس سره.
ضیاء آبادی، سید محمد موعظه راه پیشگیری از نفوذ شیطان در دل انسان، نشر مؤسسه نبا، تهران، 1370 ش.
طباطبایی قمی، تقى الغاية القصوى في تعليق على العروة الوثقى، كتاب الخمس، محقق یزدی، محمد کاظم بن عبد العظيم انتشارات محلاتی، قم، 1417 ق.
طباطبایی محمد حسین، تفسیر المیزان ترجمه موسوی محمد باقر، انتشارات دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین (حوزه علمیه قم)، قم، زمستان 1387.
ظهیری، عباس، آسانترین شیوه محاسبه خمس بر اساس فتاوای مراجع عظام، امام تل خامنه ای دام ظله خویی، بهجت، لنکرانی و.... نسخه pdf، سال 1391، قابل دسترس در: www.farhangnews.ir
عبدالباقی، محمد فؤاد، المعجم المفهرس لالفاظ القرآن، نوید اسلام، قم، چاپ سوم، 1384.
عمید حسن، فرهنگ عمید انتشارات اشجع، چاپ دوم، زمستان 1390.
(دوجلدی)، انتشارات امیرکبیر، چاپ دوم، 1359.
نیشابوری، محمد بن حسن فتال نیشابوری، شهادت 508 ه-. ق)، روضة الواعظین، چاپ نجف اشرف، بی تا.
فیروزآبادی، نجم الدین محمد بن يعقوب، القاموس المحيط، دارالفکر، بیروت، 1415 ه-.ق.
قرائتی، محسن، تفسیر نور، مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن، سال 1378.
کرمی فریدنی، علی، نهج الفصاحة، مجموعه فرمایشات پیامبر اسلام عله، انشارات حلم، چاپ هشتم، قم، 1386 ش.
کریمیان صیقلانی، علی، خودباوری، مرکز انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی رحمه الله علیه، قم، 1386ش.
کلینی، محمد بن یعقوب، اصول کافی، چاپ بیروت، لبنان، بی تا.
لابی الحسین، احمد بن فارس بن زكريا، مقاييس اللغه، مكتب الاعلام الاسلامی، قم، 1361.
لويس معلوف، المنجد في اللغة والاعلام، البطع السادسة والعشرون، دارالشرق، بیروت، 1986م 1365ش.
مکارم شیرازی، ناصر، استفتائات جدید، فارسی، درسه جلد نشر انتشارات علی بن ابی طالب وابسته به دفتر معظم له، قم، 1384.
سال 1389.
رساله توضیح المسائل، انتشارات امام علی بن ابی طالب، چاپ سی ویکم،
متقی هندی، کنزالعمال، تصحیح: صفوه سقا، چاپ اول، مكتبة التراث الاسلام، بيروت، 1397ه-. ق.
علامه مجلسی، بحار الانوار، چاپ تهران، 110 جدی، بی تا، 1362ش.
پ، بیروت، مؤسسه الوفاء، 1404 ه- ق.
محتشم دولتشاهی، طهماسب، مبانی علم اقتصاد انتشارات خجسته، چاپ بیست و پنجم، سال 1385.
مرکز دائره المعارف بزرگ اسلامی دائره المعارف بزرگ اسلامی چاپ اول، تهران، سال 1380
مرکز رسیدگی به امور مساجد، سیمای مسجد طراز اسلامی، ماهنامه مسجد، ش162، شهریور 91.
مشکینی، علی، بحثی پیرامون خمس انتشارات یا سیر، قم، 1359 ش.
معین، محمد، فرهنگ معین (7 جلدی)، چاپ تهران
(6 جلدی)، انتشارات امیرکبیر چاپ بیست و پنجم، 1388.
مکارم شیرازی، ناصر و همکاران، تفسیر نمونه، تهران، دار الكتب الاسلامیة، چاپ هفتم، 1370 ه-.ش.
چاپ بیست و هشتم سال 1382.
موسوی خوانساری، سیداحمد، جامع المدارك فى شرح المختصر النافع، مصحح: علی اکبر غفاری. مكتبه،الصدوق تهران چاپ دوم، 1355 ه-.ش.
موسوی الخمینی، سید روح الله، رساله توضیح المسائل، مرکز نشر فرهنگی رجاء، 1366 ه-.ش.
نجفی، شیخ محمد حسن، جواهر الکلام، مشهد مقدس، مؤسسه الامام صاحب الزمان الامل 1417ه-. ق.
نحوی سیّد محمّد فرهنگ واژه های عربی انتشارات اسلامی تهران، چاپ اول، سال 1386.
نوری، حاج میرزا حسین محدث نوری، م1320ق)، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، مؤسسه آل البيت لاحياء التراث، قم، 1408ق.
نیلی پور، مهدی، بهشت،اخلاق مجموعه ای سه جلدی نشر مؤسسه تحقیقاتی حضرت ولی عصر، قم، چاپ سوم، 1386 ش.
ویژه نامه تبلیغ جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ش 15 و 16 و 17 مربوط به رمضان 1433 ه-. ق و محرم 1434 ه-. ق و رمضان 1434 ه-. ق.
هادوی تهرانی، مهدی، مکتب و نظام اقتصادی،اسلام مؤسسه فرهنگی خانه خرد، قم، چاپ اوّل، 1378.
یزدی، محمد كاظم، العروة الوثقی، 2 جلدی با حاشیه مراجع، نشر اسماعیلیان، قم، بی تا.
انوری، حسن، فرهنگ بزرگ سخن انتشارات سخن، چاپ چهارم، سال 1386.
مطهری، مرتضی، نظری بر نظام اقتصادی،اسلام انتشارات صدرا، چاپ 13 بهمن 1385.
محمدی نژاد،حسینعلی اسلام و مبارزه با مفاسد اقتصادی نشر نخیل، چاپ اول، تابستان 1386
رشاد علی اکبر دانشنامه امام علی علیه السلام، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه، تهران، ج 7 (اقتصاد) چاپ سوم، 1385.
نقش مساجد در توسعه و بسترسازی فرهنگی جامعه/ محمد جانی پور و رضا شکرانی (1)
قرآن کریم و به طور کلی شریعت حیات بخش اسلام به عنوان رسالتی عمومی، به مقوله فرهنگ و توسعه فرهنگی اهتمام ویژه دارد؛ بر این اساس، بعثت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله یک حرکت فرهنگی در راستای روشنگری و ایجاد تمدن فرهنگی بوده است. فرهنگ اسلامی بنای مساجد را به عنوان نماد حکومت دینی و مرتبط با مردم مسلمان می داند که این تنها نمونه ای از کارایی مساجد و تلاش اسلام برای توسعه روابط اجتماعی و فرهنگی در فضاهای شهری بوده است. در حقیقت توسعه فرهنگی به عنوان سیاستی کلی برای رسیدن به توسعه پایدار در سطح جامعه اسلامی موضوع مورد بحث این نوشتار است و نگارنده در صدد تبیین نقش مساجد در توسعه و بسترسازی فرهنگی جامعه است در این راستا نگارنده با استفاده آموزه های اصیل اسلامی و مستندات معتبر دینی به تبیین و تشریح نقش و جایگاه مساجد به عنوان یکی از عواملی که می تواند نقش به سزایی در توسعه و تعالی فرهنگی جامعه داشته باشد، پرداخته است.
واژگان کلیدی
مسجد، عبادت، دین، امیر مؤمنان، جامعه اسلامی، توسعه فرهنگی، تعالی فرهنگی
1) دانشجوی دکترا علوم قرآن و حدیث دانشگاه امام صادق، janpoor@Gmail.com، 09195561365
توسعه به مثابه واقعیتی مطلوب دارای ابعاد گوناگونی است. در جهان معاصر ارتباط های متقابلی که بین ابعاد مختلف توسعه، از جمله توسعه فرهنگی وجود دارد مورد توجه اندیشمندان و متفکران قرار گرفته است؛ زیرا به خوبی آشکار شده که دیگر ابعاد توسعه همچون توسعه اقتصادی، اجتماعی و سیاسی، بدون توجه به توسعه فرهنگی و توسعه منابع انسانی امری دور از دسترس است؛ همچنان که توسعه فرهنگی و توسعه منابع انسانی نیز بدون رشد توسعه اقتصادی، اجتماعی و سیاسی با مشکلات فراوانی مواجه می شود. نسل جوان جامعه در فرآیند توسعه هم منشأ تحوّل است و هم بخش مهمی از نیروی انسانی فعال جامعه را تشکیل می دهد که آینده کشور را تا حد زیادی ترسیم و تعیین می.کند. بنابراین، بر همه خانواده ها و متولیان امور مذهبی و فرهنگی کشور لازم است که بیش از دیگر امور به این نسل توجه نموده و برای تأمین سلامت آینده جامعه بر روی نسل جوان سرمایه گذاری کنند و این فرصت را مغتنم بشمارند؛ زیرا دوران جوانی، بهترین زمان برای رشد و ترقی در امور دنیوی و تأمین سعادت اخروی است. امام علی در این مورد می فرماید: لاتَنسَ صِحَتُک وَ قُوَتُكَ وَ فِراغُک وَ شَبَابُكَ وَ نِشاطُكَ إِن تَطْلُب بها الآخِرَةِ». (1)
با کمال تأسف، باید گفت که نداشتن توجه کافی به نقش و جایگاه مساجد جاذبه های بی بدیل و تأثیرات عظیم و مهم مساجد را به شدت کاهش داده و این کاهش پیامدهای ناگواری مانند گسترش تأثیرات تهاجم فرهنگی بر امت اسلامی را به دنبال داشته است. بی تردید هسته نخستین حکومت نبوی صلی الله علیه و آله در مسجد پی ریزی شد و بسیاری از تصمیم گیری های سیاسی و اجتماعی در زمان پیامبر گرامی علیه در مسجد صورت می گرفت و مردم برای انجام امور مختلف در مسجد گردهم جمع می شدند و مرکز دیگری را برای این امور نمی شناختند به این ترتیب می توان گفت که مسجد تنها یک عبادتگاه نیست؛ بلکه مرکزی برای حیات فرهنگی، سیاسی و اجتماعی جامعه است.
پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله بسیاری از شئون حکومت را بر فراز منبر مسجد اداره می نمودند. در بسیاری از موارد مشاوره های مربوط به جنگ در مسجد انجام می شد و سپاهیان اسلام را هنگام اعزام برای غزوه ها در مسجد جمع می کردند که همه این ها بیانگر فراگیر بودن نقش مسجد در تاریخ اسلام است. پیامبر گرامی صلی الله علیه و آله با انجام این امور در مسجد ظرفیت بالای این مرکز دینی را در ایجاد همگرایی و انسجام اجتماعی به مردم نشان داده و بر تک بعدی بودن دین اسلام خط بطلان کشیدند.
1) امام علی تندرستی و توان و فراغ و جوانی و نشاطت را برای این که با آن آخرت را طلب کنی، فراموش نکن؛ وسائل الشیعه، ج1، باب 20، ح21.
در دوران انقلاب اسلامی نیز اطلاع رسانی به مردم از طریق اعلامیه ها، سخنرانی ها و پخش نوار از مسجد و یا به وسیله بلندگوهای مساجد صورت می پذیرفت و در حقیقت می توان گفت مرکز اصلی هماهنگی های سیاسی و اجتماعی برای برپایی انقلاب اسلامی، مساجد بوده اند.
مقام معظم رهبری دام ظله در رابطه با اهمیت و نقش مساجد می فرمایند: «مسجد جای توجه، ذکر، نماز و جای شناخت یکدیگر و محل تصمیم گیری های اجتماعی و سیاسی است استفاده از مسجد برای دنیای اسلام، فرصت مغتنمی محسوب می شود». (1)
با عنایت به این که مساجد محل اصلی نشر فرهنگ دینی عامه مردم در کشور هستند، لازم است برای توسعه فرهنگی گام های اولیه را از پایگاه های فرهنگ دینی یعنی مساجد شروع کرد؛ زیرا تقویت این پایگاه ها به معنای مصون سازی فرهنگ خودی در برابر تهاجم شبیخون و یا ناتوی فرهنگی بیگانگان است.
نکته شایان ذکر در رابطه با رویکرد این مقاله این است که به اعتقاد مؤلف مساجد بهترین مراکزی هستند که از آن ها می توان برای جذب مردم به طور عمومی و جذب جوانان، به طور ویژه استفاده کرد. اگر دولت اسلامی بخواهد مردم را در مکان های دیگری جز مساجد سازمان دهی،کند، باید هزینه های فراوانی صرف کند؛ اما با بهره گیری بهینه از این نهاد غنی دینی جذب نسل جوان به طور کامل عملی، موفق و مقرون به صرفه می شود و دارای آثار بسیار مبارکی نیز خواهد بود.
هدف این مقاله بیان کارکردهایی است که در توسعه و بسترسازی فرهنگی جامعه اسلامی نقش عمده ای را ایفا می نمایند. به همین منظور حدیثی از مولای متقیان امیر مؤمنان به عنوان چارچوب نظری و مدل تحلیلی این نوشتار انتخاب شده است تا بر اساس آن مدعای اصلی مقاله را اثبات نماییم.
به نظر می رسد فرهنگ دارای یک لایه عمومی و کلی باشد که برای همه جوامع و در همه زمان های مختلف مشترک است و از اصول و مبانی فطرت تشکیل شده است؛ چرا که فطرت به عنوان عنصری تعیین کننده در وضع قوانین و تعیین اصول و حدود تعاملات فرهنگی جوامع نقش عمده ای دارد و همچنین، می دانیم که علت گسترش ادیان نیز در واقع ارتباط عمیق و ریشه ای آن ها با فطرت نوع بشر است. مبانی دینی نیز با تکیه بر فطرت انسان و ایجاد ارزش ها و هنجارهای خاص و استقرار فضائل انسانی موجب تثبیت
1) مقام معظم رهبری دام ظله، دیدار با شرکت کنندگان همایش بین المللی هفته جهانی مسجد، 1384/5/30.
و رشد و تعالی فرهنگ جوامع انسانی می شود بنابراین می توان گفت فرهنگ هر جامعه ای، آیینه دین و مذهب آن جامعه است. (1)
به هر حال، باید توجه داشت که هر چند ارزش های شرعی و اخلاقی دین موجب تغییر و تحول در فرهنگ می شوند، اما این اثر گذاری بر همه طبقات و اقشار جامعه یکسان نیست فردی که سالیان سال در بستر فرهنگی خاصی رشد کرده است اکنون به سختی می تواند اعتقادات و تمایلات خود را هر چند نادرست تغییر دهد. در حالی که کودکان و نوجوانان به راحتی اثر پذیر خواهند بود به همین دلیل است که اکثر متولیان مسائل فرهنگی به دنبال برنامه ریزی بر روی نسل جوان جامعه هستند.
ایجاد یک مجموعه همگن فرهنگی امکان پذیر نخواهد بود، مگر آن که بر روی بخش جوان و نوجوان جامعه تکیه نمود؛ چرا که انگیزه درونی این نسل به سمت فضائل ثابت انسانی که برگرفته از خصوصیات روانی آن ها است موجب جوشش و حرکت جوامع شده و تأثیر هنجارهای فرهنگی را دو چندان می سازد. (2)
این مطلب بیان می دارد که در ساختار توسعه فرهنگی، قبل از هر چیز توجه به مستندات دینی به عنوان مبنایی برای برنامه ریزی و همچنین توجه به نسل جوان به عنوان مخاطبان اولیه این برنامه ها الزامی است. به عبارتی دیگر هنگامی توسعه فرهنگی شکل خواهد گرفت که نقش اصول و احکام ثابت دین و در عین حال شمول آن بر نسل جوان به عنوان پایه گذاران اصلی هنجارهای فرهنگی در جوامع را در نظر گرفته باشیم. (3)
در این مقاله سعی بر آن است که بر اساس مستندات و مبانی دینی به یکی از زمینه های توسعه فرهنگی برای برطرف نمودن معضلات فرهنگی نسل جوان و جامعه اسلامی و ارائه راهکارهایی به منظور سامان دهی فرهنگی جامعه بپردازیم.
توسعه یکی از مفاهیمی است که در عصر حاضر پس از فراهم شدن زمینه مساعدی برای بازگشت بشر به دین و مدخلیت یافتن ارزش های اخلاقی در عرصه های اجتماعی، حتی در دنیای سکولار غربی، در برخی فرهنگ ها دچار تغییر تحول و تکامل معنایی شده است و در عصر حاضر که بعضی از آن به عصر
احیاگری دینی یاد کرده اند مفاهیمی همچون ارزش های متعالی و مبانی اخلاقی نیز به دایره عناصر اصلی توسعه راه یافته اند.
بدیهی است که توسعه به مفهوم متعارف با مفهوم اسلامی کمال یافتگی فرد و جامعه تفاوت دارد؛ اما به اعتقاد برخی در تفکر اسلامی توسعه دین محور» را با تعبیر قرآنی «حیات طیّبه» (1)می توان تبیین نمود. توسعه دین محور مبتنی بر عبودیت و عدالت است و از تحوّل درونی انسان ها آغاز می گردد. (2)این تلقی از توسعه، برهم زننده توهم ناسازگاری پاره ای آموزه های اسلامی با توسعه مانند تقدیرگرایی، سرزنش ثروت اندوزان آخرت گرایی توصیه به انفاق و زهد است. (3)
با این وصف، توسعه در باور دینی بر دو پایه مهم استوار است
نگاه همه جانبه به انسان و ابعاد وجودی او؛ به معنای توجه به همه نیازهای مادی و معنوی، علمی، عاطفی، جسمی و روحی بشر در نگاهی متعادل و نه به طور الزامی مساوی
محدود ندانستن زندگی انسان به حیات دنیوی و نگاه ابزاری به دنیا.
در نگاه دینی حیات انسان محدود به دوره حضور او در این دنیا نیست و انسان دارای حیات جاویدان است و زندگی دنیوی او تعیین کننده چگونگی زیست اخروی اوست؛ یعنی دنیا نسبت به آخرت، نقش ابزاری دارد. البته این سخن به معنای عدم تلاش برای آباد کردن دنیای انسان ها نیست و توشه آخرت را باید از همین دنیا برگرفت و این مزرعه اگر آباد نباشد محصولی شایسته از آن درو نخواهد شد. (4)
فرهنگ
بحث درباره فرهنگ (5)تعریف کارکردها و عناصر تشکیل دهنده آن از جمله مباحثی است که در چند قرن اخیر توجه محققان غربی و شرقی را به خود جلب کرده و به پیدایش ها و تحقیقات متعددی منجر شده است. در نگاه اول به نظر می رسد بحث منسجم و مستوفایی درباره فرهنگ عناصر و کارکردهای آن در منابع دینی مطرح نشده است؛ حتی به دشواری می توان معادل و مترادفی برای واژه فرهنگ در آیات قرآن و احادیث معصومان پیدا کرد؛ زیرا مشخص ترین واژه ای که در زبان عربی به معنای فرهنگ به کار گرفته
1) مَنْ عَمِلَ صَالِحاً مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنثى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَيَاةً طَيِّبَة؛ نحل، آیه 97.
2) الویری، محسن، مسجد ارتباطات و توسعه پایدار فصلنامه علمی نامه صادق، ش31، ص95.
3) خلیلیان، محمد جمال، اسلام و توسعه، ص59.
4) الویری، محسن، مسجد، ارتباطات و توسعه پایدار فصلنامه علمی نامه صادق، ش31، ص95.
5) culthuer.
شده است، «الثقافه» است که در قرآن چنین واژه ای به هیچ وجه وجود ندارد.
با این حال، اگر با این تعریف از فرهنگ موافق باشیم که فرهنگ عبارت است از همه نهادها، فنون، هنرها، رسوم و سنت ها ادبیات و اعتقادات متعلق به یک قوم که به طور اکتسابی و نیز در جریان آموزش های گوناگون از نسلی به نسل دیگر انتقال می یابد» (1)آن گاه باید گفت که واژه هایی مانند ملت، سنت، امّت، دین و خلق در پاره ای از آیات قرآن و احادیث در مفاهیمی نزدیک به مفهوم واژه فرهنگ به کار گرفته شده است و یا لااقل هر یک از این واژه ها بیانگر عنصری از عناصر متعدد فرهنگ است.
به عنوان مثال، خداوند متعال در آخرین آیه از سوره حج مسلمانان را به تبعیت از ملت ابراهیم فراخوانده و می فرماید: مِلَّةَ أَبيكُمْ إِبْراهيم (2)و همچنین، در سوره بقره نیز متذکر می شود که وَ لَنْ تَرْضى عَنْكَ الْيَهُودُ وَلَا النَّصاری حَتَّى تَتَّبِعَ مِلَّتَهُم (3)که در این آیات، تعبیر ملت از سوی مفسّران به معانی مذهب، نحله فکری، خواسته ها و راه و رسمی که در بین یک قوم معمول است اطلاق شده است. (4)
تعبیر ملت در قرآن گاه به پیامبران اضافه شده و گاه به اقوام خاصی چون یهود و نصاری و علاوه بر این دو مورد، در پاره ای دیگر از آیات به طریقه بت پرستان اطلاق شده است؛ چنان که می فرماید: قَدِ افْتَرَيْنا عَلَی اللهِ كَذِباً إِنْ عُدْنا فى مِلَّتِكُم. (5)از همین جا می توان دریافت که این واژه می تواند عناصری از فرهنگ یک قوم و قبیله را متجلّی سازد؛ زیرا مشرکان بدان پایبند بوده و حاضر به از دست دادن آن در مقابل پیامبران نبوده اند چنین چیزی جز مجموعه ای از اعتقادات آداب و رسوم یا اخلاقیات منحط و در یک کلام، فرهنگ مبتنی بر شرک نبوده است که از آن ها با تعبیر ملت سخن به میان رفته است.
به این ترتیب، شاید صحیح خواهد بود اگر متذکر شویم که واژه ملت بیشتر ناظر به بعد اعتقادی یک فرهنگ است که ممکن است ترکیبی از عقاید صحیح و پسندیده یا عقاید خرافی و غلط باشد. (6)
برخی اندیشمندان نیز فرهنگ را آمیخته ای از باورها اعتقادات ارزش ها، اخلاقیات، رفتارها و مصنوعات می دانند. (7)این تعریف تا حدودی مشابه تعریف دین است که آن را مجموعه اعتقادات، اخلاقیات و احکام
1) فصلنامه فرهنگ عمومی شماره 5، ص 42
2) از آیین پدرتان ابراهیم پیروی کنید؛ حج، آیه 78
3) هرگز یهود و نصاری از تو راضی نخواهند شد تا به طور کامل تسلیم خواسته های آن ها شوی و از (آیین تحریف یافته) آنان، پیروی کنی؛ بقره، آیه120.
4) طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، ج1، ص 373
5) اگر ما به آیین شما بازگردیم بعد از آن که خدا ما را از آن نجات بخشیده، به خدا دروغ بسته ایم و شایسته نیست که ما به آن بازگردیم؛ اعراف، آیه 89.
6) معارف مجید، مباحثی در تاریخ و علوم قرآن، ص 287
7) ر.ک: مصباح یزدی، محمد تقی، تهاجم فرهنگی، ص103-104
می داند و به نظر می رسد از این دیدگاه فرهنگ به میزان زیادی به مفهوم دین نزدیک می شود.
اگر فرهنگ را شامل تمامی میراث،اندیشه ها رفتارها و تجربه های انسانی بدانیم، به دلیل وجود تنوع و تفاوت در شرایط اجتماعی جوامع مختلف با گوناگونی فرهنگ ها روبه رو می شویم. با این تعریف فرهنگ هویت افراد و ملت ها را تشکیل می دهد که گاهی سیر نزولی داشته و گاهی نیز بر اثر عواملی مانند خلاقیت و ارائه راه حل برای رفع مشکلات و معضلات نهادینه شده و توسعه و تکامل می یابد. (1)
«توسعه فرهنگی» (2)یکی از مفاهیم جدید در عرصه حیات اجتماعی است و پیش از آن که محصول رشد فرهنگی باشد بیشتر نتیجه توسعه عمومی جوامع است امروز توسعه فرهنگی جزء جدایی ناپذیر توسعه پایدار و یکی از مهمترین محورهای آن محسوب می شود آن چنان که برای سنجش میزان توسعه واقعی میزان توسعه و ارتقاء بخش فرهنگ را مورد ارزیابی قرار می دهند. (3)
در این میان، توجه به رشد فکری و اخلاقی جامعه ارتقاء علمی کشور و ایجاد روحیه تحقیق و پژوهش، تقویت باورهای دینی و سنت های علمی تلاش برای توسعه و اعتلای جایگاه هنر تقویت ارزش های اجتماعی و ایجاد خودباروی ملی و بهبود و گسترش دسترسی به رسانه ها و فناوری های ارتباطی، مهم ترین مسائلی است که دست یابی به توسعه فرهنگی را میسر می سازد. (4)
به طور کلی، می توان اهمیت فرهنگ را در دو جنبه بیان نمود؛ نخست جایگاهی که فرهنگ در هویت و موجودیت جامعه دارد و دیگری نقشی که فرهنگ در پیشرفت جوامع ایفا می کند. جنبه اول را می توان اهمیت و جایگاه فرهنگ در موجودیت جامعه انگاشت و وجه دوّم را می توان اهمیت و نقش فرهنگ در حرکت به سمت اعتلا یا انحطاط جوامع دانست. (5)
حضرت امام خمینی رحمه الله علیه در باب اهمیت و ضرورت توجه به فرهنگ سخنان گهرباری فرموده اند که به شرح زیر هستند
«فرهنگ مبدأ همه خوشبختی ها و بدبختی های یک ملت است... راه اصلاح یک مملکت، فرهنگ آن
1) روح الامینی، محمود، زمینه فرهنگ شناسی، ص108.
2) Cultural development.
3) خلیلیان، محمد جمال، اسلام و توسعه، ص84.
4) حسینی منش، سیّد محمد مهدی، فرهنگ، سیاست و توسعه در ایران امروز، ص38.
5) عزتی، مرتضی، جایگاه فرهنگ در توسعه از دیدگاه حضرت امام خمینی رحمه الله علیه، فصلنامه نامه مفید، شماره20، زمستان 1378.
مملکت است. اصلاح باید از فرهنگ شروع شود. امیدواریم بشر به رشدی برسد که مسلسل ها را به قلم تبدیل کند. آن قدری که قلم و بیان در خدمت بشر بوده است، مسلسل ها نبوده اند». (1)
«بی شک، بالاترین و والاترین عنصری که در موجودیت هر جامعه دخالت اساسی دارد، فرهنگ آن جامعه است. به طور اساسی فرهنگ هر جامعه هویت و موجودیت آن جامعه را تشکیل می دهد». (2)
«به طور اساسی، فرهنگ است که ویژگی های مشترک به وجود آورنده یک ملیت را تشکیل می دهد و بدون وجود یک فرهنگ واحد افراد تبعه یک کشور را نباید یک ملت نامید. بنابراین، می توان گفت که اساس ملیت یک ملت، فرهنگ است». (3)
«اگر فرهنگ ناصالح شد این جوان هایی که تربیت می شوند به این تربیت های فرهنگ ناصالح، این ها در آتیه فساد ایجاد می کنند... وقتی فرهنگ فاسد شد جوان های ما که زیربنای تأسیس همه چیز هستند، از دست ما می روند و انگل، بار می آیند». (4)
فرهنگ نه تنها انسان ها را به انحطاط می کشد، بلکه می تواند موجب انحطاط و پوچی و در نهایت اضمحلال جوامع شود». (5)
«فرهنگ یک مبدأ است که اعمال انسان ها و به تبع آن مسیر تکاملی جامعه از آن نشأت می گیرد». (6)
در فرهنگ دینی و قرآنی گاهی از مسجد به عنوان «بیت الله» نیز یاد می شود؛ به عنوان مثال از قرینه آیات زیر می توان به این مفهوم دست یافت:
فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ وَيُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ يُسَبِّحُ لَهُ فيها بِالْغُدُو وَ الْآصال؛ (این چراغ پرفروغ) در خانه هایی قرار دارد که خداوند اذن فرموده دیوارهای آن را بالا برند تا از دستبرد شیاطین و هوس بازان در امان باشد؛ خانه هایی که نام خدا در آن ها برده می شود و صبح و شام در آن ها تسبیح او می گویند». (7) وَ مَنْ أَظْلَمُ مِنْ مَنَعَ مَساجِدَ اللهِ أَنْ يُذْكَرَ فيها اسمه؛ کیست ستم کارتر از آن کس که از بردن نام خدا در
مساجد او جلوگیری کرد». (1)
علامه طباطبایی در کتاب شریف تفسیر المیزان می فرمایند به طور مسلّم معنای بیوت، همان مساجد است که جایگاهی ویژه برای ذکر نام خداست و به همین منظور بنا شده و حتی خانه های پیامبران و ائمه اطهار نیز از مصادیق کلمه بیوت است». (2)
راز این نامگذاری آن است که مردم در این مکان به سوی خداوند متعال تقرب می جویند و با عبادت خالصانه و جمعی به سوی او ره می سپارند و از همین رو، قرآن کریم کعبه را که برترین خانه خدا بر روی زمین است، خانه ای برای مردم به شمار می آورد و می فرماید: إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِي بِبَكَّةَ مُبَارَكاً وَهُدَى لِلْعالَمين. (3)
در قرآن کریم هر جا سخن از مسجد به میان آمده به جنبه های عبادی آن به عنوان عنصر محوری و بنیادین در تعالی فرهنگ دینی جامعه اشاره شده و در آیات متعددی از قرآن کریم، مسجد، جایگاه عبادت و یاد خداوند شناخته شده است که در ادامه برخی از آن ها به عنوان نمونه بیان می شود:
و أن المتساجِدَ للهِ فَلاتَدْعُوا مَعَ اللهِ أَحَداً. (4)
قُلْ أَمَرَ رَبِّي بِالْقِسْطِ وَأَقِيمُوا وُجُوهَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ وَادْعُوهُ مُخْلِصِينَ لَهُ الذِينَ كَمَا بَدَأَكُمْ تَعُودُونَ. (5)
الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيارِهِمْ بِغَيْرِ حَقٍ إِلَّا أَنْ يَقُولُوا رَبُّنَا اللَّهُ وَلَوْلا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ هَدِّمَتْ صَوامِعُ وَبِيَعٌ وَصَلَواتٌ وَمَساجِدُ يُذْكَرُ فِيهَا اسْمُ اللهِ كَثِيراً وَ لَيَنْصُرَنَّ اللهُ مَنْ يَنْصُرُهُ إِنَّ اللَّهَ لَقَوِيٌّ عَزِيزٌ. (6)
همان گونه که ملاحظه می شود در این آیات وصفی که برای مسجد ذکر شده، آن است که در مساجد نام خداوند برده می شود و مردان خدا برای تسبیح و ستایش حق تعالی در صبح و شام بدان روی می آورند و این به روشنی بیانگر این حقیقت است که رسالت اولیه و اساسی این مکان مقدس در اسلام، آن است که كانون عبادت و ذکر و تسبیح خداوند متعال باشد.
1) بقره، آیه114.
2) طباطبایی، سید محمد حسین، المیزان فی تفسیر القرآن، ج 4، ص 126
3) نخستین خانه ای که برای مردم قرار داده شد همان است که در سرزمین مگه است که پربرکت و مایه هدایت جهانیان است؛ آل عمران، آیه 96.
4) و این که مساجد از آن خداست؛ پس هیچ کس را با خدانخوانید؛ جنّ، آیه 18.
5) بگو پروردگارم امر به عدالت کرده است و توجه خویش را در هر مسجد و به هنگام عبادت به سوی او کنید و او را بخوانید، در حالی که دین (خود) را برای او خالص گردانید و بدانید) همان گونه که در آغاز شما را آفرید، (بار دیگر در رستاخیز) بازمی گردید؛ اعراف، آیه 29.
6) همان ها که از خانه و شهر،خود به ناحق رانده شدند جز این که می گفتند پروردگار ما خدای یکتاست و اگر خداوند بعضی از مردم را به وسیله بعضی دیگر دفع نکند، دیرها و صومعه ها و معابد یهود و نصارا و مساجدی که نام خدا در آن بسیار برده می شود ویران می گردد و خداوند، کسانی را که یاری او کنند و از آیینش دفاع نمایند، یاری می کند؛ خداوند قوی و شکست ناپذیر است؛ حج، آیه40.
در سخنان معصومان علیهم السلام نیز بر جنبه های عبادی مسجد تأکید فراوان شده است. در این زمینه، کافی است به باب احکام مسجد در کتاب های حدیثی مراجعه شود که مملو از روایات و احادیث در مورد جنبه های عبادی و احکام فقهی مسجد است. از این امر می توان نتیجه گرفت که از منظر حضرات معصومان مسجد جایگاهی مناسب برای ذکر و یاد حق تعالی بوده که مؤمنان در آن جا با حضور قلب، خدای خود را پرستش می کنند و از آثار و برکات آن بهره مند می گردند؛ برای نمونه به سه مورد که بیانگر تأکید بر حضور در مساجد و برپایی نماز جماعت و بیان ثواب های مختلف آن است، اشاره می کنیم:
پیامبر اکرم صلى الله عليه وسلم فرمودند: مَنْ صَلَّى الْخَمْسَ فِي جَمَاعَةٍ فَظُنُّوا بِهِ خَيْراً؛ هر کس نمازهای پنج گانه خود را در مسجد به صورت جماعت اقامه کند پس بر او گمان نیک ببرید». (1)
پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمودند: اَلْجُلُوسُ فِی اَلْمَسْجِدِ اِنْتِظَاراً لِلصَّلاَهِ عِبَادَهٌ؛ «نشستن در مسجد به انتظار اقامه نماز عبادت است». (2)
از ابوذر غفاری نقل شده است که پیامبر به او چنین وصیت کردند: یا أَبَاذَر! إِنَّ اللَّهَ يَعْطِيكَ مَا دُمْتَ جَالِساً فِي الْمَسْجِدِ بِكُلِّ نَفَسٍ تَنَفَسْتَ فِيهِ دَرَجَةً فِي الْجَنَّةِ وَتُصَلَّى عَلَيْكَ الْمَلَائِكَةُ وَيَكتَبُ لَک بِكُلِّ نَفَسٍ تَنَقَّسْتَ فِيهِ عَشْرُ حَسَنَاتٍ وَيَمْحَى عَنْكَ عَشْرُ سَیئَاتِ؛ «ای اباذر به درستی که خداوند به تو اعطا می کند، مادامی که در مسجد نشسته ای به اندازه هر نفسی که می کشی درجه ای در بهشت و ملائکه نیز بر تو درود می فرستند و برای تو به اندازه هر نفسی که می کشی ده حسنه ثبت و ده گناه تو را پاک می کنند». (3)
امام خمینی رحمه الله علیه در مورد اهمیت مسجد و نقش آن در یک حکومت اسلامی می فرمایند: «مسجد، یک سنگر اسلامی است و محراب محل جنگ است محلّ حرب است. این را می خواهند از دست شما بگیرند... در این دو سه سال اخیر مسجد یک محلی بود که مردم را به نهضت و به قیام بر ضدّ ظلم تهییج می کرد». (4)
یکی از ارکان اساسی ادیان الهی به ویژه دین اسلام عبادت است این واژه در فرهنگ دینی دارای دو معناست؛ عبادت در معنای عام و گسترده هر رفتار و کرداری را که مایه خشنودی و رضایت خداوند باشد، در بر می گیرد. مفهوم خاص عبادت راز و نیاز نمودن با خداوند و نجوا گفتن با اوست. عبادت در این معنا
اموری، مانند نماز، دعا، ذکر و تلاوت قرآن را شامل می شود که در این میان نماز از شأن و جایگاه ویژه ای برخوردار است.
برای پیدایش عبادتی این چنین اسباب و عوامل فراوانی مورد نیاز است که برخی درونی، مانند شرایط درونی و روحی شخص عبادت کننده و بخشی نیز به عوامل بیرونی مانند مکان و زمان انجام عبادت باز می گردد. در حقیقت می توان گفت که یکی از رموز اصلی بنای مسجد در اسلام فراهم آوردن مکانی برای کسب عوامل درونی و بیرونی انجام عبادت خالصانه و خداپسندانه برای خداوند است.
مسجد، از نگاهی خانه خدا است: وَ أَنَّ الْمَسَاجِدَ للهِ فَلا تَدْعُوا مَعَ اللهِ أَحَداً؛ و این که مساجد از آن خداست، پس هیچ کس را با خدا نخوانید». (1)از نگاهی دیگر مسجد محل و جایگاه پیام آوران بزرگ الهی و خانه همه تقواپیشگان و محبوب ترین مکان ها نزد خداوند است: قال رسول الله صلى الله عليه وسلم: أَحَبُّ الْبِقَاعِ إِلَى اللَّهِ الْمَسَاجِدُ؛ «پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود: بهترین مکان ها نزد خداوند مساجد است». (2)
به طور اساسی، علت نهادن نام مسجد بر چنین مکانی از آن روست که جایگاه سجده و تواضع در پیشگاه خداوند متعال است. سجده مظهر بندگی و کرنش کردن در برابر حق تعالی است و در میان تمامی عبادت ها نسبت به دیگر اجزای نماز نیز از شرافت و برتری ویژه ای برخوردار است بنابراین، مسجد به معنای محل سجده و نماز و در واقع به معنای جایگاه عبادت و یاد خداوند متعال است. مسجد، در اصل واژه ای عربی از ریشه (سَجَدَ) به معنی سجده گاه است. گرچه برخی آن را واژه معرَّب از لغت آرامی به نام (مزگت) می دانند. (3)
البته، مسجد در اصطلاح شرعی تعریف دقیق تری دارد که عبارت است از مکانی که برای نماز گزاردن همه مسلمانان وقف می شود و با این وصف سه ویژگی اصلی مسجد عبارت اند از: موقوفه بودن (در تملک خاصی) نبودن عمومی بودن عدم اختصاص به عده ای خاص و اختصاص به اقامه نماز (4)
مساجد به عنوان مهمترین مرکز دینی جهت انسجام بخشی نیروی انسانی جوامع اسلامی باید ارتباط و تقابل بیشتری با نسل جوان جامعه داشته باشند با این فرض لازم است که در اداره مساجد اعمال نظر مجدد صورت گیرد؛ چرا که از این زاویه دیگر تعریف مان از اهالی مسجد و آن هایی که به مسجد می آیند،
فقط به عنوان مسلمانانی که قصد انجام عبادت دارند نخواهد بود بلکه به آنان مثل میهمان یا سرمایه های اجتماعی جامعه نگاه خواهیم کرد که احترامشان واجب است و باید بهترین امکانات و وسایل را برای آسایش و خشنودی آنان فراهم کرد.
این نوع نگاه مستلزم مدیریت فرهنگی مساجد است که حساسیت زیادی روی مخاطبان خود دارد و تمام سرمایه گذاری اصلیش بر روی مخاطبان و جذب آنان است مدیریت فرهنگی در این معنا کارکرد محور است و برای هر چیزی کارکردهای خاص آن را تعریف می کند در رابطه با مسجد و نوع کارکردهای آن آیات و احادیث مختلفی وجود دارد که در راستای هدف این مقاله سعی کرده ایم روایتی از امیر مؤمنان علی را به عنوان چارچوب تحلیلی مورد بررسی قرار دهیم.
مولای متقیان علی در حدیثی کارکردهای مسجد را چنین بر می شمرند:
مَنِ اخْتَلَفَ إِلَى الْمَسَاجِدِ أَصَابَ إِحْدَى الثَّمَانِ؛ أخاً مُستَفاداً في اللَّهِ، أَو عِلماً مُستَطرَفاً او آيَةً مُحكَمَةً أَو يَسْمَعُ كَلِمَةً تَدُلُّ عَلى هُدىً، أو رَحمَةٌ مُنتَظَرَةً، أَو كَلِمَةً تَرُدُّهُ عَن ردى، أَو يَترُکَ ذَنبا خَشيَةً أَو حَیاء؛ «کسی که به مسجد رفت و آمد می کند یکی از منافع هشتگانه نصیب او می شود برادری مفید و با ارزش در راه خدا یا علم و دانش نو یا دلیل و برهان محکم [برای تثبیت عقاید] یا کلماتی که موجب هدایت شود [می شنود] یا رحمت مورد انتظاری شامل حال او می شود یا مواعظی که او را از فساد و گناه بازدارد [می شنود] یا به خاطر ترس یا حیا و آبروی خود گناهی را ترک می کند». (1) با بررسی دقیق این روایت ارزشمند در می یابیم که امام علی به فلسفه وجودی و هدف اصلی از تأسیس مسجد اشاره ای ندارند بلکه تنها تعدادی از کارکردهای مسجد را برای هر انسان مسلمانی که به مساجد رفت و آمد می کند بیان کرده اند. در واقع آن چه حضرت در این روایت بیان می کنند، مطلبی فراتر از اهداف اولیه حضور در مسجد و به نوعی نتایج ثانویه آن است. این معنا از تأمل و تعمق در قسمت ابتدای حدیث که می فرمایند: مَنِ اخْتَلَفَ إِلَى الْمَسَاجِدِ أَصَابَ إِحْدَى الثَّمَانِ﴿ به طور کامل روشن می گردد.در رابطه با برخی لغات این حدیث لازم است چند نکته بیان شود نکته اول: اخْتَلَفَ دلالت بر تنوع و استمرار دارد؛ بررسی لغوی نشان می دهد که «اخْتَلَفَ» از مصدر (خَلَفَ به معنای تنوع و گونه های مختلف و متنوع است. اخْتَلَفَ الى المكان، یعنی به آن مکان رفت و آمد کرد. (2)«خلفة»، بكسر اوّل و سکون ثانی در جایی گفته می شود که یکی از پی دیگری در آید؛ (3)مثل ﴿وَهُوَ)
الَّذِي جَعَلَ اللَّيْلَ وَالنَّهارَخِلْفَةً لِمَنْ أَرادَ أَنْ يَذَّكَّرَ أَوْ أَرادَ شُكُوراً؛ «و او همان کسی است که شب و روز را جانشین یکدیگر قرار داد؛ برای کسی که بخواهد متذکر شود یا شکر گزاری کند». (1) نکته دوّم: «الْمَسَاجِدِ»، چون به صورت جمع به کار رفته است به نظر می رسد بیانگر تعدّد و تنوع باشد؛ یعنی مساجد مختلف هر یک به تناسب شرکت کنندگان در نماز شخصیت امام جماعت و برنامه هایی که در آن جا برگزار می گردد، دارای برخی از این کار کردها هستند و چه بسا شرکت در مساجد مختلف، بهره بیشتری از این کار کردها را نصیب انسان نماید.
نکته سوم این که عبارت «أَصَابَ إِحْدَى الثَّمَانِ»، یعنی به یکی از این هشت مورد خواهد رسید. بنابراین، مفهوم این جمله آن است که شاید فرد مسجدی به برخی یا به اکثر این امور دست نیابد. این که حضرت این هشت مورد را به صورت گزینه های محتمل مطرح نموده اند این فرضیه را قوت می بخشد که هیچ یک از این امور جزء اهداف ذاتی بنای مسجد نیستند؛ بلکه کارکردهایی هستند که در پی آن اهداف و به صورت عرضی حاصل می گردند. البته امکان حصول این هشت مورد به صورت تام و توأمان نشانه کمال مسجد است و کمیت دست یابی به همه یا بعضی از آن ها و کیفیت میزان برخورداری از هر یک به ظرفیت وجودی و قابلیت انسان وابسته است.
بنابراین، از جمله حضرت که فرموده اند: أَصَابَ إِحْدَى الثَّمَانِ، این مفهوم را می توان برداشت نمود که مساجد در وضع مطلوب باید این هشت کار کرد را داشته باشند تا هر کسی متناسب با سطح معرفتی و نیاز سلوکی خود یکی از آن ها را از مسجد اخذ نماید. بنابراین از نگاهی این روایت را می توان مبنایی برای سیاست گذاری و برنامه ریزی به منظور ارتقاء کارکردهای حقیقی مساجد به شمار آورد و در مرحله بعد با عزمی راسخ و همتی مجدانه در جهت رسیدن مساجد به این شرایط تلاش نمود.
جامعه از منظر کلان دارای سه بنیان است: (2)فرهنگ، اقتصاد و سیاست این وصف کارکردهای هر موجودیت اجتماعی را می توان از این سه منظر بررسی نمود. با دقت در هشت کارکرد مذکور، در می یابیم
که همه این موارد فرهنگی هستند و ناظر به رشد و تعالی فرهنگ جامعه دینی است. البته پرواضح است که تمامی این موارد با نگاه دین مدارانه به طور مستقیم یا غیر مستقیم در بخش های اقتصاد و سیاست جامعه تأثیر قطعی دارند که بحث پیرامون این امر از موضوع این نوشتار خارج است. فلسفه وجودی مسجد همان اقامه نماز و قرائت قرآن است بدیهی است که مسجد در وهله اول و
بالذات برای اقامه نماز و قرائت قرآن وضع شده است؛ إِنَّمَا نُصِبَتِ الْمَسَاجِدُ لِلْقُرْآنِ؛ به درستی که مساجد، تنها برای قرائت قرآن تعیین شده اند». (1)اما این هدف مقدس و عالی کارکردهایی دارد که راه حل بسیاری از معضلات امروز افراد جامعه به ویژه جوانان.است عبارات امیر مؤمنان را می توان زیر کارکردهای فرهنگی، اجتماعی، علمی، آموزشی اعتقادی تربیتی و هدایتی مساجد طبقه بندی نمود که می توان مدل آن را چنین ترسیم کرد:
تصویر
مدل شماره 1 اهداف و کارکردهای مسجد
از آن جا که در این مجال به دنبال بیان نقش مسجد به عنوان یکی از عواملی که می تواند نقش به سزایی در توسعه فرهنگی جامعه داشته باشد،هستیم با تأکید بر روایت امام علی به بحث تفصیلی درباره کارکردهای مسجد خواهیم پرداخت.
هیچ انسانی در زندگی اجتماعی خویش از دوستان خوب بی نیاز نیست دوست خوب معین و یاور انسان در طی راه سعادت کمال و مصاحب او در عرصه بروز مشکلات و سختی هاست. مشکلاتی که لازمه اجتناب ناپذیر عالم بشری و زندگی اجتماعی است و هیچ انسانی هر قدر هم که توانا و نیرومند باشد گریزی از آن ها ندارد بنابراین مسأله دوست یابی و این که انسان دوستان صمیمی و همدل خویش را از میان چه افرادی
1) طوسی، ابوجعفر محمد بن حسن، تهذیب الأحکام، ج3، ص259.
برگزیند، از اهمیت خاصی برخوردار است.
یکی از مراکزی که در روایات به عنوان کانون یافتن دوستان خوب و صمیمی مطرح شده است مسجد است. در روایتی از امام صادق چنین بیان شده است که: لَا يَرْجِعُ صَاحِبُ الْمَسْجِدِ بِأَقَلَّ مِنْ إِحْدَى ثَلَاثٍ إِمَّا دُعَاءً يَدْعُو بِهِ يُدْخِلُهُ اللَّهُ بِهِ الْجَنَّةَ وَ إِمَّا دُعَاءُ يَدْعُو بِهِ فَيَصْرِفُ اللَّهُ عَنْهُ بَلَاءَ الدُّنْيَا وَإِمَّا أَخٌ يَسْتَفِيدُهُ فِي اللهِ عَزَّوَجَلَّ؛ «کسی که با مسجد انس دارد، حداقل یکی از توفیقات زیر نصیب او خواهد شد: یا این که موفق به دعایی می شود که خداوند به برکت همان دعا او را به بهشت می برد یا این که دعایی می کند که خداوند به سبب آن بلای دنیا را از وی دور می کند یا این که دوست و برادری پیدا می کند که از او در مسیر الله استفاده می کند». (1)سپس حضرت برای برای بیان میزان اهمیت دوستان الهی و نقش آن ها برای انسان، به نقل از پیامبر اکرم صلى الله عليه وسلم فرمودند: مَا اسْتَفَادَ امْرُةٌ مُسْلِمُ فَائِدَةً بَعْدَ فَائِدَةِ الْإِسْلَامِ مِثْلَ أَحْ يَسْتَفِيدُهُ فِي اللَّهِ؛ «هیچ فایده ای برای انسان مسلمان پس از فایده اسلام مانند برادری که در راه خدا می یابد، نیست». (2)
در حدیث امیر مؤمنان علی از مسجد به عنوان مرکز یافتن برادران دینی که انسان را در مسیر خداوند یاری می دهند، یاد شده است. دلیل این امر این است که مسجد به طور عمومی، محل اجتماع و رفت و آمد انسان های برگزیده صالح و تقوا پیشه است چنان که در روایت دیگری نیز بر این امر تأکید شده که بر اساس آن ها می توان ویژگی های زیر را برای انسان های مسجدی استخراج نمود:
در روایات آمده است که مسجد خانه پرهیزگاران است و اگر کسی مداومت بر حضور در مسجد داشته باشد، به مصداق آیات قرآن و روایات اهل بیت و اهل ایمان است قطب راوندی از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله چنین نقل می کند که: الْمَسَاجِدُ بُيُوتُ الْمُتَّقِينَ وَمَنْ كَانَتِ الْمَسَاجِدُ بَيْتَهُ ضَمِنَ اللَّهُ لَهُ بِالرَّوْحِ وَالرَّاحَةِ وَالْجَوَازِ عَلَى الصِّرَاطِ؛ مساجد، خانه انسان های متقی است و خداوند متعال رحمت و راحت و عبور بر صراط را برای آنان که مساجد را خانه های خویش قرار داده اند، ضمانت نموده است». (3)همچنین، إِذَا رَأَيْتُمُ الرَّجُلَ يَعْتَادُ الْمَسَاجِدَ فَاشْهَدُوا لَهُ بِالْإِيمَانِ لِأَنَّ اللهَ يَقُولُ إِنَّمَا يَعْمُرُ مَسَاجِدَ اللهِ مَنْ آمَنَ بِالله؛ «هنگامی که دیدید مردی بر رفت و آمد به مسجد مداومت دارد وی را مؤمن بدانید که خداوند متعال فرموده است: تنها آنان که ایمان به
خداوند دارند مساجد خدا را آباد می کنند». (1)در این جا منظور از رفت و آمد همان مداومت داشتن و حضور در نماز جماعت است و پر واضح است که چنین حضوری ناشی از علاقه بوده و بنابراین متولیان امور مساجد باید به گونه ای برنامه ریزی کنند که مسجد جذابیت بیشتری برای نسل جوان داشته باشد و جوانان احساس کنند با حضور در مسجد علاوه بر افزایش ایمان و تقوای فردی به فرصت های دیگری نیز دست پیدا خواهند کرد که از جمله آن ها یافتن دوستان خوب و حضور در جمع مؤمنان است.
جوانان با توجه به قرار گرفتن در مقطعی حساس از زندگی خویش در مرحله رشد و شکل گیری شخصیت هستند؛ بنابراین الگوهایی را جست وجو می کنند تا مسیر رشد خود را تعریف و طی نمایند و نیاز به الگوهای اجتماعی از سوی جوانان زمینه را برای شکل گیری و عرضه الگوهای نامناسب و تهاجم فرهنگی بیگانگان از این طریق فراهم می نماید با این وصف یکی از راههای ایمن نگاه داشتن جوانان از آسیب های مختلف اجتماعی معرفی الگوهای مناسب و سالم به ایشان است.
با توجه به روایات مختلفی که از ائمه اطهار پیرامون انسان های مسجدی بیان شده است، به این نتیجه می رسیم که آنان می توانند نمونه و الگوهای اجتماعی خوبی برای معرفی به جوانان باشند. امام صادق علیه السلام انسان های مسجدی را از برترین و برگزیدگان جامعه معرفی نموده و چنین می فرمایند: لَا يَأْتِي الْمَسْجِدَ مِنْ كُلِّ قَبِيلَةٍ إِلَّا وَافِدُهَا وَمِنْ كُلِّ أَهْلِ بَيْتٍ إِلَّا نَجِيبُهَا؛ «از هر جمعی تنها آنان که در فضایل از همه برترند و به منزله الگو برای گروه خویش هستند به مسجد می آیند و از اهل هر خانه ای، تنها برگزیدگان آن ها به مسجد می آیند». (2)
نکته ای که در این حدیث و همچنین در حدیث امیر مؤمنان قابل توجه است، عبارت «فی الله» است. همچنان که بر اساس آیات و روایات دیگر این گونه استنباط می شود که جهاد فی الله» از جهاد «فی سبیل الله» افضل است. (3)این گونه به نظر می رسد که دوستان «فی الله» از دوستان «فی سبیل الله» برترند و عبارت «فی الله» اشاره به مرتبه کامل تری از خلوص نیت و توجه به خداوند است. (4)
جوانمردی و بزرگواری نیز یکی دیگر از خصوصیاتی است که در باب دوست یابی باید به طور کامل مورد توجه قرار گیرد در کوران حوادث این دوستان غیرتمند و جوانمرد هستند که مدافع انسان و یاور او خواهند بود. در روایات یکی از خصوصیات انسان های مسجدی را جوانمرد بودن آنان ذکر کرده اند و حضور یافتن در مساجد یکی از لوازم مروّت و جوانمردی به شمار رفته است. رسول اکرم صلی الله علیه و آله می فرمایند: سِئَةٌ مِنَ الْمُرُوَةِ ثَلَاثَةٌ مِنْهَا فِي الْحَضَرِ وَثَلَاثَةٌ مِنْهَا فِي السَّفَرِفَأَمَّا الَّتِي فِي الْحَضَرِ فَتِلَاوَةُ كِتَابِ اللَّهِ تَعَالَى وَعِمَارَةٌ مَسَاجِدِ اللَّهِ وَ اتِّخَاذُ الْإِخْوَانِ فِي اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ وَ أَمَّا الَّتِي فِي السَّفَرِ فَبَذْلُ الزَّادِ وَحُسْنُ الْخُلُقِ وَالْمِزَاحُ فِي غَيْرِ الْمَعَاصِي. بر اساس مضامین این روایت می توان گفت که شش چیز از نشانه های جوانمردی است که سه چیز آن مربوط به هنگام حضور و اقامت است و سه چیز آن مربوط به سفر است. از جمله نشانه هایی که در این روایت برای جوانمردی بیان شده است، آباد کردن مساجد الهی و یافتن دوستانی است که انسان را در مسیر الله یاری کنند.
همچنین در برخی روایات یکی از راه های شناخت دوست خوب و ملاک تشخیص آن، محافظت بر نماز ذکر شده است که فضیلت آن در جماعت و تجلّی گاه اتم و اکمل آن در مسجد است. چنان که در روایتی به نقل از امام صادق علیه السلام چنین آمده است: اخْتَبِرُوا إِخْوَانَكُمْ بِخَصْلَتَيْنِ فَإِنْ كَانَتَا فِيهِمْ وَإِلَّا فَاعْرُبْ ثُمَّ اعْرُبْ ثُمَّ اعْرُبْ مُحَافَظَةٍ عَلَى الصَّلَوَاتِ فِي مَوَاقِيتِهَا وَالْبِرِّ بِالْإِخْوَانِ فِي الْعُسْرِوَالْيُسْر؛ «برادران خود را در زمینه دو خصلت آزمایش کنید؛ اگر این دو خصلت را دارا بودند به دوستی و رفاقت با آنان ادامه دهید و گرنه از آنان دوری کنید؛ آن دو خصلت عبارت است از مراقبت بر نماز در وقت و احسان و نیکی به برادران در حالت تنگدستی و گشایش». (1)
از جمله دیگر کارکردهای مسجد که از حدیث امیر مومنان علی قابل استخراج است، مسأله توسعه علم و دانش است و آدمی همواره به کسب دانش جدید نیازمند است. چنان که آن حضرت نیز در کلام دیگری بر این نیاز طبیعی و ضرورت طرح مباحث جدید در میان مسلمانان اشاره کرده و می فرمایند: إِنَّ هَذِهِ الْقُلُوبَ تَمَلُ كَمَا تَمَلُّ الْأَبْدَانُ فَابْتَغُوا لَهَا طَرَائِفَ الْحِكَمِ؛ «به درستی که قلوب نیز خسته می شوند؛ همچنان که اجسام شما خسته و رنجوز می شوند؛ پس به دنبال حکمت های نو و تازه باشید». (2)البته نقش و جایگاه مسجد در رشد
و بالندگی سطح دانش جامعه اسلامی در طول تاریخ بر کسی پوشیده نیست مسجد به عنوان محور اصلی درس و بحث در مورد آیات الهی سخنان پیشوایان دین و مذهب علما و حکمای هر عصر بوده و پیش تر از آن که مدارس به شکل امروزی سامان یابند مسجد مرکز اصلی علمی جامعه اسلامی به شمار می رفته است.
در طول تاریخ اسلام نیز به علت حجم گسترده آموزش هایی که در مساجد ارائه می شده است، شاهد شکل گیری پدیده مسجد مدرسه هستیم که موجب شکوه مذهبی، علمی، پرورش استعدادها و بروز
خلاقیت های فراوانی در جامعه اسلامی شده است و بسیاری از اسلام شناسان مسلمان و غیر مسلمان نیز رساله های متنوعی در این مورد نوشته اند آن چه که در کتب تاریخی از آن تحت عنوان «دار القراء» یا خانه قاریان قرآن یاد می شود، اشاره به این موضوع دارد. (1)
از نخستین روزهای ترویج اسلام، تعلیم و تعلّم با مسجد ارتباط تنگاتنگ داشته و این امر با درک و یادگیری فرمایش های پیامبر اسلام علیه آغاز شده و مسجد به عنوان کانون همبستگی مسلمانان، به دنبال تحکیم پیوندها و تبادل آراء در امور دینی مسلمانان بوده است.
نهضت نبی اکرم صلى الله عليه وسلم با فرمان به خواندن، اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذِي خَلَقَ... الَّذِي عَلَّمَ بِالْقَلَمِ عَلَّمَ الْإِنسَانَ مَا لَمْ يَعْلَم؛ «بخوان به نام پروردگارت که (جهان را) آفرید... همان کسی که به وسیله قلم تعلیم نمود و به انسان آن چه را نمی دانست یاد داد» (2)آغاز شد و آن حضرت مبارزه با نادانی را رسالت خود قرار داده و ویژگی ندانستن جامعه آن دوران را به آگاهی بینش و دانش مبدل کرده و موجی از افکار و اندیشه های الهی را در جامعه ایجاد نمود که شور و نشاط علمی را برانگیخته و به دانش و آموختن بهائی دیگر داد.
در فضای داخلی مسجد، همان گونه که محراب نماد کار کرد عبادی است منبر نیز نماد کارکرد آموزشی بوده و مؤید انتقال آموزه های دینی از سوی خدا برای بشر به واسطه رسول یا امام است. همچنین، در کنار نقش ثابت آموزشی مساجد که مانند یک نهاد آموزشی محل تشکیل کلاس درس و بحث علمی بوده است، به صورت پراکنده نیز مساجد این نقش را می توانند در قالبی دیگر داشته باشند به عنوان مثال، مراجعه مردم و جوانان به امام جماعت یا مدرسان دروس دینی می تواند در همین حوزه ایفا نقش کند. این برنامه ها هر چند که به صورت پراکنده و غیر ثابت هستند اما بخش عمده از کارکردهای آموزشی را در عصر حاضر به عهده دارند. پیامبر گرامی اسلام صلى الله عليه وسلم می فرمایند: يَا أَبَا ذَرَكُلُ جُلُوسِ فِي الْمَسْجِدِ لَغْوِ إِلَّا ثَلَاثَةٌ قِرَاءَةُ مُصَلَّ أَوْ ذَاكِرُ للهِ تَعَالَى أَوْ مُسَائِلٌ عَنْ عِلْمٍ؛ ای اباذر هر نشستنی (اضافی و بیهوده) در مسجد لغو است، مگر برای سه چیز؛
برای اقامه نماز یا ذکر خداوند متعال یا پی جویی از مسائل علمی. (1)
جمله پایانی این حدیث به روشنی نشان می دهد که مسجد در اسلام جایگاه گفت و گوهای علمی است. همچنین، از عبارت «مُسَائِلْ عَنْ عِلْمٍ»، چنین بر می آید که لازم نیست علومی که در مسجد مورد بحث و گفت و گو قرار می گیرند، به طور حتم دانش های دینی،باشند بلکه هر دانش سودمندی اگر یاد دادن و آموختن آن از نظر شرعی با اشکالی روبه رو نباشد می تواند در مسجد مورد بحث و بررسی قرار گیرد. البته تردیدی نیست که پرداختن به مسائل دینی همچون یادگرفتن احکام شرعی و آموزش علوم قرآنی افزون بر آن که به خودی خود از اهمیت والایی برخوردار است با موقعیت مسجد نیز سازگارتر است؛ اما آن چنان که در روایت ذیل آمده است، علم ارزشمند در نظر پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله آن است که دانستنش نفعی را در پی داشته باشد و ندانستن آن مایه ضرر و زیانی برای مسلمانان باشد در حدیثی از آن حضرت چنین نقل شده است: دَخَلَ رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه وسلم الْمَسْجِدَ فَإِذَا جَمَاعَةً قَدْ أَطَافُوا بِرَجُلٍ فَقَالَ مَا هَذَا؟ فَقِيلَ عَلَّامَةً، فَقَالَ وَمَا الْعَلَّامَةُ؟ فَقَالُوالَهُ أَعْلَمُ النَّاسِ بِأَنْسَابِ الْعَرَبِ وَوَقَائِعِهَا وَ أَيَّامِ الْجَاهِلِيَّةِ وَالْأَشْعَارِ الْعَرَبِيَّةِ. فَقَالَ النَّبِيُّ: ذَاكَ عِلْمُ لَا يَضُرُّمَنْ جَهِلَهُ وَلَا يَنْفَعُ مَنْ عَلِمَهُ؛ «هنگامی که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله وارد مسجد شدند، پس مشاهده کردند که جماعتی از مردم بر گرد مردی نشسته اند. پرسیدند: این فرد کیست؟ گفته شد دانشمند است. پرسیدند: دانشمند چیست؟ گفتند او علم انساب عرب و تاریخ و سرگذشت ایام جاهلیت و اشعار عرب را می داند. پس پیامبر اکرم فرمودند: «این علمی است که هر کس نداند ضرر نکرده و هر کس بداند برای او نفعی نیست». (2)
همچنین از عبارت «علماً مستطرفاً» که در حدیث امیر مؤمنان علی نیز گذشت، این گونه برداشت می شود که مسجد کانون گرم مباحث علمی است و حرف های نو و تازه در تمام زمنیه ها از جمله علوم و معارف اسلامی در آن جا مطرح می شود و ناگفته روشن است که این مهم به واسطه اهتمام اهل مسجد و امام جماعت می تواند به وجود آید تا مسجد را از هر نظر مکانی، فرهنگی، آموزشی، فعّال و سازنده نمایند؛ چرا که مطرح نمودن حرف های نو و مفید پیرامون معارف اسلامی در مسجد آن گاه امکان پذیر است که عالم دینی به بیان مقام معظم رهبری دام ظله حظی از علم بیان، معرفت و مردم داری داشته باشد تا بتواند در هر نقطه، مثل شمعی مردم را اداره کند. (3)
در حقیقت یکی از وظایف اصلی که بنا بر آیات قرآن برای پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله بیان شده، تعلیم، تعلم و آموزش است چنان که در قرآن کریم پیرامون این رسالت پیامبران چنین آمده؛ هُوَالَّذِى بَعَثَ فِي الْأُمِّيِّينَ رَسُولاً مِنْهُمْ يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آيَاتِهِ وَيُزَكِّيهِمْ وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَإِنْ كَانُوا مِنْ قَبْلُ لَفِي ضَلَالٍ مُبین؛ و کسی است که در میان جمعیت درس نخوانده رسولی از خودشان برانگیخت که آیاتش را بر آن ها می خواند و آن ها را تزکیه می کند و به آنان کتاب (قرآن) و حکمت می آموزد هر چند پیش از آن در گمراهی آشکاری بودند». (1)
هر چند که بنا بر آیات و روایات گفته شد که جنبه های عبادی مسجد بیشتر نمایان و برجسته است اما در عین حال نباید از وجه تربیتی و آموزشی مساجد نیز غافل بود. از این رو، یکی از ره آوردها و کارکردهای مسجد را ایجاد فضای روشنگری و هدایت علمی و تربیت اخلاقی دانسته اند. (2)
مسجد، نخستین دانشگاهی بود که در آن حضرت نبی اکرم صلی الله علیه و آله با دست خود، یارانشان را به نیکی تربیت کردند تا در دین خدا فقیه و دانا شوند و همین افراد بودند که توانستد اسلام را در گستره زمین رواج دهند. در حدیثی از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله نقل شده است که در هنگام حضور در مسجد و مشاهده عده ای که برای طلب علم، اطراف فردی حلقه زده بودند، فرمودند: إِنَّمَا الْعِلْمُ ثَلَاثَةٌ آيَةً مُحْكَمَةً أَوْ فَرِيضَةٌ عَادِلَةً أَوْ سُنَّةً قَائِةٌ وَمَا خَلَاهُنَّ فَهُوَفَضْلُ؛ به درستی که علم منحصر در سه چیز است؛ آیه محکمه یا فریضه عادله و یا سنّت قائمه و هر آن چه غیر آن است، فضیلت است». (3)
دانشمندان بزرگی همچون ملاصدرا، فیض کاشانی علامه مجلسی و امام خمینی رحمه الله علیه در تفسیر و شرح این حدیث فراوان سخن گفته و به طور معمول «آيَةٌ مُحْكَمَةً» را به مباحث اعتقادی و «فَرِيضَةً عَادِلَةٌ» را ناظر به علم اخلاق و «سُنَّةً قَائِةٌ» را نیز اشاره به احکام شریعت دانسته اند که در حقیقت هر سه دسته به علوم دینی باز می گردد. (4)در این میان استاد شهید مطهری نیز مقصود از «آيَةً مُحْكَمَةً» را تفسیر آیات قرآن و فَرِيضَةٌ عَادِلَةٌ و سُنَّةٌ قَائِةٌ را به آموختن سنت پیامبر گرامی که دربردارنده واجبات و مستحبات دینی است تعبیر نموده اند. (5)
همچنین به تعبیر حضرت امام خمینی رحمه الله علیه تنها وجود ایمان و اعتقاد به خدا می تواند مملکت را احیا
کند». (1)بنابراین، برای احیای مملکت و پیشرفت آن باید روح ایمان و اعتقاد به خدا را در جوانان ملت رشد داد که این مهم در مسجد و با کارکرد آموزش اعتقادی آن فراهم خواهد شد.
رحمت الهی در قرآن کریم و روایات ائمه اطهار و مفهومی عام است که به علل و اسباب مختلفی بر بندگان نازل می شود که یکی از آن ها بنا به روایت امیر مؤمنان رفت و آمد به مساجد است. در شبکه معنایی، رحمت به واژه هایی همچون؛ «حبّ»، «ود» و «رأفت» می توان اشاره کرد؛ قرآن در این مورد می فرماید: وَالَّذِينَ آمَنُوا أَشَدُّ حُبًّا لِله؛ «اما آن ها که ایمان دارند، عشقشان به خدا از مشرکان نسبت به معبودهایشان شدیدتر است». (2)یکی از جمله مصادیق حبّ الهی انس و علاقه داشتن به مسجد است؛ چرا که مسجد متعلق به حق تعالی است و همان گونه که انسان مؤمن به ذات حق تعالی شدیدترین علاقه ها را دارد، به مسجد هم که خانه اوست عشق می ورزد بنابراین این افراد همچنان که به مسجد عشق ورزیده و علاقه خود را به ذات اقدس الهی نشان می دهند به طور متقابل مورد لطف و رحمت حق تعالی نیز قرار گرفته و در نزد خداوند متعال از منزلتی والا برخوردارند و جایگاه آنان در روزی که هیچ پناهگاهی نیست، سکونت در جوار عرش الهی است.
در روایت طولانی از پیامبر اکرم صلى الله عليه وسلم چنین نقل شده است: سَبْعَةٌ يُظِلُّهُمُ اللَّهُ فِي ظِلَّهِ يَوْمَ لَا ظِلَّ إِلَّا ظِلُّهُ... وَرَجُلٌ قَلْبُهُ مُتَعَلِّقُ بِالْمَسْجِدِ إِذَا خَرَجَ مِنْهُ حَتَّى يَعُودَ إِلَيْهِ.... هفت طایفه هستند که خداوند آنان را در روزی که هیچ سایه رحمتی جز سایه او نیست مورد لطف و عنایت خویش قرار می دهد... طایفه سوم، کسانی هستند که وقتی از مسجد خارج می شوند قلب های آنان همچنان دلبسته و علاقه مند به مسجد است تا آن گاه که دوباره به مسجد برگردند. (3)
همچنین از امام سجاد علیه السلام نیز روایتی نقل شده است که می فرمایند: قَالَ مُوسَى بْنُ عِمْرَانَ هِ يَا رَبِّ مَنْ أَهْلُكَ الَّذِينَ تُظِلُّهُمْ فِي ظِلِ عَرْشِكَ يَوْمَ لَا ظِلَّ إِلَّا ظِلُّكَ قَالَ فَأَوْحَى اللَّهُ إِلَيْهِ الظَّاهِرَةُ قُلُوبُهُمْ وَالتَّرِبَةُ أَيْدِيهِمْ الَّذِينَ يَذْكُرُونَ جَلَالِي إِذَا ذَكَرُوا رَبَّهُمْ الَّذِينَ يَكْتَفُونَ بِطَاعَتِي كَمَا يَكْتَفِ الصَّبِيُّ الصَّغِيرُ بِاللَّبَنِ الَّذِينَ يَأْوُونَ إِلَى مَسَاجِدِى كَمَا تَأْوِى النُّسُورُ إِلَى أَوْكَارِهَا وَالَّذِينَ يَغْضَبُونَ لِمَحَارِمِي إِذَا اسْتُحِلَّتْ مِثْلَ النَّمِرِ إِذَا خرد؛ «موسی بن عمران عرض کرد پروردگارا، در روزی که هیچ سایه ای جز سایه رحمت تو نیست، چه کسانی
را در پناه عرش خود قرار می دهی؟ خداوند متعال به وی وحی کرد کسانی که دارای قلب های طاهر و دستان خالی هستند کنایه از فقر و تنگدستی آنان که هرگاه به یاد پروردگار خویش می افتند جلال و عظمت او را یادآور می شوند تنها به طاعت و بندگی من می پردازند. آنان که به مساجد امن من پناه می آورند؛ آن گونه که عقاب ها به آشیانه های خود بر می گردند و آنان که هرگاه محرّمات الهی حلال شمرده شود، پلنگ خشمگین می شوند». (1)
شاید بتوان گفت تشبیه انسان های مسجدی به عقاب هایی که به آشیانه های خود باز می گردند، در حقیقت، گویای این نکته است که آنان رفت و آمدشان به مساجد بر اساس علاقه قلبی و عشق ورزیدن است و مسجد را پناهگاه خویش می دانند و در نزد خداوند منزلتی عظیم و شایسته دارند.
در حدیث شریف معراج نیز انس با مسجد نشان و جلوه ای از عشق و محبت به خداوند متعال به شمار رفته است و خداوند متعال خطاب به رسول اکرم صلى الله عليه وسلم می فرماید: يَا أَحْمَدُ لَيْسَ كُلُّ مَنْ قَالَ أُحِبُّ اللَّهَ أَحَبَّنِي حَتَّى يَأْخُذَ قُوتاً وَيَلْبَسَ دُون وَيَنَامَ سُجُود أَوَيُطِيلَ قِيَاماً وَيَلْزَمَ صَمْتاً وَ يَتَوَكَّلَ عَلَى وَيَبْكِيَ كَثِيراً وَيُقِلَّ ضِحْكاً وَيُخَالِفَ هَوَاهُ وَيَتَّخِذَ الْمَسْجِدَ بَيْتاً؛ «ای احمد این طور نیست که هر کسی بگوید که من خداوند را دوست دارم در حقیقت مرا دوست دارد؛ مگر آن که به مقتضای آن عمل کند. این اقتضائات عبارت اند از:
او باید به مقدار ضرورت به دنیا اکتفا کند و از لباس های فاخر دوری جوید؛
به عبادت واقعی و مفصل نسبت به من روی آورد؛ به طوری که خواب او سجده باشد و به قیام های طولانی در عبادت همت گمارد؛
زبان خود را کنترل کند و آن را به سکوت عادت دهد؛
در کارهایش به من توکل کند؛
تضرع و گریه هایش نسبت به من را بیشتر نماید؛
از هواهای نفسانی خویش پرهیز نماید و با آن ها مخالفت کند؛
به مساجد بیشتر برود گویی که آنجا را محل زندگی خود انتخاب کرده است». (2)
در سایه رفت و آمد به مسجد رابطه دوستی و محبّت میان انسان های مسجدی و فرشتگان الهی که واسطه نزول رحمت خداوند بر بندگان هستند نیز برقرار می شود و آنان همنشین و یاور مؤمنانی خواهند بود که بر آمدوشد به مسجد مداومت می نمایند. در حدیثی از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله آمده است: أَنَّ لِلْمَسَاجِدِ
أَوْتَادُ الْمَلَائِكَةُ جُلَسَاؤُهُمْ إِذَا غَابُوا افْتَقَدُوهُمْ وَإِنْ مَرِضُوا عَادُوهُمْ وَ إِنْ كَانُوا فِي حَاجَةٍ أَعَانُوهُم؛ در مساجد انسان های ثابت قدمی همچون میخ وجود دارند که ملائکه الهی با آنان همنشین و مأنوس هستند. هنگامی که از مسجد غایب می شوند ملائکه سراغشان را می گیرند در هنگام بیماری از آنان عیادت می کنند و چون در کارها به کمک نیاز داشته باشند آنان را یاری می دهند». (1) سید رضی در کتاب «المجازات «النبویه» در شرح این حدیث شریف می گوید: مراد از میخ در کلام نبی اکرم علیه کنایه از انسان هایی است که در اثر کثرت ارتباط با مسجد و ملازم بودن با خانه خدا، همچون میخی به مسجد کوبیده شده اند و این کلام از تمثیلات بسیار پسندیده است. (2)
علاوه بر آن که در برخی روایات به طور صریح اهل مسجد را انسان های فرخنده و مبارک به شمار آورده اند، در پاره ای دیگر از روایات وجود انسان های مسجدی را موجب رفع بلا و تأخیر در نزول خشم و غضب الهی بر جامعه شناخته اند که این خود یکی از مصادیق رحمت الهی بر اهل مسجد است. در حدیثی از رسول خدا صلی الله علیه و آله چنین آمده است: إِنَّ اللَّهَ جَلَّ جَلَالُهُ إِذَا رَأَى أَهْلَ قَرْيَةٍ قَدْ أَسْرَفُوا فِي الْمُعَاصِي وَفِيهَا ثَلَاثَةُ نَفَرِمِنَ الْمُؤْمِنِينَ نَادَاهُمْ جَلَّ جَلَالُهُ يَا أَهْلَ مَعْصِيَتِي لَوْلَا مَنْ فِيكُمْ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ الْمُسْتَحَاتِينَ بِجَلَالِي الْعَامِرِينَ بِصَلَاتِهِمْ أَرْضِى وَمَسَاجِدِى وَالْمُسْتَغْفِرِينَ بِالْأَسْحَارِ خَوْفاً مِنِّي لَأَنْزَلْتُ بِكُمْ عَذَابِي ثُمَّ لَا أُبَالِي؛ آن گاه که خداوند متعال مشاهده می نماید اهل سرزمینی راه اسراف در معاصی را در پیش گرفته اند و در میان آنان سه طایفه از مؤمنان یافت می شود آنان را ندا می کند که ای اهل گناه و سرکشی، اگر نبود که در میان شما گروهی از مؤمنان به خاطر عظمت و جلال من به یکدیگر محبت می ورزند و گروه دیگر با نماز خود زمین و مساجد مرا آباد نگه می دارند و گروه سومی که به سبب خوف از من سحرگاهان به استغفار می پردازند، عذاب خویش را بر شما فرو می فرستادم و به شما اهل عصیان، توجهی نمی نمودم». (3)
همچنین در حدیث دیگر نیز آمده است: إِذَا نَزَلَتِ الْعَاهَاتُ وَالْآفَاتُ عُوفِيَ أَهْلُ الْمَسَاجِدِ؛ «به هنگام نزول بلا و آفت اهل مساجد سالم و محفوظ می مانند» (4)
آدمی همواره در حال حرکت و سیر به سوی خالق و مبدأ خویش است، برخی آگاهانه و برخی ناآگاهانه
گاه از مسیر حق و گاه از مسیر باطل این مسیر را در طول زندگی خود طی می کنند و به لقاء پروردگار نائل می شوند: يَا أَيُّهَا الْإِنْسانُ إِنَّكَ كَادِحٌ إِلى رَبِّكَ كَدْحاً فَلاقيه؛ ای انسان، تو با تلاش و رنج به سوی پروردگارت می روی و او را ملاقات خواهی کرد». (1)
از این رو، بشر در طی این مسیر همواره در معرض هلاکت و نابودی است و موانع و مشکلات فراوانی در سر راه تکامل مادی و معنوی او وجود دارد که سعادت او را تهدید می کند. بنابراین یک فرد مسلمان، هیچ گاه نباید از پروردگار خویش غفلت کرده و همواره باید به سوی او پناه ببرد و از او درخواست هدایت و رهبری نماید تا در راه سعادت صراط مستقیم قرار گیرد و به سوی مقصد و کمال نهایی گام بردارد.
از جمله شاخص های توسعه از نگاه اسلام، افزایش میزان دین مداری مردم است؛ چرا که به طور اساسی فلسفه تشکیل جامعه اسلامی فراهم کردن بستری برای هدایت و دست یابی انسان به سعادت دنیوی و اخروی است که تجلی آن در نوع برخورد مردم جامعه با فرایض و مناسک دینی است. حضور اکثریت جامعه در مسجد و اقامه نماز و و پرداختن به فرایض دینی علاوه بر کارکردهای عبادی و اجتماعی، از کارکردهای هدایتی نیز برخوردار است؛ چرا که از رهگذر حضور در مسجد برپایی جلسات وعظ و خطابه، این مهم نقشی بسزا در هدایت انسان و جلوگیری از ضلالت او دارد.
بنا بر آمار و گزارش های سازمان ملی جوانان تنها در سال 1383 تعداد 55 درصد از جوانان شهر تهران اظهار نموده اند که نماز می خوانند؛ یعنی در مقابل 45 درصد جوانان شهر تهران نسبت به مسأله نماز کم توجه هستند و به فرایض دینی اهتمام ندارند که این رقم نسبت به تعداد جوانان شهر تهران به عنوان پرجمعیت ترین شهر کشور میزان قابل توجهی است. (2)از جمله راهکارهایی که برای حل این معضل می توان بدان تمسک جست، تقویت فضای فرهنگی و عبادی مساجد و ایجاد فضایی جذاب است تا مشوّق حضور جوانان در مساجد باشد.
مقام معظم رهبری دام ظله در این رابطه می فرمایند استفاده از مسجد برای دنیای اسلام فرصت مغتنمی محسوب می شود، منتهی چون آمدن اجباری در آمدن به مسجد نیست باید دل ها به آمدن مسجد رغبت و شوق پیدا کنند و این ممکن نیست مگر این که کانون مسجد شوق آفرین و شوق آور باشد». (3)
«هدایت»، در لغت به معنی دلالت و راهنمایی توأم با لطف و دقت است و آن را به دو شعبه تقسیم کرده اند:
ارائه «طریق و ایصال به مطلوب» به تعبیر دیگر، هدایت تشریعی که به وسیله پیامبران و کتاب های آسمانی انجام می گیرد و انسان ها با تعلیم و تربیت آن ها در مسیر تکامل پیش می روند و «هدایت تکوینی» که منظور از آن رهبری موجودات به وسیله پروردگار زیر پوشش نظام آفرینش و قانون مندی های حساب شده جهان هستی است و در این آیه شریف که خداوند از زبان موسی نقل می کند به این مرحله از «هدایت تکوینی» اشاره شده است؛ آن جا که می فرماید: قالَ رَبُّنَا الَّذِي أَعْطَى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدَى؛ (1)گفت: پروردگار ما همان کسی است که به هر موجودی آن چه را لازمه آفرینش او بود داده است؛ سپس او را هدایت کرده است». (2)
به یقین، قرآن کریم برای هدایت همه جهانیان نازل شده؛ اما تا زمانی که مرحله ای از تقوا در وجود انسان نباشد که همان مرحله تسلیم در مقابل حق و پذیرش آن چه هماهنگ با عقل و فطرت است، محال است انسان از هدایت کتاب های آسمانی و دعوت انبیاء بهره بگیرد بر این اساس خداوند می فرماید: ذلِک الْكِتابُ لا رَيْبَ فِيهِ هُدىً لِلْمُتَّقِينَ؛ آن كتاب با عظمتی است که شک در آن راه ندارد و مایه هدایت پرهیزکاران است». (3)
در قرآن کریم، «هدایت» به معنی فراهم آوردن وسایل سعادت «و اضلال» به معنی از بین بردن زمینه های مساعد است؛ بدون این که جنبه اجباری به خود بگیرد و این را نیز باید دانست که هدایت و اضلال دو کلمه جامع هستند که تمامی انواع کرامت و خذلانی که از سوی خدا به سوی بندگان سعید و شقی می رسد را شامل می شود. (4)
هدایت تشریعی به معنی ارائه طریق جنبه عمومی و همگانی دارد و هیچ قید و شرطی در آن نیست؛ چنان که در آیه زیر آمده است: إِنَّا هَدَيْناهُ السَّبِيلَ إِمَّا شَاكِراً وَ إِمَّا كَفُوراً؛ «ما راه را به او نشان دادیم، خواه شاکر باشد (و پذیرا گردد) یا ناسپاس». (5)
هدایت تکوینی، هرگز بی قید و شرط نیست و این هدایت و اضلال که نقطه مقابل آن است، مخصوص گروهی است که اوصاف آن ها در قرآن بیان شده که به عنوان نمونه می توان به موارد زیر اشاره کرد.
در مورد «هدایت»، شرایط و اوصافی در قرآن بیان شده که نشان می دهد این هدایت بدون علت و برخلاف حکمت الهی نیست؛ مانند آیه زیر که پیروی فرمان خدا و جلب خشنودی او را زمینه ساز هدایت الهی
بر شمرده است: يَهْدی بِهِ اللَّهُ مَنِ اتَّبَعَ رِضْوَانَهُ سُبُلَ السَّلامِ وَيُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ بِإِذْنِهِ وَيَهْدِيهِمْ إلى صِرَاطٍ مُستقیم. (1)در جای دیگر توبه و انابه را عامل استحقاق هدایت می داند و می فرماید: قُلْ إِنَّ اللهَ يُضِلُّ مَنْ يَشَاءُ وَيَهْدِى إِلَيْهِ مَنْ أَناب. (2)قرآن کریم در آیه دیگر، جهاد مخلصانه در راه خدا را به عنوان شرط اصلی هدایت ذکر کرده و می فرماید: وَالَّذِينَ جَاهَدُوا فينا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنا وَ إِنَّ اللَّهَ لَعَ الْمُحْسِنِين. (3)در آیه دیگر پیمودن مقداری از راه هدایت را به عنوان شرطی برای ادامه این راه به لطف خداوند ذکر نموده و می فرماید: وَالَّذِینَ اهْتَدَوْا زادَهُمْ هُدىً وَآتَاهُمْ تَقْواهُم (4)در نتیجه می توان گفت تا از سوی بندگان توبه و انابه ای نباشد و پیرو فرمان خدا نباشند و تا جهاد و تلاش صورت نگیرد و گام های نخستین را در مسیر حق برندارند، لطف الهی شامل حال آنان نمی شود حضور انسان مسلمان در مسجد را می توان مصداقی از بازگشت او به سوی پروردگار و پیروی از فرمان خداوند تلاش و برداشتن گام در مسیر حق دانست که به استناد آیات مذکور این فرد مشمول هدایت الهی می گردد.
در مورد «ضلالت» نیز قرآن در یک جا سرچشمه ضلالت را فسق و خروج از اطاعت و فرمان الهی شمرده است؛ مانند: يُضِلُّ بِهِ كَثِيراً وَ يَهْدِى بِهِ كَثِيراً وَمَا يُضِلُّ بِهِ إِلَّا الْفاسِقین؛ (5)در جای دیگر روی مسأله ظلم تکیه شده و آن را زمینه ساز ضلالت معرفی کرده است؛ مانند: وَاللَّهُ لَا يَهْدِى الْقَوْمَ الظَّالِمِين. (6)همچنین در آیه دیگر، اسراف و دروغگویی را عامل گمراهی شمرده است: إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي مَنْ هُوَ مُسْرِفُ كَذَّاب. (7)نتیجه این که قرآن، ضلالت الهی را مخصوص کسانی می شمرد که دارای این اوصاف هستند: «ظلم»، «فسق»، «دروغ»، «اسراف» و «کفران». (8)
بنابراین، اگر چه انسان به واسطه خواندن نماز و درخواست هدایت از خداوند، اهْدِنَا الصِّراط الْمُسْتَقيم (9)مشمول عنایت خاص پروردگار و آن چه به اعتقاد آیت الله خویی هدایت خصوصی الهی می توان
1) خداوند به برکت،آن کسانی را که از خشنودی او پیروی کنند به راه های سلامت هدایت می کند و به فرمان خود، از تاریکی ها به سوی روشنایی می برد و آن ها را به سوی راه راست رهبری می نماید؛ مائده، آیه 16.
2) بگو خداوند هر کس را بخواهد گمراه و هر کس را که بازگردد به سوی خودش هدایت می کند؛ رعد، آیه 27.
3) و آن ها که در راه ما با خلوص نیت جهاد کنند به طور قطع به راه های خود هدایتشان خواهیم کرد و خداوند با نیکوکاران است؛ عنکبوت آیه 69.
4) کسانی که هدایت یافته اند خداوند بر هدایتشان می افزاید و روح تقوا به آنان می بخشد؛ محمد، آیه 17.
5) خدا جمع زیادی را با آن گمراه و گروه بسیاری را هدایت می کند؛ ولی تنها فاسقان را با آن گمراه می سازد؛ بقره، آیه 26
6) و خداوند قوم ستمگر را هدایت نمی کند؛ بقره، آیه 258.
7) خداوند کسی را که اسرافکار و بسیار دروغگوست، هدایت نمی کند؛ غافر، آیه 28.
8) مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ج 4، ص230.
9) ما را به راه راست هدایت کن؛ فاتحه، آیه6.
نامید (1)می گردد و نیز به واسطه گام برداشتن در مسیر حق و بازگشت به سمت پروردگار در معرض هدایت تکوینی الهی قرار می گیرد؛ اما اشاره امیر مؤمنان در عبارت أَوْ كَلِمَةً تَرُدُّهُ عَنْ رَدِّى أَوْ يَسْمَعُ كَلِمَةً تَدُلُّهُ عَلَى هُدًی بر این مطلب دلالت دارد که فرد مسلمان با حضور در مسجد و شنیدن کلماتی، به هدایت رهنمون می گردد این نوع از هدایت همان هدایت تشریعی است که وظیفه پیامبر و علمای دین است و به واسطه تبلیغ در مسجد به مردم منتقل می گردد.
انبیاء سلف، هدایت تشریعی الهی را با ابزارهای تبلیغی همچون وعظ، خطابه و ساختن محل هایی برای عبادت خداوند که در قرآن نیز بدانها اشاره شده است (2)به مردم منتقل می کردند معابد که شامل صومعه ها، بیعه ها (معابد یهود) و نصاری و نمازگاه ها (صلوات) و مساجد می شوند در طول تاریخ به مثابه نهادی مذهبی برای عبادت خداوند و انتقال آموزه های دینی از سوی انبیا الهی مورد استفاده قرار می گرفتند. با این وصف معابد را می توان واسطه هدایت انسانهای هر عصر تلقی نمود و مردم نیز به واسطه وجود معابد در محلّ زندگی خویش به یاد دین می افتادند.
ما با ظهور اسلام و بعثت نبی خاتم صلی الله علیه و آله شکل نوینی از معابد به نام مسجد از سوی این شرع مقدس بنا نهاده شد تا واسطه انتقال پیام الهی (هدایت تشریعی) توسط پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله به مردم باشد. البته قابل توجه است که اولین مسجد پس از هجرت و تشکیل حکومت اسلامی در مدینه بنا گردید تا قبل از هجرت پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله پیام هدایت الهی را از طریق خطابه در کنار خانه کعبه و یا جمع کردن افراد در خانه خویش و در مکان های دیگر به طور پراکنده به مردم منتقل می نمود؛ اما پس از تشکیل حکومت اسلامی با ساخته شدن مسجد این وظیفه پیامبر (ابلاغ) پیام الهی به مردم به این نهاد مقدس منتقل گردید. بنابراین، می توان مساجد را محل تبلیغ دین و تجلی گاه دین مداری مردم در جامعه دانست. خداوند در قرآن، یکی از منشأهای فساد زمین را ویران شدن مراکز مذهب بیان فرموده است؛ یعنی اگر مراکز مذهب آباد نبود و رو به ویرانی که هدف اصلی طاغیان ددمنش است نهاد، جامعه رو به تباهی می رود و آیه وَ لَوْلا دَفْعُ اللهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ هَدِّمَتْ صَوَامِعُ وَبِيَعٌ وَصَلَواتُ وَمَساجِدُ يُذْكَرُ فِيهَا اسْمُ اللَّهِ كَثِيراً (3)به این معناست که اگر دفاع مقدّس و جهاد نباشد، مراکز مذهبی مانند مسجدها، کنیسه ها، بیعه ها، صومعه ها
1) ر.ک: خویی، سیدابوالقاسم، البیان فی تفسیر القرآن، ص645
2) حج، آیه40.
3) اگر خداوند بعضی از مردم را به وسیله بعضی دیگر دفع نکند، دیرها و صومعه ها و معابد یهود و نصارا و مساجدی که نام خدا در آن بسیار برده می شود، ویران می گردد و خداوند کسانی را که او را یاری کنند و از آیینش دفاع نمایند یاری می کند؛ خداوند قوی و شکست ناپذیر است؛ حج آیه40.
و دیرهای راهبان ویران می شود؛ آن گاه سخن از موعظه نصیحت، تهذیب و تربیت نیست؛ یعنی نظام امر به معروف و نهی از منکر رخت می بندد و اگر سخن از تهذیب و تزکیه نبود و چراغ هدایت خاموش شد، فساد گسترش می یابد. (1)
علامه طباطبایی نیز در تفسیر خود پیرامون این آیه می فرمایند: «این که خداوند معابد و کلیساها را در کنار مساجد نیز نام برده بدین جهت است که این مکان ها مظاهر دین و شعائر و نشانه های دین است که مردم به وسیله آن ها به یاد دین می افتند و در آن ها احکام دین را می آموزند و صورت دین را در اذهان مردم حفظ می کنند. (2)
از دیگر معضلات اجتماعی می توان به ناهنجاری های موجود در جامعه اشاره کرد؛ روابط نامشروع جنسی اعتیاد، دزدی، بی بندوباری اخلاقی و مواردی از این دست که هر کدام به نوعی نسل جوان امروز جامعه را به بند اسارت کشیده است مساله مبارزه با فساد و فحشا از جمله مسائلی است که در سال های اخیر توجه همه مسئولان و دغدغه مندان مسائل فرهنگی جامعه را به خود معطوف داشته است. به راستی آیا تاکنون اقدامات انجام شده توسط سازمان های دولتی مربوط توانسته است این ناهنجاری ها را برطرف کرده و به اصلاح امور بپردازد؟
بنا بر آمار و گزارش های سازمان ملی جوانان به عنوان سازمانی که متولی امور نسل جوان کشور است، درصد قابل توجهی از جوانان به نوعی درگیر یکی از ناهنجاری های اجتماعی بوده و از آن به عنوان بزرگترین معضل فکری و روحی خود یاد می کنند. (3)
از جمله کارکردهایی که برای مسجد در حدیث امام علی بیان شده است، مسئله جلوگیری از ناهنجاری های اجتماعی است. سخن بسیار ظریف حضرت با عبارت «يَتْرُكُ ذَنْباً خَشْيَةً أَوْ حَيَاءَ»، (4)بیانگر این مطلب است که حضور در مسجد می تواند مانع بسیاری از ذنب ها و گناه های فردی و اجتماعی شود.
خشیت به عوامل درونی بازگشته و حیا یک عامل بیرونی است و ترک گناه بر اثر عوامل درونی و بیرونی، بهترین وسیله نجات و دست یابی به سعادت است.
یکی از مراحل رشد و کمال انسان نائل آمدن او به درجه ای است که تنها به سبب خشیت و توجه به خداوند متعال گناه و عصیان را ترک.گوید در مرحله نازل تر از این انسان به خاطر حیا از برادران دینی خویش و با ملاحظه قضاوت افکار عمومی و بیم از دست رفتن آبرو و اعتبار خویش نزد دیگران، معصیت را ترک می نماید. هر چند مرحله اول کامل تر و برتر است اما مرحله دوم نیز امری پسندیده و نیکو و مقدمه ای برای کسب ملکه خشیت الهی است. در روایات،اسلامی حیا نمودن از مردم و به خصوص مؤمنان در جهت ترک گناه مدح شده و در جانب مقابل آنان که با گستاخی و بی حیایی و بدون اعتنا به قضاوت جامعه به هر عمل ناپسندی اقدام می کنند مورد ملامت و سرزنش قرار گرفته اند. امیر مؤمنان از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله نقل می کنند: إِنَّ اللَّهَ حَرَّمَ الْجَنَّةَ عَلَى كُلِ فَخَاشٍ بَذِيءٍ قَلِيلِ الْحَيَاءِ لَا يُبَالِي مَا قَالَ وَلَا مَا قِيلَ لَهُ فَإِنَّكَ إِنْ فَتَشْتَهُ لَمْ تَجِدْهُ إِلَّا لِغَيَّةٍ أَوْ شِرْكِ شَيْطَانٍ. (1)
به عبارت دیگر، وقتی فردی به مسجد می رود در واقع، در یک ساختار اجتماعی متشکل از برادران ایمانی قرار می گیرد که سبب حیاء وی می گردد و این حیاء که هم از خداوند است و هم از آن برادران دینی، زمینه ترک گناه را برای وی فراهم می نماید.
در قرآن کریم آمده است: اتْلُ مَا أُوحِيَ إِلَيْكَ مِنَ الْكِتابِ وَ أَقِمِ الصَّلَاةِ إِنَّ الصَّلَاةَ تَنْهَى عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنْكَرِ وَ لَذِكْرُ اللهِ أَكْبَرَ وَ اللهُ يَعْلَمُ ما تَصْنَعُون. (2)خداوند در این آیه رسول گرامی خود را به تلاوت آن چه به وی وحی شده، دستور می دهد؛ چون تلاوت قرآن بهترین رادع از شرک و ارتکاب فحشاء و منکرات است؛ زیرا در آن آیات روشنی است که متضمّن حجّت هایی نورانی است که حق را آن طور که باید روشن می سازد و هم مشتمل بر داستان های عبرت آور مواعظ بشارت ها، انذار وعده و وعیدها است که شنونده و خواننده را از گناهان باز می دارد و سپس آن امر را ضمیمه می کند به امر به نماز که بهترین اعمال است؛ چون که نماز از فحشاء و منکر باز می دارد. (3)
علامه طباطبایی پیرامون این که چگونه نماز، انسان را از ارتکاب گناه باز می دارد، می فرمایند: سیاق آیات شاهد بر این است که مراد از این بازداری، بازداری طبیعت نماز از فحشاء و منکر است؛ اما این بازداری به
1) خداوند متعال بهشت را بر هر شخص فخاش بی آبرو و کم شرمی که توجهی به گفته های خود و آن چه دیگران در مورد او می گویند ندارد، حرام کرده است. اگر حال چنین شخصی را خوب بررسی کنی خواهی یافت که یا زنا زاده است و یا این که شیطان در انعقاد نطفه او شریک بوده است؛ الكافي، بَابُ الْبَذَاء، ج 2، ص324.
2) آن چه را از کتاب (آسمانی) به تو وحی شده تلاوت کن و نماز را برپادار که نماز انسان را از زشتی ها و گناه باز می دارد و یاد خدا بزرگ تر است و خداوند می داند شما چه کارهایی انجام می دهید؛ عنکبوت، آیه 45.
3) طباطبایی، سید محمد حسین، المیزان فی تفسیر القرآن، ج16، ص 199.
نحو اقتضاء است نه علیت تامه، که هر کس نماز خواند دیگر نتواند گناه کند و این که عده ای اشکال می کنند که چرا بسیاری از نماز گزاران مرتکب کبائر و منکرات می شوند؟ این گونه پاسخ می دهند که عمل نماز به خصوص که بنده آن را در هر روز پنج بار بجا بیاورد و همه عمر ادامه دهد و به خصوص اگر آن را همه روز در جامعه ای صالح بجا بیاورد و افراد آن جامعه نیز مانند او همه روز نماز بجای آورند و مثل او نسبت به آن اهتمام بورزند با گناهان کبیره سازش ندارد. (1)
آری، توجه به خدا از روی بندگی آن هم در محیطی همچون مسجد به طور طبیعی باید انسان را از هر معصیتی و هر عملی که دین آن را شنیع می داند از قبیل قتل نفس تجاوز به جان ها و به مال ایتام، فساد و فحشا باز دارد. پس اگر انسان مدتی بر نماز خود پایداری کند و در انجام آن نیت صادق داشته باشد، این استدامت به طور مسلّم باعث می شود که به تدریج ملکه پرهیز از فحشاء و منکر در او پیدا شود.
آیه دیگری که در این رابطه می توان بدان استناد نمود، آیه زیر است که می فرماید: وَاسْتَعینُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلاةِ وَإِنَّهَا لَكَبِيرَةُ إِلا عَلَى الْخاشعين. (2)کلمه «استعانت» در این جا به معنای طلب کمک است و این در وقتی صورت می گیرد که نیروی انسان به تنهایی نمی تواند حادثه ای که پیش آمده را بر وفق مصلحت خود بر طرف سازد و این که خداوند فرموده است از صبر و نماز برای مهمات و حوادث خود کمک بگیرید، برای این است که در حقیقت در عالم هستی یاوری به جز خدای سبحان نیست و بنابراین لازم است که آدمی در نماز استقامت به خرج داده و ارتباط خود را با خدا وصل نماید؛ چرا که صبر و نماز، بهترین وسیله برای پیروزی است. علامه طباطبایی زیر این آیه به نکته ظریفی اشاره می کنند و می فرماید که صبر، هر بلا و یا حادثه عظیمی را کوچک و ناچیز می کند و نماز که اقبال به خدا و التجاء به او است روح ایمان را زنده می سازد و به آدمی می فهماند که به جایی تکیه دارد که انهدام پذیر نیست و به سببی دست زده که پاره شدنی نیست. (3)
به هر حال حیا، از انسان های موحد و مؤمن امری پسندیده است و ارتباط با مسجد، علاوه بر آن که ایمان و توجه به عظمت خداوند را در انسان تقویت می کند، زمینه آشنایی و ارتباط او را با افراد مؤمن و صالح نیز فراهم می آورد و این امر خود یکی از عوامل و اسباب دوری از گناه و انحرافات خواهد بود.
بدون تردید در توسعه یک کشور مهمترین بعد، مسائل فرهنگی است و اگر در توسعه سیاسی و اقتصادی
نیز به مسائل فرهنگی توجه نشود توسعه اجتماعی به مفهوم امروزی آن تحقق نخواهد یافت و بر این اساس، ضرورت تعلیم و تربیت و پرورش نیروی انسانی پارسا، کارآمد و توانا به مثابه یکی از شاخص های توسعه فرهنگی در تحقق دیگر ابعاد توسعه، واقعیتی انکارناپذیر است.
به نظر می رسد که قرآن و دین مبین اسلام به عنوان رسالتی عمومی به مقوله فرهنگ و توسعه فرهنگی اهتمام ویژه دارد و می توان گفت حرکت پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله یک حرکت فرهنگی و در راستای روشنگری و ایجاد تمدن فرهنگی بوده است. فرهنگ اسلامی بنای مساجد را به عنوان نماد حکومت دینی و مرتبط با مردم مسلمان در انواع مختلف از مساجد جمعه تا محله که پذیرای اقشار مختلف مردم در ساعت های متنوع بودند، می داند که این نمونه ای از کارآیی مساجد و تلاش اسلام برای توسعه روابط اجتماعی و فرهنگی در فضاهای شهری به واسطه مساجد از دیرباز تاکنون بوده است.
در واقع، توسعه فرهنگی به عنوان سیاستی کلی برای رسیدن به توسعه پایدار در سطح جامعه اسلامی، حقیقتی انکارناپذیر است که در این مقاله به طور مفصل تبیین شده است. الگوهای عملی بیان شده توسط امیر مؤمنان این مطلب را اثبات می کند که با بهره گیری درست از نمادهای دینی و به خصوص مساجد، می توان به تعالی و رشد فرهنگی جامعه اسلامی دست یافت. بنابراین می توان گفت که مقصود از توسعه فرهنگی مسجد بهینه سازی بهره برداری، افزایش نقش، جایگاه، کار کرد و ارتقاء سطح و بالابردن کیفیت و عرضه خدمات عبادی، آموزشی و غیره و افزون ساختن جاذبه های مسجد و در یک جمله آوردن مسجد در متن زندگی مردم مسلمان و برقراری و مستحکم ساختن پیوند بین مسجد و امور گوناگون در حیات بشری است.
متأسفانه با نگاهی گذرا به مجموعه مساجد در کشورهای اسلامی این حقیقت تلخ روشن می شود که در حال حاضر بسیاری از مساجد توان لازم را جهت تقویت بنیه فکری و فرهنگی و معنوی مسلمانان ندارند و از این دردناک تر مساجدی است که به گمراه کننده ترین اندیشه ها، رنگ و بوی دینی می بخشند و آن را در جهان منتشر می.نمایند آرزو می نمائیم در سایه رشد و آگاهی مسلمانان شاهد روزی باشیم که مساجد جایگاه فرهنگی خود را باز یابند و به صورت کانون های آموزش و تربیت مسلمانان عمل کنند و اندیشه های اصیل اسلامی، بیش از پیش از این مراکز مقدس منتشر شود و بر تمامی گستره زمین پرتوافکنی کند.
قرآن مجید، ترجمه مکارم شیرازی، ناصر، دارالقرآن الكريم، قم، 1373 ه-.ش.
نهج البلاغة، ترجمه محمد دشتی مؤسسه فرهنگی تحقیقاتی امیرالمؤمنین، مشهد، انتشارات سنبله، 1386ه-.ش.
آیتی، محمد ابراهیم، تاریخ پیامبر اسلام، تهران، انتشارات دانشگاه تهران،1361 ه-.ش.
ابن خلدون، عبد الرحمن، مقدمه فى التاريخ، ترجمه: محمد پروین گنابادی، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی چاپ هشتم، 1375 ه-.ش.
ابن سعد، محمد بن منيع الهاشمى البصرى، الطبقات الكبرى، تحقيق: محمد عبد القادر عطا، بیروت، دار الكتب العلميّة، چاپ اول،1410ه-. ق.
ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، انتشارات دار صادر، بیروت، چاپ سوم، 1414ه.ق.
ابن هشام، عبدالملک الحمیری المعافري، السيرة النبوية، ترجمه: سيّد هاشم رسولی، انتشارات،کتابچی تهران چاپ پنجم، 1375 ه-.ش.
ازکیا، مصطفی جامعه شناسی توسعه، تهران، نشر کلمه، 1381ه-.ش.
اشرفی، محمدرضا جوان و بحران هویت سروش چاپ چهارم، تهران، 1385ه-.ش.
باباشاهی، علی، حشمتی، محمدرضا راهنمای ساخت مسجد مؤسسه عمران مسجد، تهران، 1380ه-.ش.
پورعزّت، علی اصغر، مبانی دانش اداره دولت و حکومت مبانی (مدیریت دولتی)، تهران، انتشارات سمت، چاپ اول، 1387ه-.ش.
سيد رضى، المجازات النبويه، مصحح هوشمند، مهدی، قم، نشر دار الحدیث، 1380ه-.ش.
جوادی آملی، شکوفایی عقل در پرتو نهضت حسینی، قم، مرکز نشر اسراء، چاپ پنجم، 1387ه-.ش.
حجتی، سیّد محمد باقر، مسجد نبوی در گذر تاریخ انتشارت دانشگاه تهران، تهران، 1377ه-.ش.
حرّ عاملی، محمد بن حسن بن على تفصيل وسائل الشيعة إلى تحصيل مسائل الشريعة، قم، مؤسسه آل البیت، چاپ اول، 1409 ه-.ق.
حسینی منش، سید محمد مهدی، فرهنگ، سیاست و توسعه در ایران امروز، مجموعه مقالات نقش دین در فرهنگ و توسعه فرهنگی، تهران، نشر دال، 1379ه-.ش.
خلیلیان، محمد جمال، اسلام و توسعه، قم، مرکز مطالعات و پژوهش های فرهنگی حوزه علمیه،
1381ه-. ش.
موسوی الخمینی، سید روح الله، چهل حدیث، مرکز نشر فرهنگی،رجا، تهران، چاپ دوم، 1386ه-.ش.
صحیفه نور، تهران، مؤسسه حفظ و نشر آثار امام خمینی رحمه الله علیه، 1382ه-.ش.
خویی، سیدابوالقاسم، البيان في تفسير القرآن، قم، انتشارات جامعه مدرسین حوزه علمیه، 1375ه-. ش.
دورانت، ویل، تاریخ تمدن ترجمه نادر سالارزاده امیری، تهران، انتشارات ققنوس، 1378ه-.ش.
راغب اصفهانی، حسین بن محمد، المفردات فی غریب القرآن، تصحیح: صفوان عدنان داودی، دارالعلم، بيروت، 1412 قه-. ق.
روح الامینی، محمود، زمینه فرهنگ شناسی، تهران، انتشارات عطار، 1372ه-.ش.
صالحی، غلامرضا دانشگاه جامعه و فرهنگ؛ گزارش شورای فرهنگی و اجتماعی، وزارت علوم تحقیقات و فنآوری، چاپ اول، 1382.
طباطبایی، سید محمد حسین، المیزان فی تفسیر القرآن، ترجمه موسوی همدانی سید محمد باقر، قم، انتشارات اسلامی جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1374ه-.ش.
طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تهران، انتشارات ناصر خسرو، 1372ه-.ش.
طرح پژوهشی اقامه نماز در بین جوانان و نوجوانان شهرتهران، سازمان ملی جوانان، دفتر مطالعات و برنامه ریزی، 1385ه-. ش.
طوسی، ابوجعفر محمد بن حسن، الاستبصار فيما اختلف من الأخبار، تهران، دار الكتب الإسلامية، چاپ اول، 1390ه-.ش.
تهذيب الأحكام، تهران، دار الكتب الاسلامية، 1365 ه-.ش.
عاملی، زین الدین بن على شهيد ثاني منيه المريد في آداب المفيد والمستفيد، تحقيق: رضا مختاری، انتشارات مكتب الاعلام الاسلامی، 1368ه-. ش.
عبّاسی،نیا،سعید کتاب شناسی مسجد تهران، ستاد عالی کانون های فرهنگی و هنری مساجد 1380ه-. ش.
عزّتی، مرتضی، جایگاه فرهنگ در توسعه از دیدگاه حضرت امام خمینی رحمه الله علیه، فصلنامه نامه مفید، شماره 20، زمستان 1378ه-.ش.
علی اکبری، حسن، حیات طیبه، تهران، نسل کوثر، 1381ه-. ش.
فراهیدی، خلیل بن احمد، کتاب العين منشورات الهجرة، قم، چاپ دوم،1410 ه-. ق.
فروغ مسجد مجموعه مقالات همایش بین المللی هفته جهانی مساجد، تهران، 1385ه-.ش.
فیض کاشانی، محمد محسن بن شاه مرتضی بن شاه محمود، الوافی، مصحح: ضیاء الدین حسینی اصفهانی، اصفهان، کتابخانه امام امیرالمؤمنین علی، چاپ اول، 1406ه-. ق.
قرشی، سید علی اکبر، قاموس قرآن، تهران، دار الكتب الإسلامیة، چاپ ششم، 1412ه.ق.
الکتانی، عبدالحی، نظام الحكومه النبويه، انتشارات التراتيب الداريه.
کلینی، ابوجعفر محمد بن یعقوب، الکافی، تهران، دار الكتب الإسلامية، چاپ چهارم، 1407ه-. ق.
شیخ صدوق، محمد بن علی بن بابويه، من لا یحضره الفقيه، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، چاپ دوم، 1413ه. ق.
مجلسی، محمد باقر، بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار، تهران، دار الكتب الإسلامية، چاپ سوم، 1412ه.ق.
مجموعه مقالات همایش معماری مسجد گذشته، حال آینده، تهران، دانشگاه هنر، 1378ه-.ش.
مساجد در تمدن اسلامی، دبیرخانه ستاد عالی هماهنگی و نظارت بر کانون های فرهنگی، هنری مساجد، تهران، انتشارات رسانش، 1384.
مسجد در سفرنامه ها، دبیرخانه ستاد عالی هماهنگی و نظارت بر کانون های فرهنگی هنری مساجد، تهران، رسانش، 1384ه-. ش.
مصباح یزدی، محمدتقی، تهاجم فرهنگی قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی رحمه الله علیه، 1379ه-. ش.
مصطفوی، حسن، التحقيق في كلمات القرآن الکریم، تهران، انتشارات بنگاه ترجمه و نشر کتاب، 1360 ه-.ش.
مطهری، مرتضی، آزادی معنوی، تهران، انتشارات صدرا، چاپ بیست و هفتم، 1381 ه-.ش.
پانزده گفتار، تهران، انتشارات صدرا، چاپ ششم، 1385 ه-.ش.
ده گفتار، تهران، انتشارات صدرا، چاپ بیست و دوم، 1385 ه-.ش.
معادیخواه، عبد المجید، تاریخ،اسلام تهران، نشر ذره، 1377 ه-.ش.
معارف، مجید، مباحثی در تاریخ و علوم قرآن، تهران، انتشارات نباء، 1383 ه-.ش.
معین، محمد، فرهنگ لغت معین، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، چاپ سوم، 1378 ه-.ش.
مگی سباعی، محمد، تاریخ کتابخانه های مساجد، ترجمه: محمد عباسپور و محمد جواد مهدوی، مشهد، آستان قدس رضوی، بنیاد پژوهش های اسلامی، 1373 ه-.ش.
مکارم شیرازی، ناصر و همکاران، تفسیر نمونه، تهران، دار الكتب الإسلامية، چاپ اول، 1374 ه-.ش.
موظف رستمی، محمد علی آیین مسجد تهران، انتشارات گویه، 1381 ه-.ش.
مهیار رضا فرهنگ ابجدی عربی، فارسی، تهران، انتشارات اسلامی، چاپ اول، 1410 ه-. ق.
النمیری، ابن شبة، تاريخ المدينة، تحقيق: فهيم محمد شلتوت، قم، انتشارات دارالفکر، 1368 ه-.ش.
نوبهار، رحیم، سیمای مسجد انتشارات اعتماد، قم، 1372.
نوری ها، علیرضا چگونه مساجد را از غربت در آوریم قم، انتشارات نسیم حیات، 1383 ه-.ش.
نوری، میرزا حسین، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، بيروت، مؤسسه آل البيت 1408ه-. ق.
نیشابوری غلامرضا داستان ها و حکایت های مسجد تهران انتشارات سيد جمال الدين اسدآبادی، 1377 ه-.ش.
الویری، محسن مسجد، ارتباطات و توسعه پایدار فصلنامه علمی نامه صادق، تهران، انتشارات دانشگاه امام صادق، شماره 31، تابستان 1386 ه-.ش.
یعقوبی، احمد بن ابی یعقوب ابن واضح تاریخ یعقوبی ترجمه محمد ابراهیم آیتی، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی چاپ ششم، 1371 ه-.ش.
www.velayat.com.62
مسئله اصلی این تحقیق تبیین و تحلیل نقش فرهنگی پایگاه مقدس جهان اسلام، «مسجد» است. مسجد، جایگاهی است که گستره آن در جغرافیای جهان هم معنا و برابر با گستره قلمرو اسلام است. این نوشتار با هدف شناسایی و بررسی کارکردهای فرهنگی نهاد مسجد و در مقوله هایی مانند نقش های عبادی، تبلیغی، ارتباطاتی، علمی آموزشی خدماتی و اجتماعی شکل گرفته است. نگارنده، به دنبال پاسخ به این سؤالات است که فعالیت های فرهنگی مساجد در صدر اسلام چه بوده است و در عصر حاضر تا چه اندازه می توان این کارکردها را مورد استفاده قرار داد با نظر به این مسئله که مساجد نقش اصلی را در معرفی اسلام و فرهنگ و تمدن اسلامی ایفا می کنند کار کردهای مسجد تنها در بعد معنوی و عبادی خلاصه نمی شوند، بلکه مساجد در صدر اسلام کارکردهای گوناگونی داشته اند که بیشتر آن ها به عنوان کارکردهای فرهنگی قابل تعریف و تبیین هستند بنابراین در صورتی که با برنامه ریزی های مناسب، مسجد را در ایفای نقش های اساسی آن یاری دهیم در آن،صوت این نهاد می تواند بار فرهنگی جامعه اسلامی را به دوش بکشد.
کلیدواژه ها:
مسجد، فرهنگ کارکرد فرهنگی جامعه اسلامی
مسجد همواره مشعل هدایت، نشانه توجه به ارزش های والای انسانی، محل طرد آلایش های مادی، نشانگر هویت فرهنگ و هنر اسلامی و در نهایت مرکز پیشگیری و کاهش بزهکاری های اجتماعی بوده است. مسجد در اسلام قلب تپنده حیات این دین حنیف و جایگاه پیوند آسمان و زمین دو نماد آخرت و دنیا است و انسان به عنوان اشرف مخلوقات در آن رشد و تکامل می یابد.
عصر حاضر، عصر بازنگری و بازگشت به دین است؛ دو نگرش بزرگ مادی گری و مادی نگری در زمینه عمل و جامعه گردانی شکست خورده است و برای بشریت رنج دیده امروز مجال تأمل در معنویات و بازگشت به سنت معنوی که جامع و کاملترین مصداق آن دین است فراهم آمده است. از نخستین سده ظهور دین مبین اسلام، مساجد» به عنوان شاخص ترین و بارزترین نهادهای اسلامی تجلی یافتند. (1)
در حقیقت، آموزش عملی بنیان گذار مکتب متعالی اسلام برای رهروان راهش این بوده است که در طراحی و شهرسازی حکومت اسلامی «مسجد» نخستین مکان احداثی باشد و در مرکزیت شهر قرار گیرد.
چنان که حضرت رسول الله در نخستین اقدام خود هنگام ورود به یثرب پس از تغییر نام آن به مدینه مسجدی را در مرکز شهر بنا کرد.
در زمان حضرت محمد صلی الله علیه و آله و ائمه اطهار علیهم السلام مسجد کانون بسط و توسعه فرهنگ غنی اسلام بود و بسیاری از فعالیت های فرهنگی مسلمانان در مسجد انجام می گرفت به طور کلی پایگاه فرهنگی جهان اسلام از مساجد شکل گرفت و هسته اولیه فعالیت های فرهنگی دین مبین اسلام در مساجد تشکیل شده است.
از این رو، می توان گفت که اصلی ترین پایگاه فعالیت های فرهنگی، چه در دوران پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و چه در دوران ائمه اطهار مساجد بوده اند. (2)
نقش مساجد بر هویت و فرهنگ اسلامی تا بدان جاست که با دور شدن از مساجد، نتیجه ای جز تخریب ظاهری و باطنی و سقوط مبانی فرهنگ در وهله نخست و از میان رفتن وحدت اسلامی در وهله دوم را در پی نخواهد داشت. از طرف دیگر رابطه متقابل میان ارزش ها و باورهای سنتی و مذهبی، فرهنگ و روابط اجتماعی نشان می دهد که مساجد به عنوان کانون های ارزشی و فرهنگی دین مبین اسلام، نقش تأثیر گذاری در شکل گیری روابط اجتماعی مسلمانان داشته اند. این موضوع نشان دهنده نقش مؤثر این نهاد اسلامی بر فرهنگ و هویت مردمان شهرهای اسلامی است. (3)
بنابراین، مسجد، به عنوان مرکز فرهنگ سازی اسلامی و نهاد تأثیر گذار بر الگوهای رفتاری افراد در تمام زمینه ها، به صورت محسوس و نامحسوس در شکل گیری فرهنگ و هویت افراد در سطح فردی و اجتماعی نقش به سزایی ایفا می نماید.
بدین ترتیب، مشخص می شود که تبیین و تعیین جایگاه واقعی مساجد در جوامع اسلامی، افزایش کارایی آن را در تقویت و تثبیت زیرساخت های فرهنگ اصیل اسلامی موجب خواهد شد. (1)
بدون تردید، می توان نتیجه گرفت که امروز راه حل بسیاری از مشکلات امّت اسلامی در مسجد یافت می شود. اقدام و سنّت حضرت رسول علیه در تأسیس مسجد یک حرکت مقطعی و نمادین و اتفاقی نیست؛ بلکه نقطه آغاز کار را به صورت حساب شده به ما نشان داده است و بدون شک، هم اکنون نیز می تواند کوتاه ترین و بهترین مسیر اصلاح امت مسلمان قلمداد شود و البته باید چنین باشد. پس باید به سنت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله بازگشت و مسجد را احیاء نمود؛ زیرا مشکل اسلام نداشتن محل عبادت نیست. حضرت رسول صلی الله علیه و آله در این مورد می فرمایند: جُعِلَتْ لِيَ الْأَرْضُ مَسْجِداً وَ طَهُورا؛ «همه زمین برای امت من مسجد و پاک قرار داده شده است». (2)بنابراین مشکل امت اسلامی هدایت و الهام امور گوناگون است که سرچشمه آن در مسجد است.
در ابتدا لازم است به تعریف نظری مفاهیم این پژوهش بپردازیم:
کارکرد: کارکرد (Function) در ادبیات جامعه شناسی به معنای نقش یا اثری است که هر پدیده در زنجیره پدیده هایی که با آن ها مرتبط است باقی می گذارد». (3)
کارکرد فرهنگی مسجد: مراد از کارکرد فرهنگی نقشی است که مساجد در جهت افزایش آگاهی ها و بینش های مردم در زمینه های گوناگون مذهبی ایفا می کنند. (4)
فرهنگ: اولین تعریف جامع و مانع از فرهنگ در سال 1718، در کتاب «فرهنگ ابتدایی» توسط ادوارد بارنت تایلور بیان شد. (5)
1) شکریان، ناصر مدیریت و ساماندهی مساجد، فروغ مسجد، ج 4، قم، مؤسسه فرهنگی ثقلین، 1385، ص447.
2) شهید ثانی (الجبعی العاملی)، زین الدین بن علی الروضه البهيه فى شرح اللمعه الدمشقیه، ج 1، ص 15.
3) عابدی جعفری، حسن و همکاران، طراحی مدل مطلوب کارکرد و مدیریت مساجد، در قالب یک سازمان داوطلبانه مذهبی، مجموعه مقالات فروغ مسجد، ج 5، ص47.
4) منصوریان، عفت، عوامل و موانع جذب مردم به ویژه جوانان و نوجوانان به مسجد، فروغ مسجد، ص240.
5) حبیبی، محمد، خصائص مدیران فرهنگی، ص14.
«فرهنگ یا تمدن به مفهوم قوم نگاری عام خود، مجموعه پیچیده ای است مشتمل بر معارف معتقدات هنر، حقوق، اخلاق، رسوم و تمامی توانایی ها و عاداتی که بشر به عنوان عضوی از جامعه دریافت می نماید». (1)
مفهوم فرهنگ در اولین برنامه 5 ساله جمهوری اسلامی ایران چنین آمده است: «فرهنگ، کلّیت به هم تافته باورها، ارزش ها آرمان ها، دانش ها، هنرها، متون آداب و اعمال جامعه و مشخص کننده ساخت و تحوّل کیفیت زندگی است». (2)
در این پژوهش بر اساس دو تعریف ذکر شده و تعاریف مشابه دیگر از فرهنگ کارکردهای فرهنگی نهاد مسجد را با مقوله های زیر بررسی خواهیم کرد و به تبیین نقش های مسجد در حوزه کار کردهای فرهنگی می پردازیم نقش عبادی مسجد، نقش اجتماعی مسجد، نقش خدماتی مسجد، نقش علمی آموزشی مسجد، نقش تبلیغی مسجد.
در قرآن کریم هر جا سخن از مسجد گفته شد، جنبه های عبادی آن به عنوان نقش اولیه و بنیادین این جایگاه مقدس و معنوی به شمار رفته است. در ادامه به نمونه هایی از این آیات اشاره می شود:
وَأَنَّ الْمَسَاجِدَ للهِ فَلَا تَدْعُوا مَعَ اللهِ أَحَدا؛ «و این که مساجد از آن خداست. پس، احدی را با خداوند (به عنوان پرستش) نخوانید». (3) ... وَ أَقِيمُواْ وُجُوهَكُمْ عِندَ كُلِّ مَسْجِدٍ وَادْعُوهُ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّين.... «به سوی هر مسجدی رو آورید و خدا را از سر اخلاص بخوانید». (4) یکی از ارکان اساسی ادیان الهی و به خصوص دین مبین اسلام، «عبادت» است. ماهیت و حقیقت عبادت تنها به امور ظاهری و بر زبان آوردن پاره ای از کلمات و انجام حرکات خاص، محدود نمی شود؛ (5)بلکه عبادت، ارتباطی است که بین بنده و معبود برقرار می شود و این ارتباط در بطن عبادت نهفته است.
بدین صورت یکی از اصلی ترین نقش های مسجد آن است که زمینه را برای عبادت پر حضور و خالصانه فراهم نماید تا مؤمنان در آن مکان مقدس با پرداختن به نماز و ذکر و دعا زنگار غفلت را از دل و جان خود بشویند و با خداوند متعال به معنای واقعی کلمه انس بگیرند. بنابراین هر اندازه مسجد در ایفای این نقش
حیاتی موفق تر و کارآمدتر باشد به مسجدی که قرآن و سنت آن را به تصویر کشیده اند، نزدیک تر است. (1)
با مقدمه ای که درباره کار کرد معنوی مساجد مطرح شد به طور خلاصه به تبیین فعالیت های عبادی که می تواند (و باید) در مساجد صورت بگیرد، می پردازیم.
عنصر توجه قلبی به خداوند متعال روح عبادت را تشکیل می دهد برای به وجود آمدن چنین عبادتی عوامل فراوانی مورد نیاز است. بعضی از این عوامل به شرایط درونی و روحی عبادت کننده مربوط می شود؛ برخی به شرایط خارجی و بیرونی چون (زمان و مکان) عبادت بستگی دارد.
بنابراین، یکی از رموز اصلی بنای مساجد در دین اسلام، فراهم آوردن مکانی شایسته برای عبادت است. مسجد با تمام ویژگی هایی که شارع مقدس برای آن در نظر گرفته مناسب ترین مکان برای عبادت و راز و نیاز با خداوند متعال است. به همین سبب در آیین مقدس محمدی علیه این مکان الهی، «مسجد» نامیده می شود. (2)
مسجد، جایگاه حضور مؤمنان برای ذکر و یاد خداست؛ خداوند تعالی می فرماید: فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَن تُرْفَعَ وَيُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ يُسَبِّحُ لَهُ فِيهَا بِالْغُدُةِ وَالأَصَالِ رِجَالٌ لَّا تُلْهِيهِمْ تِجَارَةٌ وَلَا بَيْعٌ عَن ذِكْرِ اللَّهِ وَإِقَامِ الصَّلَوةِ وَإِيتَاءِ الزَّكَو.... در خانه هایی که خداوند به تعظیم و بزرگداشت آن فرمان داده و بردن نام خویش را در آن خواسته است؛ مردانی یافت می شوند که صبحگاهان و شامگاهان خدا را تسبیح می گویند. هیچ تجارت و معامله ای آنان را از یاد خداوند و بپا داشتن نماز و پرداخت زکات باز نمی دارد...». (3)
علامه طباطبایی قدس سره، در تفسیر این آیه سخنانی را بیان کردند که حاصل آن، چنین است: مقصود از «رفع» در این آیه بالابردن قدر و منزلت مسجد یعنی تعظیم و بزرگداشت آن است. عظمت و بزرگی از آن خداوند است. هر کس به همان میزانی که با خداوند پیوند و نسبت دارد در عظمت و بزرگی با وی شریک است. پس اگر خداوند به بزرگ داشت چیزی اذن دهد، در واقع بر اساس پیوند و ارتباطی است که آن چیز با خداوند متعال پیدا کرده است. از آن چه گذشت روشن می شود که راز تعظیم و بزرگداشت مسجد، آن صفتی
است که پس از کلمه «مسجد» ذکر شد و آن بردن نام «خداوند در مسجد است». (1)
درباره معنای کلمه «بیوت» نیز می فرماید: «قدر مسلّم از معنای آن همان مساجد است که جایگاهی ویژه برای ذکر نام خداست و به همین منظور بنا شده [است]». (2)ایشان به هنگام بحث، از روایت هایی که پیرامون این آیات وجود دارد استفاده کرده می فرماید: خانه های پیامبران و ائمه نیز از مصادیق کلمه بیوت است. (3)«از این آیه به روشنی دریافت می شود که رسالت اولیه و اساسی مسجد در اسلام آن است که محل عبادت و تسبیح و ذکر خداوند باشد. (4)در نتیجه شکی نیست که هر کس به این نقش اساسی و بنیادین مسجد، آسیب برساند و یا آن را کم رنگ نماید با چیزی که خداوند متعال مقرر فرموده است، به مبارزه پرداخته، در شمار ستم پیشگان خواهد بود.
قرآن در این مورد می فرماید: وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّن مَّنَعَ مَسَاجِدَ اللهِ أَن يُذْكَرَفِيهَا اسْمُهُ وَسَعَى فِي خَرَابِهَا... چه کسی ظالم تر است از آن کسی که از بردن یاد خدا در مسجد جلوگیری کند و در راستای خرابی آن تلاش نماید...». (5)این کار از یک طرف، ستمی بر مؤمنان و نمازگزاران است؛ زیرا مایه محرومیت آنان از این مکان مقدس می شود. از طرف دیگر مسجد را از ایفای نقش اصلی خویش باز می دارد و در نهایت، ظلمی بر کلّ مجموعه دین و شعائر الهی به شمار می آید؛ زیرا مسجد مظهر اسلام و مسلمانی است. بنابراین، کوشش برای ویرانی آن در حقیقت عملی است در راستای تضعیف دین و مبارزه با آن محسوب می شود. (6)قرآن در این مورد می فرماید: هُمْ فِي الدُّنْيَا خِزْيٌّ وَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذَابٌ عَظِيم؛ «برای آن ها (کسانی که مانع از یاد خداوند در مساجد می شوند) هم در دنیا و هم در آخرت عذابی بزرگ وجود دارد». (7)
در احادیث بسیاری به فضیلت ذکر و یاد خداوند در مساجد اشاره شده است. امام صادق فرمودند: ... جَاءَ رَجُلٌ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ مَنْ خَيْرُ أَهْلِ الْمَسْجِدِ فَقَالَ أَكْثَرُهُمْ ... مردی به حضور پیامبر اکرم صلى الله عليه وسلم آمد و پرسید در میان اهل مسجد، برترین آن ها چه کسی است؟ پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمودند: [آنان که بیش از دیگران ذکر دارند به یاد خدا هستند]». (8)
روشن است که مقصود از ذکر در این روایت تنها ذکر لفظی نیست؛ بلکه هدف بالاتر و قوی تر، «ذکر قلبی» است. بدین ترتیب، معنای سخن حضرت رسول صلی الله علیه و آله آن است که جوهر و جان هر عبادتی، توجّه قلبی به خداوند است و در میان تمامی کسانی که در مسجد حضور دارند، آنان که بیشتر به یاد خدا هستند، از همگان برترند.
یکی از کارکردهای مهم مسجد برگزاری نماز جماعت و جمعه است در واقع جایگاه اصلی نماز و عبادت مسجد است؛ گرچه اسلام اجازه داده هر جا که وقت نماز فرا رسید، نماز خوانده شود، یعنی نماز خواندن نیازمند مکان مخصوصی نیست. همان طور که پیامبر اکرم صلى الله عليه وسلم می فرمایند: جُعِلَتْ لِيَ الْأَرْضُ مَسْجِداً وَ طهوراً زمین برای من محلّ عبادت و پاکیزه قرار داده شده است». (1)با وجود این، به دلیل این که نمازهای پنج گانه به طور منظم در شبانه روز خوانده می شود به طور طبیعی مسلمانان به مکانی برای برگزاری نمازشان احتیاج پیدا می کنند و این نیاز، منجر به ساخت مساجد شد.
بر این اساس یکی از فلسفه های ساخت مسجد برگزاری نمازهای واجب به صورت جماعت است تا این جلوه عبادی جمعی، در خانه خدا تأثیر گذارتر گردد. پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله از همان اوایل بعثت، به نماز جماعت در مسجد بسیار اهمیت می دادند. پیامبر اسلام صلی الله علیه و اله در همان زمان به مسجدالحرام آمد و رو به قبله ایستاد و پشت سر وی همسرش خدیجه و امام علی قرار گرفتند و نماز خواندند. (2)
مسلمانان، به سبب تعالیم قرآن مجید و رهنمودهای پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله نسبت به حضور در مسجد و شرکت در نماز جماعت اشتیاق خاصی از خود نشان می دادند و با تشکیل صفوفی منظم و یکپارچه به امامت رسول خدا صلی الله علیه و آله نماز برپا می کردند برگزاری نمازهای جماعت و آیین های عبادی به صورت دسته جمعی در تحکیم روابط میان مسلمانان و تحقق وحدت در جامعه اسلامی نقش به سزایی داشته است. به همین علت پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله به هیچ یک از مسلمانان اجازه نمی دادند بدون عذر، از حضور در مسجد و شرکت در این فریضه الهی سرباز زنند. از روایات چنین برمی آید که در زمان رسول الله صلی الله علیه و آله تمامی مسلمانان حتى افراد ناتوان در نماز جماعت شرکت می کردند در روایت آمده است که فرد نابینایی نزد پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله آمد و گفت من مرد نابینایی هستم و چه بسا صدای اذان را می شنوم اما کسی را نمی یابم که مرا برای نماز
خواندن به مسجد بیاورد، رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمودند: طنابی از منزلت به مسجد ببند و به این وسیله در جماعت مسلمانان شرکت کن». (1)
پیامبر صلی الله علیه و آله هم سعی می کردند که نماز جماعت طول نکشد و باعث ملال و خستگی افراد نماز گزار نشود.
حتی به امامان جماعتی که این کار را می کردند به شدّت اعتراض می فرمودند؛ زیرا ایشان، اعتقاد داشتند که آنان باید به دلیل حضور افراد،ناتوان بزرگسال و کسانی که کار دارند از طولانی کردن نماز پرهیز نمایند.
به این ترتیب، مسجد، در عصر پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله از نظر برگزاری آیین های جماعت، بسیار فعال بوده است. (2)
پیامبر صلی الله علیه و آله همواره مسلمانان را به حضور در نماز جماعت تشویق و ترغیب می نمودند و می فرمودند: لا وَمَنْ مَشَى إِلَى مَسْجِدٍ يَطْلُبُ فِيهِ الْجَمَاعَةَ كَانَ لَهُ بِكُلِ خُطْوَةٍ سَبْعُونَ أَلْفَ حَسَنَةٍ وَيُرْفَعُ لَهُ مِنَ الدَّرَجَاتِ مِثْلُ ذَلِكَ فَإِنْ مَاتَ وَهُوَ عَلَى ذَلِكَ وَكَلَ اللهُ عَزَّوَجَلَّ بِهِ سَبْعِينَ أَلْفَ مَلَفٍ يَعُودُونَهُ فِي قَبْرِهِ وَيُبَشِّرُونَهُ وَ يُؤْنِسُونَهُ فِي وَحْدَتِهِ وَيَسْتَغْفِرُونَ لَهُ حَتَّى يُبْعَثَ؛ «همانا کسی که به قصد نماز جماعت به سوی مسجد گام بردارد، به ازای هر گامی هفتاد هزار حسنه به او داده شود و به همان میزان ترفیع یابد. اگر در این حال فوت کند خدای عزّ و جل، هفتاد هزار ملک را می گمارد تا او را در قبرش عیادت کنند و بشارت دهند و در تنهایی همدم وی باشند و برایش استغفار کنند تا زمانی که برانگیخته شود». (3)
پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله علاوه بر تشویق، در عمل هم به آن اهمیت می دادند و در سفر و حضر نماز جماعت برگزار می نمودند؛ حتی در بعضی از جنگ ها حضرت ناچار می شدند نماز جماعت را به صورت نماز خوف بخوانند؛ ولی در این حال نیز نماز جماعت را ترک نمی کردند. (4)
یکی از جلوه های یاد خداوند در مسجد تلاوت آیات وحیانی کتاب آسمانی ما مسلمانان، قرآن است.
رسول اکرم صلی الله علیه و آله می فرمایند... انّما نُصِبَتِ المَسَاجِدُ لِلقُرآنِ؛ «مساجد را برای قرآن خواندن ساخته اند». (5)
شکی نیست که مسجد برای هر عبادتی اعم از نماز نماز جماعت ذکر و دعا و... بنا نهاده شده است و تنها برای تلاوت قرآن ساخته نشده است؛ ولی این سخن پیامبر اسلام علاوه بر مسئله قرائت قرآن در مساجد،
1) کوخایی زاده، کریم، بررسی جایگاه مسجد در سیره پیامبر اعظم مجموعه مقالات فروغ، مسجد 5، قم، مؤسسه فرهنگی ثقلین، 1387، ص128.
2) همان، ص127و128.
3) من لا يحضره الفقيه، ج 4، ص 17، ح 8749، باب ذکر جمل من مناهى النبي صلی الله علیه و آله.
4) محرمی، غلامحسین، نقش مسجد در جامعه اسلامی از آغاز تا عصر (عباسیان)، ص77
5) الکافی، ج 3، ص 973، ح 5.
تأکیدی خاص دارد مطالعه رفتار مسلمانان صدر اسلام نشان می دهد که آنان به تلاوت قرآن کریم در مساجد توجهی ویژه داشته اند. (1)
دعا و نیایش یکی از جلوه های یاد خداوند متعال است که نه تنها در عالم انسانی، بلکه در عالم نباتات و جمادات نیز وجود دارد و همه به تسبیح حق تعالی مشغول هستند. خداوند متعال می فرماید: يُسَبِّحُ لِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ المَلِكِ الْقُدُّوسِ الْعَزیز الحکیم؛ «آن چه در آسمان ها و زمین است، همه به تسبیح و ستایش خدا که پادشاهی منزّه و پاک و مقتدر و داناست، مشغول اند». (2)
در میان ادیان آسمانی، دین مبین اسلام بیش از همه برای دعا و نیایش اهمیت ویژه قائل شده است؛ زیرا انسان را به گونه ای آفرید که او از آغاز آفرینش در جستجو بوده است تا بتواند با عشق ورزی به معبود و کمال مطلق و به آرامش درونی دست یابد قرآن کریم در آیات متعددی بندگان را به دعا و نیایش دعوت می نماید و شرط اجابت دعا را راز و نیاز و درخواست قلبی و زبانی می داند: وَ قَالَ رَبُّكُمُ ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبَادَتِي سَيَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ دَاخِرِين؛ «و خدای شما فرمود که مرا با خلوص نیت بخوانید تا دعای شما را مستجاب کنم و آنان که از دعا و عبادت من اعراض و سرکشی می کنند، به زودی با ذلت و خواری در دوزخ وارد شوند». (3)
بر اساس مطالب مطرح شده به خوبی روشن است که دعا، در هر مکانی و به ویژه در مساجد دارای فضیلت ویژه ای است. امام صادق علیه السلام شیعیان خود را توصیه می نمودند که در سختی ها و گرفتاری ها در مسجد حضور یابند و پس از اقامه نماز برای برطرف شدن مشکلات خود دعا کنند به نقل از معاوية بن عمار، امام صادق علیه السلام فرمودند: كَانَ آبی اذا طَلَبَ الحَاجَة طَلَبَها عِندَ زوالِ الشَّمسِ فَإِذَا أَرَادَ ذَلِكَ قَدِم شَيْئاً فَتَصَدِّق بِه وشَمَ شَيئاً من طيب وَ رَاحَ إِلَى المَسجِد و دَعَا فِي حاجته بمَا شَاء الله؛ «پدرم امام محمد باقر حاجت های خود را هنگام ظهر از خداوند درخواست می نمود او هرگاه حاجتی داشت ابتدا چیزی در راه خدا صدقه می داد، خود را خوشبو می کرد آن گاه به سوی مسجد می شتافت و حاجت خود را در آن جا از خداوند می طلبید». (4)
از مطالعه تاریخ مشخص می شود که مسلمانان صدر اسلام بر این باور بودند که به هنگام بروز حوادث
سخت، باید در مسجد حاضر شوند و دعا کنند آن ها، مساجد را محضر خاص خداوند و جایگاه فرود آمدن رحمت گسترده او می دانستند. (1)همچنین در زمان صدر اسلام مسلمانانی که دچار لغزش و خطا می شدند و خود را نیازمند به لطف و احسان خاص خداوند می دانستند به مسجد پناه می آوردند؛ زیرا این جایگاه مقدس را جلوه گاه رحمت خاص خداوند مهربان می دانستند. (2)
دعا در مسجد می تواند هم به صورت فردی باشد و هم به صورت جمعی؛ امّا بر پایه روایات معصومان برگزار نمودن جلسات دعا به صورت دسته جمعی اگر به اخلاص آسیبی نرساند، مطلوب و پسندیده است و از جنبه های تربیتی خوبی نیز برخوردار است. این گونه مجالس، زمینه آشنایی و انس مؤمنان با فرهنگ پربار دعا را فراهم می آورد. (3)
یکی دیگر از آئین های عبادی مسلمانان که در مسجد صورت می پذیرد «اعتکاف» و خلوت با خداوند است. اعتکاف، تأثیر به سزایی در ریشه کن کردن گناهان انسان دارد. در مورد پیشینه اعتکاف می توان گفت که پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله برای پرورش روح، قبل از رسالت هم به این امر می پرداختند؛ به این صورت که مدتی را در غار حرا واقع در کوه نور یکی از کوه های مکه به عبادت به سر می بردند. حضرت علی در این مورد می فرمایند: «پیامبر صلی الله علیه و آله چند ماه از سال را در غار حرا می گذراند؛ تنها من او را مشاهده می کردم و کسی جز من او را نمی دید». (4)
آن حضرت بعد از رسالت هم به اعتکاف اهمیت می دادند؛ با این تفاوت که این بار، «مسجد»، جایگاه این عمل عبادی ایشان بود. امام صادق علیه السلام می فرمایند: وَكَانَ رَسُولُ الله صلى الله عليه وسلم إِذَا كَانَ الْعَشْرُ الْأَوَاخِرُاعْتَكَفَ فِي المَسْجِدِ وَ ضُرِبَتْ لَهُ قُبَّةٌ مِنْشَعْرِوَ شَمَّرَ الْمِنْزَرَوَ طَوَى فِرَاشَه؛ «رسول خدا صلی الله علیه و آله در ده روز آخر ماه رمضان، در مسجد معتکف می شدند و برای آن حضرت، خیمه ای معین برپا می کردند و ایشان در این ده روز بستر خویش را بر می چیدند و به اعتکاف مشغول بودند. (5)
تربیت از ارکان حیات اجتماعی انسان است؛ از این رو توجه به ابعاد مختلف تربیتی، توجه به شخصیت والای انسان است نکته دارای اهمیت در اصول تربیتی این است که محیط زیست، یکی از عوامل تأثیر گذار است و می تواند کفه ترازوی تربیت را به نفع خود سنگین نماید. بنابراین، «مساجد» یکی از محورهای تربیتی قابل توجه هستند و از آن جایی که امور تربیتی بیشتر با روان سر و کار دارند، حضور در جمع تربیت شده ای که در مراسم های مسجد شرکت می کنند می تواند راه آسانی برای کسب آداب و اخلاق مقبول جامعه اسلامی باشد. (1)
«مسجد»، به عنوان یک مکان تربیتی، دارای دو جلوه فردی و جمعی است؛ یعنی این که دو نوع رفتار می تواند در آن جلوه گر شود که در امر تعلیم و تربیت و جهت دهی رفتارهای فردی و جمعی افراد بسیار مؤثر است. هنگامی که انسان ها به صورت جمعی به برگزاری مناسک و انجام فرایض می پردازند، رفتارهای ظاهر می شوند و هنگامی که به صورت غیر جمعی و به شکل فردی در مسجد حضور پیدا می کنند، خودبه خود به محاسبه و بررسی رفتارهای شخصی و فردی می پردازند. (2)گرچه می توان گفت که عبادت در هر مکانی، نیاز روحی انسان را به طور نسبی تأمین می کند؛ ولی مسجد و عبادتگاه، جایگاه بهتری برای این امر است و نیاز انسان را کامل تر تأمین می کند. بنابراین انسان بنا به فطرت خویش، معبد و مسجد را دوست دارد و تاریخ هم نشان می دهد که معبد همواره همراه و همزاد انسان بوده است. (3)
آثار تربیتی، اخلاقی و رفتاری مسجد عبارت اند از ایجاد آرامش پرهیز از گناه، بعد تربیتی ارتباط با دوست خوب، پرورش روح جمع گرایی پرورش روح تعهد پرورش روح تواضع و فروتنی. در این بخش، به اختصار، به تشریح هر کدام می پردازیم:
معصومان در سخنان خویش مسجد را پناهگاه مؤمن دانسته اند پناهگاهی که انسان را از دغدغه و اضطراب نجات می دهد و به آرامش و سکون می رساند. پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله می فرمایند: مَا جَلَسَ قَوْمُ فِي مَجْلِسٍ مِنْ مَسَاجِدَ اللهِ تَعَالَى يَتْلُونَ كِتَابَ اللهِ وَيَتَدَا رَسُونَهُ بَيْنَهُمْ إِلَّا نَزَلَتْ عَلَيْهِمُ السَّكِينَةُ وَغَشِيَتْهُمُ الرَّحْمَةُ وَحَقَّتْهُمُ المَلائِكَةُ وَذَكَرَهُمُ الله فيمَنْ عِنْدَهُ؛ «قومی [با یکدیگر] در مسجدی از مساجد خداوند متعال برای تلاوت و آموختن قرآن ننشینند؛ مگر آن که آرامش بر ایشان نازل و رحمت الهی شامل حال آن ها شود و
خداوند از آن ها در میان کسانی که نزد او هستند یاد می کند». (1)
مسجد، «افسردگی» را که یک بیماری روحی است بر طرف می کند و شادمانی و نشاط را جایگزین آن می سازد. امام صادق علیه السلام به مسلمانان سفارش می کنند که هنگام رویارویی با مشکلات و اندوه های دنیوی، به نماز و مسجد پناه ببرند. (2)
بر اساس حدیثی متواتر از امام علی مسجد در جایگاه اصیل خویش روح پرهیز از گناه و دوری از سرکشی را در دل و جان مؤمنان می دمد و آنان را به زیور حیای اسلامی آراسته می کند و جامه «خشیت» از خدا را به آنان می پوشاند. هنگامی که مؤمن وارد مسجد می شود فضایی آکنده از قدس و طهارت او را در بر می گیرد خانه ای ساده و به دور از پیرایه های مادی که مملو از جاذبه های معنوی و الهی است. پس، فرد مؤمن هنگامی که در این مکان مقدس قرار می گیرد، سعی می کند به گناه آلوده نشود و تمام اعضاء و جوارح خود را از گناه دور نگه دارد و این عمل نوعی تمرین در انجام کارهای خیر و دوری از بدی ها است. پس می توان گفت حضور در مسجد تمرین توجه به خدا و آزمون ترک دنیاست. (3)
علمای تربیتی نیز معتقدند که اجرای مناسک دینی، نوعی تمرین برای خویشتن داری و تحمل قیود است و می تواند مقاومت در برابر جاذبه های نفسانی را افزایش دهد و موانع زندگی اخلاقی را کم کند. (4)آثار سازنده و تربیتی حضور در مسجد رفته رفته به دیگر اعمال و احوال مؤمن نیز سرایت می کند. حضرت علی در روایتی فرمودند: خداوند تبارک و تعالی به حضرت عیسی بن مریم وحی فرمود که به جماعت [و یا اشراف] بنی اسرائیل بگو که جز با قلب هایی پاکیزه و چشمان خاشع و دست های پاکیزه، به خانه من وارد نشوند». (5)
بنابراین، می توان نتیجه گرفت که نقش مسجد نقشی تکمیلی و ایجادی در حیطه شکل گیری و تقویت رفتارهای مطلوب است و نه فقط این که تثبیت کننده رفتارهایی باشد که در مسجد رخ می دهند. (6)
1) مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، ج 3، ص363، ح3788.
2) طبرسی (رضی الدین)، حسن بن فضل، مکارم الاخلاق، مترجم سیّد ابراهیم میرباقری، ج 2، چاپ دوم، تهران، فراهانی، 1375، ص712.
3) نوبهار، رحیم، مسجد نمونه، ص18 و 19.
4) حسینی، سید حمید آثار برکات و کارکردهای فردی و اجتماعی مسجد مجموعه مقالات فروغ مسجد، ج 5، ص 202
5) ابن طاووس، علی بن موسی ادب حضور ترجمه (فلاح السائل)، ج1، ص80.
6) موظف رستمی، محمد علی، آیین مسجد (کارکردهای مسجد)، ص 112
نقش تربیتی دیگری که مسجد ایفا می کند این است که دلدادگان خود را با انسان های صالح و برگزیده پیوند می دهد. از نظر علمای تربیتی دوست خوب در سعادت انسان نقش مهمی دارد؛ مسجد، بستری مناسب است تا میان صالحان و مؤمنان جامعه آشنایی و پیوند ایجاد شود و شرایط تربیت و پرورش روحی و اخلاقی انسان فراهم آید. کسی که با خوبان معاشرت داشته باشد حتی اگر به این درجه از تکامل هم نرسیده باشد که به سبب ترس از خداوند به طرف گناه نرود دست کم به دلیل شرم از برادران دینی خود راه انحراف را در پیش نمی گیرد. (1)
اثر سازنده تربیتی دیگر مسجد، پرورش روح جمع گرایی در مسلمانان است. «انزواطلبی» و «جمع گریزی»، بیماری روحی شناخته می شود؛ در حالی که اجتماعی بودن» و «جمع گرایی» در حد معقول و مطلوب آن، نشان سلامت روح و روان انسان به شمار می آید. بر این اساس مسجد با فراخوانی پیوسته مسلمانان به اجتماعات، روح جمع گرایی انعطاف و نظم پذیری را در آنان تقویت می کند. (2)
مسجد، به طور معمول جایگاهی برای طرح مشکلات دغدغه ها و نارسایی های اجتماعی است. بنابراین، حضور فرد در چنین مکانی تقویت روح تعهد و دردمندی را در وی موجب می شود و در مقابل نوعی مبارزه با روح بی تعهدی و بی تفاوتی محسوب می شود اگر در میان افراد جامعه ای به ویژه نسل جوان، روح بی تعهدی حاکم شود آسیب های اساسی بر پیکر اجتماع وارد خواهد شد. (3)
تکبّر ورزیدن و خود برتربینی خصلتی منفی و یک بیماری روحی است در مقابل، تواضع و فروتنی در برابر هم نوعان، خُلقی نیکو به شمار می آید مسجد در پرورش این خصلت نیکو نقش به سزایی ایفا می کند.
انسانی که در فضای مسجد با قشرهای گوناگون،جامعه نشست و برخاست می کند و از قرار گرفتن در کنار
افراد متوسط و ضعیف تر از خود از جهات گوناگون خودداری نمی کند از رفتارها و منش های متکبرانه به دور می ماند. (1)
پایه و بنیان دین مبین اسلام بر اصل اجتماعی بودن، استوار گشته است تا انسان را از زندگی فردی و خزیدن در گنج عزلت برهاند و او را به سوی زندگی اجتماعی سوق دهد؛ زیرا تنها از طریق اجتماع است که مسلمانان می توانند به صورت قدرتی،واحد در مقابل مشکلات و مصائب ایستادگی کنند. (2)
از آغاز اسلام، مسجد مرکز تمام فعالیت های اجتماعی بود موعظه های مذهبی و خط مشی های حکومتی از منبر مساجد اعلام می شد و عدالت در چارچوب آن اجرا می شد. پناهگاه بی پناهان، محلّ رفع مشکلات مردم و جایگاه مشورت حاکم و مسلمانان بود همه می دانیم که مسجد در تحکیم «وحدت اجتماعی» که عنصر اساسی برای سلامت و بقای هر جامعه ای است، نقش بسیار بزرگی ایفا می کند. افراد، با سنین مختلف و جنسیت و نژاد و افکار و سلیقه های مختلف همه در یک جا گردهم می آیند؛ همدل و همسو در نماز جماعت با صفوف به هم فشرده و دوش به دوش می ایستند. حضوری به این شکل، به طور مسلّم، وحدت و همدلی را در جامعه استوار می کند. (3)
در نظام مقدس اسلام «مسجد» که بنیانی اعتقادی و عبادی دارد، محل آمدوشد مداوم مسلمانان در اوقات نمازهای روزانه و مناسبت های مختلف است. از این جهت نسبت به سایر معابد ادیان دیگر از برجستگی خاصی برخوردار است و محور فعالیت های تبلیغی و مهم ترین وسیله ارتباط جمعی آنان قرار می گیرد.
مسجد، به عنوان مرکز انتقال پیام در صدر اسلام که از جهت اطلاع رسانی فاقد رسانه های گروهی بود، اهمیت بسیاری داشت؛ زیرا در همین اجتماعات رهبران دینی فرصت را مغتنم می شمردند و به مناسبت های مختلف، راهنمایی های لازم را به اطلاع عموم می رساندند. رسم مسلمانان در زمان پیامبر این بود که
هرگاه حادثه ای مهم رخ می داد جارچی ندا می کرد: «الصَّلَاةَ جَامِعَةً»؛ یعنی برای نماز در مسجد جمع شوید. این جمله برای مردم آن زمان معنایی خاص داشت آنان از این ندا می فهمیدند که امر مهمی مطرح است». (1)
مسجد، تنها یک وسیله ارتباط جمعی تک بعدی نیست که به انتقال پیام الهی اکتفا کند؛ بلکه مسجد، همزمان با انتقال پیام خود مرکز تعیین پیام و نمود و آثار آن است و این ویژگی است که مسجد را از هر پایگاه و جایگاه دیگر متمایز می سازد. (2)
به علاوه، بیشتر «مساجد جامع را به نحوی و در نقاطی احداث می کردند که در مسیر راه ها و معابر شهری قرار بگیرند بنابراین مساجد، یکی از مهمترین عرصه ها و صحنه های انواع ارتباطات اجتماعی و فرهنگی بودند. (3)
مشورت و مراجعه به آراء عمومی، نقش به سزایی در تکامل جامعه دارد و این تبادل آراء در مسائل اجتماعی، رشد و شکوفایی را به ارمغان می آورد. قرآن در این مورد می فرماید: ...وَشَاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ فَإِذَا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللهِ إِنَّ اللهَ يُحِبُّ الْمُتَوَكلين، و با ایشان در کار مشورت کن و وقتی که تصمیم گرفتی، پس، بر خدا توکل کن که خداوند دوستدار تو کل کنندگان است». (4)
پیش از اسلام، عرب ها مکان هایی را برای رایزنی و مشورت داشتند که به آن ها «نادی» می گفتند، نادی، از «ندوه» به معنای مشورت است؛ «دارالندوه» در کنار کعبه یکی از مکان هایی بود که قصی بن کلاب برای مشورت قریش قرار داده بود با آمدن اسلام و ساخته شدن مساجد این کار کرد نیز به دیگر کارکردهای مسجد اضافه شد. (5)
آن دسته از مسائل اجتماعی و سیاسی که لازم بود مسلمانان درباره آن شور و گفت و گو کنند، در مسجد مطرح می شد و مورد بحث و بررسی قرار می گرفت. در واقع مسجد پایگاهی برای مشورت با مردم بود. «از این رو، نویسندگانی که مسجد را مجلس شورای مسلمانان نام نهاده اند سخنی گزاف نگفته اند». (6)
در متون تاریخی آمده است که پیامبر اسلام صلی الله علیه و اله برای اتخاذ مواضع مناسب در جنگ بدر، در یکی از
1) نوبهار، رحیم، سیمای مساجد، ص74
2) موظف رستمی، آیین مسجد (کارکردهای مسجد)، ص 85
3) شهرداری تهران معاونت امور اجتماعی، ماهیت کارکردی و کالبدی مسجد و مشکلات موجود مجموعه مقالات کارکرد مساجد، ص 372
4) آل عمران، آیه 159
5) محرمی، غلامحسین، نقش مسجد در جامعه اسلامی از آغاز تا (عصر عباسیان)، ص158
6) نوبهار، رحیم، سیمای مسجد، ص74
مساجد اطراف مدینه به نام مسجد عرق «الظبیه» با اصحاب به مشورت پرداختند. همچنین آن حضرت برای رفتن به جنگ احد در مسجد «مدینه» با مسلمانان به تبادل نظر همت گماشتند». (1)
یکی از نیازهای اساسی جامعه اسلامی وحدت و همبستگی مسلمانان بر محور فرامین الهی است. قرآن در مورد وحدت اجتماعی می فرماید: وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللهِ جَمِيعًا وَلَا تَفَرَّقُوا وَاذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُم... و همگی به ریسمان خدا چنگ زنید و پراکنده نشوید و نعمت خدا بر شما را یادآورید». (2)
همچنین، در جایی دیگر می فرماید: وَ أَطيعُوا اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَلا تَنازَعُوا فَتَفْشَلُوا وَ تَذْهَبَ رِيحُكُمْ وَاصْبِرُوا إِنَّا للَّهَ مَعَ الصَّابِرین؛ «و (فرمان) خدا و پیامبرش را اطاعت نمایید و نزاع (و کشمکش نکنید) تا سست نشوید و قدرت و شوکت شما از میان نرود و صبر و استقامت پیشه کنید که خداوند با استقامت کنندگان است». (3)
جامعه ای که دچار تفرقه و پراکندگی شود بخش مهمی از توان خود را در کشمکش های داخلی از دست خواهد داد و بدین صورت، نه تنها در رویارویی با دشمنان خارجی دچار ضعف خواهد شد، بلکه توان حل مشکلات درونی خود را نیز نخواهد داشت و از هر سو با شکست مواجه خواهد شد. از این رو، در مکتب حیات بخش اسلام بر عنصر وحدت در جامعه اسلامی، تأکید فراوان شده است. (4)
دین مقدس اسلام برای دست یابی به این امر حیاتی وحدت اجتماعی مسلمانان)، تمامی امتیازهای پوچ و بیهوده را نفی کرده و «تقوا» را به عنوان اصل کرامت و ارزش انسان معرفی نموده است. با این حال، «وحدت» از یک سو، نیاز به اسباب و عواملی دارد که استحکام و پایداری آن را موجب می شوند و از سوی دیگر، نیازمند آن است که در مکانی تجلی نماید و مسجد در جامعه اسلامی در این زمینه نقش اساسی ایفا می کند در واقع مسجد کانونی است که شبانه روز مؤمنان از اقشار مختلف با مناصب و موقعیت های اجتماعی گوناگون پیر و جوان سفید و سیاه ثروتمند و فقیر.... در آن حضور می یابند؛ همگان دوش به دوش هم و در صف هایی به هم پیوسته و رو به یک سو نماز می.خوانند بدین صورت، روح همدلی همراهی در آن ها تقویت می شود و دل های مسلمانان سست ایمان را نیرو می بخشد. حتی اختلاف های مذهبی، نه تنها مانع حضور اهل مذاهب گوناگون در مساجد یکدیگر نیست؛ بلکه مسجد، به منزله عاملی
مؤثر با این گونه اختلاف ها مبارزه می کند و مسلمانان را به یکدیگر نزدیک می نماید. (1)البته خداوند متعال با نزول آیه 108 سوره توبه پیامبر خویش را از نماز گزاردن و حتی حضور در مسجدی که وحدت جامعه اسلامی را دچار آسیب کند، نهی می نماید. (2)
اثر باشکوه دیگری که همبستگی مسلمانان در مسجد به همراه خواهد داشت، ناامیدی دشمنان اسلام از تفرقه و پراکندگی مسلمانان است. (3)
علاوه بر این که خود مسجد پایگاه وحدت مسلمانان است، شواهد نشان می دهد که پاره ای از مقررات نماز جماعت مانند تأکید بر منظم بودن صف های نماز و خارج نشدن از مسجد به هنگام اذان و شرکت کردن در نماز جماعت و.... به منظور وحدت و هماهنگی بیشتر مسلمانان وضع شده است.
تأکید بر منظم بودن صفوف و فشرده ایستادن مؤمنان به هنگام نماز جماعت، علاوه بر رعایت نظم و انضباط در پیشگاه خداوند و ایجاد وحدت و همدلی مؤمنان نمازگزار نمایشی از نظم و یکپارچگی آنان در مقابل دشمنان است. در سخنان معصومان نیز شواهد قابل توجهی بر این مطلب وجود دارد. (4)
در روایتی از امام صادق نقل می کنند رسول خدا صلی الله علیه و آله هنگام نماز به جمعیت خطاب کرده، فرمودند: ای مردم صف ها را منظم و مساوی کنید و دوش به دوش بایستید تا فاصله و جدایی میان شما نیفتد و نامرتب نباشید که خداوند دل های شما را از یکدیگر دور گرداند و بدانید که من از پشت سر شما را می بینم متوجه نظم و عدم آن نسبت به صف های جماعت شما هستم». (5)
خروج از صف نماز جماعت در مسجد نشانه عدم همبستگی و اتحاد مسلمانان است؛ در صورتی که مسجد، جایگاه تجلی وحدت مسلمانان است. بنابراین کسی که چنین رفتاری را انجام می دهد، در واقع به نقش وحدت آفرین مسجد آسیب رسانده است و خواسته و ناخواسته نفاق ایجاد کرده است و کسانی را که
پراکندگی صف های به هم پیوسته مسلمانان را انتظار می کشند امیدوار نموده است. (1)
پیامبر صلی الله علیه و آله در این مورد می فرمایند: مَنْ سَمِعَ النِّداءَ فِي المَسجِدِ فَخَرَجَ مِنْهُ مِنْ غَيْرِعِلَّه فَهُوَ مُنافِقِ إِلَّا أَن يُرِيدَ الرجوعَ إِلَيْهِ؛ «کسی که در مسجد، صدای اعلام نماز را بشنود، آن گاه بدون عذر، مسجد را ترک نماید، منافق است؛ مگر این که دوباره قصد بازگشت به مسجد را داشته باشد». (2)
امر به معروف و نهی از منکر، یکی از برترین واجبات دینی در جامعه اسلامی است که ثمرات فراوانی برای پیروان این دین مقدس به دنبال دارد و در اصلاح روابط اجتماعی نقش کلیدی ایفا می نماید و جامعه ای سالم و مدینه ای فاضله ایجاد می.کند هدف قرآن کریم آن است که با نصیحت و امر به معروف و نهی از منکر، غبارهای نشسته بر چهره جهانیان را بزداید و از این راه دل های غافل را بیدار نماید و بستر رشد و تعالى بشریت را فراهم سازد. (3)
در این خصوص، مسجد جایگاه گردهمایی دینداران دلسوز میدان حضور مؤمنان و نمایشگاه ایمان وحدت و همبستگی آن هاست. بیماردلانی که میل به انجام گناه دارند با دیدن نمایش ایمان مؤمنان، از گناه و سرکشی باز می ایستند؛ همین تأثیر در مورد آن هایی که به دلیل سستی ایمان، متزلزل و مرددند، مطرح است. این گونه افراد از مسجد روحیه ثبات و استواری می گیرند. بدین ترتیب، حضور مسلمانان در مسجد، خود به خود سبب جلوگیری بسیاری از گناهان می شود. (4)
بیان همه فعالیت های خدماتی مسجد در صدر اسلام که با فرهنگ اسلامی ما سنخیت دارند، در این مقاله نمی گنجد؛ به همین دلیل به صورت خلاصه برخی از آن ها را بیان خواهیم کرد.
خداوند به پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله دستور می دهد که قضاوت و عدالت را برپا کند؛ زیرا اسلام، دین عدل گستر جهانی است و همواره پیامبران را به این دستور مهم امر فرموده است در نتیجه، آنان ناگزیر به داشتن
محکمه ای برای اجرای امر الهی بودند و «مسجد» نخستین محکمه ای بود که پیامبر گرامی صلی الله علیه و آله در آن به قضاوت می نشستند. بدین ترتیب نخستین قاضی در اسلام وجود مبارک حضرت محمد صلی الله علیه و آله بودند.
یکی از دلایلی که پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله مسجد را جایگاه قضاوت قرار دادند این بود که همه افراد از قوی و ضعیف، توانگر و بینوا و کوچک و بزرگ شاهد اقامه عدل و اجرای احکام الهی باشند و به آن روی آورند که این موضوع تهذیب نفوس را موجب خواهد شد. (1)از سوی دیگر چون در سرزمین های اسلامی آیین دادرسی بر مبنای اصول و قواعد اسلامی بود. تشکیلات خاص و مکان ممتازی به جز مسجد برای قضاوت وجود نداشت. این روند در زمان خلفای راشدین هم ادامه داشت. همچنین در مسجد کوفه جایی به نام «دكّة القضاء» وجود داشت که حضرت علی در آن جا به قضاوت می پرداختند». (2)قرار دادن مسجد به عنوان محل قضاوت تا مدت ها ادامه داشت و بیشتر قاضیان در مسجد به داوری می پرداختند تا این که «ملک عادل نورالدین زنگی محلی را در دمشق به قضاوت اختصاص داد و نام آن را «دار العدل» نهاد. پس از این، ایوبیان در مصر این کار را تعقیب کردند و مکان هایی را به امر قضاوت اختصاص دادند. (3)
در دین اسلام به انفاق و کمک به مستمندان سفارش زیادی شده است تا آن جا که پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله فرمودند: مَنْ أَصْبَحَ مِنْ أُمَّتِي وَ... لَم يَهْتَمَّ بِأُمُورِ الْمُؤْمِنِينَ فَلَيْسَ مِنْهُمْ؛ «اگر کسی شب را به صبح برساند و در فکر گره گشایی و کمک به همنوعان خود نباشد مسلمان نیست. (4)مسجد در طول تاریخ پایگاه مددکاری اجتماعی بوده است و مستمندان و در راه ماندگانی که راه به جایی نداشتند به مسجد مراجعه می کردند و از مردم کمک طلب می کردند. بدین ترتیب مسلمانان در امور خیریه نیز وارد می شدند». (5)
«از از همان آغاز اسلام، مسلمانانی که به مدینه می آمدند و مکانی برای زندگی نداشتند، در مسجد می ماندند. از این رو، رسول خدا صلی الله علیه و آله هنگام ساختن مسجد مکانی را به غریبان اختصاص داده بود که «صفه» نامیده می شد». (6)اصحاب صفه گروهی از مستمندان مسلمان بودند که قریب به چهارصد تن از اصحاب پیامبر صل الله علیه و آله را تشکیل می دادند و به دستور آن حضرت در بخشی از مسجد که مسقف بود، سکونت داشتند و
1) عبد الوهاب حموده ره آورد مسجد در فرهنگ اسلامی ترجمه مهدی اسفندیاری، ص 115
2) نوری، مهدی، تحلیل جامعه شناختی مسجد مجموعه مقالات کارکرد مساجد، ص 458.
3) محرمی، غلامحسین، نقش مسجد در جامعه اسلامی از آغاز تا (عصر عباسیان)، ص157.
4) مجلسی، بحارالانوار، ج 74، ص 471، ح 181
5) نوری، مهدی، تحلیل جامعه شناختی مسجد مجموعه مقالات کارکرد مساجد، ص 458 و 459
6) محرمی، غلامحسین، نقش مسجد در جامعه اسلامی (از آغاز تا عصر عباسیان)، ص151
ضمن اقامت در آنجا قرآن می آموختند روزه می گرفتند و به جنگ می رفتند. (1)
همچنین، در سیره حضرت رسول صلی الله علیه و آله آمده است که مؤمنان به شیوه های گوناگون برای برآوردن نیازهای فردی و گروهی خود همچون به دست آوردن کسب و کار یا ازدواج و غیره به آن حضرت روی می آوردند و آن حضرت با بذل مساعدت های لازم نیاز آنان را تا حد امکان برطرف می کردند؛ بنابراین، می توان گفت که مسجد محل ارتباط مستقیم رهبر و مردم (پیروان) بود.
بدین ترتیب، مسجد، همواره جایگاه غریبان و بی پناهان و دور افتادگان از وطن بوده است. برای هر کسی در دیار غربت مسجد، مکان و مأمنی آشناست و خود را در مسجد سربار و مزاحم فردی نمی داند.
خدمات پزشکی و درمانی مجروحان جنگی در مسجد صورت می گرفت؛ به عنوان مثال، مجروحان جنگ احد در مسجد معالجه شدند واقدی می نویسد در ماجرای جنگ احد مردم در مسجد چراغ و آتش برافروخته بودند و مجروحان را زخم بندی می کردند. به دنبال زخمی شدن سعد بن معاذ، پیامبر ایشان را در خیمه «عیبه»، دختر سعد بن عتبه در مسجدالنبی جای داد. این زن زخمی ها را معالجه می کرد و از اشیاء گمشده و پراکنده، نگهداری می کرد». (2)همچنین در جنگ خندق به دستور پیامبر صلی الله علیه و آله خیمه ای در مسجد برپا شد و مردم برای عیادت سعد بن عباده که در این جنگ مجروح شد و در آن جا بستری بود، به مسجد می آمدند احمد «عیسی» در کتابی که در باب بیمارستان ها نوشت معتقد است که: «نخستین بیمارستان در اسلام، همان خیمه ای بوده است که پیامبر صلی الله علیه و آله هنگام جنگ خندق برای درمان زخمیان در مسجد برپا کرد و زنی به نام «رفیده» را برای رسیدگی به حال مجروحان برگماشت». (3)
در واقع پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله با احساس این نکته ظریف که مجروحان جهت شفایابی و درمان فوری، علاوه بر مداوای متداول به نوعی آرامش روحی و روانی و عناصر معنوی نیازمند هستند، «مسجد» را به عنوان بهترین درمانگاه و استراحتگاه مجروحان «سربازان اسلام» تعیین و تجهیز نمودند. (4)
مسجد محل گفتمان پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله با نمایندگان و هیئت های ادیان پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله در مسجد از هئیت های خارجی استقبال می کرد و دستور می داد در مسجد برای آنان
خیمه ای برپا کنند و از میهمانان پذیرایی کنند؛ البته انصار نیز خانه هایی را در اختیار پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله گذاشته بودند که مهمان های خود را در آن ها جای دهند. ابن اسحاق نقل می کند پس از این که رسول خدا صلی الله علیه و آله از تبوک برگشت، ماه رمضان بود هئیت ثقیف خدمت آن حضرت رسیدند و پیامبر صلی الله علیه و آله برای آن ها در گوشه مسجد خیمه ای برپا کرد و آن ها در آن استراحت و اقامت می نمودند و بلال از خانه پیامبر صلی الله علیه و آله برای آنان غذا می برد و رسول خدا هر شب بعد از شام نزد آنان می رفت و با ایشان حرف می زد». (1)
علاوه بر مواردی که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله افرادی را که تازه مسلمان می شدند به صورت فردی در مسجد آموزش می داد، گفت و گوهای علمی و فرهنگی زیادی نیز میان آن حضرت با هئیت های اعزامی که از سوی قبایل گوناگون به مدینه می آمدند صورت می گرفت محل این گفت و گوها، جایی جز مسجد نبود.
پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در کنار یکی از ستون های مسجد که تا به امروز نیز به نام «اسطوانة الوفود» ستون هئیت ها شناخته می شود هئیت ها را به حضور می پذیرفتند و با آنان به مذاکرات دینی و اجتماعی می پرداختند. البته این مذاکرات از جنبه های سیاسی نیز برخوردار بود؛ ولی از آنجا که این هئیت ها به طور معمول به منظور گرویدن به اسلام به مدینه می آمدند؛ بحث و گفت و گو پیرامون معارف اسلامی، بخش های مهمی از این مذاکرات را به خود اختصاص می داد. پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله محیط مسجد را به طور کامل، یک محیط فرهنگی می دانستند. بر همین اساس در حضور آن حضرت و با اجازه ایشان، مسابقه شعر و سخنرانی در مسجد برگزار می شد. حضرت رسول صلی الله علیه و آله ضمن ابراز خرسندی از این کار با حوصله و بردباری کامل با چنین مسائلی برخورد می کردند.
از جمله فعالیت های علمی و فرهنگی در زمان حضرت رسول صلی الله علیه و آله گفت و گوهای زیر بوده است:
گفت و گوهای ادبی با هئیت نمایندگی «بنی تمیم»؛
گفت و گوی فرهنگی با هئیت نمایندگی «ثقیف»؛
گفت و گوی عقیدتی با هئیت نمایندگی «نجران». (2)
از آن چه بیان شد به خوبی روشن است که برگزاری جلسات مباحث گوناگون و آموزش آن ها در مسجد، در زمان پیامبر به گرمی و رونق ویژه ای داشته است.
قرآن می فرماید: .... قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَالَّذِينَ لَا يَعْلَمُون...؛ «بگو ای رسول، آیا آنان که اهل دانش هستند با مردم نادان یکسان هستند؟» (1)
این آیه شعار بلند دین اسلام در اصالت بخشیدن به علم و ارزش گذاری صریح برای دانایی است. همین یک شعار حماسی، کافی است تا امتی را به حرکت در آورد و آنان را در مسیر علم آموزی تا مرحله جانبازی پیش ببرد.
در نظام تربیتی اسلام کسب آگاهی و شناخت بر هر فرد به عنوان مقدمه ایمان شخصی و اجتماعی به اندازه عقل او واجب است. بر همین اساس تحصیل علم در میان مسلمان وجوب عینی پیدا کرد و این موضوع، غیر از رشته های تخصصی بود که گاهی وجوب کفایی و گاهی وجوب عینی داشت. علاوه بر آیات قرآن کریم سیره پیامبر صلی الله علیه و آله عامل مهم دیگری در رویکرد علمی و آموزش جامعه اسلامی محسوب می شد. پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله رسالت خود را با خواندن و قلم آغاز کرده بود؛ آن هم در محیطی که سابقه ای از علم و دانش به معنای رایج آن روز جهان در آن جا وجود نداشت. (2)
پس از هجرت پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله به مدینه و بنا نمودن مسجدالنبی، فصلی نوین در آموزش و فعالیت های فرهنگی مسلمانان آغاز شد. مسجد مدینه»، از یک سو به صورت یک مرکز آموزشی-فرهنگی و پایگاهی برای مبارزه با جهل و از سویی دیگر به مکانی برای اشاعه فرهنگ و ادب و دیگر معارف اسلامی تبدیل شد. «حلقه های علمی» با جنب و جوش خاصی در مسجد بزرگ مدینه به صورت رسمی تشکیل می شد. پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله اصحاب را در قول و عمل به پیوستن و شرکت فعال در این حلقه ها تشویق می کردند و می فرمودند به سوی باغ های بهشت بشتابید» پرسیدند ای پیامبر خدا منظور شما از این سخن چیست؟ فرمودند: «حلقه های ذکر». (3)
فعالیت های آموزشی در زمان رسول اکرم صلی الله علیه و آله منحصر به مسجد النبی نبود؛ بلکه جلسات بحث و بررسی مسائل علمی در مساجد دیگری نیز انجام می شد که البته مسلمانان در سطحی محدودتر به کار آموزش و تلاش های علمی مشغول بودند.
بدین ترتیب مسجد به عنوان نخستین پایگاه علمی رسالت خود را در جامعه نوساخته اسلامی برای ترویج و اشاعه دانش و گسترش فرهنگ اسلامی آغاز کرد و همچنان مسیر رشد و ترقی علمی را پیمود؛ به طوری که در عصر خلفا نیز مساجد نزد عموم به عنوان کانون اصلی آموزش قرآن کریم، مسائل دینی، احکام و فقه اسلامی بود. این آموزش ها نه فقط در مرکز حکومت شهر مدینه، بلکه در شهرهای دیگر، مانند مکه و سایر نقاط شبه جزیره و در تمام سرزمین های پیوسته به حوزه قلمرو اسلامی انجام می گرفت.
در عصر خلافت امام علی با انتقال مرکز خلافت از مدینه به کوفه مسجد جامع بزرگ این شهر به عنوان یکی از مهمترین مراکز علمی آن،روزگار نقش خاصی را در شکوفایی نهضت علمی و ارتقاء فرهنگ و تمدن اسلامی ایفا می نمود.
امامان بزرگوار شیعه و بزرگان تابعین، اصحاب پیامبر و نیز شاگردان و تربیت یافتگان مکتب اهل بیت رسالت تعلیم و تربیت و حل و فصل مسائل مهم علمی و دین را در مساجد بزرگ بلاد اسلامی عهده دار بودند. به خصوص در عصر امام باقر و امام صادق علیهما السلام که نهضت و حرکت فرهنگی بزرگی توسط این دو رهبران معصوم آغاز شده بود، مساجد به رشد و شکوفایی قابل توجهی دست یافت. حتی برخی از آن ها به دانشگاه های بزرگ اسلامی در زمینه های علوم مختلف نظیر،فقه، حدیث، تفسیر و دیگر علوم اسلامی تبدیل شدند و پیدایش نهضت های علمی و عقلانی در تاریخ اسلام را موجب گردیدند. (1)
با دقت در سیره پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله می بینم که ایشان به ابعاد آموزشی مسجد اهتمام ویژه ای داشتند. علامه مجلسی در کتاب «بحارالانوار» این روایت را بیان کرده است: وَ خَرَجَ رَسولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَإِذَا فِي الْمَسْجِدِ مَجْلِسَانِ مَجْلِسٌ يَتَفَقَّهُونَ وَمَجْلِسٌ يَدْعُونَ اللَّهَ وَيَسْأَلُونَهُ فَقَالَ كِلَا الْمَجْلِسَيْنِ إِلَى خَيْرٍ أَمَّا هَؤُلَاءِ فَيَدْعُونَ اللَّهَ وَ أَمَّا هَؤُلَاءِ فَيَتَعَلَّمُونَ وَيُفَقَّهُونَ الْجَاهِلَ هَؤُلَاءِ أَفْضَلُ بِالتَّعْلِيمِ أُرْسِلْتُ ثُمَّ قَعَدَ مَعَهُم؛ «رسول خدا صلى الله عليه وسلم به مسجد وارد شدند؛ در مسجد دو جلسه جداگانه برپا بود گروهی در حال یاد دادن و فرا گرفتن دانش بودند. جمعی نیز به دعا و راز و نیاز با خداوند مشغول بودند. پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله فرمودند: هر دو گروه به سوی یک هدف گام بر می دارند؛ دسته ای خدا را می خوانند و گروهی نیز آموزش می بینند و نادانان را تعلیم می دهند؛ ولی این گروه، کار برتری انجام می دهند من نیز به منظور آموزش به مردم مبعوث شده ام؛ از این رو، پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله در میان گروهی که سرگرم آموزش بودند، نشستند». (2)
حضرت رسول اکرم صلی الله علیه و آله ضمن تشویق عملی برای برگزاری جلسات درس و آموزش در مسجد، در حدیثی فرمودند: مَنْ غَدَا إِلَى الْمَسْجِدِ لَايْرِيدُ إِلَّا لِيَتَعَلَّمَ خَيْراً أَوْ لِيُعَلِّمَهُ كَانَ لَهُ أَجْرُمُعْتَمِرِنَامَ الْعُمْرَةِ وَمَنْ رَاحَ إِلَى الْمَسْجِدِ لَا يُرِيدُ إِلَّا لِيَتَعَلَّمَ خَيْراً أَوْ لِيُعَلَّمَهُ فَلَهُ أَجْرُ حَاجَ تَامَّ الْحِجَّةِ؛ «پاداش کسی که صبحگاهان به قصد یاد دادن یا فراگرفتن چیز مطلوبی به مسجد می آید همچون پاداش شخصی است که یک عمره کامل را انجام داده باشد و پاداش کسی که شبانگاهان به قصد یاد گرفتن و یاد دادن کار خیری به مسجد می آید، مانند پاداش فردی است که یک حج کامل به جای آورده باشد». (1)از این حدیث روشن می شود که لازم نیست گفت و گوی علمی که در مسجد انجام می گیرد به طور حتم دانش های دینی باشد؛ هر دانش سودمندی را می توان در مسجد مورد بحث و بررسی قرار داد. (2)
نظام آموزشی که در مساجد اعمال می شد از نوع ساده آن بود در این قسمت به موارد این نظام آموزشی اشاره می شود:
اساس آموزش مسجد را حلقه های درسی تشکیل می داد که در اسلام آن ها را «حلقة العلم» یا دایره آموزشی می نامیدند کلمه «حلقه» به مفهوم یک شیء گروی و گرد است. به این ترتیب، شیوه نشستن دانش آموزان در مسجد به شکل حلقه» اقتباس از جلسات حکومتی بود که به طور معمول به شکل حلقه وار دور میز می نشستند؛ در این جلسات معلم بر روی یک پایه بالش یا صندلی می نشست و بر دیوار یا ستونی تکیه می داد. از طرف دیگر دانش آموزان در ردیف هایی به شکل نیم دایره در جلوی استاد قرار می گرفتند. از دیگر آداب آموزش آن بود که هیچ نوع شرطی برای پیوستن دانش آموزان به حلقه ها وجود نداشت. هر فرد تشویق می شد تا به حلقه مورد انتخاب خود بپیوندد؛ اما در بعضی از مساجد، جلب رضایت استاد برای پیوستن به جلسه وی لازم بود. در بیشتر این دوایر ترتیب نشستن دانش آموزان به ترتیب مقام علمی آنان بود و دانش آموزان هر چه پیشرفته بودند به همان اندازه نزدیک تر به استاد می نشستند.
مجالس درس، بعد از نماز صبح آغاز می شد و تا نماز ظهر ادامه می یافت. اگر معلم، متصدی مجلس درس
بود، قبل از نماز صبح و بعد از ظهر نیز جلسات درس تشکیل می شد طول مدت یک دوره از یک تا دو سال طول می کشید و همیشه در مواقع نماز تعطیل می شد و هیچ قانون مشخصی برای زنگ تفریح وجود نداشت. جلسات درس در روزهای تعطیل مذهبی تشکیل نمی شد.
تدریس در حلقه با مراسم ساده و نیز با نشان دادن تقوا و فضیلت کامل آغاز می شد. معلم، همیشه کار خود را با تمجید و تکریم خدا و با درخواست یاری و هدایت مردم آغاز می کرد و سپس به درس خود می پرداخت. به علت نبودن کتاب با توجه به اهمیت متن تدریس شده معلم مجبور بود همه متن یا قسمتی از آن را برای دانش آموزان املاء کند. علاوه بر املاء معلم توصیه می کرد که دانش آموزان تمام یا قسمتی از مطالب بیان شده را حفظ کنند. در واقع یکی از اصولی که برای قبولی و تأیید دانش آموزان ضروری بود؛ اصل حفظ کردن مطالب و بیان نمودن آن ها بدون مراجعه به متن بود و کیفیت و طرز بیان نیز بر قبولی تأثیر داشت. (1)
لازم به ذکر است که در این کلاس ها مسائل گوناگونی به مسلمانان آموزش داده می شد. مباحث اعتقادی و آموزش مبانی ایمان به خداوند در شمار اولین مسائلی بود که به مسلمانان و به ویژه آنان که تازه به دین مبین اسلام گرویده بودند آموزش داده می شد. ابوذر می گوید رسول خدا صلی الله علیه و آله ایمان را قبل از آموزش قرآن به ما می آموخت. حضرت رسول صلی الله علیه و آله در کنار آموزش مباحث دینی، مسلمانان را با مسائل تاریخی نیز آشنا می کردند. راوی می گوید: پیامبر صلی الله علیه و آله گاهی شب ها تا دیر وقت پیرامون تاریخ بنی اسرائیل برای ما سخن می گفت. (2)
همچنین مسجد محلی بود که مطالب علمی و مسائل اجتماعی نیز در آن تدریس می شد و موضوعاتی، مانند تاریخ، جغرافی، اقتصاد و حتی علوم سیاسی در آنجا بحث می شد علم فلسفه، موضوعی بود که بیشتر مورد توجه و انتخاب بسیاری از دانش آموزان بود در بین موضوعات مهم درسی می توان منطق، اخلاق، منطق مناظره و تصوّف را نام برد جلسات درس هایی مانند شیمی، فیزیک ریاضیات، جبر و هندسه نیز دایر بود. اگر چه علوم علمی و تجربی یا در دانشکده های مخصوص یا در منازل معلمان به صورت خصوصی
تدریس می شد؛ ولی مدارک تاریخی در دست است که آموزش این گونه موضوعات علمی در بعضی از مساجد بزرگ نیز دایر بود جلسات علم طب در جامع الازهر و در جامع ابن طولون مصر دایر بود.
استاد و مدرس کلاس هایی که در مسجد تشکیل می شد؛ تنها حضرت رسول الله نبود؛ حضرت علی نیز گاهی به فرمان پیامبر خدا صلی الله علیه و آله بر منبر آن حضرت و در حالی که یک پله پایین تر از جای پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله می نشست، برای مردم سخن می گفت گروه های مختلف با اساتید معین در گوشه و کنار مسجد، کلاس های آموزشی برگزار می کردند و علوم و فنون مختلف آموزش داده می شد. أنس می گوید: اصحاب پیامبر صلی الله علیه و آله پس از نماز صبح به گروه های مختلف تقسیم می شدند؛ برخی به تلاوت قرآن می پرداختند و گروهی واجبات و مستحبّات را فرا می گرفتند به عنوان مثال عبدالله بن رواحه در مسجد جلسات مربوط به توحید و معاد (مسائل اعتقادی) را اداره می کرد. او در غیاب حضرت رسول صلی الله علیه و آله نیز مسائل فقهی و اعتقادی را به مسلمانان آموزش می داد. (1)
با مطالعه در سیره و زندگی نورانی پیامبر اسلام صلی الله علیه و اله در می یابیم همواره جلساتی که در آن مسلمانان بتوانند پرسش های علمی خود را با پیامبر خدا که در میان بگذارند در مسجد (پس از به جای آوردن نماز) صبح تا طلوع آفتاب تشکیل می یافت. گرچه از برخی روایات چنین بر می آید که آن حضرت در این اوقات به ذکر و دعا می پرداختند؛ ولی شواهدی وجود دارد که نشان می دهد بخشی از این فاصله زمانی، به برگزاری جلسه های پرسش و پاسخ اختصاص می یافته است. پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله با کسانی که به منظور پرسش و یاد گرفتن دانشی به حضورشان می آمدند با گشاده رویی کامل برخورد می کردند و همراه با بیان پاداش و فضیلت دانش آموختگان آنان را تشویق می نمودند آموزش به اشخاص تازه مسلمان شده، یکی از مهمترین جلوه های کار فرهنگی، آموزشی پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در مسجد بود. افراد تازه مسلمان یا آنان که قصد گرویدن به اسلام را داشتند به آموزش های ویژه ای نیازمند بودند. آن ها به طور معمول با حضور در مسجد حضرت رسول الله آموزش های لازم را فرا می گرفتند و در مسجد به طرح پرسش ها و شبهه هایی که در ذهن داشتند، می پرداختند. گاهی هم درباره رمز و راز احکام و عبادت ها از حضرت رسول الله سؤال می کردند و آن حضرت
1) نوبهار، رحیم، سیمای مسجد، ص105 و 107
با صبر و بردباری به پرسش های آنان پاسخ می گفتند. (1)
اولین آیه ای که از سوی خدا به پیامبر صلی الله علیه و آله نازل شد او و پیروانش را به خواندن دستور می دهد. آن جا که می فرماید: اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذِي خَلَقَ * خَلَقَ الْإِنسَانَ مِنْ عَلَقٍ * اقْرَأْ وَ رَبُّكَ الْأَكْرَمُ * الَّذِي عَلَمَ بِالْقَلَمِ * عَلَّمَ الْانسَانَ مَا لَمْ يَعْلَمْ؛ «بخوان به نام پروردگارت که (جهان را) آفرید؛ انسان را از خون بسته ای خلق کرد. بخوان که پروردگارت از همه والاترست؛ همان کسی که به وسیله قلم تعلیم داد؛ به انسان آن چه را که نمی دانست، آموخت». (2)
برای جامعه ای که بیشتر افراد آن بیسواد و دارای سنّت شفاهی قدرتمند بودند، این پیام جدید در حقیقت تحوّل انگیز بود. اسلام تنها دینی است که با کتاب و حیانی توأم بوده است پیروی از این کتاب الهی، عین دیانت و انکار،آن عین گمراهی است خصوصیت چنین دینی اقتضا می کرد که پیروانش همواره با کتاب، قرین باشند و نسبت به حفظ و نشر آن همت گمارند. بدین صورت با رشد تدریجی اسلام، طبیعی بود که بیشتر مسلمانان، ثروتمند و فقیر جوان و پیر احترام زیادی برای دانشمندان و بیش از آن برای کتاب قائل شوند. (3)
مساجد، مانند اوّلین کلیساها و صومعه های مسیحیان از اولین مکان هایی بودند که در جامعه اسلامی کتاب به آن ها راه یافت؛ روشن است که کتابخانه های مساجد از زمانی پدید آمدند که مسلمانان، مسجد را مرکز تعلیم ساختند؛ زیرا تعلیم بدون کتاب امکان پذیر نیست. (4)کتابخانه های مساجد، نه تنها مخزن کتاب یا قرائت خانه بودند، بلکه به مفهوم واقعی کلمه کتابخانه های بسیار فعالی بودند. این کتابخانه ها از آن چه که نویسندگان مسلمان یا غیر مسلمان تاکنون در نوشته های خود ذکر کرده اند حیات متنوع تر و پویاتری داشتند. (5)
با وجود این عدم دسترسی مسلمانان به کاغذ و محدود بودن مواد نوشتن در صدر اسلام، امکان تهیه نسخه های دست نویس قرآن را برای عموم بسیار مشکل می ساخت. بنابراین به دلیل ضرورت تعلیم و تعلّم
قرآن در بین مسلمانان و لزوم حفاظت از قرآن های دست نویس و فراهم آوردن امکان استفاده عمومی از آن مسجد در قالب آموزشگاه،اسلامی بهترین مکانی بود که قرآن ها را در آن نگهداری می کردند محل قرار گرفتن قرآن ها را خزانة المصاحف» می نامیدند به دنبال گسترش تدریجی علوم قرآنی، کتاب های دیگری هم در کنار قرآن به مخازن کتاب های مساجد راه یافتند تا تشنگان علم از آن ها بهره برداری نمایند. (1)مسلمانان برای نگهداری قرآن ها و دیگر کتاب های علمی و مذهبی،خود از سنت هبه (هدیه) و نیز وقف این کتب به کتابخانه های مساجد استفاده می کردند و این سنت در بین مسلمانان جایگاهی بس نیکو پیدا کرده بود.
هدف از تبلیغ، افزایش معرفت دینی مردم و احیای آنان برای ادای وظایف دینی و اسلامی است. قرآن در این مورد می فرماید: يَأَیهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنزِلَ إِلَيْكَ مِن رَّبِّكَ وَ إِن لَّمْ تَفْعَلْ فَا بَلَّغْتَ رِسَالَتَهُ... ای پیغمبر، آن چه از خدا بر تو نازل شده است به خلق برسان که اگر نرسانی تبلیغ رسالت و اداء وظیفه نکرده ای...». (2)
قرآن کریم، این کتاب آسمانی همه پیامبران الهی را دارای شان تبلیغی دانسته، در نتیجه، همه ادیان الهی را تبلیغی می داند از نظر قرآن، همه پیامبران حامل پیام هایی از جانب خداوند هستند و وظیفه دارند آن ها را به مردم ابلاغ کنند در واقع پیامبر خدا پیام خدا را به خلق خدا ابلاغ می کند و نیروهای درونی آن ها را بیدار می کند و سامان می بخشد و به سوی خداوند و آن چه رضای اوست، دعوت می کند.
باید توجه داشت که تبلیغ یک اصل جاودانه و همیشگی دین مبین اسلام است. تا آن زمانی که حکمی از احکام اسلام از دید برخی از مردم پنهان مانده باشد و کسانی باشند به این دین نگرویده باشند و زمینه گمراهی از دین هنوز وجود داشته باشد تبلیغ هم وجود خواهد داشت و باید وجود داشته باشد تا حیات اسلام جاودانه بماند. (3)با این مقدمه، به نقش تبلیغی مسجد در دین مبین اسلام می پردازیم.
از آن جایی که مسلمانان هر روز برای انجام فرایض دینی به مسجد رفت و آمد می کنند، ضمن ادای فریضه نماز در این اجتماع، طی صحبت با یکدیگر، از اخبار جامعه مطلع می شوند.
همچنین وجود «منبر» در مسجد نقش مهمی را در نشر افکار و عقاید ایفا می کند و سخنرانان از آن برای انتقال مسائل مهم جامعه به مردم استفاده می کنند از این رو منبر را به عنوان یک رسانه تبلیغی عمومی در
اسلام نام می برند. (1)
حضرت رسول صلی الله علیه و آله از هر فرصتی برای روشنگری و آموختن اسلام به مردم بهره می جست. شواهد تاریخی نشان می دهد که مسجد در دوران 23 سال رسالت مهمترین سنگر تبلیغ دینی پیامبر اسلام صلی الله علیه و اله بوده است؛ اگرچه میزان نقشی که مسجد در طول این دوران ایفا کرده است، همواره یکسان نبود.
از سال چهارم بعثت اصحاب پیامبر صلی الله علیه و آله مسلمان بودن خویش را علنی کردند. با این حال، نمی توانستند از مسجد به عنوان سنگری در راستای تبلیغ و آموزش بهره برداری کنند؛ زیرا مسجدالحرام به طور کامل در دست مشرکان قرار داشت و مسجد دیگری که بتوان در راستای اهداف فرهنگی در آن آزادانه فعالیت کرد، وجود نداشت.
البته شواهد تاریخی، حاکی از آن است که پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و یارانش تا حد امکان از مسجدالحرام در راستای تبلیغ و ترویج اندیشه های دینی بهره می جستند؛ یعنی در موسم حج و زمان هایی که مردم در آن جا حضور داشتند به تلاوت آیات قرآن کریم می پرداختند و مردم را به پذیرش دین اسلام فرا می خواندند. (2)
به همین دلیل بود که پس از ورود حضرت رسول صلی الله علیه و آله به مدینه و بنای مسجدالنبی، نه تنها پرستشگاهی برای مسلمانان ساخته شد، بلکه دانشگاهی فعّال و سرشار از شور و نشاط علمی نیز پی ریزی شد. حضور منظم و مستمر مسلمانان در این مسجد به منظور برپا کردن فریضه نماز بهترین فرصت را برای کارهای تبلیغی حضرت رسول صلی الله علیه و آله فراهم می آورد. پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله در این پایگاه بزرگ تبلیغی با توجه به اوضاع و رعایت حال حاضران در مسجد، پس از برگزاری نمازها برای مردم سخن می گفتند. (3)ایشان از طریق تدریس و ایراد خطبه های نماز جمعه و دیگر سخنرانی ها و تشکیل حلقه های علمی، به تبلیغ و نشر فرهنگ عظیم اسلام پرداختند و عظمت آیین خویش را به نمایش گذاشتند. بدین صورت در اثر کوشش های تبلیغی حضرت رسول صلی الله علیه و آله و اصحابش در مسجد النبی، زمینه های مناسبی برای پذیرش دین مبین اسلام در دیگر افراد به وجود آمد؛ به گونه ای که هرگاه نماینده ای از سوی یکی از قبایل و اقوام برای کسب اطلاع از این دین آسمانی به مسجد مدینه می آمد، بی درنگ اسلام را می پذیرفت. همچنین، مسجد حضرت رسول صلی الله علیه و آله در مدینه، همانند دانشگاهی بزرگ به تربیت و تعلیم مبلغان ورزیده ای همت گماشت و آنان را پس از آگاه نمودن به قرآن و فقه اسلامی، به نقاط مختلف جزیرة العرب اعزام نمود تا در پرتو هدایت و تعلیم مردم آن
سرزمین را از ظلمت نادانی و شرک برهانند و به دین اسلام فراخوانند. (1)
از آن جایی که سخنرانی خود نوعی تبلیغ محسوب می شود به ذکر نکاتی پیرامون سخنرانی های پیامبر صلی الله علیه و آله در مسجد می پردازیم.
سخنرانی های حضرت رسول صلی الله علیه و آله برای افرادی که در مسجد حضور می یافتند، نه تنها خسته کننده و ملال آور نبود، بلکه بسیار پر جاذبه بوده است. جلسات موعظه و سخنرانی های رسمی آن حضرت، هر روز برگزار نمی شد (2)و دیگران را نیز به آسان گرفتن در تبلیغ و موعظه سفارش می کردند. آن حضرت فرمودند: يَسَرُوا وَ لَا تُعَسّرُوا وَ خَفِّفُوا وَلَا تُنَفِّرُوا «آسان بگیرید و سخت گیر نباشید، بشارت دهید و مردم را گریزان نسازید». (3)
یاران و اصحاب پیامبر نیز در برگزاری مجالس وعظ و سخنرانی، شیوه آن حضرت را پیشه خود ساختند. شواهد بسیاری در کتب سیره و حدیث وجود دارد که نشان می دهد برگزاری جلسه سخنرانی و گفت و گوهای علمی، پس از نماز صبح و شام بیش از دیگر نمازها بوده است. (4)
نکته قابل توجه این است که در مجالس سخنرانی حضرت رسول صلی الله علیه و آله زنان نیز حضور داشتند و گاه حتی برای آنان مجلس جداگانه تشکیل می شد و حضرت برای آنان سخنرانی می نمودند. با وجود این، سخنرانی های حضرت رسول صلی الله علیه و آله تنها جنبه آموزشی و علمی نداشت؛ بلکه از عنصر موعظه و القاء روحیه «تقوا» و پرهیز از گناه و خطا در روح شنوندگان نیز برخوردار بود. شواهد نشان می دهد حضرت رسول صلی الله علیه و آله هرگاه روحیه سرکشی و گناه را در مردم مشاهده می کردند؛ در مسجد و در مجالسی که برای سخنرانی برپا می شد مردم را پند و اندرز می دادند این سخنان حضرت چون از پشتوانه عظیم و روحیه معنوی برخوردار بود در جان شنوندگان تأثیری شگرف می گذاشت و نیز نیروی پرواو پرهیز از گناه را در آنان استوار می ساخت. (5)به طور اساسی «عنصر معنویت» در تبلیغ نقش مؤثر و کارآمدی دارد و تردیدی نیست که کار تبلیغی حضرت رسول صلی الله علیه و آله در مسجد سرشار از مایه های معنوی و روحانی بود. به عنوان نمونه،
«جبیر بن مطعم» یکی از این گونه افراد است. او که پس از جنگ بدر برای پرداختن فدیه اسیرانی از اقوام خود به مدینه و مسجد حضرت رسول صلی الله علیه و آله آمده بود تحت تأثیر جاذبه معنوی پیامبر اسلام قرار گرفت و نور حق پرستی در دل او پرتو افکند.
شیوه دعوت حضرت پیامبر صلی الله علیه و آله به این گونه بود که ایشان ابتدا پیوندی صمیمی و دوستانه با کسی که قصد هدایت او را داشت برقرار می کردند؛ روح تواضع در برابر بندگان خدا و خدمت به آنان را به وی می فهماند، آن گاه با توجه به ویژگی های روحی و روانی آن شخص با سخنانی کوتاه، زمینه گرویدن او به اسلام را فراهم می آورد.
از چنین برخوردهایی به خوبی روشن می شود که دامنه فعالیت های فرهنگی و تبلیغی حضرت رسول صلی الله علیه و آله در مسجد تنها به برگزاری مجالس سخنرانی و تشکیل کلاس های آموزشی محدود نمی شد، بلکه جلوه های رفتاری حضرت رسول صلی الله علیه و آله بیش از هر چیز دیگر مسجد را به کانون هدایت حق جویان، مبدل ساخته بود. (1)
در دین اسلام، افکار عمومی نیرویی است که اهمیت فراوانی در توجیه و ارشاد مردم، مبارزه با زشتی و فساد، رویارویی با ظلم و طغیان پاسداری از ارزش های اسلامی امر به معروف و نهی از منکر، همکاری و همیاری امت در تقوا و نیکوکاری بالا بردن روحیه معنویت تأیید حق و مبارزه با باطل و نابودی آن دارد. (2)
قرآن کریم می فرماید: وَ قَدْ نَزَلَ عَلَيْكُمْ فِي الْكِتَابِ أَنْ إِذَا سَمِعْتُمْ آيَاتِ اللَّهِ يُكْفَرْبهَا وَيُسْتهْزَأُ بِهَا فَلَا تَقْعُدُوا مَعَهُمْ حَتى يَخُوضُواْ فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ إِنَّكُمْ إِذَا مِثْلُهُمْ إِنَّ اللَّهَ جَامِعُ الْمُنَافِقِينَ وَالْكَافِرِينَ فِي جَهَنَّمَ جَمِيعاً؛ «در کتاب الهی این حکم بر شما فرستاده شده است که چون شنیدید که به آیات خدا کفر می ورزند و استهزاء کنند پس با این گروه همنشینی نکنید تا در حدیثی دیگر داخل شوند که اگر با آنان همنشین شوید، شما نیز مانند آنان هستید». (3)
در اسلام، موضع بی طرفانه و منفی هیچ جایگاهی ندارد؛ چنانچه حضرت رسول اکرم صلی الله علیه و آله فرمودند: «هر یک از شما (مسلمانان) منکری دید، باید که با دست خود آن را تغییر دهد (اقدام عملی) و اگر نتوانست پس با زبان اگر نتوانست باید که در قلب خود از آن بیزاری جوید بدانید که این ضعیف ترین مراتب ایمان است». (4)
بهترین سنگر برای مبارزه با کژی ها و انحراف های فکری و اجتماعی که جامعه اسلامی را تهدید می کند، مسجد است؛ زیرا برترین و برگزیده ترین افراد جامعه هر روز در این مکان مقدس گرد هم می آیند. (1)
بسیار زیبنده است که این نقش مسجد را در جوامع اسلامی شناسایی کنیم؛ زیرا مسجد خانه خدا و مردم و محل پیوند و ارتباط خلق با خالق است و مکانی مناسب برای طرح مصالح عمومی مسلمانان است. اگر این چنین نقشی را برای مسجد به رسمیت بشناسیم و مورد تأکید قرار بدهیم بخشی از فعالیت های سیاسی غرب کنترل می شود تبدیل تهدید به فرصت و به تلاش های سالم و سازنده مبدل می گردد. همچنین طبیعت مسجد و ویژگی های افرادی که در مسجد حضور می یابند، باعث می شود فعالیت های اجتماعی مخالف، در بستر سالمی حرکت کنند البته مؤمنان حق جو هرگاه متوجه شوند که حرکتی از اساس، زیان بار و گمراه کننده است، شیوه های مناسب را برای برخورد با آن برمی گزینند. (2)
از آن جا که گام آخر هر پژوهش، قدم نخست پژوهش های بعدی است در این قسمت چند عنوان پژوهشی و کارکرد اجرایی را در مورد مسجد به پژوهشگران و محققان و متولیان این حوزه پیشنهاد می نماییم:
بررسی کارکردهای فرهنگی مسجد قبل و بعد از انقلاب اسلامی ایران
بررسی کارکردهای فرهنگی مسجد در دیگر کشورهای اسلامی
بررسی کارکردهای فرهنگی مسجد در مقایسه با کارکردهای فرهنگی پایگاه های دینی سایر ادیان.
استخراج و تحلیل فرهنگ های مختلف موجود در نهاد مسجد.
مقایسه تطبیقی میان کارکردهای فرهنگی نهاد مسجد در صدر اسلام و آن چه که در عصر حاضر صورت می پذیرد.
عدم موازی کاری سازمان ها و مؤسسات مرتبط با مسجد و تمرکز فعالیت ها در عرصه پژوهش.
بهره گیری از کارکردهای فرهنگی مسجد در صدر اسلام و بازشناسی و احیای آن ها در مساجد فعلی.
تهیه و ابلاغ برنامه های منعطف فرهنگی به مساجد کشور از سوی مرکز رسیدگی به امور مساجد.
عمق بخشی به فعالیت های فرهنگی مساجد.
برنامه ریزی برای حضور هر چه پررنگ تر امام جماعت در مسجد به عنوان عنصری تأثیر گذار در راستای رشد فرهنگی مردم برای جذب هر چه بیشتر افراد به خصوص نوجوانان و جوانان
تقویت جاذبه های ظاهری مساجد، مانند نظافت و زیبایی و نورپردازی و وسایل ارتباط جمعی و....
بررسی کارکردهای فرهنگی مسجد و تلاش در راستای جهانی سازی آن.
طبق جمع بندی های صورت گرفته از یافته های این پژوهش می توان به نتایج قابل ملاحظه ای دست یافت که در این بخش به طور خلاصه به آن ها می پردازیم:
مسجد به عنوان اولین پایگاه و نماد دین در جامعه اسلامی، نقش اساسی را در تحکیم بنیان حکومت های اسلامی ایفا می کند.
مسجد، ایفاگر نقش های گوناگون و متنوعی است که هر کدام از آن ها نیازی از جامعه را برطرف خواهند کرد.
کارکرد فرهنگی مسجد یکی از مهمترین کارکردهای این نهاد است.
تنوع و تکثر و گستردگی مقوله فرهنگ در عصر حاضر حضور پررنگ و متکثر مساجد را می طلبد.
مساجد، همواره مرکز سازماندهی نهضت های جهانی اسلام برای ظلم ستیزی بوده است.
مسجد، سنگر دفاع از مرزهای عقیدتی و ایدئولوژی و جایگاه ترویج دین مبین اسلام است.
ستاد مقدسی برای تعلیم و تربیت الهی و یادگیری اصول عبودیت و بندگی است.
مسجد پایگاهی برای ایجاد زمینه وحدت و یکپارچگی جامعه موحد است.
مسجد مکان ممارست و تمرین رفتار و کردار پسندیده انسانی است.
مساجد هرچند که به عنوان نهادی سنتی با قدمت 1400 ساله در جامعه قلمداد می شوند؛ اما با ارائه کارکردهای متناسب با نیاز روز جامعه می توانند گوی سبقت را از نهادهای مدرن و وارداتی بربایند و به عنوان قلب تپنده فرهنگ یک جامعه احیاگر باشند.
الف) کتاب ها
قرآن کریم
ابوالقاسمی، محمد جواد شناخت فرهنگ، تهران، انتشارات عرش،پژوه، چاپ اول، 1385 ه-.ش.
ابن طاووس، علی بن موسی ادب حضور (ترجمه) فلاح السائل)، قم، انتشارات انصاری، چاپ اوّل، 1380ه-.ش.
ابن بابویه قمی، ابوجعفر محمد بن علی بن حسین (شیخ صدوق)، ثواب الاعمال و عقاب الاعمال، مترجم محمد رضا انصاری محلاتی، قم، نسیم کوثر، چاپ اول، 1382 ه-.ش.
أمالی، بیروت، انتشارات،اعلمی، چاپ پنجم، 1400 ه-. ق.
برومند اعلم، عبّاس، درآمدی برجایگاه مسجد در تمدن اسلامی، تهران، ستاد اقامه نماز، چاپ دوّم، بهار 1384 ه-.ش.
حبیبی، محمد، خصائص مدیران فرهنگی تهران وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، معاونت پژوهشی و آموزشی، مرکز پژوهش های بنیادی مؤسسه فرهنگی و انتشاراتی تبیان، چاپ اول، 1368 ه-.ش.
دشتی، محمد، ترجمه نهج البلاغه حضرت امیرالمؤمنین، قم، مشرقین، چاپ هشتم، 1369 ه-.ش.
رضایی، علی، جایگاه مساجد در فرهنگ اسلامی، چاپ اول، قم، مؤسسه فرهنگی ثقلین، خرداد 1382 ه-.ش.
زاهری، احسان، مسجد با محوریت پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله، قم، الطيار، چاپ اول، تابستان 1385 ه-.ش.
غفاری، ساروی حسین آیین بندگی و نیایش ترجمه عده الداعى، قم، بنیاد معارف اسلامی چاپ اول، 1365 ه-.ش.
شهیدثاني (الجبعى العاملي)، زین الدین بن على الروضة ال به یه فی شرح اللمعة ال دمشق یه قم، انتشارات داوری چاپ اول، 1410 ه-. ق.
کلینی رازی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران، اسلامیه، چاپ دوم.
مجلسی، محمد باقر، بحارالانوار، بیروت، مؤسسه الوفاء، 1404 ه-.ق.
محرمی غلامحسین، نقش مسجد در جامعه اسلامی از آغاز تا (عصر عباسیان)، قم، مؤسسه فرهنگی انتشاراتی،یمین چاپ اول، 1369ه-.ش.
مگی سباعی، محمد، تاریخ کتابخانه های مساجد مترجم محمد عباس پور و محمد جواد مهدوی، مشهد مؤسسه چاپ و انتشارات آستان قدس رضوی بنیاد پژوهش های اسلامی، چاپ اول، 1363ه-. ش.
ابن ابی جمهور احسائی، ابو جعفر بن علی بن ابراهيم عوالی اللآلى، قم، انتشارات سيد الشهدا، 1405 ه-.ق.
موظف رستمی، محمد علی آیین مسجد (کارکردهای،مسجد تهران، گویه، چاپ اول، 1382 ه-.ش.
نوبهار، رحیم، سیمای مسجد، چاپ دوم، بی جا، مؤلّف، پائیز 1367 ه-.ش.
مسجد نمونه، بی جا، ستاد اقامه نماز، چاپ سوم، بهار 1366 ه-.ش.
طبرسی (رضی الدین حسن بن فضل مكارم الاخلاق، مترجم سيّد ابراهیم میرباقری، تهران، انتشارات فراهانی، چاپ دوم، 1375ه-.ش.
طباطبایی، سید محمد حسین، تفسیر المیزان، قم، نشر جامعه مدرسین، 1380 ه-.ش.
شیخ صدوق، محمد بن علی بن بابویه قمی، من لا يحضره الفقيه، دار الكتب الاسلاميه، 1390 ه-.ش.
نوری، میرزا حسین، مستدرک الوسائل، مؤسسه آل البیت، 1408 ه-. ق.
مقالات
رضایی، محمد، مسجد و گفت وگوی پیامبر با نمایندگان ادیان، فروغ مسجد، ج 5، قم، مؤسسه ه فرهنگی، ثقلین، 1387ه-. ش.
شکریان، ناصر، مدیریت و سامان دهی مساجد، فروغ،مسجد، ج 4، قم، مؤسسه فرهنگی ثقلین، 1385ه-.ش.
عباسی، ابراهیم نقش مسجد در فرهنگ و هویت محله ای، فروغ مسجد، ج 5، قم، مؤسسه فرهنگی ثقلین، 1387ه-.ش.
احمدی،حکمتی، حسن، نقش تبلیغی مسجد در عصر پیامبر صلی الله علیه و آله، مجموعه مقالات کارکرد مساجد، تهران، رسانش، چاپ اول، 1384 ه-.ش.
امام، ابراهیم، نقش مسجد در تکوین افکار عمومی، مترجم محمد سپهری، مجموعه مقالات کارکرد مساجد، تهران، رسانش، چاپ اول، تابستان 1384 ه-.ش.
برفی، محمد، نقش مسجد در وحدت اجتماعی مسلمانان مجموعه مقالات کارکرد مساجد، تهران، انتشارات،رسانش چاپ اول تابستان 1384ه-.ش.
جعفری، عالیه، مساجد در سیره پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله مجموعه مقالات فروغ مسجد، ج 5، قم، مؤسسه فرهنگی ثقلین، چاپ اول، 1387 ه-.ش.
حسینی، سید حمید، آثار برکات و کارکردهای فردی و اجتماعی مسجد، مجموعه مقالات فروغ مسجد، ج 5، قم، مؤسسه فرهنگی ثقلین، 1387 ه-.ش.
حموده، عبد الوهاب، ره آورد مسجد در فرهنگ اسلامی، ترجمه مهدی اسفندیاری، مجموعه مقالات کارکرد مساجد، تهران، رسانش، چاپ اول، تابستان 1384 ه-.ش.
شهرداری تهران معاونت امور اجتماعی ماهیت کارکردی و کالبدی مسجد و مشکلات موجود، مجموعه مقالات کارکرد،مساجد چاپ اوّل،تهران،رسانش تابستان 1384 ه-.ش.
عابدی جعفری، حسن و همکاران، طراحی مدل مطلوب کارکرد و مدیریت مساجد در قالب یک سازمان داوطلبانه مذهبی، مجموعه مقالات فروغ مسجد، ج 4، قم، مؤسسه فرهنگی ثقلین، چاپ اول، خرداد 1385 ه-.ش.
فراهتی، عباس، نگاهی به تاریخ آموزش در مساجد، رسانه دانشگاه، 1383 و 1384 ه-.ش.
کوخایی زاده، کریم، بررسی جایگاه مسجد در سیره پیامبر اعظم صلى الله عليه وسلم، مجموعه مقالات فروغ مسجد، ج 5، قم، مؤسسه فرهنگی ثقلین، 1387ه-.ش.
ملکی، احمد، نقش مسجد در گذر تاریخ، مجموعه مقالات کارکرد مساجد، تهران، رسانش، چاپ اوّل، تابستان 1384 ه-.ش.
منصوریان، عفت، عوامل و موانع جذب مردم به ویژه جوانان و نوجوانان به مسجد، مجموعه مقالات فروغ مسجد، ج4، قم، مؤسسه فرهنگی ثقلین، 1385 ه-.ش.
نوری، مهدی، تحلیل جامعه شناختی مسجد مجموعه مقالات کارکرد مساجد، تهران، رسانش، چاپ اول، تابستان 1384 ه-.ش.
نشریه ایران، 31 مرداد، 1383 ه-.ش.
این مقاله، کارکرد رسانه ای مساجد را تبیین می.کند نگارنده ابتدا به اهمیت کار کرد رسانه ای مسجد اشاره می کند و سپس تاریخچه اجمالی این کار کرد را بررسی می نماید در ادامه ابزارهای تبلیغی مسجد، تبیین می گردد که شامل ابزارهایی مانند منبر، دکه مناره و مأذنه، اجتماعات دینی و عمومی، ساختمان مسجد و... است و هر یک با کار کرد ویژه در اطلاع رسانی تنویر افکار و آگاهی دهی، نقش آفرینی می کنند بعد از ساختمان مسجد مأذنه یا مناره به عنوان یکی از ابزارهای تبلیغی مسجد برای اعلام مراسم مذهبی به خصوص برای دعوت مسلمانان به اقامه نمازهای پنجگانه با گفتن،اذان جایگاه با ارزشی دارد. مسجد، به دلیل این که کانون تجمعات دینی و اجتماعی است همواره کار کرد رسانه ای خاص خود را داشته است.
در واقع خود اجتماعات در مسجد می تواند یک فعالیت رسانه ای مستقل باشد. این تجمعات، ویژگی خاصی دارد که به صورت دهان به دهان و چهره به چهره است. بنابراین شاید تنها در رسانه مسجد است.
که مخاطبان فقط «مستمع» نیستند، بلکه خود آن ها، گوینده خبر نیز هستند. دیگر ابزارهای تبلیغی مسجد رسانه «منبر» است. از زمان تأسیس این مکان مقدس سخنرانی های رسمی وعظ های اخلاقی و اعلان خلافت اعلام نتایج جنگها در خطبه ها از این رسانه به گوش همگان می رسید. البته اکنون نیز با پیشرفت فناوری و ترویج رسانه های ارتباط جمعی دیگر، هنوز منبر از ویژگی اطلاع رسانی و تبلیغ مفاهیم و معارف اسلامی از طریق تبلیغ چهره به چهره برخوردار است. در پایان این نوشتار، ضمن برشمردن برخی از ویژگی های مهم رسانه مسجد نسبت به سایر رسانه های تبلیغی، علل کاهش کار کرد رسانه ای مسجد بعد از انقلاب مورد بررسی قرار گرفت.
کلیدواژه ها:
اهمیت کار کرد رسانه ای،مسجد تاریخچه اجمالی کار کرد رسانه ای مسجد ابزارهای تبلیغی مسجد، شیوه های اطلاع رسانی رسانه منبر ویژگی های مهم رسانه مسجد نسبت به سایر رسانه ها، تعامل رسانه مسجد با سایر رسانه ها
اشاره
مسجد، از صدر اسلام دارای کارکردهای متفاوتی بوده است و نخستین نهاد عینی تمدن اسلامی محسوب می شود. این مکان مقدس به ویژه در صدر اسلام، زمانی که فاقد رسانه های گروهی برای اطلاع رسانی بود، به عنوان مرکز اطلاع رسانی مردم پایگاه معنوی و مورد اعتماد همگان از نظر تبادل اطلاعات بوده که به شیوه حضوری و غیر حضوری به رسالت رسانه ای خود عمل می کند.
اخبار، حوادث و پیشامدهای مهم در مسجد به مسلمانان ابلاغ می شد گاهی تصمیمات حکومتی در مسجد به اطلاع مردم می رسید مسلمانان نیز تنها خبری را صحیح و معتبر می شمردند که از طریق مسجد و ائمه جماعات منتشر می شد.
امروز، عنصر مهم در اطلاع رسانی، صدق راوی و حقیقت این خبر است که حتی بنگاه های عظیم خبری جهان را با چالش های جدی و کمبود مخاطبان مواجه کرده است؛ اما قداست مسجد و پیشینه تاریخی رسانه ای آن، اعتماد همگان به ویژه نمازگزاران را به صداقت خبر رسانی مساجد افزوده است و به صراحت می توان گفت که مساجد سالمترین مراکز خبر رسانی به مردم هستند.
در دنیای امروز در بسیاری از کشورهای اسلامی مساجد از نظر پخش خبرهای مربوط به جنبش های مردمی و نهضت اسلامی نقش چشمگیری دارند؛ اما سخن این است در عصری که به دلیل تحول شگرف ارتباطات، از دنیا به عنوان «دهکده جهانی» یاد می شود و روزنامه ها، مجلات، رادیو و تلویزیون، اینترنت، ماهواره و...؛ نهایت تلاش خویش را در جذب مخاطب انجام می دهند و هر روز بر تنوع کارشان می افزایند نباید از نقش رسانه ای مسجد و ویژگی های منحصر به فرد آن، غفلت ورزید.
در این نوشتار کارکرد رسانه ای مساجد را ضمن تبیین امتیاز و تأثیر فوق العاده آن بر سایر رسانه های ارتباط جمعی که به عنوان مهمترین وسائل ارتباطی در دنیا هستند، بررسی خواهیم کرد.
«مک لوهان»، یکی از نظریه پردازان غرب در زمینه ارتباطات معتقد است که منشأ تغییرات اجتماعی رسانه های ارتباط جمعی اند. (1)از این رو برای کامیابی جوامع اسلامی در عرصه های مختلف فردی و اجتماعی و نیز نشر اندیشه های ناب اسلامی به بلاد غیر مسلمان باید از قدرت رسانه غفلت ننمود. در این میان بازیابی کارکرد سیاسی مسجد، بیشتر ضرورت پیدا می کند.
1) رضائیان، مجید، کارکرد مساجد تحوّل ارتباطات و نقش رسانه ای مسجد در ماندگاری فرهنگ اسلامی دو ماهنامه مسجد، ش6، ص129.
جامعه شناسان و روانشناسان برای هر مکان ویژگی ها و مولفه هایی قائل اند که موجب تمایز بین مکان ها می شوند. به عبارت دیگر، هر مکانی به اعتبار نوع ماهیت، مولفه ها و فعالیت هایی که در آن انجام می گیرد، از دیگر مکان ها متمایز می شود. بر همین اساس، توقعات مربوط به آن مکان نیز، نسبت به دیگر مکان ها متمایز جلوه می کند یک مکان مرکزی است برای کنش و واکنش و ابزار ظهور انگیزه های مختلف و موقعیتی است که ما در آن و به واسطه آن معنایی را برای خود پیدا می کنیم. به لحاظ جامعه شناختی مکان ها در «معنابخشی» و «هویت دهی» به آدمیان مؤثرند به عبارت دیگر یکی از کارکردهای مکان ها، معنابخشی به زندگی و تجارب آدمی است. یک مکان مرکز کنش و انگیزه است و کانونی است که ما حوادث معنادار وجود خود را در آن تجربه می کنیم. در واقع رخدادها و کنش ها، تنها در زمینه مکان های خاص با اهمیت و متأثر از هویت این مکان ها در ساختارهای انگیزش آگاهی و تجارب انسان ادغام می شوند. (1)به نظر «لاکرمن» این مکان ها هستند که رخدادها و کنش های آدمیان را با معنی می سازند. اگر برای مکان ها این اهمیت را قائل نشویم در واقع یکی از زمینه های مشروعیت بخشی به کنش های آدمیان را نادیده گرفته ایم؛ یعنی انسان ها به خاطر قرار نگرفتن در بعضی موقعیت ها از برخی واکنش های سازنده و مؤثر بر زندگی خود محروم می مانند.
بنابراین وجود یک مکان به معنی وجود و ظهور واکنشی خاص در افراد است. (2)به باور «گابریل مارسل»، یک فرد از مکان جدا نیست و او همان مکان است. (3)در ادامه به مؤلفه های بایسته ساز احیای کارکرد سیاسی مساجد در دنیای معاصر می پردازیم:
دشمن، با استفاده از فناوری رسانه، سعی دارد چهره اسلام را به خصوص بعد از حادثه یازدهم سپتامبر، وارونه جلوه دهد؛ زیرا مساجد از دیرباز سخنگوی رسمی اسلام مبین بودند با احیای نقش رسانه ای مساجد، برای معرفی چهره واقعی اسلام باید کوشش نمود به خاطر دورغ پردازی های برخی از رسانه های دیجیتال، آن ها هیچ گاه نتوانستند اعتماد مسلمانان را به اندازه اعتماد آنان به مساجد، جلب کنند.
پس از نوشکوفایی علم تجربی در غرب دلباختگان مدرنیسم به طور افراطی دست به معنویت ستیزی و دین گریزی زدند. این موضوع با گذشت دوره کوتاهی غرب را با بحران مواجه کرد. بشر، خسته از
لجام گسیختگی مدرنیته دنبال راه نجات افتاد و راه چاره را در برگشت به آیین مسیحیت نیافت؛ زیرا نمی خواست تاریک خانه قرون وسطی را دوباره تجربه کند به گواه جامعه شناسان، نیاز به معنویت، دغدغه اصلی انسان مدرن است به همین دلیل است که در تبلیغ اسلام باید از هر رسانه ای به ویژه رسانه مسجد کمک گرفت.
در آیات قرآنی مخاطب مسجد فقط مسلمانان نیست؛ بلکه همه مردم جهان هستند. خداوند در کتابش مسجد را «مثابة للنّاس» (1)پناهگاه مردم معرفی می کند در قصه قرائت آیات سوره برائت که حضرت علی مأموریت یافت تا در منی در روز عید قربان قرائت کند، قرآن از تعبیر «إِلَى النَّاس» به جای «الی المشرکین» استفاده می کند با این که مخاطب ایشان مشرکان بودند؛ ولی برای جاوید ماندن این پیام که مسجد از آن همه مردم است از این واژه استفاده شد. به تعبیر نویسندگان تفسیر نمونه، استفاده از این تعابیر، لزوم ابلاغ این پیام به همه مردم را نشان می دهد که در آن روز در مکه حاضر شدند تا از این طریق، غیر مشرکان نیز گواه بر این موضوع باشند. (2)
آن چه گسترش اقبال عموم به رسانه ها را موجب می شود میزان اعتمادی است که مخاطبان به آن رسانه دارند. امروز رسانه ها با صرف هزینه های زیاد در صدد کسب اعتماد مردماند هر چه این اعتماد بیشتر باشد. مخاطبان برای دریافت اطلاعات بیشتر به آن رسانه روی می آورند.
به طور کلی، با توجه به فاصله زیاد بین ادعا و عمل رسانه های دیجیتال، آنان نتوانسته اند در جذب عموم، موفق باشند؛ ولی مساجد به خاطر عدم وجود سابقه تاریخی در تحریف حقایق در خبررسانی، دارا بودن قداست و کانون مبارزات علیه ظلم و دورغ پردازی ها همواره به طور ذاتی از این اعتماد برخوردار بوده است.
هر چند در طول تاریخ برخی مساجد دستاویز طاغوت ها قرار گرفت تا از این اعتماد عمومی برای رسیدن به مطامع خود بهره جویند. حقیقت این است که مخاطبان همواره حساب این گونه مساجد را از مساجدی که در خبررسانی صداقت داشتند، جدا دانسته اند.
مسجد به عنوان یک مکان از دو جلوه یا جنبه متفاوت برخوردار است به عبارت دیگر، دوگونه رفتار
می تواند در این مکان ویژه متجلی شود که در امر جهت دهی به رفتارهای فردی و جمعی بسیار مؤثر است. «جنبه ظاهری» مسجد که در آن رفتارها و اعمال و روابط پسندیده دینی و مقبول شرع رخ می نماید. «جنبه باطنی» که طی آن رفتارهای شخصی غیر جمعی و کنترلی رخ می دهد. هنگامی که انسان ها به صورت جمع در حال برگزاری مناسک و انجام فرایض هستند، رفتارهای جمعی مقبول، نمایان می شود و هنگامی که انسان به صورت غیر جمعی و به صورت فردی در مسجد ظاهر می شود خود به خود، به محاسبه و بررسی رفتارهای شخصی خود می پردازند. ویژگی مسجد در مقابل مکان های دیگر این است که از جنبه ماهیتی، علاوه بر این که محلی برای تجمع و رفتارهای جمعی است فرد را به درون خود ارجاع می دهد و فرد آن چه را که جمع از انجام آن پرهیز می کند، در حالت انفرادی نیز آن را ترک می کند. این روند تبلیغی در اصلاح و ترمیم رفتارها بسیار مؤثر است. (1)
در باور و فرهنگ مردم مسجد مکانی مقدس است. علما نیز دارای درجه معنوی هستند. بنابراین، وقتی که سخنان و مواضع آنان در مسجد شنیده می شود، صحیح قلمداد می شود.
جامعه مدنی ایران به عنوان یک فضای مستقل از دولت و دستگاه حاکم چه در دوران سلطنت قاجاریه و چه در رژیم پهلوی، در مساجد، بازار، حسینیه ها و... تجلّی پیدا کرده است. این گونه مراکز، گوشه ای از شبکه وسیع مردمی مراکز اطلاعات و ارتباطات و بسیج عمومی بوده اند. (2)
سید جمال الدین اسد آبادی، اندیشه های اصلاح طلبانه اش را از طریق مساجد نشر می داد. (3)مسجد، از وسایل عمده تبلیغاتی اخوان المسلمین به شمار می رفت؛ زیرا ویژگی بارز اخوان، ایراد خطابه های آتشین بود که باید در مساجد اجرا می شد مسجد اوّلین مرکز اخوان المسلمین در شهر اسماعیلیه مصر بود. سپس، مساجد متعددی در گوشه و کنار ساختند. به طور اساسی ایده تبلیغ مبلغان توانمند، در ذهن «حسن البنا» از آن زمان که طلبه ای در دارالعلوم قاهره بود جولان داشت. او در اولین مقاله خود در مجله «الشبان المسلمین»، در نوامبر 1929م، مساجد را از مهمترین مکان های آموزش و تهذیب عمومی معرفی کرد. (4)
نیم نگاهی به فعالیت های رسانه ای غرب نشان می دهد که یک تهاجم گسترده جوانان مسلمان را هدف
1) سجادی، سید مهدی کارکرد مساجد، مسجد و تعلیم و تربیت دو ماهنامه مسجد، ش 43، ص 207 و 208
2) فیضی تبریزی کریم، پروفسور مولانا طنین تعهد، ص253؛ کیهان، مسجد و مطبوعات، تاریخ 1380/4/7.
3) جهانگیری، یحیی، کارکرد سیاسی مسجد، دفتر مطالعات و پژوهش های مرکز رسیدگی به امور مساجد، بخش مسجد، مرکز قیام های اسلامی
4) نقیئی، عباس کار کرد مساجد نقش مسجد در فرهنگ و تمدن اسلامی دو ماهنامه مسجد، ش 46، ص436
قرار داده است. از تقویت رسانه های دیجیتال تا جذب آن ها به معابد ادیان دیگر از استحاله کار کرد مساجد تا تصاحب مدیریت آن، نیمی از فعالیت های رسانه ای غربی در تقابل با رسانه مسجد است که بیانگر توان بالای رسانه مسجدی است؛ ظرفیت و توانی که متأسفانه بیشتر مسلمانان از آن غافل اند.
دشمن، قصد دارد با تقویت رسانه های هم عرض مسجد جوانان را از مسجد گریزان سازد. بر این اساس، لازم است که همه تلاش کنیم تا این رسانه سنتی دینی را تقویت کنیم دشمن، افزون بر این، می خواهد با توانمندسازی معابد ادیان دیگر، جوانان را از مسجد دور سازد. مسجد به جوانان دوستان خوب، محتوای دینی و اخلاقی و در نهایت، اندیشه ارمغان می دهد؛ ولی رسانه های غیر مسجدی، دوستان ناباب، محتوای شرک آلود و ضد اخلاق و در نهایت تخدیر و مستی را به روح آن ها تزریق می کنند.
«اشاعه روح بی بندوباری و بی دینی در بین دختران و پسران و ایجاد شک در آن ها، نسبت به اصول دین اسلام از راه تبلیغ در مدارس وابسته به کلیسا، انتشار کتاب های ضد اخلاق و اسلام، تأسیس باشگاه های خوش گذرانی و عیش و نوش فراهم ساختن آنان برای فساد و بی دینی تأسیس انجمن های سری با شرکت جوانان یهودی و مسیحی و.... برای به دام انداختن جوانان مسلمان به هر وسیله ای که میسّر باشد». (1)
امام خمینی رحمه الله علیه با درک این حقایق بود که به صراحت فرمودند: «مساجد سنگر مبارزه اند؛ از این رو، دشمن سعی در خراب نمودن آن ها دارد». (2)
اذعان به یک حقیقت دینی باید با همه شاکله دینی همخوان باشد و مستلزم آن است که مبادی تصوّری و تصدیقی آن گزاره دینی، با روح حاکم بر آن دین متعارض نباشد. با بررسی مبانی کلامی کارکرد رسانه ای مساجد به دنبال آن هستیم تا ضرورت هایی را که یک مسلمان را وادار می کند تا به کار کرد رسانه ای مسجد اذعان داشته باشد جستجو نماییم؛ بایسته های اساسی اسلامی که پایبندی به آن ها بر هر مسلمانی ضروری است. اکنون این حقیقت روشن می شود که لازمه اعتقاد به این،اصول باور به کار کرد رسانه ای مسجد است. در واقع، نگارنده این مقاله تأکید دارد که کار کرد رسانه ای مساجد، یک حقیقت جدا از شاکله اسلامی نیست؛ بلکه شاخه ای روئیده از اصول بدیهی اسلامی است بنابراین داشتن مسجدی با کارکرد رسانه ای، مبتنی بر گزاره های الهیاتی متقن پیشین است که بدون اثبات آن ها پذیرش این موضوع، غیرعقلانی است.
در اصطلاح فهقی، افعال اقوال و تقریرات رسول اعظم صلی الله علیه و آله «سنت» نامیده می شود. (1)شیعه و اهل سنت در حجیت سنت نبوی تردید و اختلافی ندارند. (2)
سخنرانی خُلفا در منبر برای رسمیت دادن به خود وعظ های اخلاقی در مساجد و سر دادن اذان در مأذنه ها، اعلان اخبار عمومی در مساجد برگزاری تجمعات در مسجد و.... نشان از تأسی به سنت رسول اکرم صلی الله علیه و آله دارد.
یکی از مبادی تصدیقی پذیرش کارکرد رسانه ای مسجد اذعان به حجیت سیره و سنت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله است. نظر به اجماع مسلمانان به حجیت اقوال، افعال و تقریرات منقول از حضرت محمد صلی الله علیه و آله و از سوی دیگر، با توجه به انبوه روایات دال بر انجام فعالیت های تبلیغی و رسانه ای مساجد در عصر رسالت، گریزی از اقبال نظر به کار کرد رسانه ای مسجد نیست؛ مگر این که یا حجیت اجماعی را انکار کنیم یا در روایات بسیاری که فعالیت رسانه ای مسجد در زمان رسول الله صلی الله علیه و آله را گزارش می دهند تردید نماییم. البته، هر دو مورد مطرح شده، در بین مسلمانان چیزی جز انکار بدیهیات نیست.
به طور اساسی عبادت فقط نماز نیست بلکه هر فعالیتی که در مسیر خدا باشد، عبادت محسوب می شود. اگر مسجد محل عبادت است و عبادت مفهومی اعم از نماز دارد پس مسجد محلی فراتر از این است که فقط محل مناسک و افعال خاص مذهبی باشد.
در روایات، از جهاد و تعلم به عبادت تعبیر شده است. پس معلوم می شود که هرگونه فعالیت دینی و اجتماعی با صبغه الهی که در مسیر تعالی نام خدا قرار گیرد، عبادت است؛ اعم از انجام مناسک دینی و فعالیت های دیگر اگر مساجد، «یذکر فيه اسم الله» (3)هستند، بیشک گسترش نام خدا از این محل، تنها با
1) ر. ک به: كتاب أنيس الفقهاء: «ما واظب عليه صلى الله عليه وسلم ولم يتركه إلا مرة أو مرتين؛ كتاب الأدلة: «ما صدر عن الرسول صلى الله عليه وسلم غیر قرآن من قول و فعل و تقرير؛ كتاب الموجز في أصول الفقه: «ما صدر عن النبي محمد صلى الله عليه وسلم من أقوال لم يقصد بها الإعجاز و أفعال غير جبلیه و تقریرات»؛ معجم المصطلحات والألفاظ الفقهية، ج 2، ص 299.
2) مشکینی اردبیلی، مصطلحات الفقه، ص22.
3) بقره، آیه 11؛ وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ مَنَعَ مَساجِدَ اللهِ أَنْ يُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ وَسَعى في خَرابِها أُولئِكَ مَا كَانَ لَهُمْ أَنْ يَدْخُلُوهَا إِلَّا خَائِفِينَ لَهُمْ في الدُّنْيا خِزْيٌ وَلَهُمْ فِي الآخِرَةِ عَذَابٌ عَظیم کیست ستمکارتر از آن کس که از بردن نام خدا در مساجد او جلوگیری کرد و در ویرانی آن ها سعی نمود؟ شایسته نیست آنان، جز با ترس و وحشت وارد این کانون های عبادت شوند. بهره آن ها در دنیا (فقط) رسوایی است و در سرای دیگر، عذاب عظیم (الهی!»؛ نور، آیه 36: في بُيُوتٍ أَذِنَ اللهُ أَنْ تُرْفَعَ وَيُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ يُسَبِّحُ لَهُ فِيهَا بِالْغُدُوِّ وَالْآصَالِ؛ اين چراغ پرفروغ در خانه هایی قرار دارد که خداوند اذن فرموده تا دیوارهای آن را بالا برند تا از دستبرد شیاطین و هوسبازان (در امان باشد)، خانه هایی که نام خدا در آن ها برده می شود و صبح و شام در آن ها تسبیح او می گویند.
برگزاری مناسک دینی، محقق نخواهد شد. از این رو، باور به این آیه شریف از یک سو و انحصار مسجد در عبادات صرف چیزی جز یک تناقض نیست.
مقام معظم رهبری دام ظله، مفهوم عبادت را با استناد به متون دینی بسیار وسیع تر از اعمال عبادی صرف می شمارند و می فرمایند: ملت ایران باید مساجد را مغتنم بشمارد و پایگاه معرفت و روشن بینی و روشنگری و استقامت ملی به حساب آورند. اگر کسی خیال کند که در مسجد فقط چند رکعت نماز می خوانند و بیرون می آیند و این چه تأثیری دارد خطاست؛ این طور نیست. اول این که اگر [به] همان چند رکعت نماز هم با چشم بصیرت نگاه شود، خود نماز که به زبان مُشَرع مقدس نماز و اذان خیرالعمل و فلاح است، مایه برکات زیادی می شود. نماز، یک ملت را به قیام لله وادار می کند. نماز انسان ها را از فساد دور و به خلوص و فداکاری نزدیک می کند. (1)علاوه بر آن، مسجد فقط برای نماز نیست؛ در مسجد انواع عبادات هست. از جمله آن عبادات، تفکر است که تفكَّرُ ساعَةٍ خَيْرٌ مِن عِبادَةِ الفِ سَنَةٍ (2)آیا در بعضی از روایات است که مِن عِبادَةِ أربعين سَنَةٍ یا «سبعين سَنَةٍ»؛ البته فکر کردن درست افراد مسجد برو، این فکر را به وسیله شنیدن سخنان عالم دین و فقیه به دست می آورند. (3)
امام علی علیه السلام در روایتی ضمن مذمّت کسانی که بیکار در مسجد نشته بودند، آن ها را «راهبان عرب» نامیده فرمودند: «مؤمن مسجدش مجلس و خانه اش محل زندگی اوست». (4)
اسلام در متن زندگی حضور دارد نه در حاشیه از این رو، کلیه روابط فردی و اجتماعی در آن به خوبی بیان شده است. این دین برای همه شئون حیات انسانی، برنامه دارد.
اگر چه امروز مسجد بیشترین کارکردش عبادی است، ولی با گذر به فلسفه تاریخی ساخت اولین مسجد در زمان پیامبر صلی الله علیه و آله می فهمیم که انگیزه های مهمتر از این در ساخت آن دخیل بوده اند که متأسفانه امروز کمرنگ شده اند. البته، مدعی نیستیم که باید تمام کارکردهای مساجد در صدر اسلام را مساجد عصر حاضر نیز داشته باشند؛ زیرا این موضوع با روح اسلام که با اقتضای زمان همراهی دارد، ناهمگون است؛ اما آن کارکردهایی را که مساجد هنوز ظرفیت پذیرش دارد نباید از مساجد جدا ساخت امام خمینی قدس سره در این مورد می فرمایند: «این مسجد الحرام و مساجد دیگر در زمان رسول اکرم صلی الله علیه و آله مرکز جنگ ها و سیاست ها و مرکز
1) عنکبوت، آیه 45: اتْلُ مَا أُوحِيَ إِلَيْكَ مِنَ الْكِتَابِ وَأَقِمِ الصَّلوةَ إِنَّ الصَّلوةَ تَنْهَى عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنكَرِ وَلَذِكْرُاللَّهِ أَكْبَرُوَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا تَصْنَعُونَ؛ «آن چه را از کتاب (آسمانی) به تو وحی شده تلاوت کن و نماز را برپادار که نماز انسان را از زشتی ها و گناه باز می دارد و یاد خدا بزرگ تر است و خداوند می داند شما چه کارهایی انجام می دهید.
2) بحارالانوار، ج 6، ص133.
3) ر.ک: بیانات مقام معظم رهبری در قم، 19 دی 1375 ه-.ش.
4) مستدرک الوسائل، ج 11، ص 220، ح 12798؛ نهج السعاده، ج 7، ص306
امور اجتماعی و سیاسی بوده است. این طور نبوده است [که] در مسجد پیامبر، همان مسائل عبادی نماز و روزه [مطرح] باشد. مسائل سیاسی آن بیشتر بود اسلام می خواهد که مردم آگاهانه برای مصالح مسلمانان در آن جا [مسجد] فعالیت کنند». (1)
در قرآن کریم و منابع اصیل روایی شیعه و سنی همه به عمران و آبادی مساجد امر شده ایم؛ چنان که در این منابع از تعابیر «بنی» و «عمر» به معنای ساختن و آباد کردن (2)استفاده گردید. قرآن کریم می فرماید: إِنَّا يَعْمُرُ مَسَاجِدَ اللَّهِ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِوَ أَقامَ الصَّلاةَ وَآتَى الزَّكَاةَ وَ لَمْ يَخْشَ إِلَّا اللَّهَ فَعَسَى أُولئِكَ أَنْ يَكُونُوا مِنَ الْمُهْتَدين؛ جز این نیست که مساجد خدا را آن کس آباد می کند که به خدا و روز واپسین ایمان داشته باشد و نماز بگزارد و زکات بپردازد و جز از خدا نترسد. امید است که اینان از ره یافتگان باشند». (3)
کلمه «یعمر» در لغت به معنای اقامت و ملازمت به کار رفته است. (4)برخی مفسّران گفته اند که عمارت مسجد، تنها ساخت مسجد نیست؛ بلکه عمارت هر چیزی نسبت به آن فایده و نتیجه ای است که بایستی مترتب بر آن گردد و خراب کردن مسجد که در قرآن اشاره بدان شده است نیز به لحاظ عدم ترتب همان فایده است». (5)بنابراین، خراب کردن مسجد تنها با بیل و کلنگ نیست؛ بلکه هر برنامه ای که از رونق مسجد بکاهد، تلاش در خراب کردن آن است. (6)
با توجه به تفسیر آیه إِنَّا يَعْمُرُ مَساجِدَ اللهِ.... و طبق صریح بعضی روایات، منظور از عمران و آبادی مسجد، تنها ساختمان آن نیست بلکه حضور در آن ها و توجه به محافل و مجالس مذهبی که باعث یاد خدا است، یک نوع عمران و بلکه مهمترین نوع آن شمرده شده است بنابراین در نقطه مقابل این عمران و آبادی، آن چه باعث شود که مردم از یاد خدا غافل شوند و از مساجد دور شوند، ظلمی بسیار بزرگ است.
رونق مساجد در عصر رسالت، منحصر به فعالیت های عبادی نبود. پررنگ ترین کارکرد مساجد صدر اسلام، کار کرد رسانه ای بود از این رو احیای این کار کرد یک بایسته قرآنی است.
1) خمینی روح الله الموسوی، صحیفه نور، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، سازمان مدارک فرهنگی انقلاب اسلامی، 1370، ج 18، ص 67.
2) فرهنگ بزرگ جامع نوین (ترجمه المنجد)، ج 2، ص 1106.
3) توبه، آیه 18، مساجد خدا را تنها کسی آباد می کند که ایمان به خدا و روز قیامت آورده و نماز را برپا دارد و زکات را بپردازد و جز از خدا نترسد. امید است چنین گروهی از هدایت یافتگان باشند.
4) توبه، آیه 18.
5) مخزن العرفان در تفسیر قرآن، ج2، ص45.
6) تفسیر نور، ج 1، ص 186
امام خمینی رحمه الله علیه در سال های تبعید در نجف در مسجد شیخ انصاری درباره همین تفاوت کلیدی مسجد و کلیسا به علما فرمودند: «اسلام» برای اداره امور مملکت برنامه دارد ممالک بزرگ را اداره می کند. بر رؤسای جمهور، سلاطین و دول اسلامی [ لازم] است که اسلام را به عالم معرفی کنند تا مسیحی ها خیال نکنند که اسلام چون مسیحیت و مسجد مثل کلیسا است. وقتی نماز در مسجد برپا می شد...، در زمان رسول خدا صلی الله علیه و آله در زمان حضرت علی و در زمان دیگران در روز جمعه در خطبه جمعه مطالب سیاسی، مطالب مربوط به جنگ ها مربوط به سیاست مُدن مطرح می شد». (1)
در «تفسیر کاشف»، در ذیل آیات 17 و 18 سوره توبه آمده است: در این آیات می بینیم که چگونه از آغاز، مسجد، پیوندی ناگسستنی با عبادت، فرهنگ، اقتصاد و سیاست دارد و چگونه ولایت مشرکان را بر مسجد الحرام لغو می کند [خداوند در این آیات] اجازه نمی دهد سیاست را از اسلام و مسجد جدا سازند و اداره و عمارت مسجد و سقایت حجاج را کسی از مشرکان به دست گیرند؛ بلکه عمارت و ولایت مساجد خدا باید به عهده افراد با ایمان و متعهد و عامل به دستورهای اسلام به ویژه نماز، (زکات) باشد و آن ها جز از خدا از کسی نترسند. با این آیات از زمان پیامبر صلی الله علیه و آله مسجد به صورت یک کانون عبادی سیاسی درآمد». (2)
مسجد رسانه ای بر تصوّر پیشین مسجد «سیاسی» مبتنی است با عدم فرض مسجد سیاسی، تصوّر مسجد رسانه ای نامعقول است اگر روزنامه نگار و تشکیلات مطبوعاتی در چارچوب هنجارهای اجتماعی اخلاقی و مدنی مسجد کار کند این گونه مطبوعات به کانون آزادی و حرکت های ضد ظلم تبدیل خواهد شد». (3)
«اگر سیاست در مسجد است چرا روزنامه نگاری و مطبوعات در سایه مسجد نباشد؟! مگر اطلاع رسانی و آگاهی دهی، جزئی از منبر و نماز جمعه نیست؟... چرا مساجد که قلب جامعه سالمی را تشکیل داده، غیرانتفاعی بوده و در چارچوب یک مسئولیت و اخلاق اسلامی هستند، این مسئولیت رسانه ای جامعه اسلامی ایران را به طور رسمی و قانونی به دوش نگیرند؟!... با پیوند مسجد و مطبوعات به صورت یک مرکز اطلاعات و ارتباطات اجتماعی و همگانی ما برای اولین بار موفق خواهیم شد که مطبوعات و حرفه روزنامه نگاری را از بستر نامشخص و منزوی که به مدت بیش از یک ونیم قرن به صورت یک نهاد وارداتی
از غرب [بوده] و در انحصار یک طبقه کوچکی از دولت مردان روشنفکران و دلالان سیاسی و سوداگران رشد کرده، به خود مردم و جامعه برگردانیم و بستری مستحکم که بومی و اسلامی و منطبق با فرهنگ خودی است را برای این گونه رسانه ها ایجاد کنیم.(1)
«در جامعه اسلامی، روزنامه نگاری یک نوع عبادت است و قرآن کریم مسجد را خانه ای مقدس، برای عبادت و جایگاهی برای ملاقات و اجتماع مردم می داند». (2)
رهبر فرزانه دام ظله معتقدند که باید با برنامه ریزی صحیح و استفاده از ابزارهای فرهنگی، هنری، عمران معنوی مساجد را تقویت کرد و از ظرفیت شوق آوری و شورآفرینی مساجد برای جذب قشرهای مختلف مردم و تبلیغ مفاهیم و معارف اسلامی، بهره گیری کامل کرد». (3)
دائرۃ المعارف مختصر اسلام درباره نقش رسانه ای مسجد می نویسد مسجد به طور عام و منبر به طور خاص محلی بود که اعلان های رسمی داده می شد. (4)
«پیدرسن»، با استفاده از اطلاعات مورّخان اولیه اسلام می نویسد که نتیجه جنگ ها و برخوردهای نظامی به طور معمول در مساجد اعلام می شد و مشاوران جنگی در مسجد حضور داشتند». (5)
در سال های آغاز بعثت به دلیل جو اختناق حاکم بر مکه امکان تبلیغ علنی برای پیامبر صلی الله علیه و آله وجود نداشت تا این که با اسلام آوردن ارقم بن ابوارقم خانه اش محلی تبلیغی برای مسلمانان گشت. البته نبی مکرم صلی الله علیه و آله و مسلمانان با اظهار گرویدنشان به اسلام هر از چند گاهی در کنار کعبه به تبلیغ آئینشان می پرداختند و دامنه تبلیغ آن ها در ایام حج گسترش می یافت. (6)از این رو، کارکرد تبلیغی مسجد نسبت به آموزه های اسلامی را باید از مسجد قبا شروع نماییم. هر چند پیامبر که در هر فرصت مغتنمی در مسجد الحرام به تبیین اندیشه های اسلام می پرداختند؛ ولی این کار به طور کامل آزادانه نبود. البته کارکرد تبلیغی اعم از اسلامی و غیر اسلامی مسجد الحرام به پیش از بعثت نیز مربوط می شود. اسلام آوردن شمار در خور توجهی از مسلمان در مکه به
1) همان، ص 255؛ کیهان مقاله مسجد و مطبوعات، 1380/4/7.
2) همان، ص256.
3) بیانات رهبر معظم K در دیدار با شرکت کنندگان در همایش هفته گرامیداشت مساجد،84/5/30، قابل دسترس در.http://www khamenei.ir
4) کارکرد مساجد، ص 317
5) کارکرد مساجد، ص 289
6) همان، ص 68 که نقل کرده از ابن جوزی، الوفاء باحوال المصطفى، مصر، دار الكتب الحديثه، ج 1، ص182.
دلیل همین تبلیغات پیامبر صلی الله علیه و آله بود. آن قدر صدای رسای تبلیغی پیامبر صلی الله علیه و آله در جان مخاطبان مؤثر واقع می شد که مشرکان دستور داده بودند گوش های خود را انباشته از پنبه کنند. طفیل بن عمر و یکی از این افراد بود. او سرانجام در کنار کعبه نوای دلنواز رسول الله را شنید و ایمان آورد.
دامنه تبلیغی پیامبر در مسجدالحرام به شخص ایشان منحصر نمی شد یاران او نیز از این رسانه عمومی برای نشر اسلام بهره می بردند. ابن هشام می نویسد: اولین کسی که پس از رسول خدا ماه در مکه، بانگ قرآن سر داد، عبدالله بن مسعود بود. او نزدیک مقام ابراهیم آمد و آیات اوّل سوره الرحمن را با صدای بلند تلاوت نمود. (1)
مسجدالحرام محل اعلان اندیشه های شخصی نیز بود. عده ای مانند ابوذر که می خواستند با اعلان باور خود به اسلام، اعضای دیگری را نیز به آن جذب نمایند در مسجد الحرام حاضر می شدند و آوای شهادتین را سر می دادند. (2)
در زمان پیامبر صلی الله علیه و آله، رسم مسلمانان این بود که هر گاه حادثه مهمی رخ می داد منادی ندا می داد: «الصلاة جامعة»، یعنی برای نماز در مسجد جمع شوید. این جمله برای مردم آن زمان معنایی خاص نداشت. مسلمانان از این ندا می فهمیدند که یک امر الهی مطرح است. ابن سعد در «الطبقات الکبری» به نقل از سعید بن مسیب گفته است پیش از تشریع اذان، مردم را با ندای الصلاة جامعة به مسجد و نماز جماعت فرا می خواندند. پس از آن که اذان تشریع شد با جمله مزبور مردم را در اوقات نماز برای کارهای مهم به مسجد فرا می خواندند». (3)
سنت پیامبر این بود که هر گاه مشکلات فکری و ناهنجاری های اجتماعی پیش می آمد، با حضور در مسجد و ایراد سخن به تنویر افکار عمومی می پرداخت این سخنرانی ها به طور معمول پس از نماز جماعت انجام می گرفت و گاهی با ندای الصلاة جماعة، مردم در مسجد جمع می شدند و حضرت سخنرانی می کردند. (4)
در طول تاریخ اسلام، مسجد «افزون بر رسانه» عمومی بودن یک «رسانه رسمی» نیز تلقی می شد.
دولت ها و خلفا برای بیان دستورات خاص خود از این مجرا بهره می بردند تا هم جلوی شایعه ها را گرفته،
1) کار کرد مساجد، ص 69 که نقل کرده از ابن هشام السیره النبویه، ج1، ص336.
2) همان، ص 70، که نقل کرده از عاملی جعفر مرتضى، الصحیح من سیره النبی الاعظم، ج1، ص263.
3) همان، ص 272، به نقل از محمد بن سعد، الطبقات الکبری، بیروت، دار بیروت، 1985م، ص 152
4) فرهنگ مسجد، ص 209، به نقل از: السیره النبویه، ج 4؛ سیمای مسجد، ج 5، فصل 8؛ شرح نهج البلاغه، ج 11، ص9؛ الکافی ج 8، ص 342، ح538 و 564.
هم صحت خبر را تأمین کنند جویریة بن اسماء، از قول اسماعیل بن ابی حکیم نقل می کند پیش عمر بن عبدالعزیز بودیم وقتی پراکنده شدیم منادی او برای جمع شدن در مسجد ندا داد؛ به مسجد رفتم؛ دیدم عمر بن عبدالعزیز بر منبر است. او نخست حمد و ستایش خدا را بر زبان آورد و سپس گفت: همانا خلفای اموی پیش از من عطاهایی به ما داده اند که نه برای ما گرفتن آن روا بوده است و نه بخشیدن آن اموال به ما برای آنان جایز بوده است. من اینک می بینم که در آن مورد کسی جز خداوند از من حساب نخواهد خواست و به همین سبب، نخست از خودم و سپس از خویشاوندان نزدیکم شروع می کنم. ای مزاحم بخوان! مزاحم، نامه هایی را شروع به خواندن کرد که همگی اسناد اقطاعات در نواحی مختلف بود. آن گاه عمر بن عبدالعزیز آن قباله ها را گرفت و با قیچی ریزریز کرد و این کار تا هنگام اذان ظهر ادامه داشت. (1)
امام حسن از رسانه مسجد برای آگاه سازی مردم از خطر حمله معاویه کمک گرفت. روای می گوید: لشکرها پیش معاویه جمع شدند و او همراه آنان آهنگ عراق کرد خبر حرکت معاویه و رسیدن او به پل منبج به امام حسن رسید. امام حجر بن عدی را گسیل فرمودند تا به کارگزاران و مردم، فرمان آماده شدن برای حرکت دهد و منادی هم برای جمع شدن مردم در مسجد ندا داد و مردم نیز با شتاب جمع شدند. (2)
این سنت، مختص دوره صدر اسلام نبود. عبدالوهاب می گوید هنگامی که مخلد بن کداد علیه حکومت فاطمی شورید، سنّی های قیروان (تونس) در مسجد بزرگ شهر جمع شدند و ضمن بحث درباره این شورش تصمیم گرفتند با نیروی انسانی و اسلحه از آن حمایت کنند. در (سال 333 ه.ق) هزاران جنگجوی سنّی در مسجد قیروان جمع شدند و سپس به طرف المهدیه پایتخت بنی میبد به راه افتادند. (3)
مسجد، دارای ابزارهایی برای تبلیغ و اطلاع رسانی است. هر یک از این ابزارها با کار کردی ویژه در اطلاع رسانی، نقش ایفا می کند منبر دکه مناره و مأذنه، اجتماعات دینی و عمومی و خود ساختمان مسجد، به نوعی در تنویر افکار و آگاهی دهی نقش آفرینی می کنند. در این بخش کار کرد هر یک از این موارد را به طور جداگانه تبیین خواهیم کرد.
اگر محدوده رسانه را اعم از هر گونه آگاهی رسانی بدانیم به طوری که رسانه هر گونه نیاز اطلاعاتی
مخاطب را برطرف کند در این صورت مسجد را نباید فقط از منظر تبلیغ دینی، یک رسانه دانست؛ زیرا کارکرد آگاهی دهی مسجد به مخاطبان فراتر از یک تبلیغ دینی بوده است با این رویکرد، ساختمان مسجد، خود، یک مرکز اطلاع رسانی بوده است. منظور از ساختمان مسجد، معماری و نوع سازه به کار رفته در آن است که افراد نا آشنا و تازه وارد به شهر را به محض این که چشمشان به آن می افتد راهنمایی می کند و آگاهی می دهد. کارکردی که تابلوهای راهنمایی و رانندگی امروز ایفا می کنند در گذشته مساجد این کارکرد را داشتند. مساجد به دلیل داشتن معماری و نوع سازه خاص افراد غیربومی را که وارد شهر می شدند به مرکز شهر هدایت می کرد؛ زیرا مساجد به طور معمول در مرکز شهرهای اسلامی بود. بنابراین، غریبه ها با تعقیب مسجد، برای انجام کارهای خود به مرکز شهر راهنمایی می شدند به عنوان مثال برای انجام امور بازرگانی در یک شهر مساجد، اطلاع رسان خوبی بودند؛ زیرا به طور عموم بازار در کنار مساجد بود. افرادی که در شهر ویا در طول راه مورد اجحاف قرار گرفته بودند به محض ورود به شهری جهت اقامه دعوی، با ردگیری ساختمان مساجد، به مرکز قضاوت شهر رهنمون می شدند؛ زیرا د که قضاوت همواره در جنب مساجد بود. با توجه به هم جواری دارالخلافه با مسجد، نقش اطلاع رسانی مسجد روشن تر می شود. بدین ترتیب، تازه واردها برای انجام امور ادرای خود از ساختمان مسجد کمک می گرفتند. در نهایت، مهمترین اطلاعاتی که
ساختمان مساجد در اختیار افراد تازه وارد قرار می داد این بود که این شهر اسلامی است و یا حداقل یک شهر مسلمان نشین است. شاید از این روی بود که ساختمان مسجد را بلندتر از همه ساختمان ها می ساختند و نوع معماری به کار رفته در آن را متمایز از همه خانه ها انتخاب می کردند.
از دیگر کار کرد اطلاع رسانی ساختمان مسجد یادمان سازی در محل جنگ ها یا محل نماز رسول الله صلی الله علیه و آله است. مشاهده این مساجد، خود ذهن مخاطب را به سوی آن حادثه معهود رهنمون می کند. ساخت مساجد سبعه در محل جنگ خیبر و ساختن مسجد در اماکنی که رسول الله صلی الله علیه و آله نماز خوانده بود، از این گونه مساجد هستند.
از دیگر قسمت های مسجد که کار کرد رسانه ای دارد مأذنه یا مناره است. مناره یا مأذنه، جایگاهی برای اعلام مراسم مذهبی به خصوص برای دعوت مسلمانان با اذان به نمازهای پنج گانه است. مناره کارکردهای متفاوت رسانه ای در طول تاریخ از خود نشان داده است که فراخواندن با اذان یکی از جلوه های آن بوده است. کارکردهای رسانه ای مأذنه عبارتست از:
الف) از جمله کارکردهای مناره این بود که هر کس از هر گوشه ای که وارد شهر می شد، با دیدن مناره به خصوص مناره های مسجد جامع می توانست مسیر رسیدن به مرکز شهر را طی کند. (1)
ب) این قسمت از مسجد، افزون بر راهنمایی افراد تازه وار به شهر به دلیل (ارتفاعش)، برای اعلان اوقات نماز نیز به کار می رفت از این رو فقها منظور از اذان را اعلان وقت نماز دانسته اند. (2)
د) از کاربردهای دیگر مناره یا مأذنه اعلان حوادث مهم بوده است و به دلیل ارتفاع این محل، اخبار حوادث به گوش همگان می رسید به طور معمول باید از این محل هنگامی استفاده می کردند که حادثه غیر مترقبه ای به وقوع می پیوست؛ زیرا اخبار عادی را در اوقات دیگر که مردم در مسجد تجمع می کردند.
به گوش عموم می رساندند. این کار کرد اذان در دوران نهضت انقلاب اسلامی ایران نمود خاصی داشت و برای فراخواندن عموم به مسجد اذان سر می دادند در دهه های چهل و پنجاه که به دلیل سلطه نظام سیاسی پهلوی بر وسایل ارتباط جمعی نیروهای انقلاب از حق هرگونه فعالیت فرهنگی، اجتماعی و سیاسی محروم بودند مساجد مناسبترین رسانه ارتباط جمعی به منظور آگاهی بخشی به مردم و نیز مهمترین پایگاه برای هدایت و سازماندهی نیروی انقلاب به شمار می رفت.... در حقیقت، مسجد، اصلی ترین مرکز ارتباطی و اطلاعاتی بود که امکان خبرگیری از تمامی وقایع وجود داشت زمانی که مؤذن، اذن نابه هنگام سر می داد همگان می فهمیدند که حادثه ای مهم اتفاق افتاده است و خود را به مسجد می رساندند تا از آن خبر مطلع گردند.
ه-) از دیگر کاربردهای رسانه ای اذان، اعلام آغاز سخنرانی رسمی بود هر چند این اذان ممکن بود در مأذنه سر داده نشود. استاد فروزانفر در این مورد می نویسد: در ممالک بنی العباس، برای اعلان سخنرانی و پیش مقدمه آن موذنان به گفتن اذان هم آواز می شدند. (3)
اذان، برخلاف ناقوس کلیسا دارای کلمات و جملات معنی دار و تداعی کننده خیرها و سرشار از کشش به عالم معناست. روزانه چندین بار مردم به سوی فلاح و رستگاری فردی و اجتماعی فراخوانده می شوند که تأثیر تربیتی مهمی دارد؛ (4)ولی ناقوس کلیسا حتی اگر از حیث قالب شبیه اذان باشد، به طور حتم به دلیل نداشتن گزاره های پیام دار نمی تواند تأثیر اذان در نفوس را داشته باشد.
1) نوری مهدی، کارکرد مساجد، تحلیل جامعه شناختی مسجد، ص 455؛ فرهنگ اصفهان، ش 12، پاییز 1378
2) المبسوط فی فقه الامامیه، ج 1، ص 69؛ المهذب، ج 1، ص 89؛ العروة الوثقی، ج 1، ص 600.
3) فروزانفر، بدیع الزمان، کارکرد مساجد، مساجد و مدارس اسلامی و چگونگی تعلیمات و تشکیلات آن، ص 347 و 348 که نقل کرده از: مجیدی، عنایت الله مجموعه مقالات و اشعار استاد فروزانفر، تهران، نیل 1351
4) نوری مهدی، کار کرد مساجد، تحلیل جامعه شناختی مسجد، ص 455؛ فرهنگ اصفهان، ش12، پاییز 1378.
با این که در اسلام بلند کردن صدا در مسجد نهی شده و از علایم آخرالزمان است؛ (1)ولی به بلند کردن صدای اذان تأکید شده است. جابر بن عبدالله انصاری می گوید در حجّة الوداع خدمت رسول الله صلی الله علیه و آله بودم. وقتی پیامبر اعمال واجب حج را تمام کردند برای وداع به خانه کعبه نزدیک شدند؛ حلقه در خانه خدا را گرفتند و با صدای بلند به طوری که همه اهل مسجد الحرام و بازاریانی که صدای او را شنیدند، اجتماع (کردند) فرمودند: ای مردم بشنوید و به آن هایی که در این جا نیستند، برسانید... سپس به بیان حوادث آخرالزمان پرداخت. آن گاه سلمان از علائم آن پرسید که رسول الله صلی الله علیه و آله در جواب فرمودند: آن گاه که منکرات در جامعه شما رواج یابد و در مساجد صدای شما بلند بشود. (2)از طرف دیگر فقها بلند کردن صدا در مسجد را به جز یک مورد مکروه دانسته اند مورد استثنای فقها بلند کردن صدا برای اذان است. (3)امام صادق علیه السلام می فرمایند: هنگام اذان، پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله به بلال دستور می دادند. (4)تا به بالای مسجد برود و با صدا بلند اذان بگوید. (5)امام صادق علیه السلام می فرمایند: هنگامی که اذان می گویی با صدای بلند اذان بگو و صدایت را مخفی مکن؛ چرا که خداوند به میزان کشیدن صدایت تو را پاداش می دهد. (6)
به دلیل اهمیت این رسانه (اذان)، فصیح بودن و درست گفتن جملات وقف در آخر جملات با تأنی و آرامش، از شرایط آن است. قرار دادن دو دست بر گوش هنگام اذان به قول ظریفی، به خاطر این است که مؤذن صدا را تا آن جا می تواند بکشد. البته تا حدی که به گوشش آسیبی نرسد. یعنی تا این حد صدا را می توان کشید.
حکایت نمودن جملات اذان، توسط شنونده در متون دینی مورد تأکید واقع شده است تا به دلیل همنوایی،
1) جهانگیری، یحیی مساجد و مهدویت با رویکرد نقش مساجد در عصر ظهور دفتر مطالعات و تحقیقات مرکز رسیدگی به امور مساجد ص 10.
2) بحار الانوار، ج 52؛ ص 262-264
3) جواهر الکلام، ج 14، ص 111؛ العروه الوثقی، ج 1، ص 600
4) این فعل مضارع، استمرار و همیشگی بودن دستور پیامبر را می رساند.
5) تهذیب الاحکام، ج 2، ص58، ح206.
6) همان، ح 205
این نغمه و پیام الهی بر دل و جان مخاطب تأثیر بیشتری بگذارد. (1)
مسجد، به خاطر این که کانون تجمعات دینی و اجتماعی است همواره کار کرد رسانه ای خاص خود را داشته است. در واقع خود اجتماعات در مسجد می تواند یک فعالیت رسانه ای مستقل به حساب آید. مسجد، محل گردهمایی روزانه برای نمازهای جماعات و هفتگی برای نماز جمعه است. این موضوع، افزون بر تجمعاتی است که به صورت دینی و یا اجتماعی در مساجد رخ می دهد اهمیت تجمع این بود که آگاهی و اطلاع رسانی عمومی را موجب می شد. این تجمعات یک ویژگی خاص داشت و آن این که دهان به دهان و چهره به چهره نیز بود؛ یعنی هر کس خبری که داشت به دیگری منتقل می نمود. شاید، تنها در رسانه مسجد است که مخاطبان فقط «مستمع» نیستند؛ بلکه خود گوینده خبر نیز هستند این ویژگی، در باورپذیری مخاطب یا مخاطبان به محتوای خبر بسیار مؤثر است؛ زیرا خبر توسط یک منبع رسمی اعلان نمی شود که احتمال محافظه کاری سانسور وجود داشته باشد؛ بلکه از یک منبع غیر رسمی اعلان می شود. بی جهت نیست که متون دینی تأکید فراوانی بر حضور در اجتماعات دینی در مساجد دارند. به عنوان نمونه، در حدیثی از امام رضا می خوانیم: «انّما جعلت الخطبة يوم الجمعة لان الجمعة مشهد عام، فاراد ان يكون للامير سبب إلى موعظتهم، وترغيبهم في الطاعة وترهيبهم من المعصية و توقيفهم على ما اراد من مصلحة دينهم و دنياهم و يخبرهم بما ورد عليهم من الافاق من الاهوال التي لهم فيها المضرة والمنفعة... وانّما جعلت خطبتين ليكون واحدة للثناء على الله والتمجيد والتقديس الله عزّوجلّ والأخرى للحوائج والاعذار والانذار و الدعاء ولما يريدان يعلمهم من امره ونهيه ما فيه الصلاح والفساد؛ خطبه، به این دلیل، در روز جمعه تشریع شده است که نماز جمعه یک برنامه عمومی است خداوند می خواهد به امیر مسلمانان امکان دهد تا مردم را موعظه کند و آن ها را به اطاعت ترغیب نماید و از معصیت الهی بترساند و آن ها از آن چه مصلحت دین و دنیای آنان است آگاه سازد و اخبار و حوادث مهمی را که از نقاط مختلف به او می رسد و در سود و زیان و سرنوشت آن ها مؤثر است، به اطلاعشان برساند». (2)
فقیه زمان شناس، امام خمینی رحمه الله علیه با درک این حقایق در تحریر الوسیله در مسئله 9 می فرمایند: ينبغي للإمام الخطيب أن يذكر في ضمن خطبته ما هو من مصالح المسلمين في دينهم ودنياهم ويخبرهم بما جرى في بلاد المسلمين وغيرها من الأحوال التي لهم فيها المضرة أو المنفعة وما يحتاج المسلمون إليه في المعاش والمعاد.
والأمور السياسية والاقتصادية مما هي دخيلة في استقلالهم وكيانهم وكيفية معاملتهم مع سائر الملل و التحذير عن تدخل الدول الظالمة المستعمرة في أمورهم سيما السياسية والاقتصادية المنجر إلى استعمارهم واستثمارهم وبالجملة الجمعة وخطبتاها من المواقف العظيمة للمسلمين كسائر المواقف العظيمة مثل الحج والمواقف التي فيه والعيدين وغيرها ومع الأسف أغفل المسلمون عن الوظائف المهمة السياسية فيها و في غيرها من المواقف السياسية الإسلامي؛ سزاوار است که خطیب جمعه در خطبه جمعه از مصالح دینی و دنیایی مسلمانان صحبت کند [خطیب جمعه] باید مسلمانان را از آن چه که در بلاد مسلمان و غیرمسلمان از منافع مضرات بر آن ها می گذرد، آن چه که مسلمانان در معاد و معاش نیازمند آن هستند، امور سیاسی و اقتصادی که در استقلال و کیان آن ها دخیل است، چگونگی تعامل با سایر کشورها، هشدار به دخالت دولت های ستمگر و استعماری در امور مسلمانان به خصوص در امور سیاسی و اقتصادی ای که منجر به استعمار و استثمار مسلمانان می شود خبر دهد خلاصه نماز جمعه و دو خطبه آن از جایگاه بلندی در میان مسلمانان به مانند حج و مواقف آن و نماز عیدین و... برخوردار است. متأسفانه مسلمانان، این وظایف سیاسی را چه در نماز جمعه و غیر آن فراموش کرده اند. (1)
مشهودترین بخش رسانه ای مسجد منبر است سخنرانی های رسمی وعظ های اخلاقی و اعلان خلافت همه و همه از این رسانه به گوش همگان می رسید. شاید به خاطر پررنگی رسانه ای این بخش از مسجد است که عده ای از پرداختن به مناره و ساختمان مسجد و... غفلت کرده اند و فقط به رسانه منبر پرداخته اند. در لغت درباره واژه منبر می خوانیم: «منبر محلّ مرتفع، يرتقيه الخطيب او الواعظ يكلم منه الجمع، سمی به لارتفاعه وكسرت الميم على التشبيه بالآله؛ منبر، مکان بلندی است که واعظ و خطیب از آن بالا می رود و به وعظ و خطابه می پردازد همچنین مکسور بودن آن به دلیل تشبیه به اسم ابزار است». (2)
به روایت دائرۃ المعارف مختصر اسلام مسجد به طور عام و منبر به طور خاص، محلی بود که در آنجا اعلان های رسمی داده می شد.... ولید (خلیفه اموی)، مرگ دو حاکم برجسته را از منبر به اطلاع [عموم] رساند..... نتایج جنگها در خطبه ها به آگاهی [عموم] می رسید.... در دوران فاطمیان و عباسیان نیز اعلان ها فرمان ها احکام مالیاتی و مانند این ها به وسیله فرمانروا در مسجد اصلی اعلان می شد..... احکام عزل و نصب صاحب منصبان عالی رتبه نیز از بالای منبر خوانده می شد..... مردم بسیاری برای شنیدن اعلام رسمی گرد
می آمدند. در طول تاریخ اسلام این رسانه نقش آفرینی فراوانی داشته است علامه عسگری می نویسد: منبر نقش با اهمیتی در نبردهای بین امام علی و معاویه داشت. (1)
خطابه در مسجد جنبه رسمی داشت و مخصوص خلفاء و والیان بود نشستن بر منبر نیز در اوایل عهد خلافت مخصوص خلفا بود در غیر مسجد هر کس می توانست سخنرانی کند. (2)
به باور برخی از محققان دیگر طبقات مختلف مردم بر اساس علاقه شان از موضوع بحث خطبه (اعم از سیاسی یا دینی و اخلاقی و اقتصادی و وعظ و رثاء و تهنیت و حماسه و...) استفاده می کردند. (3)
پس از رحلت پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله، ابوبکر در مسجدالنبی بالای منبر رفت و اعلان خلافت نمود. دو سال بعد، عمر نیز با رفتن به فراز منبر ضمن برشمردن فضائل سلف خود، خلافت خود را اعلام نمود. (4)
والیان، بر همان روش خلیفه در پایتخت با مسجد رابطه داشتند و ورود قراردادی خود را به محل ولایت با صعود به منبر... آغاز می کردند. (5)
تشنیع دشمنان حاکم وقت از بالای منبر از طرف اموی ها مرسوم گشت. بعد از آن، به نام حاکم خطبه خواندن و در حق حاکم دعا کردن رواج یافت. (6)
از آن جا که مسجد یک رسانه رسمی به حساب می آمد اخبار رسمی دولت ها و خلفا نیز از مسجد و منبر اعلان می شد به خاطر گستره رسانه ای منبر بود که تهدیدها و تشویق های دولت و بخشنامه های صادره، در مسجد اعلان می شد ابن ابی الحدید به استناد نقل می نماید زیاد در منبر مشغول خطابه بود که اهل کوفه سنگ انداختند وی قصد کرد خانه هایشان را ویران کند و درختان خرما را ببرد. مردم را در مسجد جمع کرد تا ایشان را به برائت از علی علیه السلام وادار کند. (7)جالب آن که تکذیب همین دستور نیز بر فراز منبر اعلام شد. عبدالرحمن بن سائب انصاری گوید: من هم با خویشاوندان خود در آن جا بودم..... کسی از قصر آمد و گفت: «برگردید؛ امیر می گوید امروز مشغولم». (8)
برخلاف کار کرد رسانه ای منبر که در مطالب گذشته مطرح شد، منبر هنوز توجه جامعه شناسان را به
1) کارکرد مساجد، ص316، به نقل از سید مرتضی عسگری، «عایشه در زمان معاویه»، ترجمه فارسی، ص95.
2) فروزانفر، بدیع الزمان کارکرد مساجد، مساجد و مدارس اسلامی و چگونگی تعلیمات و تشکیلات،آن، ص 347 که نقل کرده از مجموعه مقالات و اشعار استاد فروزانفر، عنایت الله مجیدی، تهران، نیل 1351
3) یادنامه دومین کنگره، ص238
4) کارکرد مساجد، ص 315 که نقل کرده از احمدبن اسحاق یعقوبی، تاریخ یعقوبی، ج 2، ترجمه از عربی به فارسی، ص 2 و 20.
5) همان، ص 316
6) همان.
7) مدرس وحید، شرح نهج البلاغه، ج 4، ص 26
8) همان.
عنوان یک رسانه عمومی (medium of public communication به خود جلب نکرده است. (1)
«pulpit در مسیحیت شبیه منبر است؛ ولی در حقیقت نمونه مشابه و شناخته شده منبر همان «Ambo» است که میز مخصوص قرائت کتاب مقدس و یا سکوی خطابه در کلیساهای قرون میانه است و همچون تخت اسقف اعظم در کلیساهای روم باستان بود در میزهای کلیساهای قبلی، سادگی موجود در ساخت منبرها نیز به چشم می خورد. قسمتی به صورت مثلث قائم الزاویه پله داری در گوشه دیوار قرار داشت؛ اما منبری قبل از اوایل قرن نهم به جای مانده است بنابراین نمی توان گفت که ارتباط دقیقی میان ساخت منبر در میان مسلمانان و نوع مشابه آن در مسیحیت وجود داشته است.
وعظ، در قرن پنجم و ششم منصب مهم و مورد توجه عوام و خواص واقع گردید. علما و فقهای طراز اوّل عالم اسلام به آن مباهات می ورزیدند و لقب «واعظ» یکی از القاب شریف به شمار می رفت. (2)
خُطبا دارای تشریفات خاص و نیز لباس ویژه ای بودند. خطیب در ممالک بنی العباس، لباس و عمامه سیاه با طراز زر و طلیسان مشکی می پوشید و شمشیر می آویخت و پیشاپیش او دو علم سیاه می بردند. (3)یکی هم که تازیانه ای موسوم به فرقعه در دست داشت، جلو می رفت. گاهی هم یکی از مؤذنان، شمشیر خطیب را همراه می برد. وقتی که نزدیک منبر می رسید، آن را حمایل می کرد و خطیب در هر یک از پله های منبر، پاشنه شمشیر را برای اعلام شروع سخنرانی سخت می کوفت و... موذنان به گفتن اذان هم آواز می شدند و..... در بعضی از سرزمین ها رسم خطبا با آن چه گذشت مختصر تفاوتی داشت خطبای خراسان فقط دراعه می پوشیدند و در موقع صعود به [منبر] بر شنوندگان سلام نمی دادند». (4)
چنان که سیره پیغمبر بود در مجالس به دو زانو می نشستند و دست های خود را به روی زانو به حال تشهد گذاشتند یا آن که زانو را بر آورده و دست ها را حلقه وار به زانو می افکندند و از چهارزانو نشستن که رسم و
1) کارکرد مساجد، ص 311
2) فروزانفر، بدیع الزمان کارکرد مساجد، مساجد و مدارس اسلامی و چگونگی تعلیمات و تشکیلات آن، ص 350 که نقل کرده از: مجموعه مقالات و اشعار استاد فروزانفر، عنایت الله مجیدی، تهران، نیل، 1351.
3) همان، ص 347 که نقل کرده از، مجموعه مقالات و اشعار استاد فروزانفر عنایت الله مجیدی تهران، نیل 1351 که خود نقل نموده از رحله بن جبیر، مصر، صص 25 و 67 و 69.
4) همان منبع، ص 347 و 348.
آئین جبّاران بود، اجتناب داشتند. اولین فرد از صوفیان که هنگام وعظ و بیان معارف بر کرسی نشست یحیی بن معاذ رازی بود. (1)
وعاظ قرن ششم به تحقیق تشریفاتی داشتند و در پیش منبر آنان کرسی هایی نهاده می شد. قاریان مخصوص، بر فراز آن پیش از شروع وعظ به تلاوت قرآن هم آهنگ می گردیدند و پس از آن، وعاظ به فراخور دانش خود به تفسیر یکی از آیات می پرداختند. (2)
استاد فروزانفر می نویسد: در قرن ششم در میان وعظ برگه هایی از سؤال را مردم به واعظ می دادند و واعظان هم همان دم یا در پایان وعظ، پاسخ می دادند. (3)
صرف نظر از جنبه ظاهری رسانه منبر که در مکان مرتفع است این رسانه یک تأثیر معنوی نیز داشت؛ زیرا خواندن خطابه و وعظ نمادی روحانی و معنوی و مورد توجه بزرگان اسلام بوده است. شاید این بیان رسول الله صلی الله علیه و آله اشاره به همین مقام بلند معنوی باشد که وقتی بر فراز منبری که برای ایشان ساخته بودند، رفتند، فرمودند: این منبر من بر ترعه ای از ترعه های بهشت قرار دارد و پایه های آن در بهشت استوار است. (4)
هنرمندان اسلامی، برای تجلی دادن معنویت و قداست حاکم به منابر، دست به نقش و نگارهای دینی زدند. البته در این راه هیچ گاه از حریم شریعت فاصله نگرفتند؛ زیرا هدفی که از این رسانه دنبال می شود، القای پیام دینی است و نباید در این راه به ابزار هنری غیردینی دست زد.
انتخاب پله منابر بر مبنای اعداد توجیه نمادین داشت و برگرفته از معارف اسلامی بوده است. به عنوان مثال، انتخاب عدد هفت، نمادی از هفت آسمان و هفت زمین و عدد نه کنایه از عرش اعلی و فلک نهم است. (5)
1) مکی ابوطالب، قوت القلوب، مصر، ج 2، ص 47.
2) رحله بن جبیر، مصر، ص198.
3) فروزانفر، بدیع الزمان کارکرد مساجد، مساجد و مدارس اسلامی و چگونگی تعلیمات و تشکیلات آن، ص 347 که نقل کرده از مجموعه مقالات و اشعار استاد فروزانفر، عنایت الله مجیدی، تهران، نیل، 1351 که نقل کرده از رحله ابن جبیر، مصر، ص158 و 200؛ تاریخ ابن خلکان، ج 2، صص 55 و 123.
4) شیخ صدوق، معانی الأخبار، ص267.
5) محمدی ذکر الله، کارکرد مساجد، تاریخ و جایگاه منبر در مسجد، دو ماهنامه مسجد، ش 3، ص 366
طرح هایی که در منابر به کار می رفت به طور عموم اشکال هندسی بود که در داخل آن ها نقوش اسلیمی و اشکال نباتی نیز به کار می رفت هنرمندان اسلامی در منابر از تصویرگری و چهره نگاری پرهیز می کردند. (1)
عبدالله بن مسعود از چهره های علمی در روزگار پیامبر صلی الله علیه و آله می گوید كانَ النبيُّ صَلَّى اللهُ عليه وسلَّمَ يَتَخَوَّلُنا بالمَوْعِظَةِ في الأيَّامِ، كَراهَةَ السَّآمَةِ عَلَيْنا؛ رسول خدا صلى الله عليه وسلم از آن رو که مبادا ما (شنوندگان) خسته و ملول شویم، فقط در برخی از روزها ما را موعظه می فرمودند». (2)
درباره مدت زمان سخنرانی های پیامبر صلی الله علیه و آله در مسجد، با استناد به شواهد روشنی که در این زمینه در دست است می توان گفت: مدت این سخنرانی ها به طور معمول کوتاه بوده است. آن چه از خطبه های پیامبر صلی الله علیه و آله در دست است نشان می دهد که مدت زمان سخنرانی های آن حضرت از چند دقیقه تجاوز نمی کرده است. مراعات اعتدال، حتی در خطبه های نماز جمعه نیز که از سوی آن حضرت ایراد می شد، مورد توجه قرار می گرفته است. در سنن ترمذی آمده است که پیامبر صلی الله علیه و آله در نماز جمعه و خطبه های آن، جانب اعتدال را مراعات می کرده است.
ابن عباس با پیروی از این رهنمود رسول خدا صلی الله علیه و آله، مجلس موعظه ای داشت که روزهای پنجشنبه هر هفته برگزار می نمود. با این که برخی به او پیشنهاد دادند تا آن را همه روز برپا کند او ضمن امتناع از پذیرش پاسخ داد: می ترسم این کار مایه خستگی شما شود. من نیز مانند رسول الله صلی الله علیه و آله، شما را به طور همیشگی و پیوسته موعظه نخواهم کرد؛ زیرا پیامبر صلی الله علیه و آله از ترس این که مبادا ما خسته شویم، هر روز ما را موعظه نمی نمود.
در «معالم القربة» از بخاری و او نیز از ابن مسعود نقل می کند که مردی به رسول خدا گفت: من به خاطر ضعف و ناتوانی، به نماز جماعت فلانی حاضر نمی شوم؛ زیرا او نماز را طولانی برگزار می کند. پیامبر که در این مورد [به گونه ای] سخنرانی فرمودند که من هرگز او را در حال سخنرانی این چنین خشمگین ندیده بودم. برخی از شما، مردم را گریزان می سازید باید از طولانی کردن نماز بپرهیزید؛ چرا که در نماز جماعت افراد ناتوان، بزرگسال و نیز کسانی که کار و مشغله دارند یافت می شود. (3)
به طور یقین، از عوامل و نشانه های دیگر جذابیت و اثر گذاری سخن آن است که به حداقل اکتفا و بهترین سخن برگزیده شود. پرگویی و طولانی سخن گفتن علاوه بر این که به تدریج انسان را از مقصود و غرض اصلی دور می کند، پیامدهای فراوانی دارد که از جمله آن ها ملالت و رنجش» مخاطبان است. چنان که امام علی می فرمایند: اَلْإِکْثَارُ إِضْجَارٌ؛ پرگویی، آزرده کننده است». (1)
بنابراین مسئولان فرهنگی مساجد، اعم خطبا و ائمه جماعات و جمعه باید توجه داشته باشند که موارد ملال آور و آن چه موجب گریز از مسجد می شود به نماز جماعت طولانی منحصر نمی شود؛ بلکه جلسات پی در پی مذهبی و سخنرانی و مداحی های طولانی نیز ممکن است بار منفی داشته باشد. پس، هر چه که گریز از مسجد و حتی خستگی مخاطبان این رسانه عمومی را موجب می شود، از منظر پیامبر اسلام صلی الله علیه و اله، محکوم و مطرود است و همین امور یکی از علل گریز مردم، به ویژه جوانان از مساجد است.
پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله دیگران را به آسان گرفتن در تبلیغ و موعظه سفارش می نمودند: يَسّروا ولا تُعسّروا و بشروا ولا تنفروا؛ «آسان بگیرید، سخت گیر نباشید، بشارت بدهید و مردم را گریزان نسازید». (2)
کتب سیره بر این مطلب گواهاند که جلسات سخنرانی در مساجد پس از نماز صبح و شام بیش از دیگر نمازها بود؛ زیرا در وقت ظهر و عصر بیشتر مردم مدینه به کارهای خود مانند کشاورزی و دامپروری و... می رسیدند. بامدادان و شامگاهان فرصت بهتری برای تبیین احکام و عقاید اسلامی بود. با توجه به این سنت اسلامی، در تابستان و ایام فراغت و تعطیلی باید مساجد فعال تر بشود.
امام صادق می فرمایند: مَا كَلَّمَ رَسولُ اللهِ صلى الله علیه وآله اَلْعِبَادَ بِكُنْهِ عَقْلِهِ قَطُّ، قَالَ رَسُولُ اللہ صلى الله عليه وآله: إِنَّا مَعاشِرَ الأَنْبِياءِ أُمِرْنا أَنْ نُكَلِّمَ النَّاسَ عَلَى قَدْرِ عُقوهِمْ؛ رسول خدا صلی الله علیه و آله هرگز با مردم به اندازه عقل خود سخن نگفتند و فرمودند ما پیامبران مأموریم که با مردم به اندازه عقل و فهمشان سخن بگوییم». (3)
آن حضرت دیگران را نیز به رعایت این امر مهم در عرصه تبلیغ توصیه می کردند. ابن عبّاس از حضرت پرسید آیا می توانیم آن چه از شما می شنویم برای دیگران نقل کنیم؟ پیامبر صلی الله علیه و آله پاسخ فرمودند: آری! جز این که سخن با گروهی در میان بگذارید که خردشان توان فهم آن را نداشته باشد و گر نه، گمراهی عده ای را موجب می شوید. (1)
هر چند ممکن است چنین تلقی شود که با وجود وسایل ارتباط جمعی پیشرفته امروزی، نقش تبلیغی مساجد اهمیت قبلی خود را از دست داده است؛ ولی به دلیل پراکندگی مساجد در جوامع اسلامی و گسترش آن ها در تمام نقاط شهری و رستایی و حرمت قداست و معنویت خاصی که این مکان مقدس نزد مخاطبانش دارد از سوی دیگر، سبب شده است تا مساجد نقش مهم و انکار ناپذیر خود را نسبت به کار کرد تبلیغی همچنان حفظ نماید. با توجه به گستردگی رسانه های دیجیتال و... که بیشتر اطلاعات را وارونه و خلاف واقع نشان می دهند تا به مطامع خود دست یازند باید در توسعه این کارکرد مساجد کوشید؛ زیرا آن چه مخاطبان از این رسانه مقدس می،گیرند برای آن ها قابل باور است.
بر اساس سرشماری نفوس و مسکن سال 1375 از میان مکان های مذهبی کشور، مساجد با 73 درصد بیشترین رقم را به خود اختصاص داده است. در شهر تهران از کل 6245 مورد مکان مذهبی، 4491 مورد مسجد است. (2)
لازمه حفظ اطمینان مخاطبان به این رسانه قدسی، وابسته نکردن آن به احزاب و گروه های خاص سیاسی، پرهیز واعظان از غیر واقع جلوه دادن حقایق و مهمتر از همه روز آمد بودن اطلاعات واعظان (و همه دست اندکاران تبلیغی مسجد مثل گروه روزنامه دیواری و....) است. نقطه قوت این رسانه سنتی آن است که همچنان استوارتر از قبل به وظیفه خود در آگاهی بخشیدن درست به مخاطبانش عمل خواهد نمود. برخی از ویژگی های مهم رسانه مسجد نسبت به سایر رسانه های تبلیغی به شرح ذیل است:
اگر ساخت مسجد، یعنی کعبه را مربوط به زمان آدمی بدانیم سابقه تاریخی وجود مسجد، همزاد با تاریخ بشر است. این حقیقت تاریخی در آیات قرآنی نیز مورد تأیید قرار گرفته است: إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِي بِبَكَّةَ مُبارَكاً وَ هُدىً لِلْعالَمینَ؛ نخستین خانه ای که برای مردم (و نیایش خداوند) قرار داده شد،
همان است که در سرزمین مکه است که پر برکت و مایه هدایت جهانیان است». (1)در آیه فوق، قرآن می گوید اگر کعبه به عنوان قبله مسلمانان انتخاب شده است جای تعجب نیست؛ زیرا این نخستین خانه توحید است و باسابقه ترین معبدی است که در روی زمین وجود دارد هیچ مرکزی پیش از آن، مرکز نیایش و پرستش پروردگار نبود؛ خانه ای است که برای مردم و به سود جامعه بشریت در نقطه ای که مرکز اجتماع و محلّی پر برکت است ساخته شده است (2)تاریخ و منابع اسلامی هم به ما می گوید که خانه کعبه به دست آدم ساخته شد و سپس در طوفان نوح آسیب دید و به وسیله ابراهیم خلیل تجدید بنا شد. (3)
نشان کار کرد رسانه ای اولین مسجد را از زمان ابراهیم علیه السلام در روایات می توان یافت. در روایتی در تفسیر «علی بن ابراهیم» می خوانیم هنگامی که ابراهیم دستور اعلان حج را دریافت نمود، عرض کرد خداوندا، صدای من به گوش مردم نمی رسد! خدا به او فرمود: عَلَیْکَ اَلْأَذَانُ وَ عَلَیَّ اَلْبَلاَغُ؛ «تو اعلام کن و من به گوش آن ها می رسانم».(4)ابراهیم بر محل «مقام» برآمد و انگشت در گوش گذارد و رو به سوی شرق و غرب کرد و صدا زد: أَیُّهَا اَلنَّاسُ کُتِبَ عَلَیْکُمُ اَلْحَجُّ إِلَی اَلْبَیْتِ اَلْعَتِیقِ فَأَجِیبُوا رَبَّکُمْ؛ ای مردم، حج خانه کعبه بر شما نوشته شده، دعوت پروردگارتان را اجابت کنید و خداوند صدای او را به گوش همگان، حتی کسانی که در صلب پدران و رحم مادران بودند، رسانید و آن ها در پاسخ گفتند: لبیک اللهم لبیک..... (5)
نکته مهم آن که خود تقدم تاریخی در نگاه قرآنی قابل تجلیل است با این رویکرد، مسجد همچنان رسانه برتر خواهد بود؛ زیرا در آیه 96 آل عمران نخستین فضیلتی که برای خانه کعبه ذکر شد، همان سابقه طولانی آن است.
در بخش ابزارهای تبلیغی مسجد گفتیم که خود اجتماعات در مسجد می تواند یک فعالیت رسانه ای مستقل به حساب آید مسجد افزون بر تجمعاتی است که به صورت دینی و یا اجتماعی در مساجد رخ می دهد محل گردهمایی هفتگی برای نماز جمعه و روزانه برای نمازهای جماعات است. همواره تجمع، آگاهی و اطلاع رسانی عمومی را باعث می شود از ویژگی های تجمعات دهان به دهان و چهره به چهره بودن آن است،یعنی هر کس که خبری داشت به دیگر منتقل می نمود شاید تنها در رسانه مسجد است که
مخاطبان، فقط «مستمع» نیستند؛ بلکه خود گوینده خبر نیز هستند این موضوع در باورپذیری مخاطب یا مخاطبان نسبت به محتوای خبر بسیار مؤثر است؛ زیرا خبر توسط یک منبع رسمی اعلان نمی شود که احتمال محافظه کاری (سانسور) وجود داشته باشد؛ بلکه از یک منبع غیر رسمی اعلان می شود.
رهبر معظم دام ظله در این خصوص می فرماید عرصه حضور روحانیت مسجد و منبر و مواجهه با مردم است و روحانیت نباید از این عرصه جدا شود». (1)
ویژگی یکپارچگی و همطرازی و نیز دسته جمعی بودن در مسجد، به گونه ای است که «دائرۃ المعارف بریتانیکا»، در تعریف مسجد از آن کمک می گیرد و به دلیل برجسته بودن این ویژگی مسجد، نتوانسته است از آن چشم پوشی کند «مسجد، واژه ای عربی است». در اسلام محل نماز و دعا و محل عبادت است. آن هم به منزله مرکز عبادت دسته جمعی که در آن همه به طور یکسان در برابر خداوند قرار می گیرند». (2)
همگرایی، جذب افراد را موجب می شود و از این مرحله،فراتر باعث ادغام و عضویت دیگران نیز می گردد. پس از این مرحله است که تأثیر این رسانه چندین برابر فزونی می یابد. سه مرحله «جذب»، «ادغام» و «تأثیر» در رسانه مسجد به تمام معنا متبلور است. افراد با شرکت در مناسک جمعی، عقاید مذهبی خود را درونی شده یافته و در مراسم حس همبستگی [شکل] گروهی گرفته و ارتقاء می یابد. (3)از این رو، شاید تنها رسانه، مسجد است که به معنای واقعی کلمه رسانه جمعی است. تمام وسایل ارتباط جمعی، نوعی ارتباط غیر حضوری با مخاطب برقرار می کنند. این ارتباط غیر حضوری برخلاف جذابیت های فراوانش، حالت تصنعی داشته و به طور حتمی دارای ارتباط عمیق با مخاطبان نیست. تأکید اسلام بر جماعت تنها در جستجوی احوال دیگر مسلمانان و... خلاصه نمی شود؛ بلکه خود این رفتار جمعی در شکل دهی به رفتار فردی جمع و نیز ترغیب دیگران به عضویت در جمع، کمک می کند. این امر بهترین راه ارتباطی با مخاطب و نیز مؤثرترین ابزار نفوذ نه تنها در فکر و قلب، بلکه در رفتار است. نفوذ در قلب ها به مراتب اقتداری افزون تر از نفوذ در افکار ایجاد می کند رسانه های مورد تأکید در فرهنگ اسلامی که مسجد واعظ منبر و اذان نمونه مهمی از آن است بر محور این نکته می گردد که در این مدل رسانه ای ارتباط انسان با انسان تماس حضوری است. این شیوه ارتباطی در تسخیر افکار به خصوص تصرف قلب ها به مراتب مؤثر است.
شاید، راز این که گفته می شود اقامه هر رکعت نماز در مسجد جامع معادل 100 رکعت و در مسجد محله معادل 25 و در مسجد بازار معادل 12 رکعت ذکر شده است، نوع کارکرد رسانه ای و منبع موثق و میزان جامع الاطراف بودن آن ها باشد؛ زیرا در مسجد محله، فقط اخبار محل و در مسجد بازار فقط اخبار تجاری بیان می شود. در واقع نوع مردمی که به این مساجد می آیند، طیف خاصی هستد؛ یعنی در مسجد محله به طور معمول اهالی محل و در مسجد بازار اهل بازار حاضر می شوند؛ اما در مسجد جامع، همه نوع مردم در آن حضور دارند. به همین دلیل هرگونه اخباری درباره همه مناطق در مساجد جامع گزارش داده می شود.
رسانه مسجد به خاطر عدم وابستگی به طاغوت و به تعبیری غیرانتفاعی بودن و نیز منتسب بودن آن به خدای متعال، همواره از قداست برخوردار بوده است. همه این مؤلفه ها در باوراندان مسجد به عنوان رسانه خودی بسیار مؤثر بوده است. پروفسور حمید مولانا، استاد برجسته علم ارتباطات می گوید: «در مردم شناسی ارتباطی ایران مسجد یک واژه و جایگاه خودی است در حالی که روزنامه و مطبوعات، اغلب یک پدیده غیر خودی را در بین مردم به وجود آورده اند». (1)بنابراین اعتماد عمومی به این رسانه در طول تاریخ اسلام بیش از اعتماد به هر رسانه دیگر بوده است. این حقیقت در نهضت انقلابی اسلامی، به طور کامل متجلّی بود. استاد مولانا در این مورد نیز می نویسد در طول تاریخ اسلامی، ایران، مساجد، یکی از مهمترین مراکز ارتباطات همگانی بوده است در تاریخ اجتماعی و در فرهنگ ایران، مسجد، بزرگ ترین، متنفّذترین و مردمی ترین رسانه جمعی و کلامی بوده است. مسجد در طول تاریخ تمدن اسلامی، توانست برای نخستین بار، اطلاعات شفاهی و مکتوب بشریت را به صورت یک واحد اطلاعاتی، علمی، فرهنگی و دینی به مردم عرضه کند». (2)
مسجد، نهادی غیر گروهی و سازمانی سازمان به معنای اصطلاحی است به دلیل غیر سازمانی بودن به شدت مردمی است و امکان تسلّط دیکتاتورها بر آن به کمترین حد می رسد. در عین غیر سازمانی بودن، دارای تشکیلاتی منظم است و مخاطبان به هم مرتبط اند.
در تمام نظریه های ارتباطی، رسانه جمعی وظیفه اش اطلاع رسانی و ارسال پیام است. در این بینش
باید افکار عمومی به سمت خاصی که نهادهای سیاسی و حکومت های قدرتمند دنیا خواستار هستند، سوق داده شود و رفتار جمعی بر اساس الگوهایی که ارائه می شود، شکل گیرد تا به این ترتیب، ثبات اجتماعی در راستای اهداف سرمایه داری جهانی حفظ گردد.
بدیهی است در این نظریه انسان ابزاری بیش نیست؛ ولی دیدگاه رسانه ای اسلامی، انسان را نه تنها به عنوان مخاطبی که پیامی به اطلاع او می رسد نمی نگرد؛ بلکه به منزله مخاطبی می داند که آگاهی به او، به ویژه تعالی،او همواره مورد توجه است میان تعالی و آموزش و تربیت انسان تا به دست گرفتن افکار عمومی، تفاوت وجود دارد. از این رو در مسجد اخباری که بزهکاری اجتماعی را بالا ببرد، یا آبروی فردی ریخته شود یا موجب نشر فساد در جامعه بشود و... هیچ گاه مطرح نمی شود؛ همان چیزی که متأسفانه در رسانه های امروز رعایت نمی شود. بنابراین کارشناسان علوم تربیتی کودکان را از تماس بیش از حد با تلویزیون رادیو و ماهواره پرهیز می دهند؛ زیرا این رسانه های به جای سالم سازی جامعه، هرگونه بی بندباری و رفتارهای غیراخلاقی را در قالب ادعای اطلاع رسانی، ترویج می دهند.
مسجد، تنها یک رسانه شنیداری نیست؛ بلکه خود معماری، اعمال دینی و اهل مسجد نیز در تبلیغ مفاهیم دینی مؤثرند. از این رو باید مسجد را اعم از یک رسانه سمعی و حتی بصری به شمار آورد؛ زیرا آن چه مخاطب می شنود و یا می بیند، یک حالت تصنعی و بازیگری ندارد؛ بلکه یک حقیقتی برخاسته از دل مؤمنان است. این موضوع در تأثیر گذاری بر مخاطبان و باوراندن آن ها به مفاهیم مورد تبیلغ مسجد، اثربخش تر است. (1)
در بخش ابزارهای تبلیغی مسجد، گفتیم که مناره مسجد و اذان آن ساختمان مسجد، منبر و وعظ آن و... همه در انتقال پیام معنوی یک رسانه اند؛ ولی دیگر ساختمان و.... رسانه های امروزی این توان را ندارند. در بخش ابزارهای رسانهای مسجد به تفصیل در این مورد سخن گفته ایم.
در طول تاریخ از مسجد تنها به عنوان رسانه «شنیداری» بهره نمی بردند؛ بلکه گاهی این رسانه را به «رسانه سمعی و بصری نیز مبدل می کردند تا اثر بخشی بیشتری داشته باشد هنگامی که عثمان به وسیله مخالفان خلافتش به قتل رسید، معاویه که از طرف عثمان حاکم شام بود، برای آن که حضرت علی علیه السلام را
1) رضائیان مجید کارکرد مساجد، تحول ارتباطات و نقش رسانه ای مسجد در ماندگاری فرهنگ اسلامی، دو ماهنامه مسجد، ش6 ص 132.
به دست داشتن در قتل عثمان، متهم کند، پیراهن خون آلود عثمان را در کنار منبر مسجد دمشق آویخت. آن گاه مدعی شد که انتقام خون عثمان بر عهده اوست. (1)در همین راستا تنبیه مجرمین نیز هر از چند گاهی در مسجد انجام می گرفت. (2)گاهی نفرین به اصحاب پیامبر صلی الله علیه و آله را بر دیوار مساجد بغداد می نوشتند. (3)
پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله برای تبیین اهمیت حقوق الناس افزون بر بیانات گهربارش، به صورت دیداری نیز اهمیت آن را در مسجد به مردم گوشزد می نمود حضرت در اواخر عمر شریف در مسجد فرمودند: آن که او را بر من حقی باشد بپاخیزد و قصاص بکند؛ زیرا قصاص در دنیا از قصاص آخرت به من محبوب تر است. سوادة بن قیس پیش آمد و گفت پدر و مادرم به فدایت روزی که از طایف می آمدی و من به استقبال شما آمدم؛ در حالی که شما سوار بر ناقه «غضباء» بودی، در دست مبارکتان «قضیب ممشوق» بود. همین که خواستی ناقه را بزنی، تازیانه به بدن من اصابت کرد. پیامبر صلی الله علیه و آله فرمودند: مَعَاذَ اللَّهِ أَنْ أَكونَ تَعَمَّدْتُ؛ به خدا پناه می برم از این که این کار را عمدی کرده باشم. سپس به بلال فرمودند که از منزل فاطمه همان قضیب ممشوق را بیاورد بلال در بیرون مسجد ندا می داد کیست آن که قبل از قیامت قصاص بدهد؟ این است پیامبر اکرم از خویش قصاص می دهد بلال به در خانه فاطمه آمد و قضیب ممشوق را خواست و آن را به محضر پیغمبر صلی الله علیه و آله آورد. حضرت آن مرد را فراخواند.
وادة بن قیس از پیامبر علاله خواست که پیراهنش را کنار بزند همان دم شیخ [سوادة بن قیس] گفت: یا رسول الله اذن فرما شکمت را ببوسم. سپس، لب به شکم پیغمبر نهاد و گفت از آتش جهنّم به موضع قصاص (از شکم) پیامبر صلی الله علیه و آله پناه می برم. پیامبر صلی الله علیه و آله دوباره فرمودند: یا سواده، می بخشی یا قصاص می کنی؟ سواده گفت: یا رسول الله می بخشم. پیغمبر صلی الله علیه و آله فرمودند: خدایا سواده را ببخش چنان که پیامبرت را بخشید. (4)
حُسن ختام این بخش حدیثی گران سنگ از مولود و شهید مسجد حضرت علی است که به کار کرد رسانه ای مسجد اشاره دارد. آن حضرت می فرمایند: مَنِ اختَلَفَ إِلَى المَسجِدِ أَصابَ إِحدَى الثَّمَانِ؛ أَخاً مُستَفاداً فِي اللهِ، أَو عِلماً مُستَطرَفاً او آيَةً مُحكَمَةً أَو يَسْمَعُ كَلِمَةً تَدُلُّ عَلى هُدى، أَو رَحمَةً مُنتَظَرَةً، أَو كَلِمَةً تَرُدُّهُ عَن ردى، أَو يَترُكَ ذَنبا خَشيَةً أَو حَیاء؛ کسی که به مسجد رفت و آمد می کند، یکی از منافع هشت گانه نصیب او می شود برادری مفید و با ارزش در راه خدا یا علم و دانش نو یا دلیل و برهان محکم [برای تثبیت عقاید] یا کلماتی که موجب هدایت شود می شنود یا رحمت مورد انتظاری شامل حال او می شود یا مواعظی
که او را از فساد و گناه بازدارد می شنود یا به خاطر ترس یا حیا و آبروی خود گناهی را ترک می کند». (1)
این حدیث، به امتیازات رسانه مسجد به نیکی اشاره دارد. برخی از این موارد بر شنیداری بودن این رسانه و مورد آخر نیز به تأثیر رفتار جمعی و بصری بودن این رسانه تأکید دارد.
تصور ابتدایی از مسجد، غیر تخصصی بودن آن را می رساند؛ اما عمومی بودن در مقابل انحصاری بودن است، نه تخصصی بودن. امروز در عین داشتن رسانه های بین المللی، برخی از رسانه ها در صدد اطلاع رسانی خاص برآمده اند؛ مثل برخی اخبار آذری زبان ها، اخبار بازار تجارت و برخی.... را عرضه می کنند.
ساخت مساجد تخصصی مثل مسجد بازار، مسجد محله یا مسجد اقوام خاص، مثل مسجد زنجانی های مقیم مرکز و.... در راستای نیل به این هدف بوده است که مساجد بتوانند نقش رسانه تخصصی را بازی نماید.
این موضوع در کنار مساجد جامعی است که نقش اخبار عام را دارد امروز نیز در رسانه های جهان از این رویکرد عمومی و تخصصی بهره می گیرند. در کنار داشتن اخبار عمومی، ساعاتی را نیز برای اخبار تخصصی، مثل اقتصادی، مذهبی و.... اختصاص می دهند تا مخاطبان خاص خود را نیز از دست ندهند. در گذشته، مساجدی در کنار مدارس ساخته می شد تا دانش آموخته گان در مساجد از اخبار تخصصی مورد نظر خود بهره مند گردند. همچنین در بازار مسجدی بنا می کردند تا در آن به یادگیری فقه التجاره بپردازند. ساخت مسجد محله برای اطلاع یابی و خبررسانی در حوزه حوادث محله و بررسی مشکلات آن، از این قبیل بوده است. عده ای غیربومی یک شهر برای حفظ اتحاد خود و نیز خبریابی و خبررسانی درباره همدیگر، به ساخت مساجد محله ای اقدام می کردند.
هر چند عده ای از تعلّق مسجد به گروه خاص، مثل مسجد کرمانی ها و... گله مندند و معتقدند که اگر در برخی محلّات تهران می گویند، این مسجد کرمانی هاست این مطلب اثر دافعه خودش را دارد. (2)با این وجود، به عقیده نگارنده این ویژگی تخصص گرایی در عین عمومی بودن است و این به آن معنا نیست که به مسجد بازار، افراد غیربازاری حق ورود ندارند؛ بلکه تأسیس چنین مسجدی در راستای تشویق اهل بازار به حضور در آن مسجد برای کسب اخبار تخصصی حوزه تجارت بوده است.
مسجد، بیت عتیق و آزادی است که جز خدا، مالکی ندارد. از این رو، مکانی انحصاری نیست. این موضوع را نباید با تخصصی کردن کار کرد مساجد خلط.نمود از ابتدای تاریخ اسلام مساجد در عین عمومی بودن از فعالیت تخصصی آموزشی، سیاسی، نظامی و حتی برنامه های ویژه زنان بی بهره نبوده است. رسانه های امروزی که در عین عمومی و در دسترس بودن برای همه از تخصصی بودن هم بی بهره نیستند و دارای برنامه های خاص کودکان، علمی، تفریحی و.... هستند.
در عصر رسالت، بحث های آموزشی در مسجد به عنوان رسانه آموزشی انجام می گرفت. «در اصل، معنای فنّی مدارس، تا قرن چهارم شناخته شده نبود». (1)
در متون دینی می خوانیم که گاهی افراد سؤال می پرسیدند ولی اهل بیت برای نشر پاسخ به همگان به سؤال کننده، به تنهایی جواب را نداده بلکه ندا می دادند تا همه در مسجد حاضر شوند و از پاسخ آن مطلع گردند. کسی به حضرت علی گفت یا امیرالمؤمنین پروردگار را برای ما طوری توصیف کن که گویا او را با چشم خود می بینیم امام علی از این سخن به خشم آمد و مردم را در مسجد جمع کرد و در ضمن سخنان خویش که معروف به خطبه اشباح است فرمودند: آن چه را قرآن در اوصاف خدا بیان کرده است، از آن پیروی کن و از نور هدایت آن نور کسب نما و آن چه شیطان به فکر تو می آورد و در قرآن و کلام رسول و امامان نیست علم آن را به خدا واگذار بدان که راسخون در علم کسانی هستند که اقرار به جهل، آن ها را از ورود به عالم غیب کفایت کرده است و خدا اعتراف به جهل آن ها را رسوخ در علم نامیده است. و اعلم ان الراسخين فى العلم هم الذين اغناهم عن اقتحام السدد المضروبة دون الغيوب، الاقرار بجملة ما جهلوا تفسيره من الغيب المحجوب... وسمى تركهم التعمق... رسوخا». (2)
امام علی علیه السلام در کنار این اطلاع رسانی تخصصی آن جا که ضرورت بود باید در مسجد در انظار همگان قرار می گرفت تا موجب تنویر افکار عمومی گردد. امام در نامه ای به مالک اشتر دستور می دهد که در صورت حدوث خطائی، جهت زدودن تشویش خاطر عموم در حضور مردم در مسجد حاضر شود و ضمن اعتراف به خطا از مردم پوزش بطلبد. در این نامه می خوانیم: «بسم الله الرّحمن الرّحیم» این فرمانی است که بنده خدا علی، امیرالمؤمنین، به مالک پسر حارث نخعی معروف به اشتر عطا می کند و به موجب آن، فرمانداری کشور مصر و خزانه خراج آن را به او می سپارد و نیز اختیارات سپاه اسلام را که در آن جا متمرکزند تحت فرمان او
می گذارد... اگر روزی در طی انجام وظیفه به اشتباه از حدود،حق پای بیرون گذاری و ملت مصر از لغزش تو آگاه شوند، بر خطای خود اعتراف کن و در مسجد صلای عام بده و در دم و بی پروا از جامعه پوزش بخواه». (1)
ابزارهای اطلاع رسانی برای دست یابی به اعتماد مخاطبان و اقبال آنان به هر وسیله ای دست می یازند؛ اما یکی از بهترین راه های جذب اعتماد عمومی وابسته سازی این رسانه ها به مساجد است. مسجد به دلیل داشتن شاخصه های خاص همواره مقبول مسلمانان بوده است از این رو در حوادث اجتماعی مسلمانان اقبال عمومی مردم به مسجد برای درک حقیقت ماجرا را بیشتر می بینیم. در نهضت های اسلامی علیه استکبار، بر خلاف شبکه های اطلاع رسانی دیگر، مسلمانان اخبار خود را از مساجد می گرفتند. این همه اعتماد به مسجد، ناشی از قداست خودی بودن سابقه تاریخی خوش در اطلاع رسانی است. بنابراین، صاحب نظران علم ارتباطات مثل پروفسور مولانا، (2)بر تهیه و شروع مطبوعات از مساجد، تأکید دارند؛ زیرا مطبوعات یا جریده ای که از یک کانون قداست خودی و خوش سابقه در عرصه اطلاع رسانی، صادر شود، به طور کامل مورد اقبال جامعه است.
اسلام در کنار مسجد استفاده از وسایل نوین رسانه ای، مثل روزنامه و جراید رادیو و تلویزیون، آمفی تئاتر و... را نیز نفی نمی کند همچنین پروفسور حمید مولانا بر این باور است که این ها باید در کنار مسجد باشد؛ زیرا مخاطبی که مسجد را محل نیایش یا آرامش روحی خود برگزیده است، آن را کانون هدایت انسان می شمارد و این تلقی از مسجد، با طرز تلقی از دیگر ابزار تبلیغی که در کنار مسجد و همراه با مسجد است، همسان خواهد شد. در آن صورت است که تأثیر آن ها بر مخاطب، بیشتر خواهد بود.
اکتفا نمودن به وسایل تبلیغی سنتی لازم است؛ ولی کافی نیست؛ زیرا اگر همه ابزارهای تبلیغی از آن مسجد باشد، تأثیر گذاری آن ها بیشتر خواهد بود این موضوع خود رسانه ها را در رسیدن به اهدافشان یاری خواهد نمود.
میزان موفقیت کار کرد وسایل ارتباط جمعی وابسته به مقدار موفقیت آن ها در برقراری ارتباط با انسان هاست. این موضوع مهم تنها با قالب های نوین و جذاب مفید نخواهد بود؛ بلکه محتوای پیام نیز در این مورد نقش مهمی دارد واکنش رفتار جمعی انسان های یک جامعه در برابر پیامی که به آن ها می رسد، به خوبی نشان می دهد که مرکز ارسال پیام و ابزار ارسال آن پیام، چه اندازه در القای پیام موفق بوده اند.
با نیم نگاه مقایسه ای به پیشینه موفقیت آمیز رسانه مسجد و دیگر رسانه ها این را در می یابیم که با وجود پیشرفته بودن رسانه های دیگر نسبت به مسجد این کانون الهی در پیام رسانی به مخاطبان موفق تر از آن ها بوده است سالیان متمادی غرب در ایران کوشید تا با ارسال پیام و القای فرهنگ مورد نظرش، با گسترش مراکز مطبوعاتی، سینمایی، انجمن ها و محفل های متعدّد ارتباطی به سلطه خویش همچنان ادامه دهد؛ اما در انقلاب اسلامی سال 1357 پایگاه های ارتباطی مورد تأکید انقلاب، مانند مساجد و تشکل های مذهبی توانستند با وجود برخورداری از شکل سنتی در ارسال پیام به سرعت بر رسانه های ارتباط جمعی پیشرفته غرب در ایران فایق آمده و واکنشی خلاف آن چه آن ها انتظار داشتند از خود نشان دهند. (1)
در دنیای امروز که همه رسانه ها در کنترل صهیونیسم و باندهای قدرت سیاسی اقتصادی است، ضرورت حفظ کار کرد رسانه ای مساجد، به عنوان مکان های مردمی و آزاد، اهمیتی چند برابر دارد؛ زیرا تنها این رسانه است که می تواند صدای مستضعفان را فریاد بزند حفظ کار کرد رسانه های مسجد، اکتفا به روش های گذشته نیست؛ بلکه با مسجدی کردن رسانه های مدرن نیز می توان به این اهداف نایل آمد. در آن صورت، اهمیت تقویت این رسانه عمومی بیش از گذشته اهمیت پیدا می کند؛ در حالی که امروز رسانه های قدرتمند با مسجد در حال رقابت هستند. اگر مساجد دیروز به این وظیفه اطلاع رسانی و تبیلغ مشغول بودند، رقبایی نبود.
که جوانان را جذب کند و از مسجد گریزان سازد؛ ولی اکنون باید مسجد را ضمن توانمندسازی رسانه ای پرنفوذتر کنیم.
باید دقت نمود که در کشور اسلامی، رسانه های مدرن رقیب مسجد و در عرض مسجد نباشند؛ بلکه یار مسجد و در طول آن قرار بگیرند؛ زیرا رفتار آن ها اگر از کار کرد رسانه ای مسجد بکاهد مصداق «منع مساجد خواهند بود منع نمودن مساجد از ذکر حق تعالی به دو روش صورت انجام می شود: اول این که با قهر و سلطه مؤمنان را از دخول در مساجد، منع می نمایند. دوم آن که به سبب برخی کارها و جذابیت های مؤسسات غیردینی آن ها مردم را از ورود در مساجد باز می دارند هر چند با نگاه سطحی «منع از مساجد» شامل دسته دوم نمی شود اما شخص عاقل و زیرک با تدبر و تأمل در می یابد که این گونه امور نیز در منع اشخاص دارای ضعیف ایمان از مساجد دخالت خواهد داشت». (2)البته، آیه منع مساجد، هر چند هم، شأن نزول خاصی داشته باشد، در مقام بیان یک حکم کلی است و در مورد تمام افراد و یا گروه هایی است که مردم را از رفتن به مساجد و انجام عبادات به هر دلیل منع کنند و باعث ویرانی مساجد شوند. ما در تاریخ، نمونه هایی
از آن را دیده ایم که گاهی به خاطر اهداف سیاسی مساجد را بسته اند و یا گروه خاصی را از ورود به آن منع کرده اند. (1)نکته مهم این که خراب نمودن مسجد تنها با بیل و کلنگ نیست؛ بلکه هر برنامه ای که از رونق مسجد بکاهد، تلاش در خراب کردن آن است. (2)
مسجد به دلیل دارا بودن ویژگی های خاص بر دل های مردم حکمرانی می کند. مسجد، به دلیل قداستی که دارد در بین مردم به صدق،بیان شهرت یافته است و به علت وابسته نبودن به دولت و احزاب، یک رسانه مردمی و به عبارت دیگر، خودی است. مسجد، به خاطر داشتن سابقه ای نیک در اطلاع رسانی، مورد سوءظن مردم نیست. بنابراین رسانه وابسته به مسجد در باور عموم، صادق القول، مردمی و غیر تحریف گراست؛ چیزی که رسانه ها با هزینه های کلان به دنبال دست یافتن به آن هستند. استاد مولانا در این مورد می گوید: در طول تاریخ اسلامی ایران، مساجد، یکی از مهمترین مراکز ارتباطات همگانی بوده است. در تاریخ اجتماعی و در فرهنگ ایران مسجد بزرگ ترین متنفذترین و مردمی ترین رسانه جمعی و کلامی بوده است. در مردم شناسی ارتباطی ایران، مسجد، یک واژه و جایگاه خودی است. در حالی که روزنامه و مطبوعات بیشتر یک پدیده غیر خودی را در بین مردم به وجود آورده اند. مسجد، در طول تاریخ تمدن اسلامی توانست برای نخستین بار اطلاعات شفاهی و مکتوب بشریت را به صورت یک واحد اطلاعاتی، علمی، فرهنگی و دینی به مردم عرضه کند». (3)
دکتر حمید مولانا، مدیریت مساجد بر مطبوعات را الگوی جدید مدیریت مطبوعات می داند. مطبوعات ما موقعی اصیل اسلامی مردمی، ملی و محلی به معنای واقعی خواهد بود و به عنوان «الگوی جدید مورد توجه دیگران قرار خواهد گرفت که بنیاد مالکیت و اهداف آن از جنبه های فرهنگی، سیاسی، اقتصادی و حرفه ای در مهمترین نهاد مکتبی و مذهبی جامعه اسلامی قرار گیرد چنین پایگاهی مساجد هستند. به طور خلاصه ما باید مطبوعات را به مساجد بفرستیم و مسجد باید در هر شهر و قصبه، مرکز انتشار روزنامه یا مجله آن ناحیه در سطح محلی یا ملی شده و حرفه روزنامه نگاری، مطبوعاتی و استعداد نویسندگان خبرنگاران و هنرمندان همانند استادان دانش قرون گذشته در مساجد و مؤسسات وابسته به آن ها متمرکز شوند». (4)
متأسفانه در جهان اسلام مطبوعات تجربه وابستگی به احزاب و... را که در غرب ناکارآمد است، می آزمایند. از این رو، با وجود قوانین مطبوعاتی همچنان در این عرصه ناموفق هستیم. به این دلیل که هیچ گاه مطبوعات را با ظرفیت های اسلامی و ایرانی همخوان نکرده ایم برای دست یابی به مطبوعات مطلوب جامعه اسلامی باید استراتژی تعریف نمود. این امر به زعم صاحب نظران علم ارتباطات در وابستگی به مطبوعات به مساجد، خلاصه می شود.
برای ایجاد یک نظام وسیع مطبوعاتی بومی و اسلامی که با مردم سالاری اسلامی تطابق داشته و تا حد امکان از آسیب و ضررهای موجود در نظام های مطبوعاتی متداول در دنیا مصون باشد، چه باید کرد؟ ما [در ایران] قانون مطبوعاتی داریم؛ ولی یک استراتژی و برنامه ملی نداریم که جایگاه مطبوعات را در جامعه و نظام اسلامی، مستحکم و مردمی کند ما باید از تجربه تلخ نظام های مطبوعاتی دو قرن گذشته و امروزی دنیا درس بیاموزیم و شالوده یک نظام مطبوعاتی اسلامی بومی را طرح ریزی کنیم که در آن مردم مشارکت کنند؛ اما به یک اصلاحات انقلابی و عظیم و به یک تصمیم گیری قاطع و به یک برنامه جامع احتیاج داریم که فراسوی تزئینات و وضع معلق کنونی باشد. (1)
صداقت در اطلاع رسانی، حلقه مفقود دنیای رسانه ای امروز است با وجود گسترش کمی بیشمار رسانه ها و مطبوعات تردید و انکار وجود دارد که عموم به صدق گزارشات آن ها اذعان نمایند. نویسندگانی که در رسانه ها می نویسند، باید خود متخلق به اخلاق باشند تأکید اندیشمندان بر اخلاق در جامعه، ناشی از درک این واقعیات تلخ است. قلم به دستانی که برای رسیدن به مادیات حاضر به تحریف هر حقیقتی هستند. به همین دلیل است که باید محیط مرکز اطلاع رسانی خود محیط اخلاقی و دینی باشد تا فرد حاضر در آن مکان، نویسنده را از نوشتن هر مطلب نادرستی باز دارد. بی شک خبرنویسی که در مسجد، خبر می نویسد، نمی تواند به تحریف واقعیات بپردازد.
بنابراین از دیگر پیامدهای مبارک وابستگی مطبوعات به مساجد این است که اقبال عمومی به این رسانه ها نیز افزایش می یابد؛ زیرا نویسندگان و گویندگان این رسانه ها، افرادی متعهد هستند که جز حق چیزی را ننگارند و بیان نکنند.
1) فیضی تبریزی، کریم، پروفسور مولانا طنین تعهد، ص 254؛ کیهان، مسجد و مطبوعات، 1380/4/7.
مسئولیت شناسی و رعایت موازین اخلاقی توسط اهالی رسانه در درست رساندن پیام به مخاطب، با محیطی که در آن انجام وظیفه می کنند رابطه مستقیم دارد. (1)مسجد به عنوان محل نظارت حاکم عادل خدای قهار نویسنده را از تحریف حقایق باز می دارد؛ همان چیزی که امروز در برخی رسانه ها، یک ترفند و حتی یک راهبرد برای رسیدن به اهدافشان است. اگر روزنامه نگار احساس کند که در کجاست، در نظارت جدی و بدون چشم پوشی خدای پاداش دهنده و جزا کننده قرار دارد؛ دیگر هر آن چه را که می خواهد، نمی نویسد بلکه هر آن چه را که هست می نگارد.
مسجد به عنوان رسانه مقدس بر دل ها نفوذ دارد در این راستا باید از نیروهای متدین و اخلاقی در مدیریت این رسانه بهره برد. لازمه حفظ این اطمینان مخاطبان به این رسانه قدسی، وابسته نبودن آن به احزاب و گروه های خاص سیاسی است. آن وقت است که این رسانه سنتی همچنان مورد اعتماد مردم خواهد بود.
در قرآن، همه به عمران مساجد مأمور شده ایم. اگر عمران عام است و خاص کارهای ساختمانی مسجد نمی شود، در عرصه رسانه مسجد نیز باید کوشید قرآن مجید برخی افراد را از عمران مسجد بازداشته است.
پس، روشن می شود که هر کسی را نباید به مدیریت رسانه مسجد و رسانه های مسجدی، گمارد. بنابراین، متولیان و پاسداران مساجد نیز باید از میان پاکترین افراد انتخاب شوند؛ نه این که افراد ناپاک و آلوده به خاطر مال و ثروتشان یا به خاطر مقام یا نفوذ اجتماعی خود چنان که در بسیاری از نقاط متأسفانه رایج شده بر این مراکز عبادت و اجتماعات اسلامی گمارده شوند؛ بلکه باید تمام دستهای ناپاک را از تمام این مراکز مقدس کوتاه ساخت. از آن روز که گروهی از زمامداران جبار و یا ثروتمندان آلوده و گنهکار به ساختمان مساجد و مراکز اسلامی دست یازیدند روح و معنویت و برنامه های سازنده آن ها مسخ شد به همین دلیل می بینیم که بسیاری از این گونه مساجد، شکل مسجد ضرار را به خود گرفته است. (2)
در طول تاریخ اسلام، مسلمانان جایگاه منبر را بسیار مقدس می شمردند. در نگاه آنان، خطیبی که بر فراز منبر می رفت در واقع در جای شخصی بلند مرتبه مانند رسول الله صلی الله علیه و آله می نشست و این نگرش اقتضا می کرد که این شخص خود را متخلق به ویژگی های آن بزرگوار بنماید. بنابراین، اگر افراد نالایقی، این رسانه مقدس را تصرف می کردند مورد اعتراض مردم متدین واقع می شدند و علما و شعرا و.... به تقبیح و هجو آنان اقدام می کردند.
هر چند این رسانه مقدس هر از چند گاهی دست نااهلان افتاد؛ ولی این سبب نشده است که اعتماد مردم به این رسانه سنتی کاهش یابد. از تصاحب این جایگاه مقدّس توسط معاویه گرفته تا تلاش استکبار نوین در استحاله رسانه ای مساجد و استفاده از این مقام مقدّس در راستای اهداف شوم خود، همه و همه نشان از قدرت نفوذ معنوی این رسانه دینی است شعرا نیز هر از چند گاهی در ابیات خود، از این تسلّط مستکبران بر این رسانه مستضعفان، به تلخی یاد کرده اند.
فتح علی خان صبا می گوید
گام بر منبر احمد زده اکنون بوجهل *** تکیه بر مسند مهدی زده اینک دجّال
سنایی نیز چنین سروده است:
حسرت آن را کی بود کز دخمه زی دوزخ رود *** حسرت آن را به دوزخ از سر منبر برد
نکته جالب آن که رسول مکرم مسجدی را که نااهلان به مدیریت آن اقدام نمودند، تخریب کرد؛ مثل مسجد ضرار آن حضرت، اگر این رسانه را گاهی در ابتدا به دست کسی می سپرد که شایسته تر از او فرد دیگری می یافت حتی این مسئولیت را از فرد قبلی پس می گرفت و به شخص لایق تر می سپرد. وقتی آیات سوره برائت نازل شد، رسول خدا یه آن را به ابوبکر داد تا به مکه ببرد و در منی در روز عید قربان برای مردم قرائت کند. ابوبکر به راه افتاد؛ ولی بی درنگ، جبرئیل دستور آورد که این مأموریت را از ناحیه تو (رسول خدا) و مردی جز از خاندان خودت نباید انجام دهد رسول خدا عاله، امیرالمؤمنین را به دنبال ابوبکر فرستاد و امام در محل روحاء» به وی رسید و آیات نام برده را از او گرفت و روانه شد ابوبکر به مدینه بازگشت و عرض کرد: یا رسول الله چیزی درباره من نازل شد؟ فرمودند: نه؛ ولی خداوند دستور داد که این مأموریت را جز خودم و یا مردی از خاندانم نباید انجام دهد. (1)
میزان توانمندی مسجد در عرضه اندیشه اسلامی به همه مردم دنیا را باید در نوع مدیران آن جستجو کرد. مسجدی که عمران آن به دست مردان متأله باشد، مسجدی توانمند و جذاب و مورد اعتماد عموم خواهد بود و اگر عمران مسجد در اختیار افراد ناشایست باشد از منزلت آن مکان مقدس در اذهان عموم کاسته خواهد شد.
مولوی می گوید:
1) ترجمه تفسیر المیزان، ج 9، ص 216
آن بنای انبیا بی حرص بود *** لا جرم پیوسته رونقها فزود
ای بسا مسجد برآورده کرام *** لیک نبود مسجد اقصاش نام
کعبه را که هر زمان عزّ میفزود *** آن ز اخلاصات ابراهیم بود
به دلیل این که رسانه های غیردینی قبل از انقلاب در دست رژیم شاهنشاهی بود، مردم تمام اطلاعات دینی، اجتماعی، آموزشی و... خود را از مسجد می گرفتند؛ چون تنها رسانه سنتی مسجد را به دلیل غیر وابسته بودن به طاغوت صادق می دانستند؛ ولی بعد از انقلاب همه رسانه های مدرن، مانند روزنامه تلویزیون، رادیو و... به دلیل مدیریت نیروهای انقلابی به عنوان رسانه ای در عرض مسجد و حتی جایگزین آن قرار گرفتند.
اکنون برای باز گرداندن مسجد به توان بالای رسانه ای که در دهه های چهل و پنجاه داشته بود، باید در مؤلفه های نیاز مردم به مساجد، تغییراتی ایجاد گردد تا با احساس نیاز همچنان توان بزرگ رسانه ای مسجد حفظ شود.
فقدان بینش کافی مسئولان و سیاست گذاران در تدوین راهبردی متناسب با فرهنگ بومی و فقدان تعریفی جامع و کامل از چگونگی تعامل نهادهای سنتی و نوین در جامعه از جمله دلایلی است که می توان از آن ها به منزله عوامل عدم» ناکامی در عرصه استفاده تبلیغی و رسانه ای از مسجد نام برد. مقوله «سنت» و «مدرنیته»، سازمان مسجد را نیز بی تأثیر نگذاشت به دلیل عدم تعریف مشخص از روش تعامل این دو مقوله بعد از انقلاب چنان تازیانه مدرنیته بر پیکر سازمان های سنتی آسیب وارد ساخت.
که بازیابی نهادهای سنتی روزی با مشکل مواجه خواهد شد تأسیس و توسعه سینما، فرهنگ سرا، صدا و سیما، مطبوعات و... بدون مشخص نمودن جایگاه محدوده فعالیت وظایف و اختیارات، کارکرد رسانه ای مساجد را محدود ساخت.
یکی از راه های تغییر در مؤلفه های نیاز به مسجد تخصص گرایی است امروز که دوره تخصص گرائی است و هر کس پاسخی خاص به نیاز ویژه خود را می طلبد باید مساجد نیز با رویکرد تخصص گرایی به احیای ظرفیت برخیزند. چرا مساجد ما خطیب و برنامه ویژه کودکان ویژه جوانان زنان و... نداشته باشد!؟ مگر نه است که خطیبی که به صورت عمومی صحبت می کند نمی تواند نیاز همگان را پاسخ دهد. اگر مخاطب احساس نکند که می تواند پاسخ نیازش را در مسجد بیابد، آیا به مسجد روی می آورد؟!
برای پیروزی در این رقابت نامتقارن رسانه ای غرب بر ضد مساجد و اسلام، باید در دو حوزه «قالب» و محتوای عرضه اندیشه اسلامی در عرصه بین الملل را به روز و بلکه پیشرو نمود.
در حوزه محتوا باید با تربیت افراد خاص برای مدیریت بخش های مختلف مسجد، همت گماشت. در عصر کنونی که تخصص نیاز مدیریت است نباید از امور مهمی مانند مساجد به غفلت بگذریم. خدای را سپاس که غنای منابع اسلام در این زمینه سرآمد و بی نظیر است و تنها کافیست با اجتهاد، محتوای لازم کشف و به جهان عرضه شود. در آن صورت است که هیچ رسانه ای از نظر محتوا، نمی تواند با اسلام رقابت کند.
در حوزه قالب نیز باید آن قسمت از کارکردهای سنتی مساجد که امروز از نظر موضوعی، منسوخ شده اند را کنار گذاشت و با همگون سازی کارکردهای دیگر سنتی مساجد به مقتضای زمان، در احیای آن ها کوشید.
به عنوان مثال برای احیای تمدن ناب اسلامی باید همه مطبوعات در لوای مدیریت مسجدی قرار گیرد؛ زیرا محتوای بلند را باید در قالبی زیبا روانه بازار ساخت. ما در این مورد در بخش تعامل رسانه های دیگر با مسجد، به تفصیل سخن گفتیم. (1)
با امعان نظر در مطالب یادشده به روشنی در می یابیم که مساجد از صدر اسلام دارای کارکردهای متفاوتی بوده است و نخستین نهاد عینی تمدن اسلامی محسوب می شود که پیامبر اکرم علیه به این نهاد مقدس توجه ویژه ای داشته اند.
آن چه از بررسی تاریخ به دست می آید آن است که از صدر اسلام و زمان پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله تا قرون وسطی و حتی تا دوران تسلط غرب، مساجد جایگاه علم آموزش و پرورش اطلاع رسانی و ارتباطات اجتماعی و...
1) جهانگیری، یحیی، کارکرد رسانه ای مساجد، بخش تعامل رسانه های دیگر با مسجد.
بود و همین گستردگی کارکردهای مسجد موجب شد تا آن را از دیگر معابد جدا سازد. کارکردهای مسجد دارای ابعاد مختلفی است که یکی از آن ها رسانه» بودن این مکان مقدس است که بر کسی پوشیده نیست و در این عصر ارتباطات هنوز مسجد جایگاه رسانه ای خود را فراموش نکرده است و روز به روز این جایگاه فعال تر و مقتدرتر می شود؛ به گونه ای که با راه اندازی دوره های آموزشی مختلف در مساجد توسط کانون های فرهنگی هنری مساجد رسانه مسجد پر خبرتر می شود بنابراین، مسجد، همواره بر بلندای برترین رسانه ها قرار دارد و خود یک ابر رسانه به شمار می رود که بعد از این همه سال، هنوز کارکرد خود را از دست نداده است.
به هر حال در طول تاریخ اسلام مسجد افزون بر «رسانه عمومی» بودن یک «رسانه رسمی» نیز تلقی می شد. دولت ها و خلفا برای بیان دستورات خاص خود از این مجرا بهره می بردند تا هم مانع رواج شایعه ها شوند و هم صحت خبر را تأمین کنند.
رسانه مسجد، برخلاف سایر رسانه ها از ابزارهای متنوعی برای تبلیغ و اطلاع رسانی برخوردار است. هر یک از این ابزارها، با کارکردی ویژه در اطلاع رسانی نقش ایفا می کند. از منبر، دکه، مناره و مأذنه، اجتماعات دینی و عمومی تا خود ساختمان مسجد به گونه ای در تنویر افکار و آگاهی دهی نقش آفرینی می کنند. رسانه مسجد نسبت به سایر رسانه های تبلیغی، از ویژگی های منحصر به فردی برخوردار است؛ زیرا تقدم تاریخی رسانه مسجد همزاد با تاریخ بشر است. چنان که این حقیقت تاریخی در آیات قرآنی نیز مورد تأیید قرار گرفته است. مسجد رسانه ای گوینده و شنونده است؛ زیرا این مکان مقدس، محل گردهمایی هفتگی برای نماز جمعه و روزانه برای نمازهای جماعات است و هر کس خبری دارد به دیگر منتقل می کند. شاید تنها در رسانه مسجد است که مخاطبان فقط «مستمع» نیستند؛ بلکه خود گوینده» خبر نیز هستند. دیگر از ویژگی های منحصر به فرد رسانه مسجد جذاب و تأثیر گذار بودن آن است. مسجد رسانه ای خودی است به خاطر عدم وابستگی به طاغوت و به تعبیری غیر انتفاعی بودن و نیز انتساب آن به خدای متعال همواره از قداست برخوردار بوده است. مسجد، رسانه اطلاع رسانی صرف نیست. بر اساس دیدگاه رسانه ای اسلامی، رسانه مسجد انسان را نه تنها به عنوان مخاطبی که پیامی به اطلاع او می رسد، نمی نگرد؛ بلکه او را به منزله مخاطبی می داند که آگاهی دهی به او و به ویژه تعالی وی، همواره مورد توجه است. مسجد تنها یک رسانه شنیداری نیست؛ بلکه معماری مسجد اعمال دینی و اهل مسجد نیز خود در تبلیغ مفاهیم دینی مؤثرند؛ بنابراین مسجد رسانه ای همه جانبه است.
قرآن کریم.
نهج البلاغه.
مکارم شیرازی، ناصر و جمعی از نویسندگان، تفسیر نمونه، انتشارات دارالکتاب الاسلامیه، چاپ شانزدهم، 1372ه-. ش.
ترجمه قرآن، دارالقرآن الکریم (دفتر مطالعات تاریخ و معارف اسلامی)، قم، دوّم، 1373 ه-.ش.
فولادوند، محمد مهدی، ترجمه قرآن، نشر دار القرآن الكريم (دفتر مطالعات تاریخ و معارف اسلامی)، تهران، چاپ اول، 1415ه-. ق.
6 روژه گارودی، مسجد آئینه اسلام، انتشارات ژگوار
دبیرخانه ستاد عالی هماهنگی و نظارت بر کانون های فرهنگی هنری مساجد، کارکرد مساجد، رسانش تهران اوّل، 1384 ه-.ش.
مجیدی، عنایت الله مجموعه مقالات و اشعار استاد فروزانفر، تهران، انتشارات نیل، 1351ه-. ش.
خاطرات مستر همفر جاسوس انگلیسی در ممالک اسلامی ترجمه محسن مؤیدی.
نجفی، محمد حسن، جواهر الكلام في شرح شرائع الإسلام، محقق و مصحح: شیخ عباس قوچانی، بيروت، دار إحياء التراث العربي، چاپ هفتم.
بهائی بهاءالدین محمدبن حسين عاملى، العروة الوثقى، قم، كتابفروشی بصیرتی، چاپ اوّل، 1390ه-. ق.
طوسی، ابوجعفر محمد بن حسن المبسوط في فقه الاماميه، مصحح: سید محمدتقی کشفی، تهران، چاپ مكتبة المرتضوية لإحياء الآثار الجعفرية چاپ سوم، 1387ه-.ق.
تهذيب الاحكام، تهران، دار الكتب الاسلامية، 1365 ه-.ش.
ابن براج،قاضی عبد العزیز بن تحریر طرابلسي، المهذب، محقق و مصحح: جمعی از محققان و مصححان تحت اشراف شیخ جعفر سبحانی، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، چاپ اول، 1406 ه-. ق.
شیخ صدوق، محمد بن على بن بابويه، من لا يحضره الفقیه، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، چاپ دوم، 1413ه-. ق.
معانی الأخبار، به تصحیح: علی اکبر غفاری، انتشارات دارلمعرفة، لبنان، بیروت، سال 526 مقالات برگزیده 1 1979/51399م.
نوبهار رحیم، سیمای مسجد، چاپ اول، 1372ه-.ش.
کلینی، ابوجعفر محمد بن یعقوب، الکافی، تهران، دار الكتب الإسلامية، چاپ چهارم، 1407 ه-. ق.
سیاح، فرهنگ بزرگ جامع نوین ترجمه (المنجد). تهران، انتشارات اسلام.
مجلسی، محمد باقر، بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار، بیروت، مؤسسه الوفا، چاپ دوم، 1403ه-. ق.
طوسی، ابوجعفر محمد بن حسن النهاية في مجرد الفقه والفتاوى، بيروت، دارالکتاب العربي، چاپ دوم، 1400 ه-. ق.
طبرسی، فضل بن حسن، ترجمه مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تحقیق: رضا ستوده، تهران، انتشارات فراهانی، چاپ اول، 1360 ه-.ش.
ترجمه تفسیر جوامع الجامع، تحقیق: با مقدمه آیت الله واعظ زاده خراسانی، مشهد، بنیاد پژوهش های اسلامی آستان قدس رضوی، چاپ دوم، 1377 ه-.ش.
مطهری مرتضی پیرامون انقلاب اسلامی، قم، انتشارات صدرا.
جعفریان، رسول آشنایی با آثار اسلامی مکه و مدینه، نشر مشعر
نوری، میرزا حسین، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، مؤسسه آل البیت، بیروت، چاپ اوّل، 1408 ه-. ق.
شریف پور، رضا مسجد و انقلاب اسلامی، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، 1380ه-. ش.
ثقفی تهرانی، محمد، تفسیر روان جاوید تهران، انتشارات برهان، چاپ سوم، 1398ه-.ق.
عبد الستار،عثمان،محمد مدینه،اسلامی ترجمه علی چراغی، تهران، انتشارات امیرکبیر 1376ه-. ش.
ابن سعد، محمد، الطبقات الكبرى، بيروت، دار بیروت، 1985م.
واقدی، محمد بن عمر، المغازي، بيروت، مؤسسه الاعلمی، 1989م.
موسوی الخمینی، سید روح الله، تحریر الوسیله، قم، مؤسسه دارالعلم، چاپ اول.
صحیفه نور تهران وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی سازمان مدارک فرهنگی انقلاب اسلامی، 1370ه-.ش.
فیضی تبریزی کریم، پروفسور مولانا طنين تعهد، نشر شكوفه ياس، چاپ اول، پائیز 1380.
بی آزار شیرازی، عبدالکریم، تفسیر کاشف، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، 1363ه-.ش.
كنت ول اسمیت، ویلفرد، اسلام در جهان،امروز ترجمه حسن علی مهروی، تهران، دانشگاه تهران، 1356ه-. ش.
روحانی، سید حمید، بررسی و تحلیلی از نهضت امام خمینی رحمه الله علیه، انتشارات راه امام، چاپ یازدهم، 1360ه-. ش.
طباطبایی، سید محمد حسین، المیزان فی تفسیر القرآن، ترجمه موسوی همدانی، سید محمد باقر، قم، دفتر انتشارات اسلامی جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، چاپ پنجم، 1374ه-.ش.
قمی، علی بن ابراهیم تفسیر قمی، تحقیق سيّدطیب موسوی جزایری، قم، دارالکتاب، چاپ چهارم، 1367 ه-.ش.
السيد الرضي، يادنامه علّامه شریف رضی مقالات کنگره ششم، منشورات روشنگر، چاپ اول، 1408 ه-.ق.
ناظم زاده،قمي، سید اصغر، جلوه های حکمت، قم، مركز النشر التابع لمكتب الإعلام الإسلامي، چاپ دوّم، 1417ه.ق.
احمد المدرّس الوحيد، شرح نهج البلاغه (مدرّس وحید)، 1401ه.ق.
ابن ابي الحديد عز الدين بن هبة الله بن محمد بن محمد، شرح نهج البلاغه، مصحح: محمد ابوالفضل ابراهيم، قم، مكتبة آية الله المرعشي النجفي العامة، 1378ه-.ش.
الخوانساري، جمال الدين،محمد شرح غرر الحکم و دررالکلم خوانساری)، تهران، انتشارات دانشگاه تهران چاپ سوم، 1408ه-. ق.
45 فاضل، جواد، سخنان علی از نهج البلاغه، تهران، مؤسسة الإعلام الإسلامي، چاپ یازدهم 1417ه-. ق.
یادنامه دومین کنگره نهج البلاغه، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي و مؤسسه نهج البلاغه، چاپ اول، 1405ه-.ق.
قرشي بنابي، سيد علي اكبر مفردات نهج البلاغه، مصحح: محمد حسن بكائي، تهران، مؤسسة قبلة الثقافية للطباعة والنشر، چاپ اول، 1419 ه-. ق.
صبحي صالح، فرهنگ نهج البلاغه، مترجم: مصطفى رحيمي نيا، تهران، منشورات اسلامي، چاپ اوّل، 1412ه-. ق.
دشتي، محمد، فرهنگ موضوعات كلّى نهج البلاغه، قم، مؤسسة اميرالمؤمنین، چاپ اول.
جمعی از نویسندگان دفتر مطالعات و پژوهش های مرکز رسیدگی به امور مساجد، فرهنگ مسجد، قم، مؤسسه فرهنگی ثقلین، چاپ اول، 1385ه-.ش.
ابن ابی،جمهور محمد بن زین الدین (901 ق)، عوالى اللئالى الغريزيه في الاحاديث الدينية، محققين: مرعشی، شهاب الدین، عراقی، مجتبی، الطبعة الاولى، مطبعة سيّد الشهداء، قم، 1983/51403م.
عبد الرحمن، محمود، معجم المصطلحات والألفاظ الفقهیة، چاپ قاهره، 1999م.
مشکینی اردبیلی، میرزا علی مصطلحات الفقه، قم، دفتر نشر الهادی، چاپ دوم، 1377ه-. ش.
محمدی، منوچهر تحلیلی در انقلاب اسلامی تهران، انتشارات امیرکبیر، 1373 ه-.ش.
آلگار، حامد دین و دولت در ایران ترجمه ابوالقاسم،سری، تهران، طوس، 1365ه-.ش.
ارفع، سیدکاظم، ترجمه قرآن، تهران، مؤسسه تحقیقاتی و انتشاراتی فیض کاشانی، چاپ اول، 1381ه-.ش.
محمودی، محمدباقر، نهج السعادة في مستدرک نهج البلاغه، بيروت، مؤسسة الاعلمي للمطبوعات، مؤسسة التضامن الفكرى، الطبعة الاولى، 1397ه-. ق /1385ه-. ش
امین، نصرت بیگم، تفسیر مخزن العرفان در تفسیر قرآن، تهران، انتشارات نهضت زنان مسلمان، 1361ه-.ش.
ابن ابی الحدید معتزلی عبد الحميد بن هبة الله، جلوه تاریخ در شرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید،:مترجم: مهدوی دامغانی، محمود، تهران، نشر نی، 1375 ه-.ش.
الملکی، ابوطالب محمد بن علی به عطيه الحارثي الملكي، قوت القلوب في معاملة المحجوب، چاپ مصر.
ابن جببر سیاح قرن ششم)، محمد بن احمد، رحله ابن جبیر، مصر، قاهره، چاپ حسین نصار، 1992 ه-. ق.
62 کتانی، عبدالحی، نظام الحكومة النبويه (الترتيب الاداريه)، مترجم: علیرضا ذکاوتی قراگزلو، تهران. قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه با همکاری سمت، 1384ه-. ش.
عروسی حویزی، شیخ عبدالعلی بن جمعه، تفسیر نورالثقلین، تحقیق: سیدهاشم رسولی محلاتی، قم، مؤسسة مطبوعاتي اسماعيليان.
لویس معلوف، المنجد في اللغة، قم، انتشارات اسماعيليان.
دائرة المعارف بریتانیکا http://www.britannica.com
حسینی شاه عبدالعظیمی، حسین بن احمد، تفسير اثناعشري، تهران، انتشارات میقات، چاپ اوّل، 1364ه-.ش.
جعفری مراغی (جعفری نیا)، يعقوب، تفسير كوثر، قم، نشر هجرت، 1376ه-.ش.
قرائتی، محسن، تفسیر نور، تهران، انتشارات مرکز فرهنگی درس هایی از قرآن، 1383ه-.ش.
فصلنامه معرفت، س9، ش 33 فروردین و اردیبهشت 1379 ه-.ش.
فرهنگ اصفهان، ش 12، پاییز 1378.
دوماهنامه مسجد، ش 3، ش6، ش،15، ش43، ش 45، ش46.
کیهان، مسجد و مطبوعات، 1380/4/7.
فصلنامه معرفت، س9، ش 33 فروردین و اردیبهشت 1379ه-.ش.
روزنامه ابرار، 1379/12/7.
روزنامه خرداد، 1378/5/26.
منابع لاتین
1976 ,Encyclopedia, Britanica. 77
سایت ها
1.78. پایگاه پژوهشی مسجد
2.79. خبرگزاري شبستان
3.80. خبرگزاری مهر:
4.81. پایگاه اطلاع رساني مساجد ایران
www.Pajouheshi.org
www.shabestan.ir
www.mehrnews.ir
ww.masajed.info
www.omranemasajed.com
www.masjed.ir
مساجد، تنها محل عبادت نیستند بلکه از صدر اسلام مهمترین مرکز برای رشد و تعالی فرهنگ اسلامی، سازمان دهی جهان اسلام و مهمترین پایگاه عقیدتی، فکری و معنوی اسلام و کانون هدایت و مبارزه علیه کفر و نفاق و مأمن دلباختگان حق و فضیلت بوده است. در زمان پیروزی انقلاب اسلامی ایران، مساجد مهمترین ارکان و بارزترین عامل شکل گیری حیات جنبش اسلامی مردم ایران بود. به طوری که امروز، نه تنها در ایران بلکه در بسیاری از ممالک اسلامی می توان نقش آفرینی مساجد را در سونامی بیداری اسلامی انقلاب های اخیر در منطقه به روشنی مشاهده نمود. بسیاری از کارشناسان معتقدند که با توجه به گستردگی عصر ارتباطات دنیای امروز عرصه جنگ بین رسانه هاست از این رو از عصر کنونی به عنوان عصر ارتباطات و عصری است که از آن به دهکده جهانی یاد می شود؛ در چنین عصری که روزنامه ها مجلات، رادیو و تلویزیون اینترنت ماهواره و..... در صدد ایجاد خلاقیت و آفرینش الگوهای نوینی در زندگی بشر هستند، نباید از آثار سوء رسانه های گروهی بر زندگی افراد غافل شویم. متأسفانه امروز بیشتر رسانه های مطرح و قدرتمند دنیا در اختیار نظام سلطه و در راستای اهداف غیرانسانی آنان قرار دارند؛ در این راستا، مسجد به عنوان پایگاه ارتباطی مهم در آیین اسلام این قابلیت را دارد که در هر زمان به دلیل
تنوع فعالیت ها در زمینه های مختلف به منظور تکامل و تعالی انسان ها و ارتباط مستقیم با مخاطبان به روز باشد و پاسخگوی نیازهای جدید مخاطبان باشند، بنابراین نباید از نقش رسانه ای مسجد و ویژگی های منحصر به فرد آن برای تقویت زیر ساخت های فرهنگی و اجتماعی و مقابله با جنگ رسانه ای دنیای غرب غفلت ورزید؛ چرا که در صورت تجهیز مساجد به تمام امکانات مادی و معنوی و با به کارگیری تمامی امکانات فناوری روز دنیا، می توان به راحتی در مقابل تهدیدات دشمن ایستادگی کرد. اکنون نیز وجود و رونق مساجد از ضروریات بقای جهان اسلام به شمار می رود در این نوشتار تلاش شده است تا پس از تبیین نقش مسجد به عنوان رسانه ای بدون مرز در رشد و تعالی فرهنگ اسلامی و بررسی منبر به عنوان اولین رسانه تاریخ اسلام، کارکردهای مسجد و نقش مسجد در افزایش آگاهی های سیاسی اجتماعی و فرهنگی جامعه بررسی گردد و در پایان،تحقیق ضمن ارائه راهکارهایی برای فعال سازی مساجد به عنوان رسانه بدون مرز روشی منسجم را برای رسیدن به تحوّل ارتباطات و نقش رسانه ای مسجد معرفی نماید.
واژگان کلیدی:
مسجد، رسانه، اسلام، خطابه، مسجد رسانه ای دینی.
مسجد، واژه «مسجد» اسم مکان است که از «سَجَدَ» مشتق شده و به معنای سجده گاه و محل عبادت است و با کلماتی مانند «سَجده» و «سجود» هم خانواده است. لغت دانان بزرگی، مانند «فراء» بر این عقیده اند که مسجد به فتح عین الفعل نیز جایز است؛ اگر چه با این تلفظ تاکنون استعمال نشده است؛ (1)به گفته سیبویه هرگاه فعل و عمل در این واژه مورد نظر نباشد، طبق قیاس مفتوح خوانده می شود. (2)
در تعریف لغوی مسجد، در معاجم و فرهنگ های لغت تعابیر گوناگون وجود دارد که در واقع، تمامی آن ها به یک معنا بازگشت می کند زجاج در تعریف مسجد می گوید:
المَسْجَد والمَسْجِد، الذي يُسجد فيه و كُلُ موضعِ يُتَعَبّدُ فيه فَهُوَ مَسجد؛ «مسجد یا مسجد، جایی است که در آن سجده می شود و هر جایگاهی که در آن عبادت شود، آن جا مسجد است». (3)ابن اعرابی گفته است: «المسجد يفتح الجيم، محراب البيوت و مصلّی الجماعات». (4)همچنین در مفردات راغب اصفهانی آمده است: «المسجد موضع الصلاة اعتباراً بالسجود». (5) در دایرة المعارف انگلیسی بریتانیکا، ذیل واژه (Mosque) آمده است مسجد، واژه ای عربی است. در اسلام محل نماز و دعا و محل عبادت است؛ آن هم به منزله مرکز عبادت دسته جمعی که در آن همه به طور یکسان در برابر خداوند قرار می گیرند.
به این ترتیب، مسجد که در زبان عربی اسم مکان مشتق شده از ریشه ثلاثی مجرد «سجد» است، در زبان فارسی به معنای جایگاه نماز و محل عبادت به کار رفته است. در این که چرا کلمه مسجد برای مکان عبادت و محل نماز استعمال شده است گفته اند از آن جا که سجود شریف ترین و مهمترین ارکان نماز است، در آن بیش از دیگر افعال نماز انسان به خداوند نزدیک می شود؛ بنابراین اسم این مکان را از این فعل اتخاذ و بر محل عبادت و نماز اطلاق کرده اند. (6)
اصطلاح شرعی، مسجد به مکان معین و موقوف برای نماز اطلاق شده و در متون فقهی در این باب چنین آمده است: «المراد بالمسجد، المكان الموقوف على كافة المسلمين للصلاة». (7)
مسجد، نیایشگاه و محل گردهمایی مسلمانان است مسجد قدمتی به اندازه خود اسلام دارد و اولین مسجد با ورود پیامبر اسلام صلی الله علیه و اله به مدینه تأسیس شد. مسجد رسول خدا صلی الله علیه و آله مسجد نبوی یا (مسجد النبی)، مسجدی در وسط مدینه است که پیامبر اسلام صلی الله علیه و اله پس از هجرت به این شهر آن را بنا فرمود. سپس در طول تاریخ بارها تجدید بنا شد و توسعه یافت. مرقد مطهر پیامبر در آن جا قرار دارد و نیز منبر و محراب و روضه شریف که در آنجا نماز می گزارد. پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله می فرمود: ما بَينَ بيتى وَ مِنْبَرى روضةٌ مِنْ رياض الجنّة وَمِنْبَرَى عَلى حَوْضی؛ «فاصله بیت و منبر من، باغی از باغ های بهشت است و منبر من در بالای حوض من قرار گرفته است». (1)
پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله برای دعوت مردم به اسلام در اولین فرصتی که به دست آورد، به بنای مسجد قبا (مسجد تقوا) اقدام کرد. بعد از آن هر جا اسلام قدم نهاد به دنبال آن یک مسجد به عنوان پایگاه رسمی اسلام ساخته شد. در قرون نخستین، هر شهر فقط یک مسجد جامع داشت؛ اما به تدریج با افزایش شهرنشینان شهرهای بزرگ دارای چند مسجد جامع شدند که به طور معمول در قلب و مرکز شهر جای داشت و در دو یا چند طرف آن بازار امتداد می یافت در پیرامون مسجد نیز مؤسسات اجتماعی، مانند دار الحکومه، کاروان سرا، مهمان خانه ها برای مسافران مکان هایی برای فقرا و بینوایان دارالشفا، خانقاه، آب انبار، حمام و مدارس قرار داشت. (2)
واژه «مسجد»، در مجموع 28 بار در قرآن کریم ذکر شده که در 22 مورد به صورت مفرد (3)و در 6 مورد دیگر، به صورت جمع (4)آمده است. در این آیات به اهمیت و جایگاه رفیع مسجد در اسلام، پاره ای از احکام مسجد، مسجدالحرام و احکام خاص آن مسجدالاقصی و مسجد اصحاب کهف، اشاراتی شده است.
در قرآن، مسجد، به معنای اعم نیایشگاه خداوند به کار رفته مسجدالاقصی که معبد یهودیان یا کنیسه بوده است در زمان نزول قرآن کاربردی غیر از آن نداشته است. قُلْ أَمَرَرَبِّي بِالْقِسْطِ وَأَقِيمُواْ وُجُوهَكُمْ عِندَ كُلِّ مَسْجِدٍ وَادْعُوهُ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ كَمَا بَدَأَكُمْ تَعُودُونَ؛ «بگو پروردگارم به دادگری فرمان داده است و این که در هر مسجدی روی خود را مستقیم به سوی قبله کنید و در حالی که دین خود را برای او خالص
1) فروع کافی، ج 4، ص 556؛ صحیح بخاری، ابواب فضائل المدينة، ح 1789 وابواب التطوّع، ح1137؛ صحیح مسلم، ح1390 و 1391؛ مسند احمد، ج 2، ص 236، 297، 438 و 466.
2) عباسی حسینی، ابراهیم، مروری برجامعه شناسی مسجد، فصلنامه مشکوة، ص 95
3) ر.ک به: بقره، آیات 145، 191، 150،151، 196، 217؛ مائده، آیه2؛ اعراف، آیات 29 و 31؛ انفال، آیه34؛ توبه، آیه7؛ اسراء، آیه1؛ کهف، آیه21؛ عنکبوت، آیه 7؛ فتح، آیات 25 و 27؛ حج، آیه25.
4) بقره، آیات 14 و 187؛ توبه، آیات 17 و 18؛ حج، آیه40؛ جن، آیه 18.
گردانیده اید وی را بخوانید؛ همان گونه که شما را پدید آورد [به سوی او] بر می گردید». (1)
پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله پایه گذار اولین مسجد است. او مکانی را پایه گذاری کرد که علاوه بر عهده دار بودن نقش روحانی و معنوی کانون فعالیت های اجتماعی مسلمانان نیز به شمار می رفت.
به همین دلیل مسجد در طول تاریخ اسلام از ویژگی برجسته ای برخوردار بود. در گذشته همه امور مسلمانان در ابعاد مختلف از جمله عقاید و فعالیت های فرهنگی،عبادی سیاسی و اقتصادی در مساجد انجام می شد.
در این راستا، آن چه مهم به نظر می رسد این است که امروز مساجد به عنوان مهمترین پایگاه تبلیغ و آموزش دینی در مبارزه با تهاجم فرهنگی وظیفه سنگینی بر عهده دارند مسجد و محراب، در آموزه های دینی دارای جایگاهی فقط معنوی نیست و بیشتر به عنوان پایگاهی برای پاسخگویی به غالب نیازهای مسلمانان به وجود آمد و در اندک زمانی با روحی که از لطافت ایمان و جذبه حضور در آمیخته بود، به زیباترین بنای اسلامی بدل شد به گونه ای که شکل و ساخت مساجد در کشورهای اسلامی زیربنای هنر و معماری اسلامی را تشکیل داد معماری زیبا با کاشی کاری های منحصر به فرد کتیبه ها گچبری ها، معرق ها و دیگر عناصر معماری در هم آمیخت و معماری اسلامی را پدیدآورد که هم اکنون مایه فخر و مباهات ملل اسلامی و یکی از جاذبه های گردشگری این کشورهاست.
21 آگوست، برابر با 30 مرداد بنا به در خواست جمهوری اسلامی ایران از سوی سازمان کنفرانس اسلامی به عنوان روز جهانی مسجد نام گذاری شده است. (2)
از این رو، ضرورت دارد در دنیای پیچیده امروزی بیش از گذشته به نقش آفرینی مساجد در تمامی رصه ها و شئون جامعه اسلامی در جهت توسعه و گسترش فرهنگ و تمدن اسلامی توجه ویژه ای داشته باشیم؛ چرا که مساجد، در عصر نبوّت پیامبر عظیم الشأن اسلام صلی الله علیه و آله و ائمه معصوم علیهم السلام کارکردی فراتر از برگزاری مراسم عبادی داشته و در اعصار بعد نیز کم و بیش این رسالت را به دوش کشیده و کارکردهای ویژه ای پیدا کرده است.
در این راستا، آن چه مهم به نظر می رسد این که مسجد نامی آشنا برای همه مسلمانان جهان است. با این بیان می توان برای مثال به برخی از مهمترین زیباترین و تأثیرگذارترین مساجد جهان اشاره نمود: مسجد الحرام در مکه مکرمه حجاز، مسجد الاقصی قبله اوّل مسلمانان در بیت المقدس فلسطین، مسجدالحمراء در
گرانادا (غرناطه) اسپانیا، مسجد امام خمینی در اصفهان - ایران مسجد کبود در استانبول ترکیه، مسجد جامع (بزرگترین مسجد خشتی جهان در دجینه مالی مسجد پادشاهی با آجرهای (سرخرنگ) در لاهور پاکستان مسجد النبوی در مدینه عربستان مسجد ظهیر کداه در مالزی مسجد سلطان عمر على سيف الدين بندر سری بگاوان در برونئی مسجد تاجول شهر بوپال در هند مسجد بیت الرحمان باندا آچه در اندونزی، مسجد سلطان در سنگاپور، مسجد فیصل اسلام آباد در پاکستان مسجد بایتول مکرم داکا در بنگلادش مسجد 100 گنبدی شاه جهان در پاکستان مسجد جامع قیروان مغرب در مراکش مسجد چنجیاو در چین مسجدهای امیر چخماق جامع اردکان حظیره و مسجد فهرج در استان یزد مسجد سرخ و مسجد جامع ساوه در استان مرکزی مسجد حسینیه اعظم در زنجان، مسجد سنگی ترک در آذربایجان شرقی، مسجد
سنگی داراب مسجد وکیل و مسجد نصیرالملک در استان فارس مسجد دو مناره و مسجد جامع سنندج در کردستان مسجد جامع تاتارستان در روسیه مسجد مقدس جمکران در قم مسجد بالاسر و مسجد گوهرشاد در خراسان رضوی، مسجد مقدس محدّثین در بابل- مازندران، مسجد ذوالفقار، مسجد جامع و مسجد شیخ لطف الله در اصفهان مسجد و مدرسه سپهسالار (شهید مطهری) و مسجد جامع ورامین در تهران، مسجدالنبی در قزوین مسجد اتابکان در چهار محال و بختیاری مسجد متحرک در آلمان و.....
با توجه به مطالب گفته شده این پرسش مطرح است که مسجد چگونه جایگاهی است که تا این حد، شارع مقدس به آن توجه دارد پیامبر صلی الله علیه و آله درباره آن فرمودند: سیاست امت من در مساجد است. (1)
در پاسخ به این پرسش می توان گفت فعالیت های مختلفی که از همان ابتدای بنای مسجد در اسلام مشاهده شد اهمیت این مکان مقدس را آشکار می سازد. (2)
در این مقاله ضمن بررسی جایگاه واقعی مسجد در دنیای جهان اسلام به نقش مسجد به عنوان رسانه بدون مرز در افزایش آگاهی های سیاسی اجتماعی و فرهنگی کشورها نقش مسجد در تکوین و رشد فرهنگ و تمدن اسلامی تحوّل ارتباطات و نقش رسانه ای مسجد راهبردها و روش های دست یابی به مسجد طراز اسلامی، با بررسی فرصت ها و تهدیدها، با استفاده از روش اسنادی و کتابخانه ای، به بررسی نظرات محققان و صاحب نظران این عرصه از جمله تاریخ فرهنگ دین و رسانه پرداخته شده است.
مسجد، تنها یک مکان نیست بلکه سازمانی بسیار مهم برای اجتماع مسلمانان و اتحاد، یکپارچگی و
هدایت آنان به سوی نیکی است. از این رو هنگامی که مسجد ضرار برای ایجاد تفرقه در صفوف مؤمنان ساخته شد،خداوند به رسولش فرمود که آن را ویران کند. (1)
مسجد میدان بزرگی برای تبادل افکار و مشاوره در امور مسلمانان است مسلمانان، در هر شهری که از سوی سپاهیان اسلام فتح می شد مسجدی می ساختند هدف این نبود که مساجد فقط مکان عبادت باشد بلکه منظور این بود که مرکز فرهنگ اشاعه تمدن و تکوین افکار عمومی صحیح اسلامی هم به شمار آید. هرگاه مسلمانان به مکان جدیدی کوچ می کردند مسجدی می ساختند تا مرکز جدیدی برای گردهمایی مؤمنان باشد. (2)
مسجد، از دیرباز در زندگی مسلمانان نقش کلیدی و تعیین کننده ای داشته و زیربنای شکل گیری تمدن اسلامی محسوب می شود. در قرآن کریم در این ارتباط چنین تأکید شده است: وَ للَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ فَأَيْنَمَا تُوَلُواْ فَتَمَ وَجْهُ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ وَاسِعٌ عَلِيمٌ؛ و مشرق و مغرب از آن خداست. پس، به هر سو رو کنید آن جا روی [به] خداست؛ آری خدا گشایش گر داناست. (3)تمامی جهان محضر خدا و جایگاه عبادت است؛ اما مسجد، قداست و ویژگی و آداب مخصوص به خود را دارد مسجد مهمان سرای خداست. آرامش، گم شده عصر فناوری و ارتباطات در فضای قدسی مسجد قابل بازیابی است. مسجد، غیر از این که محل عبادت و تهذیب است دانشگاه علم و تربیت مرکز تشکیلات سیاسی، محلّ قضاوت و اجرای عدالت پایگاه تمدن و فرهنگ اسلامی و جایی برای بهبود ارتباطات اجتماعی است که در احادیث مختلف به عظمت و فضای قدسی آن تأکید شده است.
با تأملی در روایات، به اهمیت بنای مسجد از نظر شارع مقدس پی می بریم احادیث فروانی از طریق اهل بیت و اهل سنت و سیره موجود است که اهمیت زیاد این امر را می نمایاند.
در این راستا، به برخی از روایات در مورد مسجد پرداخته می شود. قال رسول الله: المساجِدُ سُوقٌ مِنْ أَسواق الآخِرَة، قراها المُغْفِرَةُ وَتُحْفَتُها الْجَنَّةُ؛ مساجد، بازاری از بازارهای آخرت است که [مردم] در آن بر سفره آمرزش می نشینند و با هدیه بهشتی بدرقه می شوند». (4)
قال الحسن: أَهْلُ الْمَسْجِدِ زُوَارُ اللهِ وَ حَقٌّ عَلَى الْمَزُورِ التَّحْفَةُ لِزائرِه؛ اهل مسجد زائر خدا هستند و بر صاحب خانه است که به زائرانش هدیه ای بدهد». (5)
قال رسول الله صلی الله علیه و آله: مَنْ كانَ الْقُرآنُ حَديثَهُ وَالْمَسْجِدُ بَيْتَهُ بَنَى اللهُ لَهُ بَيتاً في الْجَنَّةِ؛ «هر کس که کلامش قرآن و خانه اش مسجد باشد خداوند، منزلی در بهشت برای او بنا می کند». (1)
قال رسول الله صلی الله علیه و آله: إِنَّ المَساجِدَ بُيُوتُ الْمُتَّقين وَمَنْ كَانَتِ الْمَساجِدُ بُيُوتَهُ فَقَدْ خَتَمَ اللَّهُ لَهُ بِالرَّوحِ وَ الرَّحْمَةِ وَالْجَواز عَلَى الصّراطِ إِلَى الْجَنَّةِ؛ «مساجد، خانه پارسایان است و هر کس خانه اش مسجد باشد، خداوند کار او را بر رحمت و شادی قرار می دهد و اجازه عبور از صراط به سوی بهشت را به او خواهد داد». (2)
قال الصَّادِقُ علیه السلام: مَنْ بَنِي مَسْجِداً، بَنَى اللهُ لَهُ بَيْتاً فِي الْجَنَّةِ؛ «هر کس مسجدی بسازد، خداوند خانه ای در بهشت برای او می سازد». (3)
قال على علیه السلام: مَنْ أَرَادَ دُخُولَ الْمَسْجِدِ فَلْيَدَخُلْ عَلى سُكُونٍ وَوَقارِفَإِنَّ الْمَسَاجِدَ بُيُوتُ اللَّهِ وَأَحَبُّ البقاع إِلَيْه؛ «هر کس می خواهد به مسجد داخل گردد، با آرامش و با طمأنینه وارد شود؛ زیرا مساجد خانه های خدا و محبوب ترین محل ها در نظر اوست». (4)
قال رسول الله صلی الله علیه و آله: شريقاع الأرض الأسواق وَخَيْرُ الْبِقاعِ المَساجِدُ وَ أَحْتَهُمْ إِلَى اللَّهِ أَوَّهُمْ دُخُولاً وآخِرُهُمْ خُروجاً مِنْها؛ «بدترین جاهای زمین بازار و بهترین مکان های آن مساجد است و محبوب ترین افراد نزد خداوند کسی است که پیشتر از همه به مسجد وارد شود و دیرتر از همه از مسجد خارج شود». (5)
قال رسول الله صلی الله علیه و آله: مَنْ سَمِعَ النِّداءَ فِي الْمَسْجِدِ فَخَرَجَ مِنْ غَيْرِ عِلَّةٍ فَهُوَمَنافِقُ إِلَّا أَنْ يُرِيدَ الرُّجُوعَ إِلَيْهِ؛ «هر کس در مسجد ندای نماز را بشنود و بدون علت خارج شود، منافق است؛ مگر این که قصد برگشت و خواندن نماز را داشته باشد». (6)
قال الرّضا علیه السلام: إِنَّ الْجَنَّةَ وَالْحُورَلَتَشْتاقُ إِلى مَنْ يَكْسِحُ الْمَسْجِدَ أَو يَأْخُذُ مِنْهُ الْقَذِی؛ بهشت و حوریان بهشتی مشتاق کسی هستند که مسجد را تمیز کند یا آلودگی های آن را بگیرد». (7)
قال الصادق علیه السلام: ثَلاثَةُ يَشْكُونَ إِلَى اللهِ عَزَّ و جَلَّ: مَسْجِدُ خَرابٍ لا يُصلَّى فِيهِ أَهْلُهُ وَعَالِمُ بَيْنَ جُهَالٍ وَمُصْحَفُ مُعَلَّقٍ قَدْ وَقَعَ عَلَيْهِ الْغُبار لا يُقْرَأَ فيه؛ «سه چیز به خدا شکایت می کنند: مسجد خرابی که اهلش در آن نماز نخوانند؛ دانشمندی که بین نادانان است؛ قرآن رها شده ای که غبار بر آن نشسته و خوانده
نمی شود». (1)
قال عَلَى علیه السلام: مَنْ وَقَرَمَسْجِد أَلَقَ اللهُ يَوْمَ يَلْقَاهُ ضاحِكاً مُسْتَبْشِراً وَ أَعْطَاهُ اللهُ كِتابَهُ بِيَمِينِهِ؛ «هر کس حرمت مسجد را حفظ کند، خدا را در روز قیامت با چهره ای خندان و شادمان ملاقات می کند و خداوند، نامه اش را به دست راستش می دهد». (2)
قال رسول الله صلی الله علیه و آله: مَنْ أَسْرَجَ في مَسْجِدٍ مِنْ مَساجِدِ اللهِ سِراجاً، لم تَزَلِ الْمَلَائِكَةُ وَحَمَلَةُ الْعَرْشِ يَسْتَغْفِرُونَ لَهُ مادَامَ فِي ذَالِكَ الْمَسْجِدِ ضوْء مِنَ السّراج؛ «هر کس در مسجدی از مساجد خدا، چراغی روشن بیفروزد، تا زمانی که آن چراغ در مسجد روشنایی می دهد فرشتگان و حاملان عرش برای او استغفار می کنند». (3)
قال رسول الله صلی الله علیه و آله: الحَديثُ الْبَغْيِ فِي الْمَسْجِدِ، يَأكُلُ الْحَسَناتِ كَمَا تَأْكُلُ الْبَهِيمَةُ الْحَشيش؛ «سخن ناروا در مسجد حسنات و خوبی های انسان را می خورد؛ همان گونه که چارپایان، علف ها را می خورند». (4)
قال رسول الله صلی الله علیه و آله: إِذا نَزَلَتِ الْعاهات والافاتُ، عُوفى أَهْلُ المساجد؛ «وقتی مشکلات و بلاها نازل می شود، اهل مسجد نجات می یابند». (5)
قال رسول الله صلى الله عليه وسلم: يا اَباذَرَكُلُ جُلُوس فِي المَسْجِدِ لغؤالا ثلاثةً: قَراتَةٌ مُصِلٍ أَوْ ذَاكِرُ اللَّه تَعالى أَوْ سَائِلُ عنْ عِلْمٍ؛ «ای ابوذر در مسجد هر نشستنی، به جز برای سه چیز بیهوده است: نماز خواندن، ذکر خدا گفتن، بحث علمی کردن». (6)
بر این اساس بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران حضرت امام خمینی رحمه الله علیه نیز می فرمایند: «اگر حرم و کعبه و مسجد و محراب، سنگر و پشتیبان سربازان خدا و مدافعان حرم و حرمت انبیاء نیست، پس مأمن و پناهگاه آنان در کجاست؟» (7)همچنین، در جایی دیگر می فرمایند: «مساجد و محافل دینیه را که سنگرهای اسلام در مقابل شیاطین است هر چه بیشتر گرم و مجهز نگه دارید». (8)
«مسجد، محلی است که از آن [جا] باید امور اداره بشود؛ این مساجد بود که این پیروزی را برای ملت ما درست کرد؛ این مراکز حساسی است که ملت باید به آن توجه داشته باشند؛ این طور نباشد که خیال کنیم
حالا دیگر ما پیروز شدیم دیگر مسجد می خواهیم چه کنیم؟ پیروزی ما برای اداره مسجد است». (1)
«مسجد در اسلام و در صدر اسلام همیشه مرکز جنبش و حرکت های اسلامی بوده... از مسجد، تبلیغات اسلامی شروع می شده است از مسجد حرکت قوای اسلامی برای سرکوبی کفار و وارد کردن آن ها [در زیر] بیرق اسلام بوده است شما که از اهالی مسجد و علمای مساجد هستید باید از پیغمبر اسلام صلی الله علیه و آله و اصحاب آن سرور پیروی کنید و مساجد را برای تبلیغ اسلام و حرکت اسلامیت و قطع ایادی شرک و کفر و تأیید مستضعفان در مقابل مستکبرین قرار دهید. (2)
مساجد باید مجتمع بشود از جوان ها، اگر ما بفهمیم که این اجتماعات چه فوایدی دارد و اگر بفهمیم که اجتماعاتی که اسلام برای ما دستور داده و فراهم کرده است چه مسائل سیاسی را حل می کند، چه گرفتاری ها را حل می کند، این طور بی حال نبودیم که مساجدمان مرکز بشود برای چند پیرزن و پیرمرد». (3)در جایی دیگر فرمودند: نماز را در جماعت بخوانید اجتماع باید باشد اجتماعاتتان را حفظ کنید. مساجدتان را محکم نگه دارید». (4)
بنابراین تردیدی نیست که تأکیدهای پیشوایان دین در مورد مسجد این است که این مکان مقدس، قلب جامعه اسلامی است. در این راستا آن چه ضرورت دارد این است که در دنیای امروز باید به این پایگاه ارتباطی مهم بیش از گذشته بها داده شود؛ چرا که ماندگاری و تحرک ما در حال و آینده به برکت وجود همین مساجد بوده و خواهد بود.
تاریخ درخشان اسلام گواه است که مساجد به عنوان یک نهاد مدنی بهترین پایگاه برای اجتماع مسلمانان و ایجاد وحدت و همدلی و نیز تبیین معارف و احکام دینی و رفع و دفع مشکلات اجتماعی و اقتصادی و بررسی مسائل علمی سیاسی و دینی بوده است مساجد همواره نقطه آغاز هرگونه حرکت و اصلاحی بوده اند؛ چنان که یکی از مراکز و اماکنی که در شکل گیری و پیروزی انقلاب شکوهمند اسلامی بیشترین نقش ها را ایفا کرد، همین مساجد بودند.
مسجد، نماد معنوی هر محله و منطقه و تجلّی گاه جامعیت اسلام است و بسیاری از احکام فقهی ما مبتنی
بر مؤلفه هایی مانند مسجد، محراب و اذان است.
مقام معظم رهبری دام ظله در مورد وظیفه معنوی مساجد می فرماید: هر چه بتوانید در مورد مساجد کار بکنید خیلی خوب است مسجد کانون دین است. الآن هم همین است. هیچ چیز جای مسجد را پر نمی کند... مساجد است که فضا را فضای دینی نگه می دارد و معارف را از نسلی به نسلی منتقل و با دین آشنا می کند». (1)
براساس آیات قرآن کریم مسجدها به خداوند متعال اختصاص دارند و کسانی این مکان ها را آباد می کنند که به پروردگار جهانیان و روز قیامت ایمان دارند؛ نماز را بر پای می دارند و زکات می پردازند و از کسی جز خدا نمی ترسند. وَأَنَّ الْمَسَاجِدَ للهِ فَلَا تَدْعُوا مَعَ اللهِ أَحَدًا؛ «مساجد ویژه خداست. پس، هیچ کس را با خدا مخوانید». (2)
قرآن در این مورد می فرماید: إِنَّمَا يَعْمُرُ مَسَاجِدَ اللَّهِ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَ أَقَامَ الصَّلاةَ وَآتَى الزَّكَاةَ وَلَمْ يَخْشَ إِلَّا اللَّهَ، فَعَسَى أُوْلَئِكَ أَن يَكُونُواْ مِنَ الْمُهْتَدِينَ؛ «مساجدِ خدا را تنها کسانی آباد می کنند که به خدا و روز بازپسین ایمان آورده و نماز برپا داشته و زکات داده باشند و جز از خدا نترسیده اند. پس، امید است که اینان از هدایت یافتگان باشند». (3)
بر اساس حدیثی قدسی انسانی که با مسجد ارتباط دارد حق تعالی را در خانه او زیارت می کند و با عبادت خالصانه و حضوری راستین، در اوج تقرب به خداوند متعال قرار می گیرد و این ویژگی، به صورت نوری برای وی در سرای جاوید، جلوه گر می شود. (4)
از این رو، رسول اکرم صلی الله علیه و آله فرمودند: «تا زمانی که در مسجد نشسته ای حق تعالی به تعداد هر نفسی که می کشی، در بهشت یک درجه به تو می دهد و فرشتگان بر تو درود می فرستند». همچنین، آن حضرت تأکید فرمودند: «مساجد انوار الهی هستند» (5)
همچنین فرمودند: «محبوب ترین جای شهرها نزد خداوند مساجد آن شهرهاست». (6)بنابراین، در قرآن و حدیث اساسی ترین مکان مسجد است.
بر این مبنا، به طور کلی باید یادآور شد که مساجد از گذشته کارکردهای گوناگونی داشته و اکنون هم این نقش ها را تا حدودی حفظ کرده است این نقش ها عبارت اند از:
مرکز ارشاد و تبلیغ اسلامی و کانون رعایت قواعد و قوانین خاص.
اعتقاد به عبادت نمازگزاران و نیایش به خدا از عوامل و انگیزه های بنیاد مسجدهاست.
مسجد، تجسم خارجی پیوند دین و سیاست است و بسیاری از تصمیم گیری های حکومتی ،اجتماعی کشوری و منطقه ای در این مکان صورت می گرفته است.
در برخی دوره های تاریخی در مسجد، قاضی شهر، احکام قضایی خود را در حضور مردم اعلام می کرد.
برنامه ریزی درباره رسیدگی به امور بازار کوی و برزن تجارت جلوگیری از تقلب در کار کسبه و اصناف، امر به معروف و نهی از منکر و سایر امور شهری در مسجد انجام می پذیرفت.
مسجد مکان مهمی برای ارتباط های اجتماعی به شمار می رفت و به عنوان کانون نشر اخبار، نقش برجسته ای ایفا می کرد این کار کرد نه تنها در روزگاران گذشته که وسایل ارتباطات جمعی گسترده نبود اهمیت داشت، بلکه در زمان حاضر نیز که رسانه ها فراگیر و مجهز به فناوری های جدید هستند ارزش خود را از دست نداده است در دوران انقلاب اسلامی و دفاع مقدس، مساجد از مهم ترین مراکز انتشار اخبار مربوط به روند این جنبش اسلامی و عملیات رزمندگان بودند و حتی سازماندهی نیروهای رزمی و مردمی و شکل گیری بسیج، در مسجد انجام می شد. بسیاری از مشکلات اقتصادی و اجتماعی توسط روحانی محل یا برخی نهادهای مربوط در مسجد حل می شد برآوردن نیازهای افراد برای به دست آوردن کسب و کار، ساخت و خرید خانه، ازدواج و تشکیل خانواده و رفع اختلافات در مسجد، امکان پذیر بود. مسجد که کانون بندگی خداست همواره محل آموزش و تقویت آگاهی های نمازگزاران بوده است و از آن جا که دانش اندوزی فریضه ای همگانی به شمار می آید، مسجد، پایگاه مهم آموزش و سواد آموزی به شمار می رود و در پیوند آموزش با عبادت مساجد،بزرگ، از کتابخانه های عظیم و گران بهایی برخوردار بوده اند.
انسان مسلمان، همان گونه که می کوشد بنده خدا باشد و از شیطان درون و بیرون پرهیز کند، در برابر نابرابری های اجتماعی ستم و زورگویی هم ساکت نمی ماند و در همان مکانی که عبادت می کند، با همکاری دیگر مؤمنان، می کوشد تا قیام و حرکتی اصلاحی را علیه حکام جور و اهل
بی داد و بی عدالتی ترتیب دهد و این کار کرد مسجد در قیام سربداران قیام مسجد گوهرشاد و قیام 15 خرداد آشکار بوده است. (1)
با این حال، مسجد در نزد مسلمانان قداستی خاصی دارد و از جانب شرع مقدس اسلام، برای آن احکام ویژه ای صادر شده است؛ نجس کردن زمین، سقف بام و اطراف داخل مسجد حرام است. هر کس بفهمد که این موارد، نجس شده است باید بدون درنگ نجاست آن را بر طرف کند تمیز کردن مسجد و روشن کردن چراغ در آن مستحب است.
کسی که می خواهد به مسجد برود، مستحب است خود را خوشبو کند و لباس پاکیزه و قیمتی بپوشد.
همچنین مستحب است پس از وارد شدن به مسجد، دو رکعت نماز به قصد تحیت و احترام بخواند. چنان که دیده می شود مسجد، مکان مورد احترام مسلمانان است.
امروز با وجود این که هر یک از نقش های مسجد جایگاه خاصی را در نظام حکومتی کشورهای اسلامی به خود اختصاص داده اند اما قدمت زمانی از ارزش این مکان مقدس کم نکرده و همواره در طول تاریخ زمینه ساز تحولات و دگرگونی های اساسی فکری و فرهنگی بوده است. (2)
امروز در عصر تحول شگرف ارتباطات قرار گرفته ایم؛ عصری که از آن به دهکده جهانی یاد می شود. نباید یکسره مرعوب این تحولات شد و از کار فرهنگی تبلیغی و ارتباطی عظیمی که در این مقطع حسّاس تاریخی بر دوش مبلغان، علما، خطبا و عناصر فرهنگی نهاده شده است، نباید غفلت ورزید. ماندگاری فرهنگ اسلامی به حفظ این تلاش و افزوده تر شدن آن بستگی تام پیدا کرده است. (3)
مسجد، قلب جامعه اسلامی است و اهمیت آن با تأکید آیات وحی کلام گهربار ائمه معصوم علیهم السلام و نقش تاریخی که در تمدن اسلامی تا به امروز ایفا کرده است بی نیاز از دلیل و برهان است. متأسفانه در سال های گذشته، قلب جامعه اسلامی دچار آسیب هایی شده است و تلقی جامعه از مسجد به نازل ترین کارکرد آن یعنی فقط برپایی نمازهای یومیه تغییر کرده است؛ حتی بسیاری از مساجد، کارکردهای عبادی خود را نیز به درستی ایفا نمی کنند و همان نماز جماعت عادی در بیشتر مساجد کشور، صبح ها تعطیل است و حال آن که در گذشته ای نه چندان دور مسجد مهمترین مرکز فرهنگی قابل اعتماد برای مردم محسوب می شد و
در زندگی مردم و حیات اجتماعی یک ملت نقش مؤثر ایفا می کرد. (1)
از آن جا که مسجد عبادتگاه عاشقان حق و تجلی گاه عشق و محبت اوست یکی از مهمترین فواید ارتباط با این کانون معنوی، «ذکر» و یاد خداست؛ قرآن در این مورد می فرماید: «فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللهُ أَن تُرْفَعَ وَيُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ يُسَبِّحُ لَهُ فِيهَا بِالْغُدُةِ وَالْآصَالِ، در خانه هایی که خدا رخصت داده که [قدر و منزلت] آن ها رفعت یابد و نامش در آن ها یاد شود در آن [خانه ها] هر بامداد و شامگاه او را نیایش می کنند». (2)
از دیگر فواید ارتباط با مسجد اتحاد بین مؤمنان است که این فایده از مذمت خداوند متعال نسبت به مسجد ضرار استفاده می شود؛ قرآن می فرماید: وَالَّذِينَ اتَّخَذُوا مَسْجِدًا صِرَارًا وَكُفْرًا وَتَفْرِيقًا بَيْنَ الْمُؤْمِنِينَ وَإِرْصَادًا لِمَنْ حَارَبَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ مِن قَبْلُ وَلَيَحْلِفَنَّ إِنْ أَرَدْنَا إِلَّا الْحُسْنَى وَاللَّهُ يَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ؛ «و آن هایی که مسجدی اختیار کردند که مایه زیان و کفر و پراکندگی میان مؤمنان است و [نیز] کمین گاهی است برای کسی که مدتی قبل با خدا و پیامبر او به جنگ برخاسته بودند و سخت سوگند یاد می کنند که جز نیکی قصدی نداشتیم؛ و[لی] خدا گواهی می دهد که آنان به طور قطع دروغگو هستند». (3)
یکی دیگر از فواید ارتباط با مسجد، «پاکیزگی روحی و روانی» است؛ قرآن می فرماید: لَا تَقُمْ فِيهِ أَبَدًا لَّتَسْجِدُ أُتِسَ عَلَى التَّقْوَى مِنْ أَوَّلِ يَوْمٍ أَحَقُّ أَن تَقُومَ فِيهِ، فِيهِ رِجَالُ يُحِبُّونَ أَن يَتَطَهَّرُوا وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُطَهِّرِينَ؛ «هرگز در آنجا نایست [ توقف نکن؛ چرا که مسجدی که از روز نخستین بر پایه تقوا بنا شده، سزاوارتر است که در آن [به نماز] ایستی [و] در آن مردانی اند که دوست دارند خود را پاک سازند و خدا کسانی که خواهان پاکی اند را دوست می دارد». (4)
خداوند در قرآن می فرماید: إِنَّمَا يَعْمُرُ مَسَاجِدَ اللَّهِ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَ أَقَامَ الصَّلَاةَ وَآتَى الزَّكَاةَ وَ لَمَّ يَخْشَ إِلَّا اللَّهَ فَعَسَى أُوْلَئِكَ أَن يَكُونُوا مِنَ الْمُهْتَدِينَ؛ «مساجد خدا را تنها کسانی آباد می کنند که به خدا و روز بازپسین ایمان آورده و نماز برپا داشته و زکات می دهند و جز از خدا نترسیده اند؛ پس، امید است که اینان از راه یافتگان باشند». (5)
با توجه به این که «آباد ساختن مساجد»، تنها به معنی ساختمان و تأسیسات آن نیست، بلکه مفهوم آن شامل اجتماع و شرکت و ارتباط با مسجد است روشن می شود که ارتباط با این کانون عبادی، باعث تقویت ایمان به خدا و ایمان روز رستاخیز شده و باید افزون بر پیوند فرد با خدا به وسیله نماز باعث پیوندش با
خلق خدا به وسیله پرداخت زکات باشد و یکی دیگر از آثارش توحید در ترس از خداست؛ یعنی جز از خدا نترسیدن». (1)
این همه شواهد تاریخی نشان می دهد که در دوران اولیه ظهور اسلام، مسجد مرکز و کانون ارتباطات اجتماعی مسلمانان محسوب می شد اطلاع یافتن مسلمانان از آخرین اخبار در این مکان صورت می گرفت. این کار کرد مسجد، هنوز به صورت صددرصد از آن سلب نشده است و اگر کمی دقت نمائیم می بینیم که برخی مساجد شهرها و روستاهای کشور پس از اتمام نماز جماعت محل تجمع جوانان است که گروه گروه با هم به رد و بدل اطلاعات و اخبار می پردازند. (2)
نهضت جاودانه پیامبر صلی الله علیه و آله چشمه ساری زلال از بینش و دانش در پهن دشت اندیشه های انسانی جاری ساخت. پیامبر صلی الله علیه و آله از هر فرصتی برای روشنگری و آموختن اسلام به مردم بهره می جست؛ ولی مطالعه در زندگی و سیره آن حضرت نشان می دهد که مسجد در مجموعه دوران 23 سال رسالت، مهم ترین سنگر تبلیغ دینی پیامبر صلی الله علیه و آله بوده است گرچه میزان نقشی که مسجد در طول این دوران در زمینه های آموزشی و فرهنگی ایفا کرده است همواره یکسان نبود. (3)
به طور کلی، ملاک ارتباط و عدم ارتباط مردم با مسجد به مردمی بودن رابطه روحانی با مردم و توجه به خواسته های مردمی که در مسجد حاضر می شوند باز می گردد چنان که رونق مساجد در انقلاب اسلامی به این دلیل بود که در آن ها همان مسائلی مطرح می شد که مردم خواستار آن بودند. بنابراین، اگر در مساجد مباحثی طرح شود که پرسش مردم نباشد و نیازی را از مردم چه علمی و چه عملی نتواند رفع کند، به تدریج جدایی میان مردم و روحانیت مساجد پدید می آید. (4)
در این قسمت از بحث مناسب است که به برخی ویژگی های خاص رسانه ای مسجد اشاره داشته باشیم.
پیام مسجد، برخلاف برخی رسانه ها همگانی است و اخبار خصوصی و محرمانه ندارد.
مسجد پیام منفی ندارد؛ برخلاف بعضی رسانه ها که پیام منفی نیز دارند.
پیام مسجد، برخلاف اخبار تعدادی از رسانه ها موجب نفوذ در قلب ها و افکار مخاطبان می شود.
پیام مسجد می تواند انقلاب ساز باشد؛ ولی اخبار برخی رسانه ها انقلاب سوز است.
اخبار رسانه ها، برخلاف پیام های مسجد در روز بعد و یا حتی چند ساعت بعد کهنه می شود.
در رسانه،مسجد اولویت با پیام دینی و تحت تأثیر احکام دین است؛ اما در اکثر رسانه ها، اولویت با مسائل اقتصادی و سیاسی است.
شاید هیچ پایگاهی به اندازه «مساجد»، در تبلیغ اسلامی ایفای نقش نکرده باشد؛ از زمان رسول خدا صلی الله علیه و آله تاکنون، اذان، نماز، وعظ و خطابه از مهمترین برنامه های مساجد بوده و هستند.
پیام،مسجد ارشاد و هدایت است؛ برخلاف اخبار برخی رسانه ها که فقط اطلاع رسانی است و با تخریب و گمراهی همراه است.
پیام دهنده در مسجد امام جماعت باید عادل و عالم باشد؛ برخلاف پیام دهنده در بعضی از رسانه ها که شرایط خاصی ندارد و هر کسی می تواند در مقام پیام دهنده باشد.
پیام دهنده مسجد مخاطب را می شناسد و طبق ظرفیت او پیام می دهد؛ ولی رسانه ها به طور عمده به هر گیرنده ای پیام می دهند.
پیام مسجد برخلاف عمده رسانه ها، آرامش بخش است.
در طول تاریخ مساجد واقعی نه مساجدی مثل مسجد ضرار مخاطبان خود را از مسیر حق منحرف نساخته اند؛ ولی رسانه ها، معاویه را امیر و حضرت علی را کافر و امام حسین را خارجی معرفی کردند.
در تعریف لغوی «رسانه» چنین آمده است وسیله ای که اخبار و اطلاعات را به مردم می رساند؛ مانند رادیو، تلویزیون، روزنامه، مجله و شبکه های رایانه ای. (1)در «دانشنامه علوم اجتماعی»، رسانه (رسانه جمعی)، بدین گونه تعریف شده است رسانه های گروهی یک نهاد اجتماعی را تشکیل می دهند که به تولید و توزیع دانش در حیطه ای فراتر از کلمات می پردازد و دارای مشخصه های برجسته و بارزی، مانند استفاده نسبی از فناوری پیشرفته در تولید و پخش پیام ها هستند. (2)
در این راستا از کارکردهای وسایل ارتباط جمعی (Mass Media Functions) می توان به موارد زیر اشاره نمود: کارکرد نظارتی، کارکرد آموزشی یا انتقال فرهنگ کارکرد سرگرم سازی و پر کردن اوقات فراغت کار کرد نوگرایی و توسعه کارکرد همگن سازی کارکرد راهنمایی و رهبری کار کرد بحران زدایی کار کرد آگاه سازی، اعطای پایگاه اجتماعی حمایت از هنجارهای اجتماعی (وظیفه اخلاقی)، انتقال میراث های
فرهنگی و اجتماعی از نسلی به نسل دیگر نقش و کارکرد بیان عقاید ایجاد همبستگی میان اجزای جامعه در پاسخ به نیازهای محیطی و کار کرد تبلیغی از طرف دیگر عصر حاضر را عصر ارتباطات نامیده اند؛ زیرا ارتباطات و اطلاعات انتقالی از آن ابزاری مهم برای تصمیم گیری تعامل بین انسانی، هویت بخشی و هویت ستاندن جهت دهی به افکار و اندیشه ها و ابزاری برای سلطه است.
از نظر تحلیل گران سیاسی امروز سرنگونی نه به وسیله مسلسل و سلاح آتشین، بلکه با رسانه هاست. با گسترش روند جهانی شدن حضور رسانه ها دیگر دولت ها چندان نمی توانند کنترلی آهنین بر زندگی مردم داشته باشند؛ زیرا مانند گذشته قدرت انحصاری و سانسور ندارند نظم اجتماعی مفید، که به نفع تمام اعضای جامعه است امروز به کارکرد رسانه ها بستگی دارد؛ زیرا روابط انسانی اگرچه همواره در حال تغییر است، اما با حضور رسانه ها و انتقال مفاهیم نمادها و اطلاعات این تغییرات تشدید یافته است. بنابراین هر چه شیوه های پاسخگویی دولت ها با ابزارها و اهرم های خود با این تغییرات هماهنگ باشد. میزان نظم اجتماعی بیشتر تضمین می گردد.
حال که ضرورت ارتباطات در بسیج و انقلاب انکار ناپذیر است باید دید که مسجد چه نقشی در این زمینه ایفا کرده است؟ آیا در عصری که عصر انقلاب ارتباطات و به تعبیر مک لوهان «دهکده جهانی» نام گرفته است مسجد می تواند با قدمتی بیش از 1400 سال با رسانه های ارتباطی نوین به رقابت بپردازد؟
در پاسخ به این سؤالات، ابتدا نگاهی به وضعیت رسانه های نوین اعم از مکتوب، دیداری و شنیداری و ورود آن ها به زندگی افراد داریم و سپس به مقایسه مسجد با آن ها پرداخته و کارویژه های ارتباطی مسجد را در عرصه های مختلف مورد بحث و بررسی قرار می دهیم.
کار کرد وسایل ارتباط جمعی در برقراری هر چه عمیق تر ارتباط با انسان به عنوان مهمترین مخاطب خلاصه و متمرکز می شود. اگر چنین باشد باید ببینیم مسجد به عنوان یک پایگاه ارتباطی بسیار مهم چه نقشی در افزایش پیوندهای انسانی و توسعه فرهنگ اسلامی ایفا کرده است. (1)
یکی از دلایل موفقیت مسجد در کار کرد رسانه ای خود بهره گیری از ارتباطات چهره به چهره بود. ویلیام ها کتن با بررسی تجربه ارتباطات سنتی در انقلاب اسلامی تأکید می کند: «آن چه در ایران رویداد، بی سابقه بود؛ چون از ارتباطات چهره به چهره ارتباطات سنتی راهپیمایی ها و خطبه های نماز جمعه برای خدمت به انقلاب استفاده می شد». (2)
دلیل دیگر به مسئله مشروعیت رسانه ها و پذیرش آن توسط مردم بر می گردد. با توجه به این که رسانه
باید حامل پیامی برای مخاطب خود باشد هر چه این پیام با فرهنگ و اعتقادات جامعه تناسب بیشتری داشته ،باشد بیشتر مورد پذیرش قرار می گیرد در حالی که رسانه های نوین از ابتدا با طراحی بیگانگان وارد زندگی افراد شدند و در ادامه نیز مروّج فرهنگ بیگانه بودند، از مشروعیت چندانی در جامعه برخوردار نبودند؛ اما مسجد با قدمتی بیش از 1400 سال که حامل پیام اسلامی و مروّج اعتقادات جامعه بود، از مشروعیت بالایی در جامعه برخوردار بود به گفته حمید مولانا مسجد در جامعه اسلامی به عنوان مهمترین کانال ارتباطات اجتماعی همواره به عنوان منبع حرکت های فرهنگی و معنوی عمل می نمود و نه تنها در بعد تزکیه معنوی بلکه به عنوان منبع دانش و اطلاعات مربوط به جامعه آحاد مردم را تغذیه می کرده است». (1)
در عصر حاضر مک لوهان یکی از نویسندگان و نظریه پردازان غربی در زمینه ارتباطات، معتقد است که منشأ تغییرات اجتماعی، رسانه های ارتباط جمعی هستند اگر چه نظریه پردازان اقتصادی و فرهنگی هر کدام به طور جداگانه به اقتصاد و نهادهای فرهنگی به عنوان منشأ تغییرات اجتماعی اعتقاد داشتند؛ اما امروز که از آن به عصر حاکمیت اراده ملّت ها بیداری ملّت ها و بیداری اسلامی، قرن غلبه مستضعفان بر مستکبران و عصری که از دنیا به یک دهکده جهانی یاد می کنند نقش انکارناپذیر و قدرتمند افکار عمومی در عرصه تحولات اجتماعی و فرهنگ ملت ها، توجه همگان را به خود جلب کرده است. فرهیختگان و فرزانگان ملت های جهان اسلام امروز نمی توانند و نباید از کنار انقلاب شگرف فناوری در عرصه ارتباطات، بی تفاوت بگذرند و مسئله را به حال خود بگذارند. افکار عمومی و فرهنگی ملی و ایدئولوژیک، پایه های اقتدار حکومت ها را تشکیل می دهند و بدیهی است که در جوامع اسلامی فرهنگ و نظام اسلامی برای ماندگاری و تدوام، به مدافعانی آگاه نیازمند است که پدیده ارتباطات و رسانه های جمعی به خوبی می توانند از عهده این مهم برآیند.
سخن در این است که کار کرد رسانه «ارتباط جمعی» با همه تحولات تکنیکی، زمانی قرین توفیق قلمداد می شود که بتواند عمیق ترین ارتباط و پیوند را با مخاطب خود برقرار سازد. مساجد، در پیشرفت و پیروزی انقلاب اسلامی سال 57 نشان دادند که می توانند چنین ارتباطی را برقرار ساخته و نقش هدایتی و رسانه ای خود را ایفا کنند.
ویژگی های منحصر به فرد مسجد در قالب پایگاه های ارتباطی مهم به هیچ وجه نباید در دنیای امروز فراموش شود؛ بلکه این پایگاه همواره می تواند در تقویت فرهنگ شنیداری و دیداری مردم و مخاطبانش بسیار مؤثر باشد. ماندگاری فرهنگ اسلامی تاکنون به دلیل پویایی و تحرک این کانون های سازماندهی
1) ساسان، جعفر، 4 آذر 1388، نقش مساجد در انقلاب اسلامی (1)، مرکز اسناد انقلاب قابل دسترس در: http://www.irdc.ir.
حرکت های اجتماعی و توده ای مردم بوده است در آینده هم یکی از عوامل و متغیرهای مهم این ماندگاری تحرک همین پایگاه هاست.
امروز این موضوع به طور کامل پذیرفته شده است که تمام وسایل ارتباط جمعی به نوعی ارتباط غیر حضوری با مخاطبان خویش برقرار می سازد و این ارتباط برخلاف جذابیت های ظاهری، حالتی تصنعی دارد. این در حالی است که رسانه جمعی اسلام به ویژه مسجد به دلیل ارتباط مستقیم با مخاطب، دارای بیشترین تأثیر است و این تفاوت را هر فرد می تواند با مقایسه حالت خود قبل و بعد از خروج از مسجد احساس کند؛ در حالی که رسانه ای، مانند سینما و تلویزیون به این صورت نیست و اگر هم احساسی به بیننده القاء کند، موقتی احساسی و سست خواهد بود. مسجد حداقل در هر سه وعده پیام دینی، مذهبی خود را به مخاطبان ارائه می دهد. مسجد به عنوان پایگاه ارتباطی مهم در آیین اسلام این قابلیت را دارد که در هر زمان به روز باشد و پاسخ گوی نیازهای جدید مخاطبان باشد.
بر مسلمانان عصر حاضر، عصر بیداری و بازگشت به خویش فرض و لازم است که فرهنگ مسجد را احیا کنند و این مراکز روحانی و فرهنگی و عبادی را با همان منزلت واقعی و مأموریت اصلی و فلسفه حقیقی اش مطرح سازند.
منبر به عنوان یک رسانه عمومی (TeMinbar as a Medium of Public Communication) در اسلام مطرح بوده است.
واژه منبر به این معنی آمده است: «محلّ مرتفع، يرتقيه الخطيب او الواعظ يكلم منه الجمع، سمی به لارتفاعه وكسرت الميم على التشبيه بالآلة؛ منبر، جایگاه بلندی است که سخنران یا موعظه گر بر بالای آن با جمع صحبت می کند. منبر را به دلیل ارتفاعش منبر گفته اند و برای تشبیه به اسم آلت، به حرف میم آن، کسره داده شده است». (1)
جمع واژه منبر منابر است. در زبان فارسی واژه های متعددی مانند کرسی اورنگ، سریر و تخت وجود دارد که تا حدود زیادی از نظر شکل و ظاهر مشابه و مترادف همین منبر است؛ اما کاربرد آن ها، نه برای وعظ
1) المنجد فی اللغه، ص785
و خطابه، بلکه برای جلوس و باردادن پادشاهان در نظر گرفته شده است. (1)
در طول تاریخ اسلام، مسلمانان با تأسی از حضرت پیامبر صلی الله علیه و آله جایگاه رفیع منبر را بسیار مقدس و روحانی می دانستند. از نظر مسلمانان امام جماعت یا خطیبی که بالای منبر می رفت در واقع در جایگاه یک شخص مقدسی، مانند رسول اکرم صلی الله علیه و آله می نشست و اقتضای آن مکان ایجاب می کرد که آن شخص خود را متخلق به ویژگی های آن بزرگوار بنماید و راه و روش پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و مکتبش را به مردم القاء بکند. اگر افراد نالایقی بر منبر می رفتند مورد اعتراض مردم قرار می گرفتند و علما آن را نشانه نخوت و جاه طلبی آن ها می دانستند و شعرا با لسان شعر به هجو و تقبیح این گونه افراد می پرداختند.
چنان که فتح علی خان صبا می گوید:
گام بر منبر احمد زده اکنون، بوجهل *** تکیه بر مسند مهدی زده اینک دجال
همچنین سنایی می گوید:
حسرت آن را کی بود کز دخمه زی دوزخ رود *** حسرت آن را کش به دوزخ از سر منبر برند
در دنیای ارتباطات یکی از نیازهای مهم بشر، وسایل ارتباطی است تا انسان ها را از اخبار مهم مطلع سازد و آنان را در حوادث، به یاری یکدیگر طلبیده و از حمله دشمنان آگاهی،داده آنان را آماده دفاع نماید. دین
مبین اسلام از 1400 سال پیش این نیاز را در نظر گرفته و مکانی به نام «مسجد» را به عنوان پایگاه ارتباطی بسیار مهم در افزایش پیوندهای انسانی و توسعه فرهنگی اسلام معرفی کرده است. به همین دلیل، کار کرد رسانه ارتباط جمعی با همه تحولات،تکنیکی زمانی قرین توفیق قلمداد می شود که بتواند عمیق ترین ارتباط و پیوند را با مخاطب برقرار سازد و این ویژگی فقط در مسجد یافت می شود.
هر چند ممکن است چنین تلقی شود که با وجود وسایل ارتباط جمعی پیشرفته امروزی، این نقش مساجد، اهمیت قبلی خود را از دست داده است؛ ولی از یک سو، گسترش مساجد در تمامی نقاط شهری و روستایی و از سوی دیگر حرمت قداست و معنویت خاصی که مسجد نزد مسلمانان دارد، سبب شده است تا مساجد نقش مهم و انکارناپذیر خود را در این کار کرد ایفا نمایند. (2)
در مجموع مساجد در طول تاریخ و به درجات مختلف علاوه بر محل عبادت و تشکیل نمازهای جمعه و
جماعت، مکانی برای تشکیل جلسات بحث و درس، تعلیمات دینی و علمی انجام امور قضایی، حل وفصل اختلافات رسیدگی به امور عمومی و منفعت عامه دستگیری از مستمندان، نگهداری خزانه (بیت المال) و برگزاری مراسم سیاسی بودند به این ترتیب گستره اجتماعی و سیاسی مساجد بسیار چشمگیر بود و انبوهی از پیام های اجتماعی و سیاسی از فراز منبر مساجد منتشر می شد.
به ویژه اهمیت منبر در مساجد بدان پایه بود که در کنار محراب و مقصوره و شبستان و گنبد، یکی از 5 جزو مهم مساجد به شمار می آمد و دارا بودن آن یکی از لوازم جامع بودن تلقی می شد.
محققان حوزه ارتباطات منبر را یک رسانه عمومی اسلامی و یک نظام تشکیلات یافته ارتباطی در جامعه اسلام دانسته اند که برد اطلاعاتی آن، نسبت به هر گونه تماس بین فردی مؤثرتر است؛ زیرا اولین و آخرین حالت توصیف در منبر یکنواخت تر است تا وقتی که همان موضوع از طریق واسطه های متعدّد انتقال می یابد.
همچنین، سرعت ارتباط از طریق منبر به این علت که مخاطبان همزمان در معرض پیام قرار می گیرند، نسبت به ارتباطات بین فردی و روز به روز بیشتر است. (1)
نکته دیگر این که، بسیاری از لغت دانان عرب، واژه منبر را از ریشه عربی «نَبَرَ»، به معنای عالی و بلند دانسته اند. (2)
اهمیت منبر در دوره اسلامی با جایگاه مسجد در فرهنگ اسلامی پیوند دارد. منبر، در دوره اسلامی، دو کار کرد اساسی اطلاع رسانی و آموزش عمومی را به عهده داشت که به عنوان رسانه ای با نفوذ، نقش بارزی ایفا می کرد.
این رسانه، به سبب این که فرستنده پیام در آن دارای و جاهت دینی است دارای اعتبار است. کار واعظ، از آن جا که متضمن یادآوری مسئولیت ها و توجه دادن به عوامل سعادت و شقاوت دنیوی و اخروی بود، با حکایت و داستان های آموزنده اخلاقی همراه می شد و از همین رو بود که وعظ را علم تذکیر و قصص می خواندند و واعظ را به این جهت مذکر یا قصه گو نیز می گفتند.
دقیق تر این که بر اساس تکلیفی که اسلام برای تبلیغ دین قائل است همواره مبلغان و واعظانی بوده اند که پیگیر رشد اخلاقی و عملی مردم بوده اند؛ اما منبر به دلیل تأثیرش فقط به این محدود نمی شد و پیام هایی فراتر از آموزه های دینی را نیز مخابره می کرد.
نقش منبر به عنوان مجرای ارتباطی حاکمان با مردم در گذشته اهمیت زیادی داشت و منحصر به سلسله خاصی نبود؛ به عنوان مثال وقتی قراخانیان با پیشروی خود بخارا، پایتخت سامانیان را تهدید کردند واعظان بر فراز منابر مسجدها رفتند و به نام سامانیان از مردم خواستند به آن ها بپیوندند» چنان که پیش از این نیز اشاره شد وعظ و اندرز مؤمنان به عنوان تکلیفی دینی همواره مورد توجه شماری از وعاظ بوده است. بنابراین، در آغاز انقلاب ایران رسانه منبر یکی از مهمترین ابزارهای انقلابی ها برای پیگیری اهداف انقلاب اسلامی بود همزمان با شکل گیری انقلاب در دهه 40 علما و دانشوران اسلامی برای مقابله با دستگاه تبلیغاتی پهلوی از این رسانه به نحو شایسته استفاده می کردند. در مقام مقایسه، هیچ یک از رسانه های تحت اختیار رژیم شاهنشاهی قدرت برابری با تأثیر گذاری منبر را نداشت. مردمی که پای منابر علمای دینی می نشستند، ضمن دریافت احکام دینی و بهره گیری از دستورات اخلاقی ائمه دین، با آخرین اخبار روز آشنایی پیدا می کردند.
به طور اساسی، در تجمعاتی که در مساجد برگزار می شد، قبل و بعد از سخنرانی وعاظ و مبلغان، انقلابی ها ضمن برگزاری جلساتی محدود و کم تعداد در جریان آخرین اخبار قرار می گرفتند و برای ادامه تحریکات سیاسی خود هماهنگی های لازم را کسب می کردند روحانیان با سخنرانی های خود، علاوه بر این که به سخنرانی های مذهبی و تقویت باورهای مردم می پرداختند پرده از جنایات رژیم شاه بر می داشتند و مردم را از اوضاع خفقان بار جامعه آگاه می کردند و آن ها را به مبارزه و تظاهرات علیه رژیم دعوت می کردند.
که به واقع هم بسیار مؤثر بود در واقع منبر به عنوان یک رسانه عمومی نقش شگفتی ساز و حماسی را در انقلاب اسلامی ایفا کرد؛ زیرا سخنرانان روحانی با استفاده از آن به عنوان تریبونی در جهت رساندن صدای انقلاب به گوش ملّت ایران استفاده کردند از منظر ارتباطی، انتخاب تکنیک سخنرانی و خطابه از سوی انقلابی ها، حاوی پیام روشن و آگاهانه ای است؛ زیرا سخنرانی ها و خطابه ها با برقراری ارتباط نزدیک و بدون خدشه میان سخنران و مخاطبان می تواند به عنوان عنصر تعیین کننده عمل کند.
پیام رسانی از طریق منبر در دو مقطع زمانی از تاریخ انقلاب اهمیت فراوان پیدا کرد. مقطع اوّل، زمان ابتدای نهضت که هنوز امام خمینی تر از ایران تبعید نشده بود و مقطع دوم از تبعید امام تا پیروزی انقلاب اسلامی را شامل می شد. طیفی از وعاظ در طی این دو مقطع از سال 1341 تا بهمن 1357 در صدد مدد برآمدند با استفاده از رسانه منبر مشروعیت نظام حاکم را به چالش بکشانند و توانستند افکار عمومی جامعه را به سوی نهضت جلب کنند. (1)
1) رزمجو، جمال، 3 خرداد 1390، منبر اولین رسانه تاریخ اسلام پورتال نور، قابل دسترس در http://noorportal.net.
در تمامی نظریه های ارتباطی تاکنون، رسانه های جمعی وظیفه اطلاع رسانی و ارسال پیام داشته اند؛ در این بینش باید افکار عمومی به سمتی خاص که نهادهای سیاسی و حکومت های قدرتمند و بیشتر دنیا طلب هستند، سوق داده شود و رفتار جمعی بر اساس الگوهایی که عرضه می شود شکل گیرد و در نهایت، ثبات اجتماعی در تحقق اهداف سرمایه داری جهانی حفظ شود. بدیهی است در این نظریه ها انسان، ابزاری بیش نیست؛ ولی دیدگاه رسانه ای اسلام، انسان را نه تنها به عنوان مخاطبی که پیامی به اطلاع او می رسد، بلکه به منزله مخاطبی که آگاهی و به ویژه تعالی او همواره مدنظر است، می نگرد.
رسانه های جمعی مورد تأکید فرهنگ اسلامی که به طور عمده بر نقش رسانه ای مسجد و خطابه و ارتباط ها و پیوندهای حضوری و تشکل های ارتباطی خاص تأکید دارد و البته وسایل و تکنیکهای نوین را هم نفی نمی کند و می پذیرد؛ در این جمله یک نکته حکمت آمیز هدایتی دیده می شود؛ چون در این مدل ارتباطی، انسان با انسان به صورت حضوری در ارتباط است و این شیوه ارتباط در تصرف قلب ها و تسخیر افکار به مراتب مؤثرتر است.
در این راستا، مسجد و خطابه، بر فرهنگ شنیداری تأکید دارد. بدیهی است که در جوامع اسلامی که از تحولات فرهنگ دیداری، آثار مهمی دیده نمی شود مسجد و خطابه با استفاده از فرهنگ شنیداری مؤثرترین پیام رسان است ضمن آن که مسجد به عنوان پایگاه و رسانه ارتباطی مهم، از هر دو حالت می تواند به طور بالقوه برخوردار باشد. (1)
علاوه بر ویژگی های بیان شده یکی از نهادهایی که در کنار مسجد و از طریق آن، رفتارهای سیاسی مردم سازماندهی و هدایت می شود منبر است. منبر نخست به عنوان وسیله ارتباطی میان امت و رهبرانش و سپس به دنبال جدایی فزاینده منبر از حکومت به صورت مستقل اما قدرتمند و سیاسی که هیچ گاه فرصت در افتادن با قدرت های مستقر را از دست نمی داد خدمت و عمل می کرد و رهبران و وعاظ انقلابی از منبر همچون کانالی برای بیداری مردم و انتشار نظریات ضد نظام و مرام حکومت و برانگیختن توده های مردم سود می جستند. (2)
سخن از طلوع اسلام و مطلع آن و فجر صادق آیین محمدی صلی الله علیه و آله و مرکز اشاعه آن، یعنی مسجد است.
مسجد مهمان خانه خدا در زمین، (1)جایگاه نزول برکات و خیرات آسمانی (2)خانه راز و نیاز عشق و محبت، صفا و صمیمیت، ایثار و رحمت تجلّی بهشت خدا در زمین (3)و محل آرامش موحدان است.
ویژگی های ارتباط رسانه ای مسجد بر سایر رسانه ها را می توان در سه بخش مهم خلاصه کرد.
مسجد اختصاص به هیچ ارگان و حزبی ندارد؛ اما هیچ رسانه ای نیست که به جایی وابسته نباشد.
مسجد تابع هیچ نهاد و حکومتی نیست و افکار اجتماعی را به سوی صحیح سوق می دهد. برخلاف سایر رسانه ها که موظف هستند افکار عمومی را به سمتی،خاص که نهادهای سیاسی و حکومت های قدرتمند و بیشتر دنیاطلب هستند، سوق دهند تا رفتار اجتماعی بر اساس الگوهایی که عرضه می شود، شکل گیرد.
مسجدی ها، برخلاف مخاطبان رسانه های دیگر به طور معمول از سیاسی بازی و حزب گرایی متنفّر و دور هستند.
در عین حالی که مسجد گروهی و سازمانی نیست؛ اما حالتی تشکیلاتی داشته و با مخاطبان ارتباط تشکیلاتی برقرار می کند.
این ارتباط به دلیل غیر سازمانی و غیر گروهی بودن زمینه بازرسی مردمی از تشکیلات را فراهم کرده و امکان بهره برداری سیاسی را به حداقل می رساند. مقابله حکام جور با رسانه مسجد یا باید شکل علنی داشته باشد که این مسئله پرده از چهره غیردینی حکومت های سلطه بر می دارد و باعث تحریک عواطف علیه سلطه گر می شود و یا باید به شکل مخفی باشد که در این صورت کاربرد چندانی نداشته بلکه نتیجه معکوس خواهد داشت. سلطه گران نیز تلاش می کنند اگرچه در ظاهر با مسجد همراه باشند تا بتوانند اطلاع رسانی مسجد را مهار سازند.
مراکز رسانه ای دنیا محل رشد و فعالیت جاسوسان است؛ اما در مسجد، جاسوس (منافق) جایی ندارد و اگر وارد شود زود رسوا می شود.
رسانه مسجد نفوذناپذیر است، چنان که قرآن می فرماید: مَا كَانَ لِلْمُشْرِكِينَ أَن يَعْمُرُواْ مَسَاجِدَ اللهُ شَاهِدِينَ عَلَى أَنفُسِهِمْ بِالْكُفْرِ أُولَئِكَ حَبِطَتْ أَعْمَاهُمْ وَفِي النَّارِ هُمْ خَالِدُونَ؛ «مشرکان را نرسد که مساجد خدا را آباد کنند، در حالی که به کفر خویش شهادت می دهند؛ آنان هستند که اعمالشان به هدر رفته و خود در آتش جاودان هستند». (1)
خداوند در قرآن می فرماید: إِنَّمَا يَعْمُرُ مَسَاجِدَ اللَّهِ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِوَ أَقَامَ الصَّلَاةَ وَآتَى الزَّكَاةَ وَ لَمَّ يَخْشَ إِلَّا اللَّهَ فَعَسَى أُوْلَئِكَ أَن يَكُونُوا مِنَ الْمُهْتَدِينَ؛ «مساجد خدا را تنها کسانی آباد می کنند که به خدا و روز بازپسین ایمان آورده و نماز برپا داشته و زکات داده اند و جز از خدا نترسیده اند؛ پس، امید است که اینان از هدایت یافتگان باشند». (2)این ویژگی برخلاف بیشتر رسانه های دنیا است که توسط مشرکین و معاندین اسلام، اداره و یا تأیید می شود.
برخلاف سایر رسانه ها مغرض و منافق در سیستم مسجد جایگاهی ندارد.
وجود مسجد در هر مکانی موجب رشد مردم می شود؛ اما وجود برخی رسانه ها مردم را از دین دور می کند.
رسانه ها یکدیگر را نفی می کنند؛ اما هیچ مسجدی مساجد دیگر را نفی نمی کند؛ بلکه مساجد مؤید یکدیگرند.
مسجد، نه هر پیامی را می گیرد و نه هر پیامی را به مخاطبان می دهد؛ چرا که رسانه مسجد،
پیامی را ارائه می دهد که از وحی و اهل بیت باشد و در تربیت و رشد مخاطبان دخالت داشته باشد، برخلاف رسانه های دیگر که هر خبری را دریافت و پخش می کنند.
مسجد، برخلاف سایر رسانه ها و ادیان که پذیرش هفتگی ماهیانه و سالیانه دارند، پذیرش روزانه داشته و تعطیل بردار نیست.
تأثیر اخبار رسانه ها در دنیا متفاوت است؛ برخلاف تأثیر پیام های مسجد که یکسان هستند. مسجد محلی است که همیشه مردم به دنبال آن بوده اند. بنابراین، پیام مسجد عمیق است؛ بر خلاف رسانه ها رادیو تلویزیون ماهواره اینترنت که حتی در خانه ها به دنبال مخاطبان می روند.
اخبار مسجد آرامش بخش است؛ ولی اخبار رسانه ها به طور عمده تشنّج زا و تزلزل آفرین است.
اخبار مسجد، همیشه گوار است؛ برخلاف اخبار غیرمسجدی که برخی ناگوار است و حتی بعضی از اخبار خوب آن نیز مشکل زا است.
مخاطبان رسانهمسجد عام است و هر کس و در هر موقعیتی می تواند از آن بهره جوید؛ اما رسانه ها به طور معمول مخاطبان خاصی داشته و حتی هر صفحه از یک روزنامه، مخاطبی خاص دارد.
مسجد تولیت خاص ندارد؛ اما هیچ رسانه ای بدون مسئول و مدیر مسئول و سردبیر و.... نمی تواند فعالیت داشته باشد.
مسجد، نزد عمده مردم حتی افراد (لاابالی) مقدس است؛ برخلاف برخی رسانه ها که هیچ گونه سابقه و لاحقه تقدس ندارند.
پیامد منفی در اخبار و پیامدهای مسجد اعم از اخباری که می دهد و می گیرد وجود ندارد؛ چون هدف پیام های مسجد، اصلاح است؛ برخلاف اخبار برخی رسانه ها که پیام مثبت آن ها بیش از پیام منفی آن نیست رسانه مسجد مشکل گشا است؛ برخلاف بعضی رسانه ها که مشکل ساز هستند.
به طور اساسی، تمامی وسایل ارتباط جمعی، نوعی ارتباط غیر حضوری را با مخاطب برقرار می سازند؛ ولی مسجد ارتباط غیر حضوری را نمی پذیرد؛ چون حالات و اوقات و شرایط افراد مرتبط با مسجد، متفاوت است و به همین دلیل پیام ها نیز متفاوت است.
مسجد، پایگاهی ارتباطی دینی است و موجب ماندگاری فرهنگ اسلامی در مخاطب می شود.
کارکرد ارتباطی و رسانه ای مسجد عمیق تر است؛ زیرا با دل ها و افکار هماهنگ با یکدیگر سر و کار دارد و این برخلاف سایر رسانه های دیگر است. مسجد، پایگاهی ارتباطی و سهل الوصول و رسانه ای قابل دسترس برای کلیه مخاطبان و علاقه مندان است.
مسجد، جدا از نقش رسانه ای و ارتباطی خود از طریق خطبا و علما در مخاطبان ایجاد انگیزش کرده و علاوه بر نقش اطلاع رسانی نقش هدایتی را نیز به دوش می گیرد.
در طول تاریخ، مساجد، عامل اتحاد و همبستگی میان مردم بوده است؛ برخلاف برخی رسانه ها که موجبات تفرقه را در جامعه فراهم کرده اند.
پیام مسجد همگانی بوده و اخبار خصوصی و سری و محرمانه ندارد؛ برخلاف برخی رسانه ها که دارای بولتن سری اخبار گزینشی تدوین و دوبلاژ هستند.
پیام مسجد، موجب نفوذ در قلب ها و افکار مخاطبان می شود؛ ولی اخبار رسانه های دیگر چنین نیست.
پیام مسجد همیشه انقلاب ساز است؛ ولی اخبار برخی رسانه ها، انقلاب سوز است.
اخبار رسانه ها در روز بعد و یا حتی چند ساعت بعد کهنه می شود؛ بر خلاف پیام های مسجد که همیشه تازه و زنده هستند.
در رسانه مسجد اولویت با پیام دینی و تحت تأثیر احکام دین است؛ اما در رسانه ها اولویت با مسائل اقتصادی و سیاسی است.
پیام مسجد ارشاد و هدایت است؛ برخلاف اخبار رسانه ها که فقط اطلاع رسانی است یا همراه با تخریب و گمراهی هستند.
همه مساجد، حتی مساجد قدیمی و خالی از جمعیت نیز دارای پیام است.
مسجد، تنها رسانه ای است که در تمام دنیا اسم و پیام واحدی دارد.
هر چه مسجد ساده تر باشد پیام و جاذبه اش بیشتر است؛ برخلاف رسانه های دیگر که مجبور هستند تا با آب و رنگ خاصی پیام دهند و بدون آن خالی از ارزش و مخاطب می شوند؛ مثل: تلویزیون سیاه و سفید.
پیام دهنده مسجد باید عادل و عالم باشد؛ برخلاف پیام دهنده در رسانه ها که شرایط خاصی نداشته و هر کس می تواند در مقام پیام دهنده باشد.
پیام دهنده (مسجد امام)، مخاطب را می شناسد و باید بشناسد و طبق ظرفیت او، پیام می دهد؛ ولی رسانه ها به طور عمده به هر گیرنده ای پیام می دهند.
نحوه پیام دادن در مسجد شرایط و زمان خاص دارد؛ اما پیام سایر رسانه ها هیچ شرایط و زمان و مکان خاصی ندارد.
هر چه مسجد سنتی تر باشد پیامش بیشتر است؛ برخلاف رسانه ها که جاذبه اش در مدرن تر بودن آن است.
پیام مسجد، به شرطی قابل انتقال است که بافت آن با ارزش ها هنجارها و مبانی دینی مطابقت
داشته باشد؛ برخلاف سایر پیام ها که از راه های گوناگون و از عموم رسانه ها قابل انتقال است.
هیچ گاه مسجد و پیام آن تابع بودجه نبوده است؛ برخلاف رسانه ها که قبض و بسط آن تابع بودجه است.
در طول تاریخ هیچ مسجدی به جز مسجد ضرار که تخریب شد مخاطبان خود را از حق منحرف نساخته است؛ ولی رسانه ها معاویه را امیر و حضرت علی علیه السلام را کافر و امام حسین را خارجی معرفی کردند.
رسانه ها یا ناطق اند (رادیو و تلویزیون) یا مکتوب روزنامه ها و یا الکترونی (ماهواره و اینترنت)؛ اما مسجد هر کسی را به نحوی اطلاع رسانی می کند؛ گاهی نگاه به ساختمان مسجد و یا خطوط نوشته شده در آن و.... پیام دهنده و بیدار کننده است. (1)
در این زمینه باید به این نکته اشاره کرد که خود مسجد یک رسانه است از قدیم نیز، مسجد محل خبر رسانی بوده و پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله که هر وقت می خواستند خبری را به مردم برساند، از طریق مسجد اطلاع رسانی می کرد.
مسجد، در فرهنگ اسلام و ایران مهمترین محل برای عبادت های جمعی روشن فکری و اتحاد مسلمانان به شمار می رود از گذشته تاکنون مساجد نقش ویژه ای در هدایت مسلمانان در جوامع گوناگون اسلامی داشته است جهان اسلام باید برای مسجد به عنوان یکی از بزرگ ترین پایگاه های مردمی و رسانه ای با قابلیت فراوان حساب ویژه ای باز کنند؛ چرا که امروز مساجد، علاوه بر مزیت های این رسانه دینی، نسبت به سایر رسانه ها در محلات می توانند در انتقال خبر و بیان حقیقت به دیگر رسانه ها نیز کمک کنند.
در طول تاریخ انسان همیشه تلاش کرده تا وسیله ای برای برقراری ارتباط در اختیار داشته باشد؛ هر چند که در دوره های اولیه این وسایل قدرت زیادی برای حمل پیام و اطلاعات نداشته اند؛ ولی برای انسان آن روز مطلوب بوده است. این فناوری های ابتدایی به تدریج گسترش یافتند؛ تا جایی که در زمان حال، با فناوری های اطلاعاتی روبه رو هستیم که در حال متحول کردن نحوه زندگی و تفکر انسان معاصر است.
کار کرد وسایل ارتباط جمعی برقراری هر چه موفق تر ارتباط با انسان هاست. این برقراری ارتباط به تحوّل های تکنیکی باز نمی گردد. ماهواره ها و رایانه ها البته قادر خواهند بود که پیامی را در یک لحظه به تمامی دنیا مخابره کنند و به وظیفه اطلاع رسانی و ارتباطی خود عمل نمایند؛ اما مهم پیام و حرفی است
1) فجری، محمد مهدی، روزنامه کیهان، مسجد رسانه ای قوی و متفاوت، صفحه معارف، ش19880.
که ارسال و القاء می شود. واکنش رفتار جمعی انسان ها در یک جامعه در برابر پیام هایی که به او می رسد به خوبی نشان می دهند که کانون های ارسال پیام و وسایل ارتباط جمعی تا چه اندازه در القای پیام هایشان موفق بوده اند. سالیان متمادی غرب در ایران،کوشید تا با ارسال پیام و القای فرهنگ مورد نظرش و با گسترش مراکز مطبوعاتی سینمایی انجمن ها و محفل های متعدّد ارتباطی به سلطه خویش همچنان ادامه دهد؛ ولی دیدیم که در انقلاب اسلامی سال 1357 پایگاه های ارتباطی مورد تأکید انقلاب، مساجد، خطبا و هیئت ها و تشکل های مذهبی توانستند با وجود برخورداری از شکل سنتی در ارسال پیام به سرعت بر رسانه های ارتباط جمعی پیشرفته غرب در ایران فایق آمده و واکنشی خلاف آن چه در رسانه های قدرتمند ارتباطی آن روز انتظار می رفت، از خود نشان دهند.
رسانه ها کارکردهای متفاوتی همانند انتقال ارزش ها و میراث فرهنگی را بر عهده دارند؛ اما از نظر صاحب نظران این ابزارها تنها بخشی از میراث گران بهای نسل پیش را منتقل می کند و بیشتر خواهان و مروج نوآوری هستند. رسانه ها موجد تغییر در الگوهای سنتی جوامع هستند و با تشویق ارزش ها و هنجارهای جدید الگوهای نسل پیش را به چالش می کشند. رسانه ها با وابسته کردن نسل جدید از نظر اطلاعات و دانش و سرگرمی، سعی در دیکته کردن ارزش ها و هنجارهای متضاد و مغایر با فرهنگ غالب دارند؛ به طوری که به جرأت می توان گفت که نسل فعلی بیشتر برداشت های فکری و ظاهری خود را از رسانه ها می گیرد. البته نباید به رسانه ها با دید منفی نگاه کرد و نباید کارکردهای مثبت آن ها را در عرصه آموزش و اطلاع رسانی و ترویج دانش های نوین و نقش آن ها را در توسعه جوامع، نادیده گرفت. باید با شناخت جایگاه رسانه ها در جامعه پذیری و ارائه و انتقال محتواهای فرهنگی به جامعه به تدوین و سیاست گذاری مناسب در برای استفاده مناسب از آن ها پرداخت و برای تقویت فرهنگ و پالایش عناصر فرهنگی، برای ارتقای فرهنگی جامعه و انتقال میراث فرهنگی به نسل آینده کوشش کرد تا شکاف نسلی - که حاصل متغیر های بسیاری از جمله نفوذ و رخنه رسانه ها در فرهنگ و جامعه است کاهش پیدا کند و یا به هیچ وجه به وجود نیاید. (1)بنابراین، در تمامی نظریه های ارتباطی، رسانه های گروهی وظیفه اطلاع رسانی و ارسال پیام را بر عهده دارند و این بدین معنی است که صاحبان قدرت بر روابط مردم، به وسیله رسانه نظارت می کنند؛ آن هم به گونه ای که خود می خواهند و نتیجه آن نیز حفظ نظام سرمایه داری و مصرف کالای بیشتر است.
به این ترتیب این امر موجب می شود که انسان را با دید ابزاری بنگرند؛ در حالی که رسانه اسلام، به دنبال تکامل و تعالی مخاطبان است تا آن ها در سایه رعایت آداب مسجد از جمله چگونگی ورود، خروج، نشستن و
1) رئیسی وانانی، 1390، دانشکده صدا دا و سیما قم قابل دسترس در http://www.qiu.ir.
برخاستن آراستن خویش، خوشبو کردن طهارت داشتن نظافت و کرامت بخشیدن به کسانی که با مسجد در تماس اند جزء بهترین ها شوند.
مسجد، همواره در دسترس همگان است. رسانه دینی به هیچ عنوان مانند بلندگو نیست که هر پیامی را چه مثبت و چه منفی اشاعه دهد؛ بلکه رسانه دینی، رسانه ای دین محور است و این عاملی است که باعث فرق بین رسانه های دینی و غیردینی می گردد. ویژگی منحصر به فرد دیگر در تمامی رسانه های دینی، علاوه بر محوریت دینی واقعیت گرایی است؛ بدین معنا که برای ارائه حقیقت دین، رسانه ای که غیر حضوری بوده و فقط برای مخاطبانش تصاویر دو بعدی پخش کند، کافی نیست؛ چرا که حقیقت واقعیتی سه بعدی است؛ اما تصاویر، هر چند بر کیفیت، تأثیر و رنگ و لعاب آن بیفزاییم جای یک لحظه حضور در مکانی مانند مسجد، نماز جمعه حج یا حتی حضور در نماز را نمی گیرد. (1)
پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله که پایه گذار اولین مسجد در اسلام است آن را به گونه ای پایه گذاری نمود که علاوه بر عهده دار بودن نقش روحانی و معنوی کانون فعالیت های اجتماعی مسلمانان نیز به شمار رود. به همین دلیل، مسجد در طول تاریخ اسلام از ویژگی برجسته ای برخوردار بود. در گذشته، همه امور مسلمانان در ابعاد مختلف از جمله عقاید و فعالیت های فرهنگی، عبادی سیاسی و اقتصادی در مساجد انجام می شد. (2)
به طور کلی مسجد، نماد فعالیت فکری، معنوی، مذهبی و سیاسی و به طور عمده، پایگاهی برای درخواست مشارکت سیاسی یا براندازی حکومت است. به همین دلیل است که دولت های استبدادی در جوامع اسلامی بیشترین واهمه را از مساجد داشته و دارند؛ زیرا این مراکز می توانند نیروهای بالقوه سیاسی را در خود متمرکز کنند. (3)
سخن در این است که تحوّل ارتباطات در دنیای امروز که در نظریات آلوین تافلر در کتابش تحت عنوان جا به جایی «قدرت» آمده است نخواهد توانست فرهنگ های مقاوم و غنی را از درون تهی کند و البته بدیهی است که فرهنگ کشورها در تقابل با فرهنگ جهانی تأثیر می پذیرند؛ ولی این تأثیر، به میزانی که خرده فرهنگ (فرهنگ) یک کشور قوی باشد به مراتب کمتر خواهد بود. بنابراین، باید دوباره نگاهی به درون افکند و به جایگاه عمده رسانه های ارتباطی جهان اسلام به ویژه مساجد توجه جدی کرد. برای این که مسئله بیشتر روشن شود به ویژگی های مسجد در برقراری ارتباط و سازماندهی حرکت های اجتماعی که عمده ترین متغیر و عامل ماندگاری فرهنگ اسلامی تا کنون بوده است، می پردازیم.
مسجد غیر گروهی و سازمانی است (سازمان در شکل مصطلح آن).
مسجد، از حالت تشکیلاتی برخوردار است و امکان ارتباط تشکیلاتی مخاطبان با همدیگر وجود دارد.
این ارتباط به دلیل غیر سازمانی و غیر گروهی آن به شدت مردمی است که یک ویژگی عمده به شمار می آید امکان بهره برداری دشمن را در جوامع بسته دیکتاتوری (مانند مصر امروز)، به حداقل می رساند.
مسجد، به عنوان یک پایگاه ارتباطی دینی است و این در عمل جهت ارتباطات را روشن می کند و در ماندگاری فرهنگ اسلامی نقش عمده ای ایفا می نماید.
مسجد، یک پایگاه ارتباطی است که به آسانی یافت می شود و در عین حال، یک رسانه قابل دسترس برای همه مخاطبان و علاقمندان است. مقابله حکام جور با مسجد، از نظر سیاسی باید شکل علنی داشته باشد. این مسئله در ابتدای امر، به افشای چهره غیردینی حکومت های سلطه گر که متأسفانه، در کشورهای اسلامی، به اسلام پناهی دست می زنند می انجامد. اگر مبارزه حکومت با مسجد به روش مخفی باشد، کاربرد چندانی نخواهد داشت.
مسجد، جدای از نقش رسانه ای و ارتباطی وسیله ای برای خطبا و علما در ایجاد انگیزش در مخاطبان است تا نقش اطلاع رسانی نقش هدایتی خود را ایفا کند. (1)
دین اسلام برای تمامی شئون زندگی انسان برنامه و هدف دارد؛ مسجد نیز می تواند سازمان دهنده رفتار دینی مردم در قالب یک نظم رفتاری در حیات اجتماعی باشد مساجد پایگاه تبلیغ دین اسلام هستند و بسیاری از آثار اجتماعی مانند اخلاص و درست کاری، سازمان دهی زندگی و نظم و تقوی بر آن ها مترتب است. افرادی که بیشتر به مسجد می روند رفتارشان در تمام مراحل زندگی دارای نظم و توجه بیشتری است و در کل آثار رفتار دینی آنان در زندگی اجتماعی نیز به چشم می خورد. از طرف دیگر، نقصان ارزش های
1) رضاییان مجید تحوّل ارتباطات و نقش رسانه ای مسجد در ماندگاری فرهنگ اسلامی کارکرد،مسجد، صص 135، 134، 133 و 136.
دینی، سبب بروز بی نظمی ها و آشوب های اجتماعی است.
بنابراین لازم است برای جذب افراد به سمت مسجد چاره اندیشی شود اول باید بررسی کرد که در نزد افکار عمومی چه جایگاهی دارد؛ آیا در عمل مؤثر بوده است و یا تنها در لفظ؛ علت کم توجهی مردم به آن چیست؟ چرا که بر اساس تعالیم اسلام به طور حتم خیری در وجود مسجد برای مسلمانان بوده و خواهد بود. مسجد کارکرد خاص خود را دارد و هیچ نهاد دیگری جای آن را نمی تواند بگیرد؛ مثل زمانی که می گفتیم مطبوعات، جای خالی احزاب را خواهد گرفت؛ چنین چیزی امکان ندارد.
در حال حاضر متولیان امور بیشتر به افزایش کمیت و یا چندمنظوره کردن کارکردهای این نهاد دینی توجه می کنند؛ اما در دنیای امروز و ارتباطات وسیع و گسترده ای که به ویژه شهرهای کلان به آن دسترسی دارند به وجود آوردن زمینه اعتقادات قلبی و مؤثر بیش از هر چیز دیگری لازم به نظر می رسد. یکی از عوامل مؤثر بر کاهش توان کارکردی مسجد، بی توجهی به نیازهای و مقتضیات زمان است. کار فرهنگی در این مکانها باید از یک سو مبتنی بر معارف و ارزش های اصیل دینی باشد و از طرف دیگر، منطبق بر نیازهای زمان باشد.
بنابراین، در عصر حاضر، تحولات و تغییرات جدید یک دسته پرسش ها و نیازها را برای ما انسان ها ایجاد کرده است مسئولانی که وظیفه آموزش را بر عهده دارند و یا امام جماعت مسجد هستند، باید توان پاسخ گویی به این پرسش های جدید را داشته باشند جوانی که به سمت مسجد کشیده می شود، اگر نتواند پاسخ خود را در آن جا بیابد به طور قطع آن را در جای دیگر جستجو خواهد کرد و این همان آثاری را به دنبال دارد که بارها از آن سخن گفته شده است متولیان و امامان جماعت مساجد باید بر دانش وسیع و فراگیر مسلط بوده و خارج از مسائل سیاسی و جناحی به نیازهای روحی قشر جوان پاسخ دهند تا این گروه دلزده و سرخورده نیازهای خود را در مکان های دیگر و یا با امکانات دیگری جستجو نکنند.
سازمان مساجد می تواند کارکردهای متنوعی داشته باشد و هر قدر این کار کردها از تنوع بیشتری برخوردار باشد به طور طبیعی جاذبه افزون تری برای اقشار مختلف جامعه به دنبال خواهد داشت. به عبارتی دیگر، هر چه از پیچیدگی بالاتری بهره ببرد طیف گسترده تری را به سمت خود جذب می کند. نتیجه این امر تأثیر و باور عمیق دینی مردمی است که در هر جای زندگی شهری به دنبال روزنه امید آسمانی و مطمئن می گردند و این ویژگی قانون و نظم را در زندگی و رفتار اجتماعی آنان ایجاد خواهد کرد. (1)
مسجد پایگاه انسجام و یکپارچگی مسلمانان است و نماز جماعت و تشکیل صفوف به هم فشرده
1) روزنامه ابرار، 1379/12/9، ص 7 و 8، کارکرد مسجد، ص 477، 478، 482 و 483
نماز گزاران به خوبی بیانگر هماهنگی و انسجامی است که حضور در مسجد، آن را فراهم می آورد. در این جاست که افراد نماز گزار مانند قطره های آب به یکدیگر می پیوندند تا دریایی از اتحاد را به نمایش درآورند. همه در کنار یکدیگر در برابر پروردگار یکتا به سوی یک قبله رو می کنند و زبان به حمد و ثنای آن یگانه نازنین می گشایند و هماهنگ با یکدیگر سرود توحید را زمزمه می کنند.
«هر کس به مساجد رفت و آمد کند به یکی از این هشت چیز می رسد یا برادری دینی که از او بهره مند می شود یا دانش و نکته حکمت آمیز یا آیت و نشانه ای محکم یا رحمتی مورد انتظار یا سخنی که او را از هلاکت باز می دارد یا کلامی می شنود که او را به هدایت رهنمون می شود یا گناهی را به خاطر خشیت خدا یا از روی شرم و حیا ترک می کند». (1)
مسجد، علاوه بر این که محل عبادت ذات باری تعالی است به عنوان رسانه ای نو در ترویج فرهنگ و رشد و نمو مدنیت اسلامی شناخته شده است و پیامبر صلی الله علیه و آله گزاره های دینی و اخلاقی خویش را در این مکان ویژه القاء می نمودند و این کار کرد تمدن ساز مسجد به جائی رسید که به عنوان دارالاماره تلقی می شد و چنان چه بین حکوت ها و تمدن ها ملازمه وجود داشته باشد، مسجد از همان ابتدا به عنوان نماد تمدن اسلامی مورد توجه بوده است.
پیوند مسجد و حکوت به حدی بود که از آغاز گسترش اسلام موجب شد تا ساخت مسجد به طور عمده توسط حکومت ها صورت گیرد و نوع امرای جوامع اسلامی، ساختن مسجد را وظیفه خویش تلقی می نمودند و منابع عمومی را برای این کار اختصاص می دادند.
بر اساس آن چه ذکر شد، مسجد، به عنوان شالوده حکومت اسلامی در تمدن اسلامی نقش ایفا می نماید به طوری که اگر کسی می خواست در غلبه بر مسلمانان شهر را از نشانه ها و تمدن اسلامی پاکسازی نماید به خراب نمودن مساجد آن شهر اقدام می نمود این امر نشان دهنده از بین رفتن تمدن اسلامی تلقی می شد. به همین دلیل است که اگر کفّار بر شهرهای مسلمانان و خداپرستان دست می یافتند، به خراب کردن مساجد و صومعه ها و کنیسه ها اقدام می نمودند؛ در قرآن مجید نیز به این مطلب اشاره شده است الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِن دِيَارِهِمْ بِغَيْرِ حَقٍ إِلَّا أَن يَقُولُوا رَبُّنَا اللهُ وَلَوْلَا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُم بِبَعْضٍ هَدِّمَتْ صَوَامِعُ وَبِيَعٌ وَصَلَوَاتُ وَمَسَاجِدُ يُذْكَرُ فِيهَا اسْمُ اللهِ كَثِيرًا وَلَيَنصُرَنَّ اللَّهُ مَن يَنصُرُهُ إِنَّ اللَّهَ لَقَوِيٌّ عَزِيزٌ همان کسانی که به ناحق از خانه هایشان بیرون رانده شدند [آن ها] گناهی نداشتند جز این که می گفتند پروردگار ما خداست و اگر خدا بعضی از مردم را با بعض دیگر دفع نمی کرد صومعه ها و کلیساها و کنیسه ها و مساجدی
1) بحار الانوار، ج 80، ص351
که نام خدا در آن ها بسیار برده می شود سخت ویران می شد و به طور قطع خدا به کسی که [دین] او را یاری می کند یاری می دهد؛ چرا که خدا نیرومند شکست ناپذیر است». (1)
تخریب دیگری که در رابطه با مساجد صورت گرفته است تخریب فرهنگی مساجد به وسیله شبیخون فرهنگی است. البته ناگفته نماند که متصدیان امر فرهنگی در کشورهای اسلامی نیز با کم کاری های خود در این امر دخیل هستند یکی از دسیسه های مربوط به این مقوله دور نمودن مردم به خصوص جوانان از مسجد است که خود یکی از مصادیق بارز تخریب مساجد است.
در گذشته مردم به خود اجازه نمی دادند مساکن خویش را بلندتر از مساجد بسازند و احترام آن را در احداث فضای شهری مراعات می کردند و به طوری که هم اکنون نیز در بسیاری از شهرهای کویری و نقاط مرکزی ایران، گنبد و مناره مسجد بلندترین ساختمان شهر به شمار می آید تا بتواند نقش مهم و حیاتی خویش را در زنده نگاه داشتن فرهنگ و هویت دینی به طور کامل به انجام برساند.
امروز با وجود و توسعه روابط اجتماعی اقتصادی و پیروی از مدل های شهرسازی غربی، اگر چه از مرکزیت مساجد کاسته شده است؛ ولی با اتکا و کمک گیری از اعتقادات دینی و احترام معنوی که مردم برای مساجد قائل هستند به عنوان نیروی محرکه قوی و نیرومند می توان مساجد را به مکان رفیع گذشته باز گرداند و تمهیداتی اندیشید که مساجد به عنوان نقطه عطف مذهبی منحصر به فرد در شهر همان نقش اساسی خویش را ایفا کند. (2)
تجلی گاه وحدت و پایگاهی برای فعالیت های فرهنگی، اجتماعی، سیاسی و اقتصادی و کانون یکپارچگی و انسجام مسلمانان، فقط برازنده مسجد است و هر زمانی که این کانون مورد توجه دقیق مسلمانان قرار گرفت، آن عصر، دوران شکوفایی معنویت و فرهنگ و مدنیت بوده است. مسجد، علاوه بر این که کانون معرفت الهی است، سنگری وحدت ساز در راستای ایجاد الفت و همگرایی ملی و انسجام اسلامی محسوب می شود. مسجد، قبل از آن که مجموعه ای موزون و متناسب از سنگ و آجر و کاشی باشد، سرچشمه جوشنده معرفت است؛ جایی که حضور در آن معنایی جز مهر و محبت به خالق و مخلوق نداشته باشد و در وجود آدمی جز پویایی و حیات معنوی نیفزاید.
این ضرورت نباید فقط در مناسبت های مذهبی نظیر ماه مبارک رمضان شب های قدر تاسوعا و عاشورا
روز جهانی مساجد و یا حتی مراسم عزاداری و مجلس ختم مسلمانان باشد تبیین معرفت دینی در کنار تقویت مبانی علمی و اجرایی در سطح اجتماع و به ویژه مکانی برای تقویت این مبانی در میان جوانان و نوجوانان از جمله ضرورت هایی است که می توان مساجد امروز ما را به اصالت خود نزدیک تر سازد. با توجه به جایگاه رفیع مسجد در فرهنگ اسلامی و نقش محوری آن در میان ما مسلمانان، در ابتدا رعایت حرمت و حفظ نظافت آن بر همه واجب است در آموزه های اسلامی نیز تأکید شده است کسی که حرمت مسجد را پاس ندارد و به مسجد احترام نگذارد از رحمت خدا به دور است از این رو، مسجد، این خانه دوم ما مسلمانان دارای احکام مخصوصی است؛ از جمله وجوب تطهیر فوری و رعایت نظافت و پاکیزگی مستمر و غبارروبی و عطر افشانی آن به این دلیل که مسجد محل تجمع مردم و کانون راز و نیاز، تکریم، نیایش و سجود در برابر خداست پس باید چنین مکان مقدسی را پاک و تطهیر نگه داریم. (1)
مساجد، به عنوان یک نهاد سنتی در جامعه و دارای قدمتی بیش از چهارده قرن و با ارائه کارکردهای گوناگون در حوزه های مختلف از جمله رسانه ای ارتباطی، حمایتی - پشتیبانی و فرهنگی - هویتی، توانسته است با اقتدار متناسب با نیاز روز جامعه گوی سبقت را از دیگر نهادهای مدرن مانند وسایل نوین ارتباط جمعی برباید. مسجد، به عنوان ستون فقرات جامعه اسلامی و بشریت توانست نقش عظیمی در بیداری اسلامی و سازمان انقلاب های مردمی به ایفای نقش بپردازند.
اگر چه اندک زمانی بیش نیست که وسائل ارتباط جمعی دنیا از مطبوعات و رادیو و تلویزیون گرفته تا اینترنت و ماهواره مورد استفاده انسان قرار گرفته است؛ اما دین مبین اسلام از 1400 سال پیش این نیاز را در نظر گرفته و مکانی به نام مسجد را به عنوان پایگاه ارتباطی بسیار مهم برای افزایش پیوندهای انسانی و توسعه فرهنگی اسلام معرفی کرده است. همچنین کارکرد رسانه ارتباط جمعی با همه تحولات تکنیکی، زمانی موفق قلمداد می شود که بتواند عمیق ترین ارتباط و پیوند را با مخاطب برقرار سازد که این ویژگی فقط در مسجد یافت می شود آن چه از بررسی تاریخ به دست می آید آن است که از صدر اسلام و زمان پیامبر اکرم علیه گرفته تا قرون وسطی و حتی تا دوران تسلط و استیلای غرب، مساجد جایگاه علم، آموزش و پرورش اطلاع رسانی و ارتباطات اجتماعی و... بوده و همین گستردگی کار کردهای مسجد، موجب شد تا آن را از دیگر معابد جدا سازد. (2)
اهمیت اسلام و فرهنگ آن و توجه یکجا به نقش رسانه های امروزی و مساجد به عنوان مدل ارتباطی و رسانه ای سنتی در جوامع اسلامی نباید نادیده انگاشته شود. مساجد در پیشرفت و پیروزی انقلاب اسلامی سال 57 نشان دادند که می توانند چنین ارتباطی را برقرار ساخته و نقش هدایتی و رسانه ای خود را ایفا کنند. ویژگی های منحصر به فرد مسجد در قالب پایگاه های ارتباطی،مهم به هیچ وجه نباید در دنیای امروز فراموش شود؛ بلکه این پایگاه همواره می تواند در تقویت فرهنگ شنیداری و دیداری مردم و مخاطبانش بسیار مؤثر باشد؛ ماندگاری فرهنگ اسلامی تاکنون به لحاظ پویایی و تحرک این کانون های سازمان دهی حرکت های اجتماعی و توده ای مردم بوده است در آینده هم یکی از عوامل و متغیّرهای مهم این ماندگاری ما تحرک همین پایگاه هاست.
خلاصه آن که، اگر پذیرفتیم که مسجد به عنوان رسانه ای نه صددرصد بهتر از رسانه های دیگر، بلکه مساوی با رسانه های دیگر است و باید اذعان نمائیم که مسجد بزرگ ترین قدیمی ترین و ماندگارترین رسانه ای است که در جهت رشد و پرورش انسان ها تلاش کرده و لحظه ای از تکاپو نایستاده است و نیز با همه تجدّدها و تمدن ها و سرعت ها هنوز رسانه ای بودنش ضعیف نشده است.
بی توجهی به سلیقه مخاطب منجر به شکست رسانه های گروهی خواهد شد. امروز ما این مسئله را در فعالیت های رسانه های نوین به وضوح مشاهده می کنیم در این راستا مسجد به عنوان رسانه ای فراگیر قوی و متفاوت از سایر رسانه های نوین دیگر ضمن برتری قدرت برقراری ارتباط با مخاطب، حفظ کرامت انسان ها، تأثیر گذاری بر اندیشه ها، پذیرش رسانه های جمعی دیگر، میزان سنجش انسان ها، رسانه ای منحصر به فرد و در دسترس ترین رسانه می تواند این خلأ را پر کند.
قرآن کریم
آیت الله مکارم شیرازی، ناصر با همکاری جمعی از نویسندگان، تفسیر نمونه، دارالكتب الاسلامية.
نجفی، محمد حسن، جواهر الكلام، تهران، دار الكتب الاسلامية، 1392ه-. ق.
زرکشی، محمد بن عبدالله، اعلام المساجد باحكام المساجد تحقيق ابوالوفاء مصطفى المراغى، دار الكتب المصرية، قاهره، 1403 ه-. ق.
راغب اصفهانی، مفردات الفاظ القرآن، تحقیق ندیم مرعشی، دار الكتب العلمية.
زبیدی، محمد مرتضی، تاج العروس، لبنان، بيروت، منشورات دار مكتبة الحياة.
ابراهیم مصطفی و دیگران، المعجم الوسيط، قم، مؤسسة الصادق، للطباعة والنشر، 1418 ه-.ق /1377ه-.ش.
الخوزی اشرتونی سعید، اقرب الموارد في فصح العربية والشوارة، بيروت، المكتبة الحجازية.
لويس معلوف، المنجد في اللغه، تهران، 1362ه-.ش.
قشیری نیشابوری، محمد بن مسلم، صحیح مسلم، بیروت، دارالفکر.
امام ابراهیم نقش مسجد در تکوین افکار عمومی کارکرد مسجد ترجمه و اقتباس، سپهری، محمد، تهران، نشر رسانش، 1384ه-.ش.
مجلسی، محمد باقر، بحارالانوار، بیروت، مؤسسة الوفاء، 1404 ه-.ق.
حسینی شیرازی، سید حسن، كلمة الامام الحسن، کتابخانه تاریخ، بیروت، دارالصادق، چاپ سوم، 1388ه-. ق.
صابری یزدی، علیرضا، الحكم الزاهرة (عن النبى و عترته الطاهرة)، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، چاپ اوّل، 1373ه-.ش.
کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران دار الكتب الأسلامية، 1365
شیخ حرعاملی، وسائل الشيعه، مؤسسة احياء التراث الاسلامی، بی تا.
نوری، میرزا حسین، مستدرک الوسائل، قم، مؤسسة آل البيت، 1408 ه-. ق.
متقى الهندى، كنزالعمال، تحقيق الشيخ بكرى حياتى الشيخ صفوة الصفا، بيروت، مؤسسة الرسالة، بی تا.
شيخ صدوق، من لا يحضر الفقيه، قم، جامعة المدرسين، 1414 ه-.ق.
موسوی الخمینی، سید روح الله، صحیفه نور، مؤسسه چاپ و نشر آثار حضرت امام خمینی رحمه الله علیه.
حیدری، غلامحسن، نهج الفصاحة، مؤسسه انصاریان، قم، 1379ش.
محمد بن عیسی ترمذی، سنن الترمذي، تحقيق عبد الوهاب عبد الطيف، بیروت، دارالفکر، 1403 ه.ق.
بخاری جعفی، محمد بن اسماعیل، صحیح بخاری، دارالفکر، بیروت، 1401 ه-. ق.
ملکی، احمد، نقش مسجد در گذر تاریخ، کارکرد مسجد، تهران، نشر رسانش، 1384ه-.ش.
رضاییان، مجید، تحوّل ارتباطات و نقش رسانه ای مسجد در ماندگاری فرهنگ اسلامی، کارکرد مسجد، تهران، نشر رسانش، 1384ه-. ش.
حشمتی، محمد رضا، پیشگفتار کارکرد مسجد تهران نشر رسانش، 1384ه-. ش.
نوری، مهدی، تحلیل جامعه شناختی مسجد کارکرد مسجد تهران، نشر رسانش، 1384ه-.ش.
احمدی،حکمتی، حسن، نقش تبلیغی مسجد در عصر پیامبر کارکرد مسجد، تهران، نشر رسانش، 1384ه-.ش.
تاج الدینی، علی، نسبت مسجد و حکومت در اندیشه مطهری، کارکرد مسجد، تهران، نشر رسانش، 1384ه-.ش.
انوری، حسن، فرهنگ بزرگ سخن انتشارات سخن، 1381ه-.ش.
30 مک کوئیل، دنیس درآمدی بر نظریه ارتباطات جمعی ترجمه پرویز جلالی، انتشارات مرکز مطالعات رسانه، 1382ه-.ش.
محمدی، ذکر الله، تاریخ و جایگاه منبر در مسجد، کارکرد مسجد، تهران، نشر رسانش، 1384ه-.ش.
فرقانی، محمدمهدی، درآمدی بر ارتباطات سنتی در ایران تهران مرکز مطالعات و تحقیقات رسانه ها، 1382ه-.ش.
فتحی، اصغر، منبر یک رسانه عمومی در اسلام، تهران، پژوهشکده علوم ارتباطی و توسعه ایران، 1358ه-. ش.
حسن، ستایش، بررسی مفهوم خطابه و منبر و سیر تاریخی پیدایش آن، مجموعه مقالات همایش بزرگداشت استاد فلسفی، تهران، انتشارات مرکز اسناد انقلاب اسلامی، 1386ه-.ش.
لطیف پور، یدالله هنری، فرهنگ سیاسی شیعه و انقلاب اسلامی، 1357.1342ه-. ش، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، تهران 1379 ه-.ش.
عباسی حسینی ابراهیم مروری بر جامعه شناسی مسجد، فصلنامه مشکوة، ش16، پائیز 1366.
ملاحسینی، محمد، آشنایی با مسجد روزنامه همشهری 16 خرداد، 1388ه-.ش.
گلی زواره، غلامرضا، مسجد، قلب پرتپش شهر من ماهنامه پرسمان، شماره 59، آبان 1386.
فجری، محمد مهدی، آشنایی با کارکردهای مسجد، 1388ه- ش، پایگاه حوزه، قابل دسترسی در: .http://www.hawzah.net
کرباسیان، قاسم کارکردهای وسایل ارتباط جمعی پژوهشکده باقرالعلوم،1390ه-.ش، قابل دسترسی در http://www.pajoohe.com
ساسان، جعفر، نقش مساجد در انقلاب اسلامی (1)، مرکز اسناد انقلاب، 4 آذر 1388ه-. ش، قابل دسترس در http://www.irdc.ir.
رضایی، علی، نقش مساجد در جوامع اسلامی، 29 مرداد 1387ه-.ش. قابل دسترسی در //:http .www.rasekhoon.net
فجری، محمدمهدی، آشنایی با کارکردهای مسجد ماهنامه مبلغان، شماره 120، شهریور و مهر .1388
حسینی، رضا، نقش مسجد در ارتباطات عمومی 5 اردیبهشت 1390، پورتال نور، قابل دسترسی در: http://noorportal.net.
رزمجو،جمال، منبر اولین رسانه تاریخ اسلام 3 خرداد 1390 پورتال نور، قابل دسترسی در: .http://noorportal.net
ذکراله محمدی، المنبر تاريخه و موقعه في المسجد، مجله آفاق الحضاره الاسلاميه، آبان 1377ه-. ش.
هفته نامه پنجره، شماره 32
فجری، محمد مهدی، مسجد رسانه ای قوی و متفاوت، روزنامه کیهان 15 اسفند 1389، صفحه معارف، شماره 19880.
رئیسی وانانی، حسین، تحول ارتباطات و تأثیر آن بر جوامع معاصر، 25 اردیبهشت 1390، دانشکده صدا و سیمای قم قابل دسترس درhttp://www.qiu.ir.
جوانمرد، احسان نگاهی به نقش مسجد در مبارزات سیاسی استاد شهید مطهری، مرکز اسناد انقلاب اسلامی 9 اردیبهشت 1387، قابل دسترس در http://www.irdc.ir.
مکارم شیرازی، ناصر، با همکاری جمعی از نویسندگان، تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب الاسلاميه، 1380 ه-.ش.
دهخدا علی اکبر لغت نامه دهخدا، تهران، چاپ دانشگاه تهران، 1377 ه-.ش.
طریحی، شیخ فخرالدین، مجمع البحرين، تهران، المكتبة المرتضوی، چاپ سوم، 1416ه.ق.
روزنامه جمهوری اسلامی شماره 8978، 1389ه-.ش.
روزنامه ابرار، 1379/12/9ه-.ش.
56.http://www.parsquran.com.
57.http://www.roshd.ir.
58.http://www.hamshahrionline.ir/news.
59.http://www.masjedshefa.net.
60.http://www.rasekhoon.net.
61.http://www.ido.ir.
62.http://bashgahandishe.com.
63.http://www.irdc.ir.
64.http://www.masjed.ir.
65.http://www.hawzah.net.
66.http://www.qiu.ir.
67.http://noorportal.net.
68.http://www.irdc.ir.
پایگاه های اینترنتی
نوشتار حاضر در صدد تبیین نقش مسجد به عنوان کانون مهم نوآوری و شکوفایی در امر تعلیم و تربیت است. به طور کلی، نوآوری در همه ابعادش با تفکر و هم اندیشی همراه است و شکوفایی، ثمره چنین اندیشه ای است یکی از ابعاد نوآوری و شکوفایی تعلیم و تربیت در مسجد است. نگارنده با استفاده از آیات و روایات به مفهوم شناسی نوآوری و شکوفایی و بررسی ابعاد آن و نقش محوری مسجد در تعلیم و تربیت پرداخته است. همچنین راهکارهایی عملی در این زمینه و پیش نیازهای آن را بیان نموده و در پایان، نوآوری در راستای شکوفایی تعلیم و تربیت در مسجد را آسیب شناسی کرده است.
واژگان کلیدی:
نوآوری، شکوفایی، مسجد، تعلیم، تربیت، آسیب شناسی.
اسلام، مکتب تعلیم و تربیت و به کمال رساندن انسان ها است. امر تعلیم و تربیت در اسلام چنان مقدس است که پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله به عنوان نخستین معلم هدف خود از بعثت را اتمام و اکمال بزرگواری های اخلاقی در راستای حفظ کرامت انسانی بیان نموده و فرمود: إِمَّا بُعِثْتُ لِأُتَيَّمَ مَكَارِمَ الْأَخْلَاقِ؛ همانا من برای تکمیل کرامت های اخلاقی فرستاده شده ام». (1)
پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله برای هدایت و تعلیم و تربیت اسلامی به حدی تلاش می کرد که خدای تعالی فرمودند:
مَا أَنزَلْنَا عَلَيْكَ الْقُرْآنَ لِتَشْقَ؛ «ما قرآن را بر تو نازل نکردیم که خود را به زحمت بیفکنی». (2) اولین تعلیمات در جوامع تعالیم دینی بوده و اولین محل اجتماع مؤمنان مسجد بوده است. بنابراین، مسجد به عنوان اولین مکان آموزش و تعلیم و تربیت در جهان اسلام شناخته شده است و نهادهای تعلیمی امروزی، اعم از تعلمیات دینی و غیر آن انشعاباتی از مساجد آن روز است. (3)بر این اساس، پس از پیدایش اسلام در ایران، نخستین محلی که پایگاه تعلیم و تربیت قرار گرفت مسجد بود؛ زیرا به وسیله مسجد، منظور مسلمانان که ترویج دین مبین اسلام و تعلیم مبانی آن بود برآورده می شد. پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله به عنوان نخستین معلم در مسجد امر تعلیم و تربیت را آغاز کرد. به همین دلیل هر جا پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله برای تعلیم و تربیت افراد مسلم و مؤمن وارد می شد نخست برای عبادت و برنامه های تربیتی مسجدی می ساخت. بنابراین، با نگاهی به تاریخ اسلام در می یابیم که مسجد، از آغاز تأسیس و به خصوص در عصر پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله نقش های مهم و متنوعی داشته و کارکرد آن فقط به عنوان مکان مقدّسی برای عبادت خداوند و اقامه نماز جماعت و جمعه و یا قرائت قرآن نبوده است؛ بلکه پس از کار کرد اولیه اش که نقش عبادی و نیایشی است دومین نقش مهم آن تعلیم و تربیت مسلمانان و آشنا کردن آنان با معارف دینی و علوم گوناگون است. سیره نورانی رسول اعظم صلی الله علیه و آله به ما نشان می دهد که آن حضرت، مسائل علمی مختلفی را در مسجد مطرح کرد و به مسئله آموزش و تعلیم و تربیت بیش از عبادت و خواندن نماز اهمیت می داد. به دستور قرآن کریم، مهمترین محورهای کاری و مسئولیتی آن حضرت، تعلیم و تربیت و تزکیه نفوس بود که بیش از همه در مسجد انجام می شد برنامه کاری پیامبر اکرم عمله در مسجد برپایه دو محور اساسی و سازنده دنبال می شد:
مردم را با فن های جنگ با کفار و مشرکان آشنا کند؛
تعلیم و تربیت افراد را در ابعاد مختلف دنبال کند.
بنابراین، مساجد از صدر اسلام تاکنون به عنوان مرکز مهم تعلیم و تربیت از جایگاه و منزلت بالایی در میان مسلمان برخوردار هستند؛ زیرا این مکان مقدس نسبت به دیگر اماکن مراکز و پایگاه ها، از ظرفیت توان و پتانسیل بالایی برخوردار بوده است. این مرکز مهم تعلیم و تربیت از تجربیات چند قرن گذشته در زمینه نوآوری نیز بهره مند است.
به هر حال آن چه که به این مکان مقدس در میان مسلمانان شأنیت و جایگاه ویژه بخشیده است، نقش و زمینه ای است که مساجد توانسته اند در ایجاد نوآوری و شکوفایی علوم فنون و کارکردهای متنوع مطابق با مقتضیات زمان و مکان در جوامع اسلامی ایجاد نمایند. بنابراین شایسته است برای عمران و آبادانی مسجد، به ویژه عمران معنوی و آبادانی مورد نظر اسلام و شکوفایی اش در امر تعلیم و تربیت به طرحهای نو توجه کرد به علت اهمیت نوآوری و خلاقیت در امر تعلیم و تربیت و ظرفیت توان و پتانسیل بالای مسجد در این امر در این مقاله قصد داریم نقش مسجد را به عنوان کانون مهم نوآوری و شکوفایی در امر تعلیم و تربیت، مورد بررسی قرار دهیم.
نوآوری کلمه ای مرکب از دو جزء «نو» و «آوری» است که به معنای ابتکار، ابداع و در مواردی نیز به معنای بدعت گذاری است. (1)نوآوری از ادراک سرچشمه می گیرد و در اثر دیدن اشیاء و پدیده ها از زاویه ای نو پدید می آید و گاه محصول خلاقیت انسان است؛ از این رو پیوند و ارتباط عمیقی با خلاقیت دارد. نواندیشی وصف فرد یا جامعه ای است که اندیشه هایی نو دارد. شکوفایی به معنای شکفتن باز شدن غنچه پدیدار شدن و آشکار شدن است شکوفایی نیز نوعی خلاقیت است. نوآوری همچون دانش و شکوفایی همچون فناوری است؛ یعنی شکوفایی کاربرد و به صحنه زندگی کشاندن نوآوری است؛ مانند درختانی که در فصل بهار تجدید حیات می کنند و شکوفه اولین آثار رشد و نمو است که در وجودشان جوانه می زند.
نوآوری و شکوفایی در اصطلاح نیز به همان معنای لغوی آن است و به معنای ابتکار، خلاقیت، چیزی تازه کشف کردن و به وجود آوردن است؛ اما در علوم مختلف معنای متناسب با آن علم را دارد. برای مثال
1) لغتنامه لسان العرب، ج8، ص 6؛ قاموس قرآن، ج2، ص171.
نوآوری در صنعت به معنای اختراعات و اکتشافات در مدیریت به معنای برنامه ریزی جدید، در اقتصاد به معنای طرح و روش نو در سیستم اقتصادی و نظام بانکداری و... است. گاهی مراد از نوآوری در دین حکم جدیدی است که در شریعت سابقه نداشته است؛ این گونه نوآوری بدعت در دین بوده و مذموم و ممنوع است. اگر مراد از نوآوری در دین پیشرفت علوم اسلامی، استنباط احکام جدید و برداشت نو از سنّت پیشوایان دین باشد نه تنها مذموم نیست بلکه پسندیده و کار مردان سخت کوش و فقیهان است به دلیل باز بودن باب اجتهاد در مذهب شیعه این سنت در طول تاریخ به صورت متداول، جریان داشته است. از این رو می توان گفت که نوآوری و شکوفایی در دین، سند زنده بودن اسلام در هر عصری است و جوابگوی مسائل و احکام جامعه در هر شرایطی خواهد بود.
با توجه به تعریف هایی که از نوآوری و شکوفایی،شد به ویژه نوآوری در دین به معنای استنباط احکام و مسائل مستحدثه به خوبی مشخص است که اسلام طرفدار آن است و از نوآوری و شکوفایی مفید برای فرد و جامعه استقبال می کند در آیات قرآن و روایات اهل بیت به این مفهوم، ویژگی های آن، ریشه ها و عوامل، نتایج ضرورتها و نمونه ها اشاره های فراوانی شده است که به بخشی از آن ها اشاره می کنیم:
بعضی از اسماء و صفات الهی در بردارنده مفهوم نوآوری بوده و بیانگر شکوفا نمودن است که در ادامه به برخی از آن ها اشاره می شود:
الخالق: اللهُ خَالِقُ كُلّ شَيْءٍ. (1)همچنین در دعای جوشن می خوانیم: يَا مَنْ خَلَقَ الْاشْيَاء مِنَ العَدَم. خالقیت به معنای آفرینش است و نوآوری را به همرا دارد.
البارى: هُوَ اللَّهُ الْخَالِقُ الْبَارِئُ الْمُصَوَرُلَهُ الْأَسْمَاءِ الْحُسْنَى. (2)همچنین در جایی دیگر از قرآن کریم آمده است: فَتُوبُوا إِلَى بَارِئِكُمْ. (3)«بارئ»، همان خالق است که با نوآوری و بدون مواد قبلی چیزی را آفریده است.
البديع: بَدِيعُ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ. (4)بدیع، به معنی مبدع و ابداع کننده است و خداوند که موجودات را نو و بدون سابقه و پیشینه قبلی و بدون نقشه و مثال آفریده بدیع است.
همچنین نام های دیگر پروردگار، مانند «مصور، فاطر، مبدئ، کاشف، باسط، منشئ، قابض، باعث، معلن، مبین، مبيّن، واسع، موسع، مفصل فتاح، فالق فارق فارج و «فاتح»، همگی متضمن معنای نوآوری ایجاد و شکوفایی، پدیدآورندگی، گشایش دهندگی، کارگشایی، برطرف کنندگی، باز کنندگی، پیونددهندگی، آشکار کنندگی نخستین آفرینی نوآفرینی و امثال آن است که در آیات و روایات دیده می شود. البته جامع ترین نامی که در بردارنده همه مفهوم های فوق است همان «ربّ» در «ربّ العالمین» است که نشان می دهد پروردگار، همه هستی و اجزای آن را از عدم با ابداع آفریده پرورش داده و شکوفا کرده است. قرآن در آیه 29 سوره الرحمن می فرماید: يَسْأَلُهُ مَن فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ كُلَّ يَوْمٍ هُوَ فِي شَأْنٍ. از این آیه، چنین استفاده می شود که خداوند پیوسته در حال نوآوری است. تفکر در آفرینش و چرخه پیوسته حیات و ممات نیز ما را به نوآوری مستمر الهی رهنمون می کند.
در قرآن کریم پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و امتش پدیده ای نو هستند و ویژگی نوشوندگی، زایندگی، بالندگی، فزایندگی و گستردگی را دارند. در اصل ظهور دین های الهی به منظور شکوفایی و نوآوری در هدایت انسان ها است. این مطلب از آیات متعددی برداشت می شود؛ از جمله آیه 29 سوره فتح که می فرماید: مُحَمَّدُ رَسُولُ الله وَالَّذِينَ مَعَهُ أَشِدّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ رُحَمَاءُ بَيْنَهُمْ تَرَهُمْ رَكَعاً سُجَّداً يَبْتَغُونَ فَضْلامِنَ اللَّهِ وَرِضواناً سيماهُمْ فِي وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ ذلِكَ مَثَلُهُمْ فِي التَّوْرَاةِ وَمَثَلُهُمْ فِي الْإِنْجِيلِ كَزَرْعٍ أَخْرَجَ شَطْئَهُ فَآزَرَهُ فَاسْتَغْلَظَ فَاسْتَوى عَلى سُوقِهِ يُعْجِبُ الزُّراعَ لِيَغِيظَ بِهِمُ الْكُفَّارَ وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ مِنْهُمْ مَغْفِرَةً وَأَجْراً عَظِيماً، محمد صلی الله علیه و آله فرستاده خداست و کسانی که با او هستند، در برابر کفار سرسخت و شدید و در میان خود مهربان هستند پیوسته آن ها را در حال رکوع و سجود می بینی؛ در حالی که همواره فضل خدا و رضای او را می طلبند. نشانه آن ها در صورتشان از اثر سجده نمایان است این توصیف آن ها در تورات است و مَثَل آنان در انجیل این است همانند زراعتی که جوانه های خود را خارج ساخته، سپس به تقویت آن پرداخته تا محکم شده و بر پای خود ایستاده است و به قدری رشد و نمو کرده که زارعان را به شگفتی وا می دارد این برای آن است که کافران را به خشم آورده؛ (ولی) خداوند، کسانی از آن ها را که ایمان آورده و کارهای شایسته انجام داده اند و عده آمرزش و اجر عظیمی داده است».
این مثال جالب و زیبا که توصیفی از تورات و مثالی از انجیل دارد درباره یاران واقعی پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله است و از یک سو آن چه را حکایت می کند که یاران پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله متصف به آن بوده اند و از سوی دیگر، به کسانی که می خواهند مسلمان حقیقی و یاور واقعی پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و اهل بیت باشند، می آموزد که باید چه صفت ها و ویژگی هایی داشته باشند. وَمَثَلُهُمْ فِي الإِنْجِيلِ كَزَرْع، مثل پیروان صادق و مُخلص
پیامبر اکرم صلی الله عله و آله است. در کتاب آسمانی مسیحیان انجیل مَثَل مزرعه و زراعتی است که این ویژگی های پنج گانه را دارد:
نخستین ویژگی تشبیه یاران پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله به زراعت، این است که تنها و محدود نیستند، بلکه جوانه می زنند و زاینده هستند به عبارت دیگر عقیم و نازا نسیتند بلکه همواره در حال تولید و تکثیر هستند.
زراعتی که نام برده شد نه تنها رشد و بالندگی و زایندگی دارد و جوانه می زند بلکه همواره از جوانه ها حمایت می کند و مانع ها را از سر راهش برمی دارد، نیازهایش را برآورده می کند و تقویتش می کند.
«فَاسْتَغْلَظَ» ویژگی سوم مزرعه این است که جوانه های حمایت شده، کم کم محکم می شوند و در سایه حمایت و تقویت مزرعه استحکام می یابند.
«فَاسْتَوى عَلى سُوقِهِ» حمایت از جوانه ها و تقویتشان تا آن جا که احساس استقلال کنند و روی پای خود بایستند ادامه پیدا می کند. هنگامی که دوران وابستگی به سر بیاید خودشان جوانه می زنند و جوانه هایشان نیز به همان شکل سابق مراحل سه گانه «حمایت»، «استحکام» و «استقلال» را سپری می کنند.
يُعْجِبُ الزُّراعَ لِيَغِيظَ بِهِمُ الْكُفَّارَ: تولید رشد و تکثیر این مزرعه با برکت به قدری زیاد و چشم گیر است که کشاورزان را در حیرت فرو می برد؛ به گونه ای که از تعجب انگشت بر دهان می گذارند؛ زیرا برخی از درختان و گیاهان در مدت کوتاهی سراسر باغ را پوشانده اند و در مقابل کافران در خشم فرو می روند.
وَعَدَ اللهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ مِنْهُمْ مَغْفِرَةٌ وَأَجْراً عَظِيماً. (2)خداوند متعال فقط به آن گروه از یاران و اصحاب پیامبر عظیم الشأن صلی الله علیه و آله وعده بخشش و اجر بزرگ داده است که نخست ایمان بیاورند و اعتقادات خود را اصلاح کنند؛ سپس اعمال و کردار شایسته داشته باشند؛ نه به همه یاران و اصحاب آن حضرت. کلمه «منهم»، به اصطلاح ادبای عرب «تبعیضیه» است و فقط برخی از اصحاب پیامبر مکرم صلی الله علیه و آله
را شامل می شود که صفاتشان در آیه آمده است و نه همه اصحابشان طبق این آیه شریف، برخی از اصحاب پیامبر گرامی علیه به مزرعه ای زاینده و بالنده تشبیه شدهاند و به دلیل ایمان و عمل صالحشان، خداوند به آن ها بشارت «مغفرت» و «اجر عظیم» داده است. (1)
همچنین، شأن نزول آیه فوق، مصداق بارز نوآوری است که آثار فراوانی داشت؛ مانند داستان صلح حدیبیه و نوآوری پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در برخورد با مشرکان و حرکت بدون سلاح و با لباس احرام به سمت مکه و در هم شکستن همه تصوّرهای مشرکان که همان «فتح المبین» است.
قرآن کریم می فرماید: إِنَّ اللَّهَ لَا يُغَيْرُ مَا بِقَوْمٍ حَتَّى يُغَيَرُواْ مَا بِأَنْفُسِهِمْ. (2)بر اساس مضامین این آیه می توان گفت که سنت پروردگار در این است که سرنوشت دنیا و آخرت دگرگون نمی شود؛ مگر با پویایی، تغییر و نوآوری انسان ها. همچنین، در آیه ای دیگر می فرماید: وَ إِذا قيلَ هَهُمُ اتَّبِعُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ قَالُوابَلْ نَتَّبِعُ مَا أَلْفَيْنَا عَلَيْهِ آبَاءَنا أَوَلَوْ كانَ آبَاؤُهُمْ لا يَعْقِلُونَ شَيْئاً وَ لا يَهْتَدُونَ؛ «و چون به آنان گفته شود از آن چه خدا نازل کرده است، پیروی کنید، می گویند نه؛ بلکه از چیزی پیروی می کنیم که پدران خود را بر آن یافته ایم. اگر پدرانشان چیزی را درک نمی کرده و به راه ثواب نمی رفته اند آیا باز هم در خور پیروی هستند؟» (3)
از منظر قرآن کریم نواندیشی و نوآوری در اندیشه برای اصلاح گذشته اصلی مسلّم و ضروری است؛ زیرا قرآن تقلید از باورهای باطل و کهنه پدران را بسیار نکوهش کرده است و انسان ها را به خردورزی و یافتن راه هدایت دعوت می کند. قرآن انسان ها را به نواندیشی در مسیر هدایت دعوت می کند تا هم خردهایشان را بیدار کند هم راه های تازه ای فراروی آن ها بگشاید. بر همین اساس در آیات زیادی به فکر، علم، عقل، تدبّر، حکمت، نور و امثال آن تأکید شده است و انسان های هدایت شده را مردگانی زنده شده می داند و برای آنان نور هدایت گر قرار داده است. قرآن کریم می فرماید: یههْدَى بِهِ اللَّهُ مَنِ اتَّبَعَ رِضْوانَهُ سُبُلَ السَّلَامِ وَيُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ بِإِذْنِهِ وَيَهْدِيهِمْ إِلى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ؛ «خداوند به برکت آن کسانی را که از خشنودی او پیروی کنند، به راه های سلامت، هدایت می کند و به فرمان خود از تاریکی ها به سوی روشنایی می برد و آن ها را به سوی راه راست رهبری می کند». (4)
همچنین، در جایی دیگر می فرماید: أَوَ مَن كَانَ مَيْتًا فَأَحْيَيْنَاهُ وَجَعَلْنَا لَهُ نُورًا يَمْشِي بِهِ فِي النَّاسِ كَمَن مَّثَلُهُ فِي الظُّلُمَاتِ لَيْسَ بِخَارِجِ مِنْهَا كَذَلِكَ زُيِّنَ لِلْكَافِرِينَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ؛ «آیا کسی که مرده بود، سپس او را زنده کردیم و نوری برایش قرار دادیم که با کمک آن در میان مردم راه برود همانند کسی است که در ظلمت ها باشد و از آن خارج نگردد؟ این گونه برای کافران اعمال زشتی که انجام می دادند، تزیین شده است». (1)
قرآن کریم در آیه 104 مائده می فرماید: وَ إِذَا قِيلَ لَهُمْ تَعَالَوْا إِلَى مَا أَنزَلَ اللَّهُ وَإِلَى الرَّسُولِ قَالُواْ حَسْبُنَا مَا وَجَدْنَا عَلَيْهِ آبَاءَنَا أَوَلَوْ كَانَ آبَاؤُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ شَيْئًا وَلَا يَهْتَدُونَ؛ «و چون به آنان گفته شود به سوی آن چه خدا نازل کرده است و به سوی پیامبرش بیایید می گویند؛ آن چه پدران خود را بر آن یافته ایم ما را بس است آیا حتی اگر پدرانشان چیزی نمی دانستند و هدایت نیافته بودند؟» (2)
إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُواْ سَوَاءٌ عَلَيْهِمْ أَأَنذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنذِرْهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ؛ «در حقیقت کسانی را که کفر ورزیده اند چه بیمشان بدهی و چه بیمشان ندهی برایشان یکسان است و ایمان نخواهند آورد. (3) بنابر این، نواندیشی و پویایی فکری، جوهره تفکر دینی است و ایستایی و جمود، نشانه کفر است. قرآن کریم برای دانش پژوهش تولید علم فهم عمیق و استنباط ارزش بسیار زیادی قائل است و مؤمنان را مکلف کرده است تا پیوسته نیاز علمی و فکری خود را با تفقه در دین به دست آورند؛ از این رو، می فرماید: وَمَا كَانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنفِرُوا كَافَّةً فَلَوْلَا نَفَرَ مِن كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طَائِفَةً لِّيَتَفَقَّهُوا فِي الدِّينِ وَلِيُنذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذَا رَجَعُواْ إِلَيْهِمْ لَعَلَّهُمْ يَحْذَرُونَ؛ «و شایسته نیست مؤمنان همگی [برای جهاد] کوچ کنند. پس، چرا از هر فرقه ای از آنان دسته ای کوچ نمی کنند تا دسته ای بمانند و در دین آگاهی پیدا کنند و قوم خود را وقتی به سوی آنان بازگشتند، بیم دهند؟ باشد که آنان از کیفر الهی بترسند.» (4)
در شریعت اسلام بر درک عمیق و صحیح دین تأکید زیادی می شود آنان که نمی دانند باید از آنان که می دانند بپرسند؛ زیرا سؤال کردن خود، ارزش است؛ قرآن کریم در این مورد می فرماید: فَاسْأَلُواْ أَهْلَ الذِّكْرِ إِن كُنتُمْ لَا تَعْلَمُونَ. (5)همچنین خداوند در آیه 83 سوره نساء دستور داده است تا در صورت ناتوانی در حلّ مسئله نزد کسانی بروید که توانایی استنباط پویایی توانایی فکری و علمی دارند. در حقیقت، دعوت به
فکر نقد اندیشه و خردورزی در قرآن دعوت به نوآوری پویایی فکری، شکوفایی ذهنی و علمی، کشف، فهم، ادراک مجهولات و معلوم کردن نادانسته هاست.
در قرآن کریم مصداق های متعددی از نوآوری برای شناساندن و آموزش دادن به مسلمانان آمده است. در آیه 31 سوره مائده خداوند نحوه دفن جسد هابیل را به واسطه یک کلاغ به قابیل آموزش داده و می فرماید: فَبَعَثَ اللَّهُ غُرابا يَبْحَثُ فِي الْأَرْضِ لِيُرِيَهُ كَيْفَ يُوارى سَوْأَةَ أَخِيهِ قَالَ يَا وَيْلَتِي أَعَجَزْتُ أَنْ أَكُونَ مِثْلَ هَذَا الْغُرَابِ فَأُوارِيَ سَوْأَةَ أَخى فَأَصْبَحَ مِنَ النَّادِمين؛ سپس خداوند زاغی را فرستاد که در زمین جستجو (و کندوکاو) می کرد تا به او نشان دهد چگونه جسد برادر خود را دفن کند. او گفت: وای بر من! آیا من نتوانستم مثل این زاغ باشم و جسد برادرم را دفن کنم؟ سرانجام از ترس رسوایی و بر اثر فشار وجدان، از کار خود پشیمان شد.
همچنین خداوند در سوره انبیاء آیه 57 و 58 نوآوری و ابتکار ابراهیم را در بیدار کردن فطرت بت پرستان بیان می کند و نقشه او را مبنی بر شکستن بت ها و قرار دادن تبر بر دوش بت بزرگ، ابتکاری مؤثر بیان می کند؛ آن جا که می فرماید: وَ تَاللهِ لَأَكِيدَنَّ أَصْنَامَكُم بَعْدَ أَن تُوَلُّوا مُدْبِرِينَ * فَجَعَلَهُمْ جُذَاذًا إِلَّا كَبِيرًا لَّهُمْ لَعَلَّهُمْ إِلَيْهِ يَرْجِعُونَ؛ به خدا سوگند، در غیاب شما، نقشه ای برای نابودی بت هایتان می کشم. سرانجام، ابراهیم قهرمان با استفاده از فرصتی مناسب همه آن ها را جزبت بزرگ آن ها قطعه قطعه کرد؛ شاید سراغ او بیایند تا او حقایق را بازگو کند. خداوند در سوره کهف، آیه 92 نوآوری ذوالقرنین را بیان می کند که با ساخت سد، مانع يأجوج و مأجوج می شود و آن را رحمتی از سوی خود می داند.
یکی دیگر از نمونه های بارز نوآوری و خلاقیت، کشتی حضرت نوح است. پروردگار در قرآن کریم می فرماید: وَهِيَ تَجْرِى بِهِمْ فِي مَوْجٍ كَالْجِبالِ وَنادى نُوحٌ ابْنَهُ وَكَانَ في مَعْزِلٍ يَا بُنَيَّ ارْكَبْ مَعَنا وَلَا تَكُنْ مَعَ الکافِرین؛ آن کشتی آن ها را از میان امواجی همچون کوه ها حرکت می داد؛ در این هنگام، نوح، فرزندش را که در گوشه ای بود صدا زد و گفت:پسرم همراه ما سوار شو و با کافران مباش». (1)
در پرتو همین آموزه های نورانی قرآن کریم بود که در موارد متعددی پیامبر صلی الله علیه و آله و مسلمانان، با ابتکار عمل و خلاقیت خود، نوآوری های بزرگی کردند و تمدن اسلامی را شکل دادند؛ از جمله حفر خندق در جنگ احزاب، تشکیل شورای مشورتی در جنگ اُحد و بسیاری از احکام و حکم که ائمه معصومان بیان کرده اند. در واقع، هدف اصلی پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله از بعثت در فضای سنگین جاهلیت و همه معارفی که آن پیامبر امی برای
1) هود، آیه42.
بشر آورد، نوآوری در جهت شکوفایی استعدادها و توسعه مادی و معنوی زندگی انسان ها بود.
انقلاب اسلامی ایران نیز برگرفته از همین الگو است و نوآوری هایش حاصل تفکر اسلامی است؛ اکنون آن چه در نظام مردم سالار دینی یا در راهبردها و رویکردهای فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی و سیاسی مشاهده می کنیم، از آثار این نوآوری ها در عرصه های گوناگون است. توفیق های نظام مقدس جمهوری اسلامی ایران در برابر توطئه های سنگین دشمنان هشت سال دفاع مقدس و... نیز در پرتوی همین خودباوری و نوآوری های برگرفته از آموزه های دینی و قرآنی است.
مشابه آن چه در آیات قرآن مشاهده شد در روایات و البته با تفصیل و تبیین به مراتب افزون تر در مورد نوآوری، خلاقیت و شکوفایی عوامل مؤثر بر آن شاخص ها، الزام ها و بایدها و نبایدهای آن، مطالب فراوانی آمده است. در این جا فقط به نمونه هایی از روایات متناسب با موضوع بحث اشاره می کنیم.
پیامبر اکرم صلى الله عليه وسلم فرمودند: إِنَّمَا يُدْرَكَ الْخَيْرُ كُلُّهُ بِالْعَقْلِ وَلَا دِينَ لِمَنْ لَا عَقْلَ لَهُ؛ «همه خوبی ها را با عقل می توان به دست آورد». (1)
امام علی علیه السلام فرمودند: الْعَقْلُ غَرِيزَةٌ تَزِيدُ بِالْعِلْمِ وَالتَّجَارِبِ؛ «عقل غریزه ای است که با علم و تجربه رشد می کند». (2)
امام علی علیه السلام می فرمایند: الْإِنْسَانُ بِعَقْلِهِ؛ «انسان با عقلش، انسان است». (3)
همچنین آن حضرت فرمودند: الْفِكْرُ مِرْأَةُ صَافِيَةٌ؛ «فکر آینه ای بدون زنگار است». (4)
امیرالمؤمنین علیه السلام می فرمایند: مَنْ أَسْهَرَعَيْنَ فِكْرَتِهِ بَلَغَ كُنْهَ هِئَتِهِ؛ «کسی که چشم اندیشه اش را بیدار بدارد به نهایت مطلوبش خواهد رسید». (5)
مولای متقیان، امام علی علیه السلام فرمودند: يَا كُمَيْلُ ! مَا مِنْ حَرَكَةٍ إِلَّا وَأَنْتَ مُحْتَاجُ فِيهَا إِلَى مَعْرِفَةٍ؛ «اى کمیل هیچ حرکتی نیست مگر آن که تو در آن محتاج شناخت هستی». (6)
امیرمؤمنان، امام علی علیه السلام فرمودند: كَثَرَةُ النَّظَرِ فِي الْعِلْمِ يَفْتَحُ الْعَقْلَ؛ «نظر فراوان در علم، عقل را روشن
می کند». (1)
آن حضرت فرمودند: كَثَرَةُ النَّظَرِ فِی الْحِكْمَةِ تَلْقَحُ الْعَقْلَ؛ «نظر فراوان در حکمت، عقل را بارور می کند». (2)
در جایی دیگر امام علی علیه السلام فرمودند: إِنَّمَا الْبَصِيرُ مَنْ سَمِعَ فَفَكَرَوَ بَصُرَ فَأَبْصَرَ وَانْتَفَعَ بِالْعِبَرِثُمَّ سَلَكَ جَدَداً وَاضِحاً يَتَجَنَّبُ فِيهِ الصَّرْعَةَ فِي الْمُهَاوِى؛ «اهل بینش کسی است که بشنود، بیاندیشد و ببیند و با بینش در آن درنگ کند از رخدادها پند گیرد بهره مند شود و خود را از پرتگاه ها نگاه دارد». (3)
پیامبر اکرم صلى الله عليه وسلم فرمودند: تَذَاکَرُوا وَتَلَاقَوْا وَ تَحَدَّثُوا فَإِنَ الْحَدِيثَ جِلَاءً لِلْقُلُوبِ إِنَّ الْقُلُوبَ لَتَرِينُ كَمَا يَرِينُ السَّيْفُ جِلَاؤُهَا الْحَدِيثُ به یاد هم آورید با هم مباحثه کنید و درباره مسائل گوناگون سخن بگویید؛ زیرا سخن گفتن دل ها را صیقل می دهد به راستی که دل ها زنگار می گیرد چنان که شمشیر زنگار می گیرد و جلای دل ها، سخن گفتن خوب است». (4)
پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله فرمودند: مَنِ اسْتَوَى يَوْمَاهُ فَهُوَ مَغْبُونُ وَ مَنْ كَانَ آخِرُيَوْمَيْهِ شَرَّهُمَا فَهُوَ مَلْعُونٌ وَمَنْ لَمْ يَعْرِفِ الزِّيَادَةَ فِي نَفْسِهِ كَانَ إِلَى النُّقْصَانِ أَقْرَبَ وَ مَنْ كَانَ إِلَى النُّقْصَانِ أَقْرَبَ فَالْمَوْتُ خَيْرُلَهُ مِنَ الْحَيَاةِ؛ «اگر کسی دو روزش برابر باشد، مغبون است. اگر فردای کسی بدتر از امروزش باشد ملعون است. اگر کسی در پی تدارک کاستی در عمل خود نباشد کاستی در عقلش خواهد بود و اگر کسی در عمل و عقل کاستی داشته باشد، عدمش از وجودش بهتر است». (5)
امام علی علیه السلام فرمودند: أَدَلُّ شَيْءٍ عَلَى غَزَارَةِ الْعَقْلِ حُسْنُ التَّدْبِيرِ محکم ترین دلیل بر کمال عقل، تدبیر نیکو سنجیده و حساب شده است». (6)
اگر بخواهیم هر برنامه ای درست اجرا شود و بازدهی مورد نظر را داشته باشد، طرح و برنامه ای برای تبیین و تشریح الگوها هدف ها و شاخصه های فعالیت های امور لازم است تا در طول مسیر با سر در گمی و انحراف از مسیر اصلی مواجه نشویم. در غیر این صورت خلاف مطلوب به دست خواهد آمد. مسئله نوآوری و شکوفایی در ابعاد گوناگون و در رشته های مختلف نیازمند کارشناس و متخصص همان رشته است تا
با داشتن تصویر درست از نوآوری و شکوفایی به مدوّن کردن شاخصه ها برنامه ریزی و طراحی پرداخته شود به عنوان مثال به منظور نوآوری و شکوفایی برنامه آموزشی و تعلیم و تربیت، نخست کارشناسان باید شاخصه های نوآوری در این راستا را شناسایی و الگویی درست ترسیم کنند و سپس، مربیان و معلمان آن را دنبال کنند.
بنابراین، در نوآوری و شکوفایی در تعلیم و تربیت در مسجد که بیشتر به فعالیت های قرآنی و علوم دینی می پردازد، نیازمند طرح و برنامه ای هستیم که بیانگر شاخصه های نوآوری و شکوفایی باشد؛ اما قبل از طراحی و برنامه ریزی در راستای تعلیم و تربیت در مسجد، ضروری است شاخصه های نوآوری مطلوب و مورد نظر مقام معظم رهبری دام ظله شناسایی شود تا به نتیجه مؤثرتر و مفیدتر برسیم.
نوآوری مطلوب و مدنظر رهبر معظم انقلاب دام ظله مختصاتی دارد که به نتایج مفید و مؤثری منتهی و مانع برداشت های غلط می شود. پاره ای از شاخصه های نوآوری مطلوب عبارت است از:
نوآوری در عرصه فکری و فلسفی باید در مسیر دین مبین اسلام باشد و درست مقابل بدعت ها، تحریف ها خرافه ها و تحجّر گرایی ها قد علم کند.
نوآوری مطلوب نه تنها هنجار شکن و ساختار شکن نیست بلکه در جایگاه هنجار مطرح می شود تا اسلام و انقلاب را زنده و پویا نگه دارد.
نوآوری مطلوب در چارچوب اصول، سنت ها و ارزش ها صورت می گیرد.
نوآوری در روش و شیوه های اجرایی بر اساس تجربه ها صورت می گیرد تا راه میانبر برای رسیدن به مقصود باشد نه این که بیراهه باشد.
نوآوری مؤثر باید در راستای نوآوری های گذشته و مکمّل آن باشد چنانچه اصل انقلاب و جمهوری اسلامی نوآوری به حساب می آید و سایر نوآوری ها باید مکمل آن باشد.
به نظر می رسد سه طیف مخاطب اصلی و مجری نوآوری باشند:
2.مسئولان و مدیران عالی جامعه؛
هر یک از گروه های اجتماعی ذکر شده نیز می توانند در (حداقل) سه حوزه نوآوری داشته باشند:
حوزه فردی؛
حوزه مدیریتی و تحت امر؛
حوزه اجتماعی و ملی.
بنابراین مسجد در جایگاه کانون تعلیم و تربیت در هر یک از حوزه هایی که در ادامه به آن اشاره خواهیم کرد می تواند نوآوری داشته باشد:
در فرهنگ اسلام، مسجد نهادی مقدّس و کانون تربیت است و بیشترین نقش خودسازی و جامعه سازی مورد نظر اسلام را بر عهده دارد در حوزههای ذکر شده مسجد می تواند در این موردها نوآوری داشته باشد:
نوآوری در برقراری ارتباط با خالق و تقرب جستن به او؛
نوآوری در شیوه های تعامل مفید و وحدت آفرین افراد جامعه و محکم کننده پایه های اتحاد ملی و انسجام اسلامی؛
نوآوری در چگونگی تهذیب نفس و خودسازی.
مربیان و متولیان مسجدها در حوزه مدیریتی تحت امر خود و در راستای تعلیم و تربیت در مسجد، در این امور سه گانه می توانند نوآوری داشته باشند:
2 نوآوری در ساختار تشکیلات هیئت ها و دسته ها که احیاکننده و حافظ دست آوردهای فرهنگ اسلام است؛
نوآوری در روش های اجرایی شدن برنامه ها و طرح ها به گونه ای که سدی بر بهانه جویی دشمن و متهم کردن اسلام به خرافات باشد.
گرچه نوآوری در سطح کلان این حوزه به متصدیان و نخبگان عالی رتبه کشور مربوط می شود، اما هر کس باید در حوزه کاری خود به این امر توجه داشته باشد. در این راستا، مسجد رسانه ای سنتی است و در اطلاع رسانی چهره به چهره و آگاهی دادن و به صحنه کشاندن مردم نقش مهم خودش را دارد؛ بنابراین،
سخنوران مسجد می توانند راهکارهای نوآوری را در یکی از موارد زیر ارائه دهند:
نوآوری در حیطه زندگی و کار؛
نوآوری در سطح محلی و منطقه ای؛
نوآوری در سطح شهری و کشوری
یکی از مکان های مؤثر و مفید برای نوآوری و شکوفایی در حوزه اجتماعی در سطح محلی، منطقه ای یا شهری، مسجد است؛ زیرا در طول تاریخ از صدر اسلام تاکنون - مسجد کانون آموزش علوم دینی و به ویژه علوم قرآنی بوده است؛ ولی این آموزش ها تاکنون به صورت سنتی بوده است و آن گونه که شایسته بود، مورد توجه قرار نگرفته و برای آن برنامه ریزی نشده است تا جذابیت و کارآیی خوبی برای اقشار مختلف جامعه به ویژه برای جوانان داشته باشد.
بیشتر وقت ها اصول، هدف ها، رویکردها کلیات آموزش ها و فعالیت های قرآنی مفروض گرفته می شود؛ در نتیجه نوآوری ها فقط معطوف به عوامل و اجزای فرعی شده و ظاهرسازی می شود. برای مثال، رنگ آمیزی نقاشی و تنوع در زینت مسجد بیشتر مورد توجه قرار می گیرد گرچه این امر نیکو و بجاست، اما هیچ گاه به درجه اهمیت آموزش و تعلیم و تربیت در مسجد نمی رسد.
نوآوری در تعلیم و تربیت نیازمند آن است که:
از جدیدترین ابزارهای آموزشی استفاده شود؛
متن های درسی و م و مواد آموزشی که قرار است در مسجد تعلیم داده شود کارشناسی شود و مطابق با نیازهای دانش آموزان مسجدی تدوین گردد؛
سبک و شیوه آموزش باید به روز باشد و از شیوه های قدیمی پرهیز شود که تاکنون بازدهی موفقی نداشته است.
بررسی هدف های تعلیم و تربیت نشان می دهد که مهمترین نیازهای هر جامعه، تعلیم و تربیت افرادی است که با اتکا به نیروی اراده و تعقل خویش منطقی بیندیشند و به جای وابستگی و استفاده از دستاوردهای دیگران در زمینه اقتصادی، فرهنگی، سیاسی و... خود مولد دانش و فناوری برای زندگی در عصر طلایی باشند. در طول تاریخ کانون تربیت چنین افرادی در اسلام مسجد بوده است. با توجه به فراگیر بودن
دین مقدس اسلام و دخیل بودن آن در ابعاد گوناگون زندگی،انسان مسئله تعلیم و تربیت در مسجد نیز ابعاد فراوانی به خود می گیرد هدف اصلی از تعلیم و تربیت در مسجد آموزش انسانها در همه زمینه های سیاسی، فرهنگی، اقتصادی نظامی و... است. در صدر اسلام، مسجد کارکردهای فراوانی در زمینه های مختلفی داشته است؛ اما امروز به دلیل به وجود آمدن کانون ها و مراکز جدید بسیاری از کارکردهای مسجد در این مکان ها انجام می شود و به مسجد در جایگاه مکانی برای عبادت و تقرب جستن به خدای تعالی نگاه می کنند؛ در حالی که در فرهنگ اسلام مسجد نقش به سزایی در متحول کردن بنیادهای زندگی افراد داشته است. بنابراین مسجد می تواند در تحوّل عقیدتی، اخلاقی، سیاسی، اجتماعی و رفتاری افراد جامعه مؤثر باشد.
گرچه با ایجاد کانون های فرهنگی این مقوله کم رنگ شده است؛ اما حداقل آموزش های قرآنی نیز همانند سابق در مساجد ادامه دارد نوآوری در شیوه آموزش های قرآنی، اولویت ویژه ای دارد؛ زیرا در اسلام مسجد از همان نخست محل آموزش برترین کتاب الهی یعنی قرآن بوده است. از این رو، باید برای شکوفا شدن هر چه بیشتر تعلیم قرآن ترویج فرهنگ قرآن خوانی در مسجد و گسترش آن در سطح کلّی جامعه چاره اندیشی کرد البته باید این نکته را بیان کرد که مراد از قرآن خوانی فقط روخوانی صرف و بهره نبردن از معنا و فهم عمیق این کتاب مقدس نیست بلکه هدف نهایی فهمیدن قرآن و پیاده کردن معارف تربیتی آن کتاب مقدس در زندگی است در این باره باید به چند چیز توجه شود.
امروزه در دنیا، به خصوص در کشورهای پیشرو نگاه به مقوله،آموزش نگاه به رویدادی فرهنگی است. توجه به فرهنگ آموزش قرآن در کشورهای مشرق زمین، نیازی اساسی است؛ زیرا این کشورها، از جمله ایران بسیاری از رفتارها و حتی افکار خود را از فرهنگ ادبیات عرفان و ادیان خود به دست می آورند. عدم توجه به فرهنگ سازی در امر آموزش و یادگیری باعث می شود تعلیم و تربیت عمیق نباشد.
به این مثال توجه کنید: فرض کنید شما کودک خود را برای یادگیری نماز به مسجد یا کانون فرهنگی می فرستید؛ او در مدت کوتاهی با صحیح خوانی فصیح خوانی تلفظ حروف خاص عربی، ترجمه عبارت های نماز، آداب، شرایط و احکام عملی نماز آشنا می شود؛ اما کودک در آموزش ها به این مسئله نمی رسد که باید در طول زندگی نماز بخواند هر ساله اعتبارات زیادی صرف آموزش قرآن به بزرگسال، معلمان و... می شود. با کمی دقت متوجه می شویم که این نوع آموزش ها از اساس زائد است و سود چندانی ندارد.
آموزش روخوانی قرآن هدف کلاس اول تا سوم ابتدایی است؛ در حالی که آموزش عالی برای دانشجویان دوره های کاردانی کارشناسی و کارشناسی ارشد یک واحد پیش نیاز آموزش روخوانی برگزار می کند یا آموزش و پرورش همه ساله دوره های متعددی برای فرهنگیان برگزار می کند؛ اما همانند گذشته مشکل به قوت خود باقی است. مشکل در نداشتن قواعد قرآنی نیست بلکه در این است که افراد در اصل، قرآن نمی خوانند و این که قرآن خواندن روزانه در طول زندگی به صورت فرهنگ و رفتار در نیامده است. همه ما نماز می خوانیم؛ زیرا از همان دوران کودکی که چشم خود را باز کردیم دیدیم پدر و مادرمان نماز می خوانند.
یا پدر و مادر خود را مشغول خوردن سحری دیدیم در حالی که رادیو دعای سحر را زمزمه می کرد؛ در نتیجه، همه روزه گیر شدیم. اما کودکان چندبار ما را مشغول خواندن قرآن دیده اند؟ آن چه متولیان، برنامه ریزان و مجریان باید به آن توجه کنند همین مطلب است اجرای طرح تلاوت نور در مسجدها، یکی از طرح های موفق است که باید بیشتر مورد توجه و تعمیم قرار گیرد.
اگر نمازگزاران مسجد، در سراسر کشور روزی یک صفحه قرآن بخوانند، در فهم آیات ساده و پرکاربرد آن کوشش و تدبر کنند امام جماعت انجام همه روزه این کار را نهادینه کند و از قاریان برجسته در مسجدها دعوت شود تا قرآن را با صدای دلنشین زمزمه کنند و بقیه نمازگزاران نیز او را همراهی کنند، به طور قطع آثار و برکات قرآن شامل حال حاضران خواهد شد.
قرآن را نباید برای ختم کردن نکته برداری و استفاده در سخنرانی ها بخوانیم، بلکه باید برای دل خود بخوانیم و مانند کسی که برای یافتن داروی درد خود به داروخانه می رود دنبال دوای دردهایمان در قرآن باشیم؛ زیرا هدایت، ثمره قرآن است و قرآن در این مورد می فرماید: تَعَلَّمُوا الْقُرْآنَ فَإِنَّهُ رَبِيعُ الْقُلُوبِ وَ اسْتَشْفُوا بِنُورِهِ فَإِنَّهُ شِفَاءُ الصُّدُورِ؛ «قرآن را بیاموزید، زیرا قرآن بهار دل هاست. از نور قرآن شفا بجویید؛ زیرا که شفای سینه ها است. (1)
آموزش روخوانی و روان خوانی صرف یا کلاس حفظ قرآن و آموزش قرائت، به تنهایی، نمی تواند پاسخگوی نیازهای مختلف دانش آموزان و فراگیران باشد. شاید یکی از رمزهای جاودانگی و جذابیت مجلس های عزاداری حضرت سیدالشهدا یا مراسم شب های احیاء همین تنوع برنامه ها و فعالیت ها باشد که باید در آموزش قرآن و تعلیم و تربیت در مسجد نیز به آن توجه کرد.
1) آمدی، تمیمی، غرر الحکم و دررالکلم، ص112.
دانش آموزان در حالی در مسابقه های قرآنی و معارف اسلامی شرکت می کنند که محتوای پیش بینی شده مسابقه را در مدرسه آموزش نمی بینند در مقابل محتوای کتاب های درسی،قرآن دینی و سایر کتاب ها کمتر در مسابقه ها می آید؛ کتاب هایی که پژوهشگران دفتر برنامه ریزی و تألیف کتاب های درسی، با دقت فراوان و متناسب با نیازها و علائق دانش آموزان طراحی کرده اند. برای مثال مسابقه های قرائت و حفظ قرآن که یک فعالیت قرآنی تخصصی است هیچ گاه جزء هدف های کلان آموزش و پرورش نبوده است. در مقابل، کسب مهارت روخوانی و روان خوانی قرآن از هدف های اصلی آموزش قرآن در دوره ابتدایی است. بنابراین بسیار شایسته است که مربیان قرآن آموز مساجد به جای برگزاری مسابقه های قرائت و حفظ، مسابقه های روخوانی برای کلاس های اوّل تا سوم و روان خوانی برای کلاس های چهارم و پنجم برگزار کنند یا در دوره راهنمایی به مسابقه های روان خوانی ترتیل آموزشی و درک و فهم آیات و عبارت های قرآنی اهمیت داده شود.
علت مهجوریت قرآن در جامعه این نیست که افراد با قواعد روخوانی و روان خوانی آشنا نیستند، بلکه اشکال این است که در اصل افراد با قرآن مأنوس نیستند. یکی از راهکارهای مهم در این زمینه، توجه به مهارت آموزی به جای قاعده آموزی است. در جلسه های موفق و معتبر قرآن، روش حاکم، مهارت آموزی
است. استاد در صدر جلسه می نشیند و افرادی که در حلقه انس با قرآن نشسته اند هر یک چند آیه می خوانند و استاد اشکال های آنان را موردی و تلگرافی برطرف می کند؛ اما در مدارس و کلاس ها، قواعد قرآن محور آموزش است. در این کلاس ها معلّم ارتباط یک سویه دارد و به طور معمول، متکلم وحده می شود و آن چه بیش از همه مورد غفلت قرار می گیرد کم خواندن قرآن است.
مهم ترین عامل در موفق نبودن برنامه ها و طرح ها، از جمله برنامه درسی قرآن در آموزش و پرورش و به ویژه در دوره ابتدایی اجرا نکردن کامل برنامه های پیش بینی شده است در برنامه درسی قرآن، سه عامل مهم که در ادامه می گوییم باید به صورت هم عرض اجرا شود تا هدف ها محقق شود:
در آموزش قرآن به دست آورند؛
باید وسایل آموزشی از قبیل لوح آموزشی نوار آموزش قرآن معلم و دانش آموز، کتاب راهنمای تدریس معلّم و ضبط صوت فراهم باشد تا آموزش با اختلال رو به رو نشود؛
به نقش خانواده در آموزش توجه شود؛ زیرا بیش از یک پنجم آموزش بر عهده خانواده است.
مواردی که خانواده ها باید توجه کنند تا زمینه های لازم برای آموزش قرآن فراهم شود، در مقدمه هر یک از کتاب های درسی دانش آموزان آمده است. خوب است معلمان در آموزش خانواده به این شیوه عمل کنند:
پدر و مادر به مدرسه دعوت شوند و در کلاس درس قرآن حضور یابند؛
نمونه ای از روش آموزش قرآن با حضور دانش آموزان برای خانواده ها اجرا شود تا آن ها با تلاوت و ریزه کاری های آموزش آشنا شوند؛
موارد گفته شده در مقدمه کتاب برای آن ها بازگو شود؛
با خانواده ها میثاق شفاهی بسته شود که روزی یک صفحه قرآن بخوانند تا این فرهنگ به کودکان آن ها منتقل شود.
مربیان و معلمان مسجدها، حوزه های علمیه سازمان صدا و سیما نهضت قرآن آموزی، سازمان تبلیغات اسلامی، مرکز توسعه و ترویج فعالیت های قرآنی و وزارت آموزش و پرورش باید به این نکته توجه کنند که متأسفانه روند فعالیت های قرآنی به جای عمومی شدن به سوی تخصصی شدن حرکت می کند و شاهد این مسئله هستیم که روز به روز ارتباط عموم مردم با قرآن کمتر می شود البته این مطلب به معنای کنار گذاشتن فعالیت های تخصصی نیست بلکه باید توجه شود تا فعالیت های تخصصی روز به روز ساده تر و عمومی تر شود به خصوص مراکزی که در این زمینه مسئولیت اصلی و مستقیم را دارند باید در هدف ها و روش های خود تجدیدنظر کنند.
پیش نیازهای مهمی وجود دارد که زمینه ساز نوآوری و شکوفایی تعلیم و تربیت در مسجد است، به عنوان نمونه به موارد زیر توجه نمائید:
ترویج فرهنگ کتاب خوانی بین افراد جامعه، با کمک مسجدها؛
برگزاری کلاس های احکام اخلاق و قرآن به شیوه نو و جذاب؛
برگزاری کلاس های هنری برای جوانان در مسجد؛
برگزاری کلاس های آموزش رایانه برای استفاده از علوم اسلامی؛
برگزاری کلاس های روش،تحقیق تبلیغ سخنرانی و مداحی؛
پخش سی دی های مذهبی بین جوانان و کودکان؛
برگزاری نماز جماعت دانش آموزان؛
فراخوانی والدین دانش آموزان و کمک گرفتن از آنان در امر آموزش؛
تأسیس و بازسازی کتابخانه های مسجدها متنوع کردن کتاب های موجود در مسجدها مطابق با سطح فکری اقشار مختلف جامعه؛
ارتباط دوسویه مسجدها با سایر کانون های فرهنگی؛
دعوت دانش آموزان مدارس و آموزشگاه ها به مسجد در مناسبت ها و عیدهای اسلامی؛
امکان دسترسی آسان مردم به امکانات فرهنگی مسجد؛
زیباسازی مسجدها.
آن چه در تحقق نوآوری و شکوفایی تعلیم و تربیت در مسجد در خور توجه است، داشتن برنامه های نو در قالب شیوه های اجرایی جدید و در سطح کلان مسجدهای کشور و همچنین تلاش برای شکوفا کردن تلاش های گذشته است که به مقدمات زیادی نیاز دارد و نبودن بسترها امکان تحقق آن را از ذهن دور کند.
بنا بر سخنان رهبر معظم انقلاب دام ظله، یکی از مقدمه های لازم برای تحقق نوآوری، بسترسازی برای نوآوری است که امامان جمعه و جماعت می توانند نقش بسیار مهمی در اجرای آن داشته باشند. به عنوان نمونه برخی از این نقش ها در ادامه بیان می شود.
امامان جمعه و جماعت باید در صحنه سیاسی و اجتماعی کشور فضای آرام روانی ایجاد کنند و از تنش ها و چالش های ساختگی و حاشیه ای بپرهیزند که جز اتلاف وقت هیچ دردی را دوا نمی کند.
کشاندن همه مردم به صحنه نوآوری و شکوفایی به ویژه تعلیم و تربیت در مسجد امری ضروری
است؛ امیدواریم با عزم ملی و اراده جمعی در اجزای مختلف آموزشی و در مساجد فضای نوآوری حاکم گردد.
هماهنگ کردن مسئولان مدیران و نخبگان تا نوآوری مطلوب در فضای جامعه گسترش یابد.
اجرایی کردن نگاه فراجناحی حزب ها و تشکل ها به موضوع نوآوری و اجتناب از مصادره آن به نفع گروه یا جناحی خاص.
شناسایی نقصان و کاستی های موجود در سیستم ها و روش های تعلیم و تربیت که تاکنون وجود داشته است و بن بست ها و کمبودها در معرض دید عموم قرار گیرد تا برای رفع آن ها چاره جویی شود.
تدبیر علمی و عقلی در ارائه نوآوری ها و فراخوانی مدیر مدبّر و موفق در سیستم تعلیم و تربیت در مساجد.
پرهیز از بلند پروازی ها جهت عملیاتی کردن طرح ها.
شناسایی تناسب نوآوری ها با ظرفیت ها و امکانات موجود مساجد مختلف کشور و متناسب بودن آن ها با سطح فکری اهالی آن منطقه.
تلاش شود تا نوآوری بر اساس مطالبات عمومی جامعه باشد و به دور از افزایش نیازها و غیر واقعی کردن آن ها باشد.
تکریم و تجلیل از افکار و طرح های نو به ویژه طرح هایی که از سوی جوانان ارائه می شود.
تلاش برای فراگیر کردن نوآوری
از یک نگاه همه جامعه مخاطب رهبر معظم انقلاب دام ظله هستند و هر کس باید به اندازه توان خود، در جهت رسیدن به نقطه مطلوب تلاش کند گرچه نخبگان جامعه بیش از دیگران مورد خطاب قرار می گیرند.
ممکن است نوآوری و شکوفایی واقعی در نظام تعلیم و تربیت،مسجد با مانع هایی مواجه شود که توجه نکردن به آن ها موجب انحراف یا سطحی نگری می شود. از این رو لازم است با نگاهی آسیب شناسانه مانعها را شناسایی کنیم و برای رفع آن ها بکوشیم در ادامه به برخی از این مانعها اشاره می کنیم:
جزئی نگری به جای کلان نگری مشغول شدن به امور فرعی و اشتغال ذهن به مسائل جزئی سبب می شود مسائل و هدف های اصلی تعلیم و تربیت فراموش شود و به نتیجه ای مطلوب نرسیم.
بخشی نگری و مصادره به مطلوب سوق دادن نوآوری ها به حوزه های خاص، حتی در صورت نتیجه بخش بودن، سبب رشد ناهمگون می شود و در نتیجه اثرهایی معکوس به دنبال خواهد داشت. گرچه این
راهبرد باید از سوی همه مسئولان و نخبگان دنبال شود اما باید مراقب باشیم در نظام تعلیم و تربیت مسجد که هویت مسلمانان در آن شکل می گیرد با رشدی ناموزون و بی قواره مواجه نشویم.
نوآوری نباید با غرض های سیاسی همراه باشد و به منفعت های جناحی آلوده شود.
افراط و تفریط برخورد افراطی با مقوله نوآوری به معنای برهم زدن همه ساختارها، برنامه ها و شیوه های قبلی و مرسوم است تعجیل و شتابزدگی در این راهبرد امکان دارد به همان اندازه مخاطره آمیز و منفی باشد که تفریط و مقاومت در برابر هرگونه ابتکار و خلاقیت، مخاطره آمیز است.
عدم شناخت مرز بین نوآوری و بدعت اگر شناخت درستی از نوآوری، به ویژه در بخش تعلیم احکام و اخلاق و الگودادن به جوان ها وجود نداشته باشد، ممکن است نوآوری به بدعت و الگودهی ناسازگار با اصول اسلام منجر شود.
مساجد در میان مسلمانان از جایگاه ویژه و والایی برخوردار هستند به یقین می توان اذعان داشت، بعد از کعبه معظمه که خانه خدا و قبله آمال و آرزوهای مسلمانان است مسجد از منظر مکانی، مقدس ترین مکان است. این اهمیت و قداست از آغاز بنای آن به وسیله پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله به عنوان آموزه ای ماندگار به همه مسلمانان آموخته شده است.
آن چه که به این مکان مقدس شأنیت و جایگاه ویژه در میان مسلمانان بخشیده است، نقش و زمینه ای است که مساجد توانسته اند در ایجاد نوآوری و شکوفایی علوم فنون و کارکردهای متنوع تربیتی و آموزشی مطابق با مقتضیات زمان و مکان در جوامع اسلامی ایجاد نمایند. بدون تردید بسیاری از کارکردهایی را که ابتدا در مسجد نوآوری شده و در طی سالیان بعد به شکوفایی رسیده اند برای تبیین دقیق مدعا یادآور می شویم.
اولین حلقه های درسی که در نهایت موجب تشکیل مدرسه گردید در مساجد ایجاد شد. در بحث کتاب و کتابخوانی، اولین کتاب یعنی قرآن کریم ابتدا در مسجد قرار گرفت و سپس دیگر کتب احادیث و بدین ترتیب، شکل گیری اولیه کتابخانه ها از مسجد شروع شد اولین دانشگاه های بزرگ اسلامی در مساجد رشد و گسترش یافته اند اولین کانون و مرکز فرهنگی در مسجد و توسط پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله ایجاد شد. در بعد اطلاع رسانی مناره ها و مأذنه ها که نماد اطلاع رسانی بوده اند در مساجد به وجود آمده اند. اولین نشست ها و معاهدات سیاسی و گفت و گو بین نمایندگان طوایف و قبایل مختلف با رسول گرامی اسلام صلی الله علیه و آله در مسجد
تشکیل می شد بستر نوآوری شکوفایی و اوج قالب ها و سبک های مختلف هنر و معماری اسلامی، مساجد بوده و ده ها نمونه دیگر در زمینه های مختلف که نقش بسیار مهم مساجد در،ابداع، و نوآوری و بالندگی آن ها انکارناپذیر است.
به هر حال مساجد ضمن این که از جایگاه و منزلت بالایی در میان مسلمان برخوردار هستند، نسبت به دیگر اماکن مراکز و پایگاه ها از ظرفیت توان و پتانسیل بالایی برخوردار بوده و از تجربیات چند قرن گذشته در زمینه نوآوری نیز بهره مند هستند.
در حال حاضر نیز مساجد دارای فعالیت های گسترده در زمینه های مختلف به ویژه در بعد تعلیم و تربیت است. هر قدر این فعالیت ها و کارکردها از تنوع بیشتری برخوردار گردد، به طور مسلّم از زمینه جذابیت و اقبال بیشتری برخوردار شده و از استقبال گسترده تری از سوی تمامی اقشار جامعه، به ویژه قشر نوجوان و جوان مواجه خواهد شد و نتیجه ای که از این مهم عاید می گردد افزایش اعتقادات مذهبی و دین باوری در سطح جامعه است و وصول و دستیابی به اهداف عالی نظام و منویات مقام معظم رهبری دام ظله است. با توجه به آن چه در مورد شاخصه ها، الزامات و آسیب های نوآوری بیان شد، این نکته روشن می شود که برای تحقق راهبرد نوآوری و شکوفایی تعلیم و تربیت در مسجد، قبل از هر چیز، باید رفتارهای شخصی و اخلاق کاری متولیان فرهنگی مسجد و مسجدی ها اصلاح شود. بی تردید، برخی ویژگی ها وجود دارد که از مقدمه های ضروری پیشرفت جامعه هستند؛ مانند مسئولیت پذیری، نظم، قانون پذیری، اعتماد به نفس داشتن روحیه کار و تلاش و هم اندیشی با نخبگان و مردم این ویژگی ها نخست باید در روحیه و شخصیت معلمان، متولیان و مربیان مسجدها بروز کند تا بتوان راهبردهای اساسی و کلان را در این نهاد مقدس عملی کرد.
برای افزایش بهره مندی از پایگاه مسجد در ایجاد و تقویت و تثبیت و بسط زیرساخت های فرهنگ اصیل اسلامی شایسته است متولیان فرهنگی مساجد مانند گذشته در روش تعلیم و تربیت یا در طراحی و برنامه ریزی در امور مسجدها به صورت جذاب و محوری، نوآوری را سرلوحه کارشان قرار دهند. آموزش و پرورش و نهادهایی غیر از مسجدها، چه در کشورهای اسلامی و چه غیر اسلامی، به روز می شود؛ ولی در روش تعلیم و تربیت یا در طراحی و برنامه ریزی این مکان تربیتی با آن قدمت زیاد، هیچ نوآوری صورت نمی گیرد. بنابراین، احیاء زمینه ها و بسترهای نوآوری در مسجد به عنوان بزرگترین کانون نوآوری و شکوفایی در تعلیم و تربیت امری ضروری است. از این رو بر مسئولان فرهنگی کشور و عموم افراد جامعه، پژوهشگران، محققان و اندیشمندان اسلامی به عنوان نگهبانان و حافظان مکتب رهایی بخش اسلام
فرض است که ضمن کنکاش و تحقیق در امور مربوط به مساجد و فعالیت های آن با ارائه راهکارهای اصولی و مناسب برای ارتقاء و افزایش کمی و کیفی آن گام برداشته و با فرهنگ سازی، بسترهای لازم را برای تحقق این اهداف فراهم نمایند و تمامی ابعاد و کارکردهای مساجد را با شیوه ای نوین کاربردی نمایند.
نوجوانان و جوانان ما به طور طبیعی به کارهای نو و افکار جدید علاقمند هستند. آنان شیفته مطالب و مقالات تازه و سبک های نوین روزگار خود هستند و به سخنان جدید با کمال دقت گوش می دهند و درباره مطالب نو با علاقه فراوان گفت و گو می کنند بنابراین مسجدهای ما باید متحول شوند و پاسخگوی نیازهای روز جوانان باشند. مسجدها باید به امکانات و ابزارهای آموزشی و اطلاع رسانی روز دنیا، مانند کامپیوتر، انواع سایت های مذهبی و فرهنگی، برنامه های آموزشی در رشته های مختلف و.... مجهز شوند و جاذبه های جدید و کافی را برای جذب نوجوانان و جوانان به خود داشته باشند.
قرآن کریم
سيّد رضى، نهج البلاغه، قم، انتشارات هجرت، چاپ اول، 1414 ه-. ق.
مجلسی، محمد باقر، بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار علیهم السلام، بیروت، مؤسسه الوفا، چاپ بیروت، دوّم، 1403ه-.ق.
نوری، حاج میرزا حسین، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، مؤسسه آل البيت، چاپ اول، 1408 ه-. ق.
ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، بیروت، داراحیاء التراث العربی، چاپ دوم، 1412ه-. ق.
قمی، حاج شیخ عباس، مفاتیح الجنان، انتشارات پیروز.
قریشی بنابی، سید علی اکبر، قاموس قرآن، تهران، دارالکتب الاسلامیه، چاپ چهارم، 1364ه-.ش.
مکارم شیرازی، ناصر، مثال های زیبای قرآن، قم، انتشارات نسل جوان، چاپخانه مدرسة الامام امیرالمؤمنین، چاپ اول، 1378ه-.ش.
تمیمی آمدی ناصح الدین ابوالفتح عبدالواحد بن محمد، تصنيف غررالحکم و دررالکلم، دفتر تبلیغات، قم، چاپ اول، 1366 ه-.ش.
قطب رواندی، سعید بن هبة الله، الدعوات، قم، مدرسه امام مهدی، 1407ه.ق.
حرانی، ابن شعبه، تحف العقول، قم، جامعه مدرسین، 1404ه.ق.
ابن ابی الحدید، عزالدين بن هبة الله بن محمد بن محمد، شرح نهج البلاغه، مصحح: محمد أبوالفضل ابراهيم، قم، دار إحياء الكتب العربية، عيسى البابي الحلبي و شركاه، مؤسسة مطبوعاتی اسماعیلیان، چاپ اول، 1959م.
الكليني الرازی، ابو جعفر محمد بن یعقوب، الكافي، تهران، دار الكتب الإسلامیة، چاپ چهارم، 1407 ه-. ق.
دیلمی، شیخ حسن ارشاد القلوب الى الصواب، قم، انتشارات شریف رضی، چاپ اول، 1412 ه-. ق. 594
نوشتار حاضر، پژوهشی توصیفی (Descriptive) است که در آن علاوه بر مطالعه اسناد و مدارک و منابع کتابخانه ای، برای جمع آوری اطلاعات از شیوه مصاحبه با اساتید حوزه و دانشگاه بهره گیری شده است. نگارنده، در صدد تبیین نقش مسجد در امنیت اجتماع محله ای است بدین منظور، ابتدا به اصل ابشار (تأیید اعمال منطقی) مطابق با دستورات الهی و انذار ردّ اعمال غیر منطقی مخالف با دستورات الهی اشاره نموده، سپس به نقش تربیتی و امنیتی مساجد محله ای به عنوان خرده نظام های ارگانیستی و اجتماعی در از میان بردن احساس سرخوردگی اجتماعی افراد و کنترل کنشهای نابهنجار در محلات شهری پرداخته است.
واژگان کلیدی:
امنیت اجتماعی، آسیب اجتماعی خرده نظام ارگانیستی، سرخوردگی اجتماعی، عدالت اجتماعی، مفاسد
اجتماعی.
به یقین، یافتن راه حل برای همه مشکلات اجتماعی، از توان دولت ها خارج است. نگرش سیاسی و امنیتی به مسائل اجتماعی نیز روش لاپوشانی (1)را تجویز نموده و به تخریب بیشتر جامعه می انجامد. در چنین مواردی مراکز علمی و پژوهشی نهادهای مدنی مردمی به ویژه مساجد در جامعه اسلامی هستند که در کنار مردم و دولت ها یا حتی پیشاپیش آنان به چاره جویی بر می خیزند مسجد پایگاه تبلیغ دین اسلام است و بسیاری از آثار اجتماعی نظیر اخلاص و درست کاری سامان دهی زندگی و نظم و تقوی بر آن مترتب است. افرادی که بیشتر در مسجد حاضر می شوند کمتر حقوق دیگران را ضایع نموده، زندگی خود را با نظم بیشتری توأم می سازند و آثار و رفتار دینی در زندگی اجتماعی آنان نیز به چشم می خورد.
از سوی دیگر، نقصان ارزش های دینی سبب بروز بی نظمی ها و آشوب های اجتماعی می گردد. مشکلاتی که بدین وسیله به فرد منتقل می شود به خانواده وی نیز سرایت می کند. سپس، این درگیری و تشنّج به محل کار نیز تسری می یابد این دور باطل به طور مرتب تکرار می شود و در نهایت، نابسامانی فرد و خانواده را در پی خواهد داشت و عدم امنیت در ساختار کلی جامعه به ویژه در سطح محله ای را افزایش می دهد. هدف از انجام این تحقیق بیان اهمیت تشکیل ستادهای حفاظت اجتماعی در مساجد، به ویژه مساجد محله ای و اداره آن در قالب تشکل های مردمی برای پیشگیری از بروز و گسترش جرایم و آسیب های اجتماعی است. به طور کلی، هدف این پژوهش بیان نقش دین در کاهش آسیب پذیری اجتماعی و ارتقای سطح ارزش های اخلاقی و انسانی و بالا رفتن ضریب امنیت و مشارکت های مردمی و مسئولیت های اجتماعی برای کاهش مفاسد اجتماعی و اخلاقی در سطوح محله ای و شهری و توجه به نقش امنیتی مسجد در شناخت مناطق و محلات فقر آلود و برقراری عدالت اجتماعی در میان اقشار مختلف جامعه در راستای افزایش هر چه بیشتر امنیت اجتماعی محله های شهری است.
در این نوشتار مختصر، با اشاره به اصل ابشار و انذار (تأیید اعمال منطقی مطابق با دستورات الهی و ردّ و انکار اعمال غیر منطقی)، به نقش تربیتی و امنیتی مساجد محله ای به عنوان خرده نظام اجتماعی در از میان بردن احساس سرخوردگی اجتماعی افراد و کنترل کنش های نابهنجار در محلات شهری می پردازیم.
مسجد، به عنوان یک مکان از دو جلوه متفاوت برخوردار است. به عبارت دیگر، دوگونه رفتار در این
1) لاپوشانی کردن در تداول عوام به فریب و تردستی چیزی را مستور کردن معنی می دهد. همچنین به مفهوم عیب کسی را به حیلتی پوشیدن یا با زبردستی و حیله عیب یا خطای کسی را پنهان کردن است؛ دهخدا علی اکبر لغت نامه دهخدا، ذیل واژه «لاپوشانی کردن»
مکان ویژه متجلی می گردد که در امر تعلیم و تربیت و جهت دهی رفتارهای فردی و جمعی افراد بسیار مؤثر است. در جلوه ظاهری مساجد رفتارها و اعمال و روابط پسندیده دینی و مذهبی و مقبول شرع و دین رخ می نماید. در حالی که در جلوه پنهانی مساجد رفتارهای شخصی غیر جمعی و کنترلی رخ می دهد. هنگامی که انسان ها به صورت جمعی در حال برگزاری مناسک و انجام فرایض دینی هستند، رفتارهای جمعی مقبول و عمومی ظاهر می گردد.
هنگامی که افراد به صورت غیر جمعی و به صورت فردی در مسجد ظاهر می شوند، خود به خود به محاسبه کنترل و بررسی رفتارهای شخصی و فردی خود می پردازند. ویژگی مساجد به عنوان مکان های مقدس در مقابل سایر اماکن در این است که مسجد از نظر ماهیت علاوه بر این که محلی برای تجمع و همبستگی جمعی است به طور مکانی و موقعیتی خود به خود فرد را به درون خود ارجاع می دهد. بدین ترتیب فرد آن چه را که در جمع از طرح آن پرهیز می نمود در حالت انفرادی به طرح آن می پردازد. گفتنی است که طرح موضوعات و مسائل رفتاری و فکری بیشتر حالت اصلاح کنندگی ترمیمی و کنترلی دارد. بر این اساس، می توان پذیرفت که هم حضور جمعی و هم حضور فردی در مساجد، می تواند رفتارهای مطلوب فردی و جمعی را در فرد برانگیزاند و این در حالی است که سایر اماکن ممکن است تنها یکی از این حالات تأثیری را بر جای گذارند.
به عنوان مثال حضور در مدرسه از نظر ماهیتی و به لحاظ موقعیتی که دارد حضوری جمعی است و اثرات احتمالی آن تنها با حضور جمع معنادار می گردد. به عبارت،کلی مدرسه جایی نیست که افراد بخواهند به طور انفرادی در آنجا حاضر شوند و به فعالیت بپردازند. بدین ترتیب برای مساجد نیز می توان نقشی دوگانه قائل شد. نقش نخست، کمک به اصلاح و انجام رفتارهای جمعی افراد است؛ چرا که افرادی که در مساجد گردهم می آیند از طریق دین و آیین ها و مناسک جمعی به یکدیگر متصل می گردند. به این دلیل که عقاید مذهبی درونی است و نیاز به انجام آیین ها و شرکت در مناسک را در پی دارد افراد با حضور در این مراسم و انجام فعالیت های عبادی هویت جمعی خود را سامان می بخشند اگر به رابطه میان دین و مذهب و ماهیت روابط و نهادهای اجتماعی توجه کنیم در این صورت کارکرد اصلی دین، تنظیم نیازها و کنش های انسانی از طریق جلب اعتماد به امور مقدس و اتصال افراد از طریق آیین ها و مناسک جمعی به گروه خواهد بود. به هر حال، مساجد می توانند به ایجاد و تقویت رفتارهای مقبول، کمک کنند رفتارهایی که ممکن است انجام آن در جامعه معمول باشد یا ممکن است در مسجد پسندیده و مقبول نباشد. از این رو، کار کرد مهم مساجد، ایجاد تمایز میان رفتارهای بطن جامعه با رفتارهای داخل مسجد است.
به عبارت دیگر، برای ظهور و تجلی برخی رفتارها ناگزیر به موقعیت مکانی به نام مسجد، نیاز است. (1)
مساجد، پایگاه عمومی مسلمانان و محل حضور اقشار مختلف اجتماع به شمار می آیند. از این رو، مسجد، جایگاه مناسبی برای تعاون اجتماعی مسلمانان و مشارکت آنان در برطرف نمودن نارسایی ها و آسیب های اجتماعی است.
گفتگو در مورد مشکلات اجتماعی و چاره اندیشی برای رفع آن ها هنگامی به نتیجه نهایی می رسد که اقداماتی عملی را نیز به همراه داشته باشد. مسجد پایگاه عمومی مسلمانان و محل حضور قشرهای گوناگون است. از این رو جایگاه مناسبی برای تعاون اجتماعی مسلمانان و مشارکت آنان در راستای رفع نارسایی های اجتماعی محسوب می شود.
در صدر اسلام توجهی همه جانبه به تهیدستان و محرومان در مسجد به عمل می آمد که باید الگوی مساجد در این عصر قرار گیرد. نمونه هایی از این توجه عبارت بود از:
الف) کمک مالی: مسجد تنها محل خواندن نماز نبود، بلکه جایگاهی برای دادن صدقه و کمک به مستمندان نیز به شمار می آمد داستان معروف و تاریخی امام علی که در حال رکوع انگشتر خویش را به مستمندی بخشید در مسجد به وقوع پیوست.
مسجد، باید باعث برطرف کردن اندوه های دنیوی افسردگی و پناهگاه مسلمانان باشد. (2)در روایت آمده است که پیامبر صلی الله علیه و آله در مسجد با تهیدستان هم غذا می شد و با آنان افطار می کرد. (3)
امام رضا علیه السلام در گفتاری نورانی یکی از فواید و آثار سازنده نماز جماعت را که به طور معمول در برپا می شود همیاری و تعاون مسلمانان بر بر» و «تقوا» بیان نموده است. امام رضا می فرماید: إِنَّمَا جُعِلَتِ الْجَمَاعَةُ لِئَلَّا يَكُونَ الْإِخْلَاصُ وَالتَّوْحِيدُ وَالْإِسْلَامُ وَالْعِبَادَةُ لِلَّهِ إِلَّا ظَاهِراً مَكْشُوفاً مَشْهُوداً... الْمُسَاعَدَةِ عَلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوَى وَالأَجْرِعَنْ كَثِيرِ مِنْ مَعَاصِي اللهِ عَزَّوَجَل نماز جماعت، مقرر شده است تا اخلاص توحید، اسلام و پرستش خدا همگی ظاهر آشکار و مشهود باشند... همچنین، مساعدت در نیکوکاری و تقوا و جلوگیری از بسیاری از نافرمانی های خداوند عزیز و جلیل با حضور در نماز جماعت محقق می شود». (4)
این سخن امام رضا، باب علمی است که صدها باب علم دیگر از آن به روی انسان گشوده می شود.
کارهایی مانند جمع آوری کمک برای نیازمندان پرداخت وام اعطای خدمات درمانی، اقدامات برای تسهیل ازدواج زوج های جوان برنامه ریزی برای عیادت و سرکشی از بیماران و... همگی از مصادیق تعاون بر «بر و تقوا» است. اهل مسجد، باید فقر را از میان خویش برچینند با این همه مساجد امروز، سنگینی این رسالت را کمتر بر دوش خود حس می کنند. در مساجد کمک به تهیدستان فراموش شده است یا حداقل به سمت و سوی نادرستی کشیده شده است تهیدستانی که نقاب تعفّف بر چهره زده اند و در هاله ای از شرم و نجابت، فقر را بی نیازی جلوه می دهند مستحقان واقعی کمک ها در مساجد هستند؛ اما ایستادن و سرافکندگی و ذلّت را روبه روی جمعیت تمرین کردن کاری ناشایست است که متأسفانه امروز رواج پیدا کرده است که با مرام اهل مسجد و حرمت خانه خدا سازگار نیست.
ب) اسکان مستمندان: اهل صُفّه، گروهی از مهاجرین و انصار بودند که از تهیدستی، منزل و سرپناه نداشتند. پیامبر اینان را در صفه مسجدالنبی صلی الله علیه و آله (سایبانی در آن مسجد) جای داد. مسجد، در جایگاه اصیل خود، یک الگوی ارزش گذاری است؛ به عبارت دیگر ارزش های فراموش شده دوباره در مساجد مطرح می گردد.
از دیگر نقش های اجتماعی مساجد می توان به کار کرد مسجد در پرورش نیروهای متعهد اشاره نمود که حکومت اسلامی به آن ها نیاز دارد؛ زیرا،مسجد بار هدایت فکری و تربیتی نیروهای جامعه را بر دوش دارد. در سایه رفت و آمد افراد به مساجد اخلاق، آداب و خط مشی آنان تا حدود زیادی هویدا می گردد که این خود در روابط افراد با یکدیگر سازنده و مؤثر است.
حاکمیت اسلامی نیز می تواند از این رهگذر، نیروهای متعهد مورد نیاز خود را برای تحقق فریضه امر به معروف و نهی از منکر شناسایی کند در این راستا در سایه تجمع و انسجامی که مؤمنان در مساجد ایجاد کنند، می توان بهترین تشکل مردمی را برای مبارزه با منکرات و مفاسد و آسیب های اجتماعی پی ریزی می نمود.
برقراری امنیت و رفاه اجتماعی در جامعه دامنه وسیعی از فعالیت ها و برنامه های پیشگیرانه حمایتی و امنیتی و خدمات اجتماعی خاص را شامل می گردد که تحت نظارت و کمک دولتها و نهادها و گروه های مردمی نظیر مساجد، کانون های اجتماعی- فرهنگی به منظور حفظ سلامت تمامی افراد جامعه، صورت گرفته و از دو رویکرد در جهت گیری عام و خاص برخوردار است. در رویکرد عام برای برقراری امنیت
اجتماعی با محوریت قرار دادن سلامت و با تأکید بر اصول پیشگیری از ارتکاب جرم برای ارتقای کیفیت زندگی آحاد مردم و مشارکت همه جانبه آنان برنامه های ارتقایی پیریزی و مورد اجرا گذارده می شود. در رویکرد خاص ارائه خدمات اجتماعی به افرادی خاص به خصوص افرادی که در معرض خطر بیشتری نسبت به آحاد دیگر جامعه هستند، در سطح خرد (محله ای) مدنظر قرار می گیرد. در این راستا، اصول راهنمایی برای تحقق امنیت اجتماعی به شرح ذیل مدنظر هستند:
تأكید بر سلامت و سلامت محوری جامعه و ارتقای مستمر کیفیت زندگی آحاد جامعه؛
تأکید بر ارائه خدامت،امنیتی علاوه بر ارائه خدمات حمایتی؛
محور قرار دادن آسیب های اجتماعی و جرائم در مقابل افراد آسیب دیده و پیشگیری از بروز آن ها؛
بهبود و شناخت علمی و سیستماتیک آسیب اجتماعی و انجام برنامه های اجرایی پیشگیرانه در این خصوص؛
تأکید بر تسهیل شرایط مشارکت و رقابت مردم با نهادهای مرکزی نظیر مساجد و تکایا در برنامه های امنیتی به ویژه امنیت محله ای.
همان گونه که مساجد از صدر اسلام تاکنون به عنوان مردمیترین پایگاه اعتقادی و اجتماعی و مرکز نشر فرهنگ اسلام مطرح بوده اند امروز نیز در مبارزه با تهاجم فرهنگی و تقویت فریضه امر به معروف و نهی از منکر پیش قدم هستند. با تشکیل ستادهای حفاظت اجتماعی در مساجد، به ویژه مساجد محله ای و اداره آن ها در قالب تشکلهای مردمی و سازمان یافته کار کرد امنیتی و پیشگیرانه مساجد از بروز و گسترش جرائم و آسیبهای اجتماعی پررنگ تر شده و به همان نسبت امنیت اجتماعی افراد جامعه به ویژه در سطح محله ای افزایش می یابد.
با تشکیل هسته های ستاد حفاظت اجتماعی به عنوان نهاد حفاظت اجتماعی صددرصد مردمی در بیش از یکصد هزار محله کشور، برقراری امنیت اجتماعی در سطوح شهری و محله ای هر چه بیشتر تضمین می گردد.
در حقیقت، ستاد حفاظت اجتماعی عهده دار نقش کشف و پیشگیری از وقوع جرم و در نهایت، حفاظت از امنیت و نیازهای اجتماعی جامعه توسط خود شهروندان است. به عبارت دیگر این ستادها به عنوان سیستم دفاعی هر محله در برابر بزهکاران و مجرمان فعالیت می نمایند. با راه اندازی چنین هسته های اجتماعی در
محلات و اماکن عمومی آسیب های اجتماعی هر محله شناسایی و تحرکات مجرمان و بزهکاران اجتماعی،محلات، زیر ذره بین اعضای مردمی ستاد قرار می گیرد. در اغلب کشورهای پیشرفته، امور امنیتی و حفاظت اجتماعی، به تشکل های مردمی و یا بخش های خصوصی نظیر کارآگاهان غیر رسمی واگذار می گردد. به عبارت دیگر این چنین تفکری از سال ها پیش در جوامع توسعه یافته در حال اجرا بوده است. امروز، حفاظت از محیط زیست با تخریب کنندگان طبیعت و محیط زیست به مقابله می پردازد. حفاظت اجتماعی نیز نقش مبارزه با بزهکاران و خاطیان اجتماعی را بر عهده داشته و از آلوده شدن جامعه به جرم و بزه و ناامنی جلوگیری می کند در کشورهای اسلامی از جمله ایران هسته های ستاد حفاظت اجتماعی در مساجد و یا کتابخانه های محله ای تشکیل می یابد.
با تشکیل ستاد حفاظت اجتماعی در مساجد محلات، حقوق و آزادی های شهروندان تضمین شده و با جلوگیری از تعرّض های نابجا به زنان دختران پسران و جوانان امنیت گروه های سنی و جنسی مختلف تأمین می گردد.
عنصر عظیم اجتماعی دین، کارکردهای ارزشمندی در تحرک و شادابی اجتماعی در عرصه های مختلف داشته و عامل مهمی در سلامت جامعه و کاهش آسیب پذیری اجتماعی محسوب می گردد. از این رو، بدیهی است که تقویت آن در جامعه به ویژه در سطح محلی و محله ای به ارتقای سطح ارزش های اخلاقی و انسانی و سلوک اجتماعی و بالا رفتن ضریب امنیت و مشارکت های مردمی و مسئولیت های اجتماعی منجر می گردد و کاهش مفاسد اجتماعی و اخلاقی و بسیاری از جرایم را نیز در پی دارد. این کار کرد ارزشمند و منحصر به فرد عنصر،دین آن را در میان سرمایه های اجتماعی متفوّق ساخته و بر این اساس، باید در صدر کالاهای عمومی در نظام برنامه ریزی کشور قرار گیرد با نگاهی اجمالی به برخی کشورها، از جمله جمهوری ترکیه می توان مشاهده کرد که آن ها نیز برخلاف تمایلاتشان در پرداختن به مباحث دینی، به لحاظ کارکردها و تأثیرات عمیق دین بر بهبود و سلامت زندگی فردی و اجتماعی و برقراری امنیت اجتماعی، به انجام سرمایه گذاری های کلانی در این بخش مبادرت نموده اند. مسجد محلی است که مشکلات اجتماعی با امید و وحدت در آن مطرح شده و ارضای نیازهای جسمی و روحی در سطوح تصمیم گیری با نیت خیر در آن منعقد می گردد در مساجد می توان شاهد بازگشت تمامی طبقات و اقشار مختلف جامعه بود. کدورت طبیعی افراد جامعه در آب زلال مساجد شست و شو داده شده و حبّ و بغض های بیهوده و مظاهر دنیوی به
فراموشی سپرده می شوند. اگر مسجد نقش آفرینی خود در تهذیب روح اجتماع را به درستی انجام ندهد شدت مشکلات و اضطراب های تمدن به ظاهر ماشینی جامعه را در هم ریخته و انحرافات و آسیب های بسیار اجتماعی در جامعه بروز می نماید از این رو مساجد با برخورداری از کارکرد امنیتی خود، نقش بسزایی در مهار و از میان بردن آسیب های اجتماعی، به ویژه در سطح محله ای ایفا نموده و بدین ترتیب، موجب برقراری امنیت در محله ها و شهرها می شوند. با حضور در مساجد به عنوان مراکز عبادی اسلام، در اصل ظهور یک واکنش و رفتار و نه بر حسب لزوم در کیفیت آن است نقش امنیتی مساجد، نقش تکمیلی و تربیتی برای ایجاد و تقویت رفتارهای مطلوب و نه فقط نقش تثبیت رفتارهایی است که در مساجد رخ می دهند. (1)
مساجد، حافظ و پاسدار جهان اسلام هستند در جهان اسلام شهرهایی که از دیوارهایی بلند و مستحکم مانند سایر شهرهای جهان برخوردار باشند بسیار اندک هستند در جهان دژهای استواری برپاست که ضخامت و در ازای برخی از آن ها به دیوار معروف چین می رسد و برج هایی بلند و مستحکم، مانند برج های مستقر در شهرهای اروپایی وجود دارند این موضوع در حالی است که در جهان اسلام، تعداد دژها و دیوارها بسیار اندک است؛ زیرا در تمامی شهرها و محلات اسلامی مساجد به عنوان دژهای اسلام و مراکز مدافع امنیت اجتماعی و ایمان قدرت برتر آن به شمار می آید. در گذشته، امت های مسلمان، تنها به فضل دین اسلام و وجود مساجد متعدّد از فتنه های کوبنده و ویرانگر و آسیب های اجتماعی در امان مانده اند.
به راستی آیا هنجارها در حال دگرگونی است؟
آیا بی هنجاری در حال گسترش است؟
آیا به سوی فروپاشی اجتماعی پیش می رویم؟
بی تردید یافتن راه حل برای مشکلات اجتماعی فقط از طریق دولت ها خارج توان آن ها است. سیاسی و امنیتی دیدن مسایل اجتماعی نیز که روش لاپوشانی را تجویز می کند به تخریب بیشتر می انجامد. در این میان مراکز علمی و پژوهشی نهادهای مدنی و به ویژه مساجد در جامعه اسلامی و رسانه های همگانی هستند که در کنار مردم و دولت ها یا حتی پیشاپیش آنان به چاره جویی بر می خیزند. بی هنجاری یا نابهنجاری
(Anomy متضمّن فقدان، گسست شکست یا تعارض هنجارهای اجتماعی است. این اصطلاح از منظر
1) سجادی، سیدمهدی، مسجد و تعلیم و تربیت، ص31.
دور کیم، مبین حالتی نابهنجار است که در نتیجه گذار جامعه از انسجام مکانیکی به ارگانیک رخ می دهد. به عبارت دیگر بسط تقسیم کار اگرچه زمینه ساز نیل جامعه به انسجام ارگانیک می گردد؛ اما سبقت گرفتن رشد اقتصادی بر اصول و تنظیمات اخلاقی در فرآیند تفکیک پذیری ساخت های اجتماعی و تخصصی شدن وظایف کار کردی، علل بروز آسیب های نابهنجار را فراهم می آورد در چنین شرایطی، احساس سرخوردگی اجتماعی و همچنین نبود پیوندهای جمعی فرد را وادار می کند تا کنش های نابهنجاری را از خود بروز دهد و با گذشتن از نظم اجتماعی در صدد ارضای تمایلات خویش برآید البته انجام این اعمال نیز چیزی از بی معنایی و احساس آشفتگی درونی فرد نابهنجار نمی کاهد؛ اما با این حال، نظم عمومی را مخدوش می نماید.
این مفهوم از نظر مرتن نارسایی فشارهای ساختی،جامعه در همنوایی با ارزش های فرهنگی و دینی بازگشته و بروز انحراف را ناگزیر می سازد. به عبارت دیگر، اگر افراد برای نیل به اهداف مطلوب فرهنگی و دینی نتوانند از ابزار مناسب اجتماعی بهره گیرند ناچار به تأکید یک سویه به اهداف ساختی یا ارزش های فرهنگی و دینی بسنده می کنند و یا به جای چنین تأکیدی راه انزوا و طغیان در پیش گرفته، و در نهایت سر از انحرافات اجتماعی در می آورند. از آن جا که بحران ها و انحرافات اجتماعی، محصول عدم تر از مبادلات داده- ستانده خرده نظام های اجتماعی بوده و تنش های اجتماعی از ناتوانی خرده نظام های اجتماعی در ایفای کارکردهای ساختی آن ها حکایت دارد از این رو اگر خرده نظام های اقتصادی و سیاسی جامعه ای نتوانند پول قدرت، نفوذ و تعهد ایجاد کند و یا خرده نظام های ارگانیستی شخصیتی، اجتماعی و رفتاری، از تولید نقش به تعلق، هنجار و ارزش ناتوان گردند، بدین ترتیب بروز بحران ها و تنش های اجتماعی حتمی است. در چنین وضعیتی نقش تربیتی و امنیتی کانون های عبادی اسلام (مساجد) محله ای به عنوان خرده نظام های ارگانیستی و اجتماعی در رفع احساس سرخوردگی اجتماعی و برقراری ارتباطات گروهی، فرد یا افراد جامعه (به ویژه در سطح محله ای را وامی دارد تا به کنترل کنش های نابهنجار خود پرداخته و با رعایت نظم اجتماعی از ارضای تمایلات خویش که برخلاف مصالح اجتماعی آنان است، پرهیز نمایند. نقش امنیتی مساجد با نقش تربیتی این مراکز در ارتباط متقابل هستند. منظور از نقش تربیتی مساجد، نقشی است که این نهادهای مقدس در زمینه های روحی ایفا می نمایند. آن گاه که مؤمن به مسجد وارد می شود، در فضای آکنده از قداست و طهارت کانونی ساده و عاری از پیرایه های مادی ولی انباشته از جلوه های معنوی و الهی، قرار می گیرد. با آن که گناه در همه جا نکوهیده و زشت است، اما در مسجد قباحتی دو چندان دارد؛ از این رو، مؤمن باید تلاش و کوشش بیشتری در جهت آلوده نشدن به گناه به زبان نیاوردن سخنان ظالمانه، تجاوز
نکردن به حقوق دیگران، عدم ارتکاب به جرائم و آسیب های اجتماعی در چنین اماکن مقدسی به عمل آورد.
در حقیقت مراقبت بر به کار بستن چنین اموری خود نوعی تمرین انجام کارهای خیر و دوری از بدی ها و برقراری امنیت در اجتماع.است از این رو حضور در مسجد تمرین توجه به خداست. آزمون مبارزه با نفس، ترک گناهان و دوری از فعالیت های خلاف (جرائم) است. به واسطه برخورداری مساجد از روحیه گروهی آثار سازنده و تربیتی حضور در مساجد به تدریج به دیگر اعمال فرد و عملکرد سایر افراد نیز سرایت می کند. در مکتب تربیتی اسلام انزواطلبی و جمع گریزی به عنوان یک بیماری روحی در فرد، مطرح شده است. در مقابل اجتماعی بودن و جمع گرایی در حد معقول آن نشانه سلامت روح و روان آدمی و تعادل فکری فرد به شمار می آید. افزون بر آن چه گذشت، به طور معمول، مساجد، جایگاه طرح مشکلات و نارسایی های اجتماعی هستند به طور طبیعی حضور در چنین اماکنی، روح تعهد و دردمندی را در افراد می دمد.
پرورش این خوی پسندیده در اشخاص، خود نوعی مبارزه با روحیه بی تعهدی و بی تفاوتی است؛ یعنی روحیه ای که هرگاه در افراد جامعه به ویژه نسل جوان پیدا شود آسیب های اساسی بر پیکره آن جامعه وارد می گردد.
از آن جایی که دین مبین اسلام برای تمام شئون زندگی انسان برنامه و هدف دارد، مساجد نیز به عنوان سامان دهندگان رفتار دینی مردم و در قالب نظم رفتاری در حیات اجتماعی مطرح می گردند. مساجد، پایگاه تبلیغ دین اسلام بوده و بسیاری از آثار اجتماعی نظیر اخلاص و درستکاری، ساماندهی زندگی و نظم و تقوی بر آن ها مترتب است. افرادی که بیشتر به مساجد رفت و آمد دارند اثرات مثبت مسجد در تمامی رفتارشان در مراحل زندگی مشهود است چنین افرادی کمتر حقوق دیگران را ضایع می کنند و زندگیشان با نظم و توجه بیشتری همراه است و آثار رفتار دینی و مسجدی آنان در زندگی اجتماعی آن ها نیز به چشم می خورد. از دیگر سو، نقصان ارزش های دینی سبب بروز بی نظمی ها و آشوب های اجتماعی و در نهایت، عدم برخورداری شهروندان از امنیت اجتماعی می گردد مشکلاتی که بدین وسیله به فرد منتقل می شود به خانواده وی منتقل شده و این درگیری و تشنّج به محل کار فرد نیز تسری می یابد. این دور باطل، به طور مرتب تکرار شده و سرانجام نابسامانی فرد و خانواده وی را به دنبال خواهد داشت و عدم امنیت در کل جامعه را گسترش می دهد.
اشخاصی که پیوسته به مساجد آمدوشد دارند با اهل ایمان و نمازگزاران و افراد منظم و متعبّد در معاشرت و رفت و آمد هستند ایمان و تعهد عملی چنین افرادی در معرض دید همگان قرار می گیرد و این جمعیت، در روند داد و ستدهای اقتصادی خانوادگی و روابط اجتماعی رفتار آنان ملاک اعتبار و اطمینان قرار می گیرد.
افزایش بحران در جهان سوم اکولوژیست ها را در تحقیق بر روی موضوعاتی مانند فقر، جرم و جنایت اعتیاد به مواد مخدر و ناآرامی های اجتماعی مصمّم تر ساخته است. در مطالعه آسیب شناسی اجتماعی، اغلب بر این مطلب که عامل فقر، بیش از سایر عوامل در پیدایش و تشدید مسائل و آسیب های اجتماعی شهرها و محلات شهری مؤثر است، تأکید می گردد. از این رو، نقش امنیتی مساجد شهری، در زمینه شناخت مناطق فقر آلود محله ای و شهری، میزان درآمد خانواده و برقراری عدالت اجتماعی در میان اقشار مختلف مردم بسیار اهمیت دارد.
وجه تمایز انسان با دیگر موجودات خلقت در این است که انسان موجودی متفکر و دارای قوه اندیشه و تعقل است هر شخص در اجتماع و طول زندگی روزمره به افعال و اعمالی مبادرت می نماید که ناشی از تراوشات فکری و ذهنی وی است. ممکن است هر فعلی که انجام می گیرد، در راستای دستورات و فرمان های دینی و اعتقادی نباشد. گاهی ممکن است برخی از این اعمال در تناقض با دین باشند؛ در این جاست که مساجد به عنوان کانون های محوری دین اسلام در تأیید اعمال منطبق با دستورات الهی و ردّ و انکار اعمال غیر منطبق با دستورات الهی ایفای نقش می نمایند.
از آن جا که اسلام دین جامعی است حامل پیام و دستور برای تمام شئونات و مسائل زندگی انسان است. بنابراین بهترین مکان برای دریافت و پذیرش این دستورات کانون های عبادی دین اسلام (مساجد) هستند؛ همچنان که یکی از خصوصیات بارز دین اسلام که توسط پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله ابلاغ گردید، اصل بشارت و انذار است بشارت در واقع تأیید و تشویق اعمال است که فرد یا افراد جامعه در راستای دین اسلام و دستورات الهی مطابق با قوانین زندگی اجتماعی به انجام آن مبادرت می نمایند در مقابل، انذار (ترسانیدن و هشدار دادن به انکار و نهی فرد یا افراد جامعه از انجام اعمال خلاف و معصیت زا و جرایم اطلاق می گیرد.
تجربه نشان داده که تأمین امنیت اجتماعی و اخلاقی در عصر ارتباطات و دهکده جهانی، با اتکاء به قوه قهریه و از عهده دولت ها نیروی انتظامی خارج است و مشارکت مردم به ویژه کانون های عبادت اسلام (مساجد) در این امر ضروری است.
مساجد، با تقویت روحیه دینداری افراد مسجدی، تأثیر به سزایی بر دیگر افراد و به تبع آن در سطح گسترده اجتماع دارند تأکید بسیار دین اسلام بر رعایت حق الناس بر هیچ کس پوشیده نیست؛ تا جایی که در بین مردم عوام این گفته رایج است که خداوند از حق خود می گذرد؛ ولی از حق مردم نمی گذرد کسانی که به مساجد رفت و آمد دارند با معارف عالی اسلام اعم از آیات و احادیثی که بر رعایت حقوق اجتماعی تأکید دارد، بیشتر از دیگران آشنا شده در نتیجه در رعایت حق الناس بیشتر می کوشند.
همچنین مساجد با تقویت نفس لوامّه (1)زمینه کنترل اجتماعی (2)و مبارزه با انحرافات اجتماعی را فراهم می سازند ناگفته روشن است که کنترل اجتماعی به دو صورت رسمی و غیر رسمی صورت گیرد. کنترل غیررسمی شامل تمام امر و نهی هایی است که بر فرد اعمال می شود تا بتواند با هنجارهای اجتماعی گروهی سازگار شود و این امر بر عهده خانواده و مساجد است. اگر مساجد و ائمه جماعات و همه مردم خود را در مقابل تخلفات دیگر افراد، مسئول دانسته و آن را تنها وظیفه نیروی انتظامی ندانند، جامعه از بسیاری از آفت ها و پلیدی ها زدوده می شود. البته در این میان، نهاد مقدس مسجد، یکی از نهادهایی است که در از بین بردن فرصت های بزهکاری تأثیر به سزایی دارد و علاوه بر این که حجم کاری دستگاه های رسمی مبارزه با (بزهکاری پلیس) و نیروی انتظامی و.... را کاهش می دهد موجب هدایت رفتار و تربیت افراد جامعه در انطباق با هنجارهای پذیرفته شده نیز می شود.
نقش امام جماعت، به عنوان یکی از ارکان و عوامل تأثیر گذار در امور مسجد و جذب و نگهداری مردم، به ویژه اقشار جوان دارای اهمیت زیادی است. در این زمینه ایجاد ارتباط عاطفی گذاشتن وقت کافی برای جوانان مورد پذیرش مردم و جوانان بودن داشتن تقوا و فضایل اخلاقی و عدالت رعایت نظافت و تمیزی نظم و انضباط داشتن، سعه صدر و بردباری، آسان گیری و عمل به گفته ها، مواردی هستند که رعایت آن از طرف امام جماعت در جذب و هدایت جوانان مؤثر است. وجود تعامل و همکاری بین امام جماعت و
1) نفس لوامه، یعنی ملامت کننده؛ در آیاتی از سوره قیامت خداوند متعال می فرماید: لا أُقْسِمُ بِيَوْمِ الْقِیامَةِ * وَلَا أُقْسِمُ بِالنَّفْسِ اللَّوْامَةِ؛ نه! سوگند به روز رستاخیز و باز هم نه سوگند به وجدان سرزنشگر نفس لوامه، یعنی نفسی که بسیار انسان را سرزنش می نماید. نفس انسان در این مرتبه، بیشتر گرایش به خیرونیکی دارد و اگرانسان دچار انحراف و افراط و تفریط گردد، این (نفس) آدمی از درون او را سرزنش می کند تا دوباره به سوی نیکی و خیر بازگردد.
2) کنترل اجتماعی، شامل فرآیندی است که جریان تأثیرگذاری بر رفتار جامعه را برعهده دارد تا هم نوایی با هنجارهای گروه صورت گیرد.
کلانتری ها و مراکز نیروی انتظامی در هدایت و تربیت دینی افراد جامعه نقش به سزایی دارد. در پرتو این همکاری و همیاری است که امنیت و آرامش در محله و شهرک و شهر و کشور حاکم خواهد شد.
قرآن کریم
نوری، میرزا حسین نوری، مستدرک الوسائل، مؤسسه آل البيت، 1408 ه-. ق.
مجلسی، محمد باقر، بحارالانوار، انتشارات دارالتراث، 14030 ه-. ق.
شیخ حر عاملی، محمد حسن، تفصيل وسائل الشيعة الى تحصيل مسائل الشريعة، مؤسسة آل البيت لإحياء التراث [بيتا].
سجادی، سیدمهدی معاونت فرهنگی آموزشی و پژوهشی سازمان برنامه و بودجه، معاونت فرهنگی سازمان تبلیغات اسلامی شماره 6 مسجد و تعلیم و تربیت قابل دسترس در:.http://library tebyan.net.
الیاده، میرچا، دین پژوهی، دفتر اول، ترجمه بهاء الدین خرمشاهی، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی، 1375ه-.ش.
جعفری، محمدتقی، فلسفه دین تهران مؤسسه فرهنگی اندیشه پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، 1375 ه-.ش.
هیگ، جان، نقش اجتماعی دین ترجمه بهرام راد سالکی، تهران، انتشارات بین المللی الهدی 1372ه-. ش.
نوشتار حاضر یک پژوهش توصیفی (Descriptive) بوده که در صدد تبیین نقش مسجد در توسعه محله ای است. نگارنده علاوه بر مطالعه اسناد مدارک و منابع کتابخانه ای از روش مصاحبه با اساتید حوزه و دانشگاه نیز برای جمع آوری اطلاعات استفاده کرده است. نگارنده با استفاده از الگوی توسعه درون زای برونگر، به عنوان مبنای برنامه ریزی توسعه شهری توسعه محله ای از طریق پژوهش در گذشته تاریخی، مذهبی و بومی نمودن ویژگی های ساختاری محلی را مورد بحث قرار داده است. در ادامه، نقش مساجد به عنوان محور فعالیت های تبلیغی و مهمترین وسیله ارتباط جمعی و همچنین نقش مساجد محلات در استفاده از ابزارهای فناوری اطلاعات و ارتباطات در راستای توسعه محله ای را بررسی و تبیین نموده و در نهایت، آسیب شناسی عدم توزیع مناسب مساجد در شهرها و محلات و بروز توسعه نیافتگی شهری و محله ای را بیان نموده است.
واژگان کلیدی
سرمایه های اجتماعی، توسعه فراگیر، توسعه محلی توسعه درون زای برونگر، توسعه نیافتگی، تنوّع فرهنگی.
اشاره
یکی از مهمترین رویکردهای توسعه توجه به سرمایه های اجتماعی و تقویت شاخص های کمی و کیفی و به کارگیری آن در توسعه کشور است. این رویکرد، نه تنها از قابلیت زمینه سازی برای رشد و گسترش سرمایه های اجتماعی برخوردار است بلکه معتقد است تقویت سرمایه های اجتماعی، نقش مهم و حیاتی در ابعاد مختلف توسعه جامعه داشته و نگاه تقلیل گرایانه و صرف به معیارها و جنبه هایی از رشد را کاهش خواهد داد و زمینه ساز توسعه ای فراگیر متوازن و پایدار خواهد شد چنین رویکردی، ضمن توجه به محیط پر شتاب و متلاطم اطراف به بازشناسی زیر ساخت ها و زیربناهای فکری و فرهنگی خود پرداخته و اساس توسعه را بر پایه بنیان معرفتی و نظام فکری خود پیریزی می نماید و ضمن استفاده از تجارب سایر جوامع، از نگاه کلیشه ای اقتباسی و تقلیل گرایانه اجتناب می کند. عنصر دین، به ویژه دین اسلام و تجلی گاه آن که همانا «مسجد» است، از جمله مهمترین سرمایه های اجتماعی محسوب می گردد که همواره از نقش تعیین کننده در توسعه جوامع به ویژه در طول تاریخ انقلاب
اسلامی برخوردار بوده است در حال حاضر به دلیل این که مردم نسبت به مزیت های فرهنگی مذهبی اعتقادی و تاریخی خود دچار فراموشی شده اند برای مشارکت در توسعه دست خود را تهی می بینند و سهمی از توسعه را مطالبه می کنند؛ در صورتی که اگر آن ها به ظرفیت ها و استعدادهای بالقوه و متنوع تاریخی مذهبی و فرهنگی خود پی ببرند و بدانند که برای تسریع جریان توسعه، به ویژه در سطح توسعه محله ای، از چنین سرمایه های مهمی برای عرضه برخوردارند خواهان ایفای نقش مثبت در توسعه خواهند شد. در این نوشتار مختصر، با استفاده از الگوی توسعه درون زای برونگر به عنوان مبنای برنامه ریزی توسعه محله ای و شهری به بررسی نقش مساجد به عنوان محور فعالیت های تبلیغی و مهمترین وسیله ارتباط جمعی در استفاده از ابزارهای فناوری اطلاعات و ارتباطات در توسعه محله ای و سایر مباحث مرتبط با این مقوله می پردازیم.
جامعه شناسان و انسان شناسان در قرون گذشته از انسان به عنوان هوموار کتوس (انسان) مستوى القامه و هوموفابریگوس (انسان ابزارساز) و هوموپولیتیکوس (انسان سیاست ورز) سخن می گفتند. این در حالی است که امروز از انسان با عنوان هومورلیجیوسوس انسان (دین ورز) نیز سخن به میان می آید؛ چرا که بر طبق جدیدترین پژوهش های جامعه شناختی چه در آفریقای جنوبی و مکزیک که به نسبت توسعه
نیافته اند و چه در آمریکا که پیشرفته ترین جامعه بشری از نظر فرهنگ مادی است، بیش از نودوپنج درصد انسان ها به وجود خداوند ایمان دارند این واقعیت نظریه ای را که مدعی بود با پیشرفت و توسعه اجتماعی و افزایش رفاه مادی دین و اندیشه دینی انحطاط یافته و در واقع این دو در نقطه مقابل یکدیگر قرار دارند، ابطال می کند دین کهن ترین نافذترین و اثر گذارترین نهاد اجتماعی بشر است. شاید نماد علم، تحوّل آفرین تر و فرهنگ و تمدن سازتر از دین باشد؛ ولی می توان اذعان داشت که دین، به علم و توسعه، بیشتر از علم و توسعه به دین مدد رسانده است به عبارت کلی تر هر گاه بشر اندیشه ورز با انگیزه های صلاح یا از سر تحیّر به تأمل در محیط اجتماعی خویش پرداخته است ناخواسته خود را با شاخص ترین پدیده اجتماعی تأثیر گذار در حیات انسان ها یعنی دین مواجه دیده است از این رو، سابقه اندیشه های اجتماعی در خصوص دین، به قدمت اندیشه ورزی های اجتماعی بشر است که از گذشته های دور توسط فلاسفه و متکلّمین هر عصر صورت گرفته است. هنگامی که افلاطون طرح اتوپیای (1)خویش از یک جامعه ایده آل را ارائه می داد یا ارسطو از سهم ارزش های اخلاقی در حیات اجتماعی سخن می گفت یا هنگامی که آگوستین در کتاب «شهر خدا»، تصویری آرمانی از نظام دنیوی همسان با نظم ازلی عرضه می نمود و فارابی انواع مدینه فاضله و رذیله را بر اساس میزان پایبندی مردمانش به تعالیم الهی معرفی می نمود و ابن خلدون نقش دین و عصبیت قبیله ای را در فراز و فرود حکومت ها تحلیل می نمود و جان کانون تلاش می نمود تا الگویی از جامعه مسیحی مورد نظر خود را در ژنو بیان کند و به طور کلی هر زمان که فیلسوف یا متکلمی درباره اجتماع یا آرمان اجتماعی مورد نظر خود سخن می گفته در واقع همه آن ها بی آن که تصریح یا تفکیک نمایند، درباره نقش و حضور اجتماعی دین، سخن می گفته اند. از آنجایی که دین به عنوان امر الهی برای سعادت انسان آمده است بر هر دو افق فردی و اجتماعی سایه افکند به مفهوم دیگر دین برای امور اجتماعی، بیشتر از امور فردی اهمیت قائل است؛ چرا که در تفکر اسلامی حیثیت اجتماعی نسبت به حیثیت فردی اقوی است؛ حتی در استنباط احکام اسلامی وقتی چیزی به مصلحت عام باشد، بر اموری که جنبه فردی دارد، ترجیح پیدا می کند. همان گونه که در دو اثر گران بهای مرحوم علامه طباطبائی، یعنی جامعه و تاریخ» و «المیزان» نیز لحاظ گردیده است در تفکر اسلامی نگاه به جامعه بر مصالح فردی اولویت دارد. اهمیت موضوع دین در جامعه، نه به خودی خود، بلکه به تبع تأثیراتی است که بر حیات اجتماعی دارد یا از آن تأثیر پذیرفته است. هنجارها و رفتارهای دینی افراد در سطح خُرد حیات اجتماعی جامعه در سطح کلان را متأثر می سازد. ادیان، علاوه بر تأثیرات باواسطه از طریق پیروی های فردی دارای آثار و تبعات مستقیم بر محیط اجتماعی خویش
1) 1. اصل واژه اتوپیا (utopia) یونانی است و معنی آن جایی که وجود ندارد» یا «ناکجاآباد» بوده و از لحاظ لغوی به مفهوم «لامکان» یا «آرمان شهر» است. این واژه در فلسفه اسلامی به مفهوم مدینه فاضله اشاره دارد دانشنامه آزاد و یکی پدیا.wikipedia.org
هستند؛ چرا که خود را صاحب نقش و رسالت اجتماعی می شناساند.
سابقه مبحث توسعه به عنوان موضوعی مشخص به پس از جنگ جهانی دوم بازمی گردد. در این دوره، به طور عمده دوگونه نظریه های مربوط به توسعه با عنوان توسعه اقتصادی و نوسازی ظاهر می شود.
طرفداران نظریه نخست به طور عمده از مفاهیم علم اقتصاد و طرفداران نظریه نوسازی بیشتر از مفاهیم جامعه شناسی سود می جویند. بعد از آن توجه به چارچوب های نمادی و ساختاری لازم برای توسعه اقتصادی به مفهومی بیشتر کیفی و جامعه شناختی تغییر یافت.
با گسترش فضای مفهومی توسعه از واقعیتی اقتصادی به واقعیتی با ابعاد اجتماعی، فرهنگی و سیاسی، سبب گردید تا توسعه، موضوع تحلیل جامعه شناختی کلان که مدعی شناخت واقعیت های اجتماعی در قالب یک نظام و با نگرش کلی است قرار گیرد.
به دلیل این تلقی از توسعه مکتب نوسازی شکل گرفت توسعه با استفاده از مفاهیم جامعه شناسی و تلاش پیشگامان این علم مانند دورکیم وبر، مارکس تونیس که وارث سنت بررسی جوامع کلان بودند و مکاتب شکل گرفته بر اساس کارهای آنان از جمله مکتب کارکردی ساختی معنی شده و مورد بررسی قرار گرفت. از آن جا که رشد مستمر درآمد سرانه که توسعه جوامع با آن سنجیده می شد متکی بر ساختار ویژه اقتصادی و در نتیجه ساختار ویژه جامعه بود توسعه بیشتر در رابطه تنگاتنگ با نوع خاصی از سازمان جامعه و تغییرات ساختاری مورد بررسی قرار گرفت و به تدریج شاخص های غیر اقتصادی توسعه، تدوین گردید. در ابتدا، محققین بر این باور بودند که توسعه، تنها در گستره واحد اجتماعی کلان به نام «دولت ملت» یا «جامعه» محقق است؛ اما با گذشت زمان این مسئله آشکار گردید که توسعه نوعی تغییر تاریخی است که در محدوده کلیه واحدهای اجتماعی، اعم از دولت ملت،جامعه شهر و محله رخ می دهد. مفهوم توسعه، با ارجاع به زندگی اجتماعی در مجموعه ای از جوامع، تعریف می گردد.
توسعه نوسازی به عنوان یک روند شناخته می شود؛ روندی تجمعی که نتیجه تعامل مجموعه ای از عوامل است. این روند (توسعه)، با شکل گیری ساختار مشخص و تولید دوباره آن، ملازمه دارد. از این رو، مستلزم نوعی تغییر اجتماعی تغییری در ساختار جامعه و به تعبیر تاریخی است. برخلاف تنوع ساخت هایی که این تغییر در آن ها رخ می دهد ساختاری که توسعه با آن ملازمت دارد ساختاری واحد است. از این رو، در این چارچوب های مفهومی به طور معمول از دوتایی هایی نظیر سنتی و مدرن، قبل از سرمایه داری و
سرمایه داری توسعه نیافته و توسعه یافته و خرد و کلان برای طبقه بندی ساخت ها استفاده می گردد که یک طرف،آن با سلب طرف دیگر تعریف می شود.
مهمترین رویکرد توسعه توجه به سرمایه های اجتماعی و تقویت شاخص های کمی و کیفی و به کارگیری آن در توسعه کشور است.
این رویکرد، نه تنها از قابلیت زمینه سازی برای رشد و گسترش سرمایه های اجتماعی برخوردار است، بلکه معتقد است که تقویت سرمایه های اجتماعی نقش مهمی در ابعاد مختلف توسعه کشور داشته و نگاه تقلیل گرایانه و صرف را به معیارها و جنبه هایی از رشد کاهش خواهد داد،همچنین، زمینه ساز توسعه ای فراگیر متوزان و پایدار خواهد شد. این رویکرد، ضمن توجّه به محیط پرشتاب و متلاطم اطراف به بازشناسی زیر ساخت ها و زیربناهای فکری و فرهنگی خود پرداخته و اساس توسعه را بر پایه بنیان معرفتی و نظام فکری خود پی ریزی می نماید و ضمن استفاده از تجارب سایرین از نگاه کلیشه ای، اقتباسی و تقلیل گرایانه اجتناب می نماید. عنصر دین، به ویژه دین اسلام و تجلّی گاه آن که همانا مساجد هستند، از جمله مهم ترین سرمایه های اجتماعی محسوب می گردند که همواره از نقش تعیین کننده در توسعه و تحولات، در صحنه های اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و.... به ویژه در طول تاریخ انقلاب اسلامی برخوردار بوده اند.
مسجد در اسلام تنها معبد نیست؛ زیرا به طور اساسی عبادت در اسلام، فقط به دعا و نیایش و انجام امور ویژه دینی محدود نمی گردد. عبادت، هر عمل و حقی است که آدمی نه برای نفع فردی خود، بلکه برای خلق انجام می دهد و همین کار برای خلق - که در اسلام از آن به عنوان «برای خدا» تلقی می گردد نمونه ای از ظهور توسعه در جوامع اسلامی است به بیانی دیگر مسجد در اسلام کانون عبادت است؛ اما عبادتی که دامنه تعریف و توسعه آن چگونگی و چیستی کلیه امور مربوط به زندگی اجتماعی، اقتصادی و سیاسی جهان اسلام را در برگرفته و گزاره های دینی را مفهوم و عینیت می بخشد.
بر اساس همین گستردگی مفهوم عبادت در اسلام است که مسجد پیامبر، برای کارکردی چندگانه اختصاص یافته و سنت بهره برداری چند منظوره را بنیان نهاده شد.
نکته ظریف و پرمعنایی که تنها در شناسنامه مسجد نهفته است و دیگر معابد فاقد آن شاخصه مهماند، پیوند دیانت و سیاست در تاروپود و در ساختار پیکره مسجد است؛ زیرا که تولّد مسجد با ظهور و طلوع
خورشید حکومت اسلامی آمیخته و همراه بوده و نظام مهندسی آن نشأت گرفته از تعالیم عالی و مفاهیم هدفدار و بلند آسمانی و فرهنگ و ادبیات و حیانی است. از آن جایی که بقاء و دوام فرهنگ دینی جوامع، علاوه بر بستگی آن به وجود قوانین متقن و وحیانی همواره مستلزم وجود کانون فعالیت های اجتماعی، فرهنگی، سیاسی و... بوده است اسلام در راستای شکل بندی چنین ستادی که بیشتر مبتنی بر مرام نامه الهی و توحیدی است مسجد را پایه گذاری می نماید؛ به طوری که در طول تاریخ اسلام، شاهد فعالیت ها و تأثیر گذاری آن در حرکت های اسلامی در ابعاد مختلف اجتماعی، سیاسی و اقتصادی بوده و خواهیم بود.
هویت شهرهای اسلامی به واسطه بنای مساجد دارای بلندی گنبدها و مناره ها و آوای دلنشین اذان، از دیگر شهرهای غیر اسلامی متمایز است و به طور اساسی اطلاق شهر اسلامی به شهرهای فاقد مسجد، وجه تسمیه ای در اسلام به خود اختصاص نمی دهد مساجد در اسلام که همزاد با هجرت، فرصت تاریخی می یابد نخستین طرح و بنایی هستند که با مشارکت مردم در جامعه مدینه النبی به مورد اجرا گذارده شد.
در کلام دلنواز پیشوایان معصوم اسلام از مسجد با عناوین زیبا و دلنشینی تمجید شده است که به چند مورد اشاره می شود:
مسجد، خانه مؤمنان پرهیز کاران در روایتی از پیامبر اکرم عمله نقل شده است که حضرت فرموده اند: المَسْجِدُ بَيْت كل مُؤمِن؛ «مسجد، خانه هر مؤمنی است». (1)آن حضرت در حدیثی دیگر مساجد را خانه پارسایان و پرهیزکاران دانسته اند و فرموده اند: اِنَّ المَساجِدَ بُيُوتُ الْمُتَقين وَمَنْ كَانَتِ الْمَسَاجِدُ بُيُوتَهُ فَقَدْ خَتَمَ اللَّهُ لَهُ بِالرَّوحِ وَالرَّحْمَةِ وَالْجَوازِ عَلَى الصّراطِ إِلَى الْجَنَّة؛ «مساجد، خانه پارسایان است و هر کس خانه اش مسجد باشد خداوند کار او را با رحمت و شادی قرار داده، اجازه عبور از صراط به سوی بهشت را به او خواهد داد». (2)
مسجد باغی از باغ های بهشت مسجد در فرهنگ اهل بیت و مهمان خانه خدا در زمین، جایگاه نزول خیرات و برکات آسمانی خانه آگاهی و عبادت عشق و محبت صفا و صمیمیت، ایثار و رحمت، تجلی گاه بهشت در زمین و تفریحگاه موحدان است. (3)
ابی هریره در روایتی از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله نقل کرده که آن حضرت فرمودند: إِذا مَرَرْتُم بِرِياضِ الجَنَّةِ فَارتَعوا؛ قُلتُ: يا رسولَ اللهِ وما رِياضُ الجَنَّةِ ؟ قال: المساجد؛ «هرگاه از باغ های بهشت گذر کردید، [در آن] گردش
کنید. گفتم ای پیامبر خدا باغ های بهشت چه هستند؟ فرمود: مسجدها». (1)
مسجد، بازاری از بازاهای آخرت: رسول اکرم صلی الله علیه و آله فرمودند: المساجِدُ سُوقُ مِنْ أَسْوَاقِ الْآخِرَةِ قِرَاهَا المَغْفِرَةُ وَتُحْفَتُهَا الْجَنَّةُ؛ «مساجد، بازاری از بازارهای آخرت است پذیرایی آن، مغفرت و هدیه آن، بهشت است»؛ (2)یعنی همان گونه که بازار محل خرید و فروش و مبادله کالا و متاع های دنیوی است، مسجد نیز محل کسب امور معنوی و اسبابی است که در سرای آخرت دارای کاربرد و تأثیر است. از سوی دیگر، از آنجا که بیشترین اهتمام انسان مؤمن متوجه تهیه و تأمین اسبابی است که در سرای آخرت بدان نیاز دارد، شوق و انس وی به بازار آخرت (مسجد) به مراتب بیش از علاقه او به بازارهای دنیاست و در جانب مقابل، آنان که دنیا و حرص بر متاع آن را وجه همت خویش قرار داده اند، به طور معمول با سودجویی و سودگرایی انس بیشتری دارند از این رو می بینیم که مؤمنان در هنگام رفتن به مساجد سعی می کنند بر دیگران پیشی بگیرند و به هنگام خروج دیرتر از همه مسجد را ترک گویند و در مقابل اهل دنیا پیش از همه به بازار رفته و پس از همه خارج می شوند.
بر اساس آموزه های اصیل اسلامی مساجد از نظر مکانی مرغوب ترین قطعه زمین محبوب ترین نقاط هر شهر خانه مؤمنان و پرهیزکاران و باغی از باغ های بهشت و بازاری از بازارهای آخرت، تعریف شده و مسلمانان نسبت به ساخت آن در هر شهر و دیاری تشویق گردیده اند و ائمه معصومان نیز پاداش های بزرگی برای این کار ذکر نموده اند با تتبع در روایات در می یابیم که وعده ها و پاداش های الهی برای بانیان مسجد بسیار است؛ برای اختصار به چند مورد که برجسته تر از سایر پاداش ها است اشاره می کنیم.
«هر کس در این دنیا مسجدی بسازد، خداوند متعال به هر وجبی یا ذراعی از آن، شهری در بهشت از طلا و نقره و در و یاقوت و زمرد و زبرجد و مروارید برای او بنا می کند که بزرگی آن به اندازه پیمودن مسافت چهل هزار سال راه باشد و در هر شهری هزار هزار قصر در هر قصری چهل هزار هزار خانه و در هر خانه ای
چهل هزار هزار اتاق و در هر اتاقی چهل هزار هزار تخت و بر هر تختی همسری از حوریان و در هر اتاقی چهل هزار هزار خادم و چهل هزار هزار کنیز و در هر اتاقی چهل هزار هزار سفره گسترده و بر هر سفره ای چهل هزار هزار ظرف و در هر ظرفی چهل هزار هزار نوع از انواع طعام وجود دارد و خداوند به «دوست خود» در حدیث به صورت یعطی الله «لولیه» آمده است چنان توان و نیرویی می دهد که بتواند از همه همسران و خوردنی ها و آشامیدنی ها بهره ببرد». (1)
پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله مَن بَنَي لِللّهِ مَسجِدا لا يُرِيدُ به رياءً و لا سُمعَةً بنى اللّه لَهُ بيتا فى الجَنَّةِ؛ «هر کسی برای خدا مسجدی را بسازد و آن را برای ریا و خودنمایی به کار نبرد خدای تعالی در بهشت، خانه ای برای او بنا می کند». (2)
ابوعبیده حذاء می گوید: از امام صادق علیه السلام شنیدم که می فرمود: مَن بَني مَسجِد أَبَنَى اللَّهِ لَهُ بَيتا فِي الْجَنَّةِ، قالَ أَبو عُبَيدَةَ: فَرَّبِى أَبو عَبدِ الله فى طريقٍ مَكَّةَ وقَد سَوَّيْتُ بِأحجارٍ مَسجِداً، فَقُلْتُ لَهُ: جُعِلتُ فِدَاكَ، نَرْجُو أَنْ یَکُونَ هَذَا مِنْ ذَلِکَ فَقَالَ نَعَمْ؛ «هر کس مسجدی برپا کند خداوند در بهشت برایش خانه ای بر پا خواهد کرد. ابو عبیده می گوید امام صادق در مسیر مکه بر من گذشت، در حالی که من با سنگ ها، مسجدی را فراهم کرده بودم به حضرت گفتم فدایت شوم آیا امیدوار باشیم که این کار من، از آن جمله است؟ فرمود: آری». (3)
آبادگران مساجد نزد خداوند چنان محبوبند که خداوند نه تنها آن ها را از آفات و امراضی که می خواهد بر قومی فرود آورد، دور می کند بلکه به احترام آنان، کیفر و مجازات بندگان گناهکار را به تأخیر می اندازد.
رسول خدا صلی الله علیه و آله: اِنَّ اللهَ تَعالى إذا أنْزَلَ عاهَةً مِنَ السَّمآءِ عَلى أهْلِ الأرْضِ صُرِفَتْ عَنْ عُمّارِ المَساجِدِ؛ خداوند وقتی مرضی را از آسمان بر مردم فرود آورد آن را از بانیان مساجد دور می گرداند». (4)
امام صادق به نقل از امام علی علیه السلام می فرماید: إنّ الله عزّ و جلّ، اذا أراد أن يُصيب أهلُ الأَرض بِعَذَابٍ يقولُ: لولا الذين يتحلّون فِی اَلدِّینِ یَعْمُرُونَ مَسَاجِدِی وَ یَسْتَغْفِرُونَ بِالْأَسْحَارِ لَأَنْزَلْتُ عَذَابِی؛ «خداوند متعال آن گاه
که بخواهد اهل زمین را به کیفر اعمال بدشان عذاب نماید می فرماید به احترام آنان که به خاطر من با یکدیگر دوستی و محبت می ورزند و مساجدم را آباد می نمایند و سحرگاهان به استغفار می پردازند، عذاب خود را بر آنان نازل نمی کنم». (1)
پرداختن به ساخت یا آباد کردن مسجد برای مسلمانان از اهمیت ویژه ای برخوردار است. در کلامی زیبا از رسول خدا صلی الله علیه و آله چنین افرادی همسایگان پروردگار نامیده شده اند قول الله عزوجل يوم القيامه: این جیرانی؟ فتقول الملائكه و من ينبغي ان يكون جارک؟ فیقول: عُمّار مسجدی؛ در روز قیامت خداوند متعال می فرماید همسایگان من کجایند؟ ملائکه می گویند پروردگارا! چه کسی شایستگی همسایگی تو را دارد؟ خداوند در پاسخ می فرماید: آبادگران مساجدم». (2)
به هر حال، وعده ها و پاداش های الهی برای بانیان مسجد و توجه شریعت اسلام به این مراکز توحیدی اجتماعی، موجب علاقه و نشاط وصف نشدنی در مسلمانان نسبت به بنای این مکان مقدس در جوامع اسلامی گردید به طوری که محوریت ایجاد و توسعه شهری را همواره مساجد رقم می زدند. تاریخ نشان می دهد که عملیات ساختمانی شهرهای نوساز ابتدا با ساختمان مساجد آغاز می گردید و شهرهایی که به دست سپاه اسلام گشوده می شد و مسلمانان در آن مستقر می گردیدند اوّلین اقدامشان بنای مسجد و آموزشگاه بود و اغلب از بنایی قدیمی مرکز شهر برای ایجاد مساجد استفاده می نمودند. به طور کلی، شهرهای اسلامی از نظر حقوقی در آغاز از یک ویژگی مهم داشتند و آن این که به عنوان وجه تمایز آن ها از روستاها، دارای مسجد جامع و منبر بودند. طی قرون اولیه در هر شهری تنها یک مسجد جامع وجود داشت که نماز جمعه در آن برگزار می گردید؛ اما به تدریج با افزایش شهرنشینان شهرهای بزرگ دارای چند مسجد جامع شده و حتی برخی از روستاهای پرجمعیت از مسجد جامع و منبر برخوردار گردیدند.
مسجد جامع در شهرهای اسلامی، همواره در قلب و مرکز شهر جای داشت و موقعیت و جایگاه مسجد جامع در مرکز شهر و اهمیت آن اساس طراحی شهری به شمار می رفت اوّلین نقطه ای که طراحی می شد، مسجد جامع شهرها بود و بر اساس آن محله های شهری را طراحی می کردند و آنگاه به خیابان ها و گذرگاه ها و کوچه ها می پرداختند.
مدينة الرّسول نخستین الگوی این طراحی بود؛ زیرا مسجدالنبی اولین بنایی بود که در وسط شهر
طراحی شد و بعد از آن محله های مهاجران که بیشتر قطاع ها و فضاهای باز محله های انصار بودند که به مهاجران هدیه می شد و یا این که زمینهای خشک و بدون مالک که رسول خدا صلی الله علیه و آله آن ها را میان مهاجرین تقسیم می نمود طراحی می شد بقیه شهرهای نوبنیاد اسلامی که بعد از شهر مدینه ساخته شدند، همه از این قاعده پیروی می کردند؛ مثل: شهرهای کوفه بصره، فسطاط و قیروان از آن پس، پیروی از این شیوه در طراحی شهری به صورت سنتی متداول درآمده و شهرهایی مانند واسط، بغداد، فاس و... به همین ترتیب طراحی و ساخته شدند. بعد از آن که رسول اکرم صلی الله علیه و آله خانه خود را در مجاورت مسجد بنا نمود، این کار وی بعدها به هنگام تأسیس شهرها و محلات جدید به صورت سنتی درآمد که از آن پیروی می شد.
پیش از پیشرفت های صنعتی و عصر الکترونیک، از جمله مهمترین وسایل تفاهم و ایجاد ارتباط میان مردم گفتار بود. به سخنانی که دارای اصول و قواعد ویژه ای بود در تنظیم آن ها ذوق و سلیقه ای به کار می رفت و در مجالس عمومی برای ایجاد انگیزه ای نسبت به یک عمل ایراد می شد، «خطابه» اطلاق می گردید و چون عامه مردم بیشتر از طریق گفتار و نه نوشتار اقناع می شدند به مجامع عمومی چون مراکز مذهبی و مساجد و میادین محلّات و شهر آمده و به سخنان خطیبان گوش فرامی دادند. در جوامع کنونی نیز کرسی سخنرانی و منابر همچنان از اهمیت بسزایی برخوردار است. پیشوایان دینی و واعظان مساجد و مراکز مذهبی به تبیین مصالح کشور و اصلاح امور دینی و دنیوی مردم می پردازند. سخنواران توانا و چیره دست با سخنان مهیج خود گاهی گروهی از مردم را به انجام کارهایی سخت نظیر گذشتن از جان و مال و فرزند فرامی خوانند؛ زیرا هنر سخنور در این گونه امور آن است که در روح و قلب مردم نفوذ کرده و آنان را با طیب خاطر به مقصود خود رهنمون سازد. (1)
در شالوده نظام اسلامی، مسجد که بنیانی اعتقادی و عبادی و محل آمدوشد مداوم مسلمانان در اوقات پنج گانه است، محور فعالیت های تبلیغی و مهمترین وسیله ارتباط جمعی آنان قرار می گیرد؛ در نتیجه، مسیر تحول و تطوّر و توسعه مطلوب اجتماعی از سطح محله ای تأملی را فراروی مسلمین می گشاید.
در جوامع اسلامی مساجد در تمامی جنبه های زندگی فردی و اجتماعی مسلمانان حضور فعال دارند و نقش محوری ایفا می نمایند. مسلمانان که برای انجام فرایض دینی هر روز به مساجد رفت و آمد می کنند، ضمن ادای فریضه نماز با قرار گرفتن در این اجتماع در خلال صحبت با یکدیگر از اخبار جامعه نیز با خبر شده و در جریان مسائل روز قرار می گیرند. همچنین وجود منبر در مسجد که از آن به عنوان یک رسانه
1) مینایی، علی اکبر منبر و خطابه در صدر اسلام، ماهنامه مسجد، ش6، ص 28.
عمومی در اسلام نام برده می شود نقش مهمی در نشر افکار ایفا م ینماید؛ به گونه ای که سخنران با استفاده از آن به نشر عقاید اسلامی و انتقال مسائل مهم جامعه به مردم می پردازد. هر چند ممکن است چنین تلقی گردد که با وجود وسایل ارتباط جمعی پیشرفته امروزی این نقش مساجد اهمیت قبلی خود را از دست داده است؛ اما به دلیل پراکندگی مساجد در جوامع اسلامی و گسترش آن ها در تمامی نقاط شهری و محلات از یک سو و حرمت و قداست و معنویت خاص آن در نزد مسلمانان از سوی دیگر، سبب شده است تا این مراکز نقش مهم و غیرقابل انکاری در کارکرد رسانه ای و توسعه ارتباطات ایفا نمایند.
در ایران منبر و خطابه همواره از برترین وسایل ارتباط جمعی محسوب شده و می شوند. خطیبان مذهبی و سیاسی در مساجد و مجالس وعظ زمام افکار مردم را در دست گرفته و بر روی منابر سرنوشت مردم را رقم می زدند. در چنین جوامعی هنوز،رادیو تلویزیون و صدها وسیله ارتباط جمعی نتوانسته اند جای منابر را پر کنند و گاهی خود این ابزار نیز در اختیار خطیبان در آمده و به نفوذ و کارآیی خطابه آنان هر چه بیشتر افزوده می شود.
با این حال، چندی است که مقوله شکاف دیجیتالی موجود میان کشورهای توسعه یافته و کشورهای در حال توسعه و عقب مانده بسیار مورد توجه محافل گوناگون فکری-سازمانی قرار گرفته است. واقعیت امر این است که کشورهای توسعه یافته با دسترسی به سرمایه کافی فناوری های نوین ارتباطی-اطلاعاتی، منابع انسانی غنی و مدیریت پیشرفته و متخصص سهم قابل توجهی از بازار فناوری ها را به خود اختصاص داده اند و این در حالی است که کشورهای عقب مانده همچنان گرفتار بحث های اولیه، نگاه غیرسیستماتیک به موضوع و در برخی مواقع فقر مادی هستند موضوع مقاله حاضر در مورد این مسئله است که با چه برنامه ریزی ها و سیاست گذاری هایی در زمینه آموزش کاربردی فردی اجتماعی در به کارگیری فناوری های نوین ارتباطی اطلاعاتی و گسترش استفاده از این امکان در عرصه های مختلف جامعه، به ویژه جوامع محله ای می توان این شکاف دیجیتالی را کاهش داده و در جهت دست یابی به توسعه همه جانبه، گام های اساسی برداشت در ابتدا پرداختن به این موضوع ضروری است که فناوری های اطلاعات و ارتباطات تنها شامل اینترنت نیست، بلکه پخش مستقیم برنامه های تلویزیونی ماهواره ای و دیگر امکانات دیجیتالی را نیز در بر می گیرد. در خصوص توسعه آموزش در جامعه و در دسترس قرار دادن فناوری های نوین ارتباطی اطلاعاتی باید اذعان داشت که این مشکل، تنها مشکل کشور ایران و کلان شهری چون تهران نبوده و حتی در کشورهای بسیار پیشرفته نیز مشهود است. انسان ها از یک سنّی تمایل چندانی به یادگیری مطالب و عناوین جدید
ندارند. به ویژه اگر به آن زمینه خاص نیاز نداشته و یا حداقل احساس نیاز نکنند. از این رو، فاصله و شکافی میان نسل ها ایجاد می گردد یعنی نسلی که با کامپیوتر به میزان زیاد فعالیت نموده و نسل دیگری که حتی ممکن است با وجود برخورداری از سواد بالا به طور کامل از این قبیل امکانات دور بوده و به اندازه نسل قبل، توانایی استفاده از این ابزار را ندارد در حقیقت این همان بحثی است که تحت عنوان سواد رقومی در دنیا مطرح شده است؛ یعنی اگر در گذشته درصد بیسوادی و تحولاتش را در کشورهای مختلف مورد بررسی قرار می دادیم آن زمان مبحث جدید بیسوادان رقومی و معرفی این افراد به عنوان افراد بیگانه با ابزار دیجیتال مطرح نبوده است. در حال حاضر این موضوع نه تنها در ایران بلکه در تمامی نقاط جهان مطرح است.
در حال حاضر در کشورهایی چون نروژ و ژاپن دولت ها با تخصیص بودجه هایی مشخص، برنامه ریزی هایی در راستای کاهش شکاف سواد رقومی در جامعه آغاز کرده اند به عنوان مثال، در بلژیک، در ساندویچ فروشیها دستگاه های اینترنت در اختیار مشتریان قرار می گیرد تا از این طریق هنگام صرف غذا بتوانند در آخرین لحظات جعبه پست الکترونیک خود را نیز بازبینی نمایند طبیعی است در چنین وضعیتی افراد سالخورده ای که در چنین محیطی به صرف غذا مبادرت می نمایند زمانی که می بینند مردم از اینترنت استفاده می نمایند احساس می کنند که چیزی هست که آن ها نمی دانند و اگر در چنین جایی نمی بودند، شاید چنین احساسی نیز نداشتند؛ چرا که در اصل حرفه اصلی این افراد به این موضوع ارتباطی ندارد. به طور کلّی، می توان گفت که برای دست یافتن به توسعه برخورداری صرف از سخت افزارهایی نظیر اینترنت کافی نیست. این قبیل ابزارها، زمانی می توانند مؤثر باشند که در یک جامعه عقلانیت، توسعه یافته باشد. در حال حاضر خودباوری یکی از ابزارهای کلیدی توسعه به ویژه در کشورهای در حال توسعه محسوب می گردد به عبارت دیگر هر جامعه ای که عزّت نفس خود را از دست دهد، اگر از تمامی امکانات اقتصادی نیز برخوردار باشد به توسعه دست نمی یابد در مقابل هرگاه بتوان این امکانات را در راستای خودباوری، عقلانیت و تبدیل خلاقیت و نوآوری به ارزش به کار گرفت این اتفاق می افتد. از این رو، در کشورهای اسلامی، از جمله کشور ایران مساجد می توانند در ساعت غیر عبادی و پرداختن به فریضه نماز به طور عملی برای به کارگیری چنین امکاناتی قابل استفاده باشند؛ چرا که علاوه بر حضور و مشارکت مردم در سطح محله ای توسعه ای نیز در زمینه اطلاع رسانی و ارتباطات به وقوع می پیوندد. در چنین حالتی به واسطه مرجعیت داشتن مساجد برای اقشار مختلف جامعه اعم از باسواد کم سواد بیسواد و پیر و جوان، کلیه اقشار مختلف جامعه به ویژه در سطح محله ای به استفاده از فناوری های نوین اطلاعاتی ارتباطی گرایش
می یابند که این خود به افزایش اندوخته های دینی و علمی افراد و در نتیجه بر توسعه محله ای در راستای نیل به توسعه پایدار منتهی می گردد از جمله اقداماتی که در راستای گسترش فناوری های نوین اطلاعاتی ارتباطی در سطح محله ای در کلان شهری چون تهران قابل انجام است می توان موارد زیر را نام برد.
راه اندازی ایستگاه مطبوعات در مساجد؛
با راه اندازی چنین ایستگاه هایی در مساجد محله های شهری می توان شاهد روی آوردن اقشار مختلف جامعه برای کسب اطلاعات و اخبار در زمینه های گوناگون فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی، سیاسی، خانوادگی، بهداشتی، ورزشی، مذهبی، هنری و.... به مساجد و افزایش سطح آگاهی و در نتیجه دست یابی به توسعه محله ای خواهیم بود.
آموزش و خدمات رایانه ای در مساجد؛
با وجود معرفی رایانه به عنوان ابزار برای اطلاع رسانی سریع و آموزشی علوم و یافته های جدید و انتقال اطلاعات از یک سو و عدم برخورداری افراد و گروه های مختلف از توان خرید یا استفاده از این پدیده نوین از سوی دیگر، سبب می گردد تا مساجد با به خدمت گرفتن رایانه ها، خدمات فرهنگی، آموزشی، مذهبی، هنری و اجتماعی و.... را در اختیار مردم قرار دهند.
نمایش فیلم های آموزشی در مساجد؛
استفاده از برنامه های مثبت ماهواره ای در مساجد؛
راه اندازی حداقل یک خط اینترنت در هر مسجد محله.
از جمله مهمترین مزایای استفاده از ابزارهای فناوری اطلاعات و ارتباطات در مساجد محله می توان به موارد زیر اشاره نمود:
جذب اقشار مختلف جامعه به ویژه قشر تحصیل کرده و قرار گرفتن آنان در کنار کودکان، نوجوانان، جوانان و افراد بزرگسال و تحت آموزش قرار گرفتن این افراد توسط افراد تحصیل کرده که در نهایت، به ایجاد پل ارتباطی میان اجتماع و مساجد منتهی می گردد.
غنی سازی اوقات فراغت اقشار مختلف جامعه در چارچوب ارزش های دینی و در راستای افزایش آگاهی از اطلاعات در زمینه های مختلف؛
افزایش انگیزه های حضور مردم در مساجد و علاقه بیشتر اقشار جامعه در راستای برطرف نمودن مسائل و مشکلات اجتماعی، فرهنگی، سیاسی،بهداشتی،مذهبی، اخلاقی و... موجود در محلات شهری؛
برقراری امکان حضور فرهیختگان، اساتید، محققان و دانشجویان در مساجد محلی در راستای ارتقای
سطح فرهنگ دینی و توسعه محله؛
آشنایی با کارکردهای مساجد کشورهای اسلامی در راستای اداره هر چه بیشتر و بهتر امور محله و نیل به توسعه محله ای؛
ایجاد فرهنگ گفتمان و تبادل اطلاعات فرهنگی، مذهبی، علمی و... در مساجد محلی که خود موجب تقویت کلان فرهنگ و مشارکت و تعامل نگری فرهنگ دینی و در نهایت، توسعه محله ای خواهد گردید.
با افزایش جمعیت و توسعه شهرهای بزرگ و در نتیجه پدید آمدن شهرهای تازه تأسیس با محلّات جدید به دور از مسجد جامع موجب شد تا اهالی محلات مختلف جهت انجام فرایض خود به بنای مسجد جدیدی در محل خود مبادرت نمایند؛ زیرا همان گونه که از قبل نیز به آن اشاره گردید محوریت ایجاد و توسعه شهری را همواره مساجد رقم می زدند. افزایش تعداد مساجد در محلات مختلف شهرهای گوناگون، در وهله اول به توسعه محله ای و وهله دوم به توسعه شهری و ازدیاد جمعیت منجر گردید. از مهمترین فاکتورهایی که سبب افزایش تعداد مساجد در محلات شدند می توان موارد زیر را نام برد:
فضیلت ارزشمند وقف، یعنی به جای گذاشتن باقیات الصالحات از خود علاوه بر تأثیر گذاری بر رفتار فردی، باعث تاثیر گذاری رفتار جمعی و عملکردهای مثبت در جامعه می شود. به طور کلی، پرونده اعمال هر انسانی با مرگ او بسته می شود و ثبت و ضبط اعمال خاتمه می یابد، مگر اعمالی که دارای آثار عامه مستمر باشند که جزء باقیات الصالحات خواهند بود.
در روایتی از پیامبر اسلام صلى الله عليه وسلم نقل شده که فرمودند: إِنَّ مِمَّا يَلْحَقُ الْمُؤْمِنَ مِنْ عَمَلِهِ وَحَسَنَاتِهِ بَعْدَ مَوْتِهِ، عِلْمًا عَلَّمَهُ وَنَشَرَهُ وَوَلَدًا صَالِحًا تَرَكَهُ وَ مُصْحَفًا وَرَتَهُ أَوْ مَسْجِدًا بَنَاهُ أَوْ بَيْتًا لِابْنِ السَّبِيلِ بَنَاهُ أَوْ نَهْرًا أَجْرَاهُ أَوْ صَدَقَةً أَخْرَجَهَا مِنْ مَالِهِ فِي صِحَتِهِ وَحَيَاتِهِ يَلْحَقُهُ مِنْ بَعْدِ مَوْتِهِ؛ «چند چیز است که بعد از مرگ مؤمن پاداش آن ها به او می رسد؛ علمی که از خود به یادگار گذاشته باشد، فرزند صالحی که جانشین خوبی برای او باشد.
قرآنی که به ارث گذاشته باشد، مسجدی که ساخته باشد، منزلی که برای مسافران در راه مانده بنا کرده نهری که آن را جاری ساخته است و صدقه ای که در حال حیات و زندگی خود انجام داده باشد». (1)
در برداشت عمومی باقیات الصالحات به آن دسته از اعمال نیکویی اطلاق می گردد که دارای اثر فیزیکی و اجتماعی طولانی مدت بوده و مردم در زندگی خود به نوعی از آن منتفع می گردند. بر اساس
1) نهج الفصاحة، ص183، ح 906؛ سنن ابن ماجه، ج 1، ص 88
چنین تلقی است که باقیات الصالحات بیشتر در امور عمرانی و فرهنگی به ویژه در احداث مساجد تجلی یافته و دولت مردان و افراد متمکن را بدان ترغیب نموده است. در نهایت این نگرش معنوی، سبقت در امر مسجدسازی، افزایش تعداد مساجد و توسعه محله ای و شهری را به همراه داشته است.
گاهی کمبود امکانات مادی و محدودیت مکانی و گاهی عدم آینده نگری، سبب می شد که مساجد در مساحت های کوچک تری احداث گردند. بعدها که در اثر افزایش جمعیت نیاز به مساجد بزرگ تر احساس گردید و به علت عدم امکان توسعه آن، ناگزیر از زمین بزرگ تری برای احداث مسجد دیگری استفاده می کردند. بنابراین مساجد کوچک در ظاهر کاربری خود را از دست می دادند؛ اما بنا به وظیفه شرعی، همچنان نگهداری شده و برای اجتماعات کوچکتر مورد بهره برداری قرار می گرفتند.
خصیصه راحت طلبی انسان همواره وی را به عبادت در نزدیک ترین معابد و مساجد ترغیب نموده و در صورت احساس بعد مسافت برای رسیدن به فیض نماز جماعت و حضور پنجگانه در مساجد، ایجاد مسجد در نزدیک ترین محل سکونت را در رأس برنامه های اجتماعی خود قرار داده است. از این طریق با احداث مساجد متعدّد در محلّات مختلف توسعه محله ای و شهری به وقوع می پیوست.
زندگی اقوام مختلف در شهرها که اغلب در انجام اعمال عبادی دارای روش های مختلفی نیز بودند، موجب احداث مسجدی جداگانه برای آن ها می شد تا بر حسب اعتقادات و سنن خود، مراسم عبادی را بهتر برگزار نمایند. گاهی در سکونتگاه های شهری برخلاف هم کیش بودن جمعیتی افتراق سلایق رقابت های محلی، اختلافات قومی و قبیله ای پیدایش مساجد جدید و سپس توسعه محله ای و شهری را به دنبال داشته است.
عدم رعایت اصول مسلّم شهرسازی در گذشته به ویژه در بنای مساجد آثار منفی فرهنگی-اجتماعی خود را امروز به روشنی آشکار می سازد؛ به گونه ای که اغلب در محلی از محلات شهری با تورم مساجد و در
محله ای دیگر با نبود یا کمبود آن مواجه هستیم شهر بزرگ تهران خود نمونه بارز چنین وضعیت اسفباری است. تعداد زیاد مساجد در محلات قدیمی و جنوب شهر و نبود یا کمبود مساجد در محلات جدید و شمال شهر به طور کامل مشهود است؛ البته چه بسا که عدم انتخاب محل مرغوب و حواشی خیابان برای احداث مساجد، چنین نمودی را به وجود آورده است. اگر فرد غریبه ای از داخل و یا خارج از کشور در طی مسیر خود از ابتدا تا انتهای خیابان ولی عصر که از خیابان های اصلی و محوری شهر تهران است، به اطراف دقت نماید، چه تصویری از ام القرای جهان اسلام به لوح تفکرش نقش می بندد. اگر همان فرد، برای ادای فریضه نماز اراده نماید و به طور احتمالی در اثر حواس پرتی متوجه مهدیه تهران نشود بدون پرس وجو به کجا می تواند مراجعه کند؟
پیامد چنین وضعیتی، آثار آشکاری است که در بررسی محلات گوناگون شهر تهران، اعم از محلات قدیمی و نوساز به دست آمد و آن این که هر چه به سمت محلات قدیمی تر پیش می رویم، محلات از غنای فرهنگی، اجتماعی و اسلامی بیشتری برخوردار است و مساجد به خوبی به ایفای نقش در شناساندن جایگاه محله در ساختار بافت کلان شهر تهران پرداخته اند؛ در مقابل هر چه از محلات جدید گذر می کنیم با فقر فرهنگی، اجتماعی و قرابت با فرهنگ بیگانه و توسعه مفاهیم غیراقتصادی آن مواجه می شویم. علت عمده توسعه نیافتگی به ویژه در سطح محله ای را باید در انتخاب الگوی توسعه جستجو نمود. در گذشته، الگوی توسعه درون زا بود و این در حالی است که در دوران اخیر الگوی توسعه برون زا مورد توجه قرار گرفته است.
در الگوی برون زا کلیه ویژگی های ملی و محلی به عنوان مانع تلقی می شود و باید از سر راه برداشته شوند تا بستر برای استقرار الگوی برون زا آماده گردد. بنابراین عمده سرمایه ها صرف مقابله با مزیت های تاریخی فرهنگی و مذهبی کشور می شود. به دلیل این که،فرهنگ پدیده ای پویا بوده هر از چند گاهی ترمیم خود را آغاز نموده و آن چه مصنوع و پیوندی است را به هم می ریزد؛ همانند نهنگی که یک فرد ساکن دریا، به زعم خود آن را جزیره ای امن تصور نماید و با خیالی آسوده اجاقش را بر روی آن روشن نماید؛ اما به یک حرکت نهنگ همه چیز در هم می ریزد از این رو بیشترین سرمایه ها صرف مقابله با مزیت های تاریخی، فرهنگی و مذهبی کشور می گردد؛ در حالی که الگوی توسعه درون زا چنین مزیتهایی به عنوان سرمایه هایی تلقی می گردند که باید در توسعه پایدار، به ویژه در سطح محله ای نقش مثبت خود را ایفا نموده و به عوض آن که مردم مناطق و محلات سهم خود را از توسعه مطالبه کنند نقش خود در توسعه را جستجو می کنند. بنابراین،
راه حل این است که الگوی توسعه شهری را به ویژه بر مبنای توسعه محله ای قرار دهیم. در این راستا، باید
در گذشته تاریخی مذهبی خود پژوهش کرده و با توجه به ویژگی های ساختاری هر محله، آن ها را بومی کرد تا بتوان توسعه ای مبتنی بر مزیت های تاریخی فرهنگی و مذهبی برنامه ریزی نمود.
انسان های روی کره خاکی برای رفع نیازهای اولیه و مشترک زیستی خود در مناطق جغرافیایی و اقلیمی متفاوت دست به اقدامات گوناگونی زدهاند که باعث ایجاد نیازهای ثانویه متنوعی گردیده است.
این نیازهای ثانویه در برخی مواقع اهمیتی فراتر از نیازهای اولیه به خود گرفته است. تلاش های متنوع و ابداعی بشر برای تأمین نیازهای اولیه و مشترک در سرزمین های مختلفع سرمنشأ ایجاد تنوع فرهنگی گردیده است بنابراین شناخت تنوّع فرهنگی در حقیقت شناخت ابداع و ابتکارات بشر در طول تاریخ و ظرفیت های متفاوت مناطق است که ما از آن به عنوان مزیت های تاریخی فرهنگی و مذهبی یاد می کنیم و از سرمایه های جاودانه بشر محسوب می گردند چنانچه این مزیت ها به خوبی شناخته و به کار گرفته شوند، رشد و توسعه بشری را به همراه خواهند آورد. متأسفانه در طول یک ونیم قرن گذشته، از این موضوع غفلت شده است و به لحاظ تقلید از فرهنگ مدرن، مردم در جوامع مختلف به ویژه جوامع محله ای، سرمایه های اصلی خود را به فراموشی سپرده اند؛ در صورتی که در نهضت بازگشت به خویشتن چنانچه مردم هر شهر منطقه و محله ای از زاویه مزیت های تاریخی فرهنگی و مذهبی خود بتوانند وارد میدان توسعه شوند، سرمایه های مهمی را برای عرضه خواهند داشت. در حال حاضر چون مردم نسبت به مزیت های تاریخی فرهنگی و مذهبی خود دچار فراموشی شده اند برای مشارکت در توسعه دست خود را تهی می بینند و سهمی از توسعه را مطالبه می کنند؛ در صورتی که اگر آن ها به ظرفیت ها و استعدادهای بالقوه و متنوع تاریخی فرهنگی و مذهبی خود پی ببرند و بدانند که برای تسریع جریان توسعه به ویژه در سطح توسعه محله ای، سرمایه های مهمی برای عرضه دارند خواهان ایفای نقش مثبت در توسعه خواهند شد. در شهرها و محلات اسلامی مساجد، اصلی ترین منبع چنین سرمایه هایی به شمار می آیند. نکته آخر این که، بر اساس نتایج حاصله از این پژوهش می توان اذعان داشت که در حقیقت، چنان چه تنوّع فرهنگی که ما از آن به عنوان مزیت های فرهنگی مذهبی، عقیدتی و تاریخی یاد می کنیم و از سرمایه های جاودانه بشری است، به خوبی شناسایی و به کار گرفته شوند، رشد و توسعه جوامع، از جوامع محله ای تا جوامع شهری را در پی خواهد داشت.
متقى الهندى، كنزالعمال، تحقيق الشيخ بكرى حياتى الشيخ صفوة الصفا، بيروت، مؤسسة الرسالة، بی تا.
نوری، حاج میرزا حسین، مستدرك الوسائل و مستنبط المسائل، قم، آل البیت، 1404ق.
ترمذی، محمد بن عیسی، سنن الترمذی، بیروت، دارالفکر، 1403ه.ق.
طوسی، محمد بن حسن، الأمالی، قم، دارالثقافة، 1414 ق.
تهذيب الأحكام، بيروت، دار الاضواء، چاپ سوم، 1406ه.ق.
علامه مجلسی، محمد باقر، بحارالانوار، بیروت، مؤسسه الوفا، 1404ه.ق.
حرّعاملی، محمد بن حسن، وسایل الشیعه، مؤسسه آل البیت، چاپ اول، قم، 1409 ه-.ق.
شیخ صدوق، ابوجعفر محمد بن على بن حسين بن بابویه قمی، من لا يحضره الفقيه بيروت، دار الأضواء، چاپ ششم، 1405ه-.ق.
ثواب الاعمال و عقاب الاعمال، قم، انتشارات شریف رضی، 1364 ه-.ش.
نهج الفصاحه، مجموعه کلمات قصار حضرت رسول اکرم، با ترجمه فارسی، تهران، انتشارات جاویدان، چاپ اول، 1374ه-.ش
ابن ماجه قزوینی، محمد بن یزید، سنن ابن ماجه، تحقیق: محمد فؤاد عبدالباقي، بيروت، دار إحياء التراث، 1395ه-. ق.
الترمذى السلمی، ابوعیسی محمد بن عیسی (متوفای 279ه-)، سنن الترمذي، تحقيق: أحمد محمد شاكر، بيروت، دار إحياء التراث العربي.
نقش مسجد در توسعه چهارم شهریور 1383، سال 62، شماره 18029.
لادن، اعتضادی، توسعه در پرتو توحید.
میرخانی، عبّاس، مساجد و توسعه اجتماعی در ایران.
آریان منش جواد نقش مساجد در توسعه شئون اجتماعی
مینایی، علی اکبر، منبر و خطابه در صدر اسلام، ماهنامه مسجد، ش6.
مسئله قانون و اهمیت قانون گرایی به اندازه سن تاریخ بشر قدمت دارد. انسان های اولیه، پس از تشکیل اجتماعات کوچک و پایه ریزی اجتماعات بزرگ متوجه این امر مهم شدند که افراد یک اجتماع باید از برخی محدودیت ها و مقررات وضعی پیروی کنند تا آزادی برای همه به یک اندازه به دست آید. این نوشتار اهمیت و نقش مسجد و تربیت مسجدی را در قانون گرایی آحاد جامعه بررسی می کند. بدین منظور نگارنده ابتدا برخی از مفاهیم نظری و بنیادین بحث مانند تعریف قانون تاریخچه قانون شکنی و اهمیت آن، ویژگی حقوقی و قانونی مسجد طراز اسلامی و سایر مفاهیم جانبی را بیان می کند. سپس، برای تبیین بحث، به اثر گذاری اعمال عبادی و مناسک اعتقادی مسجد بر کنترل درونی انسان و نفس لوامه اشاره کرده است. در نهایت نگارنده برخی از آموزه های پرارزش مسجدی مانند اعتکاف اعتراف به گناه، استغفار و توبه را در قالب عواملی برای افزایش سطح قانونگرایی و قانون پذیری فردی تشریح نموده است. نتایج این تحقیق بیانگر آن است که با عنایت بیشتر به آموزه های مسجدی به دلیل مقبولیت رفتارهای مسجدی از نظر اعتقادی و اجتماعی افراد از قانون گریزی و تهاجم فرهنگی در امان خواهند بود. بنابراین، مسجد با ب بود سطح تقیّد افراد به موازین شرعی باعث امنیت فردی و اجتماعی می شود که نتیجه آن، قانون گرایی و قانون پذیری آحاد جامعه است.
واژگان کلیدی:
قانون، قانون گرایی، قانون پذیری، مسجد طراز اسلامی.
آیا مسجد و آموزه هایی که در مسجد مفهوم پیدا می کند بر قانون پذیری افراد تأثیر می گذارد؟
نقش مسجد در افزایش کنترل درونی افراد برای دوری از خطا و جرم و قانون گرایی آن ها چیست؟
مسجد، در کاهش جرایم و بزهکاری و هرگونه خطاکاری یا ارتکاب گناه، چه نقشی دارد؟
فعالیت های مسجدی و آموزه های اسلامی قابل انجام در مسجد، به دلیل مقبولیت جامع از جمله، وجهه شرعی و جمعی نوعی تمرین رفتارها قانون گرایانه و هنجار پذیری است و باعث قانون گرایی بیشتر در افراد جامعه می شود. مسجد، با آموزه هایی که ارائه می کند باعث تحریک و ترغیب نفس سرزنش گر انسان شده، وی را از قانون گریزی منع می کند.
با توجه به فعالیت های فرهنگی مسجدی، بسیاری از جرایم اخلاقی و گناهان مربوط به تهاجم فرهنگی مورد نظر دشمنان اسلام کاهش یافته امنیت اجتماعی و قانون گرایی آحاد جامعه بیشتر می شود.
قانون و تمکین به آن یکی از موضوعات مهم جامعه شناسی است. باید باور کنیم که قانون یک برکت است. حتی وضع کنندگان قانون خودشان هم به پیروی از قانون مکلف هستند جوامع اسلامی باید بیشتر از سایر جوامع قانون گرا و قانون پذیر باشند. در واقع انسان ها برای زندگی فردی و اجتماعی، به قانون نیاز دارند. دین کامل اسلام هم با تأکید بر این نیاز اجتماعی، تمهیدات تعالی این جنبه از زندگی فردی و اجتماعی را فراهم نموده است مسجد به عنوان مظهر و نماد دین اسلام و به منزله یک نهاد مدنی، (1)اعتقادی و مذهبی در قانون گرایی و قانون پذیری اثر گذار است این نوشتار در پی آن است تا پس از تعریف قانون و مفاهیم مرتبط نقش مسجد را در قانون گرای و قانون پذیری افراد بیان نماید به همین منظور، نگارنده با رویکردی توصیفی و با بهره گیری از آیات و روایات به تبیین تأثیر مسجد و تربیت مسجدی در کاهش مصادیق قانون گریزی مانند خطا گناه بزه و... پرداخته است. نگارنده بر این عقیده است که اگر آموزه هایی مانند توبه و استغفار و اعتکاف و اعتراف به گناه در فضای سرشار از معنویت،مسجد نمود پیدا می کند، به این دلیل
1) Civil Society.
است که مسجد نقش حمایتی در افزایش قانون گرایی افراد دارد وقتی افراد مسجدی با انجام مناسک دینی در قالب نماز جماعت دعا خواندن، گوش فرا دادن به منابر وعظ و... (به خصوص به صورت دسته جمعی)، به درجات معنوی تربیت دینی مسجدی نایل می شوند دیگر وجود شریف خود را با قانون گریزی به گناه و جرائم آلوده نمی کنند. آنان خود را همانند همان لحظاتی که در مسجد هستند در پیشگاه خدا و در خانه خدا حاضر می بینند و بسیار قانون مدار و قانون پذیر خواهند بود برای ورود به بحث ابتدا به بررسی واژه قانون پرداخته می شود.
«قانون» واژه ای عربی و به معنای «اصل است برخی می گویند «قانون» معرب کانون (1)یونانی است و عربی نیست؛ اما در عربی به کار رفته است قانون امری کلی است که بر همه جزئیات منطبق می گردد و احکام جزئیات از آن شناخته می شوند این واژه به معنای قاعده رسم و دستور نیز آمده است. (2)قانون، مسیری است که توسط حکومت یا جامعه برای رشد انسان و جامعه تعیین می شود. (3)قانون، در زبان فرانسه به «loi» و در زبان انگلیسی به «law» ترجمه می شود. قانون هر چیزی راه و طریق سنجش آن است.... . (4)
«قانون گرایی»، (5)به گرایش فرد یا جامعه به قانون اشاره دارد. اصل قانون گرایی پدیده ای است که ادیان الهی و رهبران دینی پیام آور اصلی آن هست یکی از اهداف همه انبیاء بر قراری قسط و عدالت بیان شده است. (6)قانون گرایی یعنی حفظ و اجرای قوانین به طور عادلانه و رعایت حقوق همه افراد. بنابراین، جامعه ای قانون گرا خواهد بود که در آن قوانین رعایت شود و همه مردم در برابر اجرای قوانین مساوی و رهبران آن قانون پذیرترین انسان ها باشند. (7)
«قانون پذیری» به میزان حاکمیت قانون بر رفتار فرد یا اجتماع تأکید دارد حاکمیت قانون، یعنی وجود
1) Canon.
2) دهخدا، علی اکبر لغت نامه دهخدا، ج 38، ذیل واژه «قانون».
3) دانشنامه ویکی پدیا به آدرس www.wikipedia.org .
4) ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، ج11، ص328.
5) legal positivism.
6) ر. ک به: حدید، آیه 24.
7) ر. ک به: انصاری، علیرضا، قانون گرایی در سیره معصومان و فرهنگ کوثر، ش 25، ص 28-35
زمینه های ذهنی و عینی برای تطبیق قانون و برتری قانون نسبت به تمام مراجع دیگر در جامعه. (1)
قانون پذیری به معنای پذیرش آگاهانه داوطلبانه و ارادی اغلب قریب به اتفاق مردم از قوانین و مقررات موجود جامعه و عمل به آن هاست. اگر توده مردم با بینش و آگاهی خود به این نتیجه رسیده باشند که رعایت قوانین و مقررات هم به نفع خود آن ها و هم به نفع جامعه است می توان گفت که قانون پذیری در جامعه فراگیر شده است.
اولین قانون از همان زمان خلقت قانونی بود که از طرف خداوند وضع شد. این قانون مربوط به ماجرای میوه ممنوعه یا همان گندمی است که خداوند حضرت آدم و حوا را از خوردن آن منع کرد. قرآن در این مورد می فرماید: وَ قُلْنا یا آدَمُ اسْكُنْ أَنتَ وَ زَوْجُكَ الْجَنَّةَ وَكُلامِنْهَا رَغَداً حَيْثُ شِئْتُمَا وَلَا تَقْرَبَا هَذِهِ الشَّجَرَةَ فَتَكُونا مِنَ الظَّالِمین؛ «و گفتیم ای آدم خود و همسرت در این باغ سکونت بگیر[ید]؛ و از هر کجای آن بخواهید فراوان بخورید؛ و [لی] به این درخت نزدیک نشوید که از ستمکاران خواهید بود». (2)
این دستور الهی، یک قانون بود که باید از سوی حضرت آدم و حوا رعایت می شد و رعایت نشدن آن تاوانی داشت و آن تاوان این بود که از بهشت رانده شد. البته خداوند نصیحت های مهمی برای آدم و همسرش مطرح کرد که برخی از آن ها به شرح زیر است:
اولین نصیحت آن است که می فرماید: فَقُلْنا يا آدَمُ إِنَّ هذا عَدُوٌّ لَكَ وَلِزَوْجِكَ فَلَا يُخْرِجَنَّكُما مِنَ الْجَنَّةِ فَتَشْقِ * إِنَّ لَكَ أَلَّا تَجُوعَ فِيها وَلا تَعْرى * وَأَنَّكَ لا تَظْموا فيها وَلا تَضْحی؛ پس گفتیم: ای آدم! در حقیقت، این ابلیس دشمن تو و همسر توست؛ مبادا شما را از بهشت بیرون کند که به رنج و زحت خواهید افتاد؛ زیرا تو در بهشت (در آسایشی و گرسنه و برهنه نخواهی شد و در آن جا تشنه نمی شوی و آفتاب آزارت نمی دهد». (3))نصیحت دوم این بود که خداوند فرمود: ﴿وَ قُلْنا يَا آدَمُ اسْكُنْ أَنْتَ وَزَوْجُكَ الْجَنَّةَ وَكُلَامِنْهَا رَغَداً حَيْثُ شِئْتُمَا وَلا تَقْرَبا هذِهِ الشَّجَرَةَ فَتَكُونَا مِنَ الظَّالِمِین و گفتیم ای آدم تو با همسرت در بهشت سکونت کن و از نعمت های آن، از هر جا می خواهید در کمال فراوانی بخورید؛ (ولی) به این درخت نزدیک نشوید که از ستمکاران خواهید شد». (4)
برخلاف این نصحیت ها و تأکید خداوند بر رعایت این قانون سرانجام در اثر وسوسه های شیطانی، آدم و حوّا فریب خوردند و از فرمان پروردگارشان نافرمانی کردند و گرفتار شدند. (1)بر اساس آیات مطرح شده، اولین قانون و اولین قانون شکنی در بدو خلقت شکل گرفت. به عبارت دیگر، قانون و قانون شکنان، همزاد بوده اند. (2)
بی تردید، یکی از مهمترین عوامل موفقیت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در گسترش فرهنگ و تمدن اسلام قانون پذیری ایشان بود. همچنین محوری ترین اصول در سیره آن حضرت نیز تعبّد به قوانین الهی بود.
پاسداری از حریم قانون و مجازات متجاوزان حریم قانون با رعایت عدل و انصاف و حق محوری، جایگاه مهمی در دین اسلام دارد رسول گرامی صلی الله علیه و آله نیز توجه خاصی نسبت به این امر داشتند. قانون، جایگاه بسیار بالایی در سیره آن حضرت داشت؛ به گونه ای که در برابر هر نوع بدرفتاری که به شخص ایشان می شد.
نهایت گذشت و اغماض را به خرج می دادند، اما در مورد کسانی که به حریم قانون تجاوز می کردند، به هیچ وجه گذشت و اغماض نمی کردند و نسبت به مجازات قانون شکنان و اجرای قانون در مورد آنان، لحظه ای درنگ نمی کردند. رسول اکرم صلی الله علیه و آله بدون مسامحه، اما با رعایت عدل و انصاف، قانون الهی را اجرا می کردند؛ چرا که قانون حافظ امنیت و کیان جامعه است و نمی توان آن را بازیچه قرار داد و جامعه را فدای فرد نمود. (3)
یکی مهمترین مفاهیم مرتبط با قانون و قانون پذیری، قضاوت و دادرسی است. در صدر اسلام، مسجد به عنوان دادگاه قضاوت مطرح بود و از ابتدا در جامعه مسلمانان صدور رأی به طریق حکمیت از وظایف حاکم به شمار می آمد.
حضرت علی ایام معینی از هفته را در مسجد جامع می نشستند تا بین مردم قضاوت نمایند و در پرتو عدالت اسلامی، به حل و فصل اختلافات و منازعات مردم بپردازند. (4)پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله، بیشتر اختلافات را
در مسجد حل و فصل می کردند و مسجد یک دادگستری به تمام معنا بود و عموم کارهای دادخواهی در آن جا صورت می پذیرفت. حتی پیامبر اسلام علیه در مسجد قوانین حقوقی وضع کردند و برای مسجد و منبر، شأن ویژه حقوقی قائل شدند که از جمله آن ها مراسم سوگند خوردن بود. پیامبر، مراسم سوگند خوردن را کنار منبر معمول ساختند و فرمودند: هر کس در کنار منبرم دروغ گوید هر چند برای یک چوبه مسواک باشد جایگاهش در آتش خواهد بود». (1)بنابراین انجام این گونه امور در مسجد پیش از تشکیل دادگاه های معمولی رایج بود این موارد همگی به نقش مسجد در ایجاد و حمایت از رویکرد قانون گرایی در مسلمانان دلالت دارد. (2)
بر طبق آیاتی از قرآن کریم خداوند به پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله دستور می دهد تا قضاوت و عدالت را برپا کند؛ زیرا اسلام دین عدل گستر جهانی است و همواره پیامبران را به این دستور مهم امر فرموده است. در نتیجه آنان ناگزیر به داشتن محکمه ای برای اجرای امر الهی بودند و «مسجد» نخستین محکمه ای بود که پیامبر گرامی در آن به قضاوت می نشستند. بدین ترتیب، نخستین قاضی در اسلام، وجود مبارک حضرت محمد صلی الله علیه و آله بودند.
یکی از دلایلی که پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله مسجد را جایگاه قضاوت قرار دادند این بود که همه افراد در همه سطوح، شاهد اقامه عدل و اجرای احکام الهی باشند و به آن روی آورند که این موضوع، تهذیب نفوس را موجب خواهد شد. (3)از سوی دیگر، چون در سرزمین های اسلامی آیین دادرسی بر مبنای اصول و قواعد اسلامی بود، تشکیلات خاص و مکان ممتازی جز مسجد برای قضاوت وجود نداشت. «همچنین، در مسجد کوفه جایی به نام «دكّة القضاء» وجود داشت که حضرت علی علیه السلام در آن جا به قضاوت می پرداختند». (4)بدین ترتیب مبانی نظری اجرای قانون و اشاعه قانون گرایی از صدر اسلام در مسجدها آغاز گردید و سپس نقش حمایتی مسجد از قانون پذیری افراد به همه ابعاد زندگی تسری یافت.
مسجد، محل عبادت و بندگی در آستان پروردگار جهانیان است. در مسجد اعمال عبادی متعددی شامل
ذکر، تسبیح، دعا، نماز و... انجام می گیرد که به نوبه خود در قانون گرا شدن افراد مؤثر هستند.
از مهم ترین اعمال عبادی مسجد، اقامه نماز به صورت فردی یا جماعت است که بیشتر از سایر فعالیت های عبادی در مساجد انجام می گیرد،نماز بالاترین فریادها و کارخانه انسان سازی است. (1)
نکته بسیار مهم این است که عبادت فقط نماز نیست؛ بلکه هر فعالیتی که در مسیر خالق یکتا باشد عبادت محسوب می شود. مسجد محل عبادت است و عبادت مفهومی اعم از نماز دارد. بنابراین، مسجد، محلی فراتر از این است که فقط محل انجام مناسک و افعال خاص مذهبی باشد. در روایات، از جهاد و تعلم، به عبادت تعبیر شده است. پس معلوم می شود که هرگونه فعالیت دینی و اجتماعی که با صبغه الهی در مسیر تعالی نام خدا قرار گیرد، عبادت است.
قرآن کریم در این مورد می فرماید: وَ مَنْ أَظْلَمُ مَنْ مَنَعَ مَساجِدَ اللَّهِ أَنْ يُذْكَرَفِيهَا اسْمُهُ وَسَعَى فِي خَرابِها أُولئِكَ ما كَانَ لَهُمْ أَنْ يَدْخُلُوهَا إِلَّا خَائِفِينَ هُمْ فِي الدُّنْيا خِزْيٌ وَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذَابٌ عَظِيمٌ؛ كيست ستمکارتر از آن کس که از بردن نام خدا در مساجد او جلوگیری کرد و در ویرانی آن ها سعی نمود؟! شایسته نیست که آنان جز با ترس و وحشت وارد این کانون های عبادت شوند بهره آن ها در دنیا (فقط) رسوایی است و در سرای دیگر، عذاب عظیم (الهی)!» (2)
با توجه به مضمون با ارزش این آیه می توان گفت که اگر مساجد «یذکر فیه اسم الله» (3)هستند، بی شک، گسترش نام خدا از این محل، تنها با برگزاری مناسک دینی، محقق نخواهد شد. از این رو، باور داشتن به این آیه شریف و انحصار قائل شدن مسجد برای انجام عبادات چیزی جز یک تناقض نیست.
با این وجود، در مورد نماز می توان گفت که تعالیم و مفاهیم زیادی در آن نهفته است که همانند دیگر اعمال عبادی در قانونمند شدن افراد و جلوگیری از فحشا و منکر در هر درجه و سطح مؤثر است. (4)رعایت قانونمندی و عدالت در انتخاب امام جماعت مراعات حقوق دیگران و توجه به غصبی نبودن مکان و لباس نمازگزار همراه بودن نماز با ولایت معصوم و توجّه به معاد و حساب و کتاب و عقاب اعمال و.... (5)که در اذکار نماز به آن اشاره می شوند، آموزه هایی هستند که به قانون گرایی و قانون پذیری آحاد جامعه تأکید و اشاره دارند.
پای بندی عملی به فریضه با ارزش نماز جماعت و پیروی همه مأموم ها از امام جماعت مسجد در هنگام نماز جماعت، قانون گرایی و قانونمند بودن را به صورت غیر مستقیم به افراد آموزش می هد. کم یا زیاد کردن یک رکن در نماز، باعث باطل شدن آن می شود در هنگام اقامه نماز جماعت تبعیت از امام جماعت مسجد، چنان مهم است که زیاد کردن عمدی یک رُکن مانند سجده یا رکوع نماز مأموم را باطل نمی کند؛ به عنوان مثال، اگر کسی به گمان این که امام جماعت سر از رکوع برداشته از حالت رکوع خارج شود و متوجه شود که امام جماعت هنوز در حال رکوع باقی مانده است باید دوباره به رکوع بازگردد. (1)این نکته بیانگر آن است که متابعت از امام جماعت بر همه چیز اولویت دارد چنین فردی به صورت عملی می آموزد که قوانین جمعی بر قوانین فردی ارجح است و باید در جامعه به قوانین مختلف پایبند باشد.
به طور خلاصه می توان گفت که همه قوانین مشخصی که مورد خود مسجد و طرز ساختن آن و احکام مربوط به استفاده کنندگان و گردانندگان امور مساجد و برخی مقوله های دیگر مانند عدم حضور مشرکان در مسجد، احکام اقامه نماز جماعت در مسجد احکام خاص وقف در مساجد دستورات پاک نگه داشتن مسجد و... که در نصوص قرآنی و روایی و سیره مطرح هستند، همگی به قانون گرایی و قانونمندی افراد جامعه و مسئولان امر دلالت و تأکید دارد. (2)
نقش اخلاق و وجدان در جلوگیری از نابسامانی های اجتماعی و فردی و برتری آن بر عوامل بازدارنده بیرونی بر هیچ کس پوشیده نیست کنترل های درونی جایگاه خاصی در جلوگیری از وقوع جرم دارند. کنترل درونی شامل کنترلی است که در قالب آن خود فرد علاقه دارد با هنجارهای اجتماعی، همنوایی و هماهنگی پیدا کند و اگر کسی او را کنترل نکند وی خود را با هنجارها هم نوا می کند. اسلام، تأکید بسیاری بر خویشتن داری و کنترل درونی دارد.
حضرت علی علیه السلام می فرمایند: اِعْلَمُوا أَنَّهُ مَنْ لَمْ يُعَنْ عَلَى نَفْسِهِ حَتَّى يَكُونَ لَهُ مِنْهَا وَاعِظُ وَ زَاجِرُلَمْ يَكُنْ لَهُ مِنْ غَيْرِهَا لَا زَاجِرُوَ لَا وَاعِظُ، یعنی بدانید که هر که از سوی خویشتن یاری نشود، به گونه ای که از درون، پند دهنده و بازدارنده ای برای خود نداشته باشد از سوی دیگران برای او بازدارنده ای نخواهد بود». (3)مسجد
می تواند کنترل درونی را به بهترین شیوه در فرد ایجاد و تقویت کند مساجد با تقویت روحیه دین داری افراد، تأثیری انکار نشدنی بر افراد و به تبع آن جامعه دارند. کسانی که به مساجد رفت و آمد دارند، با احادیثی که بر رعایت حقوق اجتماعی تأکید دارد بیشتر از دیگر مردم آشنا شده در نتیجه در رعایت حق الناس و سایر قوانین اجتماعی بیشتر می کوشند.
«حدود» جمع «حد»، به معنی فاصله بین دو چیز است در آیات متعددی از قرآن کریم به حدود الهی یا حدود خدا اشاره شده است. (1)در واقع، منظور از مرزهای خدا، احکام حلال و حرام خدا یا حد بین حق و باطل، معروف و منکر زیبایی و زشتی ظلمت و نور یا به طور کلی انسانیت و غیر انسانیت است. (2)این حدود، در مورد رفتارهای فردی و اجتماعی مانند روزه و اعتکاف نکاح و طلاق جنگ و جهاد ارث و.... مرزهایی را مطرح نموده است. بر همین اساس هرگونه اعمال تغییر در این حدود یا عدم رعایت این مرزها، قانون شکنی یا قانون گریزی محسوب می شود. (3)
انجام اعمال عبادی در مسجد و شرکت در سخنرانی ها یا جلسات مذهبی و برنامه های فرهنگی مسجد، فرصتی گران بها برای افراد و گروه ها ایجاد می کند تا آن ها با موازین شرعی یا حدود الهی آشنا شوند. آموزش نکات مهم اعتقادی و تشریح حد و مرز الهی در واقع تبیین تشریح تفسیر و آموزش قوانین اسلامی است. در جامعه اسلامی این قوانین خود معیار وضع قوانین وضعی دیگر هستند. با آموزش حدود الهی به نماز گزاران و افرد اهل مسجد و توسعه فرهنگ اسلامی میزان تمکین به قانون و گرایش به قانون در افراد بیشتر خواهد شد و آحاد جامعه با شناخت بیشتر، قانون را می پذیرند.
نفس انسان حالت های مختلفی دارد با شناخت حالات نفس انسان، این موضوع روشن می شود که چگونه می توان از این حالات در راه تعالی و کمال فردی و اجتماعی بهره جست. مهمترین حالات نفسانی انسان از منظر آیات قرآن کریم عبارت اند از:
حالت ملهمه: در این حالت، نفس، قدرت الهام گیری از خداوند متعال را دارد. قرآن در این مورد
می فرماید: وَنَفْسٍ وَ ما سَوَّاها * فَأَلَهُمَها فُجُورَها و تقواها «سوگند به روح [نفس آدمی و آن کس که آن را آفرید و موزون ساخت؛ سپس شر و خیرش [پلید کاری] و پرهیزگاری اش را به او الهام کرد». (1)
حالت مطمئنه: در این حالت نفس دارای آرامش و اطمینان است. قرآن در این مورد می فرماید: یا أَيَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ ارْجِعِى إِلى رَبِّكِ رَاضِيَةً مَرْضِيَّةً فَادْخُلى في عِبادي * وَادْخُلِي جَنَّتی؛ «تو ای نفس مطمئنه در حالی که هم تو از او خشنودی و هم او [خدا] از تو خشنود است به سوی پروردگارت باز گرد و در سلک بندگان (خاص) من در آی و در بهشت من داخل شو». (2)
حالت اماره: در این حالت، نفس به بدی امر می کند. قرآن در این مورد می فرماید: إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ إِلا ما رَحِمَ رَبِّي؛ «نفس (سرکش) بسیار به بدی ها امر می کند؛ مگر آن چه را پروردگارم رحم کند». (3)
در آیات دیگری از قرآن به این نوع نفس اشاره شده است؛ در جایی از لفظ «هوی» برای این حالت نفس استفاده می کند؛ آن جا که می فرماید: وَ أَمَّا مَنْ خَافَ مَقامَ رَبِّهِ وَنَهَى النَّفْسَ عَنِ الْهَوَى * فَإِنَّ الْجَنَّةَ هِيَ المأوى؛ و آن کس که از مقام پروردگارش ترسان باشد و نفس را از هوا و (تمایلات نفسانی) باز دارد، به طور قطع، بهشت جایگاه اوست». (4)
همچنین، قرآن در جایی دیگر با لفظ «وسواس» به شرارت این نوع نفس اشاره دارد: مِنْ شَرِّ الْوَسْواسِ الْخَنَّاسِ * الَّذِي يُوَسْوِسُ فِي صُدُورِ النَّاسِ * مِنَ الْجِنَّةِ وَالنَّاس؛ [بگو به پروردگار پناه می برم] از شر وسوسه گر پنهان کار که در درون سینه انسان وسوسه می کند؛ خواه جن باشد یا از انسان». (5)
حضرت علی علیه السلام در مورد نفس اماره می فرمایند: وَ إِنَّهَا لا تَزالُ تَنْزِعُ إِلَى مَعْصِيَةٍ فِي هَوى؛ «نفس، پيوسته خواهان نافرمانی و معصیت است». (6)
حالت لوامه: در حالت لوّامه نفس انسان، وی را نسبت به گناه سرزنش می کند. قرآن در این مورد می فرماید: وَلا أُقْسِمُ بِالنَّفْسِ اللَّوَّامَة؛ «و سوگند به نفس ملامت گر (و سرزنش کننده) و وجدان بیدار که رستاخیز حق است. (7)
در مباحث اخلاقی، از این نفس لوامه به وجدان بیدار یا وجدان اخلاقی تعبیر شده است. همچنان که
در بعضی از آیات نیز این تعبیر استفاده شده است به طوری که قرآن کریم در داستان حضرت ابراهیم بعد از شکستن بت ها می فرماید: فَرَجَعُوا إِلى أَنْفُسِهِمْ فَقَالُوا إِنَّكُمْ أَنْتُمُ الظَّالِمُون؛ «آنان به وجدان و فطرتشان بازگشتند و به ضمیرهای خود مراجعه کرده گفتند حقا که شما ظالم و ستمگر هستید». (1)
علامه محمد تقی جعفری، کتابی با عنوان «وجدان» نوشته که به نقد و تحلیل مطالب در مورد آن پرداخته است. ایشان در این کتاب وجدان را چنین تعریف می کند وجدان از نقطه نظرهای روان شناسی حالات پسیکولوژیک (2)و اخلاقی روان است و وجود پدیده های روانی خودآگاه را طرح می کند. (3)بنابراین وجدان یکی از عوامل مهم برای تزکیه نفس و اخلاق و توبه انسان از گناهی است که در گذشته انجام داده است. جنبه انفعالی وجدان این است که اگر بر وفق درک و میل آن رفتار کردیم، احساس مسرت و شادی می نماید و موجب انبساط و آرامش خاطر می گردد. اگر بر خلاف میل و درک آن عمل نمودیم، احساس شرمساری و خجلت کرده با ضربات جانکاهی که بر روان و اعصاب ما وارد می کند، ما را شکنجه می دهد؛ مهم تر این که وجدان اخلاقی در مورد کارهای دیگران نیز دخالت می نماید و در مورد افعال دیگران، به خوب بودن یا به بد بودن حکم می دهد حتی فرمان می دهد که نسبت به اشخاص با وجدان، احترام و علاقه نشان بدهیم و از افراد بی وجدان نفرت داشته و از آن ها دوری نمائیم. (4)
با حضور در مساجد، ضمن تضعیف نفس اماره و تقویت نفس لوامه که انسان را هنگام سرپیچی از قوانین و مقررات و اسلامی سرزنش می کند زمینه بهتری برای کنترل اجتماعی و مبارزه با انحرافات اجتماعی فراهم می شود مسجد به عنوان کانونی دینی با تقویت برتری های اخلاقی حس خداباوری را در افراد اهل مسجد بارور می کند و بدین ترتیب افراد در همه حال خدا را بر کارها و فعالیت های خود، ناظر و شاهد می بینند. در آن صورت بدون اینک اگر کسی بر رفتار و کردار آن ها نظارت کند وظایف خود را به بهترین شکل انجام می دهند.
مسجد با افزایش شناخت و آگاهی تبیین حفظ و گسترش ارزش ها و آرمان های اسلامی تربیت عملی دینی و تربیت الگوها یک نظام تربیتی منسجم و قوام یافته ای را ایجاد می کند که بر شاخصه های هویت دینی تأثیر می گذارد و آن ها را تقویت می کند. این امر کاهش خطاها و لغزش های اخلاقی و تقلیل سطح ارتکاب جرایم اجتماعی را به دنبال دارد. (5)
«اعتراف» یعنی خبر دادن به کسی از نام و حال و صفت خود و اقرار کردن به خطا و گناه خود. (1)اعتراف، به معنی بر زبان آوردن اشتباه یا خطای خود و آن را به گردن گرفتن به سخن یا امری به صورت شفاهی یا کتبی اقرار کردن است. (2)
یکی از اموری که باعث تخفیف عذاب و بخشیدن گناه و افزایش نعمت می شود، اقرار به گناه، در پیشگاه خداوند متعال است که بیانگر خضوع و ناچیز شمردن خود در برابر حق تعالی است و اعتراف به نعمت های او که موجب افزایش آن خواهند شد. امام محمد باقر در مورد اعتراف به گناه فرمودند: وَ اللهِ مَا يَنْجُومِنَ الذَّنْبِ إِلَّا مَنْ أَقَرَبِهِ؛ «به خدا سوگند (هیچ کس از گناه نجات نیابد و رها نشود جز کسی که بدان اعتراف کند». (3)
در آیات متعددی از قرآن کریم به اعتراف به گناه) اشاره شده است. آن جا که می فرماید: فَاعْتَرَفُوا بِذَنْبِهِمْ فَسُحقاً لِأَصْحابِ السَّعیر؛ (4)«پس به گناه خود اقرار می کنند و مرگ باد بر اهل جهنّم».
در جایی دیگر قرآن می فرماید: قالُوا رَبَّنَا أَمَتَنَا اثْنَتَيْنِ وَ أَحْيَيْتَنَا اثْنَتَيْنِ فَاعْتَرَفْنَا بِذُنُوبِنَا فَهَلْ إِلَى خُرُوجِ مِنْ سَبیل؛ «می گویند پروردگارا، دو بار ما را به مرگ رسانیدی و دو بار ما را زنده گردانیدی به گناهانمان اعتراف کردیم؛ پس آیا راه بیرون شدنی [از آتش] هست؟» (5)
نکته بسیار مهم این است که بین آداب اعتراف به گناه از منظر دین مبین اسلام و ادیان دیگر مثل مسیحیت بسیار تفاوت وجود دارد در مسحیت فرد گنهکار برای اعتراف به خطا باید نزد انسانی مثل خودش برود و با سرافکندگی پیش همنوع خود و با ذلّت به گناهانش اعتراف کند این در حالی است که مسلمان در دین اسلام باید فقط به پیشگاه خداوند خالق هستی و ستارالعیوب حاضر شود و به خطاهایش اعتراف نماید. در مطالب قبلی در بخش اوّلین قانون و اولین قانون شکنی به داستان حضرت آدم و حوا اشاره شد. این قانون شکنی یا همان ترک اولی، سرانجام با اعتراف حضرت آدم و حوا به خطای خود، از سوی خدا بخشیده شد. این اعتراف، در مکانی گران سنگ به نام خانه کعبه که اولین و ارزشمندترین مسجد یا خانه خداست انجام شده بود.
امام صادق علیه السلام فرمودند: «وقتی حضرت آدم بر اثر ترک،اولی از بهشت رانده شد، به سرزمین مکه
آمد و به انجام مراسم حج در منی و عرفات و مشعر و مکه پرداخت و پس از طواف کعبه، به ملتزم مکان مشخصی در پشت کعبه است که گناهکاران صورت یا سینه خود را به آن می چسبانند و ملازم آن جا می شوند.
ودعا می کنند رفت؛ جبرئیل بر او نازل شد و به او گفت به گناهان خود در این مکان اقرار کن حضرت آدم در آن جا ایستاد و عرض کرد پروردگارا برای هر عمل کننده ای پاداشی است. من هم عمل کردم و توبه نمودم و اطاعت از فرمانت کردم پاداشم چیست؟ خداوند به او وحی کرد ای آدم هر کس از ذریه و فرزندان تو به این مکان بیایند و به گناه خود اقرار کنند گناهانشان را می آمرزم». (1)
در واقع، اعتراف کردن به گناه چه این که در وجود فرد و در بطن وجدان اخلاقی وی صورت گیرد و چه این که به صورت اقرار به گناه باشد، از زمینه های رسیدن به توبه نصوح است. توبه ای که زنگار گناه را از قلب فرد می زداید و وی را از تکرار گناه برحذر می دارد.
اگر موارد ارتکاب گناه را مورد بررسی قرار دهیم متوجه خواهیم شد که هر گناه در واقع سرپیچی از یکی از قوانین الهی یا سنت الهی یا نادیده گرفتن یک قاعده اجتماعی مسلّم است این موارد، همان قانون شکنی و قانون گریزی فرد خاطی است به طور قطع می توان گفت که تا یک قانون شکنی از فردی سر نزد، گناه مفهوم پیدا نمی کند؛ یعنی هر گناه یک ظلم صورت گرفته توسط یک فرد است که نسبت به خود یا نسبت به دیگران یا نسبت به خالق خویش انجام شده است.
از طرف دیگر می دانیم که فرد خطاکار که به توفیق اعتراف نایل شده است هیچ جایی را بهتر از خانه خدا و محل عبادت خدا نمی داند و نمی شناسد تا در آن جا به اقرار گناهان خود بپردازد. گناهکار یا فردی که قانونی را زیر پا گذاشته است در وهله اول با اقرار به گناه در مسجد دوباره فاصله خود را نسبت به خالق کمتر کرده به سرچشمه قدرت و حاکمیت جهان نزدیک می شود نکته مهم این است فردی که با حضور در مسجد و شرکت در محافل معنوی به قانون شکنی های خود در پیشگاه الهی اقرار و به گناهانش اعتراف می کند، قدرت درونی و معنوی بیشتری برای کنترل خود به دست خواهد آورد. در واقع، اعتراف کردن در هر زمان و مکانی، آثار یکسانی ندارند؛ بلکه آثار تربیتی اعتراف به گناه در مسجد در روح و وجدان فرد ریشه دارتر و پایدارتر خواهد بود.
همه نقش های مسجد در مقوله قانون گرایی آحاد جامعه به مبحث پیشگیری ختم نمی شود؛ بلکه اهمیت و تأثیرگذاری مسجد حتی در مرحله پس از ارتکاب جرایم نیز چنان قابل توجه است که اهمیت قانون
1) بحار الانوار، ج 11، ص179.
و قانون گرایی را در فرد بهبود می بخشد تا این فرد بار دیگر به سمت ارتکاب جرم یا بزه قدم برندارد. افرد گناهکاری که پس از ارتکاب انواع خطا به ندای فطری نفس لوامه خود یا به کمک قوانین دیگر که از سوی حکومت وضع شده است به سمت وجدان بیدار خود حرکت می کنند با توفیق انجام آموزه های ارزشمندی مانند «استغفار» و «توبه»، مسیر بازگشت خود را به سهولت پیدا می کنند. برای روشن شدن بحث در ادامه به توضیح این دو واژه اشاره می شود.
«استغفار» به معنی «آمرزش خواستن غفران طلبیدن»، «توبه» کردن»، «مغفرت طلبیدن» است. (1)مغفرت نیز در لغت به مفهوم آمرزش عفو و بخشش گناهان بخشایش سیئات کسی و آمرزش گناهان است. (2)در قرآن سوره توبه آیه 114 به واژه استغفار اشاره شده است. (3)
توبه از «توب» به معنای «بازگشت» و «رجوع» است. توبه از سوی بنده به مفهوم بازگشت از معصیت و خطا و پشیمانی است. (4)همچنین منظور از اصطلاح توبه شکستن برگشت به گناه و مرتکب شدن به هر گناهی که فرد در گذشته مرتکب نمی شد است و نیز به معنای شکستن عهد و میثاق است. (5)توبه، زمینه ساز تبدیل بدی ها و گناهان به حسنات است. (6)اهمیت توبه تا به آن جاست که در قرآن سوره ای به نام توبه وجود دارد که حاوی مضامین عالی و قهرآمیزی در مورد مشرکان است.
استغفار و توبه از آموزه های عبادی خاص مسجد است و انسان موحد دریافته است که بعد از سرپیچی از دستورات الهی باید به خانه خداوند یا همان مسجد برگردد و تلاش کند تا به مقام توبه نایل گردد. این دستورات نادیده انگاشته شده شاید جنبه درونی و فردی داشته باشد یا یک خطای اجتماعی محسوب شود و دارای تبعات گسترده اجتماعی باشد. بر اساس این آموزه ها به دلیل رحمت و حکمت الهی، راه اصلاح و تعالی فردی بر روی کسی بسته نیست و هر کسی در شرایط لازم مشمول رحمت و محبت الهی خواهد شد. حضرت علی در مورد توبه و استغفار می فرمایند: ... مَنْ اعْطِيَ التَّوْبَةَ لَمْ يُحْرَمِ الْقَبُولَ، وَمَنْ اءُ عْطِيَ الاِسْتِغْفَارَ لَم يُحْرَمِ المَغْفِرَة.... کسی را که توفیق توبه دهند، از پذیرفته شدن توبه محروم نماند و کسی را که
1) دهخدا، علی اکبر لغت نامه دهخدا، ج 1، ص 2168
2) همان، ج 14، ص (سریالی) 21213.
3) وَمَا كَانَ اسْتِغْفَارُ إِبْرَاهِيمَ لِأَبِيهِ إِلَّا عَنْ مَوْعِدَةٍ وَعَدَهَا إِيَّاهُ فَلَمْ تَبَيَّنَ لَهُ أَنَّهُ عَدُوٌّ لِلَّهِ تَبَرَّأَ مِنْهُ إِنَّ إِبْرَاهِيمَ لَأَوَاهُ حَلیم؛ «و استغفار ابراهیم برای پدرش سرپرستش که در آن زمان عمویش آزر بود، فقط به خاطر و عده ای بود که به او داده بود تا وی را به سوی ایمان جذب کند؛ اما هنگامی که برای او روشن شد وی دشمن خداست، از او بیزاری جست. به یقین، ابراهیم دلسوز و بردبار بود؛ توبه، آیه 114.
4) هاشمی رفسنجانی،اکبر فرهنگ قرآن، ج 9، ص70.
5) دهخدا، همان مشخصات، ج 5، ص7079
6) خداوند در آیاتی از سوره فرقان، پس از نکوهش گناهکاران و اشاره به عذاب نمودن آن ها چنین می فرماید: إِلا مَنْ تَابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ عَمَلًا صَالِحاً فَأُولئِكَ يُبَدِّلُ اللهُ سَيِّئَاتِهِمْ حَسَناتٍ وَكَانَ اللهُ غَفُوراً رَحیم؛ «مگرکسی که توبه کند و ایمان آورد و کار شایسته کند. پس خداوند بدی هایشان را به نیکی ها تبدیل می کند و خدا همواره آمرزنده مهربان است؛ فرقان، آیه70.
به او توفیق استغفار دهند از آمرزش محروم نماند...». (1)
همچنین، آن حضرت در جایی دیگر می فرمایند: ... لا خَيْرَ فِي الدُّنْيا إِلا لِرَجُلَيْنِ، رَجُلِ اءَ ذُنَبَ ذُنُوا فَهُوَ يَتَدارَكُها بِالتَّوْبَةِ وَ رَجُلٍ يُسارِعُ فِي الخيرات... در این جهان خیری نیست، مگر برای دو کس کسی که گناهی می کند و به توبه جبرانش می نماید و کسی که برای کارهای خیر می شتابد». (2)در آیات متعددی از قرآن کریم به توبه پذیر بودن و مهربان بودن پروردگار اشاره شده است در این خصوص قرآن کریم می فرماید: «هُوَالَّذِي يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبادِهِ وَيَعْفُوا عَنِ السَّيِّئاتِ. (3)تأکید قرآن در این مورد به حدی است که حتی ترک کنندگان توبه را ظالم خطاب نموده و این گونه افراد را مستحق هلاکت و عذاب دردناک دانسته است. (4)
توجه به توبه و بازگشت مجرمان از دو جنبه قابل بررسی است:
الف) جنبه توجه به اجرای قوانین موضوعه که از طریق مبادی قضایی کشور، در خصوص فرد اعمال می شود. البته روشن است که این قوانین بر مبنای شارع مقدس اسلام و قوانین الهی و بر حسب تفقه در منابع اصلی و فرعی فقهی دین استخراج و تشریح شده اند.
ب) جنبه دیگر این است که افراد مجرم یا خطاکار پس برخورد بیرونی توسط مبادی قانونی و قضایی، در نهایت به وجدان بیدار خود رجوع می کنند و پس از حضور در محافل مذهبی و شرکت در خلوتگاه مسجد انس دوباره خود را با مبدأ هستی برقرار می کنند.
توجه به مسجد و به یاد خانه خدا افتادن پس لغرش و قانون شکنی امری تازه نیست. انسان معتقد به خداوند می داند که پس ارتکاب خطا باید به خانه صاحبخانه این جهان هستی،برود، راه توبه را جستجو کند. این احساس و ندای فطری در وجود مسلمانان نهادینه شده است در زمان صدر اسلام، مسلمانانی که دچار لغزش و خطا می شدند و خود را نیازمند به لطف و احسان خاص خداوند می دانستند به مسجد پناه می آوردند؛ زیرا این جایگاه مقدّس را جلوه گاه رحمت خاص خداوند مهربان می دانستند. (5)ابوسعید ابی الخیر این مطلب را در قالب رباعی چنین سروده است:
باز آی؛ باز آی؛ هر آن چه هستی باز آی *** گر کافر و گبر و بت پرستی باز آی
این درگه ما، درگه نومیدی نیست *** صد بار اگر توبه شکستی باز آی. (1)
رابطه عاطفی که با راز و نیاز بین انسان و خداوند برقرار می شود روح و روان آدمی را تقویت می کند و موجب آرامش وی می گردد. مسجد خانه خداست و صاحب خانه با آمرزش گناهان و خطاهای میهمانش از وی پذیرایی می کند. امام صادق می فرمایند: عَلَيْكُمْ بِإِتْيَانِ الْمَسَاجِدِ فَإِنَّهَا بُيُوتُ اللَّهِ فِي الْأَرْضِ وَمَنْ أَتَاهَا مُتَطَهِّراً طَهَّرَهُ اللهُ مِنْ ذُنُوبِهِ وَكُتِبَ مِنْ زُواره...؛ بر شما باد که به مسجدها بیایید؛ آن ها خانه های خدا در زمین هستند و هر کس پاکیزه به مسجد بیاید، خداوند گناهانش را پاک می گرداند و نام او در زمره زائران خود می نویسد». (2)
چه بسیار هستند افرادی که با حضور در مسجد و توبه واقعی، مسیر کلی زندگی خود را تغییر دادند و هدایت و طریق الهی را یافتند. بنابراین می توان گفت که مسجد مهمترین محل ندبه و انابه به درگاه الهی محسوب می شود در قانون گرایی افراد مجرم و خطاکار پس از اشتباه و جبران آن نقش با اهمیتی دارد.
در باور و فرهنگ مردم مسلمان و حتی همه ادیان، مسجد مکانی مقدس است. علما نیز دارای درجه معنوی هستند. بنابراین وقتی که سخنان و مواضع،آنان در مسجد شنیده می شود، صحیح قلمداد می شود.
جامعه مدنی ایران به عنوان یک فضای مستقل از دولت و دستگاه حاکم چه در دوران سلطنت قاجاریه و چه در رژیم پهلوی، در مساجد، بازار، حسینیه ها و... تجلی پیدا کرده است. این گونه مراکز، گوشه ای از شبکه وسیع مردمی بودند که رفتارهای مقبول عامه در آن جا انجام می شد. مسجد، به عنوان یک مکان مقدس و عبادی از دو جلوه رفتاری برخوردار است. یکی تأثیر آن بر رفتار فردی است و دیگری تأثیر بر رفتار جمعی این دو جنبه از آثار مسجد با هم متفاوت هستند؛ ولی بر هم تأثیر متقابل دارند. وقتی مراسم های فراگیری مانند آیین عبادی ماه مبارک رمضان و محرم و صفر و... با سبک های تأیید شده، در مساجد و تکایا اجرا می شود جنبه جمعی آن به اوج خود می رسد. به عبارت دیگر، دو گونه رفتار می تواند در این مکان گرانقدر از فرد یا جمع شرکت کننده متجلی شود. رفتارهای جمعی آن بر جهت دهی به رفتارهای فردی بسیار مؤثرتر است.
با توجه به مطالب مطرح شده می توان گفت که مسجد دارای دو بعد کلی است:
بعد ظاهری مسجد که به رفتارها و اعمال و روابط پسندیده دینی مورد قبول و مناسک مذهبی و مراسم ها مربوط می شود که همه افراد به صورت جمعی آن را انجام می دهند.
«بُعد باطنی» مسجد که به تأثیر رفتارهای جمعی بر رفتارهای شخصی و کنترل فردی مربوط می شود.
هنگامی که انسان ها به صورت دسته جمعی و به عنوان قطره ای گم شده در دریای خروشان اجتماع در حال برگزاری مناسک و انجام فرایض دینی هستند رفتارهای جمعی مقبول عامه، نمایان می شود.
همچنین، زمانی که انسان به صورت غیر جمعی یا فردی در مسجد ظاهر می شود خود به خود، به محاسبه و بررسی رفتارهای شخصی خود می پردازد. ویژگی مسجد در مقابل دیگر مکان ها این است که از جنبه ماهیتی، علاوه بر این که محلی برای تجمع و رفتارهای جمعی است فرد را به درون خود ارجاع می دهد.
بدین ترتیب، آن چه عمل شایسته محسوب می شود همان چیزی است که از جمع سر می زند و مورد تأیید آن هاست. همچنین آن چه عمل ناپسند محسوب می شود همان چیزی است که جمع از انجام آن پرهیز می کند. بر همین اساس می توان گفت که چنین فردی در حالت انفرادی نیز آن اعمال ناشایست یا خلاف قانون را ترک می.کند این روند تهذیب کردار، در اصلاح و ترمیم رفتارها بسیار مؤثر است. بنابراین، به طور خلاصه می توان گفت که حضور منظم در مساجد ایجاد معرفت افراد نسبت به رفتارهای پسندیده و مورد قبول عامه و رفتارهای ناپسند مورد انزجار جامعه را موجب می شود. این معرفت، قانون گرایی فرد و در مجموع قانونمندی جامعه را به همراه دارد.
آن سخن معروف و پر ارزش امام خمینی قدس سره که با درک حقایق کارکردهای مسجد همراه بود، امروز بیشتر باید مورد توجه قرار گیرد. ایشان به صراحت فرمودند: مساجد سنگر مبارزه اند؛ از این رو، دشمن، سعی در خراب نمودن آن ها دارد». (1)
با بررسی دقیق فعالیت های دولت های غربی متوجه این موضوع می شویم از سوی دشمنان اسلام، یک تهاجم یا شبیخون فرهنگی همه مسلمان به ویژه نوجوانان و جوانان جوامع اسلامی را هدف قرار داده است. آنان حتی با تقویت و فرهنگ سازی برای برخی معابد غیر از مسجد و جذب برخی مسلمانان ضعیف الایمان به معابد یا ادیان دیگر در پی استحاله کارکردهای قانون گرای مساجد هستند این امر یکی از مهمترین موضوعاتی است که متأسفانه بیشتر فعالان فرهنگی و عموم مسلمانان از آن غافل شده اند.
دشمن، قصد دارد با اجرای برنامه های خود مسلمانان را از مسجد گریزان سازد تا روح قانون گریزی را
1) صحیفه نور، ج 1، ص 186
در آنان ایجاد و تقویت کند در همین راستا دشمنان به اقدامات گسترده دست می زنند. این اقدامات خود تمهیداتی برای لاابالی گری و قانون گریزی را برای عده ای از افراد فراهم می کند. اشاعه روح بی بندوباری و بی دینی در بین جوانان و ایجاد شک در آن ها نسبت به اصول دین اسلام، انتشار كُتب ضد اخلاق و اسلام تأسیس مراکز خوش گذرانی و عیش و نوش، فراهم ساختن امکانات لازم برای فساد و بی دینی و بسیاری از فعالیت های مشابه دیگر تنها گوشه هایی از اقدامات دشمنان مسجد برای به دام انداختن مسلمانان است». (1)
بر این اساس، لازم است که همه مسلمانان تلاش کنند تا کارکردهای قانون گرایی و قانون مدارانه مساجد را تقویت نمایند؛ زیرا دشمن می خواهد با توانمندسازی معابد ادیان دیگر به غیر از اسلام و مساجد، این خانه های خدا مسجد گریزی و دوری و بیزاری از مساجد را در بین مسلمانان تقویت نماید. این موضوع در حالی است که می دانیم مسجد برای نوجوانان و جوانان و همه گروه های شرکت کننده دوستانی خوب محتوایی دینی و اخلاقی و در نهایت، تفکر و تعقل در انجام افعال را به ارمغان می آورد. در حالی که، قربانیان تهاجم فرهنگی همیشه اسیر نتایجی مانند دوستان ناباب، یک زندگی با محتوای شرک آلود و ضد اخلاق و در نهایت تخدیر و مستی خواهند بود.
به طور خلاصه می توان گفت که هر نوع توجّه به مسجد و شرکت در فعالیت های مسجدی و انجام مناسک و فرایض در مساجد، موجب بیمه شدن افراد در برابر تهاجم فرهنگی می شود و مهمترین عامل قانون گریزی و عدم قانومندی حذف خواهد شد روشن است که نتیجه این امر بهبود میزان قانونمندی آحاد جامعه خواهد بود.
«بزه»، در مفهوم کلی به معنی هر فعلی است که خلاف قانون باشد به عبارت دیگر، بزه، به سرکشی فرد در برابر اراده اجتماع که به وسیله مقررات و قوانین تعیین شده است گفته می شود. (2)بزهکار، یعنی آن کسی که عملی خلاف قانون انجام داده و همچنین به مفهوم مجرم، بزه مند و گناهکار است. (3)کجروی و تخطی از هنجارها همواره در طول تاریخ بشر وجود داشته است. شکستن نظم اجتماعی و انحراف از هنجارها در جوامع کوچک و ابتدایی به ندرت اتفاق می افتد و اقوام و قبایل بر حسب سنت ها و عرف جامعه از هنجارهای
اجتماعی تبعیت می کردند؛ اما در جوامع امروز با توجه به تحرک اجتماعی و جغرافیایی شدید، انسجام فرهنگی کم شده است و توافق اخلاقی به ندرت مشاهده می شود گزارش رسانه های جمعی و پژوهش های علمی نشان می دهد که شکستن نظم اجتماعی و انحراف از هنجارهای جامعه در شهرها، به ویژه شهرهای بزرگ با وجود پیشرفت فناوری و صنعت نه تنها کاهش نیافته است بلکه افزایش هم یافته است.
یکی از عوامل بزه، تربیت نامناسب یا فقدان و ضعف تربیت دینی است افرادی با مسجد و در کنار مسجد به تربیت و تعالی دینی رسیده اند و فاصله خود را با خدا و خانه خدا بسیار نزدیک کردند، به راحتی هنجار شکنی نمی کنند و به هر نوع قوانین احترام می گذارند تربیت یافتن افراد در هر سن و موقعیت در متن فعالیت های فرهنگی و اعتقادی مسجد، قوی ترین عاملی است که امروز اندیشمندان فرهنگی از آن به عنوان درمان و کنترل بزهکاری در جامعه یاد می کنند.
نکته مهم این است که کنترل درونی زمانی رخ می دهد که جریان جامعه پذیری به طور کامل موفق بوده باشد. در این صورت فرد، هنجارها و ارزش های اجتماعی را درونی کرده حتی در خلوت خود نیز آن چه را جامعه ترجیح می دهد انجام می دهد. فردی که به طور کامل اجتماعی شده است چنان چه به شکستن یک هنجار یا زیر پانهادنی قانونی، وسوسه شود وجدان اجتماعی او مانع از این کار وی می شود و فرد، داوطلبانه از انجام آن خودداری می کند. با توجه به مطالب بیان شده می توان گفت که مسجد و مسجد گرایی با تقویت ایمان و حس انسان دوستی در فرد موجب تربیت مذهبی وی شده و در نهایت بزه و بزهکاری را در سطح اجتماع کاهش می دهد بنابراین سطح قانونمندی و قانون گرایی آحاد جامعه افزایش می یابد.
یکی از کارکردهای مهم مساجد کارکرد آموزشی یا تعلیم و تربیت است. (1)این آموزش به معنای گسترده، به مفهوم فراگیری همه آموزه های اسلامی است. مساجد محل آموزش احکام و فقه هستد. در یک نگاه سطحی رابطه بین فقه مدار بودن و قانون گرا بودن در رابطه با نهاد مسجد مشخص می شود. فقه همانند قانون، مجموعه ای از بایدها و نبایدهاست و در واقع خود، قانون دین است که بر اساس منابع استخراج می شود. (2)بنابراین کسانی که دستورات دینی را اجرا می کنند و به مسجد رفت و آمد دارند، راحت تر به قانون تمکین می کنند. به دلیل این که این افراد در مسجد رعایت و احترام به قانون را آموزش دیده اند. یکی از
راه های ایجاد جامعه قانون مدار آشنایی با قوانین است. مسجد مکانی مناسب برای این نوع آموزش است تا ضمن آشنا کردن مردم با قوانین اهمیت رعایت آن ها را نیز از نظر آموزه های اسلامی و از جنبه شارع مقدس اسلام مطرح شود.
«اعتکاف»، مصدر باب افتعال از ریشه «عکف» به معنی پیوستگی بر چیزی داشتن و حبس کردن است. مفهوم اعتکاف از نظر لغوی درنگ کردن و ادامه دادن است. از نظر اصطلاحی، اعتکاف، به معنی درنگ کردن در مسجد جامع یعنی مسجدی که روزانه در آن حداقل یک بار نماز جماعت بخوانند به قصد عبادت است. اعتکاف به مفهوم خود را بازداشتن و گوشه نشین شدن در مسجد است. (1)
یکی از آیین های عبادی مسلمانان که در مسجد صورت می پذیرد «اعتکاف» و خلوت کردن با خداوند است. اعتکاف تأثیر به سزایی در ریشه کن کردن گناهان انسان دارد گناهانی که هر کدام نوعی عصیانگری از مسیر قوانین الهی یا اجتماعی محسوب می شود.
در مورد پیشینه اعتکاف همین بس که پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله برای پرورش روح، قبل از رسالت به این امر می پرداختند؛ به این صورت که مدتی را در غار حرا واقع در جبل النور، یکی از کوه های مکه به عبادت به سر می بردند.
حضرت علی در این مورد می فرمایند: پیامبر علی صلی الله علیه و آله چند ماه از سال را در غار حرا می گذراند؛ تنها من او را می دیدم و کسی جز من او را نمی دید». (2)
پس از رسالت و بعثت هم آن حضرت به اعتکاف اهمیت می دادند؛ با این تفاوت که این بار «مسجد» جایگاه این عمل عبادی بود.
امام صادق علیه السلام می فرمایند: وَكَانَ رَسُولُ الله صلی الله علیه و آله إِذَا كَانَ الْعَشْرُ الْأَوَاخِرُاعْتَكَفَ فِي الْمَسْجِدِ وَضُرِبَتْ لَهُ قُبَّةٌ مِنْشَعْرِ وَ شَمَّرَالْمِنْزَرَوَ طَوَى فِرَاشَه؛ «رسول خدا صلى الله عليه وسلم در ده روز آخر ماه رمضان، در مسجد معتکف می شدند و برای آن حضرت خیمه ای معین برپا می کردند و ایشان در این ده روز بستر خویش را بر می چیدند و به اعتکاف مشغول بودند». (3)
لازم به ذکر است که سنت حسنه اعتکاف پس از پیروزی انقلاب اسلامی احیاء گردید. این سنّت، در
طول تاریخ اسلام و ادیان آسمانی طرفداران و عاملانی داشته و در بلاد اسلامی به طور عموم و شهرهای شیعه و مراکز حوزوی به طور خاص مورد توجه بوده است معتکفان ایام البیض ماه رجب و در برخی موارد، دهه آخر ماه رمضان را در اعتکاف به سر می بردند.
به عبارت دیگر این عبادت قبل از پیروزی انقلاب اسلامی، حالت فراگیر نداشته است. در چند سال اخیر در میان جمع کثیری از خواهران و برادران دینی از اقشار گوناگون اجتماعی به ویژه دانشجویان و طلاب و نوجوانان و جوانان مرسوم گردیده است امروز شاهد آن هستم که بسیاری از مساجد شهرها و روستاها و محلات پذیرای مهمانان خدا و معتکفان در ایام البیض هستند.
نکته بسیار مهم این است که اشتغال انسان به کار و زندگی روزمره و مسؤلیت های اجتماعی، غفلت از خود و غفلت از خدای جهانیان را به دنبال دارد همین غفلت است که زمینه گناه یا هر نوع قانون شکنی را فراهم می کند؛ همین غفلت است که بستر لازم برای سقوط از ارزش های انسانی و اخلاقی را در فرد ایجاد کرده آن را تقویت می کند و وی را به ورطه پستی و حیوانی می کشاند بسیاری از جرایمی که مجرمان انجام می دهند، ناشی از غفلتی است که در آن ها پیدا می شود. این غفلت موجب نادیده انگاشتن قانون می شود و فرد برای اهداف خود قانون شکنی می کند.
بر اساس مطالب مطرح شده می توان نتیجه گرفت که شرکت کردن در اعتکاف موجب این می شود که فرد، رفتار نیک را تمرین کند و با شرکت در جمعی که همگی دارای یک هدف هستند و به رفتارهای مقبول مشغول هستند قانونمند بودن و قانون گرایی را تمرین کند تا پس از اتمام این رفتار و این مدت در قانونمند بودن در سایر امور زندگی موفق تر باشد. در واقع می توان گفت که اعتکاف موجب بهبود قانونمندی در فرد می شود.
امنیت در لغت به معنی «ایمنی»، «جای امن»، «بی خوفی»، «در امان بودن» است. (1)به زبان ساده امنیت، یعنی دور بودن از خطراتی که علیه منافع مادی جان، مال، سرزمین و....) و ارزش های معنوی، (دین)، فرهنگ اعتقادات و.... انسان ها وجود دارد امنیت یک مفهوم آشنا آشنا و قابل شناخت برای تمام جوامع بشری است. از جوامع اولیه مانند قبایل کوچک، گرفته تا امپراتوری های بزرگ جهان باستان و دولت شهرهای یونان با واژه امنیت آشنا بوده اند به همین دلیل امروز نیز تلاش برای رسیدن به «وضعیت امن»
1) دهخدا، همان مشخصات، ج 3، ص 3376 تا 3377.
و یا «Secure Situation» اولویت نخست سیاست های واحدهای سیاسی مختلف را تشکیل داده است و راه های تأمین آن از جایگاه خاصی در سیاست گذاری های امنیتی دولت ها در قالب امنیت اجتماعی و ملّی برخودار است. اساس جست وجوی امنیت را می توان در انگیزه ها و کشش های انسان ها دنبال کرد؛ به این معنی که جستجوی امنیت از مهمترین کشش ها و انگیزه های انسانی بوده که با جوهر هستی انسان پیوند ناگسستنی دارد البته مفهوم امنیت یک امر ذهنی (1)و یک امر نسبی (2)بسیار گسترده و دارای ابعادی مانند امنیت بین المللی، امنیت ملی امنیت سیاسی، امنیت اقتصادی، امنیت اجتماعی، امنیت فردی و... است و ابعاد مرتبط به قانونمندی و قانون گرایی، به طور کلی، در دو بعد امنیت اجتماعی و امنیت فردی گنجانده می شوند.
مسجد و فعالیت های مذهبی می توانند با ابزارهایی مانند ستایش نکوهش و خشم اخلاقی بر رفتار فرد اثر بگذارند. بخش زیادی از کنترل افراد از راه کنترل رسمی صورت می گیرد. این کنترل، با ابزارهای بیرونی و قانون مدارانه انجام می شود. البته عوامل بازدارنده بیرونی، مثل اجرای حدود و زندان، ضمن تأثیر مهمی در حفظ سلامت اجتماعی جامعه دارد؛ اما باید گفت که پیش گیری بهتر از درمان است و مجازات ،زندان هزینه سنگینی را بر دولت تحمیل می کند. بنابراین همراه با کنترل بیرونی، کنترل درونی که همان اثر گذاری بر انگیزه های درونی فرد است، توصیه می شود. کنترل های درونی ویژگی های خاصی دارند؛ از جمله این که برخلاف کنترل های بیرونی نیازمند هزینه های هنگفت نیستند و در زمانی که امکان ایجاد یا اعمال کنترل های بیرونی نیست، همچنان کارایی خود را دارند.
بر اساس مفهوم روایتی از امام علی تأثیرات رفتاری که حضور در مسجد بر جای می گذارد، می تواند جامعه را از فساد و گناه پاک کند؛ آنجا که در قسمتی از یک روایت می فرمایند: ... أَوْ کَلِمَهً تَرُدُّهُ عَنْ رَدًی أَوْ یَتْرُکُ ذَنْباً خَشْیَهً أَوْ حَیَاءً.... یا کلماتی می شنود که او فرد اهل مسجد را از فساد و گناه باز می دارد یا به خاطر ترس از پروردگار یا حیا و آبرو، گناهی را ترک می کند». (3)
مهم ترین دستاورد رعایت قانون «امنیت اجتماعی» است. (4)در واقع امنیت اجتماعی، حالت فراغت همگانی از هرگونه تهدید است کاهش نظارت گسترده و کنترل رسمی در سطح اجتماعی بر ابعاد کلان اقتصادی مؤثر است و با کاهش هزینه هایی که دولت ها صرف نظارت بر نیروهای اجرایی یا مردمی می کنند،
صرفه جویی را به همراه دارد. بنابراین افراد اهل مسجدع با اتکا بر اخلاق مذهبی و دینی و بدون ترس از نیروهای انتظامی و زندان و مانند آن ها خودشان به تأمین امنیت اجتماعی مبادرت می ورزند که این موضوع در سطح کلان بسیاری از هزینه های امنیتی را کاهش می دهد.
مسجد و فعالیت های مذهبی و مسجدی با تکیه بر قوانین شرعی، روح قانون گرایی را در افراد تقویت کند و توسعه می دهد؛ زیرا آموزه هایی مانند نماز جماعت و دعا،کردن گوش فرادادن به منابر وعظ و....
توبه و استغفار و اعتکاف و اعتراف به گناه در فضای معنویت مسجد نمود پیدا می کند و افراد مسجدی با وجود تربیت مسجدی، کرامت نفس خود را پایمال نکرده روح شریف انسانی خود را با قانون گریزی، به گناه و جرایم آلوده نمی کنند برای ایجاد جامعه ای قانون مدار و قانون پذیر باید به نقش حیاتی و حمایتی مساجد توجه بیشتری شود این توجّه باعث می شود که بسیاری از جرایم اخلاقی و گناهان مربوط به تهاجم فرهنگی کاهش یافته، امنیت اجتماعی و قانون گرایی بیشتر شود متولیان فرهنگی و اجرایی مساجد، به خصوص امام جماعت مسجد باید با رویکردی کاربردی به تشریح حدود الهی و موازین اسلامی بپردازند و با آموزش این حدود و تشریح فلسفه و تبیین آثار فردی و اجتماعی آموزه هایی مانند، نماز جماعت، مراسم های مذهبی دسته جمعی، استغفار توبه اعتکاف اعتراف به گناه و... در قانون گرایی و قانون پذیری آحاد جامعه نقش خود را به درستی ایفا نمایند.
قرآن کریم، ترجمه آیت الله مکارم شیرازی، قم، اسوه، چاپ اول، 1387.
ابن منظور محمد بن مکرم، لسان العرب، دارالفکر، دار صار، بیروت، ج11، ص328.
ابوسعید ابی الخیر، مجموعه رباعيات.
الموسوی الخمینی روح الله، صحیفه نور، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ج 1 و12، تهران، 1385
انصاری علیرضا، قانونگرایی در سیره معصومان، فرهنگ، کوثر، ش25، فروردین 1378.
انوری، حسن، فرهنگ بزرگ سخن، انتشارات سخن، چ 4، ج 1 و 2، 1386.
بابائیان عباس، 400 نکته از تفسیرنور، مرکز فرهنگی درس هایی از قرآن، چ 2، تابستان 1388.
برومند اعلم عباس، درآمدی برجایگاه مسجد در تمدن اسلامی مؤسسه تحقیقات و نشر معارف اهل البيت، 1385، (منبع الکترونیکی).
جعفری لنگرودی محمد، ترمینولوژی حقوق، گنج دانش، ج22، 1388.
جعفری علامه محمدتقى، وجدان، انتشارات اسلامی تهران، نشر کرامت چاپ دوم، 1376 ه. ش.
جمعی از فضلا و نویسندگان، تفسیر نمونه، (زیر نظر مکارم شیرازی) ناصر تهران، انتشارات دارالکتب الاسلامیه، ج 5، ج 6، 1368.
حر العاملی، محمد حسن وسائل الشیعه، موسسه آل البيت لاحياء التراث، قم، انتشارات مهر، چاپ دوم، ج 3، 1414 ه-. ق. 1414ه.ق.
حقانی زنجانی حسین وجدان اخلاقی ماهنامه مکتب اسلام، ش9، سال 1376.
13 حموده، عبدالوهاب ره آورد مسجد در فرهنگ،اسلامی ترجمه مهدی اسفندیاری، مجموعه مقالات کارکرد مساجد، تهران، رسانش چاپ اوّل، تابستان 1384 ه-.ش.
دشتی محمد ترجمه نهج البلاغه، مؤسسه فرهنگی تحقیقاتی امیرالمؤمنین، ج 9، 1382،
دهخدا علی اکبر، لغت نامه دهخدا با همکاری گروهی از نویسندگان، دانشگاه تهران، ج 1 و 2 و 5 و 37، ج2، 1377.
صدر سید محمد باقر علم اصول، ترجمه: نصرا... حکمت، انتشارات امیرکبیر، ج 2، 1364.
طه الولى، المسجد في الاسلام، دارالعلم للملابين، بيروت، 1409 ه-. ق.
عالی زاده، مریم، بررسی عوامل مؤثر در بزهکاری نوجوانان و جوانان، طوبی، ش25، آذر1386.
علی بن حسین، ابن بابویه شیخ صدوق، من لا يحضره الفقيه، مؤسسه الاعلمی المطبوعات، ج1، ج 2، سال 1406ه-.
علی بابایی، احمد برگزیده تفسیر نمونه زیر نظر مکارم شیرازی،ناصر دار الكتب الاسلاميه، ج 1، .1382
کلینی ابوجعفر محمد بن یعقوب، اصول کافی، انتشارات ولی عصر، تهران، ج 2 و 4، 1375.
مجلسی تیل علامه محمد باقر، بحارالانوار، انتشارات اسلامیه، ج 11و80، سال 1362.
محمدی ری شهری، محمد، میزان الحکمه، قم، مركز النشر، ج1، ج 9، 1362.
محمد بن سعد، الطبقات الکبری، ترجمه محمود مهدوی دامغانی تهران فرهنگ و اندیشه، بی تا، ج1، 1388.
محمدی، ابوالحسن، مبانی استنباط حقوق اسلامی انتشارات دانشگاه تهران، ج24، 1385.
مرکز رسیدگی به امور مساجد، سیمای مسجد طراز اسلامی، ماهنامه مسجد، ش162، شهریور 91.
احکام فقهی مستفاد از آیات در باب مساجد، ماهنامه مسجد، ش163، مهر و آبان 1392.
مستر همفر خاطرات همفر جاسوس انگلیسی در ممالک اسلامی ترجمه: محسن مؤیدی، انتشارات امیر کبیر، تهران، 1386.
مطهری،مرتضی کلیات علوم اسلامی، ج 3 (اصول فقه فقه)، انتشارات صدرا، ج 23، شهریور .1382
مکارم شیرازی، ناصر، رساله توضیح المسائل، انتشارات امام علی ابن ابی طالب، 31، 1389.
نگارش حمید هویت دینی و انقطاع فرهنگی نمایندگی ولی فقیه در سپاه، مرکز تحقیقات اسلامی، 1380.
نوبهار رحیم، سیمای مسجد، قم، نشر مؤلف، 1377ه-.ش.
نوری، محمد موسی، قانون مداری در سیره نبوی معرفت مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی رحمه الله علیه، قم، سال سیزدهم، ش86، 1383.
نوری، مهدی، تحلیل جامعه شناختی مسجد، مجموعه مقالات کارکرد مساجد، تهران، رسانش، چاپ اول، تابستان 1384 ه-.ش.
ولی نژاد، نور الله، حدود الله یا مرزهای الهی در جامعه، سازمان تبلیغات اسلامی، فروردین 1388، قابل دسترس در آدرس: http://www.ido.ir.
ویکی پدیا به آدرس: www.wikipedia.org.
هاشمی رفسنجانی اکبر، فرهنگ قرآن، مؤسسه بوستان کتاب با همکاری محققان فرهنگ و (معارف قرآن)، ج9، چاپ دوم، 1386.
در این تحقیق توصیفی کتابخانه ای نگارنده به بررسی و تبیین رابطه کمی و کیفی بهداشت روان با مسجد می پردازد و از منظر روان شناسی با استفاده از آیات و روایات نقش مسجد در بهداشت روان افراد را بررسی می کند. تحقیق حاضر در یک مقدمه و سه بخش تنظیم شده است. در مقدمه، تعریف بهداشت عمومی، بهداشت روانی، ضرورت آن در عصر کنونی برای فرد و جامعه و رابطه مسجد با بهداشت روان بیان شده است. در بخش اوّل، از دیدگاه آیات و روایات روابط سه گانه بررسی می شود؛ یعنی ارتباط با خویشتن با خداوند و با هم نوعان و جامعه در بخش دوّم پنج عامل مهم از اصول بهداشت روانی مطرح می شود که در مقایسه با عوامل دیگر ارتباط بیشتری با مسجد دارند و فراهم شدن زمینه بهداشت روانی را موجب می شوند که عبارت اند از مناجات با خداوند دوست داشتن خود و دیگران نظم و سازماندهی در زندگی فردی و اجتماعی، وحدت و تعاون و توکل که همه این عوامل زیر مجموعه یکی از روابط سه گانه و از مصداق های آن به شمار می روند. بخش سوم به آسیب های بهداشت روانی در مسجد اختصاص داده می شود. مهمترین مصادیق آن، که در قرآن و روایات به عنوان مکروهات و محرّمات مسجد آمده، بررسی می شود. در یک جمع بندی، بیان خواهد شد که همه آن ها در مفهومی کلی با هم مشترک هستند و همه اختلال در یکی از روابط سه گانه را موجب می شوند و بهداشت روانی را در مسجد در معرض آسیب قرار می دهند.
کلیدواژه ها:
بهداشت بهداشت عمومی بهداشت روانی ارتباط با خویشتن ارتباط با خداوند، ارتباط با همنوعان و جامعه عوامل بهداشت روانی در مسجد آسیب های بهداشت روانی در مسجد.
كليات و مفاهيم
انسان، موجودی اجتماعی است که از نظر فطری به رابطه با دیگران نیاز دارد؛ ارتباطی که از هنگام تولد تا آخرین لحظه حیات ادامه می یابد. ارتباط با دیگران آثار سودمند بسیاری دارد؛ از جمله شکوفایی استعدادهای درونی، رشد و تکامل انسان را موجب می گردد و آرامش و نشاط روحی را برای انسان به ارمغان می آورد.
بنابراین، نداشتن ارتباط با دیگران و یا مناسب نبودن ارتباطات در زندگی اختلالات روحی و روانی و حتی بیماری های جسمی را به دنبال دارد. در عصر حاضر که روابط انسانی دچار اختلال شده است مشاهده کنیم که بیشتر افراد جامعه به نوعی دچار مشکلات روحی و عدم تعادل روانی هستند و از اضطراب نگرانی و افسردگی رنج می برند؛ این در حالی است که اگر نیاز طبیعی انسان، به گونه ای مطلوب تأمین و اصلاح گردد سلامت فکر و بهداشت روان در فرد و جامعه را موجب می شود.
در این نوشتار می کوشیم تا از منظر آیات و روایات انواع روابط انسانی را بررسی و نقش بسیار مهم مسجد را در تحقق مطلوب و صحیح این ارتباطات بیان کنیم. (1)
سؤال اصلی
1 مسجد چه نقشی در بهداشت روانی فرد و جامعه دارد؟
سؤال های فرعی
مهمترین عوامل بهداشت روانی در مسجد کدام اند؟
آسیب های بهداشت روانی در مسجد کدام اند؟
فرضیه های تحقیق
1- مسجد، مهمترین پایگاه عبادی و اجتماعی مسلمانان است که با توجه به کار کردها و ابعاد مختلف آن، می تواند در عصر حاضر که انسان بی هویت شده است و با وجود پیشرفت عظیم فناوری، آرامش ندارد، در ایجاد بهداشت روانی فرد و جامعه نقش مهمّی به عهده داشته باشد.
2- بر اساس آیات و روایات شرکت در اجتماعات مسجد از عوامل مهم آرامش روحی و بهداشت روان
1) تاکنون فقط دو مقاله کوتاه در این باره نوشته شده است که تا حدودی به این موضوع پرداخته اند مسجد و آرامش سایت مرکز تحقیقاتی جواد الائمه نقش مسجد در سلامت روانی جامعه فروغ مسجد، ج 5، ص 209
است؛ از این رو تشویق افراد به حضور در مسجد در تأمین بهداشت روانی آنان، به ویژه برای جوانان و نوجوانان بسیار مؤثر است؛ حتی اگر این حضور به صورت مستمر نباشد.
3- پرهیز از محرمات و مکروهات مسجد، زمینه ساز بهداشت روانی افراد مسجدی است؛ زیرا ترک مکروهات و محرّمات را در سایر امور زندگی نیز باعث می گردد.
4- تشویق والدین برای رفت و آمد جوانان و نوجوانان به مسجد، ایجاد زمینه های جذاب در مسجد و نیز پرهیز نمودن اولیای مسجد از رفتاری که گریز افراد از مسجد را موجب می گردد، زمینه ساز بهداشت روانی اهل مسجد می شود.
بهداشت روان در زندگی فردی و اجتماعی انسان، نقش بسیار مهمی دارد؛ زیرا اگر فرد و جامعه از سلامت فکر و روان برخوردار نباشند، نمی توانند در روابط خود با دیگران و حتی با خویشتن، تعامل منطقی و مناسبی برقرار کنند. اگر در زندگی خود یا دیگران کمی دقت کنیم در می یابیم که بیشتر مشکلات روحی و حتّی جسمی ما به نحوه دیدگاه و تعاملی مربوط می شود که در روابط روزمره خود داریم. روان شناسان معتقدند که بیماری های روانی در اصل ناشی از مشکلات ارتباط نامناسب است بنابراین اصلاح روابط انسانی مهمترین عامل نشاط و سلامت فکر و روان انسان است.
اگر انسان، از نعمت روان سالم و متعادل بهره مند نباشد، در هیچ کاری موفق نمی شود و هیچ وقت به آسایش و سعادت انسانی نمی رسد. داشتن سلامت فکر و روان، طعم زندگی و لذت حیات را به انسان می چشاند و او را در مسیر هدف خلقت قرار می دهد؛ یعنی آرامش روحی و نفس مطمئنه در دنیا و رسیدن به آرامش وجدان در آخرت. (1)
بهداشت در لغت به معنای «نیکو نگاه داشتن» و نگهداری تندرستی است که در زبان عربی به آن «حفظ الصحة» می گویند. بهداشت روانی بخشی از بهداشت عمومی است که درباره حفظ سلامت روانی انسان بحث می کند. (2)
در اصطلاح دانشمندان علم روان شناسی تعاریف زیادی برای بهداشت روانی ذکر شده است که نیازی به مطرح کردن همه آن ها نیست و به ذکر چند مورد بسنده می شود.
کارشناسان سازمان بهداشت جهانی سلامتی فکر و بهداشت روانی را این چنین تعریف کرده اند:
«قابلیت ارتباط موزون و هماهنگ با دیگران تغییر و اصلاح محیط فردی و اجتماعی و حل تضادها و تمایلات شخصی به طور منطقی و عادلانه و مناسب». (1)
بهداشت روانی، علمی است برای بهزیستی و رفاه اجتماعی که تمام زوایای زندگی از محیط خانه تا مدرسه، دانشگاه محیط کار مسجد و نظایر آن را در برمی گیرد». (2)
موضوع علم بهداشت روان انسان است این علم روان انسان را از نظر سلامت افکار و رفتار، ارزش ها و تکامل معنوی و مادی بررسی می کند تا دریابد که چه چیزی درخور انسان است.
ارتباط، یکی از قدیمی ترین و در عین حال یکی از عالی ترین دستاوردهای بشر است که میان دو یا چند نفر اتفاق می افتد. همه ما در هر شبانه روز در مکان های متفاوت به دلایل گوناگون، با افراد مختلفی ارتباط برقرار می کنیم؛ مانند: روابط خانوادگی شغلی و روابطی برای بیان اختلاف عقاید که هر یک از آن ها در سه سطح کلامی غیر کلامی و ترکیبی رخ می دهد هیچ ارتباطی رخ نمی دهد مگر به دلیل احساس نیاز شدید انسان به تعامل اجتماعی؛ زیرا انسان، موجودی اجتماعی است و از لوازم ضروری اجتماعی بودن وی، ارتباط با دیگران است رشد شخصیت و بهداشت روانی و جسمی با توانایی برقراری ارتباط، رابطه دارد و هر فرد، بدون تعامل با انسان های دیگر انسان کاملی نخواهد شد.
از منظر آیات و روایات برای انسان سه نوع ارتباط قابل تصور است ارتباط با خویشتن ارتباط با خداوند، ارتباط با همنوع امام صادق علیه السلام فرمودند: أَوْحَى اللهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَى آدَم، يَا آدَمُ إِلَى أَجْمَعُ لَكَ الْخَيْرَ كُلَّهُ فِي أَرْبَعِ كَلِمَاتٍ:
وَاحِدَةً لِي وَوَاحِدٌ لَكَ وَوَاحِدَةً فِيمَا بَيْنِي وَبَيْنَكَ وَوَاحِدَةٌ فِيمَا بَيْنَكَ وَبَيْنَ النَّاسِ، فَأَمَّا الَّتِي لِي فَتَعْبُدُنِي وَلَا تُشْرِكَ بِي شَيْئاً وَ أَمَّا الَّتِي لَكَ فَأَجَازِيكَ بِعَمَلِكَ أَحْوَجَ مَا تَكُونُ إِلَيْهِ وَأَمَّا الَّتِي فِيمَا بَيْنِي وَبَيْنَكَ فَعَلَيْكَ الدُّعَاءُ وَعَلَى الْإِجَابَةُ وَأَمَّا الَّتِي بَيْنَكَ وَبَيْنَ النَّاسِ، فَتَرْضَى لِلنَّاسِ مَا تَرْضَی لِنَفْسِک؛ «خداوند تبارک و تعالی به حضرت آدم وحی کرد ای آدم، من تمام خوبیها را در چهار کلام برای تو جمع می کنم. یکی مربوط به من یکی مربوط به تو و یکی در رابطه بین من و تو و دیگری در رابطه بین تو و مردم است. آن چه مربوط به من است این است که مرا بپرستی و با من چیزی را شریک قرار ندهی و آن چه مربوط به توست این است که تو را در مقابل رفتارت جزا می دهم در آن وقتی که به جزای عملت بیشترین نیاز را داری و آن چه میان من و توست آن است که بر تو باد دعا کردن و بر من اجابت نمودن و آن چه بین تو و مردم است آن است که برای مردم آن را بخواهی که برای خود می خواهی». (1) در این روایت، به طور کلی، سه نوع ارتباط مطرح شده است که به توضیح آن می پردازیم:
اگر ما بخواهیم به رابطه انسان با خودش قائل شویم، باید نوعی تعدّد وجوه و ابعاد را در وجود انسان بپذیریم در این صورت مقصود از رابطه انسان با خود، روابطی است که میان ابعاد وجودی وی برقرار می شود و یکی از آشکارترین ابعاد وجودی انسان که از یکدیگر متمایز می شود نفس و بدن اوست. به عبارت دیگر، رابطه انسان با خودش به این معناست که خود را بشناسد؛ ارزش ها و استعدادهای بالقوه و خدادای خود را تشخیص دهد؛ فلسفه وجودی خود را بررسی کند تا به قدر واقعی گوهر وجود خویش واقف گردد.
هر کس با تأمل در خویشتن در می یابد که درون خود روابطی با خود دارد. بنابراین، اصل وجود رابطه با خود، نیازمند اثبات نیست؛ ولی برای آن که هم تصوّری واضح تر پدید آید و هم تصدیق به وجود رابطه مطمئن تر باشد چند نمونه از آیات و روایات را ذکر می کنیم که به این موضوع مربوط هستند
روابط انسان با خود به طور کلی به دو دسته تقسیم می شود:
الف) روابط شناختی؛
ب) روابط عملی
«روابط شناختی» که به معرفت انسان از خویشتن و داوری های او درباره خودش مربوط می شود، در
1) آستان قدس رضوی، سفینة البحار، ج1، ص15.
ادبیات به آن «معرفة النفس» می گویند.
قرآن کریم در این مورد می فرماید: بَلِ الْإِنْسانُ عَلَى نَفْسِهِ بَصِيرَةُ؛ بلکه، انسان از وضع خود آگاه است». (1)
حضرت علی می فرمایند: كَفَی بِالْمَرْءِ مَعرفَة ان يَعْرِفُ نَفْسَه وَكَفَى بِالْمَرْءِ جَهْلاً أَنْ يَجْهَلَ عُيُوبَ نَفْسِه «در دانش انسان، همین بس که خود را بشناسد و در نادانی وی همین بس که از عیوب خود ناآگاه باشد». (2)
رابطه عملی انسان با خویشتن همه فعالیت های او را در برمی گیرد؛ یعنی انسان در رابطه با محیط و دیگران، در حقیقت، به رابطه با خودش تحقق می بخشد و در واقع هر چه با دیگران می کند، به خود می کند.
قرآن کریم در این مورد می فرماید: فَمِنْهُمْ ظَالِمُ لِنَفْسِهِ وَمِنْهُمْ مُقْتَصِدُ، انسان با آن چه انجام می دهد یا بر خود ستم می کند یا احسان می ورزد». (3)
خداوند در جایی دیگر می فرماید: إِنْ أَحْسَنْتُمْ أَحْسَنْتُمْ لِأَنْفُسِكُمْ وَإِنْ أَسَأْتُمْ فَلَهَا؛ اگر نیکی کنید به خود نیکی کرده اید و اگر بدی کنید به خود بدی کرده اید». (4)
شناخت خود و ارتباط با خویشتن در واقع مقدمه ای برای شناخت و ارتباط با خداوند متعال است؛ چنان که در روایت آمده است: مَنْ عَرَفَ نَفْسَهُ فَقَدْ عَرَفَ رَبّهُ؛ «کسی که خود را بشناسد، به تحقیق خدای خود را شناخته است». (5)به بیان دیگر هر کس قدر و منزلت خود را دریابد به مقدار شناخت خود، از شناخت خداوند بهره مند می گردد؛ یعنی شناخت خود و شناخت خداوند نه در طول هم، بلکه در عرض هم هستند.
هر انسانی، نیازمند به ارتباط با خداوند است بدون ارتباط با خداوند نمی توان به یک زندگی مطلوب و آرام رسید. بخشی از این ارتباط به صورت تکوینی برای انسان و همه موجودات وجود دارد؛ یعنی انسان و همه موجودات عالم با خداوند متعال ارتباطی خاص دارند. به علاوه ارتباط دیگری نیز وجود دارد که انسان می تواند با خالق خود داشته باشد و از آن بهره مند گردد در این نوع از ارتباط فرد باید همواره به فکر خداوند باشد؛ به گونه ای که حضور خداوند را در قلب خود احساس کند. قرآن کریم می فرماید: فَاذْكُرُونِي أَذْكُرْكُمْ؛
مرا یاد کنید تا شما را یاد کنم. (1)
سرچشمه همه خوبی ها خیرها، زیبایی ها و روشنایی ها خداست و ریشه همه بدی ها، شرارت ها، زشتی ها و تاریکی ها غفلت از خداست. (2)هر شخص قوم و ملتی به اندازه اتصال به خدای متعال، از او رحمت و برکت می گیرد و به اندازه دوری از خداوند از نعمت ها و موهبت های خدای تعالی محروم می گردد. (3)قرآن کریم می فرماید: أَلَا بِذِكْرِ اللهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ؛ فقط با یاد خداوند، دل ها آرام می گیرد». (4)
طبق بیان قرآن و روایات، مهمترین دلیل وجود مسجد ذکر و یاد خداوند است که در این مورد به چند آیه و روایت اشاره می شود:
فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللهُ أَنْ تُرْفَعَ وَيُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ يُسَبِّحُ لَهُ فِيهَا بِالْغُدُو وَالْآصَالِ رِجَالٌ لا تُلْهِيهِمْ تِجَارَةً وَلَا بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللهِ؛ «در خانه هایی که خدا رخصت داده است که [ قدر و منزلت] آنجا رفعت یابد و نامش در آن ها یاد شود؛ در آن خانه ها هر بامداد و شامگاه او را نیایش می کنند پاک مردانی که هیچ کسب و تجارتی آنان را از یاد خدا غافل نمی گرداند». (5) بر اساس آیه بیان شده یکی از ویژگی های مسجد این است که مکان ذکر و تسبیح خداوند متعال است. قرآن کریم در جایی دیگر می فرماید: مَساجِدُ يُذْكَرُ فِيهَا اسْمُ اللهِ كَثِيراً؛ «مساجد، مکان هایی هستند که در آن نام خداوند فراوان ذکر می شود». (6)در روایات نیز آمده است که بنیت المساجد لِذِكْر الله والصلاة؛ «همانا مساجد برای ذکر و یاد خداوند و نماز ساخته شده اند». (7)
ارتباط با دیگران یکی از مهم ترین بخش های زندگی هر فرد است؛ مثل ارتباط با افراد خانواده و بستگان یا ارتباط با مدرسه و دانشگاه مسئله مهم این است که چگونگی این ارتباط، حاصل برآیند دو ارتباط قبلی است؛ یعنی اگر کسی با به کارگیری اصول بهداشت روانی به جایگاه ارزشی وجودش پی ببرد و ضمن آشنایی
از خصوصیات مثبت و محدودیت های خویش در ارتباط با خود موفق شود، می تواند در ارتباط با خدا نیز رابطه ای آگاهانه و عاشقانه داشته باشد به طور قطع چنین فردی در ارتباط با جامعه نیز موفق است و از
آرامش روانی مطلوبی برخوردار خواهد بود ارتباط با دیگران از چند جنبه ضروری است:
الف) بر اساس بینش اسلامی یکی از وظایف انسان مؤمن ارتباط با مردم است.
امام صادق علیه السلام در روایتی می فرمایند: خَالِطُوا النَّاسَ مُخَالَطَةً إِنْ مِتُّمْ مَعَهَا بَكَوْا عَلَيْكُمْ وَإِنْ غِبْتُمْ حَنُّوا إِلَيْكُمْ؛ «با مردم بیامیزید، در اجتماعشان شرکت و آن ها را در کارها یاری کنید و از جامعه منزوی نشوید». (1)
ب) فرد مسلمان در رابطه با دیگران وظیفه هایی بر عهده دارد:
كُلّكُمْ راع وكلَكُمْ مَسؤولُ عَنْ رَعْيّته؛ همه، نگهبان و مسئول یکدیگر هستید». (2)همه باید در انجام این مسئولیت ها تلاش کنند و پشتیبان یکدیگر باشند.قرآن کریم می فرماید: ﴿كُنتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاس؛ شما بهترین امتی هستید که برای مردم پدیدار شده اید». (3)در اسلام همه افراد جامعه در برابر یکدیگر حق و حقوقی دارند که امام سجاد در رساله حقوق آن ها را بیان فرموده اند. ایشان درباره معاشرت با دیگران می فرمایند: ﴿كَبِیرَهُمْ بِمَنْزِلَةِ الْوَالِدِ وَصَغِيرَهُمْ بِمَنْزِلَةِ الْوَلَدِ وَ أَوْسَطَهُمْ بِمَنْزِلَةِ الْأَخ؛ «پیران را به منزله پدر خود، کوچک ترها را به منزله فرزندان خود و میانسالان را به منزله برادران خود تصور کن». (4) مسجد یکی از بهترین مکان ها برای برقراری روابط سالم و سازنده است که در بهداشت روانی انسان نقش اساسی دارد. حضور منظم و مستمر افراد در مسجد برای اقامه نماز بین آن ها ارتباطی قلبی برقرار می کند؛ زیرا همه با هم در برابر یک معبود سجده می کنند و از او یاری می جویند.
بسیاری از ما نمی دانیم چگونه با افراد دیگر ارتباط برقرار کنیم به همین دلیل، در روابط خود با دیگران دچار مشکل می شویم بسیاری از افراد همواره علت اصلی این رابطه ناموفق را شیوه رفتار دیگری می دانند؛ حال آن که در بسیاری از موارد مشکل از خود فرد است اگر ما هنر برقراری ارتباط با دیگران را بیاموزیم و از راز و رمز آن آگاهی یابیم ارتباط بهتری با دیگران خواهیم داشت و در نتیجه ما و دیگران، بهداشت روانی مطلوب تری خواهیم داشت. در برقراری ارتباط موفق چهار عامل مهم وجود دارد:
یکی از خصوصیات مهم اخلاقی که در سیره نبوی عمه و ائمه معصوم به آن توصیه شده است و در برقراری ارتباط با دیگران نقش بسیار مهمی دارد مدارا نمودن و سازش با دیگران است؛ یعنی انسان در رفتار
و گفتار خود، انعطاف پذیر و نرم خو.باشد در این زمینه به یک آیه و چند روایت اشاره می شود:
خداوند به حضرت موسی علیه السلام در برخورد با فرعون می فرماید: اذْهَبا إِلى فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغَى فَقُولَا لَهُ قَوْلاً لَيْنا لَعَلَّهُ يَتَذَكَّرُ أَوْ يَخْشی؛ «ای موسی، با برادرت به سوی فرعون بروید که طغیان کرده است. با او به نرمی سخن گویید؛ شاید پند گیرد یا بترسد». (1)
پیامبر اکرم صلى الله عليه وسلم می فرمایند: أَمَرَنِي رَبِّي بِمُدَارَاةِ النَّاسِ كَمَا أَمَرَنِي بِأَدَاءِ الْفَرَائِضِ؛ «خداوند مرا به سازش با مردم توصیه کرده است؛ همان طور که به ادای واجبات سفارش کرده است». (2)
آن حضرت در روایت دیگر می فرمایند: مُدَارَاةُ النَّاسِ نِصْفُ الْإِيمَانِ؛ «نرمی و سازش با مردم، نصف ایمان است». (3)
یکی دیگر از عوامل مهم در ایجاد رابطه موفق، فروتنی در برابر دیگران است. خداوند، نبی اکرم صلی الله علیه و آله را به تواضع امر می کند: وَاخْفِضْ جَنَاحَكَ لِمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ؛ «ای پیامبر مؤمنانی را که از تو پیروی می کنند دور خود جمع کن و پر و بال لطف و رحمت و تواضع را برای ایشان بگستران». (4)
پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در جای دیگری فرمودند: هرگاه تواضع کنندگان امت مرا دیدید، شما هم در برابر آنان تواضع کنید و در برابر متکبّران تکبّر کنید تا ذلّت آنان را باعث شود». (5)
مسجد در پرورش خوی فروتنی افراد نقش مهمی دارد؛ زیرا مسجد جایگاه حضور اقشار گوناگون از جمله ضعیفان و مستمندان است و به طور معمول آن هایی که با فقیران جامعه همنشینی دارند از منش های تکبّر آمیز به دور هستند.
خود دوستی، فطری است و هر کس به طور غریزی به خودش احترام می گذارد و برای خودش ارزش ویژه ای قائل است؛ از این رو، کسی در برقراری ارتباط خوب موفق تر است که به دیگران نیز احترام بگذارد که نتیجه آن چیزی نیست جز احترام متقابل و برقراری رابطه دوستانه سیره معصومان نیز چنین بوده
است و آن ها در برخورد با افراد و حتی مخالفان خود با احترام رفتار می کردند این روش آنان، در بسیاری از موارد آگاهی طرف مقابل و هدایت او را موجب می شد وقتی جوان نوجوان یا کودکی به مسجد می آید، اگر همه اهل مسجد (اعم از امام جماعت مؤمنان خادم) و سایر افراد به او احترام بگذارند، او احساس بزرگی و شخصیت می.کند با چنین کاری نه تنها زمینه جذب او به مسجد را فراهم آورده ایم، بلکه زمینه مناسبی برای آرامش مجموعه افراد حاضر در مسجد ایجاد کرده ایم امام باقر می فرمایند: «کودکانی را که در نماز جماعت شرکت می کنند از صف نماز جماعت خارج نکنید؛ بلکه آنان را در میان بزرگسالان پراکنده سازید». (1)
یکی از نیازهای روانی،انسان نیاز به محبّت است. این نیاز ابتدا با کمک پدر و مادر و سپس در تعامل با برادر، خواهر خویشان، همسالان و دیگران که فرد با آن ها ارتباط دارد تأمین می گردد. در آموزه های اسلامی به دوستی با برادران دینی سفارش زیادی شده است؛ تا حدی که دوست داشتن برادران دینی جزء دین انسان شمرده شده است. (2)همچنین سفارش شده است که محبت خود را به برادر دینیمان ابراز کنیم. (3)اگر ابراز محبت و دوستی با دیگران همراه با عمل انسان باشد، تأثیر آن بیشتر خواهد بود؛ برای مثال، با سلام دست دادن و چهره ای متبسّم با دیگران رو به رو شویم و هنگام مشکلات به دیگران کمک کنیم.
یکی از مهمترین آثار محبت، تقویت بهداشت روانی برای افراد است و سیره ائمه معصوم که اسوه و الگوی (4)ما هستند، چنین بوده است. وقتی کودکان و نوجوانان به مسجد می آمدند، پیامبر اکرم صلى الله عليه وسلم از آنان استقبال می کردند و به آن ها احترام می گذاشتند، روزی آن حضرت با این که بر بالای منبر نشسته بودند و برای مردم سخن می گفتند؛ همین که دیدند امام حسن و امام حسین وارد مسجد شدند، از منبر پایین آمدند و به استقبال آن دو بزرگوار رفتند. (5)
اگر امام جماعت خادم و نمازگزاران مسجد به گونه ای رفتار کنند که چهار ویژگی مطرح شده را رعایت کنند، یعنی در گفتار و رفتار اهل مدارا باشند و به همگان احترام بگذارند و با محبت با دیگران رفتار کنند مسجد به مکانی مناسب برای آرامش و آسایش روحی افراد تبدیل خواهد شد.
برای تبیین تأثیر مسجد و نقش آن در فراهم شدن ارتباطات مناسب و در نتیجه بهداشت روانی، باید عوامل مهم بهداشت روانی در مسجد را توضیح دهیم.
یکی از مهمترین عوامل بهداشت روانی راز و نیاز با خداوند بی نیاز است. از دیدگاه بسیاری از روان شناسان و جامعه شناسان نیایش نگرش مثبت به زندگی و کاهش ناهنجاری ها را موجب می گردد. هر کسی دست کم برای لحظه هایی در این جهان پر ازدحام احساس غربت می.کند گاهی اوقات هیچ همدمی نمی تواند غربت آدمی را بر طرف کند؛ مگر نیایش با آفریدگار مهربان در هیچ یک از فعالیت های روانی انسان، پدیده ای وجود ندارد که از نیایش عمیق تر باشد. نیایش هوش و عقل آدمی را می شوراند و این شورش چنان عظیم است که نه تنها درون ما را از آلودگی ها پاک می کند، بلکه در حالت نیایش احساس می کنیم روح ما که با گسترش بر همه هستی، روزگار هجرانش سر آمده، با ورود به جذبه کمال الهی به آرامش نهایی رسیده است. (1)
خداوند متعال، در قرآن مجید با مهر آمیزترین سخنان انسان ها را به نیایش دعوت کرده است: وَ إِذا سَأَلَكَ عِبادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌ أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذَا دَعَانِ فَلْيَسْتَجِيبُوا لِي وَلْيُؤْمِنُوا بِي لَعَلَّهُمْ يَرْشُدُونِ؛ «چون بندگان من از تو درباره من بپرسند بگو همانا من [به آن ها] نزدیکم و دعای دعاکننده را وقتی که مرا بخواند پاسخ می دهم. پس آن ها نیز دعوت مرا اجابت کنند و به من ایمان بیاورند؛ باشد که راه یابند». (2)
با بررسی سیره عملی پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و ائمه معصوم می بینیم که آنان به نیایش و رازونیاز با خداوند اهتمام ویژه ای داشته اند و پیروان خود را نیز به ارتباط مستمر با خداوند سفارش می کردند. راز و نیاز با خداوند مصداق های فراوانی دارد؛ مثل نماز دعا، اعتکاف..... در این مورد چند روایت ذکر می کنیم.
پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در روایتی می فرمایند: «هر گاه به مسجد وارد می شوید ننشینید؛ مگر آن که دو رکعت نماز بگزارید و بعد از آن خداوند را بخوانید و بر پیامبر او و خاندانش درود بفرستید؛ به درگاه خداوند دعا کنید و نیاز خود را از او بخواهید». (3)
پیامبر اکرم عمله در هنگام رویارویی با سختی ها به نماز پناه می برد. (4)
امام صادق علیه السلام می فرمایند: «هرگاه حاجتی از خداوند دارم هنگام ظهر برای دعا به مسجد می روم». (5)
امام صادق علیه السلام در شبی از شب های قدر با آن که به شدت بیمار بود دستور داد وی را به مسجد ببرند تا در خانه خدا به دعا و عبادت بپردازد. (1)
حضرت علی علیه السلام در موقیعت های مهم و دشوار به نماز پناه می برد و این آیه را تلاوت می فرمودند: وَ اسْتَعينُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلاة؛ از شکیبایی و نماز یاری بجوئید». (2)
امام صادق علیه السلام به اصحابش سفارش می فرمودند: «چرا در هنگام غم و اندوه وضو نمی گیرید، به مسجد نمی روید و برای رفع اندوه، دو رکعت نماز نمی خوانید؟ مگر نشنیده اید که خداوند فرموده است: «از شکیبایی و روزه و نماز یاری بجوئید». (3)
رابطه عاطفی که با راز و نیاز بین انسان و خداوند برقرار می شود روح و روان آدمی را تقویت می کند و موجب آرامش وی می گردد. مسجد زیارتگاه انسان با خداست. کسی که به مسجد می رود زائر و مهمان خداست خداوند از زائر خود، به بهترین وجه پذیرایی می کند. امام صادق علیه السلام می فرمایند: «بر شما باد که به مسجدها بیایید؛ آن ها خانه های خدا در زمین هستند و هر کس پاکیزه به مسجد بیاید خداوند گناهانش را پاک می گرداند و نام او در زمره زائران خود می نویسد». (4)
در روایت دیگری چنین آمده است خوشا به حال بنده ای که در خانه خود وضو می گیرد و سپس مرا در خانه ام زیارت می کند؛ بی گمان زیارت، شونده زائر خود را بزرگ می شمارد و او را مورد لطف خود قرار می دهد». (5)
ارتباط با خداوند مهربان در هر مکان و زمان آرامش و بهداشت روان انسان را موجب می گردد؛ اما بهترین و مؤثرترین مکان برای ارتباط صمیمانه عاشقانه و آگاهانه خانه دوست، یعنی مسجد، است؛ زیرا مسجد یک مرکز ویژه برای ارتباط انسان با خداست.
یکی دیگر از عوامل بهداشت روانی دوست داشتن خود و داشتن نگرش مثبت به خود و دیگران است.
کسی که خود را دوست نداشته باشد، نمی تواند دیگران را دوست بدارد و نگرش مثبتی به دیگران داشته باشد. بنابراین یکی از نیازهای روانی انسان نیاز به محبّت است که همواره به آن نیاز دارد.
در روایتی از پیامبر صلى الله عليه وسلم نقل شده است: إِنَّ الْمُؤْمِنَ لَيَسْكُنُ إِلَى الْمُؤْمِنِ كَمَا يَسْكُنُ قَلْبُ الظَّمْآنِ إِلَى الْمَاءِ البارد؛ «به درستی که انسان مؤمن با برادر مؤمنش آرامش می یابد؛ چنان که قلب تشنه با آب خنک آرامش می یابد». (1)
در دین اسلام، بر مسئله دوستی و محبت تأکید فراوان شده است و دوستی با مؤمنان از ضروریات ایمان شمرده می شود؛ چنان که نبی اکرم صلی الله علیه و آله فرمودند: به بهشت وارد نخواهید شد، مگر این که ایمان بیاورید و ایمان نخواهید آورد مگر آن که یکدیگر را دوست بدارید». (2)
آن حضرت در جایی دیگر فرمودند: خدای تبارک و تعالی می فرماید: «محبوب ترین بندگان نزد من کسانی هستند که برای من با یکدیگر دوستی می کنند دل هایشان به مساجد پیوسته است و سحرگاهان به استغفار مشغول اند». (3)
هر انسانی دوست دارد مورد احترام و محبت قرار گیرد و مؤثرترین عاملی که موجب دوستی می شود، محبّت به دیگران و هم نوعان است؛ به خصوص محبّت به مؤمنان مسجد جایگاه تجمع انسان های صالح است. از این رو هر مسلمان باید دوستان صمیمی و برادران ایمانی خود را از میان مسجدیان برگزیند. به دلیل صفات نیکی که در قرآن و احادیث در مقام اهل مسجد ذکر شده است نباید نقش مسجد، کم اهمیت تلقی شود؛ زیرا نقش دوست خوب در سعادت انسان نقشی ممتاز است و مسجد سرشار از انسان های نیک است.
سومین نقش مسجد در ایجاد بهداشت روانی برقراری نظم و هماهنگی در زندگی است. نظم، از نیازهای روانی انسان است و هر کسی میل دارد زندگی خصوصی و جمعی خود را بر اساس نظمی مشخص تنظیم کند. بی نظمی، بر خلاف «طبیعت انسان است جهان هستی بر اساس نظم استوار است. همه چیز در جهان، هماهنگ است و تخلف و انحراف از نظم اختلال و آشفتگی را موجب می گردد. پیروی از نظم هستی آرامش اعتدال و سلامت را به دنبال دارد. به همین دلیل هر کسی از بی نظمی و آشفتگی رویگردان است؛ زیرا بی نظمی، پریشانی روان انسان را موجب می گردد. در قرآن و روایات معصومان بر مسئله نظم، تأکیدی زیادی شده است. در این خصوص یک آیه و چند روایت ذکر می شود.
خداوند متعال در قرآن به اقامه نماز در وقت خاصش سفارش فرموده است: حافِظُوا عَلَى الصَّلَواتِ؛ بر
اوقات نمازها مراقبت کنید». (1)
حضرت علی علیه السلام در آخرین وصیت به فرزندانش بعد از امر به رعایت تقوا و پرهیز کاری، می فرمایند: أُوصِيكُمَا وَجَميعَ وُلْدِى وَأَهْلِي وَمَنْ بَلَغَهُ كِتَابِي بِتَقْوَى اللَّهِ وَنَظْمِ أَمْرِكُمْ؛ «شما همه فرزندان و هر کس که نامه ام به او می رسد را به ترس از خدا و نظم در کارها سفارش می کنم». (2)
آن حضرت در روایتی دیگر می فرمایند: «انسان مؤمن باید اوقات شبانه روز خود را به سه بخش تقسیم کند: بخشی از آن را برای مناجات با خداوند بخشی را برای تأمین معاش و اصلاح زندگی و بخش سوم را برای بهره بردن از لذت های حلال قرار دهد». (3)
امام کاظم می فرمایند: اِجْتَهِدُوا فِي أَنْ يَكُونَ زَمَانُكُمْ أَرْبَعَ سَاعَاتٍ سَاعَةً لِمُنَاجَاةِ اللَّهِ وَ سَاعَةً لِأَمْرِ الْمَعَاشِ وَ سَاعَةً لِمُعَاشَرَةِ الْإِخْوَانِ وَ الثِّقَاتِ الَّذِينَ يُعَرِّفُونَكُمْ عُيُوبَكُمْ وَ يُخْلِصُونَ لَكُمْ فِي الْبَاطِنِ وَ سَاعَةً تَخْلُونَ فِیهَا لِلَذَّاتِکُمْ فِی غَیْرِ مُحَرَّمٍ وَ بِهَذِهِ السَّاعَةِ تَقْدِرُونَ عَلَی الثَّلَاثِ سَاعَات... بکوشید تا فرصت های بیداری خویشتن را به چند بخش تقسیم کنید و از آن ها برای ساختن دنیا و آخرت خود با کار و تلاش بهره گیرید:
الف) بخشی را برای راز و نیاز با خدا و رابطه عاشقانه با او؛
ب) بخشی را برای کار و تلاش و تأمین هزینه زندگی و ساختن اقتصاد سالم و پاینده؛
ج) بخشی را برای همراهی و همنشینی با انسان های مورد اعتماد؛ با کسانی که اندیشه و عملکرد شما را آگاهانه و خالصانه مورد نقد قرار می دهند و کاستی ها را می گویند و در نهان و آشکار به شما اخلاص و صفا می ورزند.
د) آخرین بخش را نیز برای تفریح و لذت های سالم قرار دهید که این بخش به شما نشاط و طراوت می بخشد و شما را برای انجام وظایف و عمل به برنامه روزانه نیز نیرو و توان می دهد». (4)
درباره نظم در مسجد روایاتی وارده شده است که به یک مورد اشاره می شود:
امام صادق علیه السلام در روایتی به نقل از پیامبر صلى الله عليه وسلم می فرمایند: يَا أَيُّهَا النَّاسُ أَقِيمُوا صُفُوفَكُمْ وَامْسَحُوا بنَاكِبِكُمْ لِئَلَّا يَكُونَ فِيكُمْ خَلَلُ وَلَا تُخَالِفُوا فَيُخَالِفَ اللهُ بَيْنَ قُلُوبِكُمْ أَلَا وَإِنِّى أَرَاكُمْ مِنْ خَلْفِ... صف هایتان را منظم کنید و شانه ها را به هم متصل کنید تا میان شما فاصله ای نباشد نامنظم نایستید، در غیر این صورت،
خداوند دل هایتان را با هم ناهماهنگ خواهد کرد...». (1)
شاید این سخن پیامبر صلی الله علیه و آله که در احادیث فراوان دیگری نیز مکرّر بیان شده است، (2)به نکته ای روانی اشاره دارد که همان تأثیر نظم و انضباط، در وحدت و هماهنگی است بپا داشتن نماز در صف هایی منظم و آراسته و با شانه های به هم پیوسته که بیشتر اوقات در مسجد و به جماعت برگزار می شود، علاوه بر آن که شیاطین را افسرده و ناامید می کند، دل های مؤمنان نمازگزار را با یکدیگر مهربان می کند و به آنان رنگ وحدت و همدلی می بخشد. (3)
همدلی و وحدت، از مهمترین عوامل بهداشت روانی است که بسیاری از مشکلات را حل می کند؛ زیرا یکی از پایه های اساسی حل مشکلات روحی انسان، همدلی و تعاون است. اگر دو یا چند نفر با یکدیگر همدل و هم نظر شوند، می توانند با آرامش بیشتری با یکدیگر زندگی کنند پایه همه ادیان الهی، بر وحدت استوار است دین مقدس اسلام بیش از دیگر دین ها به مسئله وحدت سفارش کرده است؛ چنان که قرآن می فرماید: وَاعْتَصِمُوا بحبلِ اللهِ جَمِيعاً وَ لا تَفَرَّقُوا «به ریسمان الهی چنگ زنید و متفرق نشوید». (4)
حضرت علی علیه السلام می فرمایند: إِنَ النُّفُوسَ إِذَا تَنَاسَبَتْ اثْتَلَفَتْ؛ «افراد بشر به هنگام تناسب فکری، با هم الفت پیدا می کنند». (5)
در روایت دیگر آمده است: عَلَيْكُمْ بِالتَّوَاصُلِ وَالتَّبَاذُلِ وَإِيَّاكُمْ وَالتَّدَابُرَوَ التَّقَاطِعَ؛ «با یکدیگر رفت و آمد کنید و با هم سخاوتمند باشید و از جدایی و پشت کردن به یکدیگر بپرهیزید». (6)
پیامبر می فرمایند: المؤْمِنَانِ كَالْيَدَيْنِ يُغْسَلُ إِحْدَاهُمَا بِالْأُخْرَی؛ انسان های مؤمن همانند دو دست هستند که در شستشو هر دو به یکدیگر نیاز دارند». (7)
یکی از برکت های حضور در مسجد همکاری است که از عوامل وحدت آفرین و استحکام بخش جامعه به شمار می رود و در نماز جماعت بیش از سایر عبادت ها به چشم می خورد در نماز جماعت، مراعات
1) عاملی، حرّ، وسائل الشیعه، ج 5، ص 472، از ابواب صلاة الجماعة، روایت 4 ؛ همان منبع، ج8، ص424.
2) عاملی، حرّ، وسائل الشیعه، ج 5، ص 472، ابواب صلاة الجماعة.
3) نوبهار، رحیم، سیمای مسجد، ج 2، ص251.
4) آل عمران، آیه 103
5) آمدی، عبدالواحد، غرر الحکم، ص434، ح 9714.
6) محدّث نوری، مستدرک الوسائل، ج9، ص49؛ مجلسی، بحارالأنوار، ج42، ص256.
7) همان، ج 9، ص49.
حقوق دیگران یاری رساندن به آن ها و رسیدگی به مشکلات برادران دینی مطرح می شود. امام صادق می فرمایند: «به هم بپیوندید و به هم نیکی و مهربانی کنید». (1)
توکل، یکی دیگر از عوامل بهداشت روانی جامعه است. توکل، یعنی اعتماد به خداوند و واگذاری کارها به او؛ البته در کنار تلاش و حرکت انسان تکیه کردن بر آن چه ناپایدار است به انسان احساس ناپایداری می دهد و آن که بر زمین سست ایستاده است نمی تواند گام های استوار بردارد کسی که پشتوانه ای همچون خداوند دانا و توانا دارد، به راحتی دچار مشکل روحی نمی شود و احساس بی پناهی نمی کند. توصیه قرآن به مؤمنان این است که بر خداوند توکل کنند و از او یاری بخواهند تا همواره در آرامش به سر ببرند. توکل بر خداوند سبب افزایش مقاومت انسان در برابر مشکلات و پرورش روحیه خودباوری و اعتماد به نفس انسان می شود؛ چنان که خداوند می فرماید: وَ مَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى اللهِ فَهُوَ حَسْبُه؛ «کسی که بر خداوند اعتماد کند، خداوند برای او کافی است». (2)
خداوند متعال، نصرت مؤمنان را حقی بر عهده خود قرار داده است؛ (3)از این رو، اگر ما به او توکل و اعتماد کنیم همواره ما را یاری خواهد کرد و این آرامش روحی و روانی ما را موجب خواهد شد. البته چنان که اشاره شد، توکل باید با تلاش و حرکت انسان همراه باشد بنابراین در روایت توکل بدون تلاش مذمت شده است. حضرت علی علیه السلام از گروهی که در عین برخورداری از سلامت جسمی، به جای تلاش و طلب معاش، در گوشه ای از مسجد نشسته بودند، پرسیدند: «شما چه کسانی هستید؟ جواب دادند ما توکل کنندگان بر خدائیم. حضرت فرمودند شما سربار اجتماع هستید که از دسترنج دیگران روزی می خورید». (4)
پیامبر اکرم فرمودند: ... مَيْمُونٌ أَهْلُهَا... مَحْفُوظٌ أَهْلُهَا هُمْ فِي صَلَاتِهِمْ وَاللَّهُ فِي حَوَائِهِمْ هُمْ فِي مَسَاجِدِهِمْ وَاللَّهُ مِنْ وَرَائِهِمْ؛ «اهالی مسجد مبار کند؛ آن ها محفوظ هستند؛ وقتی اهل مسجد در حال نماز خواندن هستند خداوند نیازهای آنان را برآورده می کند و مشرف بر آن هاست». (5)
در پایان این بخش باید گفت که عوامل بهداشت روانی در مسجد مصادیق زیادی دارد که بخشی از مهمترین آن ها بیان شد؛ اما به طور کلی می توان گفت بسیاری از اعمال مستحبّی مسجد از عوامل بهداشت
روانی هستند که برخی از آن ها مربوط به امام جماعت و برخی دیگر مربوط به آن دسته از مأمومین است که به مسجد رفت و آمد دارند؛ به عنوان مثال خواندن بعضی دعاها هنگام ورود به مسجد و خروج از آن؛ (1)پوشیدن لباس پاکیزه و شایسته؛ (2)خوشبو کردن خود (3)و مسجد؛ (4)روشن کردن چراغ در مسجد؛ (5)نظافت مسجد (6)و نظافت پاها و کفش ها قبل از ورود به مسجد؛ (7)خواندن نمازهای یومیه در مسجد؛ فاصله نیانداختن بین کسانی که در صف نماز جماعت ایستاده اند؛ رعایت نظم در صف های نماز جماعت خواندن نماز جماعت برای کسی که قبل از برپایی نماز جماعت نمازش را فرادا خوانده است. همه این موارد (8)در یک هدف با هم اشتراک دارند و آن این که همگی آن ها بی شک در فراهم آوردن بهداشت روانی افراد در مسجد مؤثر هستند؛ زیرا ذکر خدا در دعاهای مسجد توجه و ارتباط بیشتر انسان با خداوند را موجب می گردد. در نتیجه، بهداشت روان انسان تأمین می شود. همچنین پوشیدن لباس پاکیزه و خوشبو، علاوه بر ایجاد جذابیت، آرامش روانی انسان را به دنبال دارد و شرکت در نماز جماعت و رعایت نظم در صفوف اتحاد و همبستگی افراد را موجب می شود.
هدف از آسیب شناسی بهداشت روانی مسجد دو چیز است:
شناخت آسیب ها و پیشگیری از وقوع آن ها در مسجد؛
راهکارهای برطرف کردن آسیب ها.
در این بخش در پی این هستیم تا مهمترین آسیب های بهداشت روانی در مسجد را بیان کنیم. اگرچه در ضمن بحث از آسیب های بهداشت روانی در مسجد، بسیاری از راهکارها نیز روشن می گردد؛ اما چون هر دو قسمت به تفصیل بیشتری نیاز دارد و تحقیق مستقلی را می طلبد فقط به قسمت نخست می پردازیم. چنان که در بخش نخست بیان شد پایه بهداشت روانی در انسان تنظیم و متعادل نمودن ارتباط انسان با خود خداوند و همنوعان است؛ اما آن چه بهداشت روانی در مسجد را در معرض آسیب قرار می دهد، عوامل فراوانی است که در منابع اسلامی بیش از شصت مورد آن با عنوان مکروهات و محرمات مسجد ذکر شده
1) شیخ کلینی اصول کافی، ج 3، ص 309. ح 2.
2) همان، ج 6، ص489، ح7.
3) همان، ص517، ح5.
4) متقی، هندی، کنزل العمال، ج 7، ص 658، ح 20781.
5) محدث نوری، مستدرک الوسائل، ج 3، ص 385.
6) عاملی، حرّ، وسائل الشيعه، ج 5، ص239
7) شیخ طوسی، تهذیب الاحکام، ج3، ص255، ح29.
8) مرکز رسیدگی به امور مساجد، فرهنگ مسجد، ص239.
است همه این موارد در یک نکته مشترک هستند و آن نکته این است که همه آن ها به نوعی در ارتباطات سه گانه و آرامش روحی و روانی انسان اختلال ایجاد می کنند. یکی از خصوصیات مهم مسجد، سکوت و فضای آرام بخش آن است که ویژگی ظاهری و معنوی آن با ورود به مسجد احساس می شود. بنابراین، هر امری که فضای آرام بخش مسجد را برهم زند مصداق آسیب بهداشت روانی مسجد خواهد بود. علاوه بر این ویژگی در اسلام بر بهداشت فردی و اجتماعی و حضور با طهارت در مسجد تأکید زیادی شده است. همه این دستورها با بهداشت روان انسان ارتباط محکمی دارد و عدم رعایت آن ها به بهداشت روانی او آسیب می رساند. اسلام پیوند طهارت ظاهر و باطن را ناگسستنی می داند و برای بهداشت مسجد حکم های زیادی وضع کرده است. آدمی در محیطی پاکیزه قدرت و زیبایی الهی را نیکوتر می بیند و روح خویش را راحت تر به زلال طهارت باطنی می سپارد مسجدی که همواره تمیز و معطر است، برای انسان
جذاب تر است. در چنین مکانی نمازگزار بهتر می تواند به عبادت با خدای خود بپردازد و با خالق خود، ارتباط بهتری داشته باشد.
با جمع بندی کلی آیات و روایاتی که درباره مکروهات و محرمات مسجد بیان شد، می توان حکمت حرمت و کراهت این امور را در چند مورد خلاصه نمود:
انجام برخی از این امور غفلت از یاد خداوند را موجب می شود و با هدف حضور در مسجد، منافات دارد؛ زیرا مسجد خانه یاد خداست. (1)به همین دلیل روایات به ما دستور می دهند نباید در مسجد درباره مسائل مادی و دنیوی، (2)مثل خرید و فروش (3)صحبت کرد؛ زیرا فراموش کردن خدا و اخلال در کار کرد مسجد را باعث می شود.
انجام برخی از این امور آزار و اذیت دیگران و ضایع کردن حقوق آن ها را موجب می شود؛ در روایات انجام اموری مانند بلند سخن گفتن، (4)حضور یافتن با دهان بدبو، (5)غصب کردن جای دیگران، (6)اعلان نمودن گمشده (7)و.... در مسجد نهی شده است.
بعضی از امور نهی شده مواردی هستند که تصویری ناخوشایند و همراه با غم و اندوه از مسجد در ذهن
افراد می سازند؛ در روایات، انجام اموری مانند نماز خواندن بر میت، (1)غسل دادن میت، گدایی کردن اجرای حدود و قصاص (2)و... در مساجد نهی شده است. برگزاری مجلس ترحیم در مسجد نیز یکی از مصادیق بارز این امور است که اکنون در جامعه ما مرسوم است همه این موارد تنفّر و دوری افراد، به خصوص جوانان و نوجوانان، از مسجد به دنبال دارد؛ زیرا تصویری نامطلوب از مسجد در ذهن می سازند که بر بهداشت روحی و روانی افراد تأثیر منفی می گذارد.
مسجد، کارکردها و ابعاد مختلفی دارد. یکی از مهمترین آن ها نقش مسجد در بهداشت روانی انسان است که می توان دلایل زیر را برای آن بیان کرد
مسجد اوّلین پایگاه و مرکز عبادی مسلمانان و بهترین مکان برای ارتباط با خالق مهربان هستی است؛ زیرا همه شرایط برقراری ارتباط خوب و قوی در آن مهیا است.
مسجد، مهم ترین محل تجمع مسلمانان و سالمترین مکان برای رفت و آمد و معاشرت با دیگران است؛ زیرا خانه خدا بر روی زمین (7)است و قداست معنوی خاصی دارد. بنابراین کسانی که به مسجد رفت و آمد بیشتری می کنند، مورد لطف و توجه ویژه خداوند هستند و یکی از مهمترین برکت های آن، آرامش روح و بهداشت روان انسان است.
بنا بر اتفاق نظر روان شناسان یکی از عوامل مهم در تحقق بهداشت روانی انسان، فضا و محیط است.
1) شیخ کلینی، اصول کافی، ج 3، ص182.
2) عاملی، حرّ، وسائل الشیعه، ج 3، ص 507، باب 27.
3) محدّث نوری، مستدرک الوسائل، ج 3، ص378 و 381.
4) بھائی، محمد بن حسین عاملی، العروة الوثقی، ج1، ص85.
5) عاملی، حرّ، وسائل الشیعه، ج 5، ص 229، ح6410
6) شیخ طوسی، تهذیب الاحکام، ج1، ص371، ح 25.
7) شیخ صدوق، علل الشرایع، ص 318، ح 1.
مسجد به دلیل دارا بودن سکون و سکوت خاص معنوی و برخورداری از عوامل دیگری مانند معماری هدفمند و کاربرد رنگ های آرامش بخش در بهداشت روان انسان نقش مهمی دارد.
الف) عواملی مانند تزئین غیر ضروری و صرف هزینه های هنگفت زیباسازی مسجد، در بیشتر موارد،
کاهش معنویت غفلت انسان از توجه به خدا و یاد خداوند و اختلال در ارتباط با خالق هستی را موجب می شود.
ب) رعایت بهداشت ظاهری که مقدّمه بهداشت معنوی و روحی در مسجد است، اهمیت فراوانی دارد و آرامش روحی و روانی انسان را موجب می شود و عدم رعایت آن بهداشت جسمی و روحی انسان را در معرض آسیب قرار می دهد.
نکته پایانی این که مسجد می تواند در تقویت اصلاح و تنظیم روابط سه گانه نقشی بسیار مهم داشته باشد که نتیجه آن، تحقق بهداشت روان انسان است. البته باید آسیب ها را شناخت و برای برطرف کردن آن تلاش نمود.
قرآن کریم، ترجمه ابوالفضل بهرامپور،1380ه-. ش.
دشتی، محمد نهج البلاغه، مؤسسه تحقیقاتی امیرالمؤمنان، 1380 ه-.ش.
فاضل، جواد، صحیفه سجادیه، تهران، انتشارات امیر کبیر، 1370 ه-.ش.
حسینی، دکتر ابوالقاسم، اصول بهداشت روان، نشر آستان قدس رضوی، 1385 ه-.ش.
کلینی، محمد بن یعقوب، اصول کافی، ترجمه باقر کمره ای، انتشارات اسوه، 1378 ه-.ش.
مجلسی، محمد باقر، بحارالانوار، انتشارات دارالتراث،14030 ه-. ق.
4 میلانی فر دکتر بهروز بهداشت روانی،نشر قومس چاپ هشتم، 1384 ه-.ش.
طباطبایی، سید محمد حسین، تفسیر المیزان، قم، نشر جامعه مدرسین، 1380 ه-.ش.
طوسی، محمد حسن، تهذيب الأحكام، 1378 ه-.ش.
عبداللهی، دکتر محمد باقر، جان عبادات، نشر فارس الحجاز، 1387 ه-.ش.
شیخ صدوق، الخصال، قم، نشر جامعه مدرسین، 1361 ه-.ش.
رابرت بولتون، روان شناسی روابط انسانی ترجمه حمید رضا سهرابی، 1386 ه-.ش.
انتشارات بنیاد پژوهش های اسلامی آستان قدس رضوی، سفينة البحار، 1378 ه-.ش.
سجستانی ابی داوود، سنن ابی داوود، بیروت، دارالاحیاء السنه النبوبه، چاپ ششم، 1302 ه-. ق.
نوبهار، عبدالرحیم، قم، سیمای مسجد، 1372 ه-.ش.
قشیری نیشابوری، مسلم بن حجاج، صحیح مسلم، 1405 ه-. ق.
دهخدا، علی اکبر فرهنگ دهخدا تهران چاپ دانشگاه تهران، 1377 ه-.ش
عمید، حسن فرهنگ عمید تهران، انتشارات امیرکبیر، 1360 ه-.ش.
معین، محمد، فرهنگ معین تهران انتشارات امیرکبیر، 1350 ه-.ش.
فرهنگ مسجد، کاری گروهی از دفتر مطالعات و پژوهش های رسیدگی به امور مساجد، 1385 ه-.ش.
نوبهار، عبدالرحیم، کوی دوست، قم، دفتر مطالعات تاریخ و معارف اسلامی، 1376 ه-.ش.
19 نجاتی، عثمان، قرآن و روان شناسی ترجمه عباس عرب انتشارات آستان قدس رضوی، 1380 ه-.ش.
شیخ صدوق، محمد بن علی بن بابویه قمی، علل الشرایع، 1383 ه-.ش.
من لا يحضره الفقيه، دار الكتب الاسلاميه، 1390 ه-.ش.
فیض کاشانی، ملامحسن محجّة البيضاء، دفتر تبليغات اسلامی، 1380 ه-.ش.
نوری، میرزا حسین، محدث نوری، مستدرک الوسائل، مؤسسه آل البيت، 1408 ه-. ق.
حیدری، جعفر، مسجد و آرامش سایت مرکز تحقیقاتی جواد الائمه.
رضی الدین،طبرسی، مکارم الاخلاق، بیروت، انتشارات،اعلمی، چاپ ششم، 1302 ه-. ق.
آمدی، عبد الواحد، غرر الحکم، تهران، چاپ دانشگاه تهران، 1366 ه-.ش.
شیخ حر عاملی، وسائل الشيعه في تحصيل مسائل الشريعه، 1407ه.ق.
حیدری، کبری، نقش مسجد در سلامت روانی جامعه، فروغ مسجد، ج 5.
جعفری، محمدتقی، نیایش در صحرای عرفان نشر آثار علامه محمد تقی جعفری، 1387ه-.ش.
همدانی، رضا ابن محمدهادی، مصباح الفقیه، محقق باقرى، محمد، المؤسسه الجعفريه لاحياء التراث، قم، 1376.
بهائی، بهاءالدين محمد بن حسین عاملی، العروة الوثقى، قم، كتابفروشی بصیرتی، چاپ اول، 1390ه-. ق.
متقی هندی، کنزالعمال، تصحیح: صفوه سقا، مكتبة التراث الاسلام، بيروت، چاپ اول، 1397 ه-. ق.
حرانی، ابی محمد الحسن بن علی بن الحسين بن شعبه، تحف العقول، تصحیح علی اکبر غفاری، تهران، کتابفروشی اسلامیه، 1400 ه-. ق.
راوندی کاشانی، سید جلیل ابوالرضاء ضیاء الدین فضل الله بن علی بن عبد الله، النوادر، قم، مؤسسه دار الحدیث، 1377ه-. ش.
سلامت روحی و زندگی فارغ از نگرانی و اضطراب یکی از آرزوهای دیرینه انسان و از نیازهای اساسی وی است. با وجود پیشرفت های علمی گوناگون و چشم گیری که برای آرامش انسان، به ویژه در زمینه های روان پزشکی و روان درمانی صورت گرفته است همچنان صاحب نظران عرصه بهداشت روان بر نیاز به دین تأکیدی فراوان دارند. شرکت در مراسم های دینی و حضور در مکان های مذهبی می تواند نقشی بسیار مؤثر در تأمین بهداشت روان انسان داشته باشد. این نوشتار با نگاه به آیات و روایات، در صدد بیان نقش مسجد در تأمین بهداشت روانی است. همچنین به راهکارهای معرفتی عاطفی و رفتاری اشاره کوتاهی می شود. ارتباط وثیق مسجد با ایمان به خدا، ذکر خدا اعتقاد به قضا و قدر و رضایت از زندگی، برخی از مهمترین راهکارهای معرفتی است که در نقش آفرینی مسجد برای بهداشت روانی تأثیر دارد. همچنین، حضور انسان در مسجد و اجرای کارهایی عاطفی مثل دعا خواندن و توبه کردن نیز تأثیری بسزا در پاکی روح آدمی دارد. علاوه بر آن می توان به نقش مسجد در ایجاد راهکارهای رفتاری مانند حجاب، ازدواج، کار، رابطه اجتماعی مناسب و آراستگی اجتماعی اشاره کرد.
واژگان کلیدی:
مسجد، بهداشت روان، انسان راهکارهای ایجاد آرامش، پاداش رفتن به مسجد.
مسجد مهمترین مکان مذهبی است که کارکردهای متعددی در زمینه بهداشت روان دارد. تحقیقات نشان می دهد که حضور در مسجد می تواند در از بین بردن برخی مشکل ها مانند احساس تنهایی غم و اندوه بسیار مؤثر باشد امید به زندگی و استجابت دعا احساس اعتماد و تکیه به خداوند، جلب محبت خداوند با نیایش (به ویژه) به صورت دسته جمعی و تقویت خیرخواهی و نوع دوستی به وسیله ارتباط با دیگر مسلمانان از نتیجه های مثبت مسجد است.
سلامت روح، آرامش خاطر و زندگی فارغ از نگرانی و گرفتاری از نیازهای اساسی بشر هستند. روان شناسان برای تأمین بهداشت روانی افراد تلاش می کنند که باورها عواطف و رفتارهای نادرستی را بشناسند که باعث بیماری ها و ناراحتی ها می گردد. آن ها در پی تغییر این عامل ها و یافتن قاعده هایی برای زیست بهتر هستند. یکی از بهترین راه ها برای این مقصود عمل به فرمان خالق روح انسان است؛ زیرا او نیازهای انسان و قوانین حاکم بر جهان را بهتر از هر کس دیگری می داند. بسیاری از روان شناسان به این نتیجه رسیده اند که تنها روزنه امید برای رهایی از ناراحتی ها ایمان به خدا و اعتقاد به قدرت مافوق انسان است. (1)معبد در ادیان و به ویژه مسجد در اسلام بهترین مکان برای حفظ ایمان اعتقاد به خدا و ارتباط با مبدأ قدرتمند و مافوق انسانی است. بشر باید در راستای نیازهای مادی برای نیازهای روحی و روانی خود نیز تلاش کند. روح بشر به نظام اخلاقی ایمان اعتقاد و محبّت نیاز دارد. انسان محتاج تکیه گاهی است که به او توکل کند و از او کمک بخواهد. این موارد به منزله مواد لازمی است که برای روح ضروری است و اگر تعادل آن به هم بخورد، دیگر هیچ چیز نمی تواند مایه خوشی و آرامش شود. (2)
این مقاله در صدد ارائه تأثیرات مسجد در تأمین بهداشت روانی است از مجموعه برخی آیات و روایات، در می یابیم که مسجد می تواند در سه راهکار «شناختی»، «عاطفی» و «رفتاری» بر روح انسان تأثیر بگذارد که با توضیحی مختصر بدان اشاره می کنیم
در لغت، «مسجد» اسم مکان یا زمان مشتق از «سَجَدَ» است و مسجد به مکانی می گویند که در آن، خداوند سجده و عبادت می شود. (3)از این رو مسجد محل حصول قرب الهی و مکان از بین بردن خودخواهی
و تاریکی ها است و سزاوار است که انسان به مسجد روی آورد تا قرب الهی را تحصیل کند و از غیر خدا منقطع گردد و نفس خود را از عیوب پاک کند. (1)
از نظر شرعی نیز مسجد به مکانی گفته می شود که مخصوص نماز و عبادت خداوند است و ورود به آن شرایطی دارد که در کتاب های فقهی بیان شده است. مرحوم صاحب جواهر می نویسد: «و المراد بالمسجد شرعاً المكان الموقوف على كافة المسلمين للصلاة؛ مقصود از مسجد در اصطلاح شرعی، مکانی است که برای اقامه نماز تمام مسلمانان وقف شده است». (2)
در تعریف بهداشت روانی چنین گفته شده است استعداد روان برای هماهنگ و خوشایند بودن و مؤثر کار کردن در موقعیت های دشوار و انعطاف پذیر بودن و توانایی داشتن برای بازیابی تعادل خود». (3)
طبق این تعریف، شخصی که بتواند با محیط خود اعضای خانواده همکاران، همسایگان و به طور کلی اجتماع خوب باشد از نظر بهداشت روانی به هنجار» خواهد بود. این شخص با تعادل روانی رضایت بخشی رفتار، تعارض های خود را با دنیای بیرون و درون حل خواهد نمود و در مقابل ناکامی های اجتناب ناپذیر زندگی مقاومت خواهد کرد. (4)
منظور از تأثیر مسجد در بهداشت روان این است که فرد با مهمترین نماد دینی یعنی مسجد، خود را هماهنگ کند و تعارض های خود را با دنیای بیرون و درون حل نماید و در مقابل ناکامی ها، یأس ها و مشکلات اجتناب ناپذیر زندگی مقاومت نشان دهد و مسجد در روح او تأثیر بگذارد.
مسجد مکان یاد خدا، (5)خانه خدا در زمین، (6)محل توجه به خدا، (7)جایگاه مطهران و راستگویان، (8)منزلگاه
1) مصطفوي، التحقق في كلمات القرآن، ماده سجد، ج5، ص55.
2) نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام، ج 14، ص 69
3) گنجی، حمزه، بهداشت روانی، ص 10 برگرفته از فرهنگ (روان شناسی لاروس).
4) همان.
5) بقره، آیه114؛ مَسَاجِدَ اللَّهِ أَنْ يُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ.
6) وسائل الشيعه، ج 1، ص380، 6590؛ عَنِ الصَّادِق جَعْفَرِ بْن مُحَمَّدٍ أَنَّهُ قَالَ عَلَيْكُمْ بِإِثْيَانِ الْمَسَاجِدِ فَإِنَّهَا بُيُوا لِلَّهِ فِي الْأَرْضِ.
7) اعراف، آیه 29؛ وَأَقِيمُوا وُجُوهَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ وَادْعُوهُ مُخْلِصِينَ لَهَا لِذِينَ.
8) بحار الانوار، ج 83، ص 374
پیامبرانی، همچون حضرت ابراهیم و خضر (1)مکانی برای کسب دانش، (2)بازار آخرت، (3)خانه های پرهیزگاران و مؤمنان (4)است. این وصف های مسجد به خوبی ماهیت مسجد و جایگاه آن را برای ما روشن می سازد که دارای ماهیت عبادی و مکانی برای پرهیزگاران و ارتباط معنوی بین بنده و معبود است.
همچنین مسجد از آغاز پیدایش نقشی ویژه در فرهنگ و تمدن اسلامی، به ویژه در تربیت دینی مسلمانان داشته است و یکی از مکان های پر رونق تربیت فکری در سرزمین های اسلامی بوده است.
در میان مسلمانان مسجد بهترین مکان برای عبادت و ذکر و تسبیح خداوند است. فضای مسجد، فضایی نورانی و الهی است و بر همین اساس بر روح انسان تأثیر گذار می گذارد. پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله می فرماید: مَنْ كَانَتِ الْمَسَاجِدُ بَيْتَهُ ضَمِنَ اللَّهُ لَهُ بِالرَّوْحِ وَالرَّاحَةِ؛ «هر کس که مساجد را خانه خودش قرار دهد، خداوند آرامش روحی و روانی را برای او ضمانت می کند». (5)
در روایتی دیگر پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله مسجد را مایه آرامش اهل آن معرفی می کند و می فرماید: ما جَلَسَ قَوْمٌ فِي مَجْلِسٍ مِنْ مَسَاجِدِ اللَّهِ تَعَالَى يَتْلُونَ كِتَابَ اللهِ وَيَتَدَارَسُونَهُ بَيْنَهُمْ إِلَّا تَنَزَّلَتْ عَلَيْهِمُ السَّكِينَةُ وَ غَشِيَتْهُمُ الرَّحْمَةُ وَذَكَرَهُمُ اللهُ فِيمَنْ عِنْدَهُ؛ «گروهی در مسجدی از مساجد الهی برای تلاوت و آموزش قرآن نمی نشینند، مگر آن که آرامش بر ایشان نازل و رحمت الهی شامل حال آن ها شود». (6)
هر دو روایت به خوبی نشان می دهد که حضور در مسجد، آسایش روحی و روانی، سکینه الهی را به همراه دارد.
در این که مسجد، چگونه آرامش روح می آورد و روان انسان را سیراب می کند، راهکارهایی وجود دارد.
حال به مهم ترین راهکارهایی می پردازیم که برای کسب این آرامش وجود دارد:
1) بحارالانوار، ج100، ص 334، ج 9،7، ص 436، ح7، باب مسجد السهلة وسائر المساجد؛ مَسْجِدِ السَّهْلَةِ... قُلْتُ يَكُونُ مَنْزِلَهُ جُعِلْتُ فِدَاكَ قَالَ نَعَمْ كَانَ فِيهِ مَنْزِلُ إِدْرِيسَ وَكَانَ مَنْزِلَ إِبْرَاهِيمَ خَلِيلِ الرَّحْمَن وَمَا بَعَثَ اللَّهُ نَبِيَّا إِلَّا وَقَدْ صَلَّى فِيهِ وَفِيهِ مَسْكَنُ الْخَضِرِ.
2) بحار الانوار، ج 77، ص86
3) مستدرک الوسائل، ج 3، ص361، ح 15334، باب استحباب الاختلاف إلى المسجد؛ قَالَ رَسُولُ الله عليل: الْمَسَاجِدُ سُوقٌ مِنْ أَسْوَاقِ الْآخِرَةِ قِرَاهَا الْمَغْفِرَةُ وَتُحْفَتُهَا الْجَنَّةُ.
4) مستدرک الوسائل، ج 3، ص 362، ح 18، باب استحباب الاختلاف إلى المسجد؛ قَالَ النَّبِي عَلَ: الْمَسَاجِدُ بُيُوتُ الْمُتَّقِينَ.
5) مستدرک الوسائل، ج 3، ص 363.
6) همان، ص363.
منظور از معرفت، شناخت خود خدا و نیز جهانی است که در آن زندگی می کنیم. شناخت صحیح و ارزشیابی دقیق انسان از رویدادهای زندگی می تواند نقشی بسیار مهم در سلامت روحی داشته باشد. دنیا همیشه همراه با گرفتاری هاست؛ اما این مشکلات به طور مستقیم انسان را ناراحت نمی کنند؛ بلکه طرز تفکر و نحوه برخورد فرد با مشکل است که اهمیت دارد و می تواند زندگی فرد را از مشکل رها سازد. برای مثال، اگر فرد بیمار از خوردن برخی غذاها پرهیز کند یا داروهای تلخ و تند را بخورد بهبود می یابد و چه بسا به جای ناراحت شدن از تلخی،دارو خوشحال هم باشد که بیماری را از خود دور کرده است.
این همان شناختی است که می تواند راه صحیح زندگی را به انسان بیاموزد و نیز با تغییر شناخت از شناخت مادی به سوی اعتقاد به خداوند و شناختن این که جهان فعل خداوند و ناشی از اراده اوست، (1)می توان بهداشت روانی افراد را تأمین کرد. رابطه و أنس فرد با مسجد، در بسیاری از مؤلفه های معرفتی، مانند ایمان و اعتقاد صحیح کسب دانش و غیره می تواند نقشی اساسی و تقویت کننده ایفا کند.
منظور از راهکارهای عاطفی مؤلفه هایی است که احساسات فرد را نشان می دهد؛ مانند ترس، وحشت، شادی، غم و رضایت. (2)گرایش های عاطفی افراد نیز همواره بر نگرش های شناختی آن ها مبتنی است. برای مثال، افراد با ایمان در آرامش روحی و روانی به سر می برند و همواره نوعی رضایت در آنان به چشم می خورد. (3)ارتباط با مسجد هم می تواند نقشی مستقیم و اساسی در شادی نشاط و امیدواری افراد داشته باشد.
منظور رفتار و اعمالی است که افراد بر اساس نگرش های شناختی و عاطفی انجام می دهند؛ مثل بسیاری از وظایفی مانند استعانت از نماز و صبر، استفاده از روزی های پاک و حلال که خداوند برای افراد مؤمن مقرر می فرماید: (4)
با توجه به عقاید انسان و احساسات صحیح عاطفی، ارتباط با مسجد در این گونه موارد تأثیری مثبت دارد.
کسب روزی پاک با وجود ارتباط با مسجد و آموزه هایی که در این باره وجود دارد با کسب روزی از شیوه های دیگر متفاوت خواهد بود. همچنین حضور زنان در مسجد با لباسی خاص نقشی مهم در شخصیت آنان دارد. به همین ترتیب، آراستگی مردان و لباس های نظیف و زیبا پوشیدن و استعمال بوی خوش و نیز روابط اجتماعی مناسب با افراد مسجدی، می تواند شخصیت رفتاری انسان را زیباتر کند.
مسجد، نماد رابطه انسان با خداست و حضور در آن نشانه ای از ایمان به خداوند است. رسول خدا صلی الله علیه و آله می فرماید: «وقتی مردی در رفت و آمد به مسجد مداومت دارد گواه دهید که او فردی مؤمن است». (1)
بنابراین، مداوم تر رفتن به مسجد نشانه ایمان به خداست و افراد با ایمان روحی، مطمئن تر، اعصابی آرام تر و قلبی سالم تر دارند؛ زیرا انسان مؤمن همواره مورد لطف الهی قرار می گیرد و خداوند آرامش بر آنان نازل می کند قرآن می فرماید: هُوَالَّذِي أَنْزَلَ السَّكِينَةَ فِي قُلُوبِ الْمُؤْمِنِينَ لِيَزْدَادُوا إِيمَانًا مَعَ إِيمَانِهِمْ؛ «او کسی است که آرامش را در دل های مؤمنان نازل کرد تا ایمانی بر ایمانشان بیفزاید». (2)
استاد مطهری؛ می نویسد: آمار نشان می دهد که همه بیماران روانی یا بیشتر آنان در میان طبقه ای هستند که از ایمان به خدا و اعتقاد خالص به مبداً متعال بی بهره اند منشأ این بیماری های روانی احساس محرومیت ها و مصونیت های اجتماعی است ایمان حکم داروی پیش گیری را دارد. با وجود ایمان محرومیت ها انسان را از پا در نمی آورد و تعادل او را محفوظ می دارد». (3)
مسجد، بهترین محل برای ذکر خداست و ذکر هم ذکر لفظی و هم ذکر معنوی را شامل می شود. خداوند می فرماید: أَقِيمُوا وُجُوهَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ وَادْعُوهُ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ؛ «هنگام عبادت در هر مسجدی به سوی او توجه کنید او را بخوانید و دین خود را برای او خالص کنید. (4)
خداوند متعال یکی از ویژگی های مسجد را ذکر و یاد خدا و نام خداوند معرفی می کند: مَسَاجِدُ يُذكرُ فِيهَا اسْمُ اللهِ كَثِيرًا؛ «مساجدی که نام خدا در آن بسیار برده می شود». (1)همچنین، خداوند بزرگ ترین ظلم و ستم را ممانعت از ذکر نام خدا در مسجد می داند. (2)مسجد خانه های نورانی خداوند است و خدا رخصت داده است که ساخته شوند و نامش در آن جا برده شود و مردم بامدادان، عصرگاهان و شب هنگام خدا را در آن جا تسبیح می گویند. (3)به همین دلیل رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: هر نشستی در مسجد بیهوده است، مگر این که برای سه کار باشد؛ خواندن قرآن ذکر خدا پرسش از علم. (4)
همچنین، در روایتی آمده است که مردی از رسول خدا صلی الله علیه و آله پرسید: بهترین اهل مسجد چه کسانی اند؟ حضرت فرمود: آنان که بیشترین ذکر را برای خدا بگویند. (5)
استاد مطهری رحمه الله علیه در این باره می نویسد: «اگر بشر خیال کند که با رسیدن به ثروت و رفاه به مقام آسایش می رسد و از اضطراب و ناراحتی و شکایت بیرون می آید اشتباه کرده است فقط با یاد خداست که دل ها آرامش پیدا می کند بسیاری از مکتب ها تکیه روی دور ماندن انسان از اصل خود دارند. مکتب های دیگری هستند که تکیه انسان روی درد انسان است برای خلق خدا نه درد انسان برای خدا. دیگری می گوید: انسان و سومی می گوید خدا و انسان؛ در حالی که خدا و انسان از یکدیگر جدا نیست تا خدا نباشد، انسان هم نیست، تا آن درد، خدایی را که در انسان است نشناسد و تا انسان به سوی خدا نرود درد انسانی او هم به جایی درمان نخواهد شد. انسانیت درد خداست؛ درد انسان از درد خدا [داشتن] است». (6)بنابراین، چون مسجد محل ذکر خدا، قرائت قرآن و نماز است بهترین مکان نیز برای آرامش دل خواهد بود.
یکی از کارکردها و نیز آثار بسیار مهم حضور در مسجد «تعلیم و تعلم» است. نادانی، بزرگ ترین دشمن انسان است از این رو، اسلام از همان آغاز بر علم و دانش تأکید نموده است و نخستین آیاتی که بر پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله نازل شد، درباره قلم (7)بود. پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و امامان معصوم، تحصیل دانش را از مهمترین
1) حج، آیه 40.
2) بقره، آیه 114؛ وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ مَنَعَ مَساجِدَ اللهِ أَنْ يُذْكَرَفِيهَا اسْمُهُ وَسَعَى فِي خَرَابِهِ.
3) نور، آیه 36؛ في بُيُوتٍ أَذِنَ اللهُ أَنْ تُرْفَعَوَيُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ يُسَبِّحُ لَهُ فِيهَا بِالْغُدُوِّ وَالْآصَالِ.
4) وسائل الشیعه، ج 4، ص 17، 3808، باب استحباب الجلوس في المسجد، يَا أَبَاذَرَكُلُّ جُلُوسِ فِي الْمَسْجِدِ لَغَوْ إِلَّا ثَلَاثَةٌ قِرَاءَةُ مُصَلَّاً و ذَا كِرْلِلَّةِ تَعَالَى أَوْ مُسَائِلٌ عَنْ عِلْمٍ.
5) الکافی، ج 2، ص498، ح 8985، باب ذكر الله عز و جل كثيراً: جَاءَ رَجُلٌ إِلَى النَّبِي صلی الله علیه و آله فَقَالَ مَنْ خَيْرُأَهْلِ الْمَسْجِدِ، فَقَالَ أَكْثَرُهُمْ لِلَّهِ ذِكْرًا.
6) مطهری، مرتضی، انسان کامل، ص96
7) علق، آیه1 تا 5.
ویژگی های هر مسلمان برشمرده و مسلمانان را بر دانش اندوزی تشویق می کردند. بر همین اساس، مسجد در آن دوره، مهم ترین مرکز اجتماعات علمی آموزشی بوده است و این ویژگی در قرن های متمادی به حیات خود ادامه داده است.
امام علی علیه السلام یکی از آثار هشتگانه رفت و آمد به مسجد را دست یابی به علم و دانش نو و تازه می داند. (1)
روزی سول خدا در مسجد، دو گروه را مشاهده کردند؛ گروهی به بحث های علمی می پرداخت و گروه دیگری به دعا و عبادت مشغول بوند از حضرت سؤال کردند، کدام مجلس بهتر است فرمود: هر دو مجلس کار نیک انجام می دهند؛ اما آن گروهی که دانش فرا می گیرند و به دیگران می آموزند، بافضیلت ترند و من برای یاد دادن مبعوث شده ام؛ سپس به همان گروه پیوستند. (2)
امام صادق تلاوت و آموزش قرآن را مایه آرامش قلبی انسان می داند و می فرماید: هیچ گروهی در مسجد برای تلاوت کتاب خدا و آموزش و تعلیم نمی نشینند مگر این که آرامش قلبی آنان را فرا می گیرد و فرشتگان آنان را در بر می گیرند. (3)پیامبر اسلام علیه کسانی را که در مسجد به بحث و تعلیم قرآن می پردازند، میهمانان خدا می نامد و می فرماید: تا زمانی که به مباحثه های علمی مشغول هستند، فرشتگان آنان را حمایت و حفاظت می کنند. (4)
این روایات یکی از مهمترین کارکردها و آثار معرفتی مسجد را که تعلیم و تعلّم است، مطرح نموده تا افراد روح و فکر خود را تقویت و قلب خود با علم و دانش آرامش بخشند. بر همین اساس، یکی از زیر مجموعه های مهم مساجد کتابخانه و محل مطالعه و درس و بحث بوده است.
مارسل «بوازا» اسلام شناس سوئیسی می نویسد: «تأسیس کتابخانه ها و شبستان و تالار اجتماعات در مساجد این حقیقت را آشکار می سازد که مساجد در اسلام بدان گونه که بعضی پنداشته اند، منحصر برای نماز
1) من لا يحضره الفقیه، ج1، ص237، ج 713، باب فضل المساجد و حرمتها كانَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ يَقُولُ مَنِ اخْتَلَفَ إِلَى الْمَسَاجِدِ أَصَابَ إِحْدَى الثَّمَانِ أَحْأَمُسْتَفَادَا فِي اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ أَوْعِلْماً مُسْتَطْرَف أَوْ آيَةً مُحْكَمَةً أَوْ رَحْمَةً مُنْتَظَرَةً أَوْ كَلِمَةً تَرُدُّهُ عَنْ رَدِّى أَوْ يَسْمَعُ كَلِمَةً تَدُلُّهُ عَلَى هُدًى أَوْ يَتْرُكُ ذَنْباً خَشْيَةٌ أَوْ حَيَاءٌ.
2) بحارالانوار، ج 1، ص 206؛ فَإِذَا فِي الْمَسْجِدِ مَجْلِسَانِ مَجْلِسٌ يَتَفَقَّهُونَ وَمَجْلِسٌ يَدْعُونَ اللَّهَ وَيَسْأَلُونَهُ فَقَالَ كِلَا الْمَجْلِسَينِ إِلَى خَيْرٍأَمَّا هَؤُلَاءِ فَيدْعُونَ اللَّهَ وَأَمَّا هَؤُلَاءِ فَيتَعَلَّمُونَ وَيَفَقِهُونَ الْجَاهِلَ هَؤُلَاءِ أَفْضَلُ بِالتَّعْلِيمِ أُرْسِلْتُ ثُمَّ قَعَدَ مَعَهُمْ.
3) عوالی اللآلی، ج1، ص375، ح 3788؛ مستدرک الوسائل، ج3، ص363، ح 3788، باب استحباب الاختلاف إلى المسجد؛ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ مَا جَلَسَ قَوْمٌ فِي مَجْلِسٍ مِنْ مَسَاجِدِ اللَّهِ تَعَالَى يَتْلُونَ كِتَابَ اللَّهِ وَيَتَدَارَسُونَهُ بَيْنَهُمْ إِلَّا تَنَزَّلَتْ عَلَيْهِ وحفتهم الملائكة.
4) مستدرک الوسائل، ج 3، ص363، ح3788، باب استحباب الاختلاف إلى المسجد ؛ مَا جَلَسَ قَوْمٌ فِى بَيْتٍ مِنْ بُيُوتِ اللَّهِ يَدْرُسُونَ كِتَابَ اللَّهِ وَ يَتَعَاطَوْنَهُ بَيْنَهُمْ إِلَّا كَانُوا أَضْيَافَ اللَّهِ تَعَالَى وَأَظَلَّتْ عَلَيْهِمُ الْمَلَائِكَةُ بِأَجْنِحَتِهَا مَادَامُوا فِيهِ حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ.
نیست، بلکه به طور یقین یکی از مراکز مهم فرهنگی اسلام است». (1)
حضور دانشمندان اسلامی در مساجد و وجود کتاب های مفید بدون تردید در قرون متمادی پاسخ گوی پرسش های فراوانی بوده است که اقشار مختلف مردم در مسجد به دنبال پاسخ های آن بوده اند.
رضایت از آن چه خداوند برای انسان مقدر ساخته است موجب التیام سختی ها و مشکلات زندگی فرد و درمان بسیاری از دردهای جسمی و روحی است. امام حسین با وجود آن همه سختی های شدید زندگی با این اندیشه که در جست وجوی رضایت الهی هستم به هنگام شهادت فرمود: الهی رضاً بقضائک (2)و همه سختی ها را بر خود آسان کرد.
رضایت الهی در زندگی در تأمین بهداشت روانی افراد نقشی مهم دارد؛ زیرا اگر حادثه ای پیش بیاید و خدای متعال مانع رخ دادن حادثه نشود در می یابیم که مصلحت در وقوع آن حادثه بوده است. اگر انسان به این حقیقت ایمان داشته باشد به دنبالش خُلق توحیدی هم پیدا می شود؛ یعنی انسان پس از وقوع حادثه بد هم ناراضی نباشد و آن را ناشی از مصلحتی نامعلوم بداند که فقط خدا از آن آگاه است. (3)
رفت و آمد به مسجد، ارتباط با خدا و تفکر درباره او به اتکاء به خدای بزرگ می انجامد. انسان در می یابد که همه قدرت ها و مکتب ها در دست خداست حضور در مسجد به آدمی نشان می دهد در حقیقت مسبب اصلی خداست و ناکامی ها و ناملایمت ها خواست خداوند و اقتضای طبیعی زندگی است.
امام علی می فرماید: من نشستن در مسجد جامع را بهتر از نشستن در بهشت می دانم؛ زیرا نشستن در بهشت رضایت نفس من است؛ اما نشستن در مسجد جامع رضایت پروردگار من است. (4)این نشستن اگر همراه با تفکر و اندیشه به معبودی باشد که قادر بر همه چیز است می تواند همه مشکل ها را آسان کند. امام علی در سخنی دیگر می فرماید: اَلرِّضَا بِقَضَاءِ اللهِ يُهوَنُ عَظیمَ الرَّزَايَا؛ «راضی بودن به قضای الهی، سختی ها و مشکلات را آسان می کند». (5)
امیر مؤمنان می فرماید: مَنْ وَيْقَ بِأَنَّ مَا قَدَّرَاللَّهُ لَهُ لَنْ يَفُوتَهُ اسْتَرَاحَ قَلْبُهُ؛ «هر کس به این نکته اعتقاد
داشته باشد که هر چه برای او مقدر شده است از بین نمی رود، قلب او آرام می گیرد». (1)
انسان عصر حاضر، با وجود همه پیشرفت ها و تسلط بر تکنولوژی ها و طبیعت، باز هم در وجود خویش احساس ضعف می کند و به هنگام سختی ها و مشکلات می خواهد به قدرتی ماوراء طبیعت پناه ببرد. این ضعف باعث احساس محرومیت می شود که می تواند بهداشت روانی فرد را تحت تأثیر قرار دهد؛ زیرا اگر شخص احساس بیچارگی و تنهایی کند، زمینه بروز اضطراب ایجاد می شود. (2)
ادیان الهی، به ویژه اسلام به این نیاز بشر پاسخ گفته اند و راه حلی مناسب پیشنهاد کرده است. اسلام، انسان را به دعا و أنس با خداوند تشویق می کند؛ زیرا دعا و پیوند عاطفی با خداوند، انسان را از تنهایی می رهاند. به قول «آلکسیس کارل»، دعا پرواز روح است؛ دعا اظهار عبودیت است و دعا کمال انسانیت است. دعا برقرار شدن پیوند بنده با خدا است؛ پیوندی که قطع ناشدنی است. (3)
هر چند دعا و درخواست از خداوند مکان مند نیست اما در برخی مکان ها تأکید بیشتری بر آن شده است و امکان اجابت افزون تر است مسجد مکان ویژه عبادت و ارتباط با خدا است از این رو، خداوند ما را دعوت کند که به مسجد برویم و با اخلاص او را بخوانیم. چنان که قرآن کریم می فرماید: وَ أَقِیمُوا وُجُوهَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ وَادْعُوهُ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ؛ «در هر مسجدی به سوی او توجه کنید و او را بخوانید و دین خود را برای او خالص کنید». (4)
خداوند نیز به افرادی که در مسجد بیایند و با اخلاص او را بخوانند عنایتی ویژه خواهد کرد؛ زیرا خود دعوت کرده است و خود نیز پاسخ میهمان را خواهد داد. امام صادق ضمن این که مسجد را خانه خدا معرفی می کند و می فرماید هر کس با طهارت به مسجد برود، آمرزیده است: فَأَكْثِرُوا فِيهَا مِنَ الصَّلَاةِ وَ
الدُّعَاء؛ «در آن ها نماز و دعا زیاد بخوانید.» (1) خداوند از مسجد و اهل آن محافظت می کند مسجد از مکان های پر برکت و فرخنده روی زمین است. (2)به همین دلیل شایسته است که انسان درخواست های خود را در مسجد از خداوند بخواهد و خداوند وعده داده است یاور و پشتیبان آنانی باشد که در مسجد هستند. (3)
امام صادق علیه السلام به افرادی که به مسجد می روند این امید را می دهد که به خانه باز نمی گردد، مگر این که دعاهای او به گونه ای به اجابت رسیده است؛ بدین نحو که خداوند به برکت آن دعا او را به بهشت می برد یا به سبب آن بلای دنیا را از او دور می کند. (4)
تأکید اسلام بر ارزش گذاری نماز جماعت حضور در نمازهای جمعه و نماز باران و آوردن کودکان به مسجد می تواند حاکی از این مسأله باشد که حضور در اماکن مقدس و مساجد و شرکت در مراسم های جمعی سبب افزایش امید در مسلمانان می شود. در نیایش جمعی فرد، با هماهنگ کردن خود با محیط لحظاتی کشمکش درونی و تضادهای روحی و روانی خویش را فراموش می کند؛ زیرا وضعیت مسلمانان و هم نوعان خویش را از نزدیک مشاهده می کند و به کمک آن ها بر اختلالات روحی و روانی خویش فائق می آید. سؤال: شاید کسی بپرسد آیا خداوند فقط در مسجد است که باید دعا را در مسجد و به صورت دسته جمعی برگزار کنیم؟
جواب: در پاسخ می گوییم، گرچه خداوند مکان مند و زمانمند نیست و قرآن کریم فرموده است: فَأَيْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ الله؛ «هر کجا روی آورید همان جا خدا است»؛ (5)اما تأکید کرده است که من، برخی مکان ها یا برخی حالت ها را بیشتر دوست دارم؛ برای مثال خداوند جایگاه خاصی به «مسجدالحرام» یا «مسجدالنبی» یا «مسجد کوفه» نسبت به سایر اماکن داده است همچنین خداوند حالت جماعت را بهتر از فرادی می داند و به حالت،گریه خشوع قطع امید از غیر خدا اخلاص و حالت دل شکستگی امتیازی خاص داده است.
نقل شده است که شیخ الرئیس ابو علی سینا برای ابوسعید ابوالخیر نوشت: چه لزومی دارد مردم همه در مسجد اجتماع کنند با این که خداوند از رگ گردن به انسان نزدیک تر است: نَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِيد؛ «ما از رگ گردن هم به او نزدیک تریم». (1)هر جا که باشی اگر رابطه ات با خدا برقرار باشد نتیجه خواهی گرفت.
وی در پاسخ نوشت اگر چند چراغ در یک جا روشن باشد و یکی از آن ها خاموش گردد، چراغ های دیگر روشن و محیط همچنان روشن است؛ اما اگر همان چراغ ها هر کدام در یک اتاق باشد اگر یکی از آن ها خاموش شد آن اتاق در تاریکی فرو خواهد رفت. انسان ها نیز این گونه هستند». (2)هر شخص دارای ظرفیتی خاص است که می تواند به نحوی برای دیگران مفید باشد.
یکی از چیزهایی که در تأمین بهداشت روانی افراد اثر زیادی دارد امیدواری است؛ روح و روان انسان به گونه ای است که با پدید آمدن مشکلی یا ارتکاب عملی ناشایست و نامعقول از آینده خود ناامید می شود، خود را نمی بخشد و قدرت جبران را از دست می دهد و از آمرزش مأیوس می گردد. امید به رحمت خداوند، می تواند به هنگام گرفتاری، به انسان کمک کند.
بنا به دیدگاه برخی از دانشمندان از جمله لازاروس و فولکمن امیدواری موجب می شود که فرد:
به خود اعتماد داشته باشد و بر اثر این اعتماد راهبردهای سازگاری خاص خود را به کار گیرد؛
به دیگران اعتماد پیدا کند همچنان که بیمار به پزشک معالج خود اعتماد پیدا می کند.
به خدا متوجه شود و در اثر این توجه قوت قلب یابد. (3)
در فرهنگ اسلام بر حفظ امیدواری و راه های کسب آن تأکید شده است و ناامیدی و یأس، گناه شمرده می شود اسلام در همه برنامه ها و آموزه هایش روح امید و حرکت را در افراد می دمد و از ایستایی و تنبلی و ناامیدی نهی می کند. اسلام، دستیابی به نتایج مطلوب را مرهون تلاش و کوشش مضاعف می داند.
یکی از مهمترین راهکارهای دستیابی به،امیدواری حضور در مساجد است. در روایات مربوط به حضور انسان در مسجد ضمن دست یابی به فضیلت ها آینده ای برای او در نظر گرفته می شود که روح امید و نشاط
را در انسان زنده می.کند. توجه به آن ها کمک می کند آدمی یأس و افسردگی را دور کند. حضور در مسجد، باعث می شود انسان از زندگی احساس رضایت بکند و برای به دست آوردن زندگی سالم و بی نقص تلاش بیشتری بکند فرد با حضور در مسجد با صاحب خانه ای ارتباط برقرار می کند که او را محترم شمرده و در رفع نواقص او کوشا خواهد بود برخی از نکات که با حضور در مسجد باعث امیدواری می شود عبارت است از:
حضور در مسجد به نوعی زیارت خدا و خانه اوست و خداوند میهمان خود را محترم شمرده و به او اکرام می کند؛ (1)
گناهان شخص آمرزیده و نیکی های او افزایش می یابد؛ (2)
مسجد، مانند خانه پادشاه بزرگی است که اگر حرمتش پاس داشته شود عبادات کم را به زیادی می پذیرد و ثواب فراوان بر آن می دهد؛ (3)
اگر نماز با توجه و یاد خدا باشد، قبل از پایان نماز جماعت، خداوند او را می آمرزد و بهترین جایگاه آخرت را به او عطا می کند؛ (4)
خداوند ضمانت کرده است که نمازگزار را به بهشت ببرد؛ (5)
دعای او مستجاب می شود و اگر دعا برای دفع بلا کند، بلا از او دور می شود؛ (6)
آسایش روحی و جسمی می یابد؛ (7)
با اهل ایمان دوست می شود تا در امر الهی از او استفاده کند؛
علم و دانشی نو و تازه پیدا می کند؛
نشان های مستحکم و استوار در زندگی می یابد؛
سخنی می شنود که او را هدایت می کند؛
رحمتی که از جانب خداوند انتظار می کشد به دست می آورد؛
سخنی که او را از پستی و خواری و گمراهی باز دارد؛
در او روح خشیت و خداترسی و یا حیاء از برادران ایمانی پیدا می کند که باعث می شود گناه را ترک کند. (8)
1) شیخ صدوق، علل الشرایع، ج 2، ص318، ح 2.
2) وسائل الشيعه، ج 1، ص 380.
3) مستدرک الوسائل، ج 3، ص 437، ح3946؛ بحار الانوار، ج 80، ص373، ح 40.
4) بحارالانوار، ج 85، ص 98 ح 68
5) سنن ابی داود، ج 1، ص 559، ح 2494.
6) شیخ طوسی، الامالی، ص46-47.
7) مستدرک الوسائل، ج 3، ص 362
8) التهذيب، ج 3، ص 248 - 249، ح1.
بدون تردید یکی از ابزارهای تربیتی تشویق و تنبیه است که در اسلام به هر دو جنبه اهمیت فراوان داده شده است پیامبران الهی هم مبشر به بهشت و هم منذر بوده اند که مردم را از عواقب بد گناه و کفر می ترساندند، پیامبر اسلام صلى الله عليه وسلمه نیز همین گونه بود؛ إِنَّا أَرْسَلْنَاک شَاهِدًا وَ مُبَشِّرًا وَ نَذِيرًا؛ «ما تو را به عنوان شاهد و بشارت دهنده و ترساننده از جهنم فرستاده ایم». (1)
خداوند متعال همواره در قرآن کریم کارهای خوب انسان را تشویق می کند و پاداش هایی هم برای او در نظر می گیرد؛ مثل آیه شریفه: مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثالِها؛ «اگر کسی کاری نیک انجام دهد ده برابر پاداش می بیند». (2)
رفت و آمد به مسجد باعث ایجاد روحیه امید می شود؛ زیرا افزون بر پاداش های دنیوی پاداش های امیدبخش خاصی نیز دارد، مانند:
آسایش در سرای آخرت و بنیان خانه ای بهشتی؛ (3)
تکریم و احترام خداوند؛ (4)
زائر خدا؛ (5)
نورانیت در روز قیامت؛ (6)
آمرزش و پاکی گناهان؛ (7)
به دست آوردن هفتاد هزار حسنه؛
برتری و ترفیع درجات؛
انس و همنشینی با فرشتگان در قبر؛
استغفار فرشتگان؛ (8)
پاداش جهاد در راه خدا. (9)
در طول زندگی برای انسان خواسته یا ناخواسته نیازهایی پیش می آید که به سادگی برآورده نمی شود؛ بدین جهت ذهن و روح آدمی مشغول می شود و چه بسا آن نیاز خواسته بسیار مهمی هم باشد، در این گونه موارد نیاز به پناهگاهی قابل اطمینان و مددکاری غم خوار نیاز داریم روایات مسجد در این گونه موارد، آدمی را دعوت می کند که به مسجد پناه ببرد و از خداوند توانا کمک بخواهد؛ زیرا او مددکاری توانا و غم خواری بی نقص است و پناه بردن به هر جای دیگری پناه به نقصان و ضعف به شمار می آید. از این رو، در نماز می گوییم: إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعین؛ «تنها تو را می پرستم و از تو کمک می خواهیم». (1)
پناه بردن به مسجد و درخواست از خداوند به انسان آرامش روحی می بخشد و شخص بهتر می تواند مشکلات را کنار بزند. در روایات مسجد به دو موضوع در این باره اشاره شده است: یکی درخواست حاجت در مسجد و دیگری پناه بردن به مساجد هنگام بلاها و سختی ها
اگرچه در همه جا انسان می تواند از خداوند طلب حاجت کند، اما پیشوایان دین به ما آموخته اند که هرگاه حاجتی دارید، آن را در مسجد و از خداوند طلب کنید؛ آن ها خود نیز این چنین بودند. شاید علت آن اعتماد بیشتر به استجابت دعا و سرعت در اجابت آن باشد.
«عامر بن سعید» گوید: روزی پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله به مسجد بنی معاویه وارد شدند، دو رکعت نماز خواندند و ما نیز با او نماز خواندیم؛ سپس حضرت دعایی طولانی به درگاه خداوند کرد و بعد به ما فرمود: سه چیز از خدای خود طلب کردم دو درخواست من را اجابت کرد و یکی را منع نمود درخواست کردم امتم را در این سال هلاک نکند و نیز امتم را با غرق شدن هلاک نکند؛ خداوند این دو را به من عطا کرد، اما درخواست کردم بین آنان دشمنی و کینه واقع نشود و مرا از این منع کرد. (2)
امام صادق علیه السلام می فرماید: حاجتی برای من پیش آمد به مسجد رفتم حاجتم را با خداوند در میان گذاشتم؛ همواره هرگاه برای من حاجتی پیش می آید این گونه عمل می کنم. (3)
همچنین آن حضرت می فرماید پدرم هرگاه می خواست حاجتی طلب کند، هنگام زوال خورشید طلب می کرد؛ او ابتدا صدقه می داد و مقداری بوی خوش استفاده می کرد و به مسجد می رفت و برای طلب حاجتش به آن چه خدا می خواست دعا می کرد. (4)
روزی رسول خدا صلی الله علیه و آله وارد مسجد شد مردی نمازش تمام شده بود و با ادب و با یاد عظمت خداوند، از خداوند می خواست که او را بیامرزد پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله فرمود: خداوند او را سه مرتبه بخشید. (1)
وقتی بلاهای طبیعی مانند زلزله خورشید و ماه گرفتگی، بادهای ترسناک، انسان ها را رنج می دهد، در این هنگام به طور عادی افراد دچار بحران روحی می شوند و درون انسان نوعی ترس ایجاد می شود. روایات برای آرامش بخشیدن به انسان او را دعوت می کنند که به مسجد پناه ببرد و از خدا برای برطرف شدن آن کمک بگیرید.
امام محمد باقر علیه السلام می فرماید: إِنَّ الزَّلَازِلَ وَالْكُسُوفَيْنِ وَالرِّيَاحَ الْفَائِلَةَ مِنْ عَلَامَاتِ السَّاعَةِ فَإِذَا رَأَيْتُمْ شَيْئاً مِنْ ذَلِكَ فَتَذَكَّرُ وا قِيَامَ السَّاعَةِ وَافْزَعُوا إِلَى مَسَاجِدِكُمْ؛ «زلزله، خورشید و ماه گرفتگی و بادهای ترسناک همگی از نشانه های روز قیامت است هنگام این حادثه ها روز قیامت را به یاد آورید و به مسجدهایتان پناه ببرید. (2)هنگامی که جناب ابراهیم فرزند رسول خدا صلی الله علیه و آله از دنیا، رفت خورشید گرفت؛ مردم گفتند به خاطر مرگ پسر پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله این چنین شد. پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله نزد مردم آمد و فرمود: ای مردم! خورشید و ماه دو نشانه الهی اند و گرفتگی آن ها به دلیل مرگ و حیات کسی نیست؛ هرگاه این واقعه را دیدید به مساجد پناه ببرید. (3)
در روایات دیگر نیز مشابه مفاهیم فوق وارد شده است که نشان می دهد «مسجد» جایگاه خوبی برای تأمین بهداشت روان فرد و جامعه و محلی امن از جانب خدا است که نه تنها برای برطرف شدن نیازها می توان به آن پناه برد بلکه به هنگام بلاهای سخت طبیعی مکانی آرامش بخش و اطمینان آور است.
دو تشبیه
1) سنن نسایی، ج 3، ص 52
2) وسائل الشيعه، ج 7، ص 487، ح 9927
3) مستدرک الوسائل، ج 6 ص 168، ح 2468؛ انْكَسَفَتِ الشَّمْسُ يَوْمَ مَا تَإِبْرَاهِيمُ بْنُ رَسُولِ اللهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ النَّاسُ انْكَسَفَتْ لِمَوْتِإِبْرَاهِيمَ بْنِ النَّبِيِّ فَخَرَجَ رَسُولُ الله صلی الله علیه و آله حينَ سَمِعَ ذَلِكَ فَحَمِدَ الله وَأَثْنَى عَلَيْهِ ثُمَّ قَالَ أَمَّا بَعْدَ أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ آيَتَانِ مِنْ آيَاتِ اللَّهِ لَا يَنْكَسِفَانِ لِمَوْتِ أَحَدٍ وَ لَا لِحَيَاتِهِ فَإِذَا رَأَيْتُمْ ذَلِكَ فَافْزَعُوا إِلَى الْمَسَاجِدِ.
4) مستدرک الوسائل، ج 3، ص361، ج 3782؛ امام سجاد از حضرت موسی بن عمران نقل می کند که فرمود: يَارَبِّ مَنْ أَهْلُكَ الَّذِينَ تُظِلُّهُمْ فِي ظِلٍّ عَرْشِكَ يَوْمَ لَاظِلُّ إِلَّا ظِلَّلْكَ قَالَ فَأَوْحَى اللَّهُ إِلَيْهِ... الَّذِينَ يَأْوُونَ إِلَى مَسَاجِدِى كَمَا تَأْوِى النُّسُورُ إِلَى أَوْ كَارِهَا؛ محاسن برقی، ج 1، ص 16، ح 45 و ص 1293.
دو نکته از آن برداشت کرد:
اوّل: آشیانه عقاب بالاترین قسمت کوه و قله ها قرار دارد که دستبرد و تجاوز به آن ممکن نیست و هیچ موجودی به راحتی نمی تواند به آنجا دسترسی بیابد و این امر از امنیت چنین خانه ای حکایت می کند.
دوّم: خانه و آشیانه انسان یا هر موجود دیگر محلّ أمن و آرامش خاطر اوست؛ زیرا همسر و فرزندان انسان در آن خانه زندگی می کنند و از حال آن ها آگاه می شود و به آرامش روانی دست می یابد.
گاه انسان بر اثر گناه و اشتباهی که انجام داده است احساس یأس و ناامیدی از رحمت خدا می کند. بنابراین روان او زیر فشار سنگینی قرار می گیرد راه خروج از این فشار روانی چیست؟
یکی از بهترین راه ها برای از بین بردن بن بست یأس و عادت بد حضور در مسجد و استغفار و آمرزش از خداوند است. امام علی در یک روایت ضمن برشمردن آثار هشتگانه حضور در مسجد، به سه نکته اشاره می فرماید:
سخنی بشنود که موجب هدایت او شود؛
گناهی را به دلیل روح خشیت و خداترسی ترک کند؛
گناهی را به خاطر حیا از برادران ایمانی ترک کند. (2)
طبق این روایت حضور در مسجد آثار روحی و روانی مهمی را به همراه دارد و می تواند فرد و جامعه دینی را از فساد و گناه پاک کند و مسلمانان را به سمت جامعهای سالم هدایت کند در واقع حضور در مسجد نقش بازدارندگی در ارتکاب جرم و گناه دارد. چه بسا شخصی در بیرون مسجد تصمیم به ارتکاب جرم یا گناهی بگیرد اما پس از حضور در مسجد و در جمع برادران دینی، به دلیل موعظه یا صرف حضور در جمع مسلمانان از انجام آن چشم بپوشد خداوند انسان را دعوت می کند که از گناه دست بکشد و تأکید می کند که نباید از رحمت الهی مأیوس گردد: قُلْ يَا عِبَادِي الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ لَا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ
1) سنن ترمذی، ج 5، ص193؛ قَالَ نَبِی الله: بَادِرُوا إِلَى رِيَاضِ الْجَنَّةِ، قَالُوا يَا رَسُولَ اللهِ وَمَا رِيَاضُ الْجَنَّةَ، قَالَ: المساجد.
2) التهذيب، ج 3، ص 248، 6319، کانَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ يَقُولُ مَنِ اخْتَلَفَ إِلَى الْمَسَاجِدِ أَصَابَ إِحْدَى الثَّمَانِ أَحْأَمُسْتَفَادَ فِي اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ أَوْ عِلْماً مُسْتَطْرَفاأَوْآيَةً مُحْكَمَةً أَوْ رَحْمَةً مُنْتَظَرَةً أَوْ كَلِمَةً تَرُدُّهُ عَنْ رَدِّى أَوَيَسْمَعُ كَلِمَةً تَدُلُّهُ عَلَى هُدًى أَوْ يَتْرُكُ ذَنْباً خَشْيَةً أَوْ حَيَاءٌ.
يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعًا إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ. (1) استاد مطهری تنش در این باره می نویسد در صورتی که انسان خدا را بشناسد و در وجودش یکسره عناصر مقدس و پاک باقی باشد توفیق توبه پیدا می کند و به سوی خدا بر می گردد. او احساس می کند که لطف و عنایت الهی بر روح او سایه افکنده است. خداوند می فرماید: قُلْ يَا عِبَادِي الَّذِينَ أَسْرَفُوا؛ «این ندای حق است که می فرماید ای بندگان معصیت کار من از رحمت من ناامید مباشید و به سوی من بیایید؛ من می پذیرم. او لطف خودش را شامل حال شما می کند و از آن پس یک لذتی، یک حالتی ایجاد می شود. که شیرینی عبادت را در ذائقه خودتان احساس می کنید. (2)حضور در مسجد که حضور در یک محیط پاک و نورانی است سبب دور شدن فرد از محل گناه و جرم می شود.
رعایت حجاب توسط زنان در جامعه موجب آرامش روحی و روانی خانواده ها، افراد و جامعه می شود و نبودن حریم میان مرد و زن و آزادی در معاشرت های بی بندوبار هیجان ها و التهاب های جنسی را فزونی می بخشد. کنار رفتن پرده ها و بی حجابی به مرور زمان به جریان بی بندوباری تبدیل می شود و تقاضای سکس به صورت عطش روحی و یک خواست اشباع نشدنی در می آید غریزه جنسی، غریزه ای نیرومند، عمیق و دریا صفت» است و هر چند بیشتر اطاعت شود، سرکش تر می گردد؛ همچون آتش که هر چه به آن بیشتر خوراک بدهند، شعله ورتر می گردد.
مسجد وحجاب و عفاف
آیه مربوط به پوشش زنان در سوره احزاب به زنان و دختران دستور می دهد با جلباب؛ (چیزی شبیه چادر) خود را بپوشانند. این آیه وقتی نازل شد که زنان می خواستند به مسجد بروند. علت رعایت حجاب، آرامش روحی و جسمی زن بیان شده است که مورد اذیت و آزار واقع نشوند.
در روایت آمده است که زنان از خانه بیرون می آمدند به مسجد می رفتند و پشت سر رسول خدا صلی الله علیه و آله نماز می خواندند. آنان شب برای نماز مغرب مغرب و عشا و بامداد از خانه به سوی مسجد روانه می شدند؛ اما جوانان در مسیرشان می نشستند و ایجاد مزاحمت می کردند خداوند آیه 59 از سوره احزاب را نازل فرمود:
يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِأَزْوَاجِكَ وَبَنَاتِكَ وَنِسَاءِ الْمُؤْمِنِينَ يُدْنِينَ عَلَيْهِنَّ مِنْ جَلَابِيبِهِنَّ ذَلِكَ أَدْنَى أَنْ يُعْرَفْنَ فَلَا يُؤْذَيْنَ وَكَانَ اللهُ غَفُورًا رَحِیماً ای پیامبر، به همسران و دختران خود و زنان مؤمن بگو که خویشتن را در چادر فرو پوشند. این کار مناسب تر است تا به پاکدامنی شناخته شوند و مورد اذیت و آزار واقع نشوند و خداوند آمرزنده و مهربان است». بی شک، حجاب به نفع زن خواهد بود است و این مهم در مکان های مذهبی، اماکن زیارتی و مساجد بیشتر مورد تأکید قرار گرفته است. چه بسا این نوع پوشش در این مکان ها به ویژه مسجد، مقدمه ای برای پوشش و رعایت حجاب در کوچه و بازار بشود.
استاد مطهری می نویسد: «اسلام» یک وظیفه هم، خاص زنان مقرر کرده و آن پوشاندن بدن خود از مردان بیگانه و جلوه گری و دلربایی نکردن در جامعه است و گرنه هیچ مردی از تصاحب زیبارویان و هیچ زنی از متوجه کردن مردان و تصاحب قلب آنان سیر نمی شود و از طرفی تقاضای نامحدود، خواه ناخواه انجام ناشدنی است و همیشه به نوعی احساس محرومیت مقرون است دست نیافتن به آرزوها به نوبه خود منجر به اختلالات روحی و روانی می گردد». (1)
ایشان در جای دیگر می نویسد غریزه جنسی انسان (مانند غریزه جاه طلبی، علم طلبی و...) فقط ظرفیت جسمانی ندارد، بلکه ظرفیت روحی هم دارد که سیر شدنی نیست. (2)
با توجه به بی حد و اندازه بودن غریزه جنسی ترویج حجاب، ایجاب می کند که زنان در مکان های مقدس، به ویژه در مساجد با چنین پوششی حاضر شوند تا مانع ارضاء غلط غریزه جنسی و بی بندوباری شوند. پس از آن زن متوجه خواهد شد که پوشش و حجاب چه تأثیر مثبتی بر روح و روانش می گذارد و چه آرامش خاصی به او می بخشد.
کسب و کار برای سلامتی روان، مفید است هنگام کار سلامت روانی افراد بهبود می یابد و در هنگام بی کاری سلامت روان مختل می شود. افراد بیکار بیشتر افسرده یا مضطرب هستند یا دیگر نشانه های سلامت روانی ضعیف را نشان می دهند. (3)کار و فعالیت از ضروریات زندگی است و اسلام کار و تلاش را برای به دست آوردن روزی را مانند جهاد در راه خدا بر شمرده است کار در عین این که معلول فکر، روح، خیال، دل
و جسم آدمی است سازنده خیال، عقل، فکر دل و قلب و به طور کلی سازنده و تربیت کننده انسان است. (1)از دیگر فائده های کار، مسأله حفظ شخصیت، جنسیت و استقلال است که تعبیرهای مختلفی دارد؛ برای مثال به آن، آبرو هم می گویند. (2)کار بر عزّت انسان می افزاید و او را در نظر خودش محترم می نماید؛ یعنی حسّ احترام به ذات و اعتماد به شخصیت در او ایجاد می کند در مقابل کوچک ترین اثر بی کاری این است که احترام و شخصیت انسان را نزد دیگران و نزد خودش از بین می برد و همین در هم شکستن شخصیت انسان سبب می شود که تن به هر پستی و بیچارگی بدهد. (3)
اما از منظر اسلام، کسب و کار وقتی ارزش پیدا می کند و آثار ارزشمند روحی دارد که از راه مشروع به دست بیاید. ارتباط فرد با مسجد می تواند نقشی مهم در بالا رفتن کیفیت و حتی کمیت رزق و روزی داشته باشد. آغاز کردن کار با حضور در مسجد و با دعا و ذکر و یاد خدا حلاوت و شیرینی خاصی برای انسان خواهد داشت.
ابوسعید می گوید: در زمان رسول خدا صلی الله علیه و آله هنگام صبح زود به مسجد می رفتیم، در آن نماز می خواندیم، سپس کسب روزی را آغاز می کردیم. (4)
امام صادق از فردی بازاری به نام ولید، پرسید: «يَا وَلِیدُ أَيْنَ حَانُوتُكَ مِنَ الْمَسْجِدِ ؟ فَقُلْتُ: عَلَى بَابِهِ؛ ای ولید مغازه ات چقدر از مسجد فاصله دارد؟ وی گفت: کنار در مسجد است؛ سپس امام فرمود: إِذَا أَرَدْتَ أَنْتَ أُتِيَ حَانُوتَكَ فَابْدَأُ بِالْمَسْجِدِ فَصَلِّ فِيهِ رَكْعَتَيْنِ أَوْ أَرْبَعاً ثُمَّ قُلْ غَدَوْتُ بِحَوْلِ اللَّهِ وَقُوَّتِهِ وَغَدَوْتُ بِلَاحَوْلٍ مِنِّي وَلَا قُوَّةٍ بَلْ بِحَوْلِكَ وَقُوَّتِكَ يَا رَبِّ اللهُمَّ إِنِّي عَبْدُكَ أَلْتَمِسُ مِنْ فَضْلِكَ كَمَا أَمَرْتَنِي فَيَسِرْلِي ذَلِكَ وَأَنَا خَافِضُ فِی عَافِيَتِک؛ «هرگاه خواستی به مغازه ات بروی ابتدا به مسجد برو؛ در آن جا دو یا چهار رکعت نماز بخوان سپس بگو صبح کردم به حول و قوّت الهی، نه به حول و توان خودم. ای پروردگار، من بنده تو هستم و از فضل تو درخواست می کنم همان گونه که خود فرموده ای؛ روزی را بر من آسان گردان و من در پناه لطف و عنایت تو آسایش دارم». (5)
این آسایش که در پناه لطف الهی از خداوند درخواست می شود همان آسایش روحی است.
روایت دیگری نیز به همین مضمون از امام صادق درباره کسی که وقتی برای کسب و کار از مسجد أعظم کوفه عبور می کرده آمده است که انسان ابتدا به مسجد برود و از خداوند درخواست برکت و روزی
حلال کند تا بتواند در سایه عنایت خداوند در آسایش باشد. (1)
یکی از اساسی ترین نیازهای بشر «ازدواج» است از اهداف ازدواج از نظر اسلام، رشد و تکامل معنوی افراد است از نظر اسلام ازدواج موجب کمال و ارزش یافتن زن و شوهر می شود. (2)خداوند متعال هدف از ازدواج را رسیدن به آرامش می داند: خَلَقَ لَكُمْ مِنْ أَنفُسِكُمْ أَزْوَاجًا لِتَسْكُنُوا إِلَيْهَا وَجَعَلَ بَيْنَكُمْ مَوَدَّةً وَرَحْمَةٌ؛ «و از نشانه های او این است که همسرانی از (جنس) خودتان برای شما آفرید، تا بدانها آرامش بیابید و در بین شما دوستی و رحمت قرار داد». (3)
«مسجد» می تواند جایگاهی شایسته برای برگزاری مراسم عقد ازدواج باشد در چنین مراسمی اجتماع مسلمانان به هم گره می خورد و سبب استحکام خانواده نیز می شود زن و شوهر با برگزاری این مراسم می توانند از نظر اخلاقی متعهد شوند که یاور خوبی برای یکدیگر باشند و برگزاری مراسم آنان در مسجد، سبب تقویت روحیه دینی آنان می شود.
پیامبر اسلام علیه مراسم عقد ازدواج فاطمه زهرا و امام علی علیهما السلام را در مسجد برگزار کردند. (4)به دستور آن حضرت سفره وسیعی در مسجد گستردند و به بسیاری از مسلمانان غذا دادند. (5)آن گاه حضرت، عروس و داماد را به مسجد فرا خواندند و دست حضرت فاطمه را در دست امام علی گذاشتند و برای آن دو دعا کردند. (6)
به پیروی از آن حضرت، برخی مساجد جایگاه خاصی را برای این منظور اختصاص داده اند؛ از جمله امروز می توان مسجد بزرگ «مالزی» و «اندونزی» را مثال زد که بخشی از مسجد را برای برگزاری مراسم عقد اختصاص داده اند. انسان باید به راهکارهایی توجه کند که باعث باقی ماندن محبّت و آرامش می شود و بنیان خانواده را محکم می کند یکی از چیزهایی که پایه و محیط خانوادگی را محکم می کند، رعایت عفاف و عدم بی بندوباری جنسی است.
1) کلینی، الکافی، ص475، ح 5؛ قَالَ قُلْت لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ إِنَّهُ كَانَ فِي يَدِي شَيْءٌ تَفَرَّقَ وَضِقْتُ ضَيقاً شَدِيد فَقَالَ لِي أَلَكَ حَانُوتْ فِي السُّوقِ قُلْتُ نَعَمْ وَقَدْ تَرَكْتُهُ فَقَالَ إِذَا رَجَعْتَ إِلَى الْكُوفَةِ فَاقْعُدْ فِي حَانُوتِكَ وَاكْنُسْهُ فَإِذَا أَرَدْتَ أَنْ تَخْرُجَ إِلَى سُوقِكَ فَصَلِّ رَكْعَتَينِ أَوْ أَرْبَعَ رَكَعَاتٍ ثُمَّ قُلْ فِي دُبُرِ صَلَاتِكَ تَوَجَّهْتُ بِلَا حَوْلٍ مِنِّي وَلَا قُوَّةٍ وَلَكِنْ بِحَوْلِكَ وَقُوَّتِكَ....
2) علی قائمی، نظام حیات خانواده در اسلام، ص 52.
3) روم، آیه 21.
4) بحارالانوار، ج43، ص120؛ مستدرک الوسائل، ج 14، ص 206؛ لَمَّا أَرَادَ رَسُولُ اللهِ صلی الله علیه و آله أَنْ يُزَوّجَ فَاطِمَةَ عَلِيَّا بِهِ قَالَ لَهُ اخْرُجْ يَا أَبَا الْحَسَن إِلَى الْمَسْجِدِ....
5) همان، ص114.
6) همان، ص116؛ ثُمَّ أَنْفَذَ رَسُولُ اللهِ صلی الله عله و آله إِلَى عَلِي وَدَعَاهُ إِلَى الْمَسْجِدِ.. ثُمَّ دَعَالَهُمَا.
مراسم عقد در مسجد سبب تعهدی مذهبی برای زوجین ایجاد کند که به جامعه و محیط اسلامی وابسته اند و بی بندوباری در اسلام و برای کسی که مسجدی است، صحیح نیست. این روحیه می تواند استحکام بیشتری به زندگی بدهد.
نیاز به پیوند اجتماعی در رأس نیازهای انسانی به شمار می آید؛ زیرا انسان به ناچار در محیطی زندگی می کند که در آن ارضای تمام نیازهای مادی و معنوی اش بر تعامل با دیگران متوقف است. (1)در این ارتباطات، ما در ضمن رفع مشکلات خود امکانات اجتماعی مناسبی به وجود می آوریم. (2)
اسلام برای بهبود روابط افراد دستورهایی داده است؛ امام صادق می فرماید: وَلَا تَكُنْ فَظاً غَلِيظاً يَكْرَةِ النَّاسُ قُرْبَک؛ «تندخو و بد برخورد مباش که مردم مباشرت با تو را دوست نداشته باشند». (3)
مسجد، مکانی مقدس برای رابطه فرد و خدا و نیز فرد با افراد است. از صدر اسلام تاکنون، اصلی ترین مرکز برای روابط اجتماعی مناسب بین مسلمانان مسجد بوده است «محمد سلیمان تاکیوچی» عضو جامعه قوم شناسی ژاپن در پاسخ به این پرسش که چرا از میان تمام ادیان و مذاهب، دین اسلام را انتخاب کرده ای می نویسد: مذهب بودا و مسیحیت علایق معنوی را از علایق مادی جدا کرده و انسان را به کناره گیری از جامعه ترغیب می کند؛ بعضی از فرقه های بودایی و مسیحی معبدها و صومعه ها را در کوه ها و اماکن دور از دسترس جامعه بنا می کنند؛ اما در اسلام مساجد در قلب اجتماعات، در روستاها و شهرها بنا می شود و نیایش با جماعت و در خدمت جامعه مورد تقدیر است. من اطمینان دارم این زمان بهترین فرصت برای اشاعه اسلام در ژاپن است».
در هر صورت مسجد کارکردها و نقش های اجتماعی فراوانی دارد که برخی از آن ها عبارت است از:
1- یافتن دوست خوب؛
2- اطعام در مسجد و رسیدگی به امور فقرا؛
3- جویا شدن از احوال مسلمانان و برادران ایمانی؛
4- اجتماع مؤمنان به عنوان پشتوانه جامعه دینی؛
5- تأثیر گذاری مثبت در خانواده؛
6- وحدت و همبستگی میان مسلمانان؛
مشورت و گرفتن تصمیم های سیاسی از جمله جنگ و صلح.
4.1. یافتن دوست خوب
هیچ فردی در زندگی اجتماعی از دوستان خوب بی نیاز نیست دوست خوب یاور انسان در مسی سیر راه سعادت و غم خواری دلسوز در هنگام بروز مشکلها و سختی ها است. یکی از مکانهایی که روایات آن را کانون یافتن دوست خوب و صمیمی می دانند، «مسجد» است. امام علی یکی از آثار مهم مسجد را، یافتن برادری دینی و دوستی مفید می داند اخاً مستفاداً فی الله؛ (1)یعنی برادری ایمانی که در مسیر خداوند از او استفاده کند؛ زیرا در مسجد افراد برگزیده و صالح و پرهیزگار رفت و آمد می کنند؛ الْمَسَاجِدُ بُيُوتُ الْمُتَّقِين؛ «مسجد جایگاه پاکان و صدّیقان است». (2)
امام صادق علیه السلام فرمود: شخصی وارد مسجد رسول خدا صلی الله علیه و آله شد و از خدا درخواست کرد که از تنهایی رهایی پیدا کند و همدمی نیکو و هم نشینی صالح نصیبش شود خداوند متعال ابوذر غفاری که از صحابه بزرگ رسول خدا صلی الله علیه و آله بود را به عنوان هم نشین برای او فرستاد. (3)انسان از بین افراد مؤمن دوستی انتخاب می کند که آثار سلامتی روح و روان آن به خوبی آشکار است.
4.2. مسجد و اطعام و کمک به فقرا
یکی از ویژگی های مسجد رسیدگی به امور فقرا و اطعام دادن به آنان است. این سنت حسنه از زمان رسول خدا صلی الله علیه و آله وجود داشته است روزی آن حضرت دستور داد از هر باغدار بخشنده، ده بار شتر خوشه خرما بگیرند و در مسجد برای فقرا بیاویزند. (4)همچنین در زمان رسول خدا به افرادی که از نظر مالی ناتوان بودند، به مسجد رسول خدا صلی الله علیه و آله می رفتند و آن حضرت به آن ها کمک می کرد و اگر وقت نماز بود، پس از نماز
1) شیخ طوسی، التهذیب، ج 3، ص 449.
2) مستدرک الوسائل، ج 3، ص 362، ح 3786
3) الكافي، ج 8، ص 307، ح478؛ قَالَ كَانَ رَجُلْ بِالْمَدِينَةِ يَدْخُلُ مَسْجِدَ الرَّسُولِ علي الله فَقَالَ اللهُمَّ آنِسْ وَحْشَتِي وَصِلْ وَحْدَتِي وَارْزُقْنِي جَلِيساً صَالِحَافَإِذَا هُوَبِرَجُلٍ فِي أَقْصَى الْمَسْجِدِ فَسَلَّمَ عَلَيْهِ وَقَالَ لَهُ مَنْ أَنْتَ يَا عَبْدَاللهِ ؟ فَقَالَ: أَنَا أَبُو ذَرٍ فَقَالَ الرَّجُلُ اللَّهُ أَكْبَرُ اللَّهُ أَكْبَرُ ۚ فَقَالَ أَبُو ذَرٍ وَلِمَ تُكَبِّرُ يَا عَبْدَ اللَّهِ ؟ فَقَالَ: إِنِّي دَخَلْتُ الْمَسْجِدَ فَدَعَوْتُ اللهَ عَزَّوَجَلَّ أَنْ يُؤْنِسَ وَحْشَتِي وَأَنْ يَصِلَ وَحْدَتي وَأَنْ يَرْزُقَنِي جَلِيساً صَالِحاً، فَقَالَ لَهُ أَبُو ذَرَأَنَا أَحَقُّ بِالتَّكْبِيرِ مِنْكَ......
4) سنن ابی داود، ج 1، ص 375، ح166.
به آن ها چیزی عطا می کرد. (1)به همین علت در کنار مسجد پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله جایی با نام «اصحاب صفه» برای فقرا در نظر گرفته شد.
4.3. مسجد پایگاه اتحاد و همبستگی
مسجد کانون اتحاد و همبستگی انس و الفت مسلمانان با یکدیگر است. مسلمانی که به طور منظم و در زمان هایی ویژه مانند نمازهای روزانه و نماز جمعه و با آدابی خاص مانند با وضو و طهارت بودن در اجتماعی عبادی شرکت می کند، خودآگاه یا ناخودآگاه در معرض تربیت دینی قرار می گیرد و آثار مهم اخلاقی و رفتاری و حس همبستگی اجتماعی در وجود او نمایان می شود.
«مارسل بوازا» اسلام شناس سوئیسی می نویسد: «مسجد، عامل نیرومندی از همبستگی و اتحاد مسلمانان جهان است و اهمیت اجتماعی و فرهنگی آن را از این بابت نمی توان نادیده گرفت؛ به خصوص در روزگار معاصر که مسلمانان شور و حرارت صدر اسلام را دگر بار از خود نشان می دهند، مساجد به صورت مراکز تربیت روحانی و پایگاه جنبش امت مسلمان نسبت به ستمگران و سلطه جویان در آمده است و به تدریج مساجد موقعیت سال های نخستین ظهور اسلام را به دست آورده اند». (2)
4.4. مسجد پشتوانه جامعه دینی
اجتماع مؤمنان به دلیل ماهیت دینی و مذهبی خاصی که دارد می تواند نسلی را پدید آورد که پشتوانه جامعه اسلامی باشد. چنین اجتماعی می تواند در مسائل سیاسی، فرهنگی و اقتصادی تأثیر گذار باشد و در مسائل سیاسی هوشیاری لازم را پدید خواهد آورد مسلمانان می توانند در برابر توطئه مخالفان، تصمیم های مناسب بگیرند و از نظر اقتصادی یار و یاور یکدیگر و جامعه باشند و از نظر،فرهنگی، فرهنگ صحیح دینی را با روشی صحیح از جمله امر به معروف و نهی از منکر در جامعه پیاده کنند.
4.5. مسجد و خانواده
زنان و مردان در دستیابی به فواید و ثمره های حضور در مسجد مشترک اند و ارمغان آن نصیب خانواده آنان می شود. حضور بانوان که رکن اصلی خانواده محسوب می شوند، نقشی به سزا در تربیت و آرامش روانی خانواده دارد؛ چون بانوان فرصت بیشتری دارند می توانند با حضور منظم و دائم در مسجد، بیش از
مردان برای خانواده نقش آفرینی کنند همچنین همبستگی و دلبستگی بین زنان بیشتر از مردان است و آنان قدرت انتقال و سرعت انتقال بیشتری نسبت به مردان دارند. آن ها در تبادل اطلاعات دینی، سیاسی اخلاقی و اجتماعی موفق تر هستند و نیز به دلیل لطافت روحی و صافی قلب و عاطفه مادری و همسری توان تأثیرگذاری بیشتری در خانواده دارند از این جهت حضور آنان در مسجد می تواند فضای خانواده و به دنبال آن جامعه را دگرگون کند. کودکان نیز با حضور در مسجد، راه و رسم مسائل دینی و مذهبی را می آموزند. تأثیر پذیری آنان بسیار قوی و دقیق است و چون مسجد محل امنی برای آموزه های دینی و اخلاقی و فکری است، هر گفتار یا کرداری که می آموزند، تأثیری بسزا در عملکرد و روحیه کودکان دارد و در نتیجه، با انتقال آن به خانواده جامعه ای سالم و سودمند ایجاد می شود.
4.6. مسجد و مشورت تصمیم های سیاسی
مسجد تأثیرهای سیاسی گوناگونی دارد مشورت ها و تصمیم های سیاسی که در مسجد گرفته می شود و آگاهی بخشی های مسجد در موفقیت و پیروزی مسلمانان بسیار تأثیرگذار خواهد بود، بر همین اساس، پیامبر اسلام علیه در مسجد جلسات مشورتی تشکیل می داد و تصمیم های سیاسی مهم زمان او در مسجد گرفته می شد. در زمان پیامبر اسلام صلی الله علیه و اله زمینه آمادگی عمومی مسلمانان برای جهاد، در مسجد تدارک دیده می شد. حضرت رسول علا الله مسلمانان را برای جنگ احد در مسجد مدینه گرد آورد و درباره چگونگی اداره جنگ و موقعیت مکانی جهاد با آنان مشورت کرد که آیا در مدینه بمانند یا بیرون مدینه به جنگ با آن ها بپردازد. (1)
روح انسان از آراستگی زیبایی و بوی خوش و مانند آن لذت می برد در مقابل ژولیدگی، رعایت نکردن نظافت و پاکیزگی جسم انسان را اذیت و آزار می دهد و باعث کند شدن فعالیت های انسان و چه بسا اعمال ناهنجار بشود.
اسلام در موقعیت های مختلف به پاکی، آراستگی، استفاده از لباس نو و زیبا، بوی خوش و مانند آن دعوت نموده است وضو گرفتن برای نمازهای پنجگانه غسل های واجب و مستحب استعمال بوی خوش در جاهای متعدّد همیشه مورد تأکید اسلام است.
1) طبری، محمدبن جریر، تاریخ الامم و الملوک، ج 4، ص44.
یکی از مواردی که اسلام تأکید بر آراستگی و زیبایی تأکید می کند آراستگی هنگام وارد شدن به مسجد است. همان طور که قرآن کریم می فرماید: خُذُوا زِينَتَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ؛ «هنگام رفتن به مسجد، زینت برگیرید. (1)این فراز از آیه شریف در روایات اسلامی بر زینت به لباس خوب و تمیز، (2)شانه زدن به موهای سر و صورت، (3)پوشیدن لباس های زیبا در روز جمعه و روزهای عید مانند عید فطر و قربان، (4)پوشیدن کفش و انگشتر تفسیر شده است. البته اسلام در همه موارد حد اعتدال را رعایت می کند؛ نه مانند بعضی (مسیحیت) است که زهد و پارسایی غلط را پیشه کرده اند و استفاده از هرگونه آراستگی و زینت را نمی پذیرند و نه مانند دنیاپرستانی (یهود) است که غرق در زینت و تجمل پرستی شده اند.
زیبایی و آرستگی، تأثیر زیادی در روح و روان انسان دارد. حضور در مسجد اگر با آراستگی و زیبایی همراه باشد، نگاه غیر مسجدی ها هم به ایشان مثبت و باعث جذب افراد جامعه می شود. افزون بر آن که، پاکیزگی افراد، سبب مهار بیماری ها می شود همچنین از نظر روان شناسی زیبایی خواست «فطری انسان» است. بنا به گواهی روان شناسان، حس زیبایی یکی از چهار بعد فطرت انسانی است که در کنار «حس نیکی»، حس دانایی» و «حس مذهبی» یا پرستش ابعاد اصلی روان آدمی را تشکیل می دهند. بنابراین، در اسلام استفاده کردن از زیبایی های طبیعت لباس های زیبا عطرهای خوشبو و امثال آن نه تنها مجاز شمرده شده است که به آن توصیه و سفارش نیز شده است. (5)استفاده از زیبایی در هنگام حضور در مسجد باعث تقویت این حس انسان و شکوفا شدن فطرت سالم انسان خواهد بود. (6)
یکی از نعمت های بزرگ الهی در زندگی انسان تندرستی است. در مقابل بیماری همواره به عنوان خطری، انسان و جامعه را تهدید می کند و زیان های اقتصادی خانوادگی و اجتماعی را به دنبال دارد. امروز از نظر کارشناسان این حقیقت مسلم است که برای سازگاری منطقی با خود و محیط و رسیدن به تندرستی و آرامش باید به بهداشت روان توجه کافی مبذول داشت. با وجود پیشرفت های علمی چشم گیری که در زمینه های روان پزشکی و روان درمانی صورت گرفته صاحب نظران همچنان بر نیاز به دین در زمینه
بهداشت روانی تأکید فراوان دارند.
آن ها عقیده دارند که اعتقادات مذهبی در تسکین آلام روحی بسیار مؤثر است. داشتن ایمان و دل سپردن به خداوند و قرار گرفتن در مسیری که او برای سعادت بشر تعیین کرده در انسان اطمینانی مؤثر و نیروی قوی پدید می آورد. در این میان شرکت در مراسم دینی و حضور در اماکن مذهبی مثل «مساجد» و زیارتگاه ها نقش بسیار مؤثری در تأمین بهداشت روانی انسان دارد.
مساجد، از اماکن بسیار مهم مذهبی هستند که کارکردهای فردی و اجتماعی متعددی را در ارتباط با بهداشت روان بر عهده دارند. تحقیقات نشان داده است که حضور در مسجد می تواند در از بین بردن مشکلاتی، مانند احساس تنهایی، غم و اندوه و حتی انزواگرایی بسیار مؤثر باشد. گردهمایی های مذهبی در مساجد که مسلمانان در اجرای مناسک آن به طور متحد عمل می کنند پیوندهای عاطفی آن ها را تقویت می کند و صمیمیت بیشتری را در بین آن ها وجود می آورد.
دوری از انزوا رهایی از اندوه های جانکاه و احساس توانمندی در همراهی و تعاون با دیگران، همه به طور غیر مستقیم، در زمره درمان های روانی قرار می گیرند که با حضور در مسجد و در جمع صمیمی انسان های با ایمان تحقق می پذیرد.
بنابراین ارتباط وثیق مسجد با ایمان به خدا، ذکر خدا، اعتقاد به قضا و قدر و رضایت از زندگی برخی از مهم ترین راهکارهای معرفتی است که در نقش آفرینی مسجد برای بهداشت روانی تأثیر دارد. همچنین، حضور انسان در مسجد و اجرای کارهایی عاطفی مثل دعا خواندن و توبه کردن نیز تأثیری به سزا در پاکی روح آدمی دارد. علاوه بر آن که می توان به نقش مسجد در ایجاد راهکارهای رفتاری، مانند: حجاب، ازدواج، کار، رابطه اجتماعی مناسب و آراستگی اجتماعی اشاره کرد.
با مطالعه در منابع روایی که به برخی در این نوشتار اشاره شد در می یابیم که مسجد می تواند در سه راهکار «شناختی»، «عاطفی» و «رفتاری» بر روح انسان تأثیر به سزایی بگذارد مقصود از معرفت شناخت خود، خدا و نیز جهانی است که در آن زندگی می کنیم. رابطه و أنس فرد با مسجد، در بسیاری از مؤلفه های معرفتی مانند ایمان و اعتقاد صحیح کسب دانش و غیره می تواند نقشی اساسی و تقویت کننده ایفا کند.
مراد از راهکارهای عاطفی مؤلفه هایی نظیر احساسات فرد است؛ مانند ترس، وحشت، شادی، غم و رضایت گرایش های عاطفی افراد نیز همواره بر نگرش های شناختی آن ها مبتنی است. به عنوان مثال، افراد با ایمان از آرامش روحی و روانی بهتری برخوردارند و همواره نوعی رضایت در آنان به چشم می خورد. ارتباط با مسجد هم می تواند نقشی مستقیم و اساسی در شادی نشاط و امیدواری افراد داشته باشد.
به هر حال ارتباط با مسجد بر اعمالی که افراد بر اساس نگرش های شناختی و عاطفی انجام می دهند، مثل بسیاری از وظایفی همچون استعانت از نماز و صبر استفاده از روزیهای پاک و حلال که خداوند برای افراد مؤمن مقرر می فرماید تأثیری مثبت دارد کسب روزی پاک با وجود ارتباط با مسجد و آموزه هایی که
در این باره وجود دارد با کسب روزی از شیوه های دیگر متفاوت خواهد بود.
قرآن کریم
جولیانی، ودود، ارتباطات میان فردی، ترجمه: مهرداد فیروزبخت، نشر آفتاب، بی جا، چاپ اول، 1379 ه-.ش.
بستانی، محمود، اسلام و روان شناسی، ترجمه: محمود هویشم، ج 2، مشهد، آستان قدس رضوی، 1375ه-.ش.
شیخ صدوق، الامالی، قم، در الثقافة، 1414 ه-. ق.
ثواب الاعمال، قم، شریف رضی، 1364 ه-.ش.
علل الشرايع، قم، مكتبة الداوری، بی تا.
من لايحضره الفقيه، قم، جامعة المدرسين، 1414 ه-.ق.
مطهری، مرتضی، امدادهای غیبی در زندگی بشر تهران، انتشارات اسلامی، 1354 ه-.ش.
بیست گفتار، قم، انتشارات صدرا، 1375 ه-.ش.
تعلیم و تربیت در اسلام، قم، انتشارات صدرا، بی تا.
آشنایی با قرآن، تفسیر سوره نور قم، انتشارات صدرا، چاپ چهارم، بی تا.
حکمت ها و اندرزها،قم، انتشارات صدرا، 1384 ه-.ش.،
مسأله حجاب، قم، انتشارات صدرا، 1379 ه-.ش.
مجلسی، محمد باقر، بحار الانوار، بيروت، مؤسّسة الوفاء، 1404 ه-. ق.
گنجی، حمزه، بهداشت روانی تهران، انتشارات ارسباران، 1387 ه-.ش.
شاملو، سعید بهداشت روانی، تهران، انتشارات،رشد چاپ سیزدهم، 1378 ه-.ش.
عیاشی سمرقندی، محمد بن مسعود، تفسیر العیاشی، تهران، انتشارات علميه، 1380 ه-.ش.
شیخ طوسی، التهذيب الاحكام، تهران، دار الكتب الاسلامية، 1365 ه-.ش.
مسعود آذربایجانی و دیگران روان شناسی اجتماعی با نگرش به منابع اسلامی، قم، انتشارات مؤسسه پژوهشی حوزه و دانشگاه چاپ اول، 1382 ه-.ش.
سليمان بن الاشعث السجستانی، سنن ابی داود، تحقيق: سيّد محمد اللحام، بيروت، دار الفكر چاپ اول، 1410 ه-.ق.
محمد بن عیسی ترمذی، سنن الترمذي، تحقيق: عبد الوهاب عبد الطيف، بیروت، دارالفکر، 1403 فروغ مسجد 703
ه-. ق.
النسایی، احمد بن شعیب، سنن النسائی، دارالفکر، بیروت، ط اوّل، 1348 ه-. ق.
ابن ابى الحديد المعتزلى، عبد الحميد، شرح نهج البلاغه، قم، کتابخانه آیت الله مرعشی، 1404 ه-. ق.
محمد بن اسماعیل البخاری، صحیح البخاری، بیروت، دارالفکر، 1401 ه-. ق.
مسلم بن الحجاج النيسابورى صحيح مسلم، بیروت، در الفکر، بی تا.
کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران، در الكتب الاسلامية، 1365 ه-.ش.
المتقى الهندى، كنزالعمال، تحقيق الشيخ بكرى حياتى، الشيخ صفوة الصفا، بيروت، مؤسسة الرسالة، بيتا.
ابوعلى الفضل بن الحسن الطبرسي، مجمع البيان، بيروت، مؤسسة الاعلمي للمطبوعات، چاپ اوّل، 1415 ه-.ق.
محدث نوری، مستدرک الوسائل، قم، مؤسسة آل البيت، 1408 ه-. ق.
سلیمان بن احمد بن ایوب اللخمي الطبرى، المعجم الكبير، تحقيق: حمدى عبدالمجيد السلفي قاهرة، انتشارات ابن تیمیه، چاپ دوم.
علی قائمی، نظام حیات خانواده در اسلام، قم، انتشارات دارالتبلیغ، بی تا.
شیخ حر عاملی، وسائل الشيعه، مؤسسة احياء التراث الاسلامی، بی تا.
Islam our choice ashra publications Karachi 1976P.P. 106 - 10 .33
نوشتار حاضر، پس از بررسی مفهوم لغوی و اصطلاحی «قضا»، تلاش می نماید تا با جمع آوری دیدگاه های فقهای متقدّم و متأخر، اثبات کند که نه تنها قضاوت در مسجد کراهت ندارد، بلکه در بعضی شرایط ضروری است نگارنده هم نظرات فقهای بزرگوار را نقل کرده (مانند: خاتم المجتهدین شیخ انصاری، محقق حلی ابن براج شیخ طوسی و شیخ مفید) و هم در پنج قسمت مهم کراهت نداشتن قضاوت در مسجد را با استناد به بعضی از روایات از جمله روایت های امیرالمؤمنین اثبات کرده است. نگارنده، استدلال بعضی از فقها مانند: استدلال شیخ طوسی تیل را مخدوش دانسته که با استناد به مرسله نبوی جنبوا المساجد جيانكم و مجانينكم و خصوماتكم والحكومة» قضاوت در مسجد را نادرست می دانند. به نظر نگارنده منظور رسول اکرم صلی الله علیه و آله از این،حدیث فضای جنجالی همراه با فریاد است که کراهت قضا در مسجد را موجب می شود همچنین، با استناد به سخن امام سجاد مسجد را جایگاه مطلق ذکر نمی دانیم؛ بلکه معتقدیم بسیاری از مشکلات در مسجد حل و فصل می شود. اگر مسجد تنها مکان ذکر خدا باشد در آن صورت خواندن قرآن در مسجد غیر از ذکر است و نباید قرائت شود.
واژگان کلیدی
قضا، قضاوت در مسجد دیدگاه های فقهای متقدّم و متأخر، بررسی و نقد آراء.
اشاره
بی تردید، مسجدها در پیروزی انقلاب اسلامی، نقش حیاتی و ویژه داشتند؛ تا حدی که معمار بزرگ انقلاب، امام خمینی رحمه الله علیه مسجد را رمز پیروزی انقلاب اسلامی دانسته می فرمایند: «رمز پیروزی ملت ما همین بود که دیگر نمی ترسیدند از این که بروند توی خیابان بکشندشان می رفتند خیلی هم کشته می شدند. سرانجام هم با همین فریادها و الله اکبرها پیروز شدند رژیم اسلام این طور است که افرادش از مسجدند، از مسجد نهضت شروع می شد». (1)
از طرف دیگر کارشناسان و جامعه شناسان معتقدند آن چه در ایجاد انقلاب نقش دارد، در بقای آن نیز نقشی اساسی خواهد داشت. از این رو بعد از پیروزی انقلاب اسلامی حضرت امام تین بارها و بارها از خالی شدن مسجدها اظهار نگرانی کردند و حفظ مسجدها را از تکالیف عمومی» مسلمانان برشمردند:
حضرت امام رحمه الله علیه فرمودند: «شما باید هوشیار باشید که مسجدهایتان و محراب های تان را حفظ کنید و بیشتر از سابق شمایی که این معجزه را از مسجد دیدید حالا باید بروید دنبال این معجزه، نه رها کنید او را. من امروز باید بگویم که برای مسلمان ها حفظ مساجد تکلیف است. مساجد، امروز جزء اموری است که اسلام به آن وابسته است». (2)
در ایران از اول انقلاب تا امروز با توجه به پیدایش نهادها و مراکز دیگر نقش مسجد، رو به افول است؛ به صورتی که برخی می گویند در نظام جمهوری اسلامی بهتر است هر ارگان و نهادی، مکان مخصوص به خود داشته باشد؛ چنان که دارد و مسجد کانون نشر معارف دین و مرکز تهذیب اخلاق و پرورش دل ها و جان ها باشد». (3)به نظر می رسد این سخن برخلاف نظر امام خمینی رحمه الله علیه است. ایشان در سخنانی متعدّد می فرمایند: «پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در مسجد بودند و همه کارهای بزرگ دنیا را هم در مساجد انجام می دادند؛ ما امیدواریم حالا هم مساجد ما برگردد به آن وقتی که مسجد محل حل و عقد امور باشد». (4)«از این مسجدها، همه چیز بیرون می رفت؛ مسجد محل قضاوت بود». (5)در این مقاله تلاش می کنیم قضاوت را، به عنوان یکی از کارکردهای مسجد در صدر اسلام از نظر تاریخی و فقهی بررسی کنیم.
ماده قضا، در ریشه اصلی خود به معنای احکام و اتقان امر و اجرای آن در جهت خود است. خداوند متعال می فرماید: فَقَضاهُنَّ سَبْعَ سَمواتِ فِي يَوْمَيْنِ؛ (1)مراد از این سخن استوار کردن آسمان هاست. همچنین، قضا به معنای حکم کردن است. خداوند می فرماید: قالُوالَنْ نُؤْثِرَكَ عَلى ما جَاءَنَا مِنَ الْبَيِّنَاتِ وَالَّذِي فَطَرَنا فَاقْضِ ما أَنتَ قاضي... ما هرگز تو را بر معجزاتی که به سوی ما آمده و [بر] آن کس که ما را پدید آورده است، ترجیح نخواهیم داد؛ پس هر حکمی می خواهی بکن...». (2)
بنابراین اگر قاضی را قاضی می نامند به این دلیل است که حکم می کند و آن را اجرا می کند. (3)فقهای عظام، تصریح دارند که قضا به معنای خاص شرعی نیست؛ (4)ولی در اصطلاح فقها، همان گونه که مرحوم شیخ انصاری «قد از مسالک» و «کشف اللثام» نقل می کند به معنی ولایت شرعی است؛ ولایت در حکم برای کسی که شایستگی فتوا دارد. (5)این حکم برای اثبات حقوق برخی افراد یا برای استیفای حق» صاحب آن است. شیخ انصاری دل افزون بر این تعریف می گوید: «حکم کردن بین مردم به گونه ای خاص» (6)نیز یکی از معانی قضا در اصطلاح فقهاست.
از «کتاب القضا» چنین بر می آید که «قضا»، فقط در موارد اختلاف بین دو نفر و حل مخاصمه به کار می رود. از این رو فقهای معاصر قضا را چنین معنی می کنند: فصل خصومت بین دو طرف تخاصم و حکم به ثبوت ادعای مدعی یا عدم حق برای او نسبت به مدعی علیه». (7)برخی هم می گویند: قضا به معنای حکم کردن بین مردم برای رفع تنازع بین آن هاست. (8)
پس از روشن شدن معنای لغوی و اصطلاحی قضا مقصود از قضاوت در مسجد نیز مشخص می شود. مقصود آن است که قاضی در مسجد بنشیند و دشمنی بین دو طرف دعوا را حل کند. ادله، حکایت از آن دارد که اصل قضاوت در مسجد به همین معناست و علما بر این مفهوم اتفاق نظر دارند. بنابراین، هیچ فقیهی به
1) فصلت، آیه 12.
2) طه، آیه 72.
3) معجم مقائیس اللغة، ج 5، ص 99
4) شیخ انصاری، القضاء والشهادات، ص26.
5) همان، ص25.
6) همان، ص 227، «وفی عرف الفقهاء استعمل تارة فى الحكم بين الناس على الوجه المخصوص».
7) مبانی تكملة المنهاج، ج1، ص3.
8) تحریر الوسیله، ج 2، ص 404، «و هو الحكم بين الناس لرفع التنازع بينهم».
حرمت قضا در مسجد قائل نیست و البته در بین آن ها قائل به وجوب هم نداریم همه فقها، قضاوت در مسجد را جایز می دانند؛ با این تفاوت که برخی آن را مکروه و برخی مستحب می دانند.
به طور کلی، پنج قول وجود دارد:
1- قضاوت در مسجد به طور مطلق چه به صورت دائم و چه به صورت مقطعی، مکروه است. محقق حلی تنش در دو کتاب «معتبر» و «شرائع»، این نظر را برگزیده است: «ویکره انفاذ الاحکام فیها؛ قضاوت و صدور حکم در مساجد مکروه است». (1)محقق نراقی قدس سره نیز در «مستند»، همین نظر را دارد. (2)
2- بین آن زمانی که مسجد به عنوان مکان قضاوت انتخاب شود و پیوسته در آن قضاوت صورت گیرد و بین آن هنگامی که به صورت اتفاقی در مسجد قضاوت شود تفاوت وجود دارد. در حالت اوّل، قضاوت در مسجد مکروه است؛ ولی در صورت دوّم کراهتی ندارد.
مرحوم محقق حلی در «شرائع» می فرماید: «والآداب المكروهة... وأن يجعل المسجد مجلسا للقضاء دائما و لایکره لواتفق نادرا؛ از جمله آداب مکروه آن است که مسجد پیوسته محل قضاوت باشد؛ ولی اگر گاهی در آن جا قضاوت صورت گیرد، مکروه نخواهد بود». (3)در بین فقها متأخّر، مرحوم میرزای قمی، در «غنائم الایام»، این نظریه را می پذیرد. (4)
3- قضاوت در مسجد نه تنها مکروه نیست، بلکه مستحب است این نظریه از ظاهر عبارت برخی فقها بر می آید؛ نظیر شیخ مفید در «مقنعه»، (5)شیخ طوسی در «نهایه»، (6)ابن حمزه در «وسیله»، (7)ابن ادریس در «سرائر». (8)تعبیر شیخ مفید در «مقنعه» چنین است: «ثم يتوضا وضوء الصلاة ويلبس من ثيابه ما يتمكن من الجمال وحسن الهيئة ويخرج الى المسجد الاعظم في البلد الذي يحكم فيه؛ سپس، (قاضی) وضو می گیرد و بهترین لباس خود را می پوشد و به طرف مسجد اعظم شهری حرکت می کند که در آن قضاوت می کند». از این که این کار در کنار دیگر مستحبّات آمده است در می یابیم که مراد، استحباب است.
4- قضاوت در مسجد جایز است؛ ولی احتیاط در ترک آن است این قول از کلمات صاحب جواهر (1)و مرحوم شیخ انصاری (2)استفاده می شود.
5- قضاوت در مسجد به طور مطلق (دائم و مقطعی) جایز است. در هر دو صورت صدور حکم و قضاوت در مسجد هیچ کراهتی ندارد. این قول از کلمات مرحوم شیخ طوسی در «خلاف» و «مبسوط» (3)و قاضی بن براج در «مهذب» (4)و ابن ادریس در «سرائر» (5)و... نتیجه می شود.
اکنون، دلایل آرای مختلف را بررسی می کنیم تا رأی صحیح روشن گردد.
محقق حلی می فرمایند: «لأنه يسمع مشاجرة الخصوم و التنازع بالكذب». (6)قضاوت در مسجد، لوازمی دارد که گاهی سبب هتک حریم مسجد می گردد برای مثال گاهی با مشاجره دو طرف، جو متشنّج می شود و آن ها فریاد می زنند، گاه دروغ می گویند و قسم دروغ می خورند؛ اما شارع مقدس چنین رفتارهایی را در مسجد منع کرده است. به علاوه، برخی از فقها می گویند قضاوت در مسجد مستلزم حضور کافران و مشرکان در مسجد است که کاری حرام دانسته می شود همچنین برخی منع ورود زنان معذور به مسجد را نیز اضافه کرده اند. (7)از این رو بهتر است مکانی را برای قضاوت انتخاب کنند که این قبیل معذورات را در پی نداشته باشد.
بررسی و نقد: در پاسخ می توان گفت توابع و لوازم قضاوت، کراهت قضا را موجب نمی شود؛ بلکه در ذات خود، امری مستحب و در برخی از موارد واجب است؛ زیرا می توان با گماردن ضابطان قضایی، از تشنج و جدال جلوگیری کرد؛ اما در پاسخ این که فرمودند قضاوت در مسجد موجب می شود که مشرکان و زنان معذور نتوانند شاهد دادگاه بشوند باید گفت که چه اشکال دارد در این گونه موارد شاهدان در مسجد بیایند و سپس قاضی نزد آنان برود و اظهاراتشان را بشنود.
ممکن است این اشکال مطرح شود که مجلس قضا به هم می خورد؛ چون جزئی از مجلس قضا در داخل مسجد و جزئی در خارج از مسجد واقع می شود در پاسخ به این اشکال گفته می شود: نخست، از ظاهر کلام فقیهان، مخالف چنین سخنی برداشت نمی شود. دوّم به علاوه با برداشتن چند قدم و حرکت قاضی برای شنیدن شهادت شهود مجلس قضا به هم نمی خورد همچنین حضور مشرکان و کافران در مسجد، به طور ذاتی منعی ندارد مگر آن که نجس شدن یا هتک حرمت مسجد را موجب بشود تاریخ شهادت می دهد که پیامبر گرامی صلی الله علیه و آله نمایندگان مشرکان را به مسجد راه می داد و با آنان گفت و گو می کرد. شاید به همین دلیل است که برخی از فقهای معاصر می گویند: «لامانع من دخولهم فى المساجد في نفسه غير المسجد الحرام و مسجد النبي صلى الله عليه وسلم الا أن يكون مستلزماً لتنجيس المسجد أو هتك حرمته أو موجباً لمكث الجنب في المسجد؛ ورود آنان [غیر مسلمانان] به مسجد غیر از مسجدالحرام و مسجدالنبی در نفس خود منعی ندارد، مگر آن که نجس شدن یا هتک حرمت مسجد یا توقف جنب در مسجد را موجب شود». (1)
قائلان به کراهت برای اثبات نظر خود به چهار روایت مرسله استناد کرده اند:
الف) مرسله علی بن اسباط، قال ابو عبدالله جنبوا مساجدكم البيع والشراء والمجانين والصبيان و الاحكام والصّالة والحدود ورفع الصوت ؛ امام صادق فرمودند: «مساجدتان را از خرید و فروش، ورود دیوانگان و بچه ها صدور حکم اعلام گمشده ها حدود و فریاد دور نگه دارید». (2)
ب) مرسله شیخ صدوق در من لا یحضره الفقیه که بسیار شبیه روایت مطرح شده است. (3)
ج) مرسله نبوی که مرحوم شیخ طوسی در «مبسوط» آن را نقل می کند: «جنبوا المساجد صبیانکم و مجانينكم و خصوماتكم و الحکومة؛ مساجد را از بچه ها، دیوانگان و دعواها و حکومت و قضاوت دور نگه دارید». (4)
د) مرسله نبوی که شیخ در «مبسوط» آن را نقل می کند: «أن النبي صلی الله علیه و آله مع رجلا ينشد ضالة في المسجد. فقال: لا وجدتها انّما به نيت المساجد لذكر الله والصلاة؛ پیامبر اله در مسجد مردی را دیدند که از گمشده اش سخن می گوید پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: پیدایش نکنی همانا مسجد برای ذکر خدا و اقامه نماز ساخته شده است». (5)
از جمع بندی روایات مذکور که همگی مرسله هستند این نتیجه حاصل می شود که معصومان علیهم السلام از قضاوت کردن در مسجد نهی کرده اند.
بررسی و نقد: نخست هر چهار روایت مرسل و غیرقابل اعتمادند و در صورتی می توان به آن ها عمل کرد که روایت قوی تری برخلاف آن نداشته باشیم در حالی که داریم؛ اما ممکن است کسی بگوید: روایت های مرسله شیخ صدوق در حکم مسند و معتبر است؛ زیرا وی در کتاب اوّل «من لا یحضره الفقیه» فرموده اند: بل قصدت الى ايراد ما افتى به و أحكم بصحته واعتقد أنه حجة فيما بينی و بین ربی؛ من قصد کرده ام در این کتاب چیزی را بیاورم که به آن فتوا می دهم و به صحت آن حکم می کنم؛ چیزی که بدان اعتقاد دارم، در بین من و پروردگارم حجّت است». (1)بنابراین همه کسانی که در اسناد این روایات بوده اند و مرحوم صدوق آنان را حذف کرده اند عادل و ثقه بوده اند؛ از این رو این مرسله ها حجت هستند.
پاسخ: نخست، در اعتبار و عدم اعتبار مرسله های شیخ صدوق بین فقهاء اختلاف است. دوم، نهایت چیزی که از عبارت شیخ صدوق در اوّل کتاب استفاده می شود این است که ایشان جزم یا اطمینان به صدور این روایات داشته اند؛ اما جزم و اطمینان ایشان، سبب عدالت راویان سند یا وثاقت آن ها نمی شود؛ زیرا در مواردی که ایشان سند را ذکر کرده اند راویان ضعیف نیز وجود دارد. سوم اگر بر فرض بپذیریم که شیخ صدوق، به صدور، اطمینان داشته اند این سؤال مطرح است که آیا اطمینان ایشان برای دیگران نیز حجت است؟ (2)
از جهت دلالت فقها چند احتمال داده اند:
الف) مقصود از احکام، صدور حکم نیست بلکه اجرای آن است و فقها بر کراهت آن در مسجد، اتفاق نظر دارند.
ب) مقصود از فضای جنجالی فضایی با فریاد است که با وزانت و متانت مسجد سازگار نیست.
ج) مقصود ائمه معصومان علیهم السلام احکام صادر شده از عامه است که باطل اند و امامان می خواستند بدین ترتیب، راه را بر قضاوت آنان ببندند. (3)
برخی از این احتمالات ضعیف است؛ اما قوت احتمال اوّل کافی است که دلالت این روایات را نیز مخدوش کند پس روایت های چهارگانه هم از لحاظ سند و هم از نظر دلالت مخدوش اند. به این ترتیب قول اوّل ابطال می شود.
صاحب «شرایع و مرحوم محقق حلی برای ادعای خود، دلیلی اقامه نمی کنند؛ اما میرزای قمی در «غنائم» می فرمایند: «و الأظهر في الجمع بين الروايات القول بالكراهة في صورة الادمان لامطلقا....« در جمع بین روایات جواز قضاوت در مسجد و ادله کراهت قضا در مسجد اظهر این است که بگوییم: اگر قضاوت دائمی باشد، مکروه و اگر مقطعی باشد، کراهت ندارد». (1)
نقد: با ذکر نکاتی که در پاسخ به ادله قائلان به کراهت مطرح کردیم زمینه ای برای این گونه جمع باقی نمی ماند.
این نظر از ظاهر کلمات فقها استفاده می شود؛ برای این نظریه به دو دلیل زیر استدلال شده است.
مسجد محل یاد و ذکر خداست و قضاوت و حل اختلافات نیز از مصادیق یاد خداوند است.
قضاوت، از برترین اعمال است. بنابراین باید در شریف ترین اماکن انجام شود. مسجد، مکانی است که این ویژگی را دارد.
محقق نراقی پس از طرح دو دلیل در «مستند»، این گونه آن ها را نقد می کند
اوّل: نمی توان پذیرفت که مسجد محل مطلق ذکر باشد؛ جعفر بن ابراهیم از امام سجاد نقل می کند که پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمودند: مَنْ سَمِعْتُمُوهُ یُنْشِدُ اَلشِّعْرَ فِی اَلْمَسَاجِدِ فَقُولُوا فَضَّ اَللَّهُ فَاکَ إِنَّمَا نُصِبَتِ اَلْمَسَاجِدُ لِلْقُرْآنِ؛ اگر شنیدید کسی در مسجد شعر می خواند به او بگویید خداوند دهانت را بشکند! مسجد برای قرآن ساخته شده است». (2)
بنابراین بر فرض بپذیریم که مسجد محل مطلق ذکر است؛ اما ذکر بودن قضاوت را قبول نداریم.
دوم: پس از نص هایی که درباره کراهت قضا در مسجد اقامه کردیم مستحب دانستن قضاوت در مسجد، اجتهاد در مقابل نص است و چنین چیزی بالاتفاق، باطل است. (3)
به نظر می رسد هم دلیل قائلان به استحباب و هم نقدی که بر آن ها مطرح شد، مخدوش است. خدشه در دلیل استحباب به این است که استحباب نیز مانند وجوب و حرمت و کراهت حکمی از احکام الهی است و باید با دلیل آن را ثابت کرد؛ اما خدشه در کلام محقق نراقی به صورت زیر است:
اوّل: از روایت «انّما نصبت المساجد للقرآن» نمی توان استفاده حصر کرد. در این روایت، حصر به طور قطع، حصر اضافی است؛ زیرا اگر حصر حقیقی باشد باید دعا و توسل و حتی نماز خواندن در مسجد نیز مورد سؤال باشد. صرف نظر از حصر اگر قضاوت طبق قرآن باشد، با روایت فوق منافات ندارد.
دوم هر عملی که برای کسب رضای خدا و خدمت به بندگان او انجام شود از مصادیق یاد خداست و قضاوت به حق به طور قطع، از این دسته است.
سوم این که فرمودید قول قائلان به استحباب اجتهاد در مقابل نص است، باید گفت: این قول اجتهاد است اما به طور قطعی در مقابل نصّ نیست زیرا نص های مزبور از نظر سندی و دلالتی مخدوش هستند.
مرحوم شیخ انصاری، پس از طرح قول به کراهت و جواز قضا در مسجد و بیان ادله دو طرف، در پایان بحث، می فرماید: «والمسئلة محل اشكال الا أن الترك أولى». (1)
صاحب جواهر بر این مدعا دو دلیل اقامه می کند:
چه بسا قضاوت در مسجد مستلزم وقوع مکروهات بشود؛ به ویژه با توجه به تفاوت جوهری و اساسی بین قضاوت معصومان و دیگر آدمیان.
شاید قضات در مسجد به دلیل تقصیر در مقدّمات حکم یا تبعیت کردن از امیال و هواهای نفسانی به چیزی حکم کنند که مخالف نظر خداست. (2)
بررسی و نقد: اوّل، آیا ترس از افتادن در مکروه یا حکم به غیر ما انزل الله می تواند مانع از جواز قضاوت در مسجد باشد؛ به خصوص با توجه به قراین و مستنداتی که دلالت می کند؟ امامان به شاگردان و یاران خود دستور می دادند که در مسجد قضاوت کنند. برخی روایت ها نشان می دهد امامان دیگران را از قضا در مسجد نهی نمی کردند که در ادله قول پنجم به آن ها اشاره خواهیم کرد.
دوم: احتمال خطا در قضاوت به علل متعددی امکان پذیر است؛ ولی اگر بنا باشد قضاوت در مسجد به این دلیل ترک شود که احتمال اشتباه وجود دارد در سایر مکان ها نیز این احتمال وجود دارد؛ پس قضا باید تعطیل شود؛ اما تعطیلی امر قضا سبب اختلال نظام می شود این امر به طور یقین، برخلاف خواسته شارع مقدس است. به علاوه، نظیر این احتمال خطا در صدور حکم و قضاوت و نیز در صدور فتوا و اجتهاد نیز وجود دارد. پس باید صاحب جواهر ملتزم شود که به دلیل احتمال خطا باید از صدور فتوا نیز اجتناب کرد و
یا حداقل احتیاط در ترک آن است سر انجام این که چرا صاحب،جواهر پس از ردّ نظریه قائلان به کراهت و اثبات جواز قضا در مسجد به دلیل ترس از افتادن در مکروه یا احتمال خطا، فتوای به احتیاط می دهد؟ در حالی که مقتضای ادله، جواز قضا در مسجد است.
مرحوم شیخ طوسی در کتاب «خلاف»، (1)سه دلیل برای اثبات این قول اقامه می کند:
جواز، مقتضای اصل است تا وقتی دلیلی بر کراهت یا حرمت نباشد، حکم بر جواز است.
سیره و مکان قضاوت پیامبر عل الله مسجد بوده است به طور قطع اگر قضاوت در مسجد مکروه بود، پیامبر آن جا را برنمی گزید.
امام علی در مسجد جامع کوفه قضاوت می کرد و دكّة القضاء» حضرت هنوز معروف است. محقق نراقی در «مستند» به دلیل اوّل و سوّم اشکال می کند:
در این بحث اصل وجود ندارد؛ زیرا برخی از روایات دال بر کراهت است و «الاصل دليل حيث لادليل»؛ از این رو، جایی برای تمسک به اصل نیست.
پاسخ: ثابت کردیم که ادله مذکور از لحاظ سند و دلالت، غیرقابل اعتمادند.
ایشان در دلیل سوم هم سه اشکال مطرح می کند.
الف) اصل ثبوت چنین دکه ای برای قضاوت ثابت نیست.
ب) بر فرض که ثابت باشد ثابت نیست که «دكّة القضاء» باشد.
ج) بر فرض که «دكّة القضاء» باشد از کجا معلوم که جزء مسجد بوده است و امام علی در آن قضاوت می کرده است؟ شاید آن زمان جزء مسجد نبوده است. (2)
پاسخ: هر سه نقد این عالم بزرگ، تشکیک در امر واضح و مسلم تاریخی است؛ زیرا اصل ثبوت و «دكّة القضاء» بودن آن و قضاوت حضرت در این مکان از مسلّماتی است که پیوسته فقهای ما در طی قرون گذشته به آن استدلال کرده اند حضرت علی در این مکان امور قضائی را حل و فصل می کردند. حتی در برخی روایات روش قضاوت حضرت با تمام جزئیات ذکر شده است بنابراین احتمالات مذکور در آن حد از قوت نیست که استدلال را دچار خدشه و ایراد را وارد کند.
برخی دیگر مثل مرحوم فاضل هندی صاحب کشف اللثام اشکال کرده اند دلیلی وجود ندارد که امام
همواره در مسجد جامع قضاوت می کردند البته بنا به دلایل گاهی در آنجا قضاوت می کردند. (1)
پاسخ: این برداشت صرف ادعاست زیرا اوّل این که چه دلیلی بر اثبات آن دارید و دوم این که برداشت حاضر، خلاف ظاهر است؛ زیرا هیچ جا با یک یا دوبار قضاوت اتفاقی، «دكّة القضاء» نامیده نمی شود. دلیل جواز قضاوت در مسجد البته پس از اتفاق نظر علما بر وقوع قضاوت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و امام علی، وجود برخی از روایات است؛ مثل:
الف) فقال محمّد بن مسلم الثقفى اما ان علی بن ابی طالب قد قضى في هذا المسجد به خلاف ما قضیت...». (2)قاضی بن ابی لیلی درباره موضوعی حکمی صادر کرد؛ پس از صدور حکم محمد بن مسلم ثقفی خطاب به او گفت: آگاه باش که امام علی در همین مسجد نظیر همین قضیه را به روش دیگری قضاوت کرد....
حدیث از دو جهت مقصود ما را اثبات می کند:
اوّل محل قضاوت ابن ابی لیلی مسجد بوده است؛ زیرا راوی می گوید امام در همین مسجد که تو قضاوت می کنی به روش دیگری قضاوت کرد.
دوم مکان قضاوت امام علی نیز مسجد بوده است.
ب) «أبي جعفر قال: دخل امیرالمؤمنين المسجد فاستقبله شاب... ففرق بينهم وأقيم كل رَجُلٍ منهم الى أسطوانة من أساطين المسجد و رؤسهم مغطاة بثيابهم ثم دعا به عبد الله بن أبي رافع كاتبه فقال هات صحيفة ودواة وجلس اميرالمؤمنين فى مجلس القضاء و.... این روایت، طولانی است و از ذکر کل متن عربی و همچنین ترجمه کامل آن خودداری شده ولی خلاصه آن این است که جوانی از همسفران پدرش به حضرت علی چنین شکایت کرد که پدرم با اموال فراوانی با گروهی به تجارت رفت. اکنون همسفرانش برگشته اند و ادعا می کنند که پدرت در بین راه مرده است. وقتی از آن ها می پرسم پس، اموالش کجاست؟ می گویند او مالی نداشت نزد شریح قاضی رفته ام و او به برائت آنان حکم صادر کرده است. حضرت دستور داد همسفران را حاضر کردند و فرمود: یکی یکی و جداجدا در نزد ستون های مسجد بایستند. سپس از آن ها بازجویی کردند در نهایت افراد به قتل اعتراف کردند. (3)
از این روایت، نه تنها قضاوت حضرت در مسجد ثابت می شود بلکه نحوه قضاوت و داشتن جایگاه قضا در مسجد نیز اثبات می شود
ج) وقتی امام علی شنیدند که شریح در منزل خود قضاوت می کند فرمودند: «یا شریح! اجلس فی المسجد فانّه اعدل بين الناس وأنّه وَهْنَّ بالقاضى ان يجلس فی بیته؛ ای،شریح در مسجد قضاوت کن که این برای عدالت بین مردم بهتر است همانا نشستن در خانه و قضاوت کردن مایه وهن قاضی است». (1)
اگر از این روایت استحباب قضا در مسجد استفاده نشود، دست کم جواز را نشان می دهد. البته سند روایت مرسل است. بنابراین، فقط می تواند مؤید باشد.
د) از روایت دیگری که نیازی به ذکر آن نیست، می توان استفاده کرد که اعلام حکم قضائی در مسجد جایز است. (2)
وقتی صحت این گونه از قضاوت اثبات می شود، دیگر قضاوت قاضی تحکیم و به طریق اولی جایز خواهد بود. به علاوه، قضاوت در مسجد از نظر روانی هم برای طرفین دعوا و هم برای قاضی آرامش بیشتری را موجب می شود؛ زیرا همگان به مقدّس بودن این مکان ایمان دارند و فضای مسجد، خود به خود باعث می شود افرادی که در آن جا حضور پیدا می کنند از مسائلی نظیر دروغ،گفتن شهادت به باطل و سوگند دروغ پرهیز کنند کنند و چنین چیزی سبب می شود که قاضی بر معیار حق قضاوت کند.
از مطالب یاد شده به روشنی در می یابیم که مراد از قضاوت در مسجد آن است که قاضی در این مکان مقدس که بیت الله است، بنشیند و خصومت بین دو طرف دعوا را حل و فصل کند. به طور کلی دلایل، حکایت از آن دارد که اصل قضاوت در مسجد، به همین معنا مورد اتفاق همه علما است. از این رو، هیچ فقیهی به حرمت قضاوت در مسجد قائل نیست و البته قائل به وجوب هم نداریم همه فقها، قضاوت در مسجد را جایز می دانند؛ با این تفاوت که برخی آن را «مکروه و برخی «مستحبّ» می دانند. نگارنده معتقد است که منظور رسول اکرم صلی الله علیه و آله، فضای جنجالی همراه با فریاد است که کراهت قضا را در مسجد موجب می شود. البته می توان با گماردن ضابطان قضایی از تشنّج و جدال جلوگیری کرد. همچنین، با استناد به سخن امام سجاد مسجد را جایگاه مطلق ذکر نمی دانیم؛ بلکه معتقدیم بسیاری از مشکلات در مسجد حل و فصل می شود اگر مسجد مکان مطلق ذکر باشد، خواندن قرآن هم در مسجد، غیر از ذکر است؛ بنابراین نباید قرائت شود.
به هر حال، سیره و مکان قضاوت پیامبر صلی الله علیه و آله مسجد بوده است. اگر قضاوت در مسجد مکروه بود، به طور
حتم، پیامبر آن جا را برنمی گزید. بر همین اساس با توجه به قراین و مستنداتی که دلالت می کند امامان به شاگردان و یاران خود دستور می دادند که در مسجد قضاوت کند برخی روایات نشان می دهد که امامان دیگران را از قضا در مسجد نهی نمی کردند.
امام علی در مسجد جامع کوفه قضاوت می کرد و «دكّة القضاء» حضرت هنوز معروف است. حضرت در این مکان امور قضائی را حل و فصل می کردند. حتی در برخی روایات نحوه قضاوت حضرت، با تمام جزئیات ذکر شده است.
افزون بر مطالب بیان شده قضاوت در مسجد از نظر روانی هم برای طرفین دعوا و هم برای قاضی، آرامش بیشتری را به دنبال دارد؛ زیرا همگان به مقدّس بودن این مکان ایمان دارند و فضای مسجد خود به خود باعث می شود افرادی که در آن جا حضور پیدا می کنند از مسائلی نظیر دروغ گفتن، شهادت به باطل و سوگند دروغ پرهیز کنند این امر قضاوت به حق قاضی را باعث می شود.
حسینی خامنه ای سید على أجوبة الاستفتائات، دارالنبأ، 1415ه- / 1995 م.
القمى ميرزا ابوالقاسم غنائم الأيام في مسائل الحلال والحرام، مكتب الاعلام الاسلامی، 1418 ه-.ق.
النجفى الشيخ محمد حسن، جواهر الكلام، دار الكتب الاسلامية، 1365 ه-.ش.
السبحاني الشيخ جعفر، كليات في علم الرجال، قم، جامعه المدرسین، 1416 ه-.ق.
المحقق الحلى، شرائع الاسلام في مسائل الحلال والحرام، تهران، انتشارات استقلال، 1409 ه-.ق.
المعتبر فی شرح المختصر، تهران، استقلال، 1409 ه-. ق.
الاصفهاني (الفاضل الهندى) بهاء الدين محمد بن الحسن بن محمد، كشف اللثام، قم، مكتبه سيّد المرعشي النجفي، 1405 ه-. ق.
موسوی الخمینی سید روح الله، صحیفه نور مؤسسه چاپ و نشر آثار حضرت امام خمینی.
تحریر الوسیله، قم، نشر اسماعیلیان.
محقق نراقی، مستند الشيعة، مشهد، آل البیت، 1415 ه-. ق.
الشيخ المفيد، المقنعة، قم، انتشارات جامعه مدرسین، 1410 ه-.ق.
الشيخ الطوسي، تهذيب الاحكام، تهران، دار الكتب الاسلامية، 1365 ه-.ش.
النهاية فى مجرد الفقه والفتاوی، بیروت، دارالاندلس..
المبسوط فى فقه الامامية المكتبة المرتضوية، 1351 ه-.ش.
الخلاف، قم، مؤسسه النشر الاسلامی، 1417 ه-. ق.
الطوسى ابن حمزه الوسيلة الى نيل الفضيلة، قم، مكتبة السيد المرعشى، 1408 ه-. ق.
حلى ابن ادريس، السرائر، قم، انتشارات جامعه مدرسین، قم انتشارات باقری 1415 ه-.ق.
القاضي بن البراج، المهذب، قم، انتشارات جامعه مدرسین، 1406 ه-.ق.
تمیمی مغربی نعمان بن محمد، دعائم الاسلام، مصر، دارالمعارف، 1385 ه-.ق.
کلینی محمد بن يعقوب، الكافي، تهران، دار الكتب الاسلامية، 1365 ه-.ش.
احمد بن فارس بن زكريا، معجم مقائيس اللغة، قم، مكتب الاعلام الاسلامی، 1404 ه-. ق.
السيد الخوئي، مبانی تكملة المنهاج، قم، انتشارات دارالهادی، 1407 ه-.ق.
خاتمی سید احمد مسجد و حکومت، مجله مسجد، ش29.
ابن بابویه، محمد بن على (شيخ صدوق)، من لايحضره الفقيه، قم، مؤسسه انتشارات اسلامی
وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، چاپ سوم، 1413 ه-. ق.
با مطالعه تاریخ جنگ های صدر اسلام رابطه معناداری بین مسجد و اقدامات پشت جبهه مشاهده می شود. مساجد با محوریت ائمه جماعت و پرورش روح بندگی در آدمی، او را ابتدا برای نبرد در میدان جهاد اکبر و در مرحله بعد برای حضور در صحنه نظامی، یعنی جهاد اصغر آماده می کنند. بنابراین، پیوندی عمیق و دو طرفه میان فرهنگ مسجد و فرهنگ جهاد وجود دارد که در فصل دوّم به این موضوع پرداخته شده است. همچنین در جنگ تحمیلی هشت ساله مساجد به عنوان قلب مقاومت رزمندگان اسلام در شهرهای مورد هجوم دشمن به یک نهاد پایداری تبدیل شدند و ائمه جماعت، پرچمدار این ایستادگی بودند. نگارنده، مصادیق مختلفی از نقش ائمه جماعت در پایداری مردم در زمان جنگ تحمیلی را بازگو کرده است. در دفاع مقدس روحانیت با محوریت مساجد در این زمینه فعالیت های متعددی را بر عهده داشتند؛ مانند تربیت نیروهای مبارز جذب و اعزام نیرو بدرقه رزمندگان جمع آوری کمک های مردمی، دعا کردن برای رزمندگان تشییع پیکر شهدا دیدار اهل مسجد با خانواده معظم شهدا و تبلیغات جنگ. این وظایف روحانیت منحصر به دوران جنگ نیست؛ بلکه در زمان صلح آن ها می توانند مساجد را پایگاه دشمن شناسی و ترویج فرهنگ جهاد، شهادت و ایثار قرار دهند.
کلیدواژه ها:
کارکرد نظامی مساجد در صدر اسلام رابطه بین فرهنگ مسجد با فرهنگ جهاد، نقش مساجد در پشتیبانی از جنگ تحمیلی، دشمن شناسی وظایف مساجد در زمان صلح.
جوامع بشری همواره با مفهوم جنگ آشنا بودهاند؛ به ندرت جامعه ای را می توان یافت که تلخی ها و دشواری های جنگ را نچشیده باشد. همیشه تضاد بین دو گروه مستضعف و مستکبر، قدرت طلب و عدالت خواه در طول تاریخ منشأ جنگ های فراوان بوده است.
پس از ظهور اسلام با آغاز رسالت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله برای براندازی کفر و شرک مشرکان و یهودیان برای نابودی اسلام مبارزه خودشان را شروع کردند این مبارزات با هجرت پیامبر صلی الله علیه و آله به مدینه و تشکیل حکومت اسلامی و با تمرکز نیروها در مساجد وارد مرحله جدیدی شد پس از نزول آیه جهاد، (1)مسلمانان به دفاع از کیان اسلام موظف شدند و مساجد به مقر و پادگان مجاهدان و رزمندگان تبدیل شد. به گونه ای که آموزش، سازماندهی، اعزام نیروها، فرماندهی و مداوای مجروحان جنگ در مساجد انجام می گرفت.
فتوحات اسلامی از مسجدالنبی در مدینه آغاز و به مسجد مسلمة بن عبدالملک بن مروان در قسطنطنیه، در زمان عمر بن عبدالعزیز پایان یافت. (2)
در تاریخ اسلام تا زمانی که فرهنگ جهاد و شهادت زنده بود مساجد، کار کرد نظامی خود را حفظ کردند؛ به خصوص شیعیان، مساجد را سنگری علیه ظلم طاغوتیان می دانستد.
مسلمانان ایران نیز به تأسی از مسلمانان صدر اسلام مسجد را سنگر مبارزه با طاغوتیان قرار دادند؛ چنان که با شروع مبارزات انقلابی مردم ایران علیه طاغوت رژیم پهلوی، نقش مساجد پررنگ شد و مساجد محله ها محور اصلی تجمع مبارزین گردید. بعد از پیروزی شکوهمند انقلاب اسلامی و آغاز جنگ تحمیلی، بار دیگر مساجد، کارآیی خود را در بعد نظامی اثبات کردند و فعالیت های مسجدالنبی در صدر اسلام را یادآور شدند.
در این نوشتار، نگارنده قصد دارد کار کرد نظامی و مبارزاتی مساجد در صدر اسلام و دفاع مقدس را بررسی کند. در صورت تثبیت این کار کرد،مساجد فرهنگ جهاد در جامعه گسترش پیدا می کند و همواره مسلمانان برای مجاهدت و فداکاری در راه اسلام، آماده خواهند بود و ملتی که با فرهنگ جهاد و شهادت انس داشته باشد شکست ناپذیر است.
بعد از هجرت پیامبر صلی الله علیه و آله، با تعیین مکان مسجد مدینه توسط ایشان احداث بنای آن با خشت و سنگ آغاز گردید و آن حضرت به همراه یارانش خشت و سنگ به دوش می کشیدند و بدین گونه پیامبر صلی الله علیه و آله نیز در این کار شرکت فرمودند به این ترتیب بنای مسجد با فرشی از شن و ماسه سقفی از شاخه نخل و ستون هایی از تنه درخت خرما برپا گردید با ساخت این مسجد، بنای نخستین پادگان «اسلامی» کامل شد. (1)
در مطالعه تاریخ جنگ های صدر اسلام، نکته بارزی که در سیره پیامبر صلی الله علیه و آله حائز اهمیت است، نقش محوری مساجد در سازمان دهی و آموزش نظامی اعزام نیرو فرماندهی و پشتیبانی جنگ، نگهداری غنائم و اسیران مداوای مجروحین و مکان اکرام خانواده های شهدا و نقش معنوی مسجد در کمک به رزمندگان اسلام است.
سربلندی سپاه اسلام در بیش از هفتاد جنگ و درگیری نظامی در طول حضور ده ساله پیامبر که در مدینه، نشان از موفقیت شیوه های فرماندهی ایشان دارد. (2)
با مطالعه تاریخ صدر اسلام در می یابیم که مسجد النّبی مقر فرماندهی و مکان طراحی یا اتاق جنگ پیامبر صلی الله علیه و آله بود. آن حضرت از طریق نیروهای اطلاعاتی خود از اخبار دشمن مطلع می شدند و در مورد نحوه طراحی عملیات جنگ با اصحاب و فرماندهان و مجاهدین به بحث و گفت وگو می پرداختند.
در آن زمان مکان های موازی با مسجد وجود داشت. سران قریش در ترور پیامبر صلی الله علیه و آله در «دارالندوة» تشکیل جلسه دادند و تصمیم گرفتند که از هر قبیله جوانی بزرگ زاده و نَسَب دار با شمشیری برنده آماده قتل پیامبر صلی الله علیه و آله شود. (3)
این سنت نبوی، یعنی مرکزیت مسجد در جنگ ها تا زمان بنی امیه برپا بود. معاویه بعد از شهادت علی در مسجد، برای حفظ امنیت خود در محرابی که دو طرف آن پوشیده بود، می ایستاد و پشت سر او در صف اوّل، محافظین او می ایستادند و خُلفای بعد از او مقر حکومت را از مسجد به کاخ ها و محل سکونت خودشان انتقال دادند. (4)
مسجد، بیشتر صحنه طرح مسائل جنگی بود. (1)پیامبر که در طراحی عملیات با فرماندهان و رزمندگان، در مسجد به مشورت می پرداختند. در جنگ اُحد، هنگامی که پیامبر صلی الله علیه و آله از حرکت سپاه قریش به سوی مدینه آگاه شدند در مسجد حضور یافتند و در اجتماع مردم در مورد این رویداد سخن گفتند و از مسلمانان خواستند تا نظرات خود را درباره چگونگی رویارویی با دشمن مطرح کنند. (2)
پیامبر صلی الله علیه و آله به طور کامل به نظرات افراد مختلف توجه کردند و سرانجام با آن که آن حضرت، مایل به باقی ماندن در مدینه و جنگیدن با دشمن در شهر بودند با توجه به افکار عمومی مسلمانان، بر آن شدند تا بیرون از شهر و در دامنه کوه احد به رویارویی با دشمن بپردازند نمونه موفق دیگر این مشورت، در جنگ احزاب صورت گرفت که با طرح خندق سلمان فارسی مسلمانان پیروز شدند شرکت رزمندگان در تصمیم گیری ها تأثیرات روحی و روانی فراوانی در جنگیدن آن ها داشت. وقتی آن ها نظر خود را در تصمیم گیری ها سهیم و مؤثر می دیدند، برای تحقق اهداف جنگ تلاش بیشتری از خود نشان می دادند.
در صدر اسلام، مسلمانان قبل از عزیمت به جنگ در مساجد تجهیز می شدند. (3)هنگامی که یک خطر داخلی یا خارجی متوجه مسلمانان می شد جارچی پیامبر یه که به طور معمول بلال بود، مسلمانان را به مسجد و حرکت به سوی نبرد فرامی خواند. (4)با ندای «الصلاة جامعة... الصلاة جامعة...» در غیر اوقات نماز، مجاهدان متوجه اهمیت خطر می شدند و به صورت گروه گروه و فرد فرد با تجهیزات نظامی خود وارد مسجد می شدند و در آن جا سامان دهی و تحت فرماندهی مشخص، آماده اعزام و دفاع از اسلام و مسلمانان می گشتند. (5)مبدأ حرکت رزمندگان اسلام به سوی جبهه های نبرد مسجد بوده است. آن چه در این زمینه استثنا می شود آن دسته از عملیات نظامی است که به دلیل رعایت مصالح امنیتی، اعزام سپاهیان اسلام به صورت مخفیانه انجام می گرفته است. (6)گواه درستی این سخن آن است که در موارد فراوانی، اعزام سپاهیان اسلام پس از به جا آوردن یکی از نمازهای پنجگانه صورت می گرفته است. شاهد دیگر این که، حرکت سپاه اسلام در جنگ احد، از مسجد انجام گرفته است. سربازان اسلام پس از حضور در مسجد و اقامه نماز عصر،
1) مکی سباعی، محمد، تاریخ کتابخانه های مساجد، ترجمه عباسپور محمد مهدوی محمد جواد، ص 44-43.
2) واقدی، محمد بن عمر، مغازی، ترجمه مهدوی دامغانی محمود، ص152.
3) بیانات امام خمینی رحمه الله علیه در جمع ائمه جمعه مراکز استان های سراسر کشور، 61/7/22، صحیفه نور، ج17، ص54.
4) نوبهار، رحیم، سیمای مسجد، ج 2، ص180.
5) شیت خطاب، محمود، الوسیط فى رسالة العسكرية، ص43.
6) نوبهار، رحیم، سیمای مسجد، ج 2، ص178.
در میان بدرقه مسلمانانی که خود را به مسجد پیامبر صلی الله علیه و آله رسانده بودند، به سوی احد اعزام شدند. (1)
بعد از مستقر شدن پیامبر اکرم صلى الله عليه وسلم در مدینه، اولین آیه جهاد، أُذِنَ لِلَّذِينَ يَقَاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا وَ إِنَّ اللَّهَ عَلَى نَصْرِهِمْ لَقَدِيرُ الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِن دِيَارِهِمْ بِغَيْرِ حَقٍ إِلَّا أَن يَقُولُوا رَبُّنَا الله... (2)نازل شد که نزول این آیه آغاز جهاد در اسلام بود. (3)پیامبر صلی الله علیه و آله در مسجد به تشریح فرهنگ جهاد و احکام آن اقدام فرمودند و این دستور الهی یکی از شاخصه های اصلی تمایز اسلام از دیگر ادیان است؛ یعنی اسلام دین را فقط عبادت فردی مطرح نمی کند بلکه برای مسائل اجتماعی و سیاسی مسلمانان اهمیت قائل بوده جهاد را وضع نموده است.
اهتمام خاص پیامبر صلی الله علیه و آله و یاران آن حضرت نسبت به مسجد تا آن جا بود که مسلمانان در مسیر رفتن به جنگ و حتی در میدان جنگ خود را از مسجد بی نیاز نمی دانستند. سپاهیان اسلام در اردوگاه های خود، به ساختن مسجد می پرداختند و بدینسان از فضیلت نماز گزاردن در مسجد بهره مند می شدند. در حقیقت، تعدّد مساجدی که پیامبر صلی الله علیه و آله و یارانش در جنگ های مختلف بنا نموده اند، هم گویای اهتمام سپاهیان اسلام به امر نماز و هم بیانگر اهمیت و موقعیت مسجد در باور مسلمانان صدر اسلام است. آنان در جنگ ها در کنار تلاش برای پیروزی نه تنها هرگز خود را از نماز و مسجد بی نیاز نمی دیدند، بلکه در این شرایط، نسبت به ارتباط با خداوند توجه بیشتری داشتند.
این مساجد، افزون بر تقویت بنیه معنوی سپاه زمانی که در کنار خیمه فرماندهی بنا می شد، در ایجاد ارتباط بین بخش های مختلف سپاه با فرماندهی، نقش مؤثری ایفا می نمود. (4)
در تاریخ، مساجد زیادی وجود دارد که جایگاه اقامه نماز پیامبر صلی الله علیه و آله در غزوات و سفرهای حج بود؛ در ادامه به برخی از آن ها به عنوان نمونه اشاره می شود: (5)
1) واقدی، محمد بن عمر، مغازی، ترجمه محمود مهدوی دامغانی، ص155.
2) حج، آیات 39-40.
3) شیت خطاب، محمود، الوسيط في رسالة المسجد العسكرية، ص41.
4) نوبهار، رحیم، سیمای مسجد، ج 2، ص 206-205.
5) فراهتی عباسعلی مسجد و تأثیرات علمی و اجتماعی آن در جامعه اسلامی از آغاز اسلام تا پایان حکومت اموی، ص 125-131، با تلخیص.
6) هر میل (mile) برابر1640 متر است.
بدر با اصحاب خویش رایزنی کرده است.
مسجد السقیا: این مسجد در جایی به نام «سقیا»، در میان راه مدینه به مکه و در نزدیکی بدر واقع شده است. عده ای گفته اند که رسول خدا صلی الله علیه و آله در جنگ بدر در این مسجد نماز گزارده و برای اهل مدینه دعا کرده است.
مسجد روحاء: این مسجد در «روحاء» در میان راه مدینه به مکه واقع شده است. برخی افراد گفته اند که رسول خدا صلی الله علیه و آله در غزوه بدر در محل این مسجد نزدیک چاه بدر نماز خوانده است.
مسجد بدر: این مسجد در کنار نخلستانی در سرزمین بدر واقع شده است و در اصل سایبانی بود که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در جنگ بدر در آنجا اقامت داشته است.
مسجد احد: مسجد کوچکی است که در دامنه کوه احد نزدیک مدینه قرار گرفته است. بعضی آن را «مسجد الفتح» نیز نامیده اند.
مسجد الفضیخ: این مسجد به «مسجد الشمس» نیز معروف است و در شرق مسجد قبا واقع است و با سنگ های سیاه ساخته شده است. رسول خدا صلی الله علیه و آله در غزوه «بنی النضیر»، در این محل اقامت داشته در آن جا نماز خوانده اند.
مسجد الفتح: این مسجد به نام های «احزاب» و «اعلی نیز معروف است و بر فراز کوه «سلع»، نزدیک مدینه و در سمت غربی آن واقع است بعضی گفته اند که پیامبر صلی الله علیه و آله در جنگ خندق در آن نماز خواندهاند و برای پیروزی مسلمانان در این جنگ از خداوند طلب نصرت کرده و خواسته آن حضرت مقرون به اجابت گردیده است.
مسجد ذباب: این مسجد که به «مسجد الرایه» نیز مشهور است در بالای کوهی به نام «ذباب»، در سمت غربی مدینه واقع است. افرادی گفته اند که رسول خدا صلی الله علیه و آله در غزوه خندق در آن جا نماز خوانده است.
مسجد العصر: این مسجد در نزدیکی کوه «عصر»، در یک منزلی مدینه به طرف خیبر واقع است. برخی گفته اند رسول اکرم صلی الله علیه و آله آن را بنا نهاده است و سمهودی به نقل از مطری گفته است که مسجدالعصر از مساجد معروفی است که پیامبر صلی الله علیه و آله به هنگام رفتن به خیبر در آن مسجد نماز خوانده اند.
مسجد خیبر: این مسجد به هنگام غزوہ خیبر توسط پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در محل خیبر بنا نهاده شد.
مسجد میان شق فطاه: «شق» و «فطاه» نام دو قلعه از قلعه های خیبر است. بعضی می گویند.
رسول خدا صلی الله علیه و آله پس از فتح خیبر در جایی میان این دو قلعه نماز گزاردند و سپس در آن جا مسجدی را بنا نهاد.
در مورد تعداد مساجد و جایگاه های نماز پیامبر اله در غزوه تبوک در میان تاریخ نویسان اندکی اختلاف
است. آن حضرت، نخستین مسجد را در محلی به نام «ذی خشب»، در یک منزلی مدینه احداث نمودند و در راه به هر منزلی که می رسیدند مساجد دیگر را بنا می کردند. (1)ابن اسحاق تعداد این مساجد را چهارده مسجد و واقدی، پانزده مسجد بیان کرده اند. (2)مؤلف سیره رسول الله صلی الله علیه و آله شمار این مساجد را هفده مسجد و سمهودی، بیست مسجد ذکر نموده اند در این قسمت از بحث این مساجد را به ترتیبی که سمهودی در «وفاء الوفاء»، از نخستین مسجد در تبوک بر شمرده می آوریم مسجد التوبه مسجد مدران مسجد ذات الترزاب، مسجدی در اخضر، مسجدی در ذات خطیی مسجدی در اتی مسجدی در تبراء مسجدی در دره تاراء، مسجدی بالای حصاء، مسجد حجر، مسجد بالای قزح مسجدی در وادی القری مسجدی در قریه بنی عذره، مسجدی در رقعه، مسجدى ذى المروه، مسجد فيفاء مسجدی در ذی خشب. (3)
این مساجد متعدد، بیانگر اهمیت و نقش فعال مساجد در میدان های جنگ است. پیامبر که حتی در بازگشت از جنگ ها نیز توجه خاصی به مسجد داشتند و همواره هنگام برگشت، ابتدا در مسجد حضور می یافتند و در آن جا دو رکعت نماز می گذاردند. (4)
برخی از فرماندهان سپاه نیز در این مورد از پیامبر به پیروی می کردند. اسامه در بازگشت از جنگ موته، پس از ورود به مدینه در حالی که پرچم جنگ پیشاپیش او حمل می شد ابتدا به مسجد رفت؛ دو رکعت نماز گزارد؛ آن گاه همراه با پرچم به خانه خود بازگشت. (5)این عمل پیامبر صلی الله علیه و آله و فرماندهان رشیدی مانند اسامه، در حقیقت نشان دهنده شکر گزاری به بارگاه الهی بود؛ زیرا در باور آن ها مسجد، برترین مکان برای این عمل شناخته می شد.
امام خمینی قدس سره می فرمایند: ارتش اسلام هر جا رفته است و سردارهای اسلام هر جا پا گذاشتند؛ همان جایی که پا گذاشتند، اوّل مسجد درست کردند؛ وقتی به قاهره رسیدند اوّل برای مسجد، خط کشیدند و هر جا این طور بود، مسجد مطرح بود؛ معبد مطرح بود و ارتش اسلام برای آباد کردن مساجد و محراب ها کوشش می کردند». (6)
1) سمهوری، شهاب الدین احمد الحسینی، وفاء الوفاء باخباردار لمصطفی، ص181-183.
2) واقدی، محمد بن عمر، مغازی، ترجمه مهدوی دامغانی محمود، ص761.
3) سمهوری، شهاب الدین احمد الحسینی، وفاء الوفاء باخبار دارالمصطفی، ص18-183
4) واقدی، محمد بن عمر، مغازی، ترجمه مهدوی دامغانی محمود، ص789.
5) همان، ص 859-860
6) بیانات امام خمینی قدس سره، در جمع فرماندهان افسران و درجه دارن و پرسنل نیروی دریایی در تاریخ 59/4/15؛ امام در سنگر نماز، ص171- 172 به نقل از صحیفه نور، ج 12، ص222.
در فتوحات اسلامی اولین اقدام فاتحان جنگ، مسجد سازی بود مسلمانان، قبل از این که به فکر خانه سازی برای خود باشند به بنای مسجد فکر می کردند و سال هفده هجری، بعد از فتح کوفه، اوّلین اقدام مسلمانان، ساخت مسجد کوفه بود. همچنین بعد از فتح مصر در سال بیست هجری، مسجد جامع بنا شد. (1)در تاریخ می خوانیم به دلیل این که مسلمانان در فاصله سال های چهارده تا شانزده هجری عراق را فتح کردند تیسفون را که در کنار دجله و از مهمترین شهرهای ایران قدیم و پایتخت ساسانی بود، مدائن نامیدند. کاخ باشکوه ساسانیان معروف به «ایوان کسری»، در این شهر واقع بود و آثار آن تاکنون در کنار دجله باقی مانده است. هنگامی که مسلمانان دروازه های این شهر را گشودند، ایوان کسری را بدون اندک تغییری در وضع مجسمه ها نقوش و انواع مناظر زیبای داخل آن به مسجد مبدل کردند و در روز پیروزی در آن جا نماز گزاردند. (2)این ویژگی جنگ های اسلامی، با هدف پشتیبانی از گسترش اسلام بود؛ کشور گشایی و مساجد، یکی از شاخصه های گسترش اسلام در مناطق مختلف و سرآغازی برای تبلیغ فرهنگی اسلام بود.
پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله با توجه به این نکته ظریف که مجروحان جبهه ها برای مداوا، علاوه بر درمان به روش متداول، به عوامل معنوی نیازمندند مسجد را بهترین درمانگاه و استراحت گاه مجروحان قرار دادند. (3)این تصمیم، سبب می شد که در قالب رفت و آمدهای نمازگزاران به مسجد، از مجروحان احوالپرسی و اکرام به عمل آید و این تقویت روحیه به درمان آن ها مجروحان کمک می کرد.
واقدی، در مورد رخدادهای جنگ اُحد که طی آن شمار زیادی از مسلمانان مجروح شدند، آورده است: «مردم در مسجد، چراغ و آتش برافروخته بودند و خستگان و مجروحان را زخم بندی می کردند». (4)ابن هشام، هنگامی که از ماجرای حکمیت سعد بن معاذ درباره یهودیان بنی قریظه می نویسد می گوید: «رسول خدا صلی الله علیه و آله سعد بن معاذ را در خیمه ای جا داده بودند؛ در این خیمه زنی از قبیله اسلم که «رفیده» نام داشت، مجروحان را مداوا می نمود. این زن خودش را وقف خدمت به مسلمانان مجروح کرده بود رسول خدا صلی الله علیه و آله پس از آن که سعد بن معاذ در جنگ خندق مجروح شده بود، به قوم او دستور دادند تا سعد را در خیمه رفیده بستری کنند تا آن حضرت زود به زود به عیادت او بروند». (5)طبق یک نقل، تاریخی، عده ای از جنگجویان زخمی قبیله اوس،
1) شیت خطاب محمود الوسيلة في رسالة المسجد العسكرية، ص 137 - 138.
2) فراهتی عباسعلی مسجد و تأثیرات علمی و اجتماعی آن در جامعه اسلامی از آغاز اسلام تا پایان حکومت اموی، ص177.
3) رهبری حسن، مسجد نهاد عبادت و ستاد ولایت، ص 254-255، با تلخیص.
4) واقدی، محمد بن عمر، مغازی، ترجمه مهدوی دامغانی محمود، ص180.
5) نوبهار، رحیم، سیمای مسجد، ج 2، ص 208، به نقل از السیرة النبوية، ابن هشام، ج3، ص250.
در مسجد مورد معالجه قرار گرفتند. (1)
البته می توان گفت که انجام کار زخم بندی در مسجد در زمان پیامبر صلی الله علیه و آله به دلیل نداشتن جا و مکان مناسبترین و بهترین جا برای این کار بوده است؛ زیرا طبیعت این کار که به طور معمول با خون ریزی همراه است، با مسجد سازگاری ندارد و به علت،ضرورت از مکان مسجد استفاده می شد.
به علاوه، در پاره ای از موارد مانند بستری شدن سعد بن معاذ در مسجد هدف این بود که پیامبر صلی الله علیه و آله بتواند به آسانی از وی عیادت نماید. اگر چه به نظر می رسد بر پایه شواهدی که جای ذکر آن نیست، پیامبر صلی الله علیه و آله سعد را به این دلیل در مسجد بستری نمودند تا همراه با عیادت از او درباره مسائل نظامی نیز با او به مشورت و گفت و گو بپردازند؛ زیرا سعد، از سرداران بنام سپاه اسلام و سالار اوسیان بود و یک چهره بزرگ نظامی به شمار می آمد.
ما نیز با ذکر این گونه شواهد تاریخی بر آن نیستیم تا چنین نتیجه گیری کنیم که امروز نیز با وجود امکانات و مکان های مناسب تر برای مداوای مجروحان باید از مسجد استفاده کرد؛ بلکه در صدد آن هستیم تا ارتباط فعّال و تنگاتنگ مسجد را با امور اجتماعی و مسائل مربوط به جنگ نشان دهیم. (2)
در تاریخ می خوانیم که اسیران را پس از جنگ به مسجد می آوردند و در آن جا به یکی از ستون های مسجد می بستند تا پیامبر صلی الله علیه و آله درباره آن ها حکم نهایی را صادر کند. (3)در سیره ابن هشام، درباره زندانی شدن دختر حاتم طائی چنین می خوانیم: فجعلت بنت حاتم فى خطيره بباب المسجد، كانت السبايا يحبسن فيها؛ دختر حاتم را در محوطه دیوار کشی شده ای در ورودی مسجد پیامبر صلی الله علیه و آله که اسیران را در آن جا زندانی می کردند، جای دادند». (4)
یکی از کارآیی های فعال مساجد در جنگ ها، نگهداری غنایم بود تا بعد از جنگ بین رزمندگان تقسیم شود. همان طور که حضرت علی پس از جنگ جمل غنایم را برای نگهداری به مسجد بصره فرستادند. (5)
1) مکّی سباعی، محمد؛ تاریخ کتابخانه های مساجد ترجمه عباسپور محمد، مهدوی محمد جواد، ص32.
2) نوبهار، رحیم، سیمای مسجد، ج 2، ص208 - 209.
3) مجله مسجد ش 18، به نقل از الجامع الصحیح، 123/3.
4) رهبری، حسن، مسجد نهاد عبادت و ستاد ولایت، ص258، به نقل از سیره ابن هشام، 4/ 235.
5) مکی سباعی، تاریخ کتابخانه های مساجد، ترجمه عباسپور محمد، مهدوی محمد جواد، اقتباس از ص 44
در نظام الهی اسلام، ترویج ارزش های اسلامی و حرکت در مسیر گسترش آن، وظیفه همه مسلمانان است و این حرکت در طول تاریخ همواره با مخالفت جبهه کفر و شرک و نفاق روبه رو شده است و بهترین وسیله برای پیروزی مسلمانان جهاد و شهادت طلبی است.
اگر اسلام تا امروز ماندگار شده است و روزبه روز قدرتمندتر می شود به سبب امر جهاد است. یکی از برتری ها و تفاوت های اسلام و مسیحیّت جهاد است؛ زیرا رسالت اسلام، اصلاح جهان است که بدون قانون، جهاد و ارتش مقتدر، محقق نخواهد شد. فلسفه جنگ در اسلام گسترش نظام توحیدی الهی است که با ریشه کن شدن فساد و ظلم محقق می شود تا زمینه ساز انتخاب آزادانه دوستداران توحید در جهان باشد.
جنگ های دفاعی در اسلام بر همگان واجب است و شرایط خاصی ندارد و شخص در شرایطی قرار می گیرد که به حکم عقل و فطرت باید از خود دفاع کند برخی از مصادیق آن عبارت اند از:
الف) دفاع از مرزها، سرزمین و دولت اسلامی در برابر تجاوز بیگانگان؛
ب) جنگ با کفار ذمی ای که عهد خود با مسلمانان را زیر پا گذاشته و امنیت و وحدت جامعه اسلامی را به خطر انداخته اند.
ج) جنگ های آزادی بخش با هدف آزادسازی ملت های تحت سلطه حکومت های استبدادی و دیکتاتوری. (1)
هدف از تشریع حکم جهاد و جنگ از دیدگاه قرآن کریم در موارد زیر بیان شده است:
گسترش توحید و خداپرستی از آیات زیادی که در آن ها واژه «فی سبیل الله» در کنار امر به قتال آمده است می توان به این نکته پی برد که خداوند متعال همواره و در تمام جنگ ها این هدف را مدنظر داشته و آن را عامل مشروعیت جنگ ها دانسته است.
برچیدن فتنه از روی زمین: وَ قَاتِلُوهُمْ حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ وَيَكُونَ الدِّينُ كُلُّهُ لله... و با آن ها پیکار کنید تا فتنه (شرک و سلب آزادی) برچیده شود و دین و پرستش همه مخصوص خدا باشد». (2)بر اساس روایات
موجود در این زمینه مراد از فتنه کفر و شرک نسبت به خداوند متعال است.
رفع هرگونه ظلم و ستم مبارزه با ظلم و دفاع از مظلوم و گسترش عدل و عدالت، یکی از اهداف جنگ است. أُذِنَ لِلَّذِينَ يَقَاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا وَ إِنَّ اللهَ عَلَى نَصْرِهِمْ لَقَدِيرٌ به کسانی که جنگ بر آنان تحمیل شده، اجازه جهاد داده شده است؛ چرا که مورد ستم قرار گرفته اند؛ و خدا بریاری آن ها تواناست». (1)خداوند در این آیه شریف، دلیل اذن به جنگ با دیگران را ظلمی دانسته که در حق آنان روا داشته شده است.
نمایش اقتدار سپاه اسلام: خداوند متعال در قرآن می فرماید: یا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ قَاتِلُوا الَّذِينَ يَلُونَكُم مِنَ الْكُفَّارِ وَلِيجِدُوا فِيكُمْ غِلْظَةً وَاعْلَمُوا أَنَّ اللهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ؛ «ای کسانی که ایمان آورده اید! با کافرانی که با شما نزدیک ترند، پیکار کنید؛ آن ها باید در شما شدّت و خشونت و قدرت را احساس کنند؛ و بدانید خداوند با پرهیزگاران است». (2)این آیه شریفه یکی از اهداف قتال را تضعیف روحیه کفّار، برای مشاهده قدرت و شوکت سپاه اسلام دانسته است. در صورتی که کفار، ضعفی را در مسلمانان مشاهده کنند، به فکر تسلط بر مسلمانان و جسارت و گستاخی نسبت به آنان خواهند افتاد.
فرصت تفکر برای گمراهان فراهم آوردن فرصت تفکر و امکان توبه برای گمراهان، از طریق دعوت آنان به سوی خدا قبل از جنگ، می تواند به عنوان یکی از اهداف جنگ در اسلام مطرح باشد. بنابراین، خداوند برای ترغیب این افراد به توبه به آنان این گونه بشارت می دهد: قُل لِلَّذِينَ كَفَرُوا إِن يَنتَهُوا يغَفَرْهُم مَّا قَدْ سَلَفَ وَإِنْ يعُودُواْ فَقَدْ مَضَتْ سُنَّةُ الأَوَّلِينِ؛ به آنان که کافر شدند بگو چنانچه از مخالفت بازایستند (و ایمان آورند)، گذشته آن ها بخشوده خواهد شد و اگر به اعمال سابق بازگردند، سنّت خداوند در گذشتگان، (درباره آن ها جاری می شود و حکم نابودی آنان صادر می گردد)». (3)
اصلاح و تربیت مسلمانان و افزایش درجه ایمان آنان یکی از برکات جنگ برای مسلمانان این است که شداید و گرفتاری های جنگ انسان ها را تحت آزمایش قرار می دهد و از آنان سلحشورانی می سازد که آمادگی تقدیم جان و مال خود برای حفظ اسلام و مسلمانان را خواهند داشت. شهید مطهری در بحث مربوط به عوامل اصلاح و تربیت جهاد را مهمترین عامل تربیتی دانسته است و از آیه شریفه «وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ بِشَيْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَالْجُوعِ وَنَقْصٍ مِنَ الْأَمْوَالِ وَالْأَنْفُسِ وَالثَّمَرَاتِ وَبَشِّرِ الصَّابِرِينَ؛ به طور قطع، همه شما را با چیزی از ترس گرسنگی و کاهش در مال ها و جان ها و میوه ها آزمایش می کنیم و به استقامت کنندگان بشارت ده»، (4)چنین به دست می آید که قرار گرفتن در شداید به ویژه جنگ انسان را از لحاظ معنوی و روحی،
استکمال بخشیده او را آماده دریافت بشارت از سوی پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله می سازد.
عن ابي عبدالله: انّ النَّبِيِّ صلى الله عليه وآله: بَعَثَ سَرِيةً فَلَمَّا رَجَعُوا قَالَ: مَرْحَباً بِقَوْمٍ قَضَوْا الْجِهَادَ الاصْغَرَ وَ بَقِ عَلَيْهِمُ الجِهادُ الاكبَرُ فَقِيلَ: يا رَسُولَ اللهِ: مَا الجِهادُ الاكبَرُ؟ قَالَ: جِهادُ النَّفس؛ «امام صادق می فرماید: پیامبر صلی الله علیه و آله لشکری را برای جنگ فرستاد؛ پس از برگشت فرمود آفرین به گروهی که جهاد اصغر را به جای آوردند و برای آن ها جهاد اکبر به جای مانده است؛ گفته شد ای پیغمبر خدا، جهاد اکبر چیست؟ فرمود: جهاد با نفس است». (1)
نامیدن جنگ به جهاد اصغر در مقابل نام نهادن تهذیب به جهاد اکبر بیانگر نقش تعیین کننده ایمان و عقیده در جنگ از دیدگاه اسلام است؛ زیرا مبنای جنگ در اسلام گسترش توحید است؛ یعنی جنگ برای نشر عقیده الهی در جهان؛ به همین دلیل رزمندگان خود باید از اعتقاد توحیدی بالایی برخوردار باشند. ترک تمام تعلقات دنیوی و آمادگی برای مرگ و شهادت و جانبازی بسیار سخت است. این که انسان جان خود را در دست گرفته وارد میدان جنگی شود که اطمینان به بازگشت و عواقب آن ندارد، موضوعی قابل تأمل است. ایمان قوی و اعتقاد محکم می تواند سختی ها و دشواری های جنگ را برای رزمندگان آسان کند تربیت و پرورش چنین نیروهایی در مدت کوتاه میسر نیست تبدیل اعتقادات به باور قلبی و آمادگی برای جهاد، کاری بلندمدت و مستمر می طلبد و نیازمند ارتباط داشتن با مرکزی است که مسلمانان بتوانند اعتقادات و معنویت خود را تقویت کنند بهترین مکان برای این کار خانه های خدا در روی زمین است مسلمانان با حضور در مسجد با یک فضای معنوی روبه رو می شوند که تأثیر شگرفی در بالا بردن معنویت آن ها دارد.
تجربه نشان داده است که تربیت یافتگان مسجدی بیشترین نقش را دفاع مقدس ایفا کرده اند و اهالی مسجد، بهترین و مقاوم ترین نیروها را از نظر اخلاقی اعتقادی و آمادگی رزمی، تحویل جبهه های جنگ داده اند در مسجد انسان با شیطان درون می جنگد که مقدمه ای برای جنگیدن علیه شیطان بیرون است. منظم بودن، اطاعت پذیری و پاکیزگی از اولویت های آمادگی نظامی است. کسانی که در مسجد حضور منظم دارند و در صف نماز جماعت به هنگام رکوع و سجود، هماهنگی با دیگران را مراعات می کنند، در جبهه موفق تر خواهند بود؛ زیرا در عملیات های نظامی رعایت نظم و هماهنگی، در رسیدن به هدف، تأثیر به سزایی دارد.
1) العاملي الحر، وسائل الشيعة، ج 11، ص 122
نماز جماعت، روح تعاون و همکاری و فرمان پذیری را در مسلمانان افزایش می دهد. اگر مأمومین از امام سبقت بگیرند یا عقب بیفتند نمازشان باطل است و در صفوف متراکم و به هم پیوسته بین مؤمنان الفت و محبت ایجاد می شود که از لوازم نظامیان است. (1)
کسانی که سرما و گرما بر حضور آنان در مسجد تأثیری ندارد و با «حی علی الصلاة» به سوی مسجد می شتابند زودتر از بقیه برای دفاع، بسیج می شوند.
برای ورود به مسجد وضو گرفتن برای نماز لازم است پس انسان از نظر جسم و لباس باید پاکیزه باشد و نظافت را رعایت کند که یکی از قوانین ارتشهای منظم همین نکته است. (2)
بنابراین، نظامیانی که از اهالی مسجد هستند برای جهاد و شهادت آمادگی بیشتری دارند و پادگان هایی که نظامیان را به سبک غرب آموزش های نظامی می دهند و دین در آن ها محوریتی ندارد، نمی توانند یک ارتش مقتدر اسلامی به وجود آورند در نتیجه آموزش های نظامی اسلامی از مساجد، با جهاد با نفس آغاز می شود و هسته جهادیان و شهادت طلبان در مساجد شکل می گیرد و این رمز پیروزی جوانان ما بود؛ همان طور که امام خمینی رحمه الله علیه فرمودند: «جوان»های عزیز رزمنده، سنگرها را به مساجد و معبد تبدیل کردند»؛ (3)یعنی معنویت، عبادت و فرهنگ مسجدی را به جبهه های جنگ بردند.
وقتی فرهنگ جبهه های جنگ تحمیلی را مورد تحلیل قرار می دهیم به آموزه هایی می رسیم که عبارت اند از خدا محوری در انجام امور، فداکاری، گذشت، اهتمام به توسل و دعا، تواضع، شوخ طبعی های بجا، وفای به عهد و استقامت و پایداری سلسله مراتب بر اساس تقوا، انسان پروری و.... در این فرهنگ همکاری و همدلی و برادری واقعی حاکم بود و هر کس مددکار دیگری بود؛ در مسائل عبادی و رابطه با خدا، وقت شناس و دقیق بودند. (4)
از سوی دیگر، در بررسی چگونگی پیدایش این فرهنگ که توانست دنیا را متحیر سازد و خاطره ای خوش از هشت سال دفاع مقدس در ذهن رزمندگان و مردم ایجاد کند؛ متوجه می شویم که این فرهنگ، از قبل در مساجد حاکم بود و به وسیله اهالی مسجد به جبهه ها منتقل شده است؛ چون این موارد از آموزه های دین
اسلام است و مساجد، نماد و محل تبلور این آموزه هاست. این فرهنگ مسجدی و دینی در هر زمان و مکانی که ظهور کند، شگفتی خواهد آفرید.
مساجد، از روزهای اول هجوم دشمن بعثی پایگاه و پناهگاه رزمندگان و مردم بودند. مساجد، به خصوص در شهرهایی که مورد تجاوز دشمن قرار می گرفت مرکز مقاومت و پایداری مدافعان شهر بود و رزمندگان با حضور در مسجد و ارتباط با خدا روحیه ایمان و پایداری خود را تقویت می کردند و مساجد، در سخت ترین شرایط جنگ تحمیلی دوشادوش رزمندگان ایستادگی کردند.
مسجد جامع خرمشهر با این که مورد حملات شدید بعثی ها قرار گرفت و آسیب های جدی دید، فرو نریخت و ایستاد تا نماد مقاومت و پایداری جوانان خرمشهر باشد؛ این مسجد ایستادگی کرد تا شاهد جشن پیروزی رزمندگان و سند تاریخی جنایات ضد دینی حزب بعث باشد که آنان حتی به مساجد، این نمادهای اسلام، رحم نکردند.
سید اهل قلم، شهید آوینی چه زیبا مقام مسجد جامع خرمشهر را توصیف می کند: «مسجد جامع خرمشهر، قلب شهر بود که می تپید و تا زمانی که بود مظهر ماندن و استقامت بود. مسجد جامع خرمشهر مثل مادری بود که فرزندان خویش را زیر بال و پر گرفته بود و در بی پناهی پناه داده بود و تا زمانی که بود مظهر ماندن و استقامت بود و آنگاه نیز که خرمشهر به اشغال متجاوزان درآمد و مدافعان ناگزیر شدند که به آن سوی شط خرمشهر کوچ کنند، باز هم مسجد جامع مظهر همه آن آرزوهایی بود که جز در باز پس گیری شهر برآورده نمی شد مسجد جامع، همه خرمشهر بود». (1)
دشمن بعثی بعد از تصرف فرمانداری خرمشهر اشغال آن را پایان یافته می دید؛ ولی متوجه شد که همچنان مقاومت ادامه دارد و هسته مقاومت شهر در مسجد جامع مستقر است، از این رو، به سمت آن حرکت کردند.
مسجد جامع، نقش ستاد عملیات و فرماندهی مرکز پشتیبانی و تغذیه کننده روحی و معنوی رزمندگان اسلام را ایفا می کرد. عقبه نیروها محل تدارکات سازمان دهی، استراحت، جایگاه مداوای مجروحان، در مسجد واقع شده بود. (2)در مسجد، خواهران به پخت و پز مشغول بودند و جیره جنگی آماده می کردند تا
مدافعان خسته شهر را یاری کنند از مناره مسجد برای هدایت خمپاره ها استفاده می شد. (1)دشمن که فهمیده بود مسجد جامع، قلب مقاومت است روز دوازده مهر آن را زیر آتش گرفت. یک گلوله توپ، گنبد مسجد را شکافت و در شبستان فرود آمد و چند نفری را به شهادت رساند و عده ای را مجروح کرد. (2)
بعد از بازپس گیری خرمشهر رزمندگان فاتح در اوّلین اقدام خود پس از آزادسازی شهر، نماز شکر را در مسجد جامع به جا آوردند و در پایان آن روز مردم به تبعیت از رزمندگان با حضور در مساجد کشور، نماز شکر به جا آورده با فرا رسیدن شب به یمن،پیروزی بر پشت بام ها ندای تکبیر سر دادند. (3)
در دوران جنگ تحمیلی عراق علیه ایران اسلامی شاهد بودیم که رزمندگان اسلام، مساجد و مصلّی های فراوانی را در سراسر جبهه های نبرد بنا نهادند متأسفانه شمار زیادی از این مساجد، به دلیل بی توجهی ناشناخته ماند با این وجود حفظ و نگهداری مواردی که باقی مانده لازم است؛ زیرا این مساجد سندی زنده و گویا از تاریخ مردمی است که در اوج دفاع مظلومانه نماز و مسجد را فراموش نکردند. (4)
شرایط جنگی جبهه و احکام فقهی مساجد، چنین اقتضا می کرد که حسینیه ها و چادرها و سنگرهای نماز نقش مساجد را ایفا کنند توجه رزمندگان به نماز جماعت در همه حال و همه جا، باعث تقویت جایگاه این حسینیه ها شده بود.
شکل ساختمان این حسینیه ها هر چقدر به خط مقدم نزدیک تر بود چه از حیث مواد و مصالح و طرز بنا و ساختمان و تأسیسات و چه از نظر برنامه و محتوا و محیط فرق می کرد؛ اما به طور معمول، محل آن ها وسط محوطه بود تا هم به منابع آب و دستشویی و جاده نزدیک باشد و هم بتوان از آن ها محافظت و مراقبت کرد.
حسینیه را در زمین مسطح یا کوبیده شده بنا می کردند؛ البته اگر قرار بود چند گردان مدتی کنار هم باشند؛ غیر از این شرایط از یک سنگر یا چادر کمی بزرگتر یا سوله به عنوان حسینیه استفاده می کردند؛ اما در هر نقطه و به هر نحوی بدون استثنا همیشه محکم ترین بنا از نظر مصالح و نحوه ساختمان، بنای حسینیه ها بود؛ نه سنگر و محل اقامت فرماندهان این ویژگی درست بر خلاف وضع حاکم بر جبهه دشمن بود.
حسینیه، در پادگان برای نیروها همه چیز بود؛ هم مسجد و مدرسه بود هم غذاخوری و خوابگاه در
صورت اضطرار) هم محل سازماندهی و تعیین گردان و اعزام نیرو به خط بود هم محل برگزاری جلسات و کلاس های عقیدتی و رزمی و اخلاقی و علمی؛ در حسینیه هم سینه می زدند و هم مرثیه می خواندند و نیز مولودی؛ هم محراب داشت؛ هم کتابخانه داشت؛ مانند حسینیه حاج ابراهیم همت، در پادگان دو کوهه اندیمشک با ظرفیت تقریبی هشت هزار نفر در و دیوار حسینیه از کلمات قصار ائمه و رجزها و شعارنویسی پر شده بود شور و نشاط حسینیه هایی که با ملاط صلوات ساخته شده بودند به طراوت و سرزندگی رزمندگان بستگی داشت؛ با حضور آن ها، حسینیه، هستی می گرفت؛ با هر اعزام و آغاز و انجام هر عملیات حسینیه جان می گرفت». (1)
رزمندگان همانند مسجد، برای روحانی گردان، در داخل حسینیه منطقه ای مانند محراب درست می کردند و چاله ای بزرگ در حدود یک پله گودی احداث می کردند. (2)
جفت کردن کفش نماز گزاران جلوی در حسینیه یا سنگر نماز جماعت خیلی مشتری داشت و هر کس سعی می کرد در انجام این کار بر دیگری پیشی بگیرد. خواندن سوره واقعه بعد از نماز جماعت، از دیگر آداب جماعت بود در نماز جماعتی که در سنگر برگزار می شد، گاهی اوقات بعد از نماز، افراد در چهار ضلع سنگر می ایستادند و برای مصونیت از شر،دشمن سوره توحید را می خواندند. (3)
حسینیه ها در ایجاد فضای معنوی تقویت ایمان، مراسم های دعا و توسل به اهل بیت عمق بخشیدن به معلومات دینی رزمندگان و بالا بردن روحیه رزمندگان نقشی اساسی داشتند.
زمانی که حسینیه ها مانند خیمه های حسینی در دشت و صحرا برپا می شدند همه آن غربت و مظلومیت و هجرت و شهادت امام حسین و یارانش به ذهن تداعی می شد و یکی از علت های تسمیه آن به نام حسینیه، همین علاقه به نهضت حسینی بود.
یکی از حسینیه های فعّال جنگ که در پادگان دو کوهه اندیمشک بناشد، حسینیه حاج همت بود. شهید آوینی در مورد آن می نویسد: «حسینیه حاج همت قلب دو کوهه بوده است حیات دو کوهه از این جا آغاز می شد و به همین جا باز می گشت. وقتی انسان عزادار است قلب وی بیش از همه در رنج است و در اصل رنج بردن را همه وجود از قلب می آموزند دو کوهه قطعه ای از خاک کربلاست؛ اما در این میان حسینیه
را قدری دیگر است». (1)
آغاز عملیات احداث حسينيه، توسط لشکر 17 علی بن ابی طالب قم به علت نیاز به محل مناسبی برای مراسم عبادی انجام شد و زیر نظر شهید محمد عبادیان، (2)مسئول تدارکات لشکر و با همکاری بسیاری از فرماندهان و نیروهای بسیجی در سال 1363 به پایان رسید.
بسیاری از نیروها برای شرکت در ساخت حسینیه از رفتن به مرخصی خودداری کردند و با شوق فراوان در کار ساخت آن شریک شدند وقتی تابلوی حسینیه بر سر در آن نصب شد، خستگی از تن همه رزمندگان بیرون رفت. بر روی تابلو نوشته شده بود حسینیه سردار رشید خیبر شهید حاج محمدابراهیم همت». از این تاریخ به بعد، حسینیه حاج همت فصل دیگری را در تاریخ پادگان دو کوهه کشور رقم زد. بر دیوار جنوبی حسینیه دو تصویر به چشم می خورد؛ در سمت راست در ورودی رزمنده ای در دل شب در حال سجده و در سمت چپ رزمنده ای به حالت سینه خیز در حال حرکت به سمت آسمان دیده می شد.
از نکات جالب حسینیه حاج همت باز بودن درهای آن در تمام ساعات شبانه روز بود. فضای معنوی حاکم بر پادگان دو کوهه همیشه تعدادی را به سوی حسینیه روانه می کرد این حسینیه، علاوه بر این که محلی برای برگزاری نمازهای جماعت و محافل دعا و عزاداری بود جایگاهی برای خلوت کردن رزمندگان با خدا بود. بسیاری از نیروها با صدای اذان صبح که از بلندگوهای پادگان پخش می شد، از خواب برنمی خواستند، بلکه تهجد و نماز شب از قبل آن ها را از بستر جدا و راهی حسینیه کرده بود،همچنین، بعضی جلسات گردانی و گروهانی و کلاس های عقیدتی و اخلاق نیز در حسینیه برگزار می شد مطالعه و بحث های علمی و مذهبی نیز از عواملی بود که نیروها را از اتاق های شلوغ به فضای آرام حسینیه می کشاند. (3)
ماجرای حسینیه کرخه را سردار کوثری این گونه روایت می کند که رزمنده ای شانزده ساله از تهران با دستکاری شناسنامه اش و تغییر آن به هفده سال به جبهه رفته بود این رزمنده که از خانواده ای با تمکن مالی بود، در وصیت نامه اش خطاب به پدرش نوشته بود اگر من شهید شدم در پادگان دوکوهه، حسینیه بسازید.
بعد از شهادتش در آن طرف کانال ماهی با وجود پیدا نشدن پیکرش حتی بعد از سیزده سال، خانواده وی برای عمل نمودن به وصیّت فرزندشان به من مراجعه کردند من به آن ها گفتم دو کوهه حسینیه دارد و بهتر
است شما در اردوگاه کرخه یک حسینیه بسازید که این طور هم شد. (1)
حسینیه کرخه و سيّد الشهداء دوکوهه و صدها حسینیه گمنام دیگر که در خطوط جبهه ها به دست رزمندگان بنا شد، سندی تاریخی در مورد انگیزه رزمندگان در مبارزه و دفاع از مرزهای اندیشه دینی بوده است.
نقش روحانیون در مساجد به مثابه روح برای بدن است که نقش به سزایی در کارآیی مساجد دارند. روحانیون در دوران جنگ تحمیلی ایثار و فداکاری زیادی از خود به نمایش گذاشتند. نسبت شهدای روحانی به کل روحانیت در مقایسه با شهدای اصناف دیگر از درصد بالایی برخوردار است. البته باید همین طور باشد و این موضوع یک امر طبیعی است؛ چون روحانیت که مردم را به جهاد دعوت می کردند، خود باید عامل به جهاد باشند و پیشاپیش مردم حرکت کنند تا مردم دنباله رو آن ها باشند. از نمونه های فداکاری رزمندگان ،روحانی خاطرات زیادی نقل شده است؛ به عنوان مثال اقامه نماز جماعت در شهر خالی از سکنه و محاصره شده آبادان به وسیله حجت الاسلام والمسلمین،جمعی از مناظر باشکوه و به یادماندنی دفاع مقدس است.
مسجدی که قبل از جنگ مملو از جمعیت بود اینک با تهاجم دشمن بعثی مراسم نماز جماعتی داشت که با حضور چهار تا پنج نفر، آن هم بدون برق و چراغ زیر نور شمع برگزار می شد شهر، دائم در معرض آتش سنگین دشمن بود و هر لحظه بیم آن می رفت که گلوله ای سقف شبستان و حیاط مسجد را نشانه رود؛ امّا همین نماز معنویت خاصی داشت. این عده اندک هر روز لحظه شماری می کردند تا مغرب فرا برسد و نماز جماعتی دیگر برپا کنند. (2)
نماز جماعت قرارگاه نیز معنویت و شکوه خاصی داشت. سوله ای فاقد امنیت جانی، نماز خانه قرارگاه بود.
در حال قنوت که غرش هواپیماها صفوف نماز را بر هم ریخت، صدای ناله ضعیف مجروحان به سختی به گوش می رسید. امام جماعت، صدایش تغییر کرده بود خون از زیر عبایش جاری بود؛ امام جماعت، بیهوش روی سجاده افتاده بود. وقتی بالای سرش رسیدیم دیدیم جراحتش بیش از آن بود که بتواند نماز را تمام کند. (3)
یکی از عوامل موفقیت ایران در دفاع مقدس، ارتباط تنگاتنگ مردم با جنگ بود و مساجد، حلقه وصل این ارتباط بودند. مساجد با اطلاع رسانی از وضعیت جنگ و بیداری و هوشیاری مردم، توانستند آن ها را برای جنگی طولانی آماده نگه دارند و مردم که خود را در جنگ سهیم می دانستند با کمک مساجد به حمایت از جنگ می پرداختند برخی از عناوین خدمات و پشتیبانی مساجد از جنگ که با روش تحقیقات میدانی توسط محقق جمع آوری شد، به این شرح است:
مؤمنانی که همه روز برای پرستش و عبادت خداوند به مساجد آمدند و با انجام واجبات و ترک محرمات، اراده خود را تقویت کرده اند در میدان مبارزه و جنگ سستی و ناتوانی به خود راه نمی دهند. آن ها با عزمی راسخ به سوی جهاد و حاکمیت دستورات الهی و نابودی ظلم و شرک گام بر می دارند. شیوه جنگی نظامیان ایران مبنی بر انسان محوری بود و تجهیزات محور نبود. در نتیجه نیروها نقش اساسی در اداره جنگ داشتند.
از وظایف پایگاه مقاومت مساجد در زمان جنگ جذب نیرو برای جبهه ها بود و به دلیل استقبال زیاد داوطلبان و مشخص بودن سهمیه هر محل افراد به صورت نوبتی یا قرعه کشی انتخاب می شدند و بعد از فراگیری آموزش های مقدماتی،نظامی برای اعزام از مساجد به جبهه آماده می شدند. رزمندگان، هنگام اعزام از مساجد، با پیروی از این سنت نبوی و بهره گیری از قداست و معنویت خانه خدا، با روحیه ای معنوی به سوی جبهه ها حرکت می کردند.
خبر اعزام نیروهای بسیجی از مسجد به اطلاع نمازگزاران می رسید و زن و مرد، خود را برای بدرقه ای باشکوه آماده می کردند و با عبور دادن بسیجیان از زیر قرآن و با دسته های گل و دعا، بسیجیان را بدرقه می کردند.
فهرست اقلام مورد نیاز جبهه اعم از نیرو و امکانات از طریق مساجد به اطلاع مردم می رسید و آن ها
عاشقانه در حد توان اقلام مورد نیاز جبهه ها را تأمین می کردند صرف نظر از ارزش مادی کمک ها، آن چه در خور توجه بود، حضور معنوی آحاد مختلف مردم در امر کمک رسانی به جبهه ها بود که زیباترین مشارکت مدنی و دینی را با این عمل به نمایش می گذاشتند.
دعا، بهترین هدیه مؤمن و بهترین راه ارتباط با خداست. مؤمنان مسجدی هر روز بعد از نماز به صورت دسته جمعی دعای خدایا خدایا تا انقلاب مهدی از نهضت خمینی محافظت «بفرما» و دعای «رزمندگان اسلام» پیروزشان بگردان را برای پیروزی رزمندگان زمزمه می کردند این دعاهای خالصانه و دسته جمعی در مساجد به استجابت نزدیکتر بود و تأثیر به سزایی در پیروزیهای رزمندگان داشت.
بیشتر مراسم های تشیع پیکر شهدا از مساجد محله ها شروع می شد و آحاد مردم با حضور خود، مایه دلگرمی خانواده های شهدا می شدند احترام و تکریم به پیکر شهدا و خانواده هایشان و بیان اوصاف و خاطرات شهدا در مساجد تأثیر الگویی فراوانی در جوانان داشت و یکی از عوامل مهم تشویق آنان برای اعزام به جبهه ها بود.
دیدار اهل مسجد با خانواده های ایثارگران (1)
پیامبر اله در راستای ارج گذاری به فضیلت شهادت و شهیدان گاهی اوقات با گروهی از مؤمنان حاضر در مسجد، به سرکشی از خاندان شهیدان می رفتند و در راستای رفع مشکلات آن ها تلاش می نمودند. روزی، آن حضرت همراه با گروهی از یاران خویش از مسجد حرکت کردند و به دیدار خانواده سعد بن ربیع، از شهدای جنگ اُحد رفتند واقدی این رویداد را چنین بازگو نموده است: سعد بن ربیع، یکی از شهدای احد بود. پس از شهادت سعد، برادرش میراث او را با وجود داشتن زن و فرزند، تصرف کرده بود. همسر سعد از پیامبر صلی الله علیه و آله دعوت کرده بود تا به منزل سعد بیاید و در این باره راه حلّی ارائه کند. جابر می گوید روزی پس از ادای نماز صبح در حضور پیامبر صلی الله علیه و آله نشسته بودیم و درباره جنگ اُحد سخن می گفتیم و از شهدای خود یاد می کردیم صحبت از سعد بن ربیع شد، حضرت فرمود: برخیزید! ما که بیست نفر بودیم همراه آن حضرت برخاستیم و به اسواف (2)رفتیم. پیامبر صلی الله علیه و آله وارد خانه سعد بن ربیع شد. ما
هم به دنبال ایشان وارد شدیم..... همه نشستیم و رسول خدا صلی الله علیه و آله از سعد بن ربیع برای ما صحبت کرد و بر او رحمت فرستاد و فرمود در آن روز دیدم که نیزه ها بر بدن او فرو می رفت تا این که کشته شد. وقتی زن ها این مطلب را شنیدند، گریستند. چشم های پیامبر صلی الله علیه و آله هم اشک آلود شد و زن ها را از گریه منع نفرمود.... آن گاه همسر سعد مشکل خود را در ارتباط با میراث سعد مطرح کرد پیامبر صلی الله علیه و آله منتظر فرود آمدن دستور الهی در این مورد شدند. پس از نزول آیات قرآن درباره چگونگی تقسیم میراث بی درنگ کسی را به دنبال همسر سعد و برادر او فرستادند و اموال سعد را بر اساس حکم الهی میان آنان تقسیم فرمود». (1)
تبلیغات در جنگ های قرن بیستم نقش تعیین کننده ای دارد. مساجد و منابر در طول هشت سال دفاع مقدس تأثیر به سزایی در خنثی سازی عملیات روانی دشمن بعثی و حامیان تبلیغاتی اش داشتند و در پشتیبانی جبهه موفق بودند. مساجد، با استفاده از ابزارهای سنتی مانند مراسم روضه خوانی، نوحه خوانی، تعذیه و اذان در تقویت حس مذهبی مردم و ایجاد روحیه سلحشوری در میان آنان با ذکر مصیبت حضرت سیدالشهدا به عنوان سمبل و الگوی مبارزه با شرک و کفر و بدعت؛ موفق عمل کردند؛ (2)بنابر اذعان همه، خطابه های روحانیت در طول جنگ تحمیلی بیشترین تأثیر تبلیغاتی را داشتند.
مردم حوادث جبهه ها را از طریق مساجد پیگیری می کردند مسئولین و شخصیت های سیاسی و نظامی با حضور در مساجد با مردم ارتباط برقرار می کردند پیامدهای سیاسی و اجتماعی عملیات ها بیشتر از تریبون های مساجد تبیین می شد فرماندهان دفاع مقدس پس از انجام عملیات های مهم در مساجد حضور پیدا می کردند و درباره چگونگی عملیات و دستاوردهای آن سخن می گفتند. (3)این موارد به دلیل اعتماد مردم به رسانه مسجد است. قداست مسجد و پیشینه تاریخی آن باعث جلب اعتماد همگان به اخبار مساجد می شد و به صراحت می توان گفت مساجد سالمترین مراکز خبررسانی مردم هستند.
امام علی یاران شهید خود را همیشه یاد می کردند و به یاد آن ها می گفتند: أُولَئِكَ إِخْوَانِي الذَاهِبُونَ فَحَقَّ لَنَا أَنْ نَطْمَأَ إِلَيهِمْ وَنَعضَّ الأَيْدِى عَلَى فِرَاقِهِم؛ آنان، برادران من هستند که رفته اند و بر ماست که تشنه
ملاقاتشان باشیم و از اندوه فراقشان دست ها را به دندان بگزیم». (1)
همچنین، امام علی یارانی را که خون پاکشان در جنگ صفین به زمین ریخته شد با سوزو گداز یاد کردند و فرمودند: أَینَ إِخْوَانِي الَّذِينَ رَكِبُوا الطَّرِيقَ وَمَضَوْا عَلَى الْحَقِّ أَينَ عَمَّارُوَ أَينَ ابْنُ الشَّيهَانِ وَأَينَ ذُو الشَّهَادَتَينِ وَ أَينَ نُظَرَاؤُهُمْ مِنْ إِخْوَانِهِمُ الَّذِينَ تَعَاقَدُوا عَلَى الْمَنِيةِ وَأَبْرِدَ بِرُوسِهِمْ إِلَى الْفَجَرَةِ؛ «کجایند برادران من که به راه حق رفتند و با پایمردی بر حق در گذشتند؟ کجاست عمّار؟ کجاست پسر تیهان؟ کجاست ذوالشهادتین؟ کجایند همانند آنان از برادرانشان که پیمان جانبازی بستند و سرهایشان برای ستمگران فرستاده شد؟» (2)
سپس، حضرت دست به محاسن شریفشان گرفتند و مدتی طولانی گریستند و فرمودند: أَقِهِ عَلَی إِخْوَانِي...؛ «دریغا، بر برادرانم». (3)
در زبان عرب، «أوه» هنگامی به کار می رود که دل فردی، بسیار به درد آمده باشد. در چنین موقعیتی این واژه برای بیان نهایت تأثر و دردمندی به کار می رود و این رفتارها، الگویی اخلاقی و تربیتی برای تمام پیروان ایشان است که یاد و خاطره شهیدان را به بهترین وجه زنده نگاه دارند؟ (4)
کشور ما در مقاطع مختلف یعنی در دوران مبارزات قبل از انقلاب دوران تثبیت بعد از انقلاب و جنگ تحمیلی، جوانان فراوانی با الگوپذیری از امام حسین جان خود را برای سربلندی اسلام و میهن تقدیم کردند. آن ها که شهید شدند و رفتند کار حسینی کردند؛ اکنون بر بازماندگان شهدا لازم است مانند زینب رسالت، اهداف و یاد شهدا را در جامعه زنده نگه دارند تا مکتب شهادت همیشه در جامعه زنده باشد و مقام شهدا مورد تکریم و احترام همه قرار گیرد.
برگزاری مراسم شهدا در مساجد و دعوت از سخنرانان و صاحب نظران از فعالیت های مهم مساجد در این زمینه است معرفی ویژگی های اخلاقی و اجتماعی شهدا تأثیر الگویی فراوانی در روحیه مردم به ویژه جوانان دارد.
یکی از راه های زنده نگه داشتن یاد شهدا نام گذاری مساجد به اسم شهد است؛ زیرا شهدا، فرزند مسجد بودند و شأن و جلالت شهدا، اعظم از آن است که کوچه و ورزشگاه و خیابان و... را به اسم آن ها نام گذاری کنیم.
این امر رضایت و دلگرمی بیشتری برای خانواده هایشان به وجود می آورد در بخش جرقویه استان اصفهان، یک روحانی فاضل و کاردان، مسجدی ساخت و هر ستونش را به نام شهیدی از آن محله نام گذاری کرد و خانواده شهدا هم هزینه آن را پرداخت کردند و پایین هر ستون نام شهید نوشته شده است.
مسلمانان به علت مخالفت با طاغوتیان و ظالمان همیشه مورد نفرت و دشمنی قرار گرفته اند و هر چه قدر قدرتمندتر شدند، دشمنی ها علیه آنان بیشتر شده است دشمن در هر زمان و عصری به شیوه ای جدید عمل می کند. اگر قدرتمند باشیم ولی اطلاعات کافی از دشمن نداشته باشیم، چون نمی دانیم دشمن چه زمانی و از چه نقطه ای و با کدام وسیله و شیوه حمله خواهد کرد شکست خواهیم خورد. یکی از علل شکست مسلمانان در طول،تاریخ، ضعف در دشمن شناسی بوده است کوچکترین غفلت و جهالت در این امر، خسارات جبران ناپذیری بر مسلمانان وارد می سازد؛ مانند: انحراف جریان خلافت ائمه جماعت مساجد با تبیین مسائل سیاسی مؤمنین را نسبت به شناخت دشمن و شیوه های تهاجم آن بیدار می کنند. هم اکنون موضوعاتی مانند شیوه های تهاجم فرهنگی استعمار نو، اختلاف بین فرق اسلامی، مورد توجه دشمن است که مساجد در خنثی سازی آن ها نقش حیاتی دارند. طبق رهنمود مقام معظم رهبری دام ظله، ما مکلف به این امر هستیم؛ ایشان فرمودند: امروز در دنیای اسلام، مکلّفیم دشمن شناسی و تکلیف شناسی را در حد اعلا برای جهان اسلام و مردم ایران تدارک ببینیم». (1)
در نظام ارزشی اسلام، جهاد و شهادت به عنوان دو ارزش بنیادین مطرح است. جامعه اسلامی بدون تأکید بر این دو ارزش، نمی تواند در مسیر تحقق بخشیدن به دیگر ارزش های الهی گام بردارد؛ زیرا حرکت برای اجرای فرمانهای الهی همواره با مخالفت جبهه کفر و شرک و نفاق روبه رو خواهد شد. در این میان جهاد و شهادت می تواند مانند سلاحی،برنده کارآمد باشد و پیروزی را از آن مسلمانان نماید.
پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در طول دوران رسالت خویش با شیوه های گوناگون به تقویت و طرح ارزش «جهاد» و «شهادت» پرداختند. در همین رابطه از ظرفیت مساجد برای ترویج فرهنگ جهاد و شهادت، به خوبی بهره برداری می شد. آن حضرت، علاوه بر تجلیل از رزمندگان و ارج نهادن به فداکاری های آنان، منزلت شهیدان را گرامی می داشتند و در سخنرانی های خود فضایل والای آنان را برای مردم حاضر بازگو می نمودند. (2)
جهاد در اسلام تنها به معنای جنگ نیست؛ بلکه عمل نمودن به مقدّمات جنگ و فراهم ساختن شرایط مقدماتی آن نیز جهاد به شمار می آید. (1)پس آمادگی برای جنگ هم جهاد است.
هدف اصلی این نوشتار پاسخ به این مسئله بود که کارکردهای نظامی مساجد در زمان صلح چیست؟ با توجه به مطالب مطرح شده، مشخص می شود که یک بعد آن فعالیت های بسیج و آموزش های نظامی برای جوانان است و بعد مهمتر آن ترویج فرهنگ جهاد و شهادت است تا این فرهنگ بین آحاد مردم با انجام کار فرهنگی و عقیدتی زنده نگه داشته شود این امر موجب می شود تا در زمان لازم همه آحاد جامعه، برای دفاع از کشور آمادگی داشته باشند. آمادگی عقیدتی در جنگها مؤثرتر است. به نظر نگارنده، منظور فرمایش امام بیش از تشکیل ارتش بیست میلیونی زنده بودن فرهنگ جهاد و شهادت و آمادگی جامعه برای ایثار و جانبازی است و گر نه از لحاظ کمیت اکنون که جمعیت کشور حدود دو برابر شده است، شعار ما باید ارتش چهل ملیونی باشد.
بیان امام راحل تدش در مورد پذیرش قطعنامه 598 در قالب جمله جام زهر را نوشیدم این پیام را می رساند که ما روحیه جهاد و شهادت طلبی را از دست نداده ایم؛ اما مصلحت و سیاست فعلی، چنین اقتضا کرده است.
فرهنگ جهاد با فرهنگ مسجد، پیوند ناگسستنی دارد؛ زیرا هدف و انگیزه جهاد در اسلام، مبتنی بر معنویت است و مساجد پایگاه های معنویت و خانه های خدا در روی زمین هستند. آغاز فتوحات اسلامی از مسجدالنبی و نقش محوری مساجد در سازمان دهی و آموزش نظامی اعزام نیرو، فرماندهی و پشتیبانی جنگ، نگهداری غنائم و اسیران مداوای مجروحان و مکان اکرام خانواده های شهدا در صدر اسلام نشانگر این پیوند عمیق است.
آموزه های فرهنگ جنگ تحمیلی مانند خدامحوری در انجام امور فداکاری، اهتمام به توسل و دعا تواضع، وفای به عهد، استقامت و پایداری سلسله مراتب بر اساس تقوا، همکاری و برادری واقعی، دقیق بودن در مسائل عبادی و رابطه با خدا انسان پروری و.... ابتدا در مساجد حاکم بود و به وسیله اهالی مسجد به جبهه ها منتقل شده است؛ زیرا این موارد از آموزه های دین اسلام است و مساجد، نماد و محل تبلور این آموزه هاست.
1) شبان نیا، قاسم، آثار جهاد در روابط بین الملل، ص 152
در دفاع مقدس روحانیت با محوریت،مساجد در زمینه تربیت نیروهای مبارز جذب و اعزام نیرو، بدرقه رزمندگان جمع آوری کمک های مردمی دعا برای رزمندگان تشییع پیکر شهدا، دیدار اهل مسجد با خانواده شهدا و تبلیغات برای جنگ را بر عهده داشتند این وظیفه روحانیت، منحصر به دوران جنگ نیست؛ بلکه در زمان صلح آنان می توانند مساجد را پایگاه دشمن شناسی و ترویج فرهنگ جهاد و شهادت و ایثار قرار دهند و با زنده نگه داشتن خاطرات مجاهدت های جنگ تحمیلی جوانان را بصیرت و آگاهی دهند و در برابر هجمه های جنگ نرم دشمن آنان را واکسینه کنند در بین مراکز فراهنگی موجود، مساجد و روحانیون برای ترویج و انتقال این فرهنگ به نسل های آینده نقش کلیدی دارند. اگر جوانان با بصیرت لازم، آماده دفاع از اسلام و انقلاب باشند، هیچ دشمنی فکر دست درازی به سرزمین ایران را نخواهد داشت؛ زیرا شکست ارتش ها، آسان است؛ ولی شکست ملت ها ممکن نیست.
قرآن کریم.
نهج البلاغه.
آوینی، سید مرتضی با من سخن بگو دو کوهه روایت فتح تهران، چاپ سوم، 1383 ه-.ش.
شهری در آسمان روایت فتح تهران، چاپ دوم، 1384 ه-.ش.
انصاری مهدی، درودیان، محمد، نجفی، هادی، خرمشهر در جنگ طولانی، تهران، مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ سپاه چاپ دوم، 1377 ه-.ش.
دشتی، محمد، ترجمه نهج البلاغه، مؤسسه فرهنگی تحقیقاتی امیرالمؤمنین، ج 9، 1382.
رهبری، حسن، مسجد نهاد عبادت و ستاد ولایت دبیرخانه ستاد عالی کانون های فرهنگی و هنری مسجد، چاپ دوم، 1382 ه-.ش.
زواره، علی رضا، فرهنگ سازمانی جهاد، تهران، سازمان جهاد کشاورزی تهران، گردان 3 سید الشهدا، مرکز ثبت و نشر آثار دفاع مقدس، 1385ه-. ش.
سهمودی، شهاب الدین احمد الحسيني، وفاء الوفا باخبار دارالمصطفى الآداب والمؤيد مصر، 1326 ه-.ق.
شبان نیا، قاسم، آثار جهاد در روابط بین الملل، قم، مؤسسه آموزش و پژوهش امام خمینی رحمه الله علیه، 1385 ه-.ش.
شیت خطاب محمود شیوه فرماندهی پیامبر صلی الله علیه و آله الرسول القائد، ترجمه عبدالحسین بینش، مرکز تحقیقات اسلامی نمایندگی ولی فقیه در سپاه، بی جا، 1387 ه-.ش.
الوسيط في المسجد العسكريه، بیروت، دارالقرآن الكريم، چاپ هفتم، 1409 ه-. ق.
شیرازی محمد سلیمانی نعمت الله، عوامل معنوی و فرهنگی دفاع مقدس (تبلیغات)، قم، مركز تحقیقات اسلامی سپاه، 1380 ه-.ش.
فراهتی، عباسعلی، مسجد و تأثیرات علمی و اجتماعی آن در جامعه اسلامی، از آغاز اسلام تا پایان حکومت اموی، تهران، ستاد عالی کانون های فرهنگی هنری مسجد، چاپ دوم، 1385 ه-.ش.
فهیمی، سیدمهدی فرهنگ نامه جبهه انقلاب اسلامی ایران در جنگ تحمیلی، پایداری، تهران، 1381 ه-.ش.
الکلینی، محمد بن يعقوب، الفروغ من الكافى، تهران، دار الكتاب الاسلاميه، 1376 ه-.ش.
گروه نویسندگان، خرمشهر، تهران، بنیاد حفظ آثار و نشر ارزش های دفاع مقدس، چاپ دوم، 1385 ه-.ش.
مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ سپاه از خونین شهر تا خرمشهر، تهران، مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ، چاپ دوم، 1373 ه-.ش.
مصباح یزدی، محمدتقی، نگاهی گذرا به بسیج و بسیجی، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی رحمه الله علیه، 1376 ه-.ش.
مگی سباعی، محمد، تاریخ کتابخانه های مساجد، ترجمه محمد عباسپور، محمد جواد مهدوی، مشهد، آستان قدس رضوی، 1373 ه-.ش.
منصور نژاد، محمد علی شیخان، عوامل معنوی و فرهنگی دفاع مقدس (وحدت مردمی، حضور روحانیت)، قم، مرکز تحقیقات اسلامی نمایندگی ولی فقیه در سپاه،1380 ه-.ش.
مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی قدس سره، امام در سنگر نماز ستاد اقامه نماز، چاپ هفتم، 1378 ه-.ش.
نوبهار، رحیم، سیمای مسجد، ناشر مؤلّف، قم، چاپ دوم، 1376 ه-.ش.
واقدی، محمد بن عمر، المغازی، ترجمه محمود مهدوی دامغانی، تهران، انتشارات مرکز دانشگاهی 1366 ه-.ش.
23 مجله مسجد، ش 84، سال سیزدهم آذر 1383.
نوشتار حاضر، یک پژوهش توصیفی (Descriptive) است که در آن علاوه بر مطالعه اسناد و مدارک و منابع کتابخانه ای از شیوه مصاحبه با اساتید حوزه و دانشگاه برای جمع آوری اطلاعات استفاده شده است. نگارنده در صدد تبیین نقش مسجد در فرهنگ و هویت محله ای است. بدین منظور، پس از تعریف فرهنگ، به بیان بعد فرهنگی و فرهنگ سازی دینی مسجد در فرآیند برنامه های توسعه ای و تشریح شکست های متعدد برنامه ها و سیاست های پیشین پرداخته و تأثیر مسجد در بازیابی فرهنگ و هویت اسلامی محلات را بررسی نموده است. همچنین با توجه به رویکرد اخلاقی مسجد، در شکل گیری محلّات و شهرهایی با هویت و فرهنگ اسلامی و عاری از فرهنگ مبتذل،بیگانه نقش مسجد در غنای فرهنگ و هویت محله ای را به واسطه اطلاع رسانی صحیح و بموقع فرهنگی بحث کرده است. در پایان آسیب شناسی و چالشهای فراروی نقش آفرینی مساجد در غنای هویت و فرهنگ محله ای بیان شده است. نگارنده، بر این باور است که هویت و فرهنگ هر اجتماع در ارتباط و تماس با سنّت ها باورها و ارزش های آرمانی و عقیدتی، در وهله اول، باعث تعالی و شکوفایی فرد شده در وهله بعدی شکوفایی و توسعه اجتماعی را به دنبال دارد. از این رو، توسعه و حفظ مساجد به عنوان کانون های فرهنگی منطقه ای و محله ای ضرورت زیادی دارد.
واژگان کلیدی:
فرهنگ سازی دینی، تأخر فرهنگی، بازیابی فرهنگ، فرهنگ محله ای.
فرهنگ هر اجتماع، دارای خصوصیات و ویژگی های خاص آن سرزمین است که تحت عناصر مذهبی، تاریخی، عقیدتی و جغرافیایی شکل می گیرد از آن جا که مسجد به عنوان نماد تأثیر گذار بر الگوهای رفتاری افراد در زمینه مذهبی مطرح است از این رو به صورت غیر مستقیم در شکل گیری فرهنگ و هویت افراد چه در سطح فردی و چه در سطح اجتماعی نقش بسزایی ایفا می نماید مسجد به عنوان مرکز فرهنگ سازی دینی با برخورداری از پتانسیل برقراری ارتباط هر چه نزدیک تر با توده مردم به ویژه جوانان در ابعاد کوچکتر جامعه، مانند محلات، پاسخ گوی نیازهای مردم بوده است از این رو نقش آن در شکل گیری، انسجام و تقویت فرهنگ و هویت اسلامی محله های شهری حائز اهمیت بسیار است.
ضرورت حضور پررنگتر مساجد غیر از کارکرد مذهبی آن ها با بروز تغییرات فرهنگی در کلان شهری مانند تهران، به یکی از پدیده های ضروری برای رویارویی با پدیده تأخر فرهنگی، حداقل در سطح محله ای، مبدل گردیده است در این برهه از زمان با توجه به مقابله با این پدیده نه چندان نوظهور، تعامل مسجد با فرهنگ سراها و خانه های فرهنگ محلّات الزامی است؛ چرا که بنا به نیازهای جامعه امروز، کارکردهای گسترده مسجد، فراتر از بناهای کنونی آن مطرح است.
در این نوشتار مختصر، قصد داریم با تأکید بر بعد فرهنگی و فرهنگ سازی دینی مسجد در فرآیند برنامه های توسعه ای به دنبال شکست های متعدد برنامه ها و (سیاست های پیشین)، تأثیر و نقش مسجد در بازیابی فرهنگ و هویت اسلامی محلات، توجه به رویکرد اخلاقی مسجد در شکل گیری محلّات و شهرهایی با هویت و فرهنگ اسلامی و عاری از فرهنگ مبتذل بیگانه را بحث نمائیم. همچنین برآنیم تا نقش مسجد در غنای فرهنگ و هویت محله ای و آسیب شناسی و چالشهای فراروی نقش آفرینی مساجد در غنای هویت و فرهنگ محله ای را بررسی نمائیم.
فرهنگ مفهوم پیچیده ای است که تعاریف متعدد و متنوعی از آن ارائه گردیده است. به تعبیر عام مجموعه ای به هم پیوسته از دانش ها آگاهی ها، باورها ارزش،ها هنجارها و مهارت های لازم و ضروری برای زندگی اعضای جامعه است.
فرهنگ ابتدایی، فرهنگ را مجموعه پیچیده ای تعریف می کند که متضمّن دانش، اعتقادات، هنرها، اخلاق، قوانین، آداب و رسوم و کلیه توانایی ها و قابلیت ها و عادات اکتسابی است که انسان، به عنوان عضوی
از جامعه تحصیل می نماید تا مدت ها فرهنگ، به مجموعه ای از فعالیت های فکری و هنری محدود می شد؛ اما پس از چندی تعریف به نسبت دقیق از آن با تأکید بر جنبه های معنوی آن ارائه شد. بنا به چنین تعریفی فرهنگ مجموعه ای کامل از مشخصه های ممیزه روحی، مادی فکری و عاطفی است که یک جامعه یا گروه اجتماعی را مشخص می کند که نه تنها شامل هنرها، بلکه اشکال زندگی، نظام های ارزشی، سنت ها و اعتقادات و حقوق اساسی انسانی را نیز شامل می.گردد به عبارت دیگر فرهنگ را باید در مفهوم گسترده و به منزله بافتی پیچیده و با روابط متقابل در نظر گرفت که بر مجموعه ای از سنت ها، باورها، دانش ها و نیز اشکال متفاوت بیان نمود با ویژگی هایی که تعریف دقیق فوق برای فرهنگ جامعه یا گروه اجتماعی تعیین می کند، دیگر نمی توان فرهنگ را تنها بعد فرعی یا سنّتی توسعه تلقی نمود؛ بلکه فرهنگ، عنصر ضرورری جامعه یا اجتماع به شمار می آید و در رابطه کلی با توسعه نیروی درونی جامعه یا اجتماع محسوب می گردد. فرهنگ هر اجتماعی، دارای خصوصیات و ویژگی های خاص آن سرزمین است که تحت عناصر مذهبی، تاریخی، عقیدتی و جغرافیایی شکل می یابد از آنجایی که مساجد به عنوان مراکز تأثیر گذار بر الگوهای رفتاری افراد در زمینه مذهبی مطرح است به صورت غیر مستقیم در شکل گیری فرهنگ و هویت افراد، چه در سطح فردی و چه در سطح اجتماعی نقش بسزایی ایفا می نمایند.
افراد جامعه به وسیله روابط اجتماعی با یکدیگر پیوند خورده و در کنش متقابل هستند. روابط اجتماعی برخلاف روابط زیستی و طبیعی به دلیل برخورداری انسان از اراده و اختیار اموری جزمی و تکوینی نیستند.
هماهنگی و سازگاری روابط اجتماعی بر پایه الگوهای رفتاری مقبول جامعه صورت می گیرد. شکل و محتوای روابط اجتماعی توسط الگوهای رفتاری توصیف می گردد که افراد جامعه در رفتار با یکدیگر، خود را با آن تطبیق می دهند با توجه به نامعین بودن روابط اجتماعی از یک سو اراده و اختیار انسان از سوی دیگر، افراد جامعه از امکان انتخاب الگوهای رفتاری برخوردار هستند آن چه امروز به عنوان مراجعه به آرای عمومی مطرح است در واقع انتخاب و تعیین روابط اجتماعی است. آنگاه که مسئله انتخاب پیش می آید، ناگزیر از ملاک و معیار انتخاب، سخن به میان می آید؛ یعنی مقایسه کردن سنجیدن و ارزیابی کردن گزینه های ممکن و متفاوت روابط اجتماعی در واقع، ملاک و معیار انتخاب، نظام ترجیحی افراد جامعه است که متأثر از ارزش ها و باورهای آن جامعه است و به همین دلیل ارزشی است. نخستین عنوانی که در ارتباط با مقوله ارزش به میان می آید، فرهنگ است. ارزش ها و باورها، هسته اصلی فرهنگ را تشکیل می دهند از این رو با توجه به این که روابط اجتماعی یک جامعه، بر اساس الگوهای رفتاری و منطبق و سازگار با ارزش ها و باورهای آن صورت می پذیرد،
الگوهای رفتاری بخشی از فرهنگ جامعه به شمار می روند در حقیقت فرهنگ مشتمل بر اصول عامی برای گزینش و مرتب نمودن الگوهای رفتاری در زمینه های مذهبی، علمی، اقتصادی و... است.
با توجه به اهمیت بسزای عناصر مذهبی در ساختار فرهنگی یک اجتماع می توان اذعان داشت که توجه به مساجد به عنوان مراکز برخوردار از عناصر مذهبی و عقیدتی همراه با شناخت فرهنگ غنی اسلام در کنار دیگر الزامات، نه تنها ما یه تداوم تماس و تفاهم اجتماعی و تأمین و تحکیم هویت و فرهنگ اجتماع می شود بلکه درخت تناور فرهنگ و تمدن ایران را نیز پربارتر از همیشه خواهد کرد. ساختار تشکیل دهنده هر فرهنگ، متأثر از عوامل زیادی است که از مهمترین آن ها می توان به سه عامل دین، جامعه و طبیعت (جغرافیا) اشاره نمود.
این عوامل در عرض یکدیگر نیستند بلکه به ترتیب خاصی در ساختار شکل گیری و تحول فرهنگی تأثیر می می گذارند از میان عوامل فوق طبیعت عاملی ثابت و به نسبت پایدار است که روش بهره برداری از آن متفاوت و متغیر است. عامل جامعه تحت تأثیر خلاقیت و بستر فرهنگی از یک سو و جغرافیا از سوی دیگر قرار گرفته و متحوّل می شود؛ اما بنیاد،دین همواره ثابت است و چون بر فطرت انسان منطبق است، وجه تازگی و شادابی آن همواره محفوظ بوده و در هر شرایطی قادر به ایفای نقش کلیدی خود است. این چنین فیزیکی سبب می شود تا فرهنگ منتخب از دین رابطه دائمی و حیاتی هم به صورت آشکار و هم پنهان داشته باشد. این رابطه هنگامی که دین به عنوان عنصر شاخص اجتماعی، سیاسی، اقتصادی و.... ایفای نقش می نماید، آشکار بوده و به وضوح قوانین و اصول مذهبی و حد و حدود تعاملات فرهنگی را نشان می دهد.
عملکرد مهم مساجد در بهسازی محیط اجتماعی و نیاز معنوی میان انسان و معبود یکتا، بیانگر نقش بسزایی است که از گذشته تا کنون عبادتگاهها در شکل گیری شهرها داشته اند و این خود نشانه ای از احتیاج روحی انسان به مسائل عبادی است به همین دلیل این ارتباط که خود بازگوکننده استضعاف آدمی است، همواره و همه جا، تحت لوای مکانی امن درآمده و مدنظر قرار می گیرد. طرح مسائل فرهنگی از طریق مساجد، از جمله روش هایی است که برای نخستین بار پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله از طریق احداث مساجد به آن پرداخت. اگر مسائل فرهنگی و عبادی در کنار یکدیگر مورد توجه قرار گیرند، مسجد نقش تأثیر گذار خود بر جامعه را نمایان می سازد.
افزایش بهای زمین نه تنها مادی، بلکه (معنوی) و جذب افراد سرشناس و متعهد شهرها و محلّات در
پیرامون مساجد، نشان دهنده میزان تأثیر گذاری مهم مساجد بر هویت و فرهنگ شهری و محله ای است. نقش تأثیر گذار مساجد بر هویت و فرهنگ اسلامی به حدی است که با دور شدن و فاصله گرفتن از مساجد، نتیجه ای جز تخریب ظاهری و باطنی و سقوط مبانی فرهنگ در وهله نخست و از میان رفتن وحدت اسلامی در وهله دوم را در پی نخواهد داشت؛ چرا که نخستین عنوانی که در ارتباط با مقوله ارزش به میان می آید، فرهنگ است.
ارزش ها و ایده های سنتی هسته ضروری فرهنگ را تشکیل می دهند همان گونه که ملاحظه می شود مقوله ارزش از یک سو، هسته و گوهر فرهنگ به شمار رفته است و از سوی دیگر، نقشی بس تعیین کننده در چگونگی شکل یابی و تعیین روابط و ساختار اجتماعی دارد. از این رو، ساختار اجتماعی و فرهنگ سخت به یکدیگر در آمیخته اند به نحوی که روابط اجتماعی در چارچوب رفتار فرهنگی شکل می گیرند. رابطه متقابل میان ارزش ها و باورهای سنتی و مذهبی فرهنگ و روابط اجتماعی نشان می دهد که مساجد، به عنوان کانون های ارزش و فرهنگی دین مبین اسلام نقش تأثیر گذاری در شکل گیری روابط اجتماعی مسلمانان داشته اند. این موضوع خود نشان دهنده نقش تأثیر گذار این مراکز اسلامی بر فرهنگ و هویت شهرهای اسلامی به ویژه محلات است.
پس از نقش های عبادی و آموزشی نقش فرهنگی در میان دیگر نقش ها و کارکردهای مسجد، دارای بیشترین اهمیت است. در زمان حضرت رسول اکرم عليه و ائمه اطهار مسجد کانون بسط و توسعه فرهنگ غنی اسلام بود و بسیاری از فعالیت های فرهنگی مسلمین در مسجد انجام می گرفت. به طور کلّی می توان گفت که پایگاه فرهنگی اسلام از مساجد شکل گرفته و هسته اولیه فعالیت های فرهنگی اسلام در مساجد تشکیل شده است. اصلی ترین اشاعه دهندگان فعالیت های فرهنگی چه در دوران حضرت رسول اکرم صلی الله علیه و آله و چه در دوران ائمه اطهار مساجد بوده اند. امروز پس از 1400 سال، همواره مساجد، کار کرد فرهنگی خود را از دست نداده اند؛ بلکه بر وسعت دامنه آن ها نیز افزوده شده است. پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله محیط مساجد را به طور کامل یک محیط فرهنگی می دانستند تا جایی که در حضور آن حضرت و با اجازه ایشان مسابقات شعر و سخنرانی در مساجد برگزار می گردید و پیامبر صلی الله علیه و آله ضمن ابراز خرسندی از این کار، با حوصله و بردباری کامل با چنین مسائل برخورد می کردند در مقابل در دنیای امروز نیز جهانی شدن و فناوری اطلاعات که چشمگیرترین نمود آن اینترنت است قلمرو تأثیر مسجد را به گستره جهانی و سرعت عمل را
به حد غیرقابل تصوّری افزایش داده است. گستردگی میزان عمل و افزایش سرعت انتقال اطلاعات، جهان را به عرصه رقابتی سخت و طاقت فرسا مبدل کرده است که درنگ و کوتاهی در اقدام شایسته و بایسته، زیان ها و آسیب های جبران ناپذیری را موجب می گردد. در عصر اینترنت و جهانی شدن، اقدام نکردن و نداشتن ابتکار عمل بدین معنا نیست که ضمن حفظ مصونیت خود تنها امکان تأثیر گذاری بر دیگران از دست رفته باشد، بلکه اقدام نکردن به معنای در معرض تأثیر و آسیب قرار گرفتن از سوی اقدامات دیگران است دامنه این آسیب پذیری به ویژه در حوزه فرهنگ که میدان عمل مساجد است. با توجه به امکانات دیداری و شنیداری اینترنت بسیار گسترده است. از این رو بسیار ضروری است که مساجد، در برابر این تحدّی بزرگ از امکانات و قابلیت های به دست آمده از اینترنت برای گسترش دامنه فرهنگ سازی دینی، به ویژه در سطح محله کمال بهره برداری را داشته باشند.
بدین ترتیب، مساجد محلی با استفاده از ارتباطات شبکه ای از برنامه های مذهبی، امکانات تربیتی و تجارب تبلیغی یکدیگر اطلاع یافته و با تبادل این اطلاعات و همکاری و همیاری در اجرای برنامه های فرهنگی، ارشادی و تبلیغی بر دامنه ژرفای تأثیر گذاری خود می افزایند. همچنین، مساجد با طراحی سامانه ها (سایت های ویژه) و متناسب با شرایط فرهنگی و اجتماعی مخاطبین خود، ارتباطات فردی و تأمین نیازهای روحی معنوی و فرهنگی آنان را فراهم می آورند. به طور کلی می توان گفت که با وجود شبکه جهانی اینترنت این فرصت برای مساجد محلی به عنوان مراکز ارشادی، فرهنگی و تبلیغی فراهم آمده است تا ضمن همفکری و همکاری با یکدیگر به تبیین مبانی اصول و ارزش های دینی و فرهنگ سازی دینی بپردازند. در حال حاضر تأکید بر بعد فرهنگ و فرهنگ سازی دینی مساجد، در فرآیند برنامه های توسعه ای به دنبال شکست های متعدد برنامه ها و سیاست های قبلی اهمیت خاصی دارد؛ چرا که کار کرد فرهنگی مساجد، بر شناخت و جهان بینی اقشار مختلف جوامع محلی و شهری به ویژه جوانان تأکید دارد. از این رو در عملکرد مساجد، در راستای انجام فعالیت های فرهنگی شناخت مؤلفه های فرهنگی و اجتماعی تعیین کننده ساختارهای جامعه از ضرورتی خاص برخوردار است.
هنگامی که اسلام جهان متمدن قرن هفتم میلادی را فرا گرفت چهره بسیاری از کشورها دگرگون شد و با مسلمان شدن تدریجی این کشورها نژادهای گوناگون در ساختن هویت جدیدی به نام اسلام به هم نزدیک شدند. (1)
1) آذرتاش آذرنوش، هنرهای ایرانی و آثار برجسته آن، ص150.
نژادهای آریایی، هندی سامی قبطی بربری و سایر نژادها در بارور ساختن فرهنگ و هویت اسلامی با هم همکاری کرده اند پیداست که در این میان سهم همه ملت ها یکسان نبوده است و آن ها که با میراث های غنی پیش می آمدند، در ساختن بنای فرهنگی جدید اثر بخش تر بوده اند. آن چه در این کشورها باعث گسترش سریع فرهنگ و هویت اسلامی می شد بی تردید عامل دین و از همه مهم تر وجود مراکز مذهبی مشترک با عنوان مساجد بود. در حقیقت، مساجد مستقر در مناطق و محلات شهری، به عنوان مراکز فرهنگ سازی دینی فعالیت می نمایند.
این مراکز به عنوان پایگاه های مردمی نقش بسیار مهم و تعیین کننده ای در روشنگری اذهان عمومی و تبیین و ترویج شعائر و مبانی و فرهنگ دینی دارند پر واضح است که مساجد به عنوان مراکز فرهنگ سازی دینی، با دارا بودن پتانسیل برقراری ارتباط نزدیک تر با توده مردم به ویژه جوانان در ابعاد خُردتر مانند محلات، پاسخ گوی نیازهای مردم و به ویژه جوانان بوده اند. از این رو، نقش مساجد در شکل گیری، انسجام و تقویت فرهنگ و هویت اسلامی در محله های شهری حائز اهمیت بسیار است. ضرورت حضور پررنگ تر مساجد، به یکی از پدیده های ضروری ظهور برای رویارویی با بروز تأخر،فرهنگی، حداقل در سطح محله ای، مبدل گردیده است در این برهه از زمان با توجه به مقابله با این پدیده نه چندان نوظهور، تعامل مساجد با فرهنگ سراها و خانه های فرهنگی محلات الزامی و ضروری است؛ چرا که بنا به نیازهای امروز جامعه، کارکردهای گسترده مساجد فراتر از نیازهای کنونی مساجد است مسجد به عنوان محل تجمع مسلمانان مرکزی برای اطلاع رسانی است که مهمترین تأثیرات را در فرهنگ و هویت بشر از زمان های گذشته تاکنون بر جای گذارده است مصداق بارز این اثر گذاری در جریان انقلاب اسلامی ایران دیده شد. دین مقدس اسلام به این دلیل که به مناسبت های مختلف مردم را فرا می خواند، در میان ادیان دیگر از برجستگی خاصی برخوردار است.
اهمیت مساجد به ویژه در زمان صدر اسلام که از نظر اطلاع رسانی فاقد رسانه های گروهی بود، اهمیت بسیاری داشت؛ زیرا در همین اجتماعات رهبران،دینی فرصت را مغتنم شمرده با راهنمایی های لازم نقش اساسی در شکل گیری فرهنگ و هویت اسلامی را ایفا می نمودند برای ارتقای فرهنگ و هویت دینی در پیکره هویت و فرهنگ اجتماع به ویژه اجتماعات محله ای، مساجد نقش بسزایی دارند؛ چرا که از مشارکت گسترده مردم در حفظ ارزش ها و تبلیغ آن ها و انتقال فرهنگ و مفاهیم ارزشی سود می جویند؛ در غیر این صورت اگر دولت به تنهایی عهده دار این مسئولیت گردد، کوچک ترین تخلف از سوی آن، به حساب دین و فرهنگ دینی گذارده می شود و این امر خود نقص دین تلقی می گردد به همین دلیل است که دولت باید با
تدارک زیر ساخت ها و آماده سازی نیروهای انسانی کارآمد از یک سو و بهره گیری از متفکران، روحانی ها، هنرمندان فرهنگیان و فرهیختگان جامعه و استقرار آن ها در مساجد به عنوان قائم مقام خود، از سوی دیگر، به توسعه فرهنگ و هویت اسلامی و ارتقای چنین فرهنگی در پیکره فرهنگ و هویت اجتماعی به ویژه محله ای بپردازد. با وجود مسئولیت خطیر مساجد در ایجاد هویت و فرهنگ اسلامی در جامعه، توجه بر رویکرد اخلاقی این پایگاه مقدس که به شکل دهی جامعه ای با هویت و فرهنگ اسلامی و عاری از فرهنگ مبتذل بیگانه می انجامد، الزامی است. این چرخه که در نهایت بنیه فرهنگ داخلی را تقویت می نماید بخشی از آن نقشی است که مساجد به عنوان جایگاه های خاص توسعه فرهنگ و هویت اسلامی، در قالب برنامه های درازمدت، در تقویت و استحکام هویت و فرهنگ محله ای ایفا می نمایند.
در فرهنگ غنی و ریشه دار اسلام مسجد از مرکزیت برخوردار است. در جغرافیای فرهنگی اسلام و در سپهر فرهنگ دینی مسجد اصلی ترین پایه و رکن است در اسلام مساجد محور فعالیت های فرهنگی هستند. از این رو، اگر خواهان تأثیر گذاری بر فرهنگ و هویت ساختار شهری یا محله ای هستیم، باید مساجد
را توسعه دهیم. فرهنگ دینی اسلام، مسجد مدار است و هر چیزی که رنگ و بوی این فرهنگ دینی را داشته باشد به طور قطع این محوریت را در خود نشان می دهد. به طور کلی می توان اذعان داشت که مسجد، محور اصلی جامعه فرهنگ و هویت اسلامی است مسجد، پایگاهی فرهنگی است که شهروند موحد و مسلمان در آنجا در ابعاد مختلف حیات فردی و اجتماعی و در خصوص مسائل اجتماعی، اعتقادی، علمی، اقتصادی، سیاسی و... آموزش می بینند؛ یعنی آموزش های اولیه و پایه ای که بر اساس آن پرورش یافته و مجال ورود به عرصه پرجنجال زندگی را پیدا می کند.
اگرچه در عصر حاضر به ویژه دهه های اخیر ابزارهای تبلیغاتی و پیام رسان تأثیر گذاری مانند فیلم سینما، تلویزیون، تئاتر، رادیو، پوستر و عکس نوار ویدئو روزنامه، مجله، نشریات دوره ای و... رو به تزاید گذارده است و به ظاهر درخشش و جذابیت بیشتری دارد؛ اما مسجد به لحاظ اصالت دینی و داشتن ریشه های عمیق تاریخی و به دلیل اهتمام فراوان رهبران مذهبی به این پایگاه عمومی، تأثیر بسیار حسّاس و تعیین کننده ای بر ارتقای فرهنگ و هویت افراد دارد.
مهم تر از همه آن که صحنه گردان مسجد خود مردم هستند و تا زمانی که مذهب و انگیزه های دینی
در مردم ریشه دارد مسجد نیز به عنوان یک پایگاه دینی از توان تأثیر گذاری بر فرهنگ و هویت آنان برخوردار است. این موضوع به اثبات رسیده است که اعتقادات دینی و انگیزه های ماورایی که مساجد، مبلغ آن هستند محکمترین و راسخ ترین انگیزه ها و محرکهای فردی و اجتماعی به شمار می آیند تا آنجا که فرد در راه حفظ آرمان های خود از جان و مال و فرزندانش می گذرد مسجد نیز به طور ملموسی با چنین تمایلات و کشش های قدرتمندی سر و کار دارد؛ زیرا خود مسجد در متن دین حنیف بوده و جایگاه تسکین و تسلی خاطر مؤمنان است. به این دلیل می توانیم از مسجد در همه ابعاد، به خصوص در بعد فرهنگ و هویت سازی بیشترین بهره برداری ها را داشته باشیم.
دوران حاضر را می توان دوران حیات مساجد قلمداد نمود؛ چرا که با فعالیت کانون های فرهنگی و هنری مساجد در پرورش و فرهنگ سازی دینی،افراد،فرهنگ در کنار دین ارایه و عرضه می گردد. از این رو، نقش مساجد، به عنوان مقدمه فرهنگ و هنر به ویژه در سطح محله ای از اهمیت بسزایی برخوردار می گردد. در مقام تشبیه می توان از مساجد به عنوان کنفرانسهای عبادی فرهنگی یاد نمود که از شعباتی تا اعماق روستاها و اجتماعات محله ای برخوردارند. تفاوتی که مساجد، به عنوان کانون های فرهنگی و دینی با فرهنگ سراها دارند این است که مساجد از توان بالقوه اطلاع رسانی و فرهنگ سازی دینی به طور مستقیم برخوردار هستند و این در حالی است که فرهنگ سراها و دیگر مراکز فرهنگی به انجام فعالیت های زودگذر و موقتی، با کارکردی یک جانبه و یک سویه مبادرت می نمایند. در نقطه مقابل، مساجد علاوه بر جنبه عبادتی- عقیدتی از جنبه های کارکردی همه جانبه ای نظیر کارکردهای فرهنگی فرهنگ سازی، اجتماعی، سیاسی و.... برخوردارند.
جامعه انسانی نیازمند حکومت و قانون است قانون، هنگامی معقول و مطلوب است که برخاسته از فرهنگ صحیح باشد. این فرهنگ صحیح، تنها با وضع قانون ایجاد نمی شود بلکه ضروری است نهادهای فرهنگی جامعه مقدم بر وضع قانون آن را محقق سازند. در غیر این صورت، جامعه دچار فقدان و خلاء فرهنگی خواهد شد مساجد راه حلی هستند که دین مبین اسلام برای حل این معضل فرهنگی برگزیده است. مسجد مرکزی فرهنگی است که مردم را در طول شبانه روز در پنج نوبت به سوی خود فرامی خواند و فرهنگی ارائه می دهد که به عوض تکیه بر امتیازها و اختلاف ها به وجوه مشترک بشری تکیه داشته و فروغ مسجد
ارزش های اجتماعی مشترک افرادش را در قالب تعالیم فطری و الهی که منبع حق و حقیقت است حیات می بخشد.
قرآن می فرماید: الْحَقُّ مِن رَّبِّک فَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِينَ؛ «این حق (حکم تغییر قبله و هر حکم، حقی) از جانب پروردگار توست؛ پس هرگز از تردید کنندگان مباش». (1)
هویت و فرهنگ هر اجتماعی در ارتباط و تماس با سنت ها، باورها و ارزش های آرمانی و عقیدتی نو و غنی شده و امکان تعالی و شکوفایی فرد و تعالی و شکوفایی و توسعه اجتماعی را به دنبال دارد. از این رو، توسعه و حفظ مساجد، به عنوان کانون های فرهنگی منطقه ای و محلی ضرورت تام دارد؛ چرا که چنین کانون هایی مطمئن ترین ضامن حفظ و توسعه فرهنگ و هویت منطقه ای و محله ای و تقویت هویت فرهنگ شهری است. به طور کلی می توان از مسجد به عنوان طلیعه دار فرهنگ های محلی و منطقه ای نام برد؛ چرا که مساجد، افراد را به یکدیگر نزدیکتر،کرده شرایط داد و ستد و ارتباطات اجتماعی و شکل گیری مناسبات فرهنگی و هویت محله ای را فراهم می آورند.
از جمله عمده ترین آسیب های فراروی فرهنگ و هویت دینی ساختارهای اجتماعی، به ویژه در سطح محله ای، می توان موارد زیر را نام برد:
به روز نبودن نهادها، مراکز دینی و مساجد و عدم معرفی مناسب و کار آمد دین و فرهنگ و استفاده از روش های سنتی.
عدم برخورداری نیروهای انسانی نهادهای دینی و مساجد، به ویژه مساجد محله ای از کارآیی و دانش لازم.
وجود خلاء فرهنگ دانشگاهی به عنوان اتاق فکری مختص گفتمان فرهنگ دینی
وجود نهادهای متعدد دینی و عدم مرکزیت مساجد، به عنوان اصلی ترین نهاد و کانون بسط و تقویت فرهنگ و هویت اسلامی
عدم برخورداری مساجد به ویژه مساجد محله ای از مدیریت سازمانی منسجم.
چالش عمده پیش روی فرهنگ و هویت دینی در ابزارهای فعالیت فرهنگی یا تبلیغی نیست، بلکه چالش اساسی، زاییده آن است که نیروی انسانی ماهر مدیر و خلاق وارد عرصه نشده است و مجموعه
1) بقره، آیه 147.
امور فرهنگ دینی در اختیار نهادها و افرادی است که معدل تحصیلات آنان حتی از دیپلم متوسطه نیز پایین تر است. همین مسئله موجب به وجود آمدن معضل مدیریت شده است به دلیل همین مسئله، به ناچار، نهادهای دینی متعددی ایجاد شده است و چون اتاق های فکری به وجود نیامده است، افراد غیر متخصص با سطح تحصیلات پایین به ایجاد نهادهای متعدد دینی با نیت تقویت و توسعه فرهنگ و هویت اسلامی اقدام نمودند و در عوض به دنبال اعتبار و بودجه و مسائل جاری رفتند؛ از این رو لازم است که در حوزه های فرهنگ دینی از حوزه های دانشگاهی بهره بیشتری برده و با همکاری روحانیان آگاه مستقر در مساجد محل و دانشگاهیان مطلع از فناوری مدرن و صنعت ارتباطات و تحولات جهانی شدن در راستای طراحی و ترسیم سیاست و استراتژی اساسی برای تقویت و توسعه فرهنگ و هویت اسلامی در جوامع محله ای و شهری تلاش نمود.
با توجه به اهمیت بسزای عناصر مذهبی در ساختار فرهنگی یک اجتماع می توان اذعان داشت که توجه به مساجد، به عنوان مراکز برخوردار از عناصر مذهبی و عقیدتی همراه با شناخت فرهنگ غنی اسلام، در کنار دیگر الزامات، نه تنها ما یه تداوم تماس و تفاهم اجتماعی و تأمین و تحکیم هویت و فرهنگ اجتماع می شود بلکه درخت تناور فرهنگ و تمدن ایران را نیز پربارتر از همیشه خواهد کرد. امروز، ضرورت حضور پررنگ تر مساجد، با کارکرد مذهبی آن ها با بروز تغییرات فرهنگی در کلان شهری مانند تهران، به یکی از پدیده های ضروری برای رویارویی با پدیده تأخر فرهنگی، حداقل در سطح محله ای، مبدل گردیده است در این برهه از زمان با توجه به مقابله با این پدیده نه چندان نوظهور، تعامل مسجد با فرهنگ سراها و خانه های فرهنگ محلّات الزامی است؛ زیرا بنا به نیازهای جامعه امروز، کارکردهای گسترده مسجد، فراتر از بناهای کنونی آن مطرح است.
در فرهنگ غنی اسلام مسجد از مرکزیت برخوردار است در جغرافیای فرهنگی اسلام و در سپهر فرهنگ دینی مسجد اصلی ترین پایه و رکن است در اسلام مسجدها محور فعالیت های فرهنگی هستند. از این رو، چنانچه خواهان تأثیر گذاری بر فرهنگ و هویت ساختار شهری یا محله ای هستیم، باید مساجد را توسعه دهیم به هر حال نقش مساجد در شکل گیری انسجام و تقویت فرهنگ و هویت اسلامی در محله های شهری حائز اهمیت بسیار است.
مساجد، از صدر اسلام تا کنون به عنوان محل تجمع مسلمانان مرکزی برای اطلاع رسانی بوده است که
مهمترین تأثیرات را در فرهنگ و هویت بشر از زمان های گذشته تاکنون بر جای گذارده است که مصداق بارز آن در جریان انقلاب اسلامی ایران دیده شد. دین مقدس اسلام، به این دلیل که به مناسبت های مختلف مردم را فرامی خواند در میان ادیان دیگر از برجستگی خاصی برخوردار است.
نکته شایان توجه این که مهمترین چالش پیش روی فرهنگ و هویت دینی در ابزارهای فعالیت فرهنگی یا تبلیغی نیست، بلکه چالش اساسی زاییده آن است که نیروی انسانی ماهر، مدیر مدبّر و خلاق وارد
عرصه نشده است و مجموعه امور فرهنگ دینی در اختیار نهادها و افرادی است که تخصص کارفرهنگی ندارند و در برخی موارد با وجود،تخصص تعهد و دلسوزی وجود ندارد.
آذرتاش آذرنوش، هنرهای ایرانی و آثار برجسته آن شورای عالی فرهنگ و هنر، مرکز مطالعات و هماهنگی فرهنگی، تهران، 1354 ه-.ش.
رازی فخرالدین محمد، تفسیر کبیر (مفاتیح الغیب)، داراحياء التراث العربي، بيروت.
طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، انتشارات ناصر خسرو، تهران، 1372ه-.ش.
مکارم شیرازی، ناصر و همکاران، تفسیر نمونه، دار الكتب الإسلامية، تهران، چاپ اول، 1374 ه-.ش.
ضرابی، عبدالرضا، نقش و عملکرد مساجد در تربیت ماهنامه معرفت، سال نهم، شماره اوّل، فروردین و اردیبهشت 1379 ه-.ش.
رزاقی، ابوالقاسم مسجد پایگاه توحید و تقوی دفتر مرکزی حزب جمهوری اسلامی، تهران، 1362ه-. ش.
لوبون، گوستاو، تاریخ تمدن اسلام و عرب، مترجم: سید محمد تقی فخردایی گیلانی، دنیای کتاب، تهران، چاپ دوم.
سباعی مکی، محمد، نقش کتابخانه های مساجد در فرهنگ و تمدن اسلامی، ترجمه علی شکویی، سازمان مدارک فرهنگ انقلاب اسلامی، تهران، 1373 ه-.ش.
مسجد محور شهر اسلامی و کانون ساختارهای فرهنگی در جامعه اسلامی است. مسجد، تأثیرات مهمی در لایه های متنوع جامعه منتسب به خود دارد و از این نظر مهاجران مسلمان را نیز تحت تأثیر قرار می دهد. پژوهش در تعامل نهاد مسجد با گروه مهاجران و چگونگی آسیب زدایی مسجد از این گروه پر آسیب کارکردهای مثبت و قدرتمندی را از مسجد به نمایش می گذارد که نه تنها مهاجران اصطلاحی بلکه آموزه های آن هر تازه وارد فرهنگی را رهبری می.کند نیاز تهاجمی مهاجران به تعلق داشتن به گروه، کاهش ضریب خودکنترلی گروه مهاجران، دوگانگی و تضاد فرهنگی بخشی از این آسیبها هستند که نهاد مسجد به طور غیر مستقیم صحیح و فراگیر آن ها را کاهش می دهد و تا اندازه قابل توجهی به نیازهای برخاسته از این آسیب، پاسخ می دهد.
واژگان کلیدی
مسجد، مهاجرت، آسیب های فرهنگی، کار کرد.
در فرهنگ سیاسی و اقتصادی، نهادهای بین المللی مهاجرت کار حقوق بشر و قوانین کشورهای گوناگون تعاریف متفاوتی دارند در همه این تعاریف سعی می شود مرز بین مهاجر، مسافر، پناهنده و آواره حفظ گردد و تعریفی جامع و مانع برای ترسیم حدود قانونی این موارد ارائه شود.
امروز مهاجرت همراه کلماتی مانند مسئله معضل و حتی بحران به کار می رود. تعداد مهاجران تنها در اروپا از مرز 56 میلیون نفر گذشته است و نکته مهم این که این رقم با مبنا قرار گرفتن همان تعاریف محدود کننده به دست آمده است. مدتی است که یک رشته تحصیلی بین رشته ای و ویژه با عنوان «مدیریت مهاجرت»، شکل گرفته است که اهمیت این مسئله را نشان می دهد. (1)
مهاجرت همیشه در زندگی بشر وجود داشته و گاهی از روی اختیار گاهی به اجبار اتفاق می افتاده است. مهاجرت همیشه منافعی کوتاه مدت یا بلندمدت را برای بشر به دنبال داشته که روند مهاجران را به سوی خود سوق داده است؛ اما به طور قطع مهاجرت برای هر سه طرف آن، یعنی برای سرزمین مبدأ مهاجرت، سرزمین مقصد مهاجرت و مهاجران یا نسل های بعدی آنان بحران زاست مشکل آفرینی و پیچیدگی مهاجرت برای هر کدام از این سه مورد در یک راستا نیست و طبیعی است که هر کدام منافع، فرصتها و تهدیدهایی دارند. تقابل وسیع منافع بر پیچیدگی موضوع می افزاید و آن را در اندازه معضلی بین المللی و فراگیر قرار می دهد.
کشورهای مهاجر پذیر می کوشند تا نیروهای با درجات بالاتر،علمی، مالی مهارتی و جسمی را بپذیرند.
کشورهای مهاجر خیز نیز برای مهاجرت مشروط نیروهای مازاد خود تلاش می کنند و در نقطه مقابل، برخی از کشورهای شمال نگران مهاجرت نخبگان و به تعبیر دیگر فرار مغزها.هستند. مهاجران نیز فارغ از دغدغه های کشورهای مهاجر پذیر و مهاجر خیز در پی رفاه امنیت و زمینه های پیشرفت بیشتر خود هستند. آسیب های فردی خانوادگی و اجتماعی مهاجرت و مهاجران مبحثی طولانی و خارج از محدوده یک مقاله است و شایسته است دیدگاه آموزه های اسلام درباره انواع مهاجرت بررسی و راهبرد و راهکارهای منظمی ارائه شود.
مسجد که محور شهر اسلامی است به طور قطع، تأثیرات مهمی بر مهاجران دارد و باید گفت سخت افزار و نرم افزارهایی که اسلام برای مسجد تدبیر کرده است مهاجران مسلمان را نیز در بر می گیرد. قسمتی از آسیب های فرهنگی مهاجرت و مهاجران و کارکردهای نهاد مسجد در رفع آن ها می تواند موضوع نوشتارهای
1) ر.ک: سجادپور، سید محمدکاظم، چارچوب های مفهومی و عملیاتی در مدیریت مهاجرت بین المللی مطالعه موردی ایران، مجله تحقیقات جغرافیایی، ش78، ص10 و 11.
کوتاه باشد؛ هرچند بررسی های بیشتر پژوهش های وسیع میان رشته ای را می طلبد. لازم به یادآوری است که اهمیت این کار کردها در مناطقی که مسلمانان در اقلیت قرار دارند، بسیار بیشتر است.
در زمان کنونی از یک سو، منشأ اصلی مهاجرت اختلاف شدید کشورهای شمال و جنوب یا به تعبیر بهتر مجتمع ها و شهرهای شمال و جنوب در برخورداری های مادی است و از سوی دیگر، کم رنگ شدن وابستگی ها و ارزش های ریشه دار انسانی، تغییر گروه بندی ها و نظام های اجتماعی، انفجار اطلاعات، تبلیغات و فعالیت های ناصواب رسانه ای و سهولت حمل و نقل بر دامنه مهاجرت ها افزوده است. اگر تدبیر و حکمت الهی در اختلاف نژادها رنگ ها و زبان ها نبود، امروز سیال بودن جوامع از مرز تحمّل روابط و قراردادهای اجتماعی می گذشت و آشفتگی غیرقابل کنترلی بر جهان حاکم می گشت. (1)
مهاجرت در داخل سرزمین ها و کشورها و حتی درون یک فرهنگ نیز مسأله ساز است. توسعه نامتوازن، حاشیه نشینی، ناهنجاری های اجتماعی کاهش خودکنترلی جامعه یا خانواده یا فرد، ناپایداری های اقتصادی، سیاسی و فرهنگی اوقات فراغت غیر معمول و فشارهای روانی از جمله آثاری هستند که شهرهای مهاجر پذیر را در تنگنای خود گرفته است.
مهاجرت نهاد خانواده را نیز به طور عمومی در یک اضطراب فراگیر قرار می دهد. هر چه مهاجرت تغییرات بیشتری در حوزه های جغرافیایی، اجتماعی، اقتصادی، حقوق و قوانین ارتباط با خویشان، هم کیشان و هم فرهنگ ها ایجاد کند موضوعات مجهول بیشتری خواهد داشت و چالشهایی با ابعاد متنوع را برای ارکان خانواده ایجاد خواهد کرد. دوگانگی فرهنگی درون خانواده دو گانگی فرهنگی خانواده با محیط و تضاد فرهنگی بین والدین و فرزندان برخی از این چالش هاست این مسائل، از مشکلات فردی شروع می شود یا به مشکلات فردی می انجامد و در نهایت این فرد فرد مهاجران هستند که باید از این تنش ها عبور کنند.
با وجود همه این نابسامانی ها و دشواری ها مهاجرت همواره بخشی از پویایی و کمال خواهی انسان ها را تشکیل می دهد مهاجرت گزینه ای مهم برای پیشرفت است و تصمیم گیری درست انسان در این باره بسیار سرنوشت ساز خواهد بود مهاجرت همیشه وجود دارد و آخرین دین الهی نیز اصل آن را به رسمیت شناخته و به تصحیح اهداف و رویکردهای آن پرداخته است.
1) به قرآن کریم، روم، آیه22 مراجعه کنید: وَ مِنْ آيَاتِهِ خَلْقُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلَافُ أَلْسِنَتِكُمْ وَأَلْوَانِكُمْ إِنَّ فِي ذَالِكَ لَآيَاتٍ لِّلْعَلِمِينَ؛ «و از آيات او آفرینش آسمان ها و زمین و تفاوت زبان ها و رنگ های شماست و در این نشانه هایی برای عالمان است».
مفهوم مهاجرت به صورت مطلق در متون اسلامی، مفهومی مثبت و ارزشی است. در نگاه اول شاید چنین به نظر آید که این ارزشمندی ممکن است به سبب شهرت گروه بزرگی از مسلمانان صدر اسلام به این عنوان باشد؛ ولی با دقت بیشتر در قرآن و روایات در می یابیم که این ارزشمندی از پشتوانه ای محکم و جایگاه بلندی در مکتب تربیتی اسلام دارد اسلام، موضوع مهاجرت را تا پای وجوب تعیینی و تعیّنی پیش می برد. (1)
الف) انفال، آیه72: إِنَّ الَّذِينَ ءَامَنُوا وَهَاجَرُوا وَجَاهَدُوا بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالَّذِينَ ءَاوَ أَوَّنَصَرُوا أُوْلَئِكَ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ وَالَّذِينَ ءَامَنُوا وَلَمْ بِهَا جِرُواْ مَالَكُمْ مِّن وَلَيَتِهِم مِّن شَيْءٍ حَتى يهَا جِرُوا وَ إِنِ اسْتَنصَرُوكُمْ فِي الدِّينِ فَعَلَيْكُمُ النَّصْرُ إِلَّا عَلَى قَوْمِ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُم مِّيثَاقٌ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ؛ کسانی که ایمان آورده و هجرت کرده اند و در راه خدا با مال و جان خود جهاد نموده اند و کسانی که [مهاجران را] پناه داده اند و یاری کرده اند، آنان یاران یکدیگرند و کسانی که ایمان آورده اند ولی مهاجرت نکرده اند هیچ گونه خویشاوندی [دینی] با شما ندارند؛ مگر آن که در راه خدا هجرت کنند و اگر در [کار] دین از شما یاری جویند یاری آنان بر شما [واجب ] است، مگر علیه گروهی باشد که میان شما و میان آنان پیمانی منعقد شده است و خدا به آن چه انجام می دهید بیناست».
ب) نساء، آیه89: وَدُّواْلَوْ تَكْفُرُونَ كَمَا كَفَرُوا فَتَكُونُونَ سَوَاءٌ فَلَا تَتَّخِذُوا مِنهُمْ أَوْلِيَاءَ حَتى يهَا جِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَإِن تَوَلَّوْأْ فَخُذُوهُمْ وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ وَجَدتُّمُوهُمْ وَلَا تَتَّخِذُوا مِنهُمْ وَلِيًّا وَلَا نَصِيرًا؛ همان گونه که خودشان کافر شده اند، آرزو دارند که شما نیز کافر شوید تا باهم برابر باشید. پس زنهار، از میان ایشان برای خود دوستانی اختیار مکنید تا آن که در راه خدا هجرت کنند. پس اگر روی برتافتند هر کجا آنان را یافتید، به اسارت بگیرید و آن ها را بکشید و از ایشان یارو یاوری برای خود مگیرید
ج) نساء، آیه 97: إِنَّ الَّذِينَ تَوَفَّيْهُمُ الْمَلَئِكَةُ ظَالِمِي أَنفُسِهِمْ قَالُوا فِيمَ كُنتُمْ قَالُوا كُنَّا مُسْتَضْعَفِينَ فِي الْأَرْضِ قَالُوا أَلَمْ تَكُنْ أَرْضُ اللَّهِ وَاسِعَةً فَتهَا جِرُوا فِيهَا فَأُوْلَئِكَ مَأْوَتَهُمْ جَهَنَّمُ وَسَاءَتْ مَصِيرًا؛ کسانی که بر خویشتن ستمکار بوده اند وقتی فرشتگان، جانشان را می گیرند، می گویند: در چه حال بودید؟ پاسخ می دهند ما در زمین از مستضعفان بودیم می گویند مگر زمین خدا وسیع نبود تا در آن مهاجرت کنید؟ پس آنان جایگاهشان دوزخ است و [دوزخ] بدسرانجامی است».
با مبنا قرار دادن معارف اسلامی سه نوع مهاجرت وجود دارد که در ادامه به آن ها اشاره می شود:
نوع اوّل، درباره تغییر محل جغرافیایی زندگی انسان و اولویت های مادی آن است که کم و بیش از بین متون مختلف اسلامی قابل استخراج است. اصطلاح مهاجرت به این معنی در قرآن و روایات مطرح نیست و آموزه های مربوط به این نوع از مهاجرت با کلید واژه های دیگر و تا اندازه ای پراکنده قابل استحصال است. (2)روشن است که این نوع مهاجرت به خودی خود و بدون هیچ انگیزه مقدسی، نمی تواند در یک دین آسمانی ارزشمند نامیده شود؛ همان طور که بی ارزش هم نیست و از این نظر، تابع اهداف مهاجر و آثار مهاجرت خواهد بود.
گذشته از میزان ارزشمندی این نوع از مهاجرت ها فراوانی مهاجرت های معاصر را باید در قالب این نوع مهاجرت ارزیابی کرد.
نوع دوم مهاجرت، یک مهاجرت جغرافیایی و حرکت جسم انسان از یک محل، منطقه یا سرزمین است که تنها با اهداف الهی انجام می شود و به تعبیر قرآنی مهاجرت «فی سبیل الله» است. (1)
الف) نساء، آیه100: وَمَن يهَا جِرْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ يَجِدْ فِي الْأَرْضِ مُرَاغَمًا كَثِيرًا وَ سَعَةً وَمَن يَخْرُجْ مِن بَيْتِهِ مُهَاجِرًا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ ثُمَّ يُدْرِكْهُ الْمَوْتُ فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَى اللهِ وَكَانَ اللهُ غَفُورًا رَّحِيمًا؛ «و هر که در راه خدا هجرت کند در زمین اقامتگاه های فراوان و گشایش ها خواهد یافت و هرکس به قصد مهاجرت در راه خدا و پیامبر او، از خانه اش به درآید، سپس مرگش در رسد، پاداش او به طور قطع با خداست و خدا آمرزنده مهربان است».
ب) بقره، آیه 218: إِنَّ الَّذِينَ ءَامَنُوا وَالَّذِينَ هَاجَرُوا وَجَاهَدُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أُوْلَئِكَ يَرْجُونَ رَحْمَتَ اللَّهِ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَّحِیمٌ؛ «آنان که ایمان آورده و کسانی که هجرت کرده و راه خدا جهاد نموده اند آنان به رحمت خدا امیدوارند خداوند آمرزنده مهربان است».
ج) حجّ، آیه 58: وَالَّذِينَ هَاجَرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ ثُمَّ قُتِلُوا أَوْ مَا تُوا لَيَرْزُقَنَّهُمُ اللهُ رِزْقًا حَسَنًا وَإِنَّ اللَّهَ لَهُوَ خَيزُ الرَّازِقِين؛ «و آنان که در راه خدا مهاجرت کرده و آن گاه کشته شده یا مرده اند به طور قطع خداوند به آنان رزقی نیکو می بخشد و راستی این خداست که بهترین روزی دهندگان است».
مهاجرت های پی در پی و متنوع سال های صدر اسلام از این نوع مهاجرت ها بود. مهاجرت هایی که مسلمانان مهاجر با رها کردن اموال منقول و غیر منقول خود و حتی در بسیاری موارد، با دوری از خانواده و در شرایطی پرخطر، تنها برای خدا و حفظ دین راه سرزمین های ناآشنا را در پیش می گرفتند. دو بار هجرت مسلمانان به کشور،حبشه در آن سوی دریا هجرت های تبلیغی پیامبر و اصحاب و از همه مهم تر هجرت پیامبر عظیم الشأن اسلام صلی الله علیه و آله و مسلمانان از مکه به یثرب که مبدأ تاریخ اسلام گردید، مهم ترین این هجرت ها هستند.هجرت به این معنی، اختصاص به دین مبین اسلام ندارد و ادیان الهی در طول تاریخ خود، مهاجرت های بسیاری را از این نوع به ثبت رسانده اند مهاجرت پیامبرانی مانند حضرت ابراهیم حضرت موسی حضرت عیسی و،حواریان مهاجرت حضرت صالح و مؤمنان به او حضرت هود و پیروانش حضرت لوط و خانواده اش مهاجرت حضرت موسی و قوم بنی اسرائیل از مهمترین آن ها هستند که با دستور الهی آغاز و جزئیات بسیاری درباره این مهاجرت ها در متون اسلامی و دیگر ادیان آمده است. در این نوع هجرت، مهم نیست که آثار مادی آن چیست و اوضاع مادی بهبود می یابد یا خیر؛ بلکه شرط این نوع هجرت، انگیزه الهی مهاجر است.
شدند.
ارزشمندی چنین هجرتی در مکتب تربیتی،اسلام از برتری معنوی مهاجر بر دیگران شروع می شود (2)و از
1) برای مطالعه بیشتر در این مورد به سه آیه زیر مراجعه کنید:
2) مجلسی، بحارالأنوار، ج19، ص31: عَنِ النَّبِيَ الله أَنَّهُ قَالَ مَنْ فَرَّبِدِينِهِ مِنْ أَرْضِ إِلَى أَرْضِ وَإِنْ كَانَ شِبْراً مِنَ الْأَرْضِ اسْتَوْجَبَ الْجَنَّةَ وَكَانَ رَفِيقَ إِبْرَاهِيمَ وَمُحَمَّدٍ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِمَا وَآلِهِمَا: «کسی که برای دینش از جایی به جایی فرار کند و اگرچه به اندازه یک وجب باشد، مستوجب بهشت است و یار و همراه ابراهیم و محمد علیهماا السلام است».
مرز وجوب می گذرد؛ (1)سپس این ضرورت و حسّاسیّت تا آن جا پیش می رود که می توان مهاجرت را یکی از راهبردها و راهکارهای زندگی اسلامی محسوب نمود و فصلی را در ایدئولوژی اسلامی به آن اختصاص داد.
مهاجرت نوع سوم انتقال معنوی و یک مهاجرت درونی است که جسم انسان از مکانی به مکانی هجرت نمی کند؛ بلکه قلب او از سرزمین گناه دل می کند و وارد مملکت طاعت خداوند می شود. (2)
ارزشمندی مهاجرت نوع دوم وابسته به وجود مهاجرت نوع سوم است. مهاجرت، وقتی می تواند برتری های نوع دوم را داشته باشد که زمینه ساز تغییر جغرافیای دل ها باشد. از امیرمؤمنان در ضمن خطبه ای نقل شده که حضرت فرمودند: «مهاجر، تنها آن کسی است که از بدی ها هجرت کند و به سوی آن بازنگردد». (3)
هر سه نوع مهاجرت، آسیب هایی دارد نوع سوم کمترین و نوع اوّل بیشترین آسیب ها را به همراه دارد. آسیب های مهاجرت نوع سوم که هجرت از بیابان گناه و مهاجرتی قلبی است، آسیب هایی موقت، محدود، طبیعی و قهری است. اطلاعات دینی،کم ناآشنایی با سرزمین جدید کم مهارتی، ناهمگونی نیت ها یا رفتارها وسوسه های بازگشت و برخی فشارهای روانی ناشی از آن ها از جمله آسیب هایی است که انسان تازه وارد به سرزمین اطاعت الهی دچار آن می شود و به سرعت با عنایت های الهی و توجه به راهکارهای دینی رفع می شود؛ راهکارهایی که یکی از آن ها موضوع این نوشتار است.
آسیب های مهاجرت نوع دوم ترکیبی از آسیب های مهاجرت نوع سوم و بخشی از آسیب های مهاجرت نوع اوّل است؛ چرا که مهاجرت نوع دوم از اساس ترکیب پیچیده و گزیده ای از نوع اول و سوم است. آسیب های نوع دوم بعضی از آسیب های نوع اوّل و نه همه آن ها را داراست که به ارزش های فراوان مهاجرت نوع سوم مربوط می شود ویژگی های مهاجرت نوع سوم پس از ترکیب ماهیت مهاجرت نوع اوّل را تغییر می دهد و بسیاری از آسیب های آن را رفع می کند یا از ابتدا مانع به وجود آمدن آن ها می شود.
1) ر.ک: پاورقی2.
2) تحرير المواعظ العددية، ج 25، ص 19: المهاجر من هجر ما حرم الله علیه مهاجر کسی است که از آن چه خدا حرام کرده هجرت کند و ببرد.
3) بحار الأنوار، ج 97، ص 99: قَالَ عَلِيٌّ فِي بَعْضٍ خُطَبِهِ: يَقُولُ الرَّجُلُهَا جَرْتُ وَلَمْ يُهَاجِرْإِنَّمَا الْمُهَاجِرُونَ الَّذِينَ يَهْجُرُونَ السَّيِّئَاتِ وَلَمْ يَأْتُوا بِهَا.
آسیب های مهاجرت نوع اوّل فراوان است. مقالات منتشر شده درباره مهاجرت بر محور مهاجرت نوع اوّل تهیه شده است. بررسی این مقالات نشان می دهد که جنبه اقتصادی مهاجرت در کانون توجه است و کارشناسان در پی شفاف سازی کنش ها و واکنش های کوتاه مدت و بلندمدت مهاجرت در حوزه اقتصاد هستند. مبدأ و مرجع طرح مسائل امنیتی حقوقی و مباحثی مانند بازار علم در این مقالات نیز منافع و مضار اقتصادی پیرامون مهاجرت است که البته جای تعجب نیست و این سرشت علوم انسانی غرب است.
پیوستگی حوزه های علوم انسانی اصلی پذیرفته شده است و توسعه بین رشته ها، (1)مانند «رشته مدیریت مهاجرت» گواه این مطلب است؛ اما این موضوع نباید موجب جابه جایی در رده بندی شرافت و کرامت حوزه های علوم انسانی شود. در منطق الهی، اقتصاد یک ابزار است و به خودی خود، ارزش یا ضد ارزش نیست و نباید محور ارزیابی های کلان و نهایی قرار گیرد. (2)
گذشته از این که در شناسایی آسیب های مهاجرت، رویکردی الهی یا غیرالهی اتخاذ شود، باید گفت آوندهای آسیب های مهاجرت در یک آبشخور اصلی قرار دارد و آن تغییر ارتباط انسان با محیط است.
مهاجر، نیازمند فرصتی است تا بین خود و محیط جدید تناسب ایجاد کند و به نرم افزارها و سخت افزارهای جدید پیرامون متصل شود. اولین آسیب همین فرصت کوتاه یا بلند ناپایداری هاست. دومین آسیب، رسوخ ناپایداری ها به حوزه باورهای فرد مهاجر است که باید ارتباط با محیط را مدیریت کند. آسیب سوم، خطا در اتصال به سخت افزارها و نرم افزارهای جدید فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی است.
با این توضیح آسیب های بسیاری برای مهاجرت قابل دسته بندی است؛ اما به سبب اهمیت حوزه دین و فرهنگ، اثر پذیری دیگر حوزه های علوم انسانی از این حوزه و نیز تأثیر گذاری مستقیم مسجد در این حوزه، به آسیب های مهاجرت در فرهنگ عمومی و غیر عمومی می پردازیم.
در مدیریت جدید «نیاز تعلق به گروه» به رسمیت شناخته شده و از نیازهای انسان شمرده شده است. (3)مهاجر با گسستی که بین او و بیشتر انسان های هم گروه همخون هم کیش و هم فرهنگ وی اتفاق افتاده، دچار خلاً در زمینه اعتبار و حمایت است. برخی شرایط فساد انگیزی که برای مهاجر اتفاق می افتد، در تأمین کاذب یا غیرقانونی و غیر شرعی نیازهای انسانی وی است مهاجر برای برآورده شدن حمایت
و اعتبار ممکن است ابتدا از راه صحیح آن اقدام کند؛ ولی از آن جا که سرمایه گذاری در این زمینه دیربازده است، به سوی تأمین ناصحیح آن و عضویت در گروه های کوچک و بزرگ هنجار شکن، تمایل پیدا می کند. این چالش وقتی با دیگر آسیبهای مهاجرت در آمیزد لغزشگاه بزرگی را به وجود می آورد.
منزوی شدن یا در اقلیت قرار گرفتن برای هر کس ناخوشایند است؛ ولی این مسئله برای مهاجر به عنوان یک بحران و تهدید روزانه مطرح است و این روی دیگر سکه نیاز به اعتبار و حمایت است تا در سطح اجتماعی آن با تعلّق به گروه، قابل پاسخ گویی باشد.
البته در منطق الهی، عزّت تنها از آن خداست و اوست که عزّت می دهد و عزّت می ستاند؛ اما مسئله در این نوشتار، زمینه های آسیب زایی مهاجرت و نقش یکی از راهکارهای اسلام در تسهیل دست یابی به مهاجرینی سالم است. به عبارت بهتر هدف کشف بخشی از مهندسی فرهنگی اسلام در حوزه مسجد با توجه به تأثیرات آن بر مهاجران مسلمان از نگاه برون دینی است.
در دین اسلام، مفهوم عامی را برای انواع مدیریت های نفس و کنترل های آن می توان یافت؛ (1)مفهوم عامی که با کلیدواژه «تقوی» در همه آموزه های اسلام بسیار مورد توجه است.
تقوا در گونه های مختلفی مانند،خوف صبر حلم و عفت متجلی می شود. حیا، به معنای عام آن، یکی از تجلّیات تقوا و خویشتن داری است. (2)رابطه های بسیاری میان تقوا و مسجد می توان برقرار کرد؛ اما به علت این که آسیب عمده مهاجران در زمینه خویشتن داری، خودکنترلی و تقوا، در قلمرو هنجارها و حیا اتفاق می افتد، حیا در اولویت قرار می گیرد در اهمیت حیا همین بس که در روایات اسلامی، انسان تهی از حیا تهی از ایمان معرفی شده است. (3)
حیا، بسیار پر حضور و پُرکاربرد است و در تصویر آرمانی خود همه ابعاد زندگی انسان را فرا می گیرد که محصول چند ویژگی حیاست. در ادامه به برخی از این ویژگی ها اشاره می شود:
حیا، از حوزه فرد به جامعه و از جامعه به فرد سرایت می کند این رابطه دو طرفه بین دو حوزه فردی و اجتماعی ویژگی نادری نیست؛ اما این رابطه و سرایت در مورد حیا بسیار مستقیم، شفّاف و سریع است. حیا محدود به قلمرو خاصی نمی شود،حیا ممکن است در مورد همه تکانه ها و هیجانات روانی و
1) غرر الحکم و دررالکلم، ح 5815 و 5816 و 5997: اَلتَّقْوَی اِجْتِنَابٌ، المُتَّقی مَنِ اتَّقی الذُّنوبَ، مَنْ مَلَکَ شَهْوَتَهُ کَانَ تَقِیّاً
2) نهج البلاغه خطبه 183، ص 266: فَاتَّقُوا اللّهالَّذي أنتُم بِعَينِهِ.
3) إرشاد القلوب إلى الصواب، ج1، ص111: الْحَيَاءُ مِنَ الْإِيمَانُ فَمَنْ لَا حَيَاءَ لَهُ لَا خَيْرَ فِيهِ وَلَا إِيمَانَ لَه.
وسوسه ها نقش ایفا کند. (1)حیا، بسیاری از بازدارنده ها را همراهی می کند و بدون کمک حیا، بسیاری از بازدارنده ها ضعیف و ناکارآمد می شوند. حتی ممکن است ادعا شود که آن چه از حوزه فرد به اجتماع و از اجتماع به فرد در مورد بازدارنده ها سرایت می کند، به واسطه حیا است. ویژگی مهم دیگر قدرت بازدارندگی و وادارندگی حیاست حیا در مرحله شکل گیری خود در نفس انسان نوعی انکسار، انفعال، انقباض، انزجار و انحصار است؛ اما نمود عملی آن ممکن است به صورت بازدارندگی یا وادارندگی بروز کند وسعت قلمرو و نمود عملی متنوع حیا که شامل بازدارندگی و وادارندگی است، موجب گردیده تا حیا سهم بزرگی از تقوی و مدیریت و کنترل نفس را به خود اختصاص دهد.
ویژگی چهارم، وجود مصادیق ضد ارزشی و منحرف شده حیاست و حیا، از این نظر بسیار آسیب پذیر است و انبوه نمونه های ناصواب حیا، فضای زیبا معنوی و فرح انگیز حیا را شلوغ و غبار آلود می کند. (2)به هر حال این ویژگی نیز عاملی است که در نگاه کلی مصادیق حیا را مضاعف می کند و اهمیت آن را بیشتر می کند.
حیا، ارکانی دارد که عبارت اند از مهار کردن نفس، فعل قبیح حضور ناظر محترم، شخص حیاکننده. (3)در مهاجرت هر چهار،رکن هم در بعد نظری و هم عملی دچار ضعف و اختلال می شوند.
مهاجر، به سبب میل به پیشرفتی که به علل گوناگونی در او تقویت شده است و نیز افزایش نیاز تعلق به گروه، به کمرنگ کردن خط های قرمز و سست کردن مهار نفس گرایش دارد.
به سبب تغییر شدید شرایط فرهنگی و رسانه ای و تنوع آن ها که در مناطق مهاجر پذیر، نسبت به مناطق مهاجر خیز بیشتر وجود دارد بازنگری در باورها و ارزش ها یکی از فعالیت های ذهنی مستمر مهاجران است.
بنابراین، متغیّر فعل، قبیح مهاجر را در معرض دو آسیب قرار می دهد و ممکن است در بینش او عمل زشت از فهرست افعال قبیح خارج شود.
1) . نهج البلاغه، قصار 349، ص536: مَنْ قَلَّ حَيَاؤُهُ قَلَّ وَرَعُهُ وَمَنْ قَلَّ وَرَعُهُ مَاتَ قَلْبُهُ وَمَنْ مَاتَ قَلْبُهُ دَخَلَ النَّار.... «کسی که حیایش کم شد، پارسائیش نقصان می گیرد و کسی که پارسائیش نقصان گیرد قلبش می میرد و کسی که قلبش بمیرد، داخل دوزخ می شود».
2) وسائل الشیعه، ج 12، ص169 و111: الْحَيَاءُ حَيَاءَانِ حَيَاءُ عَقْلِ وَ حَيَاءُ حُمْقٍ فَحَيَاءُ الْعَقْلِ هُوَ الْعِلْمُ وَ حَيَاءُ الْحُمْقِ هُوَ الْجَهْل؛ «حیا دو گونه است؛ حیاء عقل و حیاء حماقت. حیاء عقل دانایی و حیاء حماقت نادانی است».
3) ر.ک: پژوهشی در فرهنگ حیا، ص 23 و 24 و 31.
حضور ناظر محترم، یعنی شخصی که در نظر مرتکب دارای جایگاهی،است، حاضر باشد و هویتی از مرتکب فعل قبیح را بشناسد و ببیند. این در حالی است که هویت مهاجر در محل مهاجرت، بسیار کم رنگ است و بخش های مهمی از هویت اصلی او مخفی است؛ به عبارت ساده تر کمتر قابل شناسایی است. نکته مهم آن که تعداد کسانی که مورد احترام مهاجر در محل مهاجرت هستند محدود است؛ زیرا هویت دیگران برای او نامشخص است و مهاجر در محیط جدید فرصت کمتری برای شکل دادن به جایگاه های اجتماعی در ذهن خود داشته است.
میزان عملکرد حیا رابطه وثیقی باشان و ارزشی که هر شخص برای خود می پندارد، دارد و واقعیت این است که اتفاقات جدیدی درون فرد مهاجر در حال رخ دادن است. مهاجر در خودانگاره اش دچار ناپایداری است؛ او در محیط فرهنگی جدید در موضع بازنگری در برخی باورها و ارزش ها و هنجارهای پیشین قرار می گیرد و شاخ و برگ این دغدغه ی ذهنی به خودانگاره او نیز نفوذ می کند. به عبارت دیگر، مهاجر در شأنی که تاکنون برای خود می پنداشت، تردید می کند و در معرض صعود یا نزول پارامترهای ذهنی خودانگاره قرار می گیرد؛ بنابراین نه تنها هویت مهاجر برای دیگران قابلیت شناسایی کمتری دارد؛ بلکه هویت احترام و شناخت او از خویشتن نیز ناپایدار است و این ناپایداری، مدتی به طور متناوب ادامه دارد.
مهاجر، هیچ گاه نمی تواند از خاستگاه فرهنگی خود جدا شود و این امر موجب دوگانگی فرهنگی بین مهاجر و فرهنگ میزبان می شود. در مرحله بعد، دوگانگی فرهنگی با پیش روی خود به درون گروه مهاجران، تضاد فرهنگی را به ویژه بین نسل اوّل مهاجران و نسل های بعدی به وجود می آورد.
امیرالمؤمنان علی علیه السلام فرمود: هر کس به مسجد آمدوشد کند، یکی از هشت چیز را به دست می آورد برادری که در راه خشنودی خدا از او بهره ببرد یا علم و دانشی نو و زیبا یا آیهای محکم یا سخنی که او را به هدایت رهنمون شود یا کلامی که او را از هلاکت رهایی بخشیده و برگرداند یا سنت و روشی که از آن
پیروی کند یا رحمتی از جانب خداوند که انتظارش را می کشیده نصیبش می شود یا گناهی را به خاطر ترس از پروردگار یا از روی شرم رها کند». (1)این هشت فایده کارکردهای ذیل را برای مسجد تأیید می کند.
مسجد، مسلمان مهاجر را به مهمترین گروهی که به آن تعلق دارد یعنی جامعه ایمانی متصل می کند و مسیرهایی از طریق برادران دینی اش در مسجد برای اتصال به دیگر خرده گروه های اجتماعی و اقتصادی فراهم می کند؛ همچنین از این طریق مسیر نزدیک تری برای کسب اعتبار و حمایت فراهم می شود. در مسجد بر مهار نفس تأکید می شود و نشانه ای محکم یا کلامی تأثیر گذار مسلمان مسجدی را بر باورهای صحیح وی پایدار می کند.
در مسجد، خط های قرمز و زشتی ها باز تعریف می شوند و فرد مسجدی با کلمه ای که او را از هلاکت باز می دارد بدرقه می شود.
فرد مسلمان با حضور در مسجد، هویت اسلامی خود را تثبیت می کند و برادرانی می یابد؛ در مسجد و بیرون مسجد هویت فرد مسلمان بهتر شناخته می شود و راحت تر دیده می شود و به دلیل شرم از خطا و گناه دوری می کند.
مسلمان در میان مسلمانان مسجدی، قدر خود را باز می شناسد؛ وی با نشانه های اطمینان بخشی خود را مسلمانی با قیمتی شایسته می بیند و گوهر انسانیت خود را به سادگی نمی آلاید.
مسلمان مهاجر، در مسجد سرزمین میزبان راه و روشی تجربه شده و مناسب را برای تعامل با فرهنگ جدید می آموزد و نسخه بومی شده ای از دین داری آن مرز و بوم را فرا می گیرد.
مهاجران از دوگانگی فرهنگی رنج می برند؛ از این رو، می کوشند تا خود را با فرهنگ جدید تطبیق دهند یا راهی برای تعامل بیابند. درک صحیح و عمیق شرایط فرهنگی جدید به آنان این امکان را می دهد که تصمیم درستی در این باره بگیرند و در تعامل با فرهنگ جدید موفق عمل کنند. مهاجر مسلمان برای دریافت سیگنال های فرهنگی مسیری اطمینان بخش و سریع را جستجو می کند. دسترسی فوری مهاجر به سخت افزاری،آماده برای دریافت و تفسیر پیام های فرهنگ میزبان، بسیار مهم است؛ سخت افزاری که با دارا بودن نرم افزارهای اصلی یک مسلمانان داده های فرهنگ میزبان را تحلیل و تبیین کند.
1) فلاح السائل و نجاح المسائل، ص90: «عن مولانا على بن أبي طالب قال كان يقول من اختلف إلى المسجد أصاب إحدى الثمان أخا مستفادافى الله أو علما مستطرفا أو آية محكمة أو سمع كلمة تدله على الهدى أو كلمة ترده عن ردى أو سنة متبعة أو رحمة منتظرة أو يترك ذنبا خشية أو حياء؛ این حدیث در کتب متعدد روایی آمده است و تنها به سبب اضافه شدن «اوسنه متبعه» در فلاح السائل، فقط این کتاب به عنوان منبع ذکر شده است؛ همچنین ر.ک: تهذیب الأحکام، ج 3، ص 248؛ امالی صدوق، ج 389، ص 3.
مهاجر، برای پیشگیری از تضاد فرهنگی درون گروه مهاجران به ویژه بین نسل اول مهاجران و نسل های بعدی، به یک واسطه هوشمند فرهنگی نیاز دارد تا برداشت ها و تفسیرهای اعضای خانواده و گروه مهاجران از فرهنگ میزبان را به هم نزدیک کند.
مسجد، نهادی است که به واسطه همین هشت کارکرد مذکور در حدیث،علوی، هم آن نرم افزارها را دارد و هم این هوشمندی لازم را داراست. مسجد، از کارآمدترین عواملی است که می تواند از دوگانگی و تضاد فرهنگی مهاجران مسلمان بکاهد.
دقت در این کارکردهای مسجد نشان می دهد که مسجد تنها از مهاجران، به صورت اصطلاحی آسیب زدایی نمی کند، بلکه هر تازه وارد فرهنگی را هر چند غیردائم و با زمانی اندک راهنمایی می کند.
همچنین نه تنها برای مهاجران نوع اوّل و دوم بلکه برای مهاجران نوع سوم نیز بسیار کارساز است. مهاجر نوع سوم یعنی مهاجر از گناه به طاعت الهی برای پایداری در این هجرت بیش از هر کسی به برادری دینی یا دانشی تازه یا آیه ای محکم یا رحمتی که انتظار می رود یا سخنی که او را از هلاکت برگرداند و یا دلیلی بر هدایت و یا ترس و شرم از گناه نیازمند است.
تغییری که مهاجرت ایجاد می کند تغییر روابط انسان با محیط است همه آسیب های مهاجرت در بعد فردی خانوادگی و اجتماعی را باید در این تغییر جستجو کرد مسجد با کارکردهای فرهنگ ساز و اجتماع گستر خود می تواند دوره گذار مهاجر را از فرهنگ مبدأ به نزدیکترین ایستگاه اسلامی در فرهنگ مقصد مدیریت کند و زمان بری و آزمون و خطای این مهاجرت فرهنگی را کاهش بدهد. تأثیرات نهاد مسجد در این باره - به شرط ارتباط مهاجران با مسجد تأثیراتی غیر مستقیم فراگیر، چندبعدی و در لایه های گوناگون مهاجران و از جمله لایه مهم و آسیب پذیر خانواده مهاجر است با استفاده از حدیث علوی می توان چگونگی آسیب زدایی مسجد از مهاجران را در زمینه دوگانگی فرهنگی، تضاد فرهنگی، نیاز شدید به تعلق به گروه، افت حیا به معنای عام آن و کاهش خودکنترلی و نظارت های عمومی و نیز شناوری و شکنندگی هنجارها توضیح داد.
قرآن کریم
سیّد رضى، نهج البلاغه، قم، انتشارات هجرت، چاپ اول، 1414ه-.ق.
شیخ حر عاملی، محمد حسن، تفصيل وسائل الشيعة إلى تحصيل مسائل الشريعة، قم، آل البيت چاپ اول، 1409ه-. ق.
آمدی، عبدالواحد تمیمی، تصنیف غرر الحکم و دررالکلم، دفتر تبلیغات، قم، چاپ اول، 1366 ه-.ش.
دیلمی، شيخ حسن إرشاد القلوب إلى الصواب، قم، شریف رضی، چاپ اول، 1412 ه-. ق.
علامه مجلسی، بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار، تهران، انتشارات اسلامیه، چاپ مكرر، مختلف.
مشکینی، على تحرير المواعظ العددية، قم، انتشارات الهادی، چاپ هشتم، 1424ه.ق.
سید ابن طاوس، فلاح السائل ونجاح المسائل، قم، بوستان کتاب، چاپ اول.
پسندیده، عبّاس، پژوهشی در فرهنگ،حیا، دارالحدیث، 1387 ه-.ش.
سجادپور، سید محمد کاظم چارچوب های مفهومی و عملیاتی در مدیریت مهاجرت بین المللی مطالعه موردی ایران مجله تحقیقات جغرافیایی شماره 78، پاییز 1384 ه-.ش.
ابن بابویه قمی، محمد بن علی بن حسین شیخ صدوق، الامالی، انتشارات کتابخانه اسلامیه، چاپ چهارم، 1362 ه-.ش.
ابوجعفر محمد بن حسن طوسی (شیخ الطائف) التهذيب،تهران، دارالکتب الاسلامیه، چاپ چهارم، 1365 ه-.ش.
نبوی، محمد حسن، مدیریت اسلامی، قم، بوستان کتاب، 1386ه-.ش.
این نوشتار مسجد را از منظر علم مدیریت مورد بررسی قرار می دهد؛ زیرا موضوع علم مدیریت، سازمان است و مسجد به عنوان یک سازمان یا یک نهاد در محدوده بررسی این علم قرار می گیرد. مقاله حاضر در دو بخش نظری و عملی تنظیم شده است. در بخش نظری پس از مروری بر ادبیات تحقیق، موضوع مسجد از چند منظر بحث شد در ادامه بیان شد که با توجه به انواع گوناگون سازمان ها (مبتنی بر سود، مبتنی بر ترس، مبتنی بر (ارزش ایمانی، غیر ایمانی، دولتی انتفاعی، غیر انتقاعی، غیر دولتی، داوطلبانه و مبتنی بر ایمان و....) مسجد با کدام یک از آن ها سنخیت بیشتری دارد؟ در بخش عملی، عملکرد مدیریتی مساجد در سطح خرد مدیریت عملیاتی یک واحد مسجد و سطح کلان عملکرد مدیریتی کلان مساجد کشور یا مدیریت راهبردی مساجد مورد بحث قرار گرفته است. در پایان از میان مباحث نظری، مدلی برای مدیریت راهبردی مساجد در دو بعد عملکرد نیایشی و عملکرد غیر نیایشی استخراج شده است.
واژگان کلیدی
مدیریت راهبردی مساجد، سازمان های مبتنی بر ایمان، سازمان های داوطلبانه، سازمان های غیرانتفاعی، سازمان های غیردولتی
در حال حاضر به علت پیچیده و چند بعدی شدن مسائل گوناگون در جوامع، شاهد تأسیس سازمان های گوناگون در تمامی زمینه ها در جوامع هستیم تا به نیازهای بشری پاسخ دهند. علاوه بر خصوصیت اجتماعی بودن انسان هم اکنون دیگر تلاش فرد به تنهایی و یا حتی یک گروه بدون سازمان دهی و در چارچوب یک سازمان نمی تواند برآورده کننده نیازهای وی.باشد. حضور سازمان ها در ابعاد گوناگون زندگی اجتماعی چنان پررنگ است که در حال حاضر هر فرد حتی قبل از تولد تا بعد از مرگ با حداقل یک سازمان در ارتباط است و سرنوشتش به این پدیده بشری گره خورده است. برخی از متفکران را نظر بر این است که اکنون دیگر شاهد پدیده ای به نام «جامعه» متشکل از «افراد» نیستیم بلکه «جوامع کنونی متشکل از «سازمان ها» هستند (1)و «جامعه» بدین معنا باید موضوع «علم جامعه شناسی» قرار گیرد.
در دیدگاه نهادگرایی (Institutionalism)، هر سازمان یا به عبارت بهتر، هر «نهاد»، در تحقق ارضای یکی از نیازهای بشری فعالیت می نماید و به یکی از انواع این نیازها پاسخ می دهد. طبق نظریه «هرم سلسله مراتبی نیازهای آبراهام مازلو» از جمله نیازهای انسان نیاز خودشکوفایی» است. این نیاز در انسان عالی ترین مرتبه نیاز است و خود ممکن است ابعاد و اشکال گوناگونی داشته باشد. از جمله ابعاد این نیاز بسیار پیچیده، «گرایش به پرستش» و در مرحله نازلتر «دیگر خواهی» است. در سیر تحول تمدن غربی و پیدایی مدل جامعه مدنی غربی برای پاسخ گویی به ابعاد متمایز نیاز خودشکوفایی در انسان ها، نوعی از سازمان ها پدید آمده اند که به سازمان های داوطلبانه»، «سازمان های غیر دولتی» (OGN) یا سازمان های غیر انتفاعی (NPO) موسوم شده اند.
جالب توجه است که بدانیم در اسلام که سرآمد ادیان مترقی است این گونه سازمان ها و تشکیل آن ها سابقه ای بسیار طولانی دارد به علت مفهوم خاص عبادت» در اسلام که هر عملی را که به قصد قربت الهی صورت گیرد، عبادت بر می شمارد اعمال نیایشی و غیر نیایشی با نیات الهی در زمره عبادت به شمار می روند. از سوی دیگر، به علت تأکید خاص اسلام بر ارزش جمع و جماعت، این دین مبین، راهکار بسیار مبتکرانه ای عرضه نموده است و آن تشکیل یک سازمان داوطلبانه غیر دولتی و غیرانتفاعی با نام «مسجد» است مروری بر نقش و اهمیت مسجد در اسلام و همچنین نقش و کارکردهای آن در طول تاریخ حیات مدنی مسلمانان نشان می دهد که مساجد در اسلام و در جوامع مسلمان همان نقشی را ایفا کرده اند که امروز
1) دراکر، 1990.
از یک سازمان غیرانتفاعی در غرب انتظار می رود با این تمایز که به طور معمول هر سازمان غیرانتفاعی در عرصه بسیار ویژه با هدفی مشخص که اعضای آن تعیین می کنند فعالیت می نماید و در صورتی که این هدف برآورده گردد سازمان باید منحل گردد یا تغییر هدف دهد؛ اما نهاد «مسجد» انعطاف پذیری چشم گیری دارد و با رعایت اصول ذکر شده در منابع اسلامی هر مسجد دامنه وسیعی از فعالیت ها را دربر می گیرد و در زمینه های گوناگون به نیازهای انسان به صورت سازمانی پاسخ می دهد و دین اسلام، الهی و عبادی بودن این فعالیت ها را به رسمیت می شناسد.
در جوامع اسلامی از جمله ایران، حضور مساجد در زندگی اجتماعی مردم حضوری پررنگ دارد؛ بدان گونه که طبق آمارهای رسمی هم اکنون در ایران بالغ بر هفتاد هزار مسجد (1)احداث شده است. این تعداد مسجد آن گاه مهم جلوه می کند که توجه کنیم به طور تقریبی هیچ سازمان از نوع دیگری چنین تراکمی ندارد.
فقط ممکن است مدارس از این نظر با مساجد برابری کنند.
در حال حاضر بعد از گذشت بیش از ربع قرن از انقلاب اسلامی و تشکیل جمهوری اسلامی ایران شاهد کم رنگ شدن هر روز نقش مساجد در جامعه هستیم. این بی رونقی حتی در زمینه رسالت اولیه مساجد، برگزاری آداب و آیین های نیایشی هم محسوس است. عجیب تر آن که این بی رونقی مزمن مساجد بعد از تشکیل جمهوری اسلامی در ایران رخ داده است؛ در حالی که همین مساجد در دوره قبل از انقلاب بسیار فعال تر بودند و حتی همین مساجد محل شکل گیری بسیاری از تلاش ها برای برپایی نظام جمهوری اسلامی بوده است کسانی که دوران قبل از انقلاب را به یاد دارند بدون هیچ استثنایی به نقش پررنگ مساجد در جامعه و در جریانات منجر به انقلاب اسلامی ایران اشاره می.کنند به راستی چرا مساجدی که در طول تاریخ ایران به ویژه در دوره قبل از انقلاب بدان گونه پررنگ بوده اند و کارکردهای بسیاری داشته اند، هم اکنون بدین گونه متروک گشته اند؟ آیا زندگی مدرن و پیچیده امروزی دیگر پذیرای مسجد نیست؟ آیا مسجد هم اکنون کارکردهای خود را در زندگی قرن بیست و یکم از دست داده است؟ اگر بخواهیم این سؤال را به صورت اساسی تر مطرح کنیم باید پرسید آیا جوامع مسلمان میان «مظاهر تجدّد» و «مظاهر زندگی دینی» یکی را باید انتخاب کنند؟ حال آن که از انتخاب تجدّد، گریزی نیست باید با زندگی اجتماعی دینی و مظاهر آن از جمله مسجد وداع کرد؟ آیا مسجد در یک جامعه مسلمان فقط زمانی رونق دارد که دین در مصدر حکومت نباشد یا غیر از
1) ماهنامه مسجد، ش73، ص20.
این پرسش ها و سؤالات بسیار دیگری در ذهن هر فرد آگاهی جوانه می زند؛ اما نگارنده سعی دارد تا با رویکردی مدیریتی به پدیده مسجد بنگرد وجود ظرفیت عظیمی چون هفتاد هزار مسجد در سراسر نقاط کشور با انبوهی از منابعی که در اختیار دارند ضرورت نگاهی دقیق و موشکافانه را بیان می کند. بنابراین محقق تلاش دارد تا با موشکافی مسجد به عنوان یک سازمان داوطلبانه غیر دولتی و غیرانتفاعی از زاویه علم مدیریت به این سؤالات پاسخ دهد
1- مسجد در قالب یک سازمان داوطلبانه غیر دولتی و غیرانتفاعی از نوع مذهبی در جامعه کنونی ایران چه کارکردهای مطلوبی ممکن است داشته باشد؟
2- مساجد کنونی موفق به ایفا کدام یک از این کارکردها می پردازند؟
کارکردهای مطلوب و نحوه مدیریت مطلوب مسجد در قالب یک NGO در دو بعد، شایسته طرح است:
1- فعالیت های نیایشی
2- فعالیت های غیر نیایشی
در ابتدا تلاش می گردد تا با مطالعه ادبیات نظری مدل مفهومی کارکردها و نحوه مدیریت مطلوب مساجد در قالب یک NGO طراحی گردد. سپس به روش توصیفی از نوع پیمایشی (با استفاده از پرسش نامه) بررسی می گردد که مساجد موفق در تهران با توجه به مدل به دست آمده در چه وضعی قرار دارند.
الف) در طراحی مدل کارکردها و نحوه مدیریت مطلوب مساجد لازم است از نظر خبرگان علوم اجتماعی و علوم مدیریت استفاده گردد متأسفانه به علت ضیق وقت، امکان چنین کاری وجود نداشت.
ب) جامعه آماری این تحقیق مساجد موفق واقع در تهران است جا دارد چنین تحقیقی در جامعه آماری همه مساجد ایران انجام شود که این امر به علت فقدان امکانات و پشتیبانی های لازم برای محقق میسر نبوده است.
ج) در جامعه آماری اتخاذ شده، مساجد موفق عبارت اند از مساجدی که از نظر «مرکز رسیدگی به امور مساجد» به عنوان مساجد موفق شناخته شده اند. تعریف مرکز ذکر شده از مساجد موفق امکان دارد با تعریف مسجد موفق به عنوان یک NGO طبق مدل دست یافته، مطابقت نداشته باشد.
د) به علت ضیق،وقت امکان سنجش مفصل و علمی روایی و پایانی پرسش نامه این تحقیق با روش های آماری و کیفی طبق الگوهای روش تحقیق، وجود نداشت.
ه-) همکاری نکردن مناسب مساجد معرفی شده از سوی مرکز رسیدگی به امور مساجد، باعث شد تا روند تحقیق به سمت مطالعه موردی (Case Study) تغییر یابد و امکان تعمیم نمونه آماری به جامعه آماری، فراهم نگردد.
انتظار می رود با جواب به سؤالات این تحقیق متولیان امور فرهنگی مذهبی در جامعه، همچون مرکز رسیدگی به امور مساجد وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی اوقاف و..... در تسریع کارکردهای مطلوب و نحوه مدیریت مطلوب مساجد در قالب یک NGO به دیگر مساجد بکوشند.
کلمه «مسجد» اسم مکانی است که سجده در آن انجام می شود؛ مانند خانه ای که با هدف سجده برای خدا ساخته می شود. از مسجد در قالب محلی که نام خدا را در آن می برند (عبادات) یاد شده است. «مساجد» هم جمع مسجد است که معبد مسلمانان است در حقیقت مسجد مکانی است برای عبادت و راز و نیاز با خالق هستی که در فرهنگ اسلامی از جایگاه رفیعی برخوردار است. مسجد مکان ارشاد و تبلیغ مسائل معارف و احکام اسلام است مسجد خانه خدا و محل طرح مسائل دنیوی و اخروی مسلمانان است. (1)
از نظر شکلی نیز مساجد اولیه مسلمانان، قطعه زمینی وسیع و مربع شکل بود که اطراف آن را چهار دیوار یا خندق احاطه می کرد و دارای مأذنه نبود؛ اما اکنون اغلب مساجد دارای قسمتی میانی است به نام «صحن» که گاهی نیز مسقف است و در اطراف آن چهار رواق دارد که وسیع ترین آن رواق قبله است که محراب نیز در آنجا قرار دارد.
1) فصلنامه فرهنگ ایلام شماره 3 و 4، 1379ه-.ش.
نخستین مسجد را حضرت محمد صلی الله علیه و آله در مدینه و در کنار خانه خود ساخت. زمین آن خوابگاه شتران بود و پیغمبر آن را از صاحبش خرید سپس خلفا و حاکمان و پادشاهان بر وسعت آن افزودند و در ساختمان مساجد تزئینات به کار رفت؛ اما مسلمانان در آن تغییراتی دادند چنان که به مرور زمان برخی از کلیساها به مسجد تبدیل شد و جهت بنا را از مشرق به سوی مکه تغییر دادند.
در پاره ای از مساجد سنت معماری ایرانی عصر ساسانی نیز لحاظ گشته است. در این نوع مساجد بخش اصلی را شبستان تشکیل می دهد که قبه ای بر آن قرار گرفته است. این قبه یا گنبد به صورت مخروطی مدوّر بود و بعدها شلجمی شکل یا به خربزه قاچ قاچ با سردری مستطیل شکل درآمد.
نقاشی مذهبی و تصویر ائمه در اسلام مجاز نیست. تصویر انسان و به طور اعم موجودات زنده را، اسلام، بت پرستی می داند از این رو هیچ گونه تصویری در مساجد دیده نمی شود. در عوض تزئین دیوارها و ایوان ها و منبرها و محراب ها در حد فراوان معمول است که عبارت اند از: اشکال مطرز، گیاه ها و صور هندسی و کوکبی شکل با نوشته های زیبا و پرنقش و نگار عربی آیات قرآن به خط کوفی نسخ، ثلث و غیره. به تدریج از قرن ششم و به ویژه در قرن هشتم تزئین دیوارها،ایوان ها، گنبدها و رواق ها به وسیله روپوشی از کاشی و موزائیک آراسته شد. محراب ها و منبرها نیز با کنده کاری از چوب و گچ و مرمر مزین گردید. نام برخی از مساجد مهم عبارت است از: «مسجد الاقصی مسجد الحرام، مسجد قبا، مسجدالنبی، مسجد ایاصوفیا و مسجد گوهرشاد». (1)
در قرآن کریم کلمه مسجد در مجموع 28 بار ذکر شده است. از کل آیاتی که کلمه مسجد در آن ها یاد شده است در پانزده مورد کلمه مسجد با پسوند «الحرام» (مسجدالحرام و پنج مرتبه فقط مسجد آمده است. یک مورد نیز مسجد با پسوند «الاقصی» (مسجد الاقصی) و یک مرتبه مسجد با پسوند «ضرار» (مسجد (ضرار) آمده و در شش مورد کلمه مسجد به صورت جمع «مساجد» وارد شده است. بیشترین آیاتی که نازل شده و موضوع مسجد در آن مطرح گردیده به طور صریح درباره موضوع عام مسجد سخنی نگفته است. هر چند امکان بهره برداری از آن ها جهت آشنایی با مسجد و شرایط آن مسدود نیست. (2)
آن چه مسلم است قرآن بحث لفظی درباره مسجد ندارد، بلکه تعریف مسجد در قرآن بر اساس برداشت از مفاهیم آیات مربوط به مسجد طرح گردیده و انتظار بحث لفظی از قرآن در تعریف مسجد انتظاری شایسته نیست.
1- قرآن معابد قبل از اسلام را مسجد خوانده است؛ یعنی جایی که خدا در آن جا خوانده شود. قرآن در یک جا به فرزندان حضرت آدم خطاب می کند که زینت های خود را هنگام مسجد رفتن برگزینید» (1)و در جایی دیگر خطاب به بنی اسرائیل می گوید داخل مساجد می شوند چنان که اول بار داخل شدند». (2)این آیات نشانگر آن است که مسجد محل عبادت و عبادتگاه است.
2- قرآن بر پایه عرف، به مکانی که به اسم مسجد ساخته می شود، مسجد می گوید، هر چند از تمام اهداف عالیه مسجد تهی است و حتی نماز خواندن در آن ممنوع و حتی تخریب آن لازم باشد؛ مانند مسجد ضرار که قرآن با همین عبارت مسجد ضرار» از آن یاد می کند.
3- مسجد به معنای سجده گاه، اعضای هفت گانه سجده در بدن نیز در قرآن آمده است. چنان که قرآن می فرماید: وَ أَنَّ الْمَسَاجِدَ اللَّهِ فَلَاتَدْعُوا مَعَ اللهِ أَحَدا؛ «به راستی که مساجد (سجده گاه ها) از آن خداست و کسی را با خدا نخوانید». (3)بنا بر قول مشهور معنای این آیه مواضع سجده است.
4- چهارمین تعریفی که از کلمه مسجد در قرآن به دست می آید این است که مسجد به معنای همین مسجد معمولی و عرفی است. البته قرآن،کریم گاهی به معنای مساجدی خاص، همچون مسجد الحرام و مسجدالنبی و مسجد قبا و گاهی نیز به معنای عام آن یعنی همین مساجدی که در عرف امروز معمول است، متذکر گردیده است.
5- مسجد به معنای بیوت خانه های پیامبران در قرآن وارد شده است. (4)
در تعریف مسجد از نظر پیامبر نکته ای مهم به چشم می خورد و آن این که در معرفی مساجد، ماهیت آن را بیان داشته است نه شکل و صورت آن را بنا بر تعریف پیامبر از مسجد معلوم می شود که مسجد جایی است
و یا جایی باید باشد که شرافت حضور انبیاء را دارا باشد و اطلاق خانه بر آن صدق.کند فرهنگ پیامبر همان فرهنگ قرآنی است پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله در جای دیگری می فرماید همه زمین را برای من مسجد و طهور کردند. از این کلام پیامبر دو برداشت مفید میسور:است یکی این که هر جا شرایطی داشته باشد که با فرهنگ قرآن و سنت مطابقت کند به عبارت دیگر بتواند مجلس انبیاء روشن به نور الهی و خانه خدا باشد آنجا مسجد است. دیگر این که می گوید مانند یهود نصاری نباشید که فقط و فقط معابد را محل عبادت می دانند. غرض از مسجد ملاقات با خداست، پس در هر جا این امکان فراهم شود، آن جا مسجد است. روایات بسیاری از پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله رسیده که با معرفی مسجد، در واقع اهل مسجد را هم معرفی می کند؛
همانند «مسجد، خانه متقین است»، «انسان های مسجدی» مؤمن هستند و از این دست مطالب که ضمن معرفی مسجد به اوصاف اهل آن نیز می پردازد. (1)
شکل گیری جامعه مدنی (Civil Society معلول پیدایش شرایطی جدید در اجتماعات بشری است؛ شاید بتوان مشخصات عمده این شرایط جدید را در دو محور زیر خلاصه کرد:
1- با وقوع رنسانس در غرب و افزایش دانایی و توانایی بشر در حیطه های گوناگون، اندک اندک، طبقه متوسط به معنای علم جامعه شناسی در جوامع تبدیل به طبقه اکثریت گردید همچنین این طبقه فقط طبقه ای بود که می توانست بستر لازم برای پرورش هر چه بیشتر نخبگان فراهم آورد. پرحجم شدن طبقه متوسط و در پی آن افزایش شمار نخبگان در جوامع ضرورت وجود راهکارهایی را سبب شد که بدان طریق از توانایی ها و دانایی های آنان استفاده گردد.
2- هم پای تحولات پیش گفته تغییرات شدیدی را در عرصه حاکمیت سیاسی در جوامع نیز شاهد هستیم؛ به نحوی که معنای حاکمیت ابزارهای اعمال حاکمیت و در کل فلسفه وجود حاکمیت تغییر نمود.
کم کم به مردمان ساکن یک کشور نه رعیت»، بلکه «تبعه» و پس از آن، «شهروند» خطاب گردید.
به همین گونه هدف از وجود حاکمیت از «حکم راندن» بر رعیت به خدمت کردن به «شهروندان» و نمایندگی کردن از آنان و برآوردن آرزوهای آنان تغییر یافت.
با بروز هم افزایی نظام مند و دوطرفه این عوامل اکنون شاهد تغییرات کلی در چهره و سیمای جوامع، با عنوان جوامع مدرن در مقایسه با جوامع سنتی هستیم در این حالت وجود قدرت سیاسی نه تابعی از خواست
1) همان، ص153.
قدرتمندان هر جامعه و هوس آنان، بلکه تابعی از برآیند کلی خواست تک تک شهروندان آن جامعه است و مدیریت نهادهای گوناگون هر جامعه نه به طریق دستوری و از بالا به پایین Top.Bottom.Up) انجام می شود. در حالی که زمانی وجود سازمانی غیر دولتی غیر سیاسی در جوامع امری غریب و نامأنوس می نمود شکل افراطی آن را در فلسفه سیاسی کمونیسم و دولت های رفاه شاهدیم اما اکنون این سازمان های دولتی و سیاسی هستند که در مقایسه با سازمان های اقتصادی و سازمان های داوطلبانه غیر انتفاعی در اقلیت به سر می برند و فلسفه وجودی شان نیز برقراری هماهنگی کلان بین دیگر سازمان های موجود در جامعه است. در این گونه جوامع مدرن که در آن ها جامعه مدنی شکل یافته بسیاری از امور جامعه توسط نهادهای مدنی برآمده از مشارکت مدیریت شده مردم انجام می پذیرد. قسمت اعظم این نهادها را نهادهای غیر دولتی غیر انتفاعی تشکیل می دهند که به اختصار از آن ها به عنوان NGO یا NPO یاد می شود.
به این ترتیب انواع سازمان ها در جوامع امروزی عبارت اند از:
1- سازمان های دولتی،انتفاعی مثل شرکت انحصاری دخانیات؛
2- سازمان های دولتی غیر انتفاعی مانند سازمان تأمین اجتماعی جمعیت هلال احمر، وزارت خانه های اجتماعی و غیره؛
3- سازمان های غیر دولتی انتفاعی، همانند تمامی شرکت های تجاری بخش خصوصی؛
4- سازمان های غیر دولتی غیر انتفاعی
فعالیت های سازمان ها یا نهادهای جامعه مدنی ممکن است در چهار گروه دسته بندی شود
1- نمانیدگی منافع و علایق گروه های خاص در رابطه با دولت و سایر بخش های جامعه؛
2- بسیج فعالان اجتماعی برای افزایش آگاهی و اعمال نفوذ؛
3- قانون گذاری و نظارت بر عملکرد دولت رفتار و اعمال مقامات؛
4- فعالیت های توسعه ای و اجتماعی برای گروه هایی که نمایندگی آن ها را بر عهده دارند.
سازمان های غیر دولتی غیر انتفاعی با حضور در میان مردم و عمل در عرصه های خردی که به طور معمول از دید دولت دور مانده است ضمن جلب اعتماد مردم علایق مطالبات و نیازهای آنان را شناسایی
و مثل نمایندگان مردم به دولت منعکس می کنند. از این رو با ایفای چنین نقشی بر اعتماد مردم به آن سازمان ها افزوده و با بسیج آن ها در قالب سازمان های غیر دولتی به فرآیند تصمیم گیری مردم در امور خود مدد می رسانند. به عبارت دیگر سازمان های غیر دولتی غیر انتفاعی در این حوزه سیاست ساز هستند و به طور غیر مستقیم بر سیاست گذاری و برنامه ریزی دولت تأثیر می گذارند. به طور کلی، سازمان های غیرانتفاعی محصول اعتماد متقابل دولت و ملت هستند. [افزایش] دامنه
اعتماد، موجب افزایش حضور مردم در سازمان های واسط می شود و افزایش سرمایه های اجتماعی، جامعه مدنی را فربه تر و کارکرد نهادهای آن را تسهیل و تسریع می.کند گسترش حضور مردم در نهادهای جامعه مدنی نقش آنان را در تعیین سرنوشت خویش پررنگ تر و فرآیند مشارکت «توده ای» را به مشارکت تأثیرگذار، هدفمند، سازمان دهی شده و فعال تبدیل می کند؛ بنابراین سازمان های غیرانتفاعی به سبب ایفای نقش واسط و میانجی میان دولت و مردم و نیز فعالیت در عرصه های نمایندگی و بسیج عمومی قانون گذاری، نظارت، فعالیت های اجتماعی و توسعه ای موجب تسهیل روند مداخله و مشارکت مردم در امور خود و تسریع روند دموکراتیک سازی می شوند. بدین گونه جامعه مدنی به عنوان حوزه غیردولتی غیر انتفاعی هویت می یابد و پایگاه اجتماعی دولت نیز گسترش پیدا می کند. (1)
انواع سازمان ها از نظر انگیزه اعضای آن ها به نحو دیگری نیز تقسیم بندی می گردند:
سازمان هایی که انگیزه افراد از شرکت در آن ها مبتنی بر ترس و در کل، هنجارهای تنبیهی است؛ همانند زندان؛
سازمان هایی که انگیزه افراد از شرکت در آن ها مبتنی بر سود و کسب منفعت شخصی است؛ مانند بنگاه های اقتصادی؛
سازمان هایی که انگیزه افراد از شرکت در آن ها تعالی است و نفع شخصی مطرح نیست. در این سازمان ها افراد به صورت داوطلبانه حضور می یابند. سازمان های غیر دولتی غیر انتفاعی از این نوع به شمار می روند. (2)
حضور این گونه سازمان ها هم اکنون در همه عرصه های هر جامعه و حتی در کلیه عرصه های جهانی هم مشهود است. برای مثال، NGOها در فرآیند انتخابات در اکثر جوامع مدرن و مدنی نقشی بسیار اثر گذار دارند. در بعد بین المللی هم زمینه های فعالیت این سازمان ها بسیار گسترده و متنوع است. برای مثال، هم اکنون شاهد فعالیت بسیاری از NGO های بین المللی در عرصه خدمات اجتماعی، فرهنگی، بهداشتی، حقوق بشر و غیره در افغانستان و عراق و دیگر نقاط جهان هستیم.
در نگرشی اجمالی اهداف این مؤسسات به این شرح خلاصه می گردد:
1- اهداف خدماتی آموزشی؛
2- اهداف خدماتی بهداشتی؛
3- اهداف خدماتی فرهنگی؛
4- اهداف خدماتی اجتماعی؛
5- اهداف با توجه به گروه های ویژه همانند کودکان، زنان عقب افتادگان بیماران خاص مانند ایدز و سرطان، تراکم جمعیت، گرسنگی، حقوق بشر و غیره. (1)
افزون بر اهداف فوق اهداف خدماتی - مذهبی را همچون کلیساها مساجد و هیئت های مذهبی را باید افزود.
جوامعی که هم اکنون به صورت جوامع مدرن یا جوامع مدنی از آن ها یاد می شود، حداکثر ظرف دو دهه اخیر به این دستاورد بشری دست یافته اند و انباشت تمام تجربیات تاریخی آنان هم اکنون ثمر داده است؛ اما اسلام به عنوان دینی مترقی و خاتم ادیان الهی که برای رهنمون کردن بشر به سعادت ابدی و جاودان نازل شده است از همان ابتدا هیچ گاه سعادت ابدی و اخروی انسان را از سعادت دنیوی و مادی وی تفکیک نکرده است. این دین کامل از آن جا که عقیده دارد که دنیا مزرعه آخرت است با ظهور خویش بذر مدنیت و تکامل دنیوی را نیز در جامعه بشری پراکند تا اعضای هر جامعه ای متناسب با ظرفیت و استعدادها و تجربیات بشری و سطح ادراک خود این بذر را بپروراند دستورات این دین الهی در قالب کتاب آسمانی و جاوید آن «قرآن» و راهنمایی های پیشوایان این دین در عرصه امور دنیوی نیز بسترهایی مناسب برای رشد و تکامل بشر برقرار کرد. در 1400 سال قبل که مدنیت در شبه جزیره عربستان به اندازه ای نبود که اقتضای ایجاد نهادهای مدنی کنونی را نماید، دین اسلام و پیامبر آن حضرت محمد صلی الله علیه و آلهبا تأکیدی چشم گیر بر ارزش تجمع و تأسیس نهادی به نام مسجد این نیاز بشری را به بشر آن روزگار شناساندند.
برای مثال از جمله پدیده های اجتماعی که در اسلام بدان بسیار اهمیت داده شده است و اثری بسیار عمیق بر حیات بشری جوامع مسلمان داشته است، پدیده وقف است.
از جمله پیامدهای مهم وسعت وقف و کثرت موقوفات پی افکندن نهادهای تمدنی و مدنی بود. گرچه جامعه ما [جامعه ایرانی] به لحاظ سیاسی و فرهنگی به طور مطلق فاقد عامل شهروندی بود؛ اما در جهت نهادهای تمدنی دیگر گام های بلندی برداشته شده بود در زمانی که سراسر دنیای غرب در سلطه خشن و قرون وسطایی کلیسا بود و مظاهر تمدن و سازمان های اجتماعی امروز و نهادهایی مانند شهرداری مراکز بهداشتی و سازمان های فرهنگی و غیره برای تخصیص خدمات عمومی نه در غرب و نه در سایر نقاط جهان وجود داشت، موقوفات و سازمان های اداره کننده آن به عنوان یک سازمان اجتماعی وسیع
1) عابسی، 1382ش.
چنین خدماتی را... عرضه می کردند. در کلیه شهرهای بزرگ و کوچک و روستاها و دهات دور افتاده هزاران مدرسه بیمارستان تیمارستان حمّام،عمومی، کاروان سرا قنات مسجد و حسینیه و غیره که از محل سرمایه عظیم موقوفات فراهم شده و یا اداره می شود در اختیار مردم قرار می گرفت.... هزاران پزشک دانشمند و شاعر و فیلسوف به یمن این موقوفات برخاسته اند؛ کاری که اگر دولت می خواست انجام دهد، از عهده دولت خارج بود». (1)
همچنین خداوند متعال در قرآن کریم در اکثر مواردی که اراده بر بیان همراهی و یاری خویش دارد، گروه مؤمنان گروه صابران، گروه متقین و جز آن را شایسته همراهی خویش می داند. آن جاهائی که می فرماید:
أَنَّ الله مَعَ الْمُتَّقِینَ. (2) إِنَّ اللّهَ مَعَ الصّابِرین. (3) أَنَّ اللّهَ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ. (4) اِنَّ اللّهَ مَعَ الَّذینَ اتَّقَوْا وَ الَّذینَ هُمْ مُحْسِنُونَ اِنَّ اللّهَ. (5) حتی در بسیاری از آیات آنانی را که اهل فلاح و رستگاری می داند با ضمیر جمع معرفی می کند أُولَئِكَ هُمُ المتفْلِحُونَ. (6)
خطاب بسیاری از سخنان الهی در قرآن کریم به جماعت مردم یَا أَیُّهَا النَّاسُ... و یا جماعت مؤمنان يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا... است.
در اسلام حتی بسیاری از امور عبادی و از جمله مهمترین آن ها «نماز» در صورت برگزار شدن به صورت اجتماعی است که ارزش اصلی خود را خواهد داشت حتی در سیره پیامبر در اقامه نماز اصل بر جماعت است و اقامه نماز فرادا، استثناست.
«پیامبر گرامی اسلام بادیه نشینان عربی را که اسلام می آوردند، از بازگشت به بادیه ها نهی می فرمودند و آنان را الزام به سکونت دائمی در محلی می نمودند». (7)
پیامبر اسلام و ائمه هدی نیز با عنایت به همین اصول ارزشمند اسلام، دست به تأسیس مسجد.
زدند و در آن روزگار به اقتضای شرایط زمان و مکان آن را محل اجرای بسیاری از امور اجتماعی علاوه بر امور عبادی نمودند.
انواع فعالیت های مربوط به آموزش، امور قضایی مشاوره حل اختلاف مراسم و جشن ها، ارتباطات عمومی، حرکت سیاسی پر کردن اوقات فراغت، خدمات اجتماعی و رفاهی، تعاون، امور دفاعی و مانند آن ها در طول دوران های گوناگون جوامع اسلامی در چارچوب مساجد انجام می شده اند». (1)
مسلمانان برای بسط مدنیت جدید به تأسیس مساجد اقدام می کردند و از این طریق توده مسلمان را در یک چارچوب تازه سازمان می دادند». (2)
«مسجد مکانی برای عبادت پایگاهی برای جهاد، مرکزی برای اجتماع مسلمانان، مدرسه ای برای تعلیم و تعلّم اسلامی و در کل عرصه ای برای ورود مسلمانان به حیاتی مدنی است». (3)
نکته حائز اهمیتی که در این میان شایان ذکر این است که دین اسلام هیچ گاه نه در آیات قرآن کریم و نه در احادیث نبوی و روایات معتبر برای مساجد خط مشی تعیین ننموده است بلکه فقط به تعیین اصولی کلی در باب فعالیت های قابل اجرا در مساجد بسنده نموده اند در این حالت هر مسجدی که این اصول را رعایت نماید در اجرای هر فعالیت و ایفای هر کار کردی اختیار کامل دارد و تعیین خط مشی بر عهده خود مؤمنان گردآمده در مسجد است. با رعایت این اصول هرگونه فعالیتی که در مساجد صورت پذیرد، عبادت محسوب می گردد.
اهم این اصول در منابع اسلامی شامل قرآن کریم و احادیث نبوی و روایات به دست آمده از ائمه هدی را می توان شامل موارد زیر دانست
1- تأسیس مسجد بر اساس تقوانه خودنمائی و تظاهر؛
2- تأسیس مسجد بر پایه خشنودی خداوندی و همراه با کمال خلوص در نیت؛
3- مسجد، محلی باشد که مؤمنان دل و جان خویش را در آن تطهیر کنند اگر مسجدی برای مؤمنان شرایطی را فراهم نسازد که به پالایش روح و رفتار خویش بپردازند شایستگی لازم را نزد خدا ندارد؛
4- در آن بسیار یاد خدا شود. مسجدی که با ورود به آن انسان نتواند از اشتغالات غیر خدایی ذهنش بکاهد، مسجد شایسته ای نیست؛
5- مایه آزار و زیان نباشد. مسجدی که مسلمانان را از اصلاح دور نگهدارد و موجب تفرقه گردد و مسلمانان را از حقوق معنویشان محروم گرداند مسجدی شایسته نیست؛
6- اگر مسجدی عامل پوشاندن حقایق از مسلمانان گردد و مانع از درک و فهم آنان از حقایق دین و مصالح مسلمانان شود، در زمره مساجدی است که نزد خدا محبوبیتی ندارد؛ بنابراین، مسجد اگر در انحصار گروهی از مسلمانان قرار گیرد و وسیله تحمیق مردم گردد، عمل کفر آمیز در آن صورت گرفته است؛
7- اوصاف یاد شده اکتسابی اند و بخشی از این اوصاف به آباد کنندگان مساجد مرتبط است که باید دو صفت ایمان به خدا و ایمان به آخرت دارا باشند. (1)
با این تفاسیر می توانیم دریابیم که طبق نگرش توحیدی به هر مکانی که فعالیت های صورت گرفته در آن این اصول را نقض نکند اطلاق «مسجد» جایز است این استنباط مطابق با اصل «وحدت وجود» در فلسفه اسلامی نیز هست. با این نگرش، «مسجد» نه یک کالبد فیزیکی، که یک تفکر، نگرش، فرهنگ و جهان بینی است که باید آن را در افراد بشر جست وجو کرد. در هر مکان که افرادی با این فرهنگ مستقر باشند، آن جا «مسجد» تحقق یافته است. به عبارتی دیگر این نوع افراد مسجد» هستند. به همین سبب خداوند در قرآن کریم تأکید فراوانی بر بانیان مسجد دارد و برای آنان داشتن ایمان به مبدأ و معاد و همچنین خلوص در نیت و تقوا را لازم می داند.
قرآن کریم در آیاتی متعدد بر عمران و آبادانی مساجد تأکید کرده است و آبادکنندگان مساجد را ایمان آورندگان به خدا و قیامت معرفی می کند. (2)خداوند متعال در سوره مبارکه اعراف، آیه 31 می فرماید: يَا بَنِي آدَمَ خُذُواْ زِينَتَكُمْ عِندَ كُلِّ مَسْجِدٍ؛ «ای فرزند آدم! زینت خود را هنگام رفتن به مسجد با خود داشته باشید».
و در آیات متعدد دیگری نیز کسانی را که به نحوی در امر مساجد کارشکنی می کنند و در جلوگیری از یاد خدا در مساجد و خرابی آن سعی می نمایند ظالم ترین مردم معرفی می کند. (3)
از سوی دیگر، در احادیث و روایات بسیاری بر پرهیز از تجمل در مساجد تأکید فراوان شده است؛ به نحوی که مساجد دارای تجمل و زرق و برق فراوان را از آن جا که مانع اشتغال مؤمنان به یاد خدا می گردند از نشانه های آخرالزمان به حساب آورده اند پیامبر در این باره می فرماید ای سلمان در آخر الزمان مساجد مانند کلیساها آذین بندی می شوند و قرآن ها را زینت کنند و مناره ها بلند می گردد و صف نمازگزاران فراوان
می شود که با دل های پر از کینه و زبان های چندگونه گرد آیند». (1)
با تفکر در آیات و روایات بالا می توان به عمق دیدگاه انسان گرایانه اسلام پی برد. به نظر می رسد مراد خداوند در قرآن از آبادانی مساجد نه «آبادانی ظاهری» بلکه «آبادانی معنوی» است. اگر کلمه «زینت» را در آیه خُذُواْ زِينَتَكُمْ عِندَ كُلِّ مَسْجِدٍ (2)را فقط زینت های ظاهری ندانیم، بلکه توانایی ها، قابلیت ها، استعدادها و هنرها و در بعدی دیگر نیازهای متعالی انسان را نیز جزئی از زینت وی به حساب آوریم، می توانیم استنباط کنیم که مراد قرآن از مساجد آباد، مساجدی است که محل رفت و آمد مؤمنان است و انسان هایی توانا و دانا هستند و از این توانایی و دانایی خویش در راه نیل به قرب خداوند حول محور مسجد استفاده نمایند و دیگر برادران و خواهران دینی خویش را بهره مند سازند؛ به گونه ای که مساجد بدون حضور چنین مؤمنانی مساجدی خراب و غیر مطلوب به حساب می آیند به عبارتی دیگر مساجد چون ظرفی هستند که با رعایت اصول ذکر شده در منابع اسلامی مؤمنان مختارند تا به تناسب نیازها و همچنین توانایی ها و استعدادهای خویش «زینت» از آن استفاده کنند.
این نظر از آن جا تقویت می گردد که در تاریخ صدر اسلام مسجد انحصار به هیچ دسته و گروه خاصی نداشت و حتی ملحدان در کمال آزادی و امنیت در آن جا حضور می یافتند و به مناظره می پرداختند». (3)
با توجه به مطالب پیش گفته و همچنین نقش و کارکردهای مساجد در طول تاریخچه روشنی در می یابیم که مساجد در دوره های رونق خویش همانند یک سازمان غیر دولتی و غیر انتفاعی به ایفای نقش در جامعه اسلامی پرداخته اند.
منظور جامعه شناسان از مفهوم کارکرد (Function) در اصطلاح کار کردگرایی (Functionalism)، اثری است که پدیده های اجتماعی از خود بر جای می گذارد کار کردگرایان معتقدند که این آثار، نتیجه و دستاورد ساخت های اجتماعی اند.
«فونکسیونالسیم، کارکردها را به ساختارها نسبت می دهد؛ زیرا معتقد است که نظم و ترتیب های اجتماعی که جامعه شناسان ساخت می دانند دارای اثرهای به سامانی هستند که ناشی از شیوه خاص سازمان یافتن این ساخت هاست. (4)
همین واژه در ادبیات علم مدیریت نیز استفاده می شود واژه Function» در ادبیات علم مدیریت معنای بسیار محدودتری در قیاس با علم جامعه شناسی دارد که علمای مدیریت آن را مترادف «فعالیت» یا حتی وظیفه برای هر بخش سازمانی دانسته اند.
اگر بخواهیم در ادبیات علم مدیریت اصطلاحی هم ارز با واژه Function» در علوم اجتماعی بیابیم.
شاید مناسب ترین اصطلاح، واژه Mission» ترجمه شده به رسالت باشد.
هر چند کار کرد ابتدایی و اصلی مسجد کار کرد نیایشی آن بوده است و از مساجد به صورت محلی برای برگزاری آیین ها و عبادات جمعی استفاده می شده است؛ اما به هیچ وجه این کار کرد، یگانه کارکرد مساجد نبوده است. بنا بر پیش گفته اسلام اهمیت فراوانی برای اجتماع مؤمنان قائل است. یکی از دلایلی که فقط امور عبادی صرف در مساجد انجام نمی شده، تعریف اسلام از عبادت است اسلام هر عملی را که به قصد قربت به خداوند متعال انجام گیرد، عبادت بر می شمارد. با این پیش زمینه و همچنین به تأسی از سیره و سنت نبوی مساجد توانسته اند در زمینه های بسیاری در جوامع اسلامی نقش ایفا نمایند و خلاء وجودی بسیاری از نهادها را پر نمایند.
و خداوند هدف خلقت انسان را عبادت می داند و بهترین مکان برای این کار مسجد است. از جمله «ان یذکر اسمه» در آیه کریمه قرآنی وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّن مَّنَعَ مَسَاجِدَ اللهِ أَن يُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ... (1)استفاده می شود که مساجد محل عبادت و پرستش الهی است.
آری، مسجد شریف ترین مکان برای خضوع و سجده بر درگاه الهی و از خود گذشتن و به خدا رسیدن است و نماز از جمله عباداتی است که در مسجد انجام می گیرد و گزاردن نماز در آن در مقایسه با مکان های دیگر ثواب بسیار بیشتری دارد به یقین اگر نماز به جماعت برگزار شود ثواب آن به مراتب بیشتر هم خواهد بود.
از جمله عبادات در مسجد نماز بزرگ جمعه است که کار عبادی سیاسی مسلمانان است. از این رو هر هفته در شهرهای مهم کشور جمع می شوند هم خدا را می پرستند و هم در برابر دشمنان دینی آمادگی خود را اعلام می دارند نماز در مسجد آن قدر ارزش دارد که حتی انتظار در مسجد برای برپایی نماز خود عبادت است و رسول خدا صلی الله علیه و آله در این باره می فرماید: «نشستن در مسجد در انتظار نماز، عبادات است، مادامی که حدثی از او سر نزند. عده ای پرسیدند: ای رسول خدا حدث چیست؟ فرمود: غیبت کردن». (2)از دیگر عباداتی
که در مسجد انجام می گیرد دعا و مناجات است از این رو، به خصوص بعد از انقلاب اسلامی، خواندن ادعیه ای چون کمیل، توسل ندبه و نظایر آن رونق بیشتری یافته است چه این که در روایت آمده است، دعای دسته جمعی به اجابت مقرون است.
«اعتکاف نیز عبادتی است که در مسجد انجام می گیرد اعتکاف یعنی اقامت در مسجد به قصد اجرای اعمال مخصوص با شرایط و آداب ویژه که تزکیه و تصفیه روح از همه معاصی را در پی دارد». (1)
«مراسم دیگری مثل خطبه های اخلاقی و دینی عزاداری امام حسین ختم اموات و انواع جلسات ذکر و قرائت قرآن که به طور معمول در مساجد انجام می شوند به واسطه محتوا با ماهیت [نیایشی] مسجد، سنخیت پیدا کرده» (2)و در مساجد برگزار گردیده اند.
بعد از کارکرد نیایشی، قوی ترین کارکرد مساجد در طول تاریخ کارکرد آموزشی آن هاست. این کار کرد به ویژه در دوران قبل از پیدایی نهادهای مدرن بسیار پررنگ شده است به گونه ای که در اکثر جوامع مسلمان مجموعه تعلیم و تربیت حول محور مساجد شکل گرفته بود.
در روایتی رسول اکرم صلی الله علیه و آله می فرماید: «هر نشستی در مسجد بیهوده است مگر این که برای سه کار باشد: خواندن قرآن، ذکر خدا، سؤال از علم و دانش». (3)ما در تاریخ نیز می خوانیم که پیامبر در مسجد خویش آیه های قرآن، احکام و معارف دینی و حتی مسائل تاریخی را به مردم آموزش می داد جلسات آموزش نیز با نبود آن حضرت ادامه می یافت؛ زیرا استاد و مدرس کلاس های آموزشی مسجدالنبی، فقط پیامبر نبود. افراد دیگری نیز که از صلاحیتهای علمی لازم برخوردار بودند اداره این جلسات را بر عهده داشتند: عبدالله بن رواحه که شخصیتی علمی بود جلسات مربوط به توحید و معاد و مسائل اعتقادی را اداره می کرد. جایگاه جلسات علمی و آموزشی در مسجد از نگاه پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله به مراتب والاتر و ارجمندتر از جلسات دعا است؛ چنان که در روایت است که روزی رسول خدا صلی الله علیه و آله به مسجد وارد شدند. در مسجد، دو مجلس جداگانه برپا بود. گروهی در حال یاد دادن و فراگرفتن دانش بودند و جمعی نیز به دعا و راز و نیاز با خداوند مشغول بودند. پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: هر دو گروه به سوی نیکی گام بر می دارند؛ دسته ای خدا را می خوانند و گروهی نیز آموزش می بینند و نادانان را تعلیم می دهند؛ ولی این گروه (تعلیم و تعلم) کار برتری انجام.
می دهد. من نیز به منظور آموزش دادن مردم مبعوث شده.ام. آن گاه پیامبر صلی الله علیه و آله در میان گروهی که سرگرم آموزش بودند، نشست. (1)
تا آغاز قرن چهارم اسلامی اغلب مساجد در غیر اوقات نماز حکم مدارس را داشت و بعدها مراکز آموزشی صورت خاصی به خود گرفت. بسیاری از بزرگان علم و دانش دانش آموختگان حلقه درس کلاس هایی بودند که در مساجد برگزار می شد حتی بعدها که مراکز تحصیلی از مساجد به مدارس منتقل شد، مدارس در جنب مساجد ساخته می شد و از این طریق پیوند ناگسستنی دین و علم به نمایش گزارده می شد. آری، مسجد همواره آموزشگاه مبانی دینی و معارف اسلامی بوده است. از این رو، مسجدی که امروز نقش مؤثر خود را در زمینه های فرهنگی آموزشی ایفا نکند در حقیقت از ادای بخش مهمی از رسالت خود بازمانده است». (2)
مساجد از حیث آموزشی سه شکل به طور کامل متمایز از یکدیگر اتخاذ کردند. شکل نخست، آن بود که بسیاری از مساجد با محدود کردن دایره آموزشی خویش به آموزش عمومی و ابتدایی در حد قرائت قرآن اکتفا کنند. شیوه های آموزشی در این مکتبها به طور کامل سنتی است..... شکل دوّم، مدرن است؛ به این معنا که محلی در مسجد به عنوان کتابخانه در نظر گرفته می شود جوانان و نوجوانان و کودکان مسلمان به شکل گروهی از آموزشهای ابتدایی که از قرآن آغاز شده (و به حدیث اعتقادات و احکام می رسد) برخوردار می شوند در این شکل... مسجد کلاس هایی با صندلی و تخته سیاه دارد و حتی از ابزارهای نوین سمعی بصری برای آموزش در آن ها استفاده می شود. شکل سوّم، ارتقا مسجد تا حدّ دانشگاه است. برخی از مساجد در جهان اسلام تعلیم و تربیت بدنی در سطوح عالی را نیز بر عهده گرفته اند. در سال 1961 م مسجد الازهر در قاهره به دانشگاهی اسلامی تبدیل شد که همانند دانشگاه های جدید دانشکده های بسیاری دارد و از حيث دانشکده های فقه و کلام اسلامی شهرت دارد». (3)
از دل چنین تلاش هایی علوم بسیاری منبعث از منابع اسلام سرچشمه گرفت علومی چون فقه، اصول، کلام و فلسفه اسلامی و غیره نقطه عطف در ایفای نقش آموزشی مساجد در طول تاریخ دوران زندگانی دو امام شیعیان یعنی امام محمد باقر و امام جعفر صادق است. این دو امام با اغتنام فرصت به دست آمده در کشاکش تحولات سیاسی بین امویان و عبّاسیان دست به پرورش شاگردان بسیاری در علوم گوناگون زدند که پایگاه عرضه این آموزش مساجد بودند در تاریخ شمار شاگردان امام صادق حتی تا عدد چهار هزار نفر ذکر گردیده است. این دو امام بزرگوار پدیدآورنده طبقه ای جدید به نام طبقه علمای اسلام هستند.
مساجد از رهگذر کارکرد آموزشی خویش سهمی بسیار مهم در فرهنگ و تمدن اسلامی ایفا کردند. چون مسلمانان مسجد را محیط آموزشی ساخته بودند به تبع،آن کتابخانه هایی در آن به وجود آمد. اگر چه اکثر کتابخانه های مساجد معمولی بودند ولی بعضی از مساجد بزرگ مجموعه هایی کامل از کتاب هایی داشتید که در امپراتوری اسلام شهرت فراوانی کسب کردند دانشمندان و دانشجویان نه فقط آزادانه از این کتابخانه ها استفاده می کردند بلکه برای آن ها سخاوتمندانه غذا، مسکن، وسایل نگارش و دیگر خدمات نیز فراهم می شد.... گفته می شود که دیوان و کتاب های شعر هشتاد طایفه در مسجد کوفه نگهداری می شد.... البته در میان شیعیان به سبب آن که امامان شیعه به ویژه امام صادق علیه السلام به علوم گوناگون احاطه داشتند کتاب نویسی و کتاب خوانی به رشته های گوناگون علوم قرآنی علوم اجتماعی و فلسفی، علوم طبیعی کشیده شد. در سلسله عباسیان نهضت ترجمه آثار یونانی به عربی به راه افتاد و ائمه شیعه نیز در جلوگیری از القائات سوء و افکار باطل ترجمه شده به عرضه افکار مترقی و عالی می پرداختند». (1)
با غنی تر شدن علوم اسلامی و تخصصی شدن آن ها آموزش تخصصی علوم اسلامی در اغلب موارد به مدارس ساخته شده در جنب مساجد منتقل شد.
در دوران معاصر با شکل گیری دولت و ملت های جدید در جوامع اسلامی یا تحول در ساختار حکومتی ملت های کهن حکومت ها به تأسیس نهادهای آموزشی جدید پرداختند. این امر خود به خود بر آموزش در مدارس و مساجد تأثیر گذارد دو واقعیت نیز در این میان خودنمایی کرد توسعه اقتصادی (البته نیاز به نیروهای متخصصی که آموزش سنتی نمی توانست چنین محصولاتی داشته باشد) و تحولات اجتماعی ناشی از تماس با غرب ظهور نقش های جدید که آموزش های تازه ای می طلبید. در این نظام آموزشی جدید، حتی آموزش های دینی تا حد تعلیمات دانشگاه پیش بینی شد تا مجموعه آموزش های سنتی ناکار کرد شوند. عاملی که باعث تداوم آموزش سنتی می شد آن بود که تبلیغ و دعوت دینی به نیروهای آموزش دیده ای نیاز داشت که نهادهایی مثل وقف یا تمهیداتی مثل خمس هزینه های آن را تأمین می کرد و مستقل از دولت بودند». (2)
با مراجعه به تاریخ صدر اسلام در می یابیم از جمله کارهایی که در مسجد انجام می گرفت، این بود که مردم در این مکان جمع می شدند و مشکلات اجتماعی را بررسی می کردند و به رفع آن اهتمام می ورزیدند
و همچنین درباره مصالح اسلام و مسلمانان به شور و مشورت می پرداختند. نتیجه می شود که امروز هم مسجد، باید خانه آشنایی با دردها و مشکلات اجتماعی و چاره اندیشی برای رفع آن ها باشد.
امام خمینی رحمه الله علیه در گفتاری این نقش مسجد را مورد تأکید قرار داده و فرمودند: «این مسجدالحرام و مساجد در زمان رسول اکرم صلی الله علیه و آله مرکز جنگ ها و سیاست ها و مرکز امور اجتماعی و سیاسی بود. این طور نبوده است که در مسجد پیغمبر، همان مسائل عبادی نماز و روزه باشد؛ مسائل سیاسی اش بیشتر بوده است. اسلام می خواهد که مردم آگاهانه برای مصالح خودشان و برای مصالح مسلمانان در آن جا فعالیت کنند». (1)
از آن جا که طبق آموزه های اسلامی هر عملی که به قصد قربت و در راه خدا انجام گیرد، عبادت محسوب می شود، انواع فعالیت های دیگر می توانند توجیه دینی پیدا کنند و به قلمرو مسجد راه یابند. این امر به ویژه هنگامی رواج پیدا می کند که نهادهای دیگر جامعه کارکردهای خود را به درستی انجام ندهند یا این که در اصل نهادهایی برای بر عهده گرفتن آن گونه خدمات و کارکردها در جامه نباشد». (2)در این حال، بسیاری از امور عمومی مردم در مسجد رتق و فتق می شوند.
در صورتی که در مساجد فعالیت های اجتماعی چشم گیری رخ دهد و این کار کرد در مقابل کار کرد نیایشی مسجد از حضور پررنگ تری برخوردار باشد پیامدهای خاصی را در پی دارد که بعضی ها با کار کرد نیایشی در تعارض قرار می گیرد.
در جوامعی که کارکردهای اجتماعی مساجد غلبه پیدا می کنند یا کارکردهای اجتماعی هم عرض با کارکرد نیایشی جلوه گر است مسجد مرکزیت بیشتری پیدا می کند و در مناطق مسکونی در مرکز منطقه واقع می شود یا اگر تعداد مساجد چشم گیر باشد آن دسته از آن ها که پوشش بیشتری به مناطق مسکونی می دهند، کار کرد اجتماعی بیشری پیدا می کنند. این مساجد به مراکز اداری یا حکومتی نزدیک ترند، در دل بازارها جای دارند، به مجالس قانون گذاری نزدیک اند یا مراجعه کنندگان به آن ها افراد دانشگاهی و دیگر نخبگان هستند به این ترتیب است که این گونه مساجد بر اساس کارکردهای خاص و مخاطبان خاص تمایز پیدا می کنند. حتی ساخت سلسله مراتبی جامعه در ترتیبات فضایی آن ها مؤثر واقع می شود.... این مساجد به نحو مشارکتی اداره می شوند و انواع فعالیت های آن ها بر اساس همکاری افرادی که ارتباط بیشتری با مسجد دارند سازمان داده می شود تأسیس این گونه مساجد به بودجه های چشمگیری نیاز دارد که بر اساس مشارکت افرادی از طبقات خاص بودجه ها و میزان خدمات مسجد تفاوت پیدا می کند. مراسم و آیین ها در
این گونه مساجد یک طرح و زمان بندی خاص پیدا می کنند و افرادی نیز به خدمت دائمی آن در می آیند». (1)
همانند دیگر کارکردهای مساجد پدیده ای که این کار کرد را نیز به چالش کشیده است، بروز مدرنیته و فرآیند نوسازی است جهت فرآیند نوسازی بدان سمت است که بخشی عمده از کارکردهای اجتماعی مسجد را به نهادهای عرفی تحویل کند و مسجد فقط کارکرد نیایشی داشته باشد این امر، البته از مخالفت بنیادی نوسازی و تجدّد با دین ناشی نمی شود بلکه در اصل نوسازی در جهت راه اندازی نهادهای تخصصی برای پاسخ دادن مداوم و بهینه به نیازهای مردم است. بسیاری از کارکردهای اجتماعی مسجد در دنیای امروز به نهادهایی که جامعه چاره ای جز ایجاد تقویت و گسترش آن ها ندارد تحویل نشده اند و از این جهت حتی اگر مساجد بخواهند نقش اجتماعی مستقیم داشته باشند مجبور به محدود کردن این نقش ها هستند. در مرحله بعدی مسجد خود را باید به صورت یکی از نهادهای عرضه کننده آن خدمات و کارکردها و نه فقط عرضه کننده آن ها معرفی کنند و همچنین در محدوده همان کارکردها می باید به نحوی تخصصی به موضوعات (حتی وعظ و خطابه) بپردازند تا بتوانند در کنار رقبای جدی به رقابت بپردازند. به عنوان نمونه، انواع فعالیت های فرهنگی در حوزه هایی مثل سینما، تئاتر موسیقی هنرهای نمایشی هنرهای تجسمی و غیره در انواع نهادهای عرفی دولتی عمومی و خصوصی در حال اجراست.... اگر به عنوان مثال، مساجد بخواهند به امور فقرا و درماندگان رسیدگی کنند متوجه خواهند شد که فقط یکی از نهادهای خدمات دهنده خواهند بود و با تخصصی شدن و رقابت و همکاری با دیگر نهادها می توانند در این عرصه باقی بمانند». (2)
نقش سیاسی مساجد در طول تاریخ جوامع اسلامی (جز مقطع صدر اسلام) بیشتر به صورت غیر مستقیم بوده است. این کارکرد در قرون جدید و با پیشگامی اصلاح گرایان در جوامع اسلامی پررنگ تر شد.
اصلاح گرایانی چون سید جمال الدین اسدآبادی، حسن البنا، محمد عبده، علامه اقبال لاهوری و دکتر شریعتی از مسجد به عنوان پایگاهی برای آغاز جنبش های سیاسی اصلاحی در قرون اخیر استفاده کرده اند. این رفتارها در ابتدا در چارچوب دعوت و تعاون اسلامی آغاز می شده است (جلسات تفسیر قرآن)، بیان احکام اسلام بزرگداشت اولیای دین ذکر وقایع تاریخی مربوط به دین، ذکر مشکلات و مصائب مسلمانان
در اقصی نقاط عالم و جز آن ولی به سبب فقدان مجراهای سیاسی برای ظهور دغدغه ها و تمایلات دینی خود مسجد به نوعی پایگاه سیاسی تبدیل می شده است». (3)
باید توجه داشت که مسجد در جوامع اسلامی با توجه به آموزه های دینی چشم گیر همچون حدیث مَنْ أَصْبَحَ ولم يَهْتَمُّ بِأُمورِ الْمُسْلِمِينَ فَلَيْسَ مِنْهُمْ وَمَنْ سَمِعَ رَجُلاً يُنادى يَا لِلْمُسْلِمِينَ فَلَمْ يُجِبْهُ فَلَيْسَ بِمُسْلِمِ، (1)ظرفیت بروز رفتارهای سیاسی را در مقایسه با نهادهای دینی در ادیان دیگر به درجات بسیار برتری دارد.
از نظر تاریخی نیز شاهدیم که پیامبر اسلام نخستین مسجد را در مدینه نزدیک به خانه خویش ساخت و آن را مرکزی برای اداره امور سیاسی و مباحث و جدال ها قرار داد.... همچنین در تاریخ اسلام، مسجد جد محلّی برای خشونت های سیاسی (مثل قتل دو خلیفه صدر اسلام) بوده است». (2)
با گسترده تر شدن قلمرو فعالیت دولت در دوران معاصر از سویی و پیدا نشدن نهادها و مجراهای به رسمیت شناخته شده برای اجرای فعالیت های سیاسی از سوی دیگر فعالیت های سنتی مساجد، چون تعلیم و تربیت اسلامی دعوت اسلامی اصلاح اجتماعی و تعاون اجتماعی نیز اکنون سیاسی شمرده می شوند. حکومت ها در برخورد با این فعالیت ها تلاش دارند تا آن جا که این فعالیت ها سعی در ایجاد اختلال در فعالیت های دولتی ندارند و به خصوص نهاد حاکمیت را دچار چالش مشروعیت نمی کنند، از در مماشات وارد گردند». (3)اما تزریق سیاست به مساجد این مراکز را به چهار شکل ممکن در آورده است:
1- مرکز حزبی؛
2- دار الندوه (محل مشورت)؛
3- پارلمان محله؛
4- خانه شهروند.
از چهار شکل مطرح شده مساجد در طول تاریخ جهان اسلام و نیز در دوران معاصر کمتر از همه به صورت مراکز حزبی در آمده اند. علت این امر وجود اصل فراگیری و انحصاری نبودن فعالیت در مساجد است. با این وجود همیشه تلاش هایی صورت می گرفته است تا از پایگاه مسجد حداقل به عنوان تریبون تبلیغات سیاسی انحصاری استفاده گردد. تازه ترین نمونه این تلاش ها را در حرکت های یک جناح خاص سیاسی برای استفاده از تریبون مساجد شاهد بودیم اما این تلاش ها همیشه به علت این که هیچ گاه یک تفکر سیاسی خاص بر تمام جامعه حاکم نمی گردد مگر در اشکال افراطی کاریزمایی و خاصیت مردمی
بودن مساجد ناکام می شوند. (1)
همچنین غیر از صدر اسلام به علت شکل گیری دارالاماره ها، مساجد کمتر مرکز تشکیل شوراهای مسلمانان در امور عمومی خویش بودهاند؛ چرا که در کل حکومت ها در جوامع مسلمان به صورت استبدادی بوده اند و مشارکت سیاسی توده ها را بر نمی تافته اند؛ اما دو شکل دیگر یعنی خانه شهروند یا پارلمان محله در مساجد جاری بوده و هستند و نقش سیاسی مساجد را باید به طور عمدی در نقش اجتماعی و مدنی آن ها جست وجو کرد: آنجا که نقش اجتماعی و مدنی مفهوم سیاسی پیدا می کرده مسجد سیاسی می شده است و آن جا که کارکردهای اجتماعی مستقل از سیاست جاری پنداشته می شده مسجد نیز کمتر سیاسی می شده است. (2)
از جمله موفق ترین حرکت های سیاسی در چند دهه اخیر انقلاب اسلامی ایران است. این انقلاب از جهات بسیاری از دیگر انقلاب ها متمایز است از جمله وجه تمایز پایگاه دینی این انقلاب در عصر گریز از ایدئولوژی های آسمانی بود مساجد به عنوان فراگیرترین مرکز دینی در اسلام در این انقلاب نقشی حسّاس داشتند.
امام خمینی رحمه الله علیه فرمودند این انقلاب به تأسی از سنت اسلامی در عصر پیامبر، اعتقاد خاصی به اجتماع میان سیاست و اسلام حول محور مساجد داشتند امام امت در سال های قبل یعنی در همان روزهایی که از سوی حکومت وابسته شاه به ترکیه و از آنجا به نجف تبعید شدند در نخستین نطق خود در نجف در مسجد شیخ انصاری در حضور بسیاری از علما و فضلا چنین گفتند:
اسلام سیاست دارد، برنامه اداره امور مملکت دارد ممالک بزرگ را اداره می کند. بر رؤسای جمهور، سلاطین و دول اسلامی است که اسلام را به عالم معرفی کنند تا مسیحی ها خیال نکنند که اسلام چون مسیحیت است و مسجد مثل کلیساست. وقتی نماز در مسجد برپا می شد تکلیف معین می کردند. در مسجد شالوده جنگ ریخته می شد. در مسجد تدبیر اداره ممالک می شد کلیسا فقط برای عبادت و نزدیکی به خدا علی زعمهم است؛ اما مسجد مسلمانان در زمان رسول خدا صلی الله علیه و آله و در زمان خلفایی که بودند، مرکز سیاست اسلام بود. در زمان رسول خدا علی الله در زمان حضرت امیرالمؤمنین و در زمان دیگران در روز جمعه در
خطبه جمعه مطالب سیاسی، مطالب مربوط به جنگ ها و مربوط به سیاست مدن مطرح می شد». (1)
در طول انقلاب اسلامی آغاز تظاهرات میلیونی مردم از مساجد و پایان آن نیز مساجد بود. روشنگری و هدایت آنان در مسیر مبارزه در مساجد انجام می گرفت جلسات سری و مخفیانه و طرح و برنامه ریزی گروه های مقاومت در مساجد برگزار می شد خطابه های آتشین وعاظ و خطبا در تحریک مردم برای فتح خاکریزهای حکومت شاه پیوسته در مساجد استمرار داشت وحدت امت اسلامی که عمده ترین عامل پیروزی انقلاب بود در مساجد معنا و مفهوم می یافت همه اختلافات و تفرقه ها با حضور در یک پایگاه مبارزاتی مشترک به نام مسجد مبدل به وحدت کلمه و مشتی پولادین بر ضدّ مزدوران حکومتی می شد. مسجد بدون آن که نیازمند ثبت نام حوزه بندی، اجبار اکراه و این قبیل امور باشد که به نوعی در دسته های سیاسی و گروهی وجود دارد به تجهیز میلیون ها مؤمن معتقد می پرداخت.....
مسجد در انقلاب اسلامی علاوه بر همه ویژگی ها یک ویژگی منحصر به فرد داشت که همه نقش آفرینی های خود را مدیون آن است و آن داشتن ماهیت تشیّع است مساجد شیعیان به لحاظ نداشتن وابستگی مادی و معنوی به حکومت ها، همواره توانسته است بدون هیچ گونه ملاحظه کاری و احتیاط پیش گیر با فساد قدرت های حاکم در افتد. با توجه به این که همه امور مساجد به دست مردم و با اعانات مسلمانان و وجوهات شرعیه آنان اداره می شود خود آنان نیز حافظان اصلی آن هستند و فریادهای حق طلبانه خود را از این مراکز به گوش دیگران می رسانند. ائمه مساجد که در حوزه های علمیه شیعی تربیت شده و خود را به قدرت های فاسد نفروخته اند، عهده دار مسئولیت مساجد می شوند بنابراین، هر حرکتی که از مساجد آغاز می شود، از یک سو، رنگ دینی و الهی و از سوی دیگر بعد مردمی و جماهیری دارد. این دو، خود عامل بقای نهضت ها و حرکت هایند. آن گاه انحرافات آغاز می گردد که شکافی میان نهضت ها و پایگاه اصلی آن ها ایجاد شود». (2)
البته در پی پیروزی انقلاب با راه یافتن نهادهای دینی به متن قدرت اجرایی، این ویژگی مساجد به چالش کشیده شده است. این چالش آن جا تشدید می گردد که همزمان از مساجد به عنوان پایگاه سازمانی حکومتی مانند بسیج استفاده می گردد و یا نقش های اجرایی چون تأیید صلاحیت افراد بر عهده مسجد سپرده می شود (3)این گونه حرکت ها با نقش اصلی مساجد تعارض داشته و این نهاد را دچار تعارض کارکردی می نماید.
چالش های امروزی مساجد بازتابی از چالشهای جامعه توسعه نیافته شرقی در تنگنای انتخاب میان سنت و تجدد است. سنت غنی و اصیل و بدون پیرایه های زاید اسلامی بعد از آن که دچار تطور و ارتجاع گردید نه فقط از نوزایی باز ماند، بلکه در اوج انحطاط خویش، ضدیت با نوزایی و بازنگری و چنگ زدن به سلفی گری جزو خصیصه های آن قلمداد شد در مقابل تجدد غربی خلع سلاح گردید چالش بین سنت و تجدد در جامعه ایرانی برخاسته از انتخاب میان داشتن نگرش آسمانی به جهان هستی و یا نگریستن به جهان هستی از نگاه زمینی و بریده از ماورا است عقیم شدن سنت اسلامی در جامعه ایران از سویی، یکه تازی تجدد و مدرنیسم غربی و پیشرفت های خیره کننده آن از سوی دیگر چند صباحی است که جامعه ایران را بر سر دو راهی عظیمی قرار داده است و اسفبارتر این که در این چند صباح اغلب راه حلهای افراطی و تفریطی برگزیده شده اند. گاه تمام تجربیات بشری به دست آمده در سایه تجدّد و مدرنیسم انکار شده و عجیب تر آن که، همان سنت اسلامی عقیم و تحریف شده به عنوان راهکار جایگزین معرفی می.گردد. گاهی نیز عقبه تاریخی و فرهنگی جامعه که به طور شدید متأثر از سنت دینی اسلامی است به هیچ انگاشته شده و له له زنان به سمت تجدد (یا بهتر بگوییم پوسته بیرونی تجدّد) گام برداشته شده است؛ بدون آن که حتی ادبیات تجدد و مدرنیسم به درستی و همان گونه که منظور نظر نظریه پردازان غربی باشد، ترجمه گردد. (1)
در حال حاضر وضع جامعه ایرانی وضعی التقاطی است و رفتارهای سرزده از انسان ایرانی نه در قالب سنّت می گنجد و نه در چارچوب تجدّد امکان تعریف دارد. هنوز انسان ایرانی تکلیف خویش را با سنت و تجدد روشن نساخته است.
از آنجا که اکنون این سنت دینی ضعیف به حکومت راه یافته و نهادهای متعلق به آن را قبضه کرده است، حاضر به نقد خویش نیست؛ چرا که از بحران مشروعیت و از دست رفتن قدرت ترس دارد و دچار محافظه کاری شده است؛ همان چیزی که روزی سنّت شیعی ادعای مقابل آن را داشت. به دین سبب راهکارهای توجه به سنت عرضه شده از طرف حکومت سطحی اند و حتی اندیشمندان مستقل مطرح در تفکر دینی و سنتی چون محمّد حسین نصر، عبدالکریم سروش و دیگران هم مغضوب و رانده شده اند.
از سوی دیگر، راهکارهای تجویزی ناشی از توجه صرف به تجدّد، به علت عقبه فرهنگی تاریخی برآمده از سنت جامعه ایران برای انسان ایرانی در خور هضم نیست و او راهم دچار عذاب وجدان می کند و هم قانعش نمی سازد؛ چرا که آن گاه باید در جمع جوامع مدرن دوباره از صفر مطلق شروع کند و جایگاهی در
1) روزنامه شرق، ویژه نامه 1383ش، مصاحبه با سید جواد طباطبایی
خور شأن برآمده از فرهنگ و تاریخ خود را نخواهد یافت. (1)در این میان مساجد هم سرگردان گشته اند. از آن جا که در جهان دهکده شده،امروزی استفاده از تجربیات فکری بشری حاصل از مدرنیسم اجتناب ناپذیر است، به ظاهر مساجد باید بسیاری از کارکردهای خویش را از دست بدهند و در نهایت امر به چیزی شبیه کلیسا تنزل یابند. از سوی دیگر، چسبیدن به مظاهر سنّت تحریف شده توسط مساجد هم گره از کار فروبسته آن باز نمی کند و این کار به طور عملی نوعی انتحار و خودزنی توسط مساجد است که این نهاد والا را هر چه بیشتر منزوی می کند.
در چنین اوضاعی است که مساجد، هم از سوی داعیه داران تجدّد مورد بی مهری قرار می گیرند و محدود می گردند و هم از سوی حاکمان مدعی ترویج سنت تحریف شده دینی مورد ظلم واقع می شوند.
در جامعه ای که مدرنیسم و رویکرد به آن شکل غربی غالب است مساجد دو روش را می توانند اتخاذ کنند:
جهت فرآیند نوسازی بدان سمت است که بخشی عمده از کارکردهای اجتماعی مسجد را به نهادهای عرفی تحویل کند و مسجد فقط کار کرد نیایشی داشته باشد». (2)چرا که تجدد و مدرنیسم به همه پدیده ها، حتی به پدیده دین و تقدّس نگاهی زمینی دارد این نکته البته به معنای ضدیت با ماورا و انکار آن نیست بلکه به معنای نگریستن به پدیده هایی از جمله ماورا با رویکرد زمینی و عینک مادّی (عرفی سازی) است. «در چارچوب رهیافت محافظه کارانه تلاش می شود مسجد در عین کارکردهای نیایشی، بخشی از شکاف های کارکردی دیگر نهادها مثل تأمین اجتماعی، آموزش و پرورش، خانه های جوانان، نیروی انتظامی، قوه قضائیه یا در صورت جنگ نهادهای دفاعی را پر کند مسجد در این حال، محلی برای تغییر وضع موجود نیست، بلکه به جامعه کمک می کند تا امور آن بهتر اداره یا از بحران های آن کاسته شود. در این چارچوب، وعظ و خطابه هایی که در مسجد عرضه می شود و نیز گروه هایی که در حول و حوش آن شکل می گیرند متوجه کاهش رنج انسان ها هستند». (3)
این امر البته از مخالفت بنیادی نوسازی و تجدّد با دین ناشی نمی شود بلکه در اصل، نوسازی در جهت ایجاد نهادهای تخصصی برای پاسخ دادن مداوم و بهینه به نیازهای مردم است بسیاری از کارکردهای اجتماعی مسجد در دنیای امروز به نهادهایی که جامعه چاره ای بجز،ایجاد تقویت و گسترش آن ها ندارد،
تحویل شدهاند و از این جهت حتی اگر مساجد بخواهند نقش اجتماعی مستقیم داشته باشند اوّل، ناچار به محدود کردن این نقش ها هستند. دوّم خود را فقط باید به صورت یکی از نهادهای عرضه کننده آن خدمات و کارکردها و نه فقط عرضه کننده آن ها معرفی کنند و سوم آن که در محدوده همان کارکردها می باید به نحوی تخصصی به موضوعات حتی وعظ و خطابه بپردازند». (1)تا بتوانند در کنار رقبای جدی به رقابت بپردازند». آن چه گفته آمد البته تحلیل وضع مساجد با رویه محافظه کارانه در هر جامعه مدرن است.
در چارچوب رهیافت آزادی خواهانه از دین نیز تصویری آزادی خواهانه عرضه می شود. همچنین دین و دین داری در شرایطی آزاد معنا می شوند. انسان مؤمن در این شرایط انسانی است که مختارانه و آزادانه بدون هیچ گونه اکراه و فشار به نگرش های دینی باور دارد و رفتارهای دینی از خود بروز می دهد. قواعد بازی میان دین داران همان قواعد بازی لیبرالاست به حداکثر رساندن آزادی فرد (دین دار) و به حداقل رساندن اجبارهای اجتماعی از جمله جامعه دینی بر اساس رهیافت لیبرال مسجد، مرکزی دینی است که افراد به نحو داوطلبانه و مختارانه به آن می پیوندند و نه خود هیچ اجبار و اکراهی را در چارچوب فعالیت های مسجد می پذیرند و نه اجبار و اکراهی را بر دیگران تحمیل می.کنند هر آن چه هست توافق ها و قراردادهایی است که جمع مؤمنان آن ها را بر اساس قواعد بازی دمکراتیک میان خود وضع می کنند.
در ره یافت لیبرال، مسجد هم از حیث روال های درونی و هم از حیث تنظیم روابط خود با دیگر مراکز و مؤسسات، قواعد بازی آزادی خواهی را رعایت می کند و در هیچ یک از رفتارهای خود از اصل آزادی، مختارانه و داوطلبانه بودن حضور افراد در انواع فعالیت ها چه نیایشی و چه اجتماعی عدول نمی کند. همچنین در فعالیت هایی که مستلزم اکراه و اجبار افراد باشد، به هیچ وجه مشارکت نمی نماید. لیبرال بودن در این جا به روش عمل مساجد اطلاق می شود و نه به محتوای آموزش هایی که در آن ها عرضه می شود. طبیعی است که مساجد، عرضه کننده آموزش های دینی و محلّ ذکر و عبادت باشند و به انواع نیازهای مؤمنان توجه کنند، اما همین امور از طریق روش های گوناگون تحقق پذیرند به عنوان مثال هر واعظ می تواند به نحوی صلح آمیز به عرضه باورها و اعتقادات دینی اقدام کند و کار خود را به قلمرو داوطلبان و افرادی که از روی اراده حضور در مسجد پیدا کرده اند محدود کند؛ اما در مقابل واعظ دیگری ممکن است برای دعوت افراد به ایمان و امر به معروف یا نهی از منکر به خشونت و اعمال قهرآمیز نیز متوسل شود.
1) باقی و دیگران، مجموعه مقالات پرستشگاه در عهد سنّت و تجدد، ص248
تناقض نمای دعوت دینی در همین جاست که ظهور می کند دعوت دینی، اگر بخواهد تا عمق جان افراد نفوذ کند، به طور طبیعی نمی تواند همه افراد جامعه را تحت تأثیر قرار دهد؛ اما دعوی تنها حقیقت ممکن بودن و تلاش برای اعمال تأثیر قهری هر سبک و روشی را مجاز می داند و با اصالت دادن به ادای تکلیف قائل به نتیجه نیست. مساجد، به عنوان کانون دعوت اسلامی از یک سو نمی توانند قلّت مخاطبان را بپذیرند و از سوی دیگر نمی توانند به مؤمنان ظاهرگرایی که فقط بر اساس نظام پاداش ها و تنبیهات به آن ها رو می کنند، قناعت کنند. از آن جا که مسجد می خواهد تجلّی بیرونی و محل ظهور انواع تجلّیات ایمان باشد، به طور طبیعی کار دشواری بر عهده گرفته است؛ چرا که ایمان، پدیده ای درونی و دل بسته است که عینیت یافتن آن هم می تواند تهی کننده آن از معنا باشد و هم می تواند بستر رشد و معنا یافتن آن قرار گیرد». (1)
شاید این نوع از مساجد، همان چیزی باشد که اکنون در مد آرمانی جامعه مدنی غربی از آن تعبیر به سازمان داوطلبانه غیر دولتی از نوع مذهبی می گردد مساجد این گونه را هم اکنون فقط می توانیم در جوامع غربی که مسلمانان در اقلیت هستند بیابیم اصول و قواعد دموکراتیک در بین این مسلمانان به. علت زندگی در غرب نهادینه شده است و از سویی بسترهای لازم برای حفظ هویت دینی آنان فراهم است تا در قالب تشکل های خصوصی و غیر دولتی تا آنجا که مخل آزادی های دیگران نباشند و همچنین مشروعیت نظام های حکومتی را به چالش نکشند به فعالیت های مورد علاقه خود بپردازند.
اما چنین مساجدی به علت بومی نبودن مدل مدرنیسم و جامعه مدنی به معنای غربی آن در جوامعی چون ایران قابل احداث نیست به این لحاظ، تحلیل نقش مساجد و پایگاه های دینی در جوامعی چون ایران که دارای جمعیتی قریب به اتفاق مسلمان است و دین بر مصدر حکومت قرار دارد، با توجه به ویژگی های خاص دین اسلام از ادعای جامعیت آن احتیاج به مدل نظری دیگری دارد.
برای تحلیل نقش مسجد در هر جامعه با اکثریت مسلمان که هنوز به توسعه به معنای غربی آن دست نیافته است باید به نوع هویت دینی آن جامعه توجه نمود؛ چرا که مسجد در وهله اول پایگاه دینی جامعه مسلمان محسوب می گردد محمّد قوچانی (1379)، جامعه شناس،ایرانی سه نوع هویت دینی را در یک جامعه دینی شناسایی کرده است.
«اگر از هویت دینی اعتقادی انتظار اعتقاد به معنای حقیقی و راستین آن را داشته باشیم باید بگوییم که
1) باقی و دیگران، مجموعه مقالات پرستشگاه در عهد سنت و تجدّد، ص248.
هویت اعتقادی جز در هنگامه های تولد ادیان، به وجود نمی آید؛ چرا که در هنگامه های مذکور (صدر ادیان) اول سطح اعتقاد به سطح دانش بوده است و در نتیجه اعتقاد دین در مصافی،برابر، بر اعتقادات ضددینی و غیردینی پیروز شده است؛ دوّم در این پیروزی هیچ کاتالیزور و تسریع گر خارج از مداری وجود نداشته است. نه آیین و عرف جبر کننده پنهان دین ورزی اجتماعی بوده است و نه دولت و قدرت، اجبار گر رسمی و آشکار تکوین هویت دینی مذکور؛ بلکه موانع عمده ای بر سر راه ایجاد هویت مزبور ایجاد شده است.... اما پس از تولد یک اعتقاد از جمله اعتقادات دینی به تدریج دفاع از آن اعتقاد نه یک کار انقلابی، بلکه کاری ارتجاعی می شود. در شرایطی که یک اعتقاد در نتیجه یک انقلاب سیاسی یا فکری متولد می شود چگونه می توان از تبدیل آن به ارتجاع سخن گفت؟ مقصود ما از ارتجاع در این جا نسبتی است که آن اعتقاد با رقیبان خود می یابد. او در مصاف با رقیبان خود چنان می کند که رقیبان دیروز با او می کردند و حتی در شرایط بحرانی با رقیبان درونی خود بدتر از رقیبان بیرون خود عمل می کند به این معنا که باز تولید کنندگان اعتقادات دینی را از خود می راند؛ چرا که به تدریج در سطوح عالی اعتقاد مذکور، طبقه ای از نخبگان حوزه قدرت یا معرفت شکل می گیرند که بازتولید اعتقاد دینی را در حکم کفر یا طغیان می شمارند و در نتیجه یک «ایدئولوژی» به «ضد ایدئولوژی» تبدیل می شود و از حرکت باز می ایستد و دیگران را هم از حرکت، انذار می دهد و تحذیر می کند. در چنین شرایطی حفظ هویت دینی موجود،جامعه شرط بقای حاکمیت دینی موجود است و این دو نسبتی مستقیم با هم دارند از آن،پس بر خلاف شرایط تأسیس ایدئولوژی، ترویج ایدئولوژی دارای کاتالیزور حکومتی می شود و اعتقاد نه حول دانش، بلکه حول قدرت شکل می گیرد. در نتیجه وجود آن اعتقاد و هویت اعتقادی نیز هم بسته به وجود دولت و قدرت دینی است؛ چنان که گمان می رود با زایل شدن دولت دینی هویت این جامعه نیز از دست رود.
از سوی دیگر این همبستگی دین و دولت دینی سبب می شود که هر نوع ناخشنودی و زدگی از دولت دینی به دین دولتی نیز تسری ییابد و چون یکی در معرض برافتادن قرار گیرد دیگری نیز چنین می گردد». (1)
چنین رویکردی به دین و به تبع آن به پایگاه دین در جامعه (مسجد) را به طور واضح در سال های ابتدایی پیروزی انقلاب اسلامی ایران شاهد بودیم مسجد در نقش شوراهای محلی ظهور پیدا کرد و حتی فراتر از آن بسیاری از سازمان های دولتی در فضای مسجد در عرضه خدمات به جامعه سعی نمودند. تشدید چنین اوضاعی را در دوران جنگ هشت ساله می توان مشاهده نمود.
اما با پیچیده تر شدن انتظارات از دولت و حکومت و بروز ضرورت های توسعه ای، به خصوص در سال های پس از جنگ و تغییر فضا و دید جامعه به حکومت این نقش مسجد کم رنگ تر شد و مساجد در
1) قوچانی، محمد، یقه سفیدها (جامعه شناسی نهادهای مدنی در ایران)، ص180.
سلسله مراتب سازمان های حکومتی تنزّل پیدا نمود و نقش های کنار به آن محول گردید.
به طور کلی نمودهای عینی تأثیر هویت دینی اعتقادی در نهاد دینی مسجد را در اشکال زیر می توان یافت؛ مساجد کانون استقرار پایگاه های سازمانی حکومتی به نام «بسیج» می گردند یا در بسیاری مواقع حقوق شهروندی برای افرادی به رسمیت شناخته می شود که مساجد صلاحیت آنان را تأیید کنند بودجه های دولتی برای مساجد در نظر گرفته می شود، انواع سازمان ها و وزارتخانه های دولتی دخیل در برنامه ریزی مساجد و نظارت بر آن می گردند و جز آن.
«اگر جامعه ای در رویکرد خود به سوی دین، آن چه را می خواهد در «آیین» بجوید، «هویت دینی» آن جامعه و هویت دینی آیینی» نام دارد و مهمترین صفت مشخصه جامعه مذکور، عام بودن به آیین های دینی برشمرده خواهد شد. این رویکرد رویکرد خودآگاهی نیست و به طور معمول در مقایسه با رویکردهای اعتقادی به دین متاخر است؛ چرا که پس از اعتقاد آوردن اعضای جامعه به دین به تدریج دینی بودن ویژگی بدیهی آن جامعه تلقی می شود و در نتیجه امکان خروج آن جامعه از دین خود به خود محال می گردد؛ در این امکان محال بیش از همه عرف نقش دارد. عرف با هضم دین به عنوان درون مایه خود، جرأت و جسارت عرف شکنی و سنت شکنی را از جامعه سلب می کند و نقطه آغاز آفرینش نقطه خلق هویت کنونی بوده و از قبل موجود نبوده است. در این جامعه همه مادرزاد دین دارند و هیچ کس پرسشی از چرایی و حتی چگونگی دین داری خود نمی کند؛ اما همه دین داری اینان در عمل به آداب دینی جلوه گر می شود و جد و جهدی در فهم دین به عمل نمی آید. هویت دینی آیینی مهمترین پایگاه اجتماعی خویش را در میان توده ها می یابد و توده ها نیز مهمترین عامل تداوم این هیئت در طول تاریخ به شمار می روند. نسبت هویتی دینی آیینی با هویت دینی آرمانی، نسبتی دوگانه است از سویی آنان دین را در کمال سادگی در می یابند، از این رو، با ماهیت توده ای دین ارتباطی آشنا دارند، از سوی دیگر، با افزودن خلقیات خویش بر دین، آن را عوض می کنند و پیچیده و ناخالص می کنند زنگار زمان بر دین آیینی بیش از هر نوع دیگر دین، پیرایه می بندد. دین آیینی به آسانی در معرض برافتادن است؛ چرا که این نوع دین به طور معمول، از آن پیران سر به زیر است و چون مستند به دلیل و یقین،نیست به سهولت مقهور رقیبان می شود». (1)
نمودهای عینی چنین وضعی در جامعه التقاطی چون ایران رقابت رادیو تلویزیون در برنامه های وعظ و خطابه و مداحی با مساجد.است. اکنون شاهدیم که تلویزیون با عرضه مطلوب تر این محصولات به توده
1) قوچانی، محمد، یقه سفیدها (جامعه شناسی نهادهای مدنی در ایران)، ص182.
مساجد را خالی نموده اند در این زمینه روحانیت و متولیان مساجد هم با کم کاری و اغفال از تغییرات محیطی و حتی مشغول شدن به امور حکومتی و اجرایی قصوری نه چندان در خور اغماض داشته اند و با این اهمال خویش به بدعتی بسیار بزرگ رضا دادند و آن تنزّل معنای دین و دین داری در جامعه به ادای صرف مناسک و آیین های عبادی چون عزاداری و مداحی و غیره است که البته این شکل از ادای مناسک حتی با اصل و فلسفه مناسبت های اجرای این آیین ها در تضاد و تناقض است. به عبارت دیگر، در وضع کنونی جامعه، شواهد بسیار جدی وجود دارد که هویت دینی جامعه نه فقط از هویت ایمانی تنزّل یافته، بلکه حتی پایین تر از هویت،اعتقادی به هویت آیینی اکتفا شده است.
در آسیب شناسی این نوع دین داری کافی است هر فردی با اندک وجدان بیدار و عقل سلیم (حتی غیر مسلمان) از خود بپرسد آیا امام حسین بدین علت حماسه عظیم عاشورا را خلق کرد که اکنون فقط در دهه عاشورا برای یادبودش این گونه مراسم برپا دارند و حتی لحظه ای هم از اهداف و نیات امام حسین و از اقدام به چنان قیامی سخنی به میان نیاید؟ به راستی اکنون به طور عملی امام حسین در جامعه اسلامی نقشی چون مسیح را یافته است که کشته شد تا گناهان عزادارانش را به دوش بکشد و آنان را از عذاب برهاند!
در این مورد دردناک تر آن است که نقش مساجد را در ترویج فرهنگ اصیل عاشورا در قبل از انقلاب و دوران دفاع مقدس به یاد بیاوریم و آن وضع را با انحطاط کنونی مقایسه کنیم.
استاد مرتضی مطهری با دید بسیار تیزبین و نقاد خویش در نخستین ماه های پس از پیروزی انقلاب اسلامی در یکی از سخنرانی های خود می گوید نگاهی به وضع مسجد نشان می دهد که بعد از انقلاب، اغلب مساجد خلوت شده است علت اولیه این امر این است که تا قبل از پیروزی انقلاب، مساجد به بهترین نحو، نقش انقلابی خود را انجام می دادند و در آن ها همان مسائلی مطرح شد که مردم خواستار بودند؛ اما بعد از پیروزی مساجد خود را با این تغییر هماهنگ نکردند اکنون ضرورت احیای مسجد بیش از هر زمان دیگری احساس می شود. البته لازم است در کنار مساجد، رادیو و تلویزیون هم برنامه های مذهبی داشته باشند.
احزاب اسلامی و کانون های تعلیمات سیاسی و مذهبی هم باید تشکیل شود مردم از طریق این کانون ها می باید تعلیمات و آموزش های سیاسی ببینند؛ اما اگر همه این نهادها جای مسجد را بگیرند، آن وقت فاجعه پدید می آید راه جلوگیری از این فاجعه تعطیلی این نهادها نیست بلکه مساجد هستند که باید در وضع خود تجدید نظر کنند مسجد و نقش آن در رفتار دینی مردم عجیب تر از این است که این گونه رفتارهای متباین با سنت اصیل اسلامی از سوی نهادها و ارگان های داعیه دار دفاع از سنت و ارزش ها ترویج می گردد و یا حداقل به دیده اغماض نگریسته می شود؛ در حالی که همین نهادها و جمعیت ها در مقابل جرقه های فکری و اندیشه ای نقاد، با قدرت تمام مقابله می کنند و این حرکت های فکری را بر نمی تابند و با اعمال
قدرت سرکوبگرانه و نه مقابله به مثل از راه خردورزی و دفاع (عقلانی) با این تلاش ها برخورد مین مایند.
«هویت دینی ایمانی، اما بیش از هر چیز با «فردیت» انسان ها تناسب دارد و محصور در زمان و مکان خاصی نیست این نوع هویت در هر زمان امکان بروز می یابد و در عین حال کمترین اثر را از زمان می یابد؛ چرا که عوامل مقوم خود را از خارج دین نمی جوید دانش، قدرت، عرف و آیین، هیچ یک یگانه عامل موجده هویت دینی ایمانی نیست هر چند ایمان با هر یک از آن ها نسبت هایی دارد اما بسته و بنده آن ها نیست. دخول دین داران و دین باوران به حوزه ایمان از مصدر جامعه مانند دین (آیینی) یا دولت مانند دین اعتقادی، در مرحله ثانویه نیست بلکه هر فرد به تنهایی وارد عرصه دین می شود و پرسش گرانه از کفر می آغازد و یا به ایمان می رسد و از این لحاظ تا حدودی شبیه هویت دینی اعتقادی در مرحله اولیه (تأسیس اعتقاد) است؛
اما برخلاف هویت دینی اعتقادی، توافق دین داران در هویت دینی ایمانی با دین توافقی اجمالی است نه تفصیلی. این توافق توافق بر سر مبدأ و معاد است و نه به طور الزامی بر سر مسیر و طریق، چنان که هویت اعتقادی ترسیم می کند.
هویت دینی ایمانی چون به میل و نه اکراه زاده می شود و چون از فرد به جامعه حرکت می کند، نه از جامعه یا دولت به فرد سیری صددرصد طبیعی دارد در جامعه ای که چنین هویتی زاده شود هیچ نیازی به ممیزی دولت بر عوامل ضد مذهب نیست متضاد ترین رسانه ها با دین در ظل جامعه دینی ایمانی و در ظلّ حکمت دینی ایمانی اجازه حیات دارند و حتی به ادامه حیات تشویق می شوند؛ چرا که بر فربهی و فرهمندی دین می افزایند؛ آن را به باز تولید وا می دارند و نوآمد و نوروزگار می سازند. بنابراین، به طور طبیعی، «ایدئولوژی دینی» نیز از تبدیل به صورت ارتجاعی ایدئولوژی هویت دینی اعتقادی در امان خواهد ماند؛ چرا که در تمام دوران حاکمیت خود از رقابتی برابر حمایت می کند و از بر باد رفتن ایمان مردم و قدرت خود در هراس نیست؛ چون می پندارد که اگر ایمانی بر باد رفتنی است دیر یا زود بر باد خواهد رفت و اگر ایمان سست بنیاد مذکور چنان گذرا،باشد قدرت مسبوق بدان نیز دو چندان گذرا خواهد بود. چنین هویتی در حقیقت برخاسته از معرفتی است که فهم را با نسبیت محک می زند و معتقد است که نمی توان هیچ عقیده باطلی را از گزند حق در امان داشت. بنابراین شاید بتوان گفت هویت دینی ایمانی دیرپاترین و پویاترین نوع هویت دینی است». (1)
ضرورت چنین رویکردی به مساجد و در کل مسئله دین و دیانت در جامعه امروزی، بیش از هر چیزی
1) قوچانی، محمد، یقه سفیدها (جامعه شناسی نهادهای مدنی در ایران)، ص183.
در ماهیت جهان «امروز نهفته است. عصر امروز مشخصه های بارزی چون عصر پایان ایدئولوژی ها چالش های معرفت شناختی گسترش ارتباطات که دنیا را به دهکده ای تبدیل کرده است و رقابت برابر و نابرابر فرهنگ ها در سطح جهانی دارد. بشر امروز هم اکنون وسعت دیدی به پهنای همه دنیا و تاریخ یافته است و به مدد ارتباطات جهانی گزینه های بسیار متنوعی را نه فقط در اقتصاد، بلکه در پی آن در همه ابعاد دیگر زندگی،اجتماعی، فرهنگی، سیاسی و غیره امروزی یافته است؛ به گونه ای که گاهی آدمی دچار سردر گمی در انتخاب مقصود خویش می گردد... هر متاعی برای عرضه و هیچ قدرتی برای تحمیل ندارد بلکه باید با رقابت با دیگر عرضه کنندگان، انسان آزاد امروزی را قانع کند در این فضا حتی «توسعه» (چالش بنیادین جوامعی چون (ایران) نیز به مثابه آزادی معنا می گردد و راه توسعه از مسیر آزادی می گذرد. به عبارتی دیگر، توسعه عصاره امکان های آزادی است.
پویایی نهفته در چنین رویکردی به دین و توسعه می تواند برای هر جامعه توسعه نیافته چون ایران مدلی بومی از توسعه را به ارمغان آورد بنابراین ما نیز مدل مطلوب کار کرد (رسالت) مساجد را نیز با توجه به این رویکرد دینی مطرح خواهیم کرد.
مهمترین چالش پیش روی مساجد در دوران معاصر، ناکارآمد شدن نقش آن در جامعه سرگردان میان سنت و تجدد است. کسادی و از رونق افتادگی کنونی شایع در مساجد از آن روست که در دو دهه اخیر تغییرات محیطی چشم گیری در جامعه رخ داده است تمایل به بهره گیری از دستاوردهای تجدّد (که گریزی از آن ها هم نیست) در جامعه سنتی باعث گردیده تا مظاهر اجتماعی مدرن به جامعه راه یابد؛ حال آن که مشابه چنین مظاهری در پرتو سنّت اصیل اسلامی موجود بوده است. در این صورت به علت پیاده شدن الگوهای اجتماعی متجدد، کارکردهای اجتماعی نهادهای سنتی به نهادهای مدرن تحویل شد؛ بدون آن که برای ظرفیت خالی شده نهادهای سنتی تدبیری اندیشیده شود در عین حال مساجد و متولیان مساجد که برابر این رخدادهای شگرف محیطی بی توجه بوده و سرگرم وظایف سنتی خویش بودند و هنگامی که نبود اقبال عموم را حسّ کردند به جای جست وجوی علت اصلی، معلول ها را دیدند و سعی در مبارزه با معلول ها نمودند. حتی در این راه دچار خطای ادراکی شده و گاهی دین گریزی را در جامعه علت نبود اقبال به مساجد برشمردند؛ در حالی که تحقیقات علمی نشان دهنده مطالب دیگری است و آن این که میزان دینداری در جامعه بسیار بالا است؛ اما تجلّی و نوع دین داری در مقایسه با گذشته تفاوت یافته است و جامعه به ویژه نسل جوان در پی الگوهای ایمانی هویت دینی برای خویش هستند؛ اما متأسفانه مساجد به عنوان مراکز دینی از پاسخگویی به چنین
نیازی عاجزند.
مؤید این ادعا گزارش آماری وزیر فرهنگ و ارشاد در اجلاس سراسری نماز در اصفهان است که نکات برجسته آن در زیر مطرح می شود.
در حوزه باورها و اعتقادات پای بندی هایی مثل توحید و آخرت ایمان به غیب و تجربه دینی 94 درصد مردم به صراحت بر اعتقادات دینی خود تأکید کرده اند و شش درصد بقیه نیز به طور مطلق این باورها را انکار نکرده اند.
در باب شکل مناسکی (رفتاری دین داری و ظهور و بروز،باورها نسبت مستقیمی بین نوع فعالیت مذهبی و سطح سواد به چشم می خورد برای نمونه هر چه سطح سواد در افراد افزایش پیدا می کند، خواندن قرآن بیشتر می شود در حالی که این نسبت در رفتن به جلسه قرآن روند نزولی می یابد. این امر می تواند ناشی از گسترش فردیت در وضع کنونی جامعه و عالم باشد و یا از این امر ناشی شود که جلسات دینی و مذهبی ما متناسب با شرایط اجتماعی و فرهنگی متحول نشده اند و یا آموزش قرآن با شیوه هایی جدید نیازی به رفتن به جلسه قرآن برای آموختن ندارد. شاید یکی از علت هایش این است که ما متناسب با شرایط جدید اجتماعی امکانات، نهادها و تشکل های جدیدی را طراحی نکرده و یا برای شکل گیری آن سیاست های مشخصی طراحی نکرده ایم و غیره فرد با سواد بیشتر در جلسات سخنرانی شرکت می کند، در حالی که سایر افراد بیشتر به مجالس عزاداری بدون (سخنرانی) می روند. تحصیل کردگان در برنامه های مذهبی در محلّ کار بیشتر حضور پیدا می کنند در حالی که افراد با سطح تحصیلات پایین تر بیشتر در نماز جماعت مساجد شرکت می کنند. البته این قاعده کلی نیست و برخی مساجد با توجه به موقعیت مکانی و یا شأنیت علمی امام جماعت، پایگاه تحصیل کرده ها است».
بنابراین می توان فرآیند بروز چالش های کنونی در مساجد را در مدل زیر خلاصه نمود:
نمودار 1. فرآیند بروز چالش های کنونی مساجد.
بسیاری از ضعف هایی که در تحقیقات میدانی به آن ها اشاره شده است همگی شاید معلول های چنین علل و شرایطی باشند ایراد به نحوه عملکرد هیئت های امنا و چگونگی نگرش ها و دیدگاه های اعضا به مسائل روز جامعه ارجحیت یافتن تعهد بر تخصص به میزانی که کارایی اعضای مسجد را مورد سؤال قرار داده است و نمی تواند معیارهای قابل قبولی برای هدف مهم عبادتگاه های مسلمانان، یعنی جذب و تربیت نسل جدید باشد خطیبان ناآگاه به مسائل روز که به جای طرح پرسش ها و نیازهای جوانان و دادن پاسخ های منطقی به آن ها، این پرسش ها را بر نمی تابند پرداختن به مراسم سنتی عزاداری و روضه خوانی به شکل و شمایل دو یا سه دهه پیش فارغ از محتوای آن کیفیت و کمیت بسیار نامطلوب کتابخانه های اکثر
مساجد در مقایسه با کتابخانه های دیگر در جامعه برنامه هایی که فقط برای پیران قابل استفاده است و نه جوانان امروز در عصر اطلاعات و در نهایت برخورد نامناسب و ناشی از ساختار سلسله مراتبی نظامی ارگان بسیج با بسیاری از مخاطبان همگی به این سبب است که ساختار،فکری اداری اجرایی و محیطی مساجد در سال های گذشته به گونه ای بوده که همپای تحولات سریع و پرشتاب جامعه رشد نکرده و تا حد زیادی، سنتی باقی مانده است. متأسفانه تفکر رایج در مساجد این بوده که جوانی که شایستگی آمدن به مسجد و شرکت در نماز جماعت و گوش سپردن به مجالس وعظ و تذکر را ندارد، بهتر آن است که نیاید و به هر جا که می خواهد برود؛ مسجد باید از وجود جوانان بدفکر و بدکردار پاک باشد. این طرز فکر، اردوی مقابل مساجد را تقویت کرده و مساجد را دچار ضعف بیشتری نموده است. در نتیجه مساجد که روزگاری مرکز بحث و درس و تعلیم و عبادت مذاکره و مباحثه علمی و دینی و اجتماعی بوده اکنون به عبادتگاه های فصلی تبدیل شده است. جاهایی که فقط چند روز محدود در سال شلوغ است و بعضی از آن ها توفیق آن را دارند که در بیشتر روزهای سال نماز مغرب و عشا را با جماعتی چند نفره یا چند ده تن برگزار کنند. (1)
در همین معدود روزهای پر ازدحام مساجد نیز شاهدیم که چهره خشک و عبوسی از دین توسط متولیان معرفی دین به جامعه عرضه می گردد. اکثر مراسم مساجد به مجالس ترحیم و عزا محدود می گردند. گویا فراموش کرده ایم که «مسجد متعلق به زنده های درمانده از مادیات هم هست».
از بعدی دیگر وضع موجود مساجد را با توجه به انواع هویت های دینی نیز می توان تحلیل نمود. با این رویکرد، باید اذعان نمود که هویت دینی در جامعه کنونی از نوع هویت دینی اعتقادی و هویت دینی رفتاری است و تاکنون هویت دین مبتنی بر ایمان در جامعه شکل نگرفته است مدل زیر جایگاه مساجد را در جامعه با توجه به این دو نوع هویت دینی نمایش می دهد.
مساجد کنونی در جامعه طبق مدل به علت محدود نبودن عملکردشان در هر یک از ابعاد سطح اعتقاد دینی و سطح رفتار دینی، اغلب در حیطه دایره مشخص شده قرار می گیرند و به ندرت ممکن است مساجدی در نقاط حدی مدل وجود داشته باشد علت این امر نیز به میزان آگاهی نهفته در افکار عمومی جامعه بر اثر تکرار مداوم مدل فرآیند بروز چالش ها ارتباط دارد. افکار عمومی جامعه در برابر متغیر مداخله گر در مدل فرآنید بروز چالش ها» حساس شده و در پی راهکاری برای خروج از این فرآیند است. این وضع می تواند علامت وجود آمادگی برای تغییر در جامعه در مسائل مربوط به حوزه دین و مراکز دینی باشد که باید به عنوان فرصتی برای تغییرات مطلوب توسط نخبگان و برنامه ریزان جامعه درک و از آن کمال استفاده شود.
1) ر.ک به: مجله زائر، مرداد 1379 ش، شماره70، مسجد، مسجدی ها و چند کلمه حرف حساب.
با توجه به ادبیات پیش گفته مدل مطلوب مسجد به عنوان یک سازمان داوطلبانه غیر انتفاعی و غیر دولتی از نظر محقق بر مبنای مدل مدیریت استراتژیک شایان طراحی است.
بر مبنای این مدل مسجد به عنوان یک GON در هر منطقه جغرافیایی مسکونی، تجاری، فرهنگی و غیره طبق نیازسنجی و امکان سنجی از اجتماع دین داران و به صورت داوطلبانه به وجود می آید. چشم انداز مساجد در وضع مطلوب فعالیت در هر جامعه دارای هویت دینی مبتنی بر ایمان است. چنین مسجدی دارای کارکرد (Function به معنای علوم اجتماعی یا همان رسالت (issionM به معنای (علم مدیریت)، «کمک به تعالی انسان ها» است مطابق با نظریه سلسله مراتب نیازهای مازلو «رسالت» مسجد کمک به برآورده شدن نیازهای طبقه «خودشکوفایی است. این «نیاز خودشکوفایی» در دو بعد قابل بسط است:
در بعد نیایشی که یکی از جنبه های بسیار مهم نیاز خودشکوفایی است مساجد می باید به شکل گیری هویت دینی مبتنی بر ایمان در جامعه کمک کنند مساجد به عنوان سازمانی داوطلبانه با ایجاد یک بستر مشارکتی و فراهم کردن آزادی لازم برای طرح هر نوع پرسش درباره چالشهای امروزین دین، سعی در حل چالشهای دینداری در دنیای معاصر می نماید.
این چالش ها برای مساجد به عنوان یک NGOماهیتی دوگانه دارند. از طرفی «تهدید» محسوب می گردند؛ اما از بعدی دیگر به سبب آن که زمینه را برای ایجاد هویت دینی مبتنی بر ایمان فراهم می کنند، باید «فرصت» تلقی شوند. از طرفی تهدید اصلی برای مساجد تبلیغ و گسترش هویت دینی آیینی از سوی بعضی منابع و تریبون هاست که دین را از ماهیت غنی خویش تهی می سازد و آن را مختص بعضی ایام و مناسبت ها می گرداند.
مهمترین نقطه قوت،مسجد همانا دارا بودن ماهیت به عنوان یگانه پایگاه دینی اسلام در جامعه است که افراد جامعه از مسجد به عنوان چنین پایگاهی انتظار دارند تا هویت دینیشان را شکل دهد. باید توجه نمود که انزوای کنونی مساجد نه به علت قدرت رقبایی چون تلویزیون و دیگر رسانه های عمومی است، بلکه نشانگر فقدان استفاده بهینه مساجد از چنین نقطه قوتی است ایجاد بستر مناسب برای پاسخگویی به چالش های طرح شده در برابر دین و دین داری با انواع ابزارها و روش ها از جمله مدیریت مشارکتی و سیستم پیشنهادها و همچنین رعایت اصول مشتری مداری» نقاط قوت» مسجد به عنوان NGO را تقویت خواهند نمود.
در اوضاع کنونی ناآگاهی ائمه جماعات از مسائل مبتلا به روز اجتماع در حیطه دین و یا بدتر از آن طرد و انکار طرح کنندگان سؤالات و چالشها درباره دین و دین داری عمل کردن صرف به وظایف سنتی و ناکار کرد شده از نظر اجتماعی در این،بعد، نقاط عمده «ضعف» مسجد را تشکل می دهند؛ چرا که با چنین عملکردی در نهایت مساجد تبدیل به پایگاه های ترویج هویت دینی اعتقادی و یا آیینی خواهند شد که ادامه کار مساجد با حفظ چنین موقعیتی نه فقط آن را به موقعیت در خور شأنش باز نمی گرداند بلکه با توجه به تغییرات محیطی گسترده در سطح جهانی آن طور که ذکر آن رفت این کار همچون سر به زیر برف بردن است.
در بعد فعالیت های غیر نیایشی باز هم مبتنی بر یک بستر مشارکتی و آزادی گرایانه، اعضای داوطلبانه مسجد به عنوان یک NGO در قالب مدل مدیریت استراتژیک به هر نوع فعالیتی که به «تعالی» اعضای سازمان کمک کند، دست می زنند سازمان با شناسایی استراتژیک قابلیت ها و توانایی های اعضای خودشکوفای خود زمینه را برای ارضای این نیازها از طریق فعالیت های دواطلبانه فراهم می سازد؛ به طوری که این فعالیت ها در تحقق رفع نیازهای استراتژیک اعضای دیگر سازمان که در طبقات پایین تر سلسله مراتب مازلو قرار دارند باشد تا به صورت تدریجی با برطرف شدن این نیازها در آنان نیازهای «خودشکوفایی» در این دسته از اعضا نیز به مرحله بروز برسند.
این زمینه برخی از نقاط قوت مساجد را می توان به گونه زیر بیان کرد:
پایگاه دینی بودن مسجد؛
«عبادت» شمرده شدن این نوع فعالیت ها در قالب مسجد از طرف دین؛
وجود آمادگی در اغلب افرد جامعه برای اجرای خدمات داوطلبانه در مسجد.
برای دست یابی به اهداف سازمان مسجد در این بعد مسجد و دست اندکاران آن باید سعی کنند این نقاط ضعف ذیل را اصلاح کنند.
فقدان جامع نگری در فعالیت های جانبی مسجد؛
ناآگاهی دست اندکاران مسجد به اصول مدیریت و رهبری؛
ناآگاهی دست اندرکاران مسجد به تغییرات محیطی؛
مشارکت ندادن اعضا در نیاز سنجی برنامه ریزی، اجرا، ارزیابی و غیره؛
عدم رعایت اصول مشتری مداری؛
فقدان ارتباط شبکه ای میان مساجد و در بعضی موارد رقابت میان مساجد.
همچنین کارایی نداشتن و اثر بخشی بسیاری از سازمان ها و نهادهای موجود در جامعه نیز ممکن است.
به عنوان «فرصتی برای مسجد تلقی گردد تا با استفاده از نقاط قوت خود در پی تکمیل خلاهای موجود، اعضای خود را به سمت «تعالی انسانی» سوق دهد.
در این راستا وجود ساختار سلسله مراتبی در سازمان دهی مساجد از سوی دولت، مداخله ارگان های متعدد در امور مساجد چون مرکز رسیدگی به امور مساجد، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی»، «بسیج»، «سازمان حج و اوقاف و زیارت» و بسیاری دیگر از نهادها و ارگان های دولتی به مثابه «تهدید» برای «مسجد به عنوان یک سازمان دواطلبانه» به شمار می روند؛ چرا که زمینه ایجاد احساس تعلق گروهی به سازمان داوطلبانه مسجد را در اعضا از بین می برد برای رفع این تهدیدات ضروری به نظر می رسد تا تمامی مساجد فعّال با تشکیل یک شبکه و کل واحد و منسجم فعالیت نمایند تا زمینه مداخله ارگانهای متعدد در امور گوناگون مساجد از میان برود.
رهبری و هدایت تمام این مراحل که خطیرترین فعالیت است بر عهده «امام جماعت» به عنوان مدیر NGO در نقش «رهبر» سازمان است امام «جماعت» در این نقش بایسته است با کسب خصوصیات رهبری و اجرای بهینه این نقش این فعالیت ها را رهبری کند.
در این تحقیق سعی بر آن است تا از طریق توصیفی و به روش پیمایشی به سؤال زیر جواب داده شود: مساجد کنونی موفق از لحاظ مدل نظری کارکردهای (رسالتهای هر مسجد موفق در دو بعد فعالیت های نیایشی و فعالیت های غیر نیایشی در چه وضعی قرار دارند؟
جامعه آماری این تحقیق مساجد موفق تهران بزرگ در سال 1383 ش است. مساجد موفق در این تحقیق عبارت اند از مساجدی که از نظر «مرکز رسیدگی به امور مساجد در تهران به عنوان مساجد موفق شناخته می شوند.
نمونه آماری این تحقیق نیز عبارت اند از تعداد ده مسجد انتخابی از میان این مساجد موفق که «مرکز رسیدگی به امور مساجد» معرفی کرده است. سعی شد تا نمونه آماری به صورت خوشه ای معرفی شده باشند؛ به نحوی که دو مسجد در هر منطقه شمال جنوب شرق غرب و مرکز تهران بزرگ مورد بررسی قرار گیرند؛ اما با کمال تأسف از میان ده مسجد انتخاب شده تعداد شش مسجد به علل گوناگون، حاضر به همکاری
نشدند و یا پرسشنامه های توزیع شده به صورت بسیار ناقص و مخدوش برگشت داده شد که به ناچار حذف شدند. بنابراین چهار مسجد باقی مانده نیز فقط به صورت مطالعه موردی (Case Study) بررسی گشتند.
اطلاعات مورد نظر از طریق پرسش نامه ای که میان «دست اندکاران و شرکت کنندگان» در فعالیت های نیایشی و غیر نیایشی این مساجد توزیع گردید، گردآوری شد. بدین طریق امکان مقایسه پاسخ های دو گروه «دست اندرکاران و شرکت کنندگان» نیز فراهم آمد.
درباره فعالیت های نیایشی مسجد میزان توفیق مسجد در پاسخ گویی به سه چالش مطرح درباره دین در عصر حاضر و سه نیاز عمده انسان ها به شرح زیر مورد سنجش قرار گرفت.
1- حل چالش علم و دین (= سؤالات 11 و 6)؛
2- حل چالش دین و سیاست (= سؤالات 10 و 5)؛
3- حلّ چالش دین و توسعه (= سؤال 4).
4- کمک به رفع احساس تنهایی انسان معاصر که شامل متغیرهای فرعی زیر بوده است.
4-1. میزان کمک به برقراری روابط اجتماعی پایدارتر (= سؤال 14)؛
4-2. ایجاد تعلق گروهی به مسجد (= سؤال 2)؛
4-3. ایجاد حس خوشبینی و اعتماد به دیگران (= سؤال 9).
5- برآوردن نیاز به پرستش که شامل متغیرهای فرعی زیر بود:
5-1. میزان ارضای نیاز به پرستش با شرکت در مراسم (= سؤال 8)؛
5-2. نحوه برگزاری مراسم (= سؤال 13)
5-3. میزان استفاده از مفاهیم ادعیه در زندگی روزانه (= سؤال 12)؛
5-4. علل حضور در مراسمهای نیایشی مسجد (= سؤال 3)
6-1. صبر در برابر مشکلات (= سؤال 1)؛
6-2. توکل در امور (= سؤال 1)؛
6-3. تسهیل در برقراری روابط اجتماعی (= سؤال 1)؛
6-4. امید به زندگی (= سؤال 1)؛
6-5. اعتماد به نفس (= سؤال 1)؛
6-6. میزان تأثیر مسجد در دست یابی به آرامش (= سؤال 7)
فرض محقق بر این است که مساجدی که دارای نحوه عملکرد مطلوبی در مورد این شش متغیر باشند، به احتمال فراوان به صورت آگاهانه و استراتژیک در تحقق ترویج هویت دینی مبتنی بر ایمان فعالیت می کنند
و چالش های عمده مطروح در حوزه دین را می شناسند و در صدد چاره اندیشی اند.
از آن جا که مساجد معرفی شده مساجدی هستند که موفق شناخته شدهاند و فعالیت جنبی متعددی دارند، چهار ویژگی یک فعالیت استراتژیک درباره این فعالیت ها مورد پرسش قرار گرفت تا مشخص گردد مساجد موفق کنونی تا چه حد به صورت استراتژیک فعالیت های جنبی خویش را تعیین و اجرا می کنند؟
این چهار ویژگی عبارت اند از:
1- میزان مشارکتی بودن فعالیت ها که شامل متغیرهای فرعی ذیل است:
1-1. دستوری نبودن فعالیت ها و متأثر نبودن از نهادهای سیاسی (= سؤالات 32 و 29 و 21)؛
1-2. مشارکت در برنامه ریزی فعالیت ها (= سؤال 24)؛
1-3. مشارکت در اجرای برنامه ها (= سؤال 33)؛
1-4. مشارکت در تأمین مالی برنامه ها (= سؤال 30)؛
1-5. امکان طرح هر نوع سؤال (= سؤال 15).
2- میزان رعایت اصل مشتری مداری شامل متغیرهای فرعی زیر:
2-1. وجود امکانات جنبی رفاهی مطلوب (= سؤالات (23 و 20)؛
2-2. برخورد خوب مسئولان مسجد (= سؤال 18)؛
2-3. ارزیابی مبتنی بر نظر مشتریان (= سؤالات 31 و 26)؛
2-4. شناسایی عوامل دفع غیر مشتریان و اهتمام به رفع آن ها (= سؤالات 28 و 16).
3- میزان نیاز سنجی در اجرای فعالیت ها که شامل متغیرهای فرعی زیر است:
3-1. میزان استفاده از خدمات تخصیص یافته در مسجد (= سؤال 22)؛
3-2. میزان رفع نیاز از استفاده کنندگان از خدمات مسجد (= سؤال 27).
4- میزان جامع نگری در اجرای فعالیت ها که شامل متغیرهای فرعی زیر است
1-4. هماهنگ بودن بخش های مسجد (= سؤال 25)؛
2-4. بسط دادن به تمام طیف های سنّی در عرضه خدمات (= سؤال 17).
باز هم فرض محقق بر این نهاده شده است که رعایت این ویژگی ها و اصول در تعیین و اجرای فعالیت های غیر نیایشی در مسجد باعث خودشکوفایی اعضای مسجد و کمک به آن ها برای رسیدن به مراحل بالاتر سلسله مراتب نیازهای مازلو می گردد.
برای پرسش نامه طرح شده 120 امتیاز در نظر گرفته شد. هر یک از ابعاد فعالیت های نیایشی و فعالیت های غیر نیایشی شصت امتیاز دارند.
هر یک از شش متغیر مورد پرسش در بعد فعالیت های نیایشی دارای ده امتیاز هستند که این ده امتیاز به صورت مساوی بین سؤال های هر متغیر توزیع گردید به نحوی که مسجدی که در بعد فعالیت های نیایشی عملکرد به طور کامل مطلوب داشته باشد شصت امتیاز به دست می آورد.
در بعد فعالیت های غیر نیایشی نیز به هر یک از چهار ویژگی مورد سنجش پانزده امتیاز تخصیص داده شد که بین سؤال های هر ویژگی به طور مساوی تقسیم گردید مسجدی که در این بعد نیز دارای عملکرد به طور کامل مطلوب،باشد شصت امتیاز به دست می آورد.
شایان ذکر است که سؤالات ده و یازده سؤالات کنترلی هستند سؤالات نوزده و 38، سؤالات باز است و سؤال شانزده به منظور کمک به تحلیل کامل تر سؤال 28 در نظر گرفته شده است که به علت محدودیت زمانی، امکان استفاده از این دو سؤال.نبود همچنین سؤال 29 حذف گردید.
به علت محدودیت زمانی در سنجش پایانی و روایی پرسش نامه به استفاده از دیدگاه های استاد راهنما اکتفا گردید.
در هر مسجد حدود سی پرسش نامه میان نمازگزاران و پنج پرسش نامه میان متولیان (شامل امام جماعت، اعضای هیئت امنا و دست اندر کاران پایگاه بسیج) در مسجد توزیع گردید. میزان پرسش نامه های
صحیح برگشتی در هر مورد هنگام ارائه نمودارها ذکر می گردد.
در این فصل ابتدا به ترتیب هر مسجد نمودارهای میزان امتیازات کسب شده بر حسب اجزای دو بعد فعالیت های نیایشی و فعالیت های غیر نیایشی به درصد و همچنین میانگین کل این دو بعد از دید نمازگزاران و متولیان آن مسجد طرح می گردد.
سپس، میزان معناداری تفاوت میان نگرش های نمازگزاران و متولیان هر مسجد درباره میانگین فعالیت های نیایشی و غیر نیایشی با استفاده از آزمون student T و طبق فرمول های ذیل تعیین درجه آزادی و آماره آزمون T سنجش می گردد آزمون T انجام شده در هر مورد از نوع آزمون دو طرفه با میزان خطای است. علت استفاده از این فرمول ها نیز کمتر بودن حجم نمونه های اخذ شده نمازگزاران و متولیان از سی، کمتر بودن درجه های آزادی در هر آزمون از سی و همچنین فرض برابر نبودن واریانس های دو جامعه آماری نمازگزاران و متولیان در هر مسجد است. (1)
پیشنهاد بنیادی محقق بر اساس این تحقیق فرهنگ سازی به همت همه نهادهای فرهنگ ساز جامعه برای ترویج هویت دینی مبتنی بر ایمان در الگوی بومی توسعه است. در این راستا مساجد به عنوان یگانه پایگاه دینی به رسمیت شناخته شده از طرف دین مبین اسلام رسالتی بسیار مهم دارند بنابراین:
میزان آگاهی دست اندرکاران امور مساجد در خصوص تغییرات محیطی و علل آن باید افزایش یابد.
تغییر بنیادی در نگرش دست اندرکاران امور مساجد درباره جایگاه دین و مسجد در جامعه بر اساس مدل هویت دینی مبتنی بر ایمان و ارتباط آن با توسعه باید صورت گیرد.
در این راه از جمله ابزارهای مهم استفاده از مدیریت استراتژیک برای مساجد است. بدین علت باید با برنامه های آموزشی اثر بخش این مدل به دست اندرکاران امور مساجد آموزش داده شود.
پیش شرط فعالیت مساجد به عنوان یک سازمان داوطلبانه پذیرش مشارکت اثر گذار مردم و اعضا در برنامه ریزی و مدیریت آن است. بدین منظور باید ابزارهای پذیرش جلب مدیریت و «رهبری» مشارکت اثر گذار اعضا در آن به دست اندرکاران امور مساجد بالاخص ائمه جماعات آموزش داده شود. آموزشی اثربخش است که آموزش گیرندگان درباره مقید بودن مواد مورد آموزش اعتقاد داشته باشند و این امر نیز از طریق نهادینه شدن فرهنگ مشارکت میسر است.
1) آذر، عادل، مؤمنی، منصور، آمار و کاربرد آن در مدیریت، ص 107
تبیین کامل مدل مدیریت استراتژیک برای مساجد به عنوان NGO ؛
طراحی کارگاه آموزشی برای آموزش مدل مدیریت استراتژیک به دست اندرکاران مساجد به خصوص ائمه جماعات؛
طراحی کارگاه آموزشی برای تقویت «مهارت های رهبری» در ائمه جماعات؛
طراحی مدل ساختار شبکه جامع مساجد به عنوان یک شبکه NGO در کشور.
هدف کلی از اجرای این تحقیق یافتن مدل مطلوب رسالت و مدیریت مسجد به عنوان یک سازمان داوطلبانه از طریق اجرای تحقیق کتابخانه ای و سپس توصیف مساجد موفق کنونی (که از نظر مدل به دست آمده موفق نیستند) طبق مدل با استفاده از روش پیمایشی است. به عبارت دیگر، محقق تلاش نمود تا به سؤالات ذیل این تحقیق پاسخ دهد:
1- مسجد به عنوان یک سازمان داوطلبانه غیر دولتی و غیر انتفاعی از نوع مذهبی در جامعه کنونی ایران چه کارکردها رسالت های مطلوبی می تواند داشته باشد؟
2- مساجد کنونی موفق به ایفای کدام یک از این کارکردها (رسالت ها) می پردازند؟
در خصوص سؤال اول، با بررسی ادبیات نظری تحقیق محقق به دو مدل در تبیین علت رخوت و انزوای کنونی مساجد دست یافت و سپس مدل مدیریت استراتژیک را برای برون رفت از این وضع برای مساجد به عنوان یک NGO پیشنهاد نمود. به) فصل سوم مراجعه کنید
اما درباره سؤال دوم نیز محقق با عملیاتی کردن مدل مدیریت استراتژیک در دو بعد فعالیت های نیایشی و فعالیت های غیر نیایشی چهار مسجد را به صورت مطالعه موردی بررسی نمود. نتایج حاصل از این مطالعه را می توان به صورت ذیل بیان کرد:
در هر دو بعد فعالیت های نیایشی و فعالیت های غیر نیایشی امتیازات کسب شده هر مسجد کمی بیش از حد متوسط و در حدود شصت درصد کل امتیاز در نظر گرفته شده است؛ بنابراین، حدس محقق مبنی بر حدی نبودن میزان موفقیت این مساجد به حقیقت نزدیک است. این امر می تواند ناشی از علل گوناگون باشد که محقق دو علت را مهم تر می داند (الف) همان گونه که در فصل سوم هم بیان شد آگاهی و بینش نسبی جامعه بعد از تجربه 25 ساله فعالیت مساجد در این شرایط در خصوص امکان توفیق مساجد در چارچوب شرایط فعلی و با فعالیت های کنونی،
افزایش یافته است.
افکار عمومی جامعه و به تبع افکار دست اندکاران این مساجد (موفق) به لحاظ تکرار مداوم مدل فرآیند بروز «چالش ها در برابر متغیّر مداخله گر آن مدل حسّاس شده و در مراحل ابتدایی تغییر در نگرش به سر می برد. این آگاهی تا بدانجاست که میان نگرش نمازگزاران و متولیان مساجد مورد بررسی، جز یک مورد تفاوت خاصی دیده نشده است و هر دو گروه با ضریب اطمینان بسیار بالایی (90 درصد) هم رأی هستند. همان گونه که پیش از این هم ذکر شد، این وضع باید در قالب فرصتی برای نخبگان و برنامه ریزان دست اندکار تلقی شود تا به طرحی نو این تغییر را به سوی وضع مطلوب با حداکثر سرعت و حداقل هزینه پیش ببرند.
ب) تفاوت تعریف مساجد موفق از دید مدل عرضه شده پژوهشگر با تعریف «مرکز رسیدگی به امور مساجد نیز ممکن است از جمله عوامل عدم کسب امتیازات بالا در موارد بررسی شده باشد.
مساجد کنونی و از جمله مساجد بررسی شده به عنوان مساجد موفق در قالب هویت دینی آیینی و یا حداکثر هویت دینی اعتقادی فعالیت می کنند اما تا رسیدن به مقامی در خور شأن مسجد در جامعه دارای هویت دینی مبتنی بر ایمان راه بسیار دشوار و طولانی در پیش دارند.
آماده نبودن بسیاری از مساجد برای بررسی وضع موجود که در این تحقیق به صورت همکاری نکردن شش مسجد از ده مسجد نمونه آماری بروز کرد نشان از فقدان فرهنگ استفاده از پژوهش و تحقیق و رویکرد علمی برای شناسایی و حل مشکلات موجود دارد. البته این مشکل در سطح کلان تر جامعه نیز شایع است. کمک به برقراری چنین فرهنگی ممکن است نقشی بسیار اثر گذار در میزان آمادگی برای تغییر داشته باشد.
بر اساس اطلاعات غیر رسمی به دست آمده در طول تحقیق نحوه برخورد دست اندرکاران مساجد در مقابل تحقیق و بالأخص پرسش نامه و غیره باید گفت که دست اندر کاران امور مساجد در خصوص مدل کارکرد (= رسالت مطلوب مسجد به عنوان NGO) بسیار ناآگاه هستند و حتی مقاومت نشان می دهند.
2 مجلسی، محمد باقر، بحارالانوار، بیروت، مؤسسة الوفاء، 1404 ه-.ق.
حرانی، ابی محمد الحسن بن علی بن الحسين بن شعبه، تحف العقول، تصحیح: علی اکبر غفاری، تهران، کتابفروشی اسلامیه، 1400 ه-. ق.
قوچانی، محمد یقه سفیدها (جامعه شناسی نهادهای مدنی در ایران تهران، انتشارات نقش و نگار، 1379ه-. ش.
هسلبین، فرانسیس و دیگران، سازمان فردا، جلد دوم، ترجمه: امینی، فضل الله، تهران، انتشارات فرا، 1378 ه-.ش.
سباعی مگی، محمد، نقش کتابخانه های مساجد در فرهنگ و تمدن اسلامی، ترجمه: علی شکویی، تهران، سازمان مدارک فرهنگ انقلاب اسلامی، 1373ه-. ش.
ویلیام اسکید مور، تفکر نظری در جامعه شناسی، نشر سفید، 1372 ه-.ش.
ماهنامه مسجد، انقلاب اسلامی ایران یا نهضت مسجد، مصاحبه با دکتر محمدیان، شماره 71، آبان 1382 ه-.ش.
روزنامه شرق، من یک لیبرال محافظه کارم گفت وگو با سید جواد طباطبایی، ویژه نامه نوروز 1383ه-. ش.
زرین،چیان غلامرضا ارتباط مسجد و مدرسه، فصلنامه کوثر، مهر 1377، شماره 19.
مسجد و نقش آن در رفتار دینی مردم.
مجله،زائر، مسجد، مسجدی ها و چند کلمه حرف حساب شماره 70، مرداد 1379 ه-.ش.
آذر، عادل، مؤمنی، منصور، آمار و کاربرد آن در مدیریت، جلد دوم، تهران، انتشارات سمت، 1380ه-. ش.
باقی، عمادالدین و همکاران پرستشگاه در عهد سنّت و تجدّد مجموعه مقالات، تهران، نشر سرایی، 1381ه-.ش.
شکوهی، فاطمه بررسی عملکرد آموزشی مساجد ماهنامه مسجد شماره 71، آبان 1382 ه-.ش.
قوچانی، محمد، رساله فیلسوف تنها (معرفی آخرین کتاب سید جواد طباطبایی)، روزنامه شرق، 1381/2/6ه-. ش.
نظری، مرتضی، مساجد، جامعه جوان ما و ضرورت توجه بیشتر.