اصول کافی همراه با ترجمه و شرح های مختلف جلد 3

علی بن الحسین علیهما السلام فرمود: خدای عز و جل دلها و پیکرهای پیغمبران را از طینت (گل و سرشت) علیین آفرید،[ اندازه‌گیری کرد] و دلهای مؤمنین را هم از آن طینت آفرید و پیکرهای مؤمنین را از پائین‌تر از آن قرار داد [آفرید] و کافران را از طینت سجین آفرید، هم دلها و هم پیکرهایشان را، آنگاه این دو طینت را (هنگام خلقت آدم) ممزوج ساخت، بهمین جهت از مؤمن کافر متولد شود و کافر مؤمن زاید (زیرا فرزندان آدم استعداد این دو مرتبه را پیدا کردند) و نیز بهمین سبب بمؤمن گناه و بدی رسد و بکافر ثواب و نیکی (زیرا طینت هر یک از آنها بطینت دیگری ممزوج است)، پس دلهای مؤمنان بدان چه از آن آفریده شده گرایند و دلهای کافران بدان چه از آن آفریده شده تمایل کنند.

 ترجمه مصطفوی ؛ ج 3 , ص 2 

1-از علی بن الحسین(علیهما السّلام)فرمود: به راستی خدا عز و جل پیغمبران را همه از سرشت آسمانی آفرید چه دلهای آنها را و چه پیکرهای آنها را و دلهای مؤمنان را هم از همان سرشت آفرید و پیکر آنان را از نشیب آن و کافران را از سرشت سیاه سیاه‌چال زندانی آفرید،چه دلهایشان را و چه پیکرشان را و میان هر دو سرشت در آمیخت و از برای این است که مؤمن،کافر زاید و از کافر مؤمن بر آید و از این جا است که مؤمن به بد کرداری افتد و از اینجا است که کافر به خوش‌رفتاری رسد،دلهای مؤمنان شوق‌مند باشند بدان چه از آن آفریده شدند و دلهای کافران شوق‌مند باشند بدان چه از آن آفریده شدند.

 ترجمه کمره ای ؛ ج 4 , ص 15 

1443-1-علی بن الحسین علیه السّلام فرمود:به راستی خدای عز و جل پیامبران را از گل و سرشت آسمانی آفرید و دل‌های مؤمنان هم نیز از همان سرشت خلق کرد و پیکر آنان را از پائین‌تر از آن و پیکر دل‌های کافران را از سرشت سیاه‌چال جهنم آفرید،آنگاه این دو سرشت را(به هنگام خلقت آدم)به هم درآمیخت از اینرو مؤمن از کافر و کافر از مؤمن متولد شود و به همین خاطر به مؤمن گناه و بدی می‌رسد و به کافر ثواب و نیکی (زیرا طینت و سرشت هر یک با دیگری مخلوط است)و از اینجاست که دل‌های مؤمنان متمایل است به آنچه که از آن آفریده شده‌اند و دل‌های کافران نیز همین طور

توضیح:علیین بالاترین مرحله قرب و نزدیکی به خداوند است که گل و سرشت پیامبران و مؤمنان از آنجا آورده شده و سجین جهنم و پست‌ترین مراتب و دورترین درجه از خداوند است که طینت و سرشت کافران از گل آنجا ساخته شده است.

 ترجمه آیت اللهی ؛ ج 3 , ص 3 

: مرسل. قوله: خلق النبیین، الخلق یکون بمعنی التکوین و بمعنی التقدیر، و فی النهایة: طین علیه أی جبل و یقال: طانه الله علی طینته، أی خلقه علی جبلته و طینة الرجل خلقه و أصله، و قال : علیون اسم للسماء السابعة و قیل: اسم لدیوان الملائکة الحفظة ترفع إلیه أعمال الصالحین من العباد، و قیل: أراد أعلی الأمکنة و أشرف المراتب و أقربها من الله تعالی فی الدار الآخرة و تعرب بالحروف و الحرکات کقنسرین و أشباهها علی أنه جمع أو واحد، انتهی. و إضافة الطینة إما بتقدیر اللام أو من أو فی قلوبهم و أبدانهم بدل النبیین. و یحتمل أن یراد بالقلب هنا العضو المعروف الذی یتعلق الروح أولا بالبخار المنبعث منه، فلا ینافی ما مر فی باب خلق أبدان الأئمة علیه السلام من أن أجسادهم مخلوقة من طینة علیین و أرواحهم مخلوقة من فوق ذلک علی أنه لو أرید به الروح أمکن الجمع بجعل الطینة مبدءا لها مجازا باعتبار القرب و التعلق، أو بتخصیص النبیین بغیره صلی الله علیه و آله. و یؤیده خبر ابن مروان، و فی القاموس : سجین کسکین موضع فیه کتاب الفجار و واد فی جهنم أو حجر فی الأرض السابعة، و فی النهایة اسم علم للنار. فعیل من السجن. قوله: فخلط بین الطینتین، أی فی بدن آدم علیه السلام فلذا حصل فی ذریته قابلیة المرتبتین و استعداد الدرجتین و من ههنا یصیب المؤمن السیئة لخلط طینته بطینة الکافر، و کذا العکس فقلوب المؤمنین تحن أی تمیل و تشتاق، قال الجوهری: الحنین الشوق و توقان النفس إلی ما خلقوا منه أی إلی الأعمال المناسبة لما خلقوا منه المؤدیة إلیها أو إلی الأنبیاء و الأوصیاء المخلوقین من الطینة التی خلق منها قلوبهم، و کذا الفقرة الثانیة تحتمل الوجهین. و قال بعضهم فی تأویل الخبر: المراد بعلیین أشرف المراتب و أقربها من الله تعالی، و له درجات کما یدل علیه ما ورد فی بعض الأخبار الآتیة من قولهم أعلی علیین و کما وقع التنبیه علیه فی هذا الخبر بنسبة خلق القلوب و الأبدان کلیهما إلیه مع اختلافهما فی الرتبة، فیشبه أن یراد به عالم الجبروت و الملکوت جمیعا اللذین فوق عالم الملک أعنی عالم العقل و النفس، و خلق قلوب النبیین من الجبروت معلوم، لأنهم المقربون و أما خلق أبدانهم من الملکوت فذلک لأن أبدانهم الحقیقیة هی التی لهم فی باطن هذه الجلود المدبرة لهذه الأبدان، و إنما أبدانهم العنصریة أبدان أبدانهم لا علاقة لهم بها فکأنهم و هم فی جلابیب من هذه الأبدان، قد نفضوها و تجردوا عنها لعدم رکونهم إلیها و شدة شوقهم إلی النشأة الأخری، و لهذا نعموا بالوصول إلی الآخرة و مفارقة هذا الأدنی، و من هنا ورد فی الحدیث: الدنیا سجن المؤمن و جنة الکافر، و إنما نسب خلق أبدان المؤمنین إلی ما دون ذلک لأنها مرکبة من هذه و من هذه لتعلقهم بهذه الأبدان العنصریة أیضا ما داموا فیها، و سجین أخس المراتب و أبعدها من الله سبحانه فیشبه أن یراد به حقیقة الدنیا و باطنها التی هی مخبوءة تحت عالم الملک أعنی هذا العالم العنصری، فإن الأرواح مسجونة فیه، و لهذا ورد فی الحدیث: المسجون من سجنته الدنیا عن الآخرة، و خلق أبدان الکفار من هذا العالم ظاهر. و إنما نسب خلق قلوبهم إلیه لشدة رکونهم إلیه و إخلادهم إلی الأرض، و تثاقلهم إلیها، فکأنه لیس لهم من الملکوت نصیب لاستغراقهم فی الملک، و الخلط بین الطینتین إشارة إلی تعلق الأرواح الملکوتیة بالأبدان العنصریة، بل نشوها منها شیئا فشیئا فکل من النشأتین غلبت علیه صار من أهلها، فیصیر مؤمنا حقیقیا أو کافرا حقیقیا أو بین الأمرین علی حسب تدارک مراتب الإیمان و الکفر، انتهی. و قال آخرون: إن الله تعالی لما علم فی الأزل الأرواح التی تختار الإیمان باختیارها و التی تختار المعصیة باختیارها، سواء خلقوا من طینة علیین، أو من طینة سجین فلما علم ذلک أعطی أبدان الأرواح التی علم أنهم یختارون الإیمان کیفیة علیین للمناسبة و أعطی أبدان الأرواح التی علم أنها تختار الکفر باختیارها کیفیة السجین من غیر أن یکون للأمرین مدخل فی اختیارهم الإیمان و الکفر، و خلط بین الطینتین من غیر أن یکون لذلک الخلط مدخل فی اختیار الحسنة و السیئة، فمن فی قوله: من هذا و من هیهنا، للعلیة المجازیة.

 مرآة العقول ؛ ج 7 , ص 2 

امام صادق علیه السلام فرمود: همانا خدای عز و جل مؤمن را از طینت بهشتی آفرید و کافر را از طینت دوزخی. و فرمود: چون خدای عز و جل نسبت به بنده‌ئی خیری خواهد، روح و پیکرش را پاک سازد (هدایت و الطافش را شامل حال او نماید)، از این رو هر خیری شنود، آن را بشناسد و بفهمد و هر بد و زشتی شنود، آن را زشت بیند. و شنیدم که میفرمود: طینتها بر سه گونه‌اند: طینت پیغمبران، و مؤمن هم از این طینت است، جز اینکه پیغمبران از خالص و برگزیده آن طینتند و ایشان اصل باشند و فضیلتشان بجای خود محفوظ است، و مؤمنین فرع باشند و از گل ثابت و چسبیده (گویا اشاره دارد که طینت مؤمن بطینت پیغمبران چسبیده است، اگر چه از فضاله آن طینت است) از این رو خدای عز و جل میان پیغمبران و پیروانشان جدائی نیندازد. طینت ناصبی که از گل سیاه بدبو است. طینت مستضعفین که از خاک است (یعنی قابلیت پذیرش اشکال مختلف را دارد و گل نیست تا مانند مؤمن و کافر بطرفی چسبندگی داشته باشد. مؤمن از ایمانش دگرگون نشود و ناصبی از دشمنی خود و امر مستضعفین مربوط بخواست خداست (که بجانب ایمان یا کفر گرایند).

 ترجمه مصطفوی ؛ ج 3 , ص 3 

2-از امام صادق(علیه السّلام)که فرمود:به راستی خدای عز و جل مؤمن را از سرشت بهشتی آفریده و کافر را از سرشت دوزخی و فرمود:چون خدا عز و جل خیر بنده‌ای را خواهد جان و تنش را پاک کند و خیری را نشنود جز آنکه آن را بداند و بفهمد و هیچ بدی و زشتی را نشنود جز آنکه آن را بد دارد،گوید:شنیدم که آن حضرت می‌فرمود:سرشت بر سه گونه باشد: 1-سرشت انبیاء:مؤمن هم از همان سرشت باشد جز آنکه پیغمبران از برگزیدۀ آنند و در آن اصل باشند و برتری دارند و مؤمنان فرع آنند از سرشتی بایست آن،از این رو خدا عز و جل میان پیمبران و پیروانشان جدائی نیندازد و فرمود: 2-سرشت ناصبی است که از سیاه سیاه‌چال بد بوئی است. 3-مستضعفان که از سرشت خاک معمولی باشند مؤمن از ایمان خود بر نگردد و ناصبی از بد کیشی خود و مستضعفان وابستۀ خواست خدایند.

 ترجمه کمره ای ؛ ج 4 , ص 15 

2-امام صادق علیه السّلام فرمود:براستی خدای عز و جل مؤمن را از سرشت بهشتی آفریده و کافر را از سرشت دوزخی و فرمود:چون خدای عز و جل خیر بنده‌ای را بخواهد جان و تنش را پاک کند و خیری را نشنود جز آن‌که آن‌را بداند و بفهمد و هیچ بدی و زشتی را نشنود جز آن که آن را بد بدارد،گوید:شنیدم که آن حضرت می‌فرمود:سرشت بر سه گونه است:

1-سرشت انبیاء:مؤمن هم از همان سرشت باشد جز آنکه پیامبران از برگزیده آنهاست و در آن اصل باشند و برتری دارند و مؤمنان فرع آنند و هر دو از خاک نرم و مرطوب ساخته شده‌اند،از این رو خدای عز و جل میان پیامبران و پیروانشان جدایی نیندازد.

2-سرشت ناصبی از رنگ سیاه و بدبو است

3-مستضعفان که از سرشت خاک معمولی باشند،مؤمن از ایمان خود برنگردد و ناصبی از بدکیشی خود و مستضعفان وابسته به خواست خداوندند.

 ترجمه آیت اللهی ؛ ج 3 , ص 3 

: مجهول. من طینة الجنة أی من طینة یعلم حین خلقه منها أنه یصیر إلی الجنة أو من طینة مرجحة لإعمال تصیر سببا لدخول الجنة لا علی سبیل الإلجاء إذا أراد الله بعبد خیرا أی حسن عاقبة و سعادة طیب روحه بالهدایات الخاصة و الألطاف المرجحة، و ذلک بعد حسن اختیاره و ما یعود إلیه من الأسباب، قوله تعالی:

مِنْ طِینٍ لاٰزِبٍ

قال البیضاوی: هو الحاصل من ضرب الجزء المائی إلی الجزء الأرضی و فی القاموس: اللزوب اللصوق و الثبوت، و لزب ککرم لزبا و لزوبا دخل بعضه فی بعض و الطین لزق و صلب، انتهی أقول: و یمکن أن یکون علی هذا التأویل للآیة الکریمة المراد باللزوب لصوقهم بالأئمة علیه السلام و ملازمتهم لهم، فقوله: کذلک لا یفرق الله، إلخ. و فی بعض النسخ لذلک، أی للزوبهم و لصوقهم بأئمتهم و لصوق طینتهم بطینتهم، لا یفرق الله بینهم و بینهم. أو لکونهم من فرع تلک الطینة لا یفرق الله بینهما فی الدنیا و الآخرة، لأن الفرع ملحق بالأصل و تابع له. قوله علیه السلام: من حمأ مسنون ، إشارة إلی قوله تعالی:

وَ لَقَدْ خَلَقْنَا اَلْإِنْسٰانَ مِنْ صَلْصٰالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ

و الصلصال الطین الیابس تسمع له عند النقر صلصلة أی صوت، و قیل: طین صلب یخالطه الکثیب، و قیل: منتن، و الحمأ: الطین الأسود، و المسنون المتغیر المنتن، و قیل: أی مصبوب کأنه أفرغ حتی صار صورة کما یصب الذهب و الفضة، و قیل: أنه الرطب، و قیل: مصور عن سیبویه، قال: أخذ منه سنة الوجه، و الحمأ المسنون: طین سجین. قوله: فمن تراب، أی خلقوا من تراب غیر ممزوج بماء عذب زلال کما مزجت به طینة الأنبیاء و المؤمنین، و لا بماء آسن أجاج کما مزجت به طینة الکافرین، فلا یکونون من هؤلاء و لا من هؤلاء، و لعل هذا وجه جمع بین الآیات الکریمة، فإن ما دل علی أنه خلق من حمأ مسنون فهو فی الناصب، و ما دل علی أنه خلق من طین لازب فهو فی الشیعة، و ما دل علی أنه خلق من تراب فهو فی المستضعفین، فیحتمل حینئذ أن یکون المراد إدخال تلک الطینات جمیعا فی بدن آدم لتحصیل قابلیة جمیع تلک الأمور و الأقسام فی أولاده و أن یکون المراد خلق کل صنف من تلک الطینة بإدخال ذلک الطین فی النطفة أو بحصول تلک النطفة من هذه الطینة. و الأوسط أظهر لما رواه الشیخ فی مجالسه بإسناده عن عبید بن یحیی عن یحیی ابن عبد الله بن الحسن عن جده الحسن بن علی علیه السلام قال: قال رسول الله صلی الله علیه و آله: إن فی الفردوس لعینا أحلی من الشهد و ألین من الزبد و أبرد من الثلج و أطیب من المسک، فیها طینة خلقنا الله عز و جل منها، و خلق شیعتنا منها فمن لم یکن من تلک الطینة فلیس منا و لا من شیعتنا و هی المیثاق الذی أخذ الله عز و جل علی ولایة أمیر المؤمنین علی بن أبی طالب، قال عبید: فذکرت لمحمد بن الحسین هذا الحدیث فقال: صدقک یحیی بن عبد الله هکذا أخبرنی أبی عن جدی عن أبیه عن النبی صلی الله علیه و آله قال عبید: قلت: أشتهی أن تفسره لنا إن کان عندک تفسیر؟ قال: نعم أخبرنی أبی عن جدی رسول الله صلی الله علیه و آله أنه قال: إن لله ملکا رأسه تحت العرش و قدماه فی تخوم الأرض السابعة السفلی، بین عینیه راحة أحدکم فإذا أراد الله عز و جل أن یخلق خلقا علی ولایة علی بن أبی طالب علیه السلام أمر ذلک الملک فأخذ من تلک الطینة فرمی بها فی النطفة حتی تصیر إلی الرحم، منها یخلق و هی المیثاق. قوله: و لله المشیئة فیهم، أی فی المستضعفین و التعمیم بعید. و قال بعضهم: فی قوله علیه السلام: و المؤمنون الفرع من طین لازب، لأن الجبروت صفوة الملکوت و أصله، و الملکوت فرع الجبروت، و اللازب اللازم للشیء اللاصق به، و إنما کانت طینتهم لازبة للزوبها لطینة أئمتهم و لصوقها بها لخلطها بها و ترکبها من العالمین جمیعا، أ لا تری إلی شوقهم إلی أئمتهم و حنینهم إلیهم، و کما أن الأمر کذلک کذلک لا یفرق الله بین أئمتهم و بینهم، و الحمأ الطین الأسود و هو کنایة عن باطن الدنیا و حقیقة تلک العجوزة الشوهاء، و أما خلق المستضعفین من التراب أعنی ماله قبول الأشکال المختلفة و حفظها، فذلک لعدم لزومهم لطریقة أهل الإیمان، و لا لطریقة أهل الکفر و عدم تقیدهم بعقیدة لا حق و لا باطل، لیس لهم نور الملکوت و لا ظلمة باطن الملک، بل لهم قبول کل من الأمرین بخلاف الآخرین فإنهما لا یتحولان عما خلقوا له، و أما قوله: و لله المشیئة فیهم، فهو رد لتوهم الإیجاب فی فعله سبحانه، و فیه إشارة إلی قوله عز و جل:

وَ لَوْ شٰاءَ لَهَدٰاکُمْ أَجْمَعِینَ

.

 مرآة العقول ؛ ج 7 , ص 6 

صالح بن سهل گوید: بامام صادق علیه السّلام عرضکردم: قربانت گردم. خدای عز و جل طینت مؤمن را از چه آفرید؟ فرمود: از طینت پیغمبران، پس هیچ گاه پلید و آلوده نگردد.

 ترجمه مصطفوی ؛ ج 3 , ص 4 

3-از صالح بن سهل گوید:به امام صادق(علیه السّلام)گفتم: قربانت خدای عز و جل سرشت مؤمن را از چه آفریده است؟ فرمود از سرشت پیمبران،و هرگز پلید نگردد.

 ترجمه کمره ای ؛ ج 4 , ص 17 

1446-3-صالح بن سهل گوید:به امام صادق علیه السّلام گفتم:قربانت خدای عز و جل سرشت مؤمن را از چه آفریده است؟

فرمود:از سرشت پیامبران،و هرگز پلید نگردد.

 ترجمه آیت اللهی ؛ ج 3 , ص 5 

: ضعیف. فلن تنجس أبدا بنجاسة الشرک و الکفر و إن نجست بالمعاصی فتطهر بالتوبة و الشفاعة، و قیل: لن یتعلق بالدنیا تعلق رکون و إخلاد یذهله عن الآخرة.

 مرآة العقول ؛ ج 7 , ص 7 

(این روایت بدون کم و زیاد بشماره 1008 در جلد دوم ص 234 با ترجمه و توضیح گذشت، لذا در اینجا تکرارش نمیکنیم. تنها در سلسله سند فرق مختصری دارد).

 ترجمه مصطفوی ؛ ج 3 , ص 4 

4-از ابی حمزۀ ثمالی گوید:از امام باقر(علیه السّلام)شنیدم می‌فرمود: به راستی خدا جلّ و عزّ ما را از اعلیٰ علّیّین آفرید و دل شیعۀ ما را از آن آفرید که ما را آفرید و تن آنها را از درجۀ نازلتر آفرید،دل در هوای ما دارند زیرا دل آنها با ما هم سرشت است، سپس این آیه را خواند(18-21 سوره مطففین):«نه،هرگز،به راستی کتاب نیکان در علیّین است تو ندانی که علیّین چیست،کتابی نوشته شده که مقرّبان بر آن گواهند»فرمود:دشمن ما را از سجّین آفرید و دل شیعۀ آنها را از آن آفرید که خوشان را آفرید و تن آنها را از آنچه جز آن است و دلشان در هوای آنها است،زیرا با آنها هم سرشت باشند، سپس این آیه را خواند(7-10 سوره مطففین):«نه،هرگز به راستی کتاب هرزه‌کاران در سجّین باشد و تو ندانی که سجّین چیست،کتابی است نوشته،وای در این روز بر مکذّبان»

 ترجمه کمره ای ؛ ج 4 , ص 17 

1447-4-ابی حمزه ثمالی گوید:از امام باقر علیه السّلام شنیدم می‌فرمود:

به راستی خدای عز و جل ما را از أعلی علّیّین آفرید و دل شیعه را از آن آفرید که ما را آفرید و تن آنها را از درجه نازل‌تر،دل در هوای ما دارند زیرا دل آنها با ما هم‌سرشتند،سپس این آیه را خواند:«نه،هرگز،به راستی کتاب نیکان در علّیّین است تو ندانی که علّیّین چیست،کتابی نوشته شده که مقرّبان بر آن گواهند(مطففین/18-21)»فرمود:دشمن ما را،از سجّین آفرید و دل پیروان آنها را از آن آفرید که خویشان را آفرید و تن آنها را از آنچه جز آن است و دلشان در هوای آنهاست، زیرا با آنها هم سرشت باشند،سپس این آیه را خواند،«نه،هرگز،به راستی هرزه‌کاران در سجّین باشند و تو ندانی که سجّین چیست،کتابی است نوشته،وای در این روز بر دروغگویان(مطففین/7-10)»

 ترجمه آیت اللهی ؛ ج 3 , ص 5 

: مجهول. و قد مر بعینه فی باب خلق أبدان الأئمة علیه السلام و قال بعض أرباب التأویل: کل ما یدرکه الإنسان بحواسه یرتفع منه أثر إلی روحه، و یجتمع فی صحیفة ذاته و خزانة مدرکاته، و کذلک کل مثقال ذرة من خیر أو شر یعمله یری أثره مکتوبا ثمة، و لا سیما ما رسخت بسبب الهیئات، و تأکدت به الصفات و صار خلقا و ملکة، فالأفاعیل المتکررة و العقائد الراسخة فی النفوس هی بمنزلة النقوش الکتابیة فی الألواح، کما قال الله تعالی:

أُولٰئِکَ کَتَبَ فِی قُلُوبِهِمُ اَلْإِیمٰانَ

و هذه الألواح النفسیة یقال لها صحائف الأعمال، و إلیه الإشارة بقوله سبحانه:

وَ إِذَا اَلصُّحُفُ نُشِرَتْ

و قوله عز و جل:

وَ کُلَّ إِنسٰانٍ أَلْزَمْنٰاهُ طٰائِرَهُ فِی عُنُقِهِ وَ نُخْرِجُ لَهُ یَوْمَ اَلْقِیٰامَةِ کِتٰاباً یَلْقٰاهُ مَنْشُوراً

فیقال له:

لَقَدْ کُنْتَ فِی غَفْلَةٍ مِنْ هٰذٰا فَکَشَفْنٰا عَنْکَ غِطٰاءَکَ فَبَصَرُکَ اَلْیَوْمَ حَدِیدٌ

هٰذٰا کِتٰابُنٰا یَنْطِقُ عَلَیْکُمْ بِالْحَقِّ إِنّٰا کُنّٰا نَسْتَنْسِخُ مٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ

فمن کان من أهل السعادة و أصحاب الیمین و کانت معلوماته أمورا قدسیة و أخلاقه زکیة و أعماله صالحة فقد أوتی کتابه بیمینه أعنی من الجانب الأقوی الروحانی، و هو جهة علیین و ذلک لأن کتابه من جنس الألواح العالیة و الصحف المکرمة المرفوعة المطهرة بأیدی سفرة کرام بررة یشهده المقربون، و من کان من الأشقیاء المردودین و کانت معلوماته مقصورة علی الجرمیات و أخلاقه سیئة و أعماله خبیثة فقد أوتی کتابه بشماله أعنی من جانبه الأضعف الجسمانی و هو جهة سجین، و ذلک لأن کتابه من جنس الأوراق السفلیة و الصحائف الحسیة القابلة للاحتراق فلا جرم یعذب بالنار و إنما عود الأرواح إلی ما خلقت منه کما قال سبحانه:

کَمٰا بَدَأَکُمْ تَعُودُونَ

کَمٰا بَدَأْنٰا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِیدُهُ

فما خلق من علیین فکتابه فی علیین، و ما خلق من سجین فکتابه فی سجین.

 مرآة العقول ؛ ج 7 , ص 7 

1449-5-عبد اللّه بن کیسان می‌گوید به امام صادق علیه السّلام گفتم:

قربانت،من عبد اللّه بن کیسان چاکر شما هستم،فرمود:نژاد تو را می‌شناسم ولی خود تو را نمی‌شناسم(یعنی شیعه بودنت را نمی‌دانم) گوید:به آن حضرت گفتم:من در کوهستان زائیده شدم و در سرزمین فارس(شیراز)بزرگ شدم،من در بازرگانی و کارهای دیگر با مردم آمیزش دارم،با مردی درآمیزم و ببینم که خوش رفتار و نیکو کردار است و خوش‌اخلاق و امانت‌دار است و او را وارسم و بفهمم با شما دشمن است،و با مردی آمیزش کنم و از او بدرفتاری و بی‌پروائی در امانت و درندگی و کج‌خلقی(فساد و تبهکاری)بینم و او را وارسم و بدانم که دوست شما است،این چگونه می‌شود؟به من فرمود،ای پسر کیسان،به راستی خدای عز و جل از سرشت بهشت و سرشت دوزخ برگرفت و آنها را با هم درآمیخت و این دو از هم به خود برگرفتند،تو در آنها هرچه امانت‌داری و خوش‌رفتاری و خوش‌روشی بینی از آن است که با سرشت بهشتی آفریده شده‌یی و آنها به آنچه که از آن آفریده شده‌اند برگردند(و یکسره بهشتی شوند)و آنهایی که در آنها از بی پروائی در امانت و بدخلقی و درندگی و تباهی بینی آن است که سرشت دوزخی با آنها ترکیب شده(و آنها یکسره دوزخی شده‌اند)و آنها برگردند بدانچه که از آن آفریده شده‌اند.

 ترجمه آیت اللهی ؛ ج 3 , ص 7 

عبد اللّٰه بن کیسان گوید: بامام جعفر صادق علیه السّلام عرضکردم: قربانت گردم، من عبد اللّٰه بن کیسان چاکر شما هستم. فرمود: نژادت را میشناسم، اما ترا نمیشناسم. گوید: عرضکردم من در کوهستان متولد شده و در سرزمین فارس (شیراز) بزرگ شده‌ام، و در امر تجارت و کارهای دیگر با مردم آمیزش دارم، گاهی با مردی معاشرت میکنم و از او خوشرفتاری و حسن خلق و امانت داری میبینم، سپس از مذهبش جستجو میکنم، معلوم می‌شود با شما دشمن است. و با مرد دیگری معاشرت میکنم و از او بد خلقی و کمی امانت و ناپاکی میبینم، سپس جستجو میکنم، معلوم می‌شود ولایت شما را دارد، این چگونه است؟. فرمود: ابن کیسان! مگر نمیدانی که خدای عز و جل گلی از بهشت گرفت و گلی از دوزخ، سپس آن دو را بهم آمیخت، آنگاه این را از آن، و آن را از این جدا ساخت (یعنی پس از آنکه این دو گل بیکدیگر تماس پیدا کردند، آنها را از هم جدا ساخت و مؤمنان را از گل بهشت و کفار را از گل دوزخ آفرید) پس آنچه از امانت داری و حسن خلق و خوشرفتاری در دشمنان ما بینی از جهت تماس آنهاست با طینت بهشتی (پیش از جدا کردن آنها از یک دیگر) و ایشان عاقبت باصل خلقت خود برگردند (و یکسره دوزخی شوند) و آنچه از بی‌امانتی و بدخلقی و آلودگی در دوستان ما میبینی، در اثر تماس آنهاست با طینت دوزخی و بالاخره باصل خلقت خود برگردند (و یکسره بهشتی شوند).

 ترجمه مصطفوی ؛ ج 3 , ص 4 

5-از عبد الله بن کیسان از امام صادق(علیه السّلام)گوید:به او گفتم: قربانت،من عبد الله بن کیسان چاکر شما هستم،فرمود:نژاد تو را می‌شناسم ولی خود تو را نمی‌شناسم(یعنی شیعه بودنت را نمی‌دانم-از مجلسی ره)گوید:به آن حضرت گفتم:من در کوهستان زائیده شدم و در سرزمین فارس بزرگ شدم،من در بازرگانی و جز آن با مردم آمیزش دارم،با مردی در آمیزم و ببینم که خوش رفتار و نیکو کردار است و خوش‌اخلاق و امانت‌دار است و او را وارسم و بفهمم با شما دشمن است،و با مردی آمیزش کنم و از او بدرفتاری و بی‌پروائی در امانت و در درندگی و کج خلقی(فساد و تبهکاری خ ل)بینم و او را وارسم و بفهمم که دوست شما است، این چگونه می‌شود؟به من فرمود:ای پسر کیسان،به راستی خدا عز و جل از سرشت بهشت و سرشت دوزخ بر گرفت و آنها را با هم در آمیخت و این دو از هم به خود بر گرفتند،تو در آنها هر چه امانت داری و خوش رفتاری و خوش روشی بینی از آن است که با سرشت بهشتی سائیده‌اند و آنها برگردند بدان چه از آن آفریده شدند و آنچه در اینان از بی‌پروائی در امانت و بد خلقی و درندگی و تباهی بینی از آن است که سرشت دوزخی به آنها سائیده و اثر کرده و آنها بر گردند بدان چه از آن آفریده شدند.

 ترجمه کمره ای ؛ ج 4 , ص 19 

: ضعیف. فلست أعرفک أی بالتشیع فأفتشه عن عداوتکم التعدیة بعن لتضمین معنی الکشف، و السمت: الطریق و هیئة أهل الخیر، و زعارة بالزاء و الراء المشددة و قد یخفف الشراسة و سوء الخلق، و فی بعض النسخ بالدال و العین و الراء المهملات و هو الفساد و الفسق و الخبث. فخلطهما جمیعا أی فی صلب آدم إلی أن یخرجوا من أصلاب أولاده، و هو المراد بقوله: ثم نزع هذه من هذه إذ یخرج المؤمن من صلب الکافر، و الکافر من صلب المؤمن و حمل الخلط علی الخلطة فی عالم الأجساد و اکتساب بعضهم الأخلاق من بعض بعید جدا. و قال بعضهم: ثم نزع هذه - إلی آخره - معناه أنه نزع طینة الجنة من طینة النار، و طینة النار من طینة الجنة بعد ما مست إحداهما الأخری، ثم خلق أهل الجنة من طینة الجنة، و خلق أهل النار من طینة النار، و أولئک إشارة إلی الأعداء و هؤلاء إلی الأولیاء، و ما خلقوا منه فی الأول طینة النار و فی الثانی طینة الجنة.

 مرآة العقول ؛ ج 7 , ص 9 

صالح بن سهل گوید: بامام صادق علیه السّلام عرض کردم: مؤمنین از طینت پیغمبرانند؟ فرمود: آری.

 ترجمه مصطفوی ؛ ج 3 , ص 5 

6-از صالح بن سهل گوید: از امام صادق(علیه السّلام)پرسیدم:مؤمنان از سرشت پیغمبرانند؟ فرمود:آری.

 ترجمه کمره ای ؛ ج 4 , ص 21 

1452-6-صالح بن سهل گوید:

از امام صادق علیه السّلام پرسیدم:مؤمنان از سرشت پیامبرانند؟فرمود:آری.

 ترجمه آیت اللهی ؛ ج 3 , ص 9 

: ضعیف. و المراد فضل طینتهم.

 مرآة العقول ؛ ج 7 , ص 10 

امام صادق علیه السّلام فرمود: همانا خدای عز و جل چون خواست آدم علیه السّلام را بیافریند، در ساعت اول روز جمعه جبرئیل را فرستاد تا با دست راستش که از آسمان هفتم بآسمان دنیا میرسید مشت کرد، و از هر آسمان خاکی برداشت، و مشت دیگری از زمین هفتم بالا تا زمین هفتم دور برگرفت. سپس خدای عز و جل کلمه خود (جبرئیل) را دستور داد تا مشت اول را بدست راست و مشت دوم را بدست چپ خود نگهداشت، سپس آن گل را بدو قسمت شکافت و آنچه از زمین بود، بنوعی درپاشید و آنچه را هم که از آسمانها بود بنوعی در پاشید. آنگاه خدای تعالی نسبت بآنچه در دست راستش بود فرمود: رسولان و پیغمبران و اوصیاء و صدیقان و مؤمنان و سعادتمندان و هر که ارجمندیش را خواستم، از تو است. پس آنچه در باره آنها فرمود، چنان که فرمود ثابت و لازم شد. و نسبت بآنچه در دست چپش بود، فرمود: ستمگران و مشرکین و کفار و طغیانگران و هر که خواری و شقاوتش را خواستم از تو است، پس آنچه در باره آنها فرمود، چنان که فرمود. ثابت و لازم شد. سپس تمامت آن دو طینت بیکدیگر آمیخته شد. اینست آنچه خدای عز و جل فرماید:«همانا خدا شکافنده دانه و هسته است-95 - سوره 6-» مقصود از دانه طینت مؤمنین است که خدا محبت خود را بر آنها القا فرموده و مقصود از هسته طینت کافرانست که از هر خیری دور گشتند. و از این جهت هسته «نوی» نامیده شد، که از هر خیری برکنار گشت و دور شد . و نیز خدای عز و جل فرماید:«خدا زنده را از مرده بیرون آورد و بیرون آورنده مرده از زنده است. مقصود از زنده همان مؤمن است که طینت او از طینت کافر بیرون آید و مقصود از مرده‌ای که از زنده بیرون شود، کافریست که از طینت مؤمن بیرون شود، پس زنده مؤمن است و مرده کافر. اینست که خدای عز و جل فرماید:«آیا کسی که مرده است و سپس ما او را زنده کنیم-122 - سوره 6» پس مقصود از مردن مؤمن، آمیختگی طینت او با طینت کافر است و زندگی او زمانی است که خدای عز و جل بوسیله کلمه خود (جبرئیل) آنها را از یک دیگر جدا ساخت. خدای عز و جل این گونه مؤمن را در زمان ولادتش پس از آنکه در تاریکی بود، خارج میکند و بسوی نور میبرد و کافر را پس از آنکه در نور باشد خارج میکند و بسوی تاریکی میبرد، اینست معنی گفتار خدای عز و جل «تا آنکه را زنده است بیم دهد و گفتار (وعده و فرمان خدا) بر کافران ثابت گردد».

 ترجمه مصطفوی ؛ ج 3 , ص 7 

7-از امام صادق(علیه السّلام)فرمود:چون خدا عز و جل خواست آدم را بیافریند،جبرئیل را در نخستین ساعت روز جمعه فرستاد و با دست راست خود مُشتی بر گرفت که از آسمان هفتم تا آسمان دنیا را فرا داشت و از هر آسمانی تربتی در کف خود برداشت و مُشتی دیگر بر گرفت که از هفتمین زمین بلند تا هفتمین زمین دورتر را در آن فرا گرفت و خدا عز و جل دستور داد تا مُشت نخست را با دست راستش نگهداشت و دیگر مُشت را با دست چپش و آنچه در مُشت داشت دو بار در شکافت و از آنچه از زمین بود در پاشید و از آنچه هم از آسمان بود در پاشید،پس بدان چه در دست راست داشت گفت:از تو است رسولان و پیغمبران و اوصیاء و صدیقان و مؤمنان و سعادتمندان و هر کس ارجمندش خواستم-و آنچه گفت برایشان چنانچه گفت بایست شد-و بدان چه در دست چپ داشت گفت:از تو است جبّاران و مشرکان و کافران و سرکشان و هر که خواری و بدبختی او را خواهم-و بر ایشان آنچه را گفت چنانچه گفت بایست شد-سپس هر دو سرشت در هم آمیختند و این است تفسیر قول خداعز و جل(95 سوره انعام):«به راستی خداوند شکافندۀ دانه و هسته است»دانه سرشت مؤمن است که خدا دوستی خود را در آن افکنده و هسته سرشت کافر است که از هر خیری به دورند و آن را «نوی»تعبیر کرده برای آنکه از هر خیری به دورند و از آن دوری جویند و خدا عز و جل فرموده:«بر آرد زنده را از مرده و بر آرد مرده را از زنده». زنده مؤمنی است که سرشتش از سرشت کافری برآید،و مرده‌ای که از زنده برآید همان کافری است که از سرشت مؤمن در آید،زنده مؤمن است و مرده کافر و این است تفسیر قول خدا عز و جل(122 سوره انعام):«و آیا کسی که مرده است و او را زنده کردیم»(چون کسی است که در تاریکیها است)مرگش آمیزش سرشت او است با سرشت کافر،و زنده‌شدنش آنگاه است که خدای عز و جل به فرمان خود آنها را از هم جدا سازد،همچنین خدا عز و جل مؤمن را در هنگام زایش از آن تاریکی که در آن اندر است به روشنی بر آرد و کافر را از نوری که در آن اندر است به تاریکی بر آرد و این است تفسیر قول خدا عز و جل(70 سوره یس): «تا بیم دهد هر که زنده است و پا برجا شود فرمان حق بر کافران».

 ترجمه کمره ای ؛ ج 4 , ص 23 

1453-7-امام صادق علیه السّلام فرمود:چون خدای عز و جل خواست آدم را بیافریند،جبرئیل را در نخستین ساعت روز جمعه فرستاد و با دست راست خود که از آسمان هفتم به آسمان دنیا می‌رسید مشتی خاک برداشت و از هر آسمان خاکی برداشت و مشتی دیگر برداشت از زمین هفتم بالا تا زمین هفتم دور،سپس خدای تعالی به جبرئیل دستور داد که مشت اوّل را به دست راست و مشت دوم را به دست چپ خود نگه بدارد.و آنچه در مشت داشت دو بار شکافت و از آنچه از زمین بود پاشید و از آنچه هم از آسمان بود پاشید،پس بدانچه در دست راست داشت گفت:از توست رسولان و پیامبران و اوصیاء و صدیقان و مؤمنان و سعادتمندان و هرکس ارجمندی او را خواستم از توست و آنچه گفت برایشان چنانچه گفت ثابت و لازم شد و نسبت به آنچه که در دست چپ داشت گفت:از توست جبّاران و مشرکان و کافران و سرکشان و هرکس خواری و بدبختی او را بخواهم و برایشان آنچه که گفت چنانچه گفت ثابت و لازم شد سپس هر دو سرشت درهم آمیختند و این است تفسیر قول خدای عزّ و جلّ«به‌راستی خداونده شکافندۀ دانه و هسته است(انعام/95)»مقصود از دانه سرشت مؤمن است که خدا دوستی خود را در آن افکنده و هسته سرشت کافر است که از هر خیری بدورند و از این رو هسته«نوی»نامیده شد برای آنکه از هر خیری بدورند و از آن دوری جویند و خدای عزّ و جلّ فرموده:«زنده را از مرده و مرده را از زنده برآورد».

توضیح:حبّ بمعنی دانه و نوی بمعنی هسته است ریشه حب از محبت است و نای بمعنی دوری و قرآن هر دو واژه را آورده و می‌فرماید

فٰالِقُ اَلْحَبِّ وَ اَلنَّویٰ

خدائی که شکافندۀ دانه و هسته است دانه مثل گندم و نخود و هسته مثل زردآلو

زنده مؤمنی است که سرشتش از سرشت کافری برآید،و مرده که از زنده برآید همان کافری است که از سرشت مؤمن درآید،زنده مؤمن است و مرده کافر و این است تفسیر قول خدای عزّ و جلّ«و آیا کسی که مرده است و او را زنده کردیم(انعام/122)»(چون کسی است که در تاریکیهاست)پس مراد از مردن مؤمن آمیختگی طینت او با طینت کافر است و زندگی او زمانی است که خداوند به وسیلۀ جبرئیل آنها را از یکدیگر جدا کرد،همچنین خدای عزّ و جلّ مؤمن را در هنگام زایش از آن تاریکی که در آن بود به سوی روشنی آورد و کافر را از نوری که در آن قرار داشت به تاریکی آورد و این است تفسیر قول خدا عزّ و جلّ«تا بیم دهد هرکس که زنده است و پابرجا شود فرمان حق بر کافران(یس/70)»

توضیح:ظاهر اخبار و احادیث مربوط به اختلافات در سرشت و طینت چنین نشان می‌دهند که گروهی بهشتی و گروهی جهنمی را در آغاز آفریده شدند در اینصورت ایراد شد که در اینصورت کیفر و پاداش بندگان خلاف عدالت خداوند است مرحوم مجلسی در پاسخ راههای مختلفی پیموده،که خلاصه آن چنین است:

1-اخباریها این روایات را به خود ائمه ارجاع می‌کنند.

2-این اخبار حمل بر تقیّه شود که چون امام در حال تقیه بوده است مسائلی را بر اساس اعتقاد اشعریها و اهل سنت بیان کرده است.

3-خداوند چون از اول انتخاب راه بندگان را می‌دانسته که گروهی راه حق و گروهی راه باطل انتخاب می‌کنند آنها را آنگونه که می‌خواستند باشند آفریده است

4-اخبار نشان دهنده و کنایه از اختلاف استعدادها و قابلیت‌های افراد بشر است بدیهی است که قابلیت و برداشت پیامبر اسلام با ابو جهل مثلا خیلی متفاوت است.

5-خداوند ابتدا آنها را در عالم زر آفرید و مکلف ساخت و در آنجا گروهی فرمان بردند و گروهی مخالفت کردند پس اختلاف در طینت و سرشت از ناحیه اطاعت و عصیان خود آنها بود در مرتبه نخست

 ترجمه آیت اللهی ؛ ج 3 , ص 9 

: ضعیف. قوله: فی أول ساعة إلخ قیل: لما کان خلق آدم علیه السلام بعد خلق السماوات و الأرض ضرورة تقدم البسیط علی المرکب، و کان خلق السماوات و الأرض و أقواتها فی ستة أیام من الأسبوع و قد جمعت جمیعا فی الجمعة صار بدو خلق الإنسان فیه، و المراد بکلمته جبرئیل لأنه حامل کلمته أو لاهتداء الناس به کاهتدائهم بکلام الله أو لکونه مخلوقا بکلمة کن بلا مادة، و قیل: المراد بالسماوات درجات الجنة و بالأرضین درکات سجین لیطابق الأخبار الأخر، و یحتمل أخذها منهما معا، و قیل: کان المراد بالتربة ما له مدخل فی تهیئة المادة القابلة لأن یخلق منها شیء فیشمل الطینة بمعنی الجبلة و آثار القوی السماویة المربیة للنطفة، و بالجملة ما له مدخل فی السبب القابلی، انتهی. و قیل: إطلاق التربة علی ما أخذ من السماوات من قبیل مجاز المشارفة أی ما یصیر تربة و ینقلب إلیها، و القصوی مؤنث الأقصی أی الأبعد، و یدل علی أن الأرض سبع طبقات کالسماوات کما قال تعالی:

اَللّٰهُ اَلَّذِی خَلَقَ سَبْعَ سَمٰاوٰاتٍ وَ مِنَ اَلْأَرْضِ

مِثْلَهُنَّ

. قوله علیه السلام: ففلق الطین فلقتین ، ضمیر فلق إما راجع إلی الله أو إلی جبرئیل، و کذا قوله: فذرأ ، و فی القاموس فلقه یفلقه شقه کفلقه و فالق الحب خالقه أو شاقه بإخراج الورق منه، و قال: ذرت الریح الشیء ذروا و أذرته و ذرته أطارته و أذهبته و ذرأ هو بنفسه. أقول: الکلام یحتمل وجوها الأول أن یکون قوله: ففلق تفریعا و تأکیدا لما مضی، أی فصار یقبض بعض الطین بالیمین و بعضه بالشمال الطین صنفین، ففرق من الأرض أی ما کان فی یده من طین الأرض، و کذا الثانی فقال الله أو جبرئیل للذی بیمینه قبل الذر أو للذی کان بیمینه بعده. الثانی: أن یکون المعنی ففلق کل طین من الطینین فلقة أی جعل کلا منهما حصتین ففرق من کل طین حصة لیکون طینة للمستضعفین و الأطفال و المجانین، و قال لما بقی فی الیمین: منک الرسل إلخ و لما بقی فی الشمال: منک الجبارون إلخ و علی هذا لعل إرجاع الضمائر إلی الله تعالی أولی، فیقرأ أرید فی الموضعین بصیغة المتکلم، و علی الوجه الآخر یقرأ بصیغة الغائب المجهول. الثالث: ما ذکره بعض الأفاضل حیث قال: کان الفلق کنایة عن إفراز ما یصلح من المادتین لخلق الإنسان، و إنما ذرأ من کل منهما ما ذرأ لأنه کان فیهما ما لیس له مدخل فی خلق الإنسان و إنما کان مادة لسائر الأکوان خاصة. قوله علیه السلام: ثم إن الطینتین خلطتا، أی ما کان فی الیدین أو جمیع الطینتین المذروء منهما و غیر المذروء، و قوله علیه السلام: فالحب طینة المؤمنین، هذا بطن من بطون الآیة و علی هذا التأویل المراد بالفلق شق کل منهما و إخراج الآخر منه أو شق کل منهما عن صاحبه أو خلقهما من أجل أنه نأی کان مناسبة نأی و نوی من جهة الاشتقاق الکبیر المبنی علی توافق بعض حروف الکلمتین فإن الأول مهموز الوسط و الثانی من المعتل، و یحتمل أن یکون أصل المهموز من المعتل أو بالعکس و یؤید أن صاحب المصباح المنیر و الراغب فی المفردات ذکرا نأی فی باب النون مع الواو، أو یقال لیس الغرض بیان الاشتقاق بل بیان أن النوی بمعنی البعد، و ذکر نأی لتناسب اللفظین فإن الواوی أیضا یطلق بهذا المعنی، قال فی القاموس: النیة الوجه الذی یذهب فیه و البعد کالنوی فیهما انتهی . و الآیة فی سورة الأنعام هکذا:

إِنَّ اَللّٰهَ فٰالِقُ اَلْحَبِّ وَ اَلنَّویٰ

قال فی مجمع البیان: أی شاق الحبة الیابسة المیتة فیخرج منه النبات و شاق النواة الیابسة فیخرج منها النخل و الشجر، و قیل: معناه خالق الحب و النوی و منشإهما و مبدئهما، و قیل: المراد به ما فی الحبة و النواة من الشق، و هو من عجیب قدرة الله تعالی فی استوائه.

یُخْرِجُ اَلْحَیَّ مِنَ اَلْمَیِّتِ وَ مُخْرِجُ اَلْمَیِّتِ مِنَ اَلْحَیِّ

أی یخرج النبات الغض الطری الخضر من الحب الیابس، و یخرج الحب الیابس من النبات الحی النامی عن الزجاج و العرب تسمی الشجرة ما دام غضا قائما بأنه حی، فإذا یبس أو قطع أو قلع سموه میتا. و قیل: معناه یخلق الحی من النطفة و هی موات، و یخلق النطفة و هی موات من الحی عن الحسن و غیره، و هذا أصح، و قیل: معناه یخرج الطیر من البیض و البیض من الطیر عن الجبائی، و قیل: یخرج المؤمن من الکافر و الکافر من المؤمن. ثم قال سبحانه فی هذه السورة أیضا:

أَ وَ مَنْ کٰانَ مَیْتاً فَأَحْیَیْنٰاهُ وَ جَعَلْنٰا لَهُ نُوراً یَمْشِی بِهِ فِی اَلنّٰاسِ کَمَنْ مَثَلُهُ فِی اَلظُّلُمٰاتِ لَیْسَ بِخٰارِجٍ مِنْهٰا

. قال الطبرسی : أ و من کان میتا أی کافرا فأحییناه بأن هدیناه إلی الإیمان عن ابن عباس و غیره، شبه سبحانه الکفر بالموت و الإیمان بالحیاة، و قیل: معناه من کان نطفة فأحییناه و جعلنا له نورا، المراد بالنور العلم و الحکمة أو القرآن أو الإیمان، و بالظلمات ظلمات الکفر، و إنما سمی الله الکافر میتا کأنه لا ینتفع بحیاته و لا ینتفع غیره بحیاته فهو أسوأ حالا من المیت إذ لا یوجد من المیت ما یعاقب علیه، و لا یتضرر غیره به، و سمی المؤمن حیا لأنه له و لغیره المصلحة و المنفعة فی حیاته و کذلک سمی الکافر میتا و المؤمن حیا فی عدة مواضع، مثل قوله:

إِنَّکَ لاٰ تُسْمِعُ اَلْمَوْتیٰ

و

لِیُنْذِرَ مَنْ کٰانَ حَیًّا

و قوله:

وَ مٰا یَسْتَوِی اَلْأَحْیٰاءُ وَ لاَ اَلْأَمْوٰاتُ

و سمی القرآن و العلم و الإیمان نورا لأن الناس یبصرون بذلک، و یهتدون به من ظلمات الکفر و حیرة الضلالة، کما یهتدی بسائر الأنوار، و سمی الکفر ظلمة لأن الکافر لا یهتدی بهداه و لا یبصر أمر رشده انتهی . و أقول: علی التأویل المذکور فی الخبر و أکثر التفاسیر المذکورة قوله تعالی:

یُخْرِجُ اَلْحَیَّ

بیان لقوله

فٰالِقُ اَلْحَبِّ

. قوله: حین فرق الله بینهما بکلمته، أی بقدرته أو بأمر کن، أو بجبرئیل، و التفریق فی المیلاد أو فی الطینة، و الأول أظهر، فقوله: کذلک ، تشبیه الإخراج من الظلمات إلی النور و بالعکس بإخراج الحی من المیت و بالعکس، فی أن المراد فیهما إخراج طینة المؤمن من طینة الکافر و بالعکس، و لیس المراد تأویل تتمة تلک الآیة أعنی قوله سبحانه:

أَ وَ مَنْ کٰانَ مَیْتاً

إلخ فإنه لم یذکر فیها إخراج الکافر من النور إلی الظلمة، بل فیها أنه فی الظلمات لیس بخارج منها بل هو إشارة إلی قوله تعالی:

اَللّٰهُ وَلِیُّ اَلَّذِینَ آمَنُوا یُخْرِجُهُمْ مِنَ اَلظُّلُمٰاتِ إِلَی اَلنُّورِ

الآیة، و لا ینافیه قوله علیه السلام: و یخرج الکافر ، مع أن فی الآیة نسب الإخراج إلی الطاغوت لأن لخذلانه سبحانه مدخلا فی ذلک، مع أنه یمکن أن یقرأ علی بناء المجرد المعلوم، أو علی بناء المجهول، و ما قیل: من أنه یظهر من هذا الحدیث أن إخراج المؤمن من الکافر و بالعکس فی وقتین تفریق الطین و وقت الولادة فلیس بظاهر کما عرفت. ثم استشهد علیه السلام لإطلاق الحیاة علی الإیمان أو کونه من طینة مقربة له بقوله سبحانه :

لِیُنْذِرَ مَنْ کٰانَ حَیًّا

أی کان من طینة الجنة علی تأویله علیه السلام، قال الطبرسی: أی أنزلناه لیخوف به من معاصی الله من کان مؤمنا لأن الکافر کالمیت بل أقل من المیت أو من کان عاقلا کما روی عن علی علیه السلام و قیل: من کان حی القلب حی البصر

وَ یَحِقَّ اَلْقَوْلُ عَلَی اَلْکٰافِرِینَ

أی یجب الوعید و العذاب علی الکافرین بکفرهم. و أقول: علی تأویله علیه السلام یحتمل أن یکون المراد بالقول ما مر من قوله سبحانه: منک الجبارون و المشرکون و الکافرون إلخ . اعلم أن ما ذکر فی هذا الباب و فی بعض الأبواب الآتیة من متشابهات الأخبار و معضلات الآثار، و مما یوهم الجبر و نفی الاختیار و لأصحابنا رضوان الله علیهم فیها مسالک: الأول: ما ذهب إلیه الأخباریون و هو أنا نؤمن بها مجملا و نعترف بالجهل عن حقیقة معناها و عن أنها من أی جهة صدرت و نرد علمه إلیهم علیه السلام. الثانی: أنها محمولة علی التقیة لموافقتها لروایات العامة و مذاهب الأشاعرة الجبریة و هم جلهم. الثالث: أنه کنایة عن علمه تعالی بما هم إلیه صائرون فإنه سبحانه لما خلقهم و کان عند خلقهم عالما بما یصیرون إلیه فکأنه خلقهم من طینات مختلفة. الرابع: أنها کنایة عن اختلاف استعداداتهم و قابلیاتهم و هذا أمر بین لا یمکن إنکاره، فإنه لا یریب عاقل فی أن النبی صلی الله علیه و آله و أبا جهل لیسا فی درجة واحدة من الاستعداد و القابلیة، و هذا لا یستلزم سقوط التکلیف فإن الله تعالی کلف النبی صلی الله علیه و آله بقدر ما أعطاه من الاستعداد و القابلیة لتحصیل الکمالات و کلفه ما لم یکلف أحدا مثله، و کلف أبا جهل ما فی وسعه و طاقته، و لم یجبره علی شیء من الشر و الفساد. الخامس: أنه لما کلف الله تعالی الأرواح أولا فی الذر و أخذ میثاقهم فاختاروا الخیر و الشر باختیارهم فی ذلک الوقت، و تفرع اختلاف الطینة علی ما اختاروه باختیارهم کما دلت علیه بعض الأخبار فلا فساد فی ذلک.

 مرآة العقول ؛ ج 7 , ص 15 

امام باقر علیه السّلام فرمود: اگر مردم بدانند، آغاز آفرینش چگونه بوده، دو تن با یک دیگر (در امر دین) اختلاف نکنند. همانا خدای عز و جل پیش از آنکه مخلوق را بیافریند، فرمود: آبی گوارا پدید آی، تا از تو بهشت و اهل طاعت خود را بیافرینم، و آبی شور و تلخ پدید آی تا از تو دوزخ و اهل معصیتم را بیافرینم، سپس بآن دو دستور فرمود تا آمیخته شدند، از این جهت است که مؤمن کافر زاید و کافر مؤمن. آنگاه گلی را از صفحه زمین برگرفت و آن را بشدت مالش داد، بناگاه مانند مور بجنبش در آمدند سپس باصحاب یمین فرمود: بسلامت بسوی بهشت و باصحاب شمال فرمود: بسوی دوزخ و باکی هم ندارم. آنگاه امر فرمود تا آتشی افروخته گشت و باصحاب شمال فرمود: در آن داخل شوید، از آن ترسیدند و پرهیز کردند، سپس باصحاب یمین فرمود: داخل شوید: آنها داخل شدند، پس فرمود: سرد و سلامت باش آتش سرد و سلامت شد. اصحاب شمال گفتند: پروردگارا از لغزش ما درگذر و از نو بگیر، فرمود: از نو گرفتم، داخل شوید، ایشان برفتند و باز ترسیدند، در آنجا فرمانبرداری و نافرمانی پا برجا گشت، پس نه این دسته توانند از آنها باشند و نه آنها توانند از اینها باشند.

 ترجمه مصطفوی ؛ ج 3 , ص 9 

1-از امام باقر(علیه السّلام)فرمود:اگر مردم می‌دانستند چگونه آفرینش آغاز شده است دو کس با هم اختلاف نداشتند،به راستی خدا عز و جل پیش از آنکه خلق را بیافریند فرمود:آبی خوش‌گوار باش تا من بهشت و فرمانبرانم را از تو آفرینم،و آب شور و تلخی باش تا من دوزخ و نافرمانانم را از تو بیافرینم.این دو با هم آمیختند و از این است که مؤمن کافر زاید و کافر مؤمن،سپس سرشتی از روی زمین بر گرفت و سختش در هم مالید بناگاه مردمی پدید شدند و چون مورچه بجنبیدند،به اصحاب یمین فرمود:با سلامتی به سوی بهشت،و به اصحاب شمال فرمود:به سوی دوزخ و من باکی ندارم،سپس آتشی را فرمان داد تا بر افروخت و به اصحاب شمال فرمود:در آن درآئید،از آن هراس کردند،به اصحاب یمین فرمود: در آن درآئید،بدان در آمدند و فرمود:سرد و سلامت باش،و آن آتش بر آنها سرد و سلامت شد،پس اصحاب شمال گفتند: پروردگارا قرار ما را تجدید کن،فرمود:تجدید کردم اکنون در آن درآئید،رفتند که درآیند و باز در هراس شدند و سپس طاعت و معصیت ثبت شد و تنوانند اینان از آنان باشند و نه آنان از اینان.

 ترجمه کمره ای ؛ ج 4 , ص 25 

1-امام باقر علیه السّلام فرمود:اگر مردم بدانند که آفرینش چگونه آغاز شده است دو کس با هم(در مسائل دینی)اختلاف نداشتند،به راستی خدای عزّ و جلّ پیش از آنکه مخلوقات را بیافریند فرمود:آبی خوش‌گوار پدید شو تا من بهشت و فرمانبرانم را از تو بیافرینم،و آب شور و تلخ پدید آی تا من دوزخ و نافرمانانم را از تو بیافرینم.این دو باهم‌آمیختند و از این‌رو مؤمن کافر را نزاید و کافر مؤمن را،سپس سرشتی از روی زمین برگرفت و سخت به هم مالید بناگاه مردمی پدیدار شدند و چون مورچه بجنبیدند،به اصحاب یمین فرمود:با سلامتی به سوی بهشت روید،و به اصحاب شمال فرمود:به سوی دوزخ روانه گردید و من باکی ندارم، سپس به آتش فرمان داد تا بیفروزد و به اصحاب شمال فرمود:در آن وارد شوید،از آن هراس کردند،به اصحاب یمین فرمود:در آن وارد شوید و در آن وارد شدند و فرمود:سرد و سلامت باش،و آن آتش بر آنها سرد و سلامت شد،پس اصحاب شمال گفتند:پروردگارا قرارگاه ما را تجدید کن،فرمود:تجدید کردم اکنون در آن وارد شوید،رفتند که در آیند و باز در هراس شدند و سپس طاعت و معصیت ثبت شد و نتوانستند اینان از آنان باشند و نه آنان از اینان.

توضیح:مراد از آب و خاک باید موادی باشند که استعداد قبول اشکال مختلف داشته باشند و با این دو ماده سرشت و گل انسان برای خلقت آماده گردید و مراد از ترکیب آب شیرین و شور کنایه از ترکیب خیر و شر و عقل و رشد در سرشت انسان است

 ترجمه آیت اللهی ؛ ج 3 , ص 11 

: موثق کالصحیح. لما اختلف اثنان أی فی مسألة الاستطاعة و الاختیار و الجبر، أو لما تنازع اثنان فی أمر من أمور الدین لاختلاف إفهامهم و قابلیاتهم و طینهم، و لما بالغوا فی هدایة الخلق کن ماءا عذابا أمر تکوینی أو استعارة تمثیلیة لبیان علمه تعالی باختلاف مواد الخلق و استعداداتهم و ما هم إلیه صائرون و فی القاموس : ماء أجاج ملح مر، و قال أدیم النهار عامته أو بیاضه، و من الضحی أوله و من السماء و الأرض ما ظهر و قال: عرکه دلکه و حکه حتی عفاه و قال : الذر صغار النمل و مائة منها زنة حبة شعیر، الواحدة ذرة، و قال: دب یدب دبا و دبیبا: مشی علی هنیئة، و قال: أقلته فسخته، و استقالة: طلب إلیه أن یقیله، و قال: هابه یهابه هیبا و مهابة: خافه. و قال السید رضی الله عنه فی نهج البلاغة: روی الیمانی عن أحمد بن قتیبة عن عبد الله بن یزید عن مالک بن دحیة قال: کنا عند أمیر المؤمنین علی علیه السلام و قد ذکر عنده اختلاف الناس، قال: إنما فرق بینهم مبادئ طینهم، و ذلک أنهم قد کانوا فلقة من سبخ أرض و عذبها و حزن تربة و سهلها فهم علی حسب قرب أرضهم یتقاربون، و علی قدر اختلافها یتفاوتون، فتام الرواء ناقص العقل و ماد القامة قصیر الهمة و زاکی العمل قبیح المنظر و قریب القعر بعید السبر و معروف الضریبة منکر الجلیبة و تائه القلب متفرق اللب و طلیق اللسان حدید الجنان. و قال ابن میثم فی قوله علیه السلام: إنما فرق بینهم إلخ أی تقاربهم فی الصور و الأخلاق تابع لتقارب طینهم و تقارب مبادیه و هی السهل و الحزن، و السبخ و العذب و تفاوتهم فیها لتفاوت طینهم و مبادیه المذکورة و قال أهل التأویل: الإضافة بمعنی اللام أی المبادئ لطینهم کنایة عن الأجزاء العنصریة التی هی مبادئ المرکبات ذوات الأمزجة، أو السبخ کنایة عن الحار الیابس و العذب عن الحار الرطب و السهل عن البارد الرطب، و الحزن عن البارد الیابس، انتهی. و أقول: لا یبعد أن یکون الماء العذب کنایة عما خلق الله فی الإنسان من الدواعی إلی الخیر و الصلاح کالعقل و النفس الملکوتی، و الماء الأجاج عما ینافی و یعارض ذلک و یدعو إلی الشهوات الدنیة و اللذات الجسمانیة من البدن و ما رکب فیه من الدواعی إلی الشهوات، و یکون مزجهما کنایة عن ترکیبهما فی الإنسان، فقوله: أخلق منک، أی من أجلک جنتی و أهل طاعتی، إذ لو لا ما فی الإنسان من جهة الخیر لم یکن لخلق الجنة فائدة و لم یکن یستحقها أحد، و لم یصر أحد مطیعا له تعالی، و کذا قوله: أخلق منک ناری إذا لو لا ما فی الإنسان من دواعی الشرور لم یکن یعصی الله أحد، و لم یحتج إلی خلق النار للزجر عن الشرور ثم لإظهار إحاطة علمه بما سیقع من کل فرد من أفراد البشر للملائکة لطفا لهم و لبنی آدم أیضا بعد إخبار الرسل بذلک جعلهم کالذر، و میز من علم منهم الإیمان ممن علم منهم خلافه، و کلفهم بدخول النار لیعلموا قبل التکلیف فی عالم الأجساد أن ما علم منهم مطابق للواقع فثم ثبتت الطاعة و المعصیة و علم الملائکة من یطیع بعد ذلک و من یعصی و أثبت ذلک فی الألواح مطابقا لعلمه تعالی. و قوله: فمن ذلک صار یلد المؤمن الکافر، أی لأجل ما قرر فی الإنسان من جهتی الخیر و الشر تری الأب یصیر تابعا للعقل و مقویا لدواعی الخیر و زاجرا للشهوات فیصیر من الأخیار، و الابن یتبع الهوی و الشهوات و یسلطها علی العقل فیصیر من الأشرار مع نهایة الارتباط بینهما. و قوله: و لا یستطیع هؤلاء، أی لا یتخلف ما علم الله تعالی منهم، لکن لا یختارونها إلا باختیارهم و إرادتهم و استطاعتهم. هذا ما خطر بالبال علی وجه الاحتمال و الله یعلم غوامض أسرارهم علیه السلام. و قال بعض أهل التأویل عبر عن المادة تارة بالماء و أخری بالتربة لاشتراکهما فی قبول الأشکال، و لاجتماعهما فی طینة الإنسان و ترکیب خلقته، و أدیم الأرض وجهها و کأنه کنایة عما ینبت منها مما یصلح أن یصیر غذاء الإنسان و یحصل منه النطفة أو تتربی به، و العرک: الدلک و کأنه کنایة عن مزجه بحیث یحصل منه المزاج و یستعد للحیاة، و الذر: النمل الصغار و وجه الشبه الحس و الحرکة و کونهم محل الشعور مع صغر الجثة و الخفاء، و هذا الخطاب إنما کان فی عالم الأمر و لشدة ارتباط الملک بالملکوت و قوامه به جاز إسناد مادته إلیه و إن کان عالم الأمر مجردا عن المادة و اجتماعهم فی الوجود عند الله تعالی إنما هو لاجتماع الأجسام الزمانیة عنده تعالی دفعة واحدة فی عالم الأمر و إن کانت متفرقة مبسوطة متدرجة فی عالم الخلق و وجودهم فی عالم الأمر وجود ملکوتی ظلی ینبعث من حقیقة هذا الوجود الخلقی الجسمانی و هو صورة علمه سبحانه بها و عبر عنه بالظلال فی حدیث آخر، و أمره تعالی إیاهم إلی الجنة و النار هدایته إیاهم إلی سبیلهما، ثم توفیقه أو خذلانه، و لعل المراد بالنار المسعرة بعد ذلک التکالیف الشرعیة و تحصیل المعرفة المحرقة للقلوب لصعوبة الخروج عن عهدتها و استقالة أصحاب الشمال کنایة عن تمنیهم الإطاعة و عدم قدرتهم التامة علیها لغلبة الشقوة علیهم، و کونهم مسخرة تحت سلطان الهوی کما قالوا

رَبَّنٰا غَلَبَتْ عَلَیْنٰا شِقْوَتُنٰا وَ کُنّٰا قَوْماً ضٰالِّینَ

انتهی. و الاجتراء علی تلک التأویلات فی الأخبار جرأة علی الله و رسوله و الأئمة الأخیار إلا أن یکون علی سبیل الاحتمال، لکن بعد ثبوت ما بنوا علیه الکلام من المقدمات التی لم تثبت بالبرهان و الیقین بل بعضها مناف لما ثبت فی الدین المبین.

 مرآة العقول ؛ ج 7 , ص 18 

زراره گوید: مردی از امام باقر علیه السّلام در باره این آیه پرسید:«و چون پروردگارت از فرزندان آدم، از پشتهایشان، نژادشان را برگرفت و آنها را بر خودشان گواه ساخت که مگر من پروردگار شما نیستم؟ گفتند: چرا - تا آخر آیه 172 سوره 7-» حضرت در حالی که پدرش میشنید پاسخ داد. پدرم بمن حدیث فرمود که: خدای عز و جل یک مشت از خاک زمینی که آدم علیه السّلام را از آن آفرید برگرفت و آب گوارای فرات بر آن بریخت، و آن را چهل صباح بحال خود گذاشت، سپس بر آن آب شور و تلخ ریخت و چهل صباح دیگر واگذاشت. چون آن گل خمیر شد، آن را برگرفت و بشدت مالید، آنگاه آدمیان مانند مور از راست و چپش بجنبش در آمدند، بهمگی دستور فرمود بآتش درآیند، اصحاب یمین داخل شدند و آتش بر آنها سرد و سلامت گشت و اصحاب شمال از داخل شدن سرپیچی کردند.

 ترجمه مصطفوی ؛ ج 3 , ص 10 

2-از زراره که مردی از امام باقر(علیه السّلام)پرسید از قول خدا عز و جل(172 سوره اعراف):«و آنگاه که برگرفت پروردگار تو از آدمی‌زاده‌ها نژادشان را از پشتشان و آنان را بر خود گواه گرفت که آیا من پروردگار شما نیستم؟گفتند چرا»تا آخر آیه(گواهیم،تا نگوئید روز قیامت که ما بودیم از این بی‌خبر و غافل). در پاسخ فرمود-و پدرش هم می‌شنود-که:پدرم برایم باز گفت:به راستی خدای عز و جل مُشتی از خاکی که آدم را از آن آفرید بر گرفت و از آب گوارا بر آن ریخت و آن را چهل صباح وانهاد و سپس از آب تلخ و شور بر آن ریخت و آن را چهل صباح وانهاد،و چون خمیر مایه شد آن را بر گرفت و به سختی در هم مالید و از راست و چپ آن چون مورچگان بر آمدند و به همه فرمان داد در آتش روند و اصحاب یمین رفتند و آتش بر آنها سرد و سلامت شد و اصحاب شمال سرباز زدند از رفتن در آن.

 ترجمه کمره ای ؛ ج 4 , ص 27 

2-زراره گوید:مردی دربارۀ امام باقر دربارۀ این آیه پرسید:«و آنگاه که پروردگارت از فرزندان آدم،از پشتهایشان،نژادشان را برگرفت و آنها را بر خودشان گواه ساخت که مگر من پروردگار شما نیستم؟گفتند:چرا»(گواهیم تا نگویید روز قیامت که ما از این،بی‌خبر و غافل بودیم).حضرت در حالی که پدرش می‌شنید فرمود:به راستی خدای عزّ و جلّ مشتی از خاکی که آدم را از آن آفرید برگرفت و از آب گوارای فرات بر آن ریخت و آن‌را چهل روز به حال خود گذاشت و سپس از آب تلخ و شور بر آن ریخت و آن‌را چهل روز کنار گذاشت و چون خمیر مایه شد آن‌را بر گرفت و به شدت به هم مالید و از راست و چپ آن نسل اول را مانند مورچگان از پشتش درآورد و آنها را زنده ساخت و عقل و شعور داد سپس به آنها فرمان داد در آتش روند و اصحاب یمین رفتند و آتش بر آنها سرد و سلامت شد و اصحاب شمال از رفتن در آن سرپیچی کردند.

 ترجمه آیت اللهی ؛ ج 3 , ص 13 

: حسن کالصحیح. و ظاهر الحدیث أن السؤال عن الباقر علیه السلام کان فی زمن أبیه و هو حاضر، و فیه أنه لم یعهد إدراک زرارة علی بن الحسین علیهما السّلام فیحتمل أن یکون روی ذلک عن الرجل السائل و لم یکن زرارة حاضرا عند السؤال، مع أنه یمکن إدراکه زمان السجاد علیه السلام و عدم روایته عنه و لذا لم یعد من أصحابه، و فی تفسیر العیاشی هکذا عن زرارة أن رجلا سأل أبا عبد الله علیه السلام إلی آخر الخبر، و هو أصوب.

وَ إِذْ أَخَذَ رَبُّکَ مِنْ بَنِی آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ

قال البیضاوی: أی أخرج من أصلابهم نسلهم علی ما یتوالدون قرنا بعد قرن، و من ظهورهم بدل من بنی آدم بدل البعض، و قرأ نافع و أبو عمرو و ابن عامر و یعقوب ذریاتهم

وَ أَشْهَدَهُمْ عَلیٰ أَنْفُسِهِمْ أَ لَسْتُ بِرَبِّکُمْ

أی نصب لهم دلائل ربوبیته و رکب فی عقولهم ما یدعوهم إلی الإقرار بها حتی صاروا بمنزلة من قیل لهم : أ لست بربکم؟ قالوا بلی ، فنزل تمکینهم من العلم بها و تمکنهم منه منزلة الإشهاد و الاعتراف علی طریقة التمثیل، و یدل علیه قوله:

قٰالُوا بَلیٰ شَهِدْنٰا أَنْ تَقُولُوا یَوْمَ اَلْقِیٰامَةِ

أی کراهة أن تقولوا

إِنّٰا کُنّٰا عَنْ هٰذٰا غٰافِلِینَ

لم ننبه علیه بدلیل

أَوْ تَقُولُوا

عطف علی أن تقولوا

إِنَّمٰا أَشْرَکَ آبٰاؤُنٰا مِنْ قَبْلُ وَ کُنّٰا ذُرِّیَّةً مِنْ بَعْدِهِمْ

فاقتدینا بهم لأن التقلید عند قیام الدلیل و التمکن مع العلم به لا یصلح عذرا

أَ فَتُهْلِکُنٰا بِمٰا فَعَلَ اَلْمُبْطِلُونَ

یعنی آباءهم المبطلین بتأسیس الشرک، و قیل: لما خلق الله آدم أخرج من ظهره ذریة کالذر و أحیاهم، و جعل لهم العقل و النطق و ألهمهم ذلک، لحدیث رواه عمر، انتهی. و قال بعض المحققین لعل معنی إشهاد ذریة بنی آدم علی أنفسهم بالتوحید استنطاق حقائقهم بالسنة قابلیات جواهرها و ألسن استعدادات ذواتها، و أن تصدیقهم به کان بلسان طباع الإمکان قبل نصب الدلائل لهم أو بعد نصب الدلائل، أو أنه نزل تمکینهم من العلم و تمکینهم منه بمنزلة الإشهاد و الاعتراف علی طریقة التمثیل نظیر ذلک قوله عز و جل:

إِنَّمٰا قَوْلُنٰا لِشَیْ‌ءٍ

إلخ، و قوله عز و علا:

فَقٰالَ لَهٰا وَ لِلْأَرْضِ اِئْتِیٰا طَوْعاً أَوْ کَرْهاً قٰالَتٰا أَتَیْنٰا طٰائِعِینَ

و معلوم أنه لا قول ثمة و إنما هو تمثیل و تصویر للمعنی، و یحتمل أن یکون ذلک النطق باللسان الملکوتی الذی به یسبح کل شیء بحمد ربه، و ذلک لأنهم مفطورون علی التوحید. قوله علیه السلام: من تراب، التربة هذا من قبیل إضافة الجزء إلی الکل، قوله من یمینه و شماله ، الضمیران راجعان إلی الملک المأمور بهذا الأمر کجبرئیل أو العرش أو إلی التراب فاستعار الیمین للجهة التی فیها الیمن و البرکة، و الشمال للأخری، أو الیمین لصفة الرحمانیة و الشمال لصفة القهاریة، فالضمیران راجعان إلی الله تعالی کما فی الدعاء: الخیر فی یدیک، أی کلما یصدر منک من خیر أو شر أو نفع أو ضر فهو خیر، و مشتمل علی المصالح الجلیلة.

 مرآة العقول ؛ ج 7 , ص 21 

زراره گوید: مردی از امام باقر علیه السّلام در باره این آیه پرسید:«و چون پروردگارت از فرزندان آدم، از پشتهایشان، نژادشان را برگرفت و آنها را بر خودشان گواه ساخت که مگر من پروردگار شما نیستم؟ گفتند: چرا - تا آخر آیه 172 سوره 7-» حضرت در حالی که پدرش میشنید پاسخ داد. پدرم بمن حدیث فرمود که: خدای عز و جل یک مشت از خاک زمینی که آدم علیه السّلام را از آن آفرید برگرفت و آب گوارای فرات بر آن بریخت، و آن را چهل صباح بحال خود گذاشت، سپس بر آن آب شور و تلخ ریخت و چهل صباح دیگر واگذاشت. چون آن گل خمیر شد، آن را برگرفت و بشدت مالید، آنگاه آدمیان مانند مور از راست و چپش بجنبش در آمدند، بهمگی دستور فرمود بآتش درآیند، اصحاب یمین داخل شدند و آتش بر آنها سرد و سلامت گشت و اصحاب شمال از داخل شدن سرپیچی کردند.

 ترجمه مصطفوی ؛ ج 3 , ص 10 

2-از زراره که مردی از امام باقر(علیه السّلام)پرسید از قول خدا عز و جل(172 سوره اعراف):«و آنگاه که برگرفت پروردگار تو از آدمی‌زاده‌ها نژادشان را از پشتشان و آنان را بر خود گواه گرفت که آیا من پروردگار شما نیستم؟گفتند چرا»تا آخر آیه(گواهیم،تا نگوئید روز قیامت که ما بودیم از این بی‌خبر و غافل). در پاسخ فرمود-و پدرش هم می‌شنود-که:پدرم برایم باز گفت:به راستی خدای عز و جل مُشتی از خاکی که آدم را از آن آفرید بر گرفت و از آب گوارا بر آن ریخت و آن را چهل صباح وانهاد و سپس از آب تلخ و شور بر آن ریخت و آن را چهل صباح وانهاد،و چون خمیر مایه شد آن را بر گرفت و به سختی در هم مالید و از راست و چپ آن چون مورچگان بر آمدند و به همه فرمان داد در آتش روند و اصحاب یمین رفتند و آتش بر آنها سرد و سلامت شد و اصحاب شمال سرباز زدند از رفتن در آن.

 ترجمه کمره ای ؛ ج 4 , ص 27 

2-زراره گوید:مردی دربارۀ امام باقر دربارۀ این آیه پرسید:«و آنگاه که پروردگارت از فرزندان آدم،از پشتهایشان،نژادشان را برگرفت و آنها را بر خودشان گواه ساخت که مگر من پروردگار شما نیستم؟گفتند:چرا»(گواهیم تا نگویید روز قیامت که ما از این،بی‌خبر و غافل بودیم).حضرت در حالی که پدرش می‌شنید فرمود:به راستی خدای عزّ و جلّ مشتی از خاکی که آدم را از آن آفرید برگرفت و از آب گوارای فرات بر آن ریخت و آن‌را چهل روز به حال خود گذاشت و سپس از آب تلخ و شور بر آن ریخت و آن‌را چهل روز کنار گذاشت و چون خمیر مایه شد آن‌را بر گرفت و به شدت به هم مالید و از راست و چپ آن نسل اول را مانند مورچگان از پشتش درآورد و آنها را زنده ساخت و عقل و شعور داد سپس به آنها فرمان داد در آتش روند و اصحاب یمین رفتند و آتش بر آنها سرد و سلامت شد و اصحاب شمال از رفتن در آن سرپیچی کردند.

 ترجمه آیت اللهی ؛ ج 3 , ص 13 

: حسن کالصحیح. و ظاهر الحدیث أن السؤال عن الباقر علیه السلام کان فی زمن أبیه و هو حاضر، و فیه أنه لم یعهد إدراک زرارة علی بن الحسین علیهما السّلام فیحتمل أن یکون روی ذلک عن الرجل السائل و لم یکن زرارة حاضرا عند السؤال، مع أنه یمکن إدراکه زمان السجاد علیه السلام و عدم روایته عنه و لذا لم یعد من أصحابه، و فی تفسیر العیاشی هکذا عن زرارة أن رجلا سأل أبا عبد الله علیه السلام إلی آخر الخبر، و هو أصوب.

وَ إِذْ أَخَذَ رَبُّکَ مِنْ بَنِی آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ

قال البیضاوی: أی أخرج من أصلابهم نسلهم علی ما یتوالدون قرنا بعد قرن، و من ظهورهم بدل من بنی آدم بدل البعض، و قرأ نافع و أبو عمرو و ابن عامر و یعقوب ذریاتهم

وَ أَشْهَدَهُمْ عَلیٰ أَنْفُسِهِمْ أَ لَسْتُ بِرَبِّکُمْ

أی نصب لهم دلائل ربوبیته و رکب فی عقولهم ما یدعوهم إلی الإقرار بها حتی صاروا بمنزلة من قیل لهم : أ لست بربکم؟ قالوا بلی ، فنزل تمکینهم من العلم بها و تمکنهم منه منزلة الإشهاد و الاعتراف علی طریقة التمثیل، و یدل علیه قوله:

قٰالُوا بَلیٰ شَهِدْنٰا أَنْ تَقُولُوا یَوْمَ اَلْقِیٰامَةِ

أی کراهة أن تقولوا

إِنّٰا کُنّٰا عَنْ هٰذٰا غٰافِلِینَ

لم ننبه علیه بدلیل

أَوْ تَقُولُوا

عطف علی أن تقولوا

إِنَّمٰا أَشْرَکَ آبٰاؤُنٰا مِنْ قَبْلُ وَ کُنّٰا ذُرِّیَّةً مِنْ بَعْدِهِمْ

فاقتدینا بهم لأن التقلید عند قیام الدلیل و التمکن مع العلم به لا یصلح عذرا

أَ فَتُهْلِکُنٰا بِمٰا فَعَلَ اَلْمُبْطِلُونَ

یعنی آباءهم المبطلین بتأسیس الشرک، و قیل: لما خلق الله آدم أخرج من ظهره ذریة کالذر و أحیاهم، و جعل لهم العقل و النطق و ألهمهم ذلک، لحدیث رواه عمر، انتهی. و قال بعض المحققین لعل معنی إشهاد ذریة بنی آدم علی أنفسهم بالتوحید استنطاق حقائقهم بالسنة قابلیات جواهرها و ألسن استعدادات ذواتها، و أن تصدیقهم به کان بلسان طباع الإمکان قبل نصب الدلائل لهم أو بعد نصب الدلائل، أو أنه نزل تمکینهم من العلم و تمکینهم منه بمنزلة الإشهاد و الاعتراف علی طریقة التمثیل نظیر ذلک قوله عز و جل:

إِنَّمٰا قَوْلُنٰا لِشَیْ‌ءٍ

إلخ، و قوله عز و علا:

فَقٰالَ لَهٰا وَ لِلْأَرْضِ اِئْتِیٰا طَوْعاً أَوْ کَرْهاً قٰالَتٰا أَتَیْنٰا طٰائِعِینَ

و معلوم أنه لا قول ثمة و إنما هو تمثیل و تصویر للمعنی، و یحتمل أن یکون ذلک النطق باللسان الملکوتی الذی به یسبح کل شیء بحمد ربه، و ذلک لأنهم مفطورون علی التوحید. قوله علیه السلام: من تراب، التربة هذا من قبیل إضافة الجزء إلی الکل، قوله من یمینه و شماله ، الضمیران راجعان إلی الملک المأمور بهذا الأمر کجبرئیل أو العرش أو إلی التراب فاستعار الیمین للجهة التی فیها الیمن و البرکة، و الشمال للأخری، أو الیمین لصفة الرحمانیة و الشمال لصفة القهاریة، فالضمیران راجعان إلی الله تعالی کما فی الدعاء: الخیر فی یدیک، أی کلما یصدر منک من خیر أو شر أو نفع أو ضر فهو خیر، و مشتمل علی المصالح الجلیلة.

 مرآة العقول ؛ ج 7 , ص 21 

امام باقر علیه السّلام فرمود، همانا خدای تبارک و تعالی چون خواست مخلوق را بیافریند، نخست آبی گوارا و آبی شور و تلخ آفرید، و آن دو آب بهم آمیختند، سپس خاکی از صفحه زمین برگرفت و آن را بشدت مالش داد، آنگاه باصحاب یمین که مانند مورچه میجنبیدند، فرمود: با سلامت بسوی بهشت و بأصحاب شمال فرمود بسوی دوزخ و باکی هم ندارم، سپس فرمود:«مگر من پروردگار شما نیستم؟ گفتند: چرا گواهی دهیم، تا در روز قیامت نگویند: ما از این بی‌خبر بودیم». سپس از پیغمبران پیمان گرفت و فرمود: مگر من پروردگار شما نیستم؟ و این محمد رسول من نیست و این علی امیر مؤمنان نمیباشد؟ گفتند: چرا پس نبوت آنها پا بر جا شد، و از پیغمبران اولو العزم پیمان گرفت که من پروردگار شمایم و محمد رسولم و علی امیر مؤمنان و اوصیاء بعد از او، والیان امر من و خزانه داران علم من و اینکه مهدی کسی است که بوسیله او دینم را نصرت دهم و دولتم را آشکار کنم و از دشمنانم انتقام گیرم و بوسیله او خواهی نخواهی عبادت شوم. گفتند: پروردگارا! اقرار کردیم و گواهی دادیم، ولی آدم نه انکار کرد و نه اقرار نمود، پس مقام اولو العزمی برای آن پنج تن از جهت مهدی ثابت شد و برای آدم عزمی برای اقرار بآن یافت نشد (از این رو از پیغمبران اولو العزم خارج گشت) اینست گفتار خدای عز و جل:«و هر آینه از پیش با آدم عهدی کردیم، او فراموش کرد و برایش تصمیمی نیافتیم-116 سوره 20 - فرمود: مقصود از «نسی» در اینجا «ترک» است (زیرا فراموشی بر پیغمبران روا نیست). سپس بآتشی دستور فرمود تا بر افروخت و باصحاب شمال فرمود: بآن درآئید، ایشان ترسیدند و باصحاب یمین فرمود: در آئید، آنها وارد شدند، آتش بر آنها سرد و سلامت شد، آنگاه اصحاب شمال گفتند: پروردگارا! از ما درگذر و تجدید کن، فرمود: تجدید کردم، بروید و داخل شوید، باز ترسیدند. در آنجا اطاعت و ولایت و معصیت ثابت گشت.

 ترجمه مصطفوی ؛ ج 3 , ص 12 

1-از حمران از امام باقر(علیه السّلام):به راستی خدا تبارک و تعالی چون خلق را آفرید آن خوش‌گواری آفرید و آب تلخ و شوری و هر دو آب را به هم آمیخت و از روی زمین گِلی بر گرفت و آن را سخت مالید و به اصحاب یمین که چون مورچه می‌جنبیدند فرمود:با سلامتی به سوی بهشت،و به اصحاب شمال فرمود:به سوی دوزخ و باکی ندارم،سپس فرمود:آیا من پروردگار شما نیستم؟گفتند چرا،گواهیم؛تا نگویند در قیامت که ما از این بی‌خبر و غافل بودیم،سپس از پیغمبران پیمان ستد و فرمود:آیا نیستم من پروردگار شما؟و این محمد(صلّی الله علیه و آله) رسول من و این علی امیر مؤمنان؟گفتند: چرا،و نبوت برای آنها ثبت شد و از اولو العزم به این مضمون پیمان ستد که:به راستی من پروردگار شمایم و محمد رسول من است و علی امیر مؤمنان است و اوصیائش پس از او والیان امر منند و خزانه‌دارهای علم من،و به راستی عهدی است که من به وسیلۀ او دینم را نصرت دهم و دولتم را ظاهر کنم و از دشمنانم بدو انتقام کشم و به وسیلۀ او خواهی نخواهی پرستیده شوم. گفتند:پروردگارا ما اقرار داریم و گواهیم،آدم نه انکار کرد و نه اقرار آورد و مقام اولو العزمی در این پنج ثبت شد،نسبت به مهدی و آدم تصمیم نگرفت که بدو اقرار کند و این است تفسیر قول خدا عز و جل(115 سوره طه):«و هر آینه به تحقیق عهدی را عرضه کردیم بر آدم و آن را فراموش کرد و تصمیمی در او نیافتیم»فرمود:همانا مقصود از«نَسیَ»در اینجا«ترک»است.سپس فرمود:تا آتشی بر افروخته شد و به اصحاب شمال فرمان داد:در آن در آئید،و از آن هراسیدند،و به اصحاب یمین فرمود:در آن درآئید،در آن در آمدند و بر آنها سرد و سلامت شد،پس اصحاب شمال گفتند:پروردگارا از ما بگذر،فرمود:از شما گذشتم،اکنون بروید و در آن در آئید، پس از آن هراسیدند،از آنجا است که طاعت و ولایت و معصیت ثبت شد.

 ترجمه کمره ای ؛ ج 4 , ص 31 

1-امام باقر علیه السّلام فرمود:براستی خدای تبارک و تعالی چون خواست مخلوقات را بیافریند نخست آبی گوارا و آبی شور و تلخ بیافرید و آن دو را با هم ترکیب کرد سپس از روی زمین گلی برگرفت و آن‌را سخت مالید و به اصحاب یمین که چون مورچه می‌جنبیدند فرمود:با سلامتی به سوی بهشت روان شوید، و به اصحاب شمال فرمود:به سوی دوزخ بروید سپس فرمود:«مگر من پروردگار شما نیستم و این محمد مصطفی نیست و این امیر مؤمنان نیست گفتند:آری پس نبوت آنها ثابت شد و از پیامبران اولوالعزم به همین صورت پیمان گرفت و گفت:براستی من پروردگار شمایم و محمد رسول من است و علی امیر مؤمنان است و اوصیائش پس از او والیان امر من و خزانه داران علم من هستند،و به راستی عهدی است که من به وسیلۀ او دینم را نصرت دهم و دولتم را ظاهر کنم و از دشمنانم انتقام کشم و به وسیله او خواهی نخواهی پرستیده شوم.

گفتند:پروردگارا ما اقرار داریم و گواهیم،آدم نه انکار کرد و نه اقرار آورد و مقام اولوالعزمی برای آن پنج نفر بخاطر مهدی ثابت شد و آدم تصمیم نگرفت که به آن اقرار کند(و به همین خاطر از گروه پیامبران اولوالعزم خارج شد)این است گفتار خداوند عز و جل:«و هر اینه از پیش با آدم عهدی بستیم او فراموش کرد و تصمیمی در او نیافت»فرمود: همانا مقصود از«نسی»در اینجا«ترک»است.(زیرا فراموشی بر پیامبران او نیست)سپس فرمود تا آتشی برافروخته شد و به اصحاب شمال فرمان داد:در آن وارد شوید،و از آن هراسیدند و نرفتند،و به اصحاب یمین فرمود:در آن وارد شوید،در آن وارد شدند و بر آنها سرد و سلامت شد پس اصحاب شمال گفتند:پروردگارا از ما بگذر،فرمود:از شما گذشتم، اکنون بروید و در آن وارد شوید پس از آن هراسیدند،از آنجا است که طاعت و ولایت و معصیت ثبت شد.

 ترجمه آیت اللهی ؛ ج 3 , ص 17 

: مجهول. فأخذ طینا أی مزجه بالمائین لیحصل فیه استعداد الخیر و الشر معا فیصح التکلیف إلی الجنة أی امضوا إلی الجنة سالمین من العذاب و النکال، أو إلی ما یوجب الجنة سالمین من شبه الشیاطین و وساوسهم

أَنْ تَقُولُوا یَوْمَ اَلْقِیٰامَةِ

یعنی فعل ذلک کراهة أن تقولوا، و فی أکثر النسخ أن تقولوا بصیغة الخطاب کما فی القراءات المشهورة، فیکون ذکر تتمة الآیة استطرادا، و الأصوب هنا أن یقولوا بصیغة الغیبة موافقا لقراءة أبی عمرو فی الآیة. قوله علیه السلام: ثم أخذ ، لعل کلمة ثم هنا و فیما سیأتی للتراخی الرتبی لا الزمانی، لما بین المیثاقین من التفاوت، و إلا فالظاهر تقدم أخذ المیثاق علی النبیین علی غیرهم، و کذا أخذ المیثاق علی أولی العزم و غیرهم لما سیأتی، و أرید بأولی العزم نوح و إبراهیم و موسی و عیسی و محمد صلی الله علیه و آله و لا ینافی دخول الإقرار بنبوة نبینا صلی الله علیه و آله فیما عهد إلیهم دخوله صلی الله علیه و آله فی المعهود إلیهم، قیل: و لما کانوا معهودین معلومین جاز أن یشار إلیهم بهؤلاء الخمسة مع عدم ذکرهم مفصلا، و إنما زاد فی أخذ المیثاق علی من زاد فی رتبته و شرفه لأن التکلیف إنما یکون بقدر الفهم و الاستعداد، فکلما زاد زاد، و إنما یعرف مراتب الوجود من له حظ منها و بقدر حظه منها، و أما آدم فلما لم یعزم علی الإقرار بالمهدی لم یعد من أولی العزم، و إن عزم علی الإقرار بغیره من الأوصیاء. إنما هو فترک یعنی معنی فنسی هیهنا لیس إلا فترک، و لعل السر فی عدم عزم آدم علی الإقرار بالمهدی استبعاده أن یکون لهذا النوع الإنسانی اتفاق علی أمر واحد، انتهی. و أقول: الظاهر أن المراد بعدم العزم عدم الاهتمام به و تذکره، أو عدم التصدیق اللسانی حیث لم یکن ذلک واجبا لا عدم التصدیق به مطلقا، فإنه لا یناسب منصب النبوة، بل ما هو أدون منه. و قوله: إنما هو فترک، أی معنی النسیان هنا الترک، لأن النسیان غیر مجوز علی الأنبیاء علیه السلام، أو کان فی قراءتهم علیه السلام فترک مکان فنسی أو المعنی أن العزم إنما کان ما ذکر، أی العزم علی الإقرار المذکور، فترک آدم علیه السلام أو کان المطلوب الإقرار التام و لم یأت به، أو عزم أولا ثم ترک و الأول أظهر. و فی القاموس الأجیج تلهب النار کالتأجج، و أججتها تأجیجا فتأججت.

 مرآة العقول ؛ ج 7 , ص 24 

حبیب سجستانی گوید: شنیدم امام باقر علیه السّلام فرمود: همانا خدای عز و جل چون ذریه آدم علیه السّلام را از پشتش خارج ساخت، تا از آنها برای ربوبیت خود و نبوت هر پیغمبری پیمان گیرد، نخستین کسی که در باره پیغمبری او از انبیاء پیمان گرفت، محمد بن عبد اللّٰه صلی اللّٰه علیه و آله بود، سپس خدای عز و جل بآدم علیه السلام فرمود: بنگر تا چه می‌بینی؟ آدم علیه السلام بذریه خود که چون موران بودند نگریست، دید آسمان را پرکرده‌اند. عرضکرد: پروردگارا! چه ذریه زیادی دارم؟! اینها را برای چه خلق فرمودی؟ و از پیمان گرفتنشان چه منظور داری؟ خدای عز و جل فرمود: تا مرا عبادت کنند و چیزی را شریک من نسازند و بپیغمبرانم ایمان آوردند و از آنها پیروی کنند. آدم علیه السّلام عرضکرد: پروردگارا! چرا بعضی از اینها را بزرگتر از بعضی دیگر می‌بینم؟ و چرا برخی نور زیادی دارند و برخی نور کم، و برخی بی‌نورند؟. خدای عز و جل فرمود: ایشان را این گونه آفریدم تا در تمام حالات امتحانشان کنم. آدم علیه السّلام عرضکرد: پروردگارا! بمن اجازه میدهی سخن گویم؟ خدای عز و جل فرمود: سخن گوی که روح تو از روح من است (یعنی از روحی است که من آفریده‌ام و بخود نسبت داده‌ام) و طبیعتت بر خلاف هستی من است (یعنی خلقت جسمانی و بد نیت با عوارض و طبایعش بر خلاف عالم مجرداتست). آدم عرضکرد: ای کاش همه آنها را یکسان و یک اندازه می‌آفریدی که دارای یک طبیعت و یک خلقت میبودند، و رنگها و عمرهایشان یک نواخت میبود، و از لحاظ ارزاق برابر میبودند، تا برخی بر برخی دیگر ستم نمیکردند و هیچ گونه حسد و کینه و اختلاف در میانشان پیدا نمیشد. خدای عز و جل فرمود: ای آدم بوسیله روح من سخن گفتی و بسستی طبیعتت خود را بزحمت انداختی نسبت بچیزی که در آن علم نداری (یعنی اصل نیروی نطق و بیانت بوسیله روحیست که من بتو دادم و آن خیر است و صلاح، ولی مضمون سخنت که عقیده بتساوی ذریه و نسلت میباشد، مقتضای اوهام و خیالاتی‌ست که از قوای جسمانیت سرچشمه میگیرد، از این رو بر خلاف حکمت و صلاحست) من خالق دانا هستم، از روی دانائیم خلقت آنها را مخالف یک دیگر ساختم، و فرمانم در میان آنها بسبب مشیتم جاری شود، و بسوی تدبیر و تقدیر من میگرایند، خلقت من دگرگونی نپذیرد، همانا من جن و انس را آفریدم تا عبادتم کنند و بهشت را آفریدم برای کسی که اطاعت و عبادتم کند، و از پیغمبرانم پیروی نماید و باک ندارم، و دوزخ را آفریدم برای کسی که بمن کافر شود و نافرمانیم کند و از پیغمبرانم متابعت نکند و باک ندارم، و ترا و ذریه‌ات را آفریدم. بدون اینکه احتیاجی بشما داشته باشم بلکه ترا و آنها را آفریدم تا آزمایشتان کنم که کدامین شما در زندگی و پیش از مردنتان نیکو کردارتر هستید. از این جهت دنیا و آخرت و زندگی و مرگ و اطاعت و معصیت و بهشت و دوزخ را آفریدم و در تقدیر و تدبیر خود این گونه اراده کردم، بعلم نافذی که نسبت بآنها دارم میان صورتها و پیکرها و رنگها و عمرها و روزیها و اطاعت و معصیتشان تفاوت و اختلاف انداختم، آنها را بشقی و سعید، بینا و کور، کوتاه و بلند، با جمال و پست، دانا و نادان، توانگر و مستمند، فرمانبر و نافرمان، سالم و بیمار، زمین‌گیر و بی‌آفت تقسیم نمودم تا (هر کس را بقدر استعدادش تکلیف کنم و بقدر اطاعتش پاداش دهم و دسته‌ئی مشاغل سخت و مشکل را عهده دار شوند و نوع انسان باقی ماند و تا) سالم بنا تندرست بنگرد و مرا بسبب عافیتش شکر گزارد و ناتندرست بسالم بنگرد و دعا کند و از من بخواهد تا او را عافیت بخشم، و بر بلاء من صبر کند تا از عطاء جزیل خود باو ثواب دهم، و توانگر بفقیر بنگرد و سپاس و شکر من بجا آورد، و فقیر بتوانگر بنگرد و دعا کند و از من بخواهد، و مؤمن بکافر بنگرد و برای آنکه هدایتش کرده‌ام سپاسگزاری من کند. از این جهت آنها را آفریدم تا در خوشی و ناخوشی و عافیت و گرفتاری و عطاء و منعم آنها را آزمایش کنم، منم خداوند مالک توانا. من حق دارم همه آنچه را مقدر کرده‌ام، طبق تدبیرم مجری سازم، و حق دارم آنچه را خواهم بنحوی که خواهم، تغییر دهم و بعضی از آنچه را مؤخر داشته‌ام مقدم دارم و برخی را که مقدم داشته مؤخر کنم، منم خدائی که هر چه اراده کنم انجام دهم و از آنچه کنم بازخواست نشوم، و من مخلوقم را از آنچه کنند بازخواست نمایم (زیرا خدای سبحانه و تعالی از لحاظ ذات و صفات کامل و نسبت بهر چه خواهد و کند عادل و عالمست و مصالح نهانی و دقیقی را که عقول مخلوقش بآن نرسد، میداند و ملاحظه میکند، از این رو بازخواست و حساب کشیدن از او معنی ندارد، ولی مخلوق هر که باشد، در کردار و رفتارش خوب و بد و زشت و زیبا یافت می‌شود پس باید مورد بازخواست و حساب کشی قرار گیرد).

 ترجمه مصطفوی ؛ ج 3 , ص 15 

2-از حبیب سجستانی گوید:شنیدم از امام باقر(علیه السّلام) می‌فرمود:به راستی چون خدا عز و جل نژاد آدم را از پشتش بر آورد تا از آنها پیمان گیرد به پروردگاری خود و نبوت هر پیغمبر،اول کس که به نبوت او پیمان گرفت از آنان،محمد بن عبد الله بود، سپس خدا عز و جل به آدم فرمود:بنگر چه می‌بینی؟فرمود:آدم به نژاد خود نگاه کرد که مورچه‌وار فضای آسمان را پُر کردند،آدمگفت:پروردگارا،وه چه بسیار است نژاد من،برای کار بزرگی آنها را آفریدی؟تو از آنها چه می‌خواهی که پیمان ازشان می‌ستانی؟خدا فرمود:برای آنکه مرا بپرستند و چیزی را شریک من ندانند و به رسولانم بگروند و از آنها پیروی کنند،آدم گفت:پروردگارا پس مرا چه شده که برخی ذره‌ها را بزرگتر از برخی بینم و برخی روشنی بسیار دارند و برخی روشنی اندک و برخی هیچ روشنی ندارند؟ خدا عز و جل فرمود:چنین آنها را آفریدم تا آزمایش نمایم در هر حالی،آدم عرض کرد:پروردگارا به من اجازۀ سخن می‌دهی تا سخنی گویم؟خدا عز و جل فرمود:سخن بگو که جانت از من است و طبیعتت بر خلاف هستی من است،آدم گفت:پروردگارا کاش همه را یکسان آفریده بودی با یک نمونه و یک اندازه و یک طبع و یک خو و یک رنگ و با عمرهای برابر و روزیهای برابر تا بر یک دیگر ستم نکنند و بر یک دیگر حسد نبرند و دشمنی با هم نکنند و در هیچ چیزی اختلاف نکنند،خدا عز و جل فرمود:ای آدم،به نیروی روح من گویا شدی و به سستی طبع خود آنچه را ندانی به زبان آوردی،منم آفریدگار جهان به دانش خود آفرینش آنان را مختلف ساختم و به خواست خودم امرم را در آنان اجراء کنم و به تدبیر و تقدیر من بگردند،در آفرینشم تبدیلی نیست،همانا جن و انس را آفریدم تا مرا بپرستند و بهشت را برای کسانی آفریدم که مرا اطاعت کنند و بپرستند و پیروی از رسولانم کنند-و باکی ندارم- دوزخ را آفریدم برای هر که به من کافر شود و نافرمانی من کند و پیروی از رسولانم نکند و باکی ندارم،تو را آفریدم و نژادت را آفریدم بی‌نیازی به تو و فرزندانت و همانا تو را و آنها را آفریدم تا تو را بیازمایم و آنان را بیازمایم که کدام در دار دنیا کردار بهتریدارید در زندگی و پیش از مردن خود،برای این آفریدم دنیا و آخرت،و زندگی و مرگ،و طاعت و گناه را و بهشت و دوزخ را و همچنین اراده کردم در تقدیر و تدبیر خودم و به دانش نافذم در بارۀ آنها میان صورت و جسم و رنگ و عمر و رزق و طاعت و معصیت آنان اختلاف انداختم و از آنها شقی و سعید و بینا و کور و کوتاه و بلند و زیبا و زشت و دانا و نادان و توانگر و درویش و مطیع و عاصی و تندرست و بیمار و زمین‌گیر و بی‌عیب مقرر ساختم تا تندرست به معیوب بنگرد و مرا حمد کند بر عافیت خود،و معیوب به تندرست نگاه کند و به درگاهم دعا کند و از من خواهش کند که او را عافیت بخشم و به بلایم صبر کند تا عطای شایان ثوابم را به او دهم،و توانگر به درویش بنگرد و مرا سپاس گزارد و شکر کند،و درویش به توانگر نگاه کند و به درگاهم دعا کند و از من خواهش کند،و مؤمن به کافر نگرد و مرا سپاس گزارد که او را رهنمودم؛برای این آنها را آفریدم که در خوشی و ناخوشی آنها را بیازمایم،و هم در آنچه آنان را عافیت دهم و هم در آنچه گرفتار سازم و در آنچه به آنها بدهم و در آنچه از آنها دریغ دارم،و منم خدای ملک توانا و حق من است که هر چه مقدر کردم طبق تدبیر خودم اجراء کنم و حق من است که هر چه را از آن خواهم چنانچه خواهم تغییر دهم،هر چه از آن خواهم پیش دارم و هر چه را خواهم پس اندازم،و منم خدای فعّال ما یشاء،از آنچه کنم باز پرسی ندارم، و خلق خود را از هر چه کنند بازپرسی کنم.

 ترجمه کمره ای ؛ ج 4 , ص 35 

2-حبیب سجستانی،گوید:شنیدم امام باقر علیه السّلام می‌فرمود:براستی چون خدای عز و جل نژاد آدم را از پشتش خارج ساخت تا از آنها به پروردگاری خود و نبوت هر پیامبر پیمان بگیرد اولین کسی‌که به نبوت او پیمان گرفت،محمد بن عبد اللّه بود،سپس خدای عز و جل به آدم فرمود: بنگر چه می‌بینی؟فرمود:آدم بذریه خود نگاه کرد که مورچه‌وار فضای آسمان را پر کرده‌اند،آدم گفت:پروردگارا،نژاد من چقدر زیاد است، برای کار بزرگی آنها را آفریدی؟تو از آنها چه می‌خواهی که از آنها پیمان می‌ستانی؟خدا فرمود:برای آنکه مرا بپرستند و چیزی را شریک من قرار ندهند و به رسولانم بگروند و از آنها پیروی کنند،آدم گفت: پروردگارا چه شده است که بعضی از آنها را،بزرگ‌تر از دیگری می‌بینم؟چرا بعضیها پرنور و بعضیها کم‌نور و بعضی‌ها بی‌نوراند؟ خدای عز و جل فرمود:چنین آنها را آفریدم تا آنها را آزمایش نمایم، آدم عرض کرد:پروردگارا به من اجازه سخن می‌دهی تا سخنی گویم؟ خدای عز و جل فرمود:سخن بگو که روحت از روح من است(زیرا آن روح را من آفریدم)و طبیعتت برخلاف هستی من است،آدم گفت: پروردگارا کاش همه را یکسان آفریده بودی با یک نمونه و یک اندازه و یک طبع و یک خو و یک رنگ و با عمرهای برابر و روزی‌های برابر تا بر یکدیگر ستم نکنند و بر یکدیگر حسد نبرند و دشمنی با هم نکنند و در هیچ چیزی اختلاف نورزند،خدای عز و جل فرمود:ای آدم،به نیروی روح من گویا شدی و به سستی طبع خود آنچه را که علم نداری بر زبان آوردی،منم آفریدگار جهان به دانش خود آفرینش آنان را مختلف ساختم و به خواست خودم فرمانم را در آنان اجرا کنم و به تدبیر و تقدیر من بگردند،در آفرینشم تبدیلی نیست،همانا جن و انس را آفریدم تا مرا بپرستند و بهشت را برای کسانی آفریدم که مرا اطاعت کنند و بپرستند و پیروی از رسولانم کنند-و باکی ندارم دوزخ را آفریدم برای هرکس که به من کافر شود و نافرمانی کند و پیروی از رسولانم ننماید و باکی ندارم که تو را و نژادت را آفریدم درحالی‌که نیازی به تو و فرزندانت را نداشتم همانا تو و آنها را آفریدم تا تو و آنان را بیازمایم که کدام یک از شما در زندگی و پیش از مردن خود،کردار بهتری دارید. دنیا و آخرت،و زندگی و مرگ،و طاعت و گناه را و بهشت و دوزخ را آفریدم و همچنین اراده کردم در تقدیر و تدبیر خودم و به دانش نافذم دربارۀ آنها میان صورت و جسم و رنگ و عمر و رزق و طاعت و معصیت آنان اختلاف انداختم و از آنها شقی و سعید و بینا و کور و کوتاه و بلند و زیبا و زشت و دانا و نادان و توانگر و درویش و مطیع و عاصی و تندرست و بیمار و زمین‌گیر و بی‌عیب قرار دادم تا تندرست به بیمار بنگرد و بر سلامتی خود مرا حمد گوید و بیمار به تندرست نگاه کند و به درگاهم دعا کند و از من بخواهد که او را سلامتی بخشم و به بلایم صبر کند تا عطای شایان ثوابم را به او دهم،و توانگر به درویش بنگرد و مرا سپاس گوید و شکر کند،و درویش به توانگر نگاه کند و به درگاهم دعا کند و از من خواهش کند،و مؤمن به کافر بنگرد و مرا سپاس گوید که او را رهنمائی نمودم؛برای اینکه آنها را آفریدم که در خوشی و ناخوشی آنها را بیازمایم،و هم در آنچه آنان را سلامتی دهم و هم در آنچه گرفتار سازم و در آنچه به آنها بدهم و در آنچه از آنها دریغ دارم،و منم خدای ملک توانا و حق من است که هرچه مقدر کردم طبق تدبیر خودم اجراء کنم و حق من است که هرچه را از آن خواهم تغییر دهم،هرچه از آن خواهم جلو ببرم و هرچه را خواهم به تأخیر اندازم،و منم خدای فعّال مایشاء،از آنچه کنم بازپرسی ندارم،و خلق خود را از هرچه کنند بازپرسی کنم.

 ترجمه آیت اللهی ؛ ج 3 , ص 21 

: حسن. قوله: فکان و ثم قال ، و فنظر ، الکل معطوف علی أخرج، و قوله: قال آدم ، جواب لما، و لأمر ما أی لأمر عظیم قوله: یعبدوننی، أی أرید منهم أن یعبدوننی، و قوله: لا یشرکون بی شیئا ، حال أو استئناف بیانی قوله: و کذلک خلقتهم، فی بعض النسخ لذلک أی لأجل الاختلاف، کما قال سبحانه:

وَ لاٰ یَزٰالُونَ مُخْتَلِفِینَ `إِلاّٰ مَنْ رَحِمَ رَبُّکَ وَ لِذٰلِکَ خَلَقَهُمْ

علی بعض التفاسیر، أو لأن یعبدونی و لا یشرکوا بی شیئا.

مِنْ رُوحِی

أی من روح اصطفیته و اخترته، أو من عالم المجردات بناء علی تجرد النفس، و قیل: الروح الأول النفس، و الثانی جبرئیل، و لا یخفی ما فیه و طبیعتک أی خلقتک الجسمانیة البدنیة أو صفاتها التابعة لها خلاف کینونتی أی وجودی فإنها من عالم المادیات، و لا تناسب عالم المجردات أو الخطأ و الوهم ناش منها، و قیل: الکینونة هنا مصدر کان الناقصة و الإضافة أیضا للتشریف، أی صفاتک البدنیة مخالفة للآداب المرضیة لی - ککونک صابرا و قانعا و راضیا بقضائه تعالی، و الجبلة بکسر الجیم و الباء و تشدید اللام: الخلقة، و قوله: و بضعف طبیعتک تکلفت ما لا علم لک به، فی بعض النسخ و بضعف قوتک تکلمت، و الحاصل أن حکمک بأنهم إذا کانوا علی صفات واحدة کان أقرب إلی الحکمة و الصواب إنما نشأ من الأوهام التابعة للقوی البدنیة فإنهم لو کانوا کذلک لم یتیسر التکلیف المعرض لهم لأرفع الدرجات، و لم تبق نظام النوع، و لم یرتکبوا الصناعات الشاقة التی بها بقاء نوعهم إلی غیر ذلک من الحکم و المصالح. بعلمی خالفت بین خلقهم إذ علمت أن فی مخالفة خلقتهم صلاحهم و بقاء نوعهم و بمشیتی أی إرادتی التابعة لحکمتی یمضی فیهم أمری أی الأمر التکوینی أو التکلیفی أو الأعم لا تبدیل لخلقی أی لتقدیری، أو لما قررت فیهم من القابلیات و الاستعدادات، و قیل: أی من حسنت أحواله فی ذلک الوقت حسنت أحواله فی الدنیا، و من حسنت أحواله فی الدنیا حسنت أحواله فی الآخرة، و من قبحت أحواله فی ذلک الوقت قبحت أحواله فی الموطنین الآخرین لا یتبدل هؤلاء إلی هؤلاء و لا هؤلاء إلی هؤلاء. أقول: و سیأتی الکلام فی تفسیر قوله تعالی:

لاٰ تَبْدِیلَ لِخَلْقِ اَللّٰهِ

و کان هذا إشارة إلیه إنما خلقت الجن و الإنس لیعبدون إشارة إلی قوله تعالی:

وَ مٰا خَلَقْتُ اَلْجِنَّ وَ اَلْإِنْسَ إِلاّٰ لِیَعْبُدُونِ

و أورد علی ظاهر الآیة أن بعض الجن و الإنس لا یعبدون أصلا إما لکفر أو جنون أو موت قبل البلوغ أو نحو ذلک، و عدم ترتب العلة الغائیة علی فعل الحکیم ممتنع، و أجیب بوجوه أربعة: الأول: أنه أراد سبحانه بالجن و الإنس الذین بلغوا حد التکلیف قبل الممات و التعلیل المفهوم من اللام أعم من العلة الغائیة، کما روی الصدوق فی التوحید عن أبی الحسن الأول علیه السلام أنه قال معنی قول النبی صلی الله علیه و آله: اعملوا فکل میسر لما خلق له، أن الله عز و جل خلق الجن و الإنس لیعبدوه و لم یخلقهم لیعصوه، و ذلک قوله عز و جل:

وَ مٰا خَلَقْتُ اَلْجِنَّ وَ اَلْإِنْسَ إِلاّٰ لِیَعْبُدُونِ

فیسر کلاما لما خلق له، فالویل لمن استحب العمی علی الهدی. الثانی: أنه إن سلمنا أن المراد بالجن و الإنس ما هو أعم من المکلفین و أن اللام للعلة الغائیة، لا نسلم العموم فی ضمیر الجمع فی قوله: لیعبدون، إذ لعل المراد عبادة بعض الجن و الإنس. الثالث: إن سلمنا عموم ضمیر یعبدون أیضا فلا نسلم رجوع الضمیر إلی الجن و الإنس إذ یمکن عوده إلی المؤمنین المذکورین قبل هذه الآیة فی قوله تعالی:

وَ ذَکِّرْ فَإِنَّ اَلذِّکْریٰ تَنْفَعُ اَلْمُؤْمِنِینَ

فتدل علی أن خلق غیر المؤمنین لأجل المؤمنین کما یومئ إلیه قوله علیه السلام فی هذا الخبر: و ینظر المؤمن إلی الکافر فیحمدونی و لذلک خلقتهم إلخ . الرابع: لو سلمنا جمیع ذلک نقول: ترتب الغایة علی فعل الحکیم و وجوبه إنما هو فیما هو غایة بالذات، و الغایة بالذات هنا إنما هی التکلیف بالعبادة، و العبادة غایة بالعرض، و التکلیف شامل لجمیع أفراد الجن و الإنس للروایات الدالة علی أن الأطفال و المجانین یکلفون فی القیامة کما سیأتی فی کتاب الجنائز . قوله: و قبل مماتکم ، کان تخصیص قبل الممات بالذکر و إن کان داخلا فی الحیاة للتنبیه علی أن المدار علی العاقبة فی السعادة و الشقاوة، لأبلوک و أبلوهم أی لأعاملک و إیاهم معاملة المختبر

أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً

مفعول ثان للبلوی بتضمین معنی العلم. قوله: و الطاعة و المعصیة إسناد خلقهما إلیه سبحانه إسناد إلی العلة البعیدة، أو المراد به جعل المعصیة معصیة، و الطاعة طاعة، أو المراد بالخلق التقدیر علی عموم المجاز أو الاشتراک، و ظاهره أن الجنة و النار مخلوقتان کما هو مذهب أکثر الإمامیة بل کلهم، و أکثر العامة، و ذهب جماعة من المعتزلة إلی أنهما غیر مخلوقتین الآن، و ستخلقان. و بعلمی النافذ فیهم أی المتعلق بکنه ذواتهم و صفاتهم و أعمالهم، کأنه نفذ فی أعماقهم أو الجاری أثره فیهم فجعلت منهم الشقی و السعید أی من کنت أعلم عند خلقه أنه یصیر شقیا، أو المادة القابلة للشقاوة و إن لم یکن مجبورا علیها، و کذا السعید و البصیر أی بصرا أو بصیرة، و کذا الأعمی و الذمیم فی أکثر النسخ بالذال المعجمة، أی المذموم الخلقة، فی القاموس: ذمه ذما و مذمة فهو مذموم و ذمیم و بئر ذمیم و ذمیمة قلیلة الماء، غزیرة ضد، و به ذمیمة أی زمانة تمنعه الخروج، و کأمیر بثر یعلو الوجوه من حر أو جرب، و فی بعض النسخ بالدال المهملة، فی القاموس: و الدمة بالکسر الرجل القصیر الحقیر، و أدم أقبح أو ولد له ولد قبیح دمیم، و قال : الزمانة العاهة و قوله: لأبلوهم بدل لقوله لذلک خلقتهم. قوله: و لی أن أغیر إشارة إلی أن الطینات المختلفة و الخلق منها، و تقدیر الأمور المذکورة فیهم لیس مما ینفی اختیار الخیر و الشر أو من الأمور الحتمیة التی لا تقبل البداء لا أسأل عما أفعل إنما لا یسأل لأنه سبحانه الکامل بالذات العادل فی کل ما أراد، العالم بالحکم و المصالح الخفیة التی لا تصل إلیها عقول الخلق، بخلاف غیره فإنهم مسئولون عن أعمالهم و أحوالهم لأن فیها الحسن و القبیح و الإیمان و الکفر، لا بالمعنی التی تذهب إلیه الأشاعرة أنه یجوز أن یدخل الأنبیاء علیه السلام النار و الکفار الجنة، و لا یجب علیه شیء، و قیل: إن هذا إشارة إلی عدم الوجوب السابق و جواز تخلف المعلول عن العلة التامة کما اختاره هذا القائل. و قال بعض أرباب التأویل فی شرح هذا الخبر: إنما ملأوا السماء لأن الملکوت إنما هو فی باطن السماء و قد ملأها، و کانوا یومئذ ملکوتین، و السر فی تفاوت الخلائق فی الخیرات و الشرور و اختلافهم فی السعادة و الشقاوة و اختلاف استعداداتهم و تنوع حقائقهم لتباین المواد السفلیة فی اللطافة و الکثافة و اختلاف أمزجتهم فی القرب و البعد من الاعتدال الحقیقی و اختلاف الأرواح التی بإزائها فی الصفاء و الکدورة و القوة و الضعف و ترتب درجاتهم فی القرب من الله سبحانه و البعد عنه کما أشیر إلیه فی الحدیث: الناس معادن کمعادن الذهب و الفضة خیارهم فی الجاهلیة خیارهم فی الإسلام. و أما سر هذا السر أعنی سر اختلاف الاستعدادات و تنوع الحقائق فهو تقابل صفات الله سبحانه و أسمائه الحسنی التی هی من أوصاف الکمال و نعوت الجلال، و ضرورة تباین مظاهرها التی بها یظهر أثر تلک الأسماء، فکل من الأسماء یوجب تعلق إرادته سبحانه و قدرته إلی إیجاد مخلوق یدل علیه من حیث اتصافه بتلک الصفة فلا بد من إیجاد المخلوقات کلها علی اختلافها و تباین أنواعها لتکون مظاهر لأسمائه الحسنی جمیعا، و مجالی لصفاته العلیا قاطبة، کما أشیر إلی لمعة منه فی هذا الحدیث، انتهی. و أقول: هذه الکلمات مبنیة علی خرافات الصوفیة و إنما نورد أمثالها لتطلع علی مسالک القوم فی ذلک و آرائهم.

 مرآة العقول ؛ ج 7 , ص 29 

امام باقر علیه السّلام فرمود: همانا خدای عز و جل مخلوق را آفرید و هر که را دوست داشت، از آنچه دوست داشت آفرید، و آنچه را دوست داشت این بود که: از طینت بهشتی آفرید و هر که را دشمن داشت از آنچه نزدش مبغوض بود آفرید، و آنچه نزدش مبغوض بود، این بود که خلقتش را از طینت دوزخی ساخت، سپس آنها را در ظلال برانگیخت. راوی گوید: عرضکرد ظلال چیست؟ فرمود: مگر سایه خود را در پرتو خورشید نمی‌بینی که چیزی هست و چیزی نیست (نظر باینکه سیاهی روی زمین است چیزی هست، و نظر باینکه ماده و ذاتیت ندارد چیزی نیست و مقصود عالم أرواح یا عالم مثالست) سپس از میان آنها پیغمبران را برانگیخت و ایشان را باقرار بخدای عز و جل دعوت کرد. اینست معنی قول خدای عز و جل:«اگر از آنها بپرسی چه کسی خلقشان کرده خواهند گفت خدا،87 سوره 43» سپس آنها را باقرار بپیغمبران دعوت کرد، بعضی اقرار کردند و برخی انکار ورزیدند. آنگاه بولایت ما دعوتشان فرمود، بخدا هر که را که خدا دوست داشت بآن اقرار کرد و هر که را دشمن داشت انکار ورزید. و همین است معنی قول خدای تعالی:«آنها بآنچه قبلا تکذیب کرده بودند، ایمان نخواهند آورد،101 سوره 7-» سپس امام باقر علیه السّلام فرمود: تکذیب در آنجا واقع شد (یعنی کسانی که اکنون تکذیب ولایت میکنند، ابتدا در عالم أرواح و مثال تکذیب کرده‌اند).

 ترجمه مصطفوی ؛ ج 3 , ص 16 

3-از امام باقر(علیه السّلام)فرمود:به راستی خدا عز و جل خلق را آفرید و هر که را دوست داشت از آن آفرید که دوست داشت،و آنچه را دوست داشت این بود که او را از سرشت بهشت آفرید و هر چه را دشمن داشت از آنچه آفرید که بد داشت و آنچه را که بد داشت این بود که او را از سرشت دوزخ آفرید،سپس آنها را به سایه‌ای فرستاد،من گفتم:سایه چیست؟در پاسخ فرمود:تو سایۀ خود را در برابر خورشید نمی‌بینی که چیزی است و در حقیقت چیزی نیست؟سپس پیغمبران را از میان آنها برانگیخت و آنان را به اقرار به خدا عز و جل دعوت کرد و این است تفسیر قول خدا عز و جل(87 سوره زخرف):«و اگر از آنها بپرسی،چه کسی شما را آفریده،گویند خدا»سپس مردم را دعوت کرد تا اقرار کنند به پیمبران و برخی اقرار کردند و برخی انکار نمودند،سپس آنان را به ولایت ما دعوت کرد،به خدا هر که را دوست داشت اقرار کرد و هر که را دشمن داشت انکار کرد و این است تفسیر قول خدا(101 سوره اعراف):«نبودند که ایمان آورند بدان چه پیش از آن انکار کرده بودند». سپس امام باقر(علیه السّلام)فرمود:تکذیب از آنجا است.

 ترجمه کمره ای ؛ ج 4 , ص 35 

3-از امام باقر علیه السّلام فرمود:براستی خدای عزّ و جل مخلوقات را آفرید و هرکس را دوست داشت از آن چیزی که دوست داشت بیافرید،و آنچه را دوست داشت این بود که او را از سرشت بهشت آفرید و هرچه را دشمن داشت از آنچه که بد داشت بیافرید و آنچه را که بد داشت این بود که از سرشت دوزخ آفرید،سپس آنها را به سایه‌ای فرستاد،من گفتم:سایه چیست؟،در پاسخ فرمود:تو سایه خود را در برابر خورشید نمی‌بینی که چیزی است و در حقیقت چیزی نیست؟.سپس پیامبران را از میان آنها برانگیخت و آنان را به اقرار به خدای عز و جل دعوت کرد و این است تفسیر قول خدای عز و جل:«و اگر از آنها بپرسید،چه کسی شما را آفریده گویند:خدا(زخرف/87).

سپس مردم را دعوت کرد تا به پیامبران اقرار کنند و برخی اقرار کردند و برخی انکار نمودند،سپس آنان را به ولایت ما دعوت کرد،به خدا هرکس را دوست داشت اقرار کرد و هرکس را دشمن داشت انکار کرد و این است تفسیر قول خداوند:«آنها به آنچه که قبلا تکذیب کرده بودند ایمان نخواهند آورد(اعراف/101)»سپس امام باقر علیه السّلام فرمود:در آنجا انجام گرفت(یعنی کسانی‌که امروز ولایت را تکذیب می‌کنند ابتدا در عالم مثال تکذیب کرده بودند.)

 ترجمه آیت اللهی ؛ ج 3 , ص 23 

: ضعیف، و قد مضی هذا الخبر بأدنی تغییر فی المتن و السند فی باب فیه نتف و جوامع من الروایة فی الولایة، و قد شرحناه هناک، و قیل: ما فی قوله: ما أحب و ما أبغض مصدریة و قد مضی تأویله بالعلم أو باختلاف الاستعدادات، و المراد بالظل إما عالم الأرواح أو عالم المثال، فعلی الأول شبه الروح المجرد علی القول به أو الجسم اللطیف بالظل للطافته و عدم کثافته، أو لکونه تابعا لعالم الأجساد الأصلیة، و علی الثانی ظاهر، و قوله: شیئا بتقدیر تحسبه أو الرؤیة بمعنی العلم لکن ینافیه تعدیتها بإلی، و الأظهر شیء کما کان فیما مضی. و قیل: أراد بقوله و لیس بشیء أن الحیاة و التکلیف فی ذلک الوقت لا یصیران سببا للثواب و العقاب کأفعال النائم و لا یبقی، بل مثال و حکایة عن الحیاة و التکلیف فی الأبدان و لذا یسمی الوجود الذهنی بالوجود الظلی، لعدم کونه منشأ للآثار و مبدءا للأحکام، و قیل: یمکن أن یراد به عالم الذر المبائن لعالم الأجسام الکثیفة و هو یحکی عن هذا العالم و یشبهه و لیس منه فهو ظل بالنسبة إلیه، أو عالم الأرواح کما قال أمیر المؤمنین علیه السلام فی بعض خطبه: ألا إن الذریة أفنان أنا شجرتها، و دوحة أنا ساقتها، و إنی من أحمد بمنزلة الضوء، من الضوء، کما إظلالا تحت العرش قبل البشر و قبل خلق الطینة التی کان منها البشر أشباحا حالیة لا أجساما نامیة.

لَیَقُولُنَّ اَللّٰهُ

أی خلقنا الله أو الله خلقنا علی اختلاف فی تقدیم المحذوف و تأخیره، و المشهور الأول، و الغرض أن اضطرارهم إلی هذا الجواب بمقتضی العهد و المیثاق، قوله

فَمٰا کٰانُوا لِیُؤْمِنُوا

، الآیة فی سورة الأعراف هکذا:

تِلْکَ اَلْقُریٰ نَقُصُّ عَلَیْکَ مِنْ أَنْبٰائِهٰا وَ لَقَدْ جٰاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ فَمٰا کٰانُوا لِیُؤْمِنُوا بِمٰا کَذَّبُوا مِنْ قَبْلُ کَذٰلِکَ یَطْبَعُ اَللّٰهُ عَلیٰ قُلُوبِ اَلْکٰافِرِینَ

و قال البیضاوی: فما کانوا لیؤمنوا عند مجیئهم بالمعجزات،

بِمٰا کَذَّبُوا مِنْ قَبْلُ

، أی بما کذبوه من قبل الرسل بل کانوا مستمرین علی التکذیب، أو فما کانوا لیؤمنوا مدة عمرهم بما کذبوا به أولا حین جاءتهم الرسل و لم یؤثر قط فیهم دعوتهم المتطاولة و الآیات المتتابعة، و اللام لتأکید النفی و الدلالة علی أنهم ما صلحوا للإیمان لمنافاته لحالهم فی التصمیم علی الکفر و الطبع علی قلوبهم.

 مرآة العقول ؛ ج 7 , ص 31 

امام صادق علیه السّلام فرمود: بعضی از مردم قریش برسول خدا صلی اللّٰه علیه و آله عرضکردند: بچه سبب (رتبه و مقامت) از پیغمبران دیگر پیش افتاد در صورتی که در آخر و پایان آنها مبعوث گشتی؟ فرمود: من نخستین کسی بودم که بپروردگارم ایمان آوردم و نخستین کسی بودم که پاسخ گفتم، زمانی که خدا از پیغمبران پیمان گرفت و آنها را بر خودشان گواه ساخت که مگر من پروردگار شما نیستم؟ در آنجا من نخستین پیغمبری بودم که گفتم: چرا، پس من در اقرار بخدای عز و جل بر آنها پیشی گرفتم (از این رو در مقام و رتبه از آنها پیش افتادم).

 ترجمه مصطفوی ؛ ج 3 , ص 16 

1-از امام صادق(علیه السّلام)فرمود:یکی از قریش به رسول خدا(صلّی الله علیه و آله)گفت:به کدام چیز تو بر پیغمبران پیشی جستی،با اینکه در پایان آنها مبعوث شدی و خاتم آنهائی؟در پاسخ فرمود:من نخست کس بودم که به پروردگارم ایمان آوردم و نخستین کس بودم که پاسخ گفتم،آنگاه که خدا پیمان از پیغمبران ستد و آنها را بر خودش گواه گرفت که:«آیا نیستم من پروردگار شما؟»پس من نخست پیغمبر بودم که گفتم:بلی،و در اقرار به خدا عز و جل بر آنها پیش دستی کردم.

 ترجمه کمره ای ؛ ج 4 , ص 37 

1-امام صادق علیه السّلام فرمود:یکی از قریش به رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله گفت:به کدام چیز تو بر پیامبران پیشی گرفتی و در رتبه و مقام جلو افتادی،در صورتی که در آخر و انتهای آنها مبعوث شدی؟در پاسخ فرمود:من نخستین کسی بودم که پاسخ گفتم،آنگاه که خدا از پیامبران پیمان گرفت و آنها را بر خودش گواه ساخت که:«آیا من پروردگار شما نیستم؟»پس من نخستین پیامبری بودم که گفتم:بلی،و در اقرار به خدای عز و جل بر آنها پیش‌دستی کردم.

 ترجمه آیت اللهی ؛ ج 3 , ص 25 

: ضعیف و قد مر فی باب مولد النبی صلی الله علیه و آله. قوله: سبقت الأنبیاء، أی رتبة و فضلا و آخرهم منصوب بالظرفیة و خاتمهم مرفوع بالعطف علی بعثت، و علی طریقة أصحاب التأویل یمکن أن یراد بسبقه صلی الله علیه و آله إلی الإقرار کونه أکثر قابلیة و استعدادا لقبول الحق و إدراک المعارف الربانیة، و قوله صلی الله علیه و آله حیث أخذ الله ، یمکن تعلقه بالجملتین معا و بالأخیرة فقط، کما هو الظاهر، فعلی الأخیر یمکن أن یکون سبق الإیمان إشارة إلی سبق خلق روحه علی خلق سائر الأرواح و قد آمن عند وجوده، فزمان إیمانه و إقراره أکثر من زمان إیمان الجمیع، و یمکن أن یکون المراد الإیمان فی عالم الأجساد أی عند تعلق الروح بالبدن کان معرفتی و إیمانی قبل سائر الأنبیاء فإنه صلی الله علیه و آله کان متکلما بالتوحید فی بطن أمه و هو بعید، و قیل فی علة تأخیره صلی الله علیه و آله فی الوجود البدنی و البعثة وجوه: منها تعظیمه لأن سائر الأنبیاء مقدمة له مخبرة بوجوده و بعثته کالمقدمة للسلطان، و منها: تکمیله للأدیان السابقة کما قال: بعثت لأتمم مکارم الأخلاق، و منها: تعظیم دینه من جهة نسخه للشرائع السابقة و عدم نسخ شرع آخر، و منها: أن یکون شاهدا لتبلیغ جمیع الأنبیاء، و أیضا مقتضی الترتیب الترقی من الأدنی إلی الأعلی، و لو جیء بالأدون بعد الأفضل لا تظهر رتبتهما و فضلهما کما لا یخفی.

 مرآة العقول ؛ ج 7 , ص 32 

عبد اللّٰه بن سنان گوید: بامام صادق علیه السّلام عرضکردم: من بعضی از اصحاب خود (شیعیان) را می‌بینم که بیخردی و تندی و سبکی عارضش شود. از این جهت بشدت اندوهگین میشوم و مخالفت خود (غیر شیعه) را نیکو روش می‌بینم. فرمود: نیکو روش نگو، زیرا مقصود از روش طریقه (کیش و مذهب) است، بلکه بگو نیکو سیما، زیرا خدای عز و جل میفرماید:«سیمای آنها در رخسارشان از اثر سجده است-29 سوره 48-» عرضکردم: او را نیکو سیماء و دارای وقار میبینم و از آن جهت اندوهگین میشوم. فرمود: از سبکی که در اصحابت و سیماء نیکی که در مخالفینت میبینی اندوهگین مباش، زیرا خدای تبارک و تعالی چون خواست آدم را بیافریند، آن دو طینت را آفرید، سپس آنها را دو نیمه کرد و باصحاب یمین فرمود: باذن من آفریده شوید، آنها مخلوقی گشتند مانند مورچگان که میشتافتند و باهل شمال فرمودند: باذن من آفریده شوید، آنها مخلوقی گشتند مانند مورچگان که براه خود میرفتند (آهسته و کند میرفتند) سپس برای آنها آتشی برافراشت و فرمود: باذن من بآن در آئید، نخستین کسی که بآتش درآمد، محمد صلی اللّٰه علیه و آله بود، سپس پیغمبران اولو العزم دیگر و اوصیاء و پیروانشان از پی او در آمدند. آنگاه باصحاب شمال فرمود: باذن من بآن در آئید، گفتند: پروردگارا! ما را آفریدی تا بسوزانی؟! و نافرمانی کردند، سپس باصحاب یمین فرمود: باذن من از آتش خارج شوید، بی‌آنکه آتش بآنها جراحتی رساند و در آنها تأثیری گذارد (خارج شدند). چون أصحاب شمال آنها را دیدند، گفتند: پروردگارا! اصحاب خود را سالم میبینیم، از ما در گذر و امر فرما داخل شویم، فرمود: از شما در گذشتم، داخل شوید، چون نزدیک رفتند و افروختگی آتش بآنها رسید، برگشتند و گفتند: پروردگارا! ما بر سوختن صبر نداریم و نافرمانی کردند، تا سه بار ایشان را امر بدخول فرمود، و در هر سه بار نافرمانی کردند و برگشتند و آنها (یعنی اصحاب یمین) را سه بار امر فرمود، هر سه بار فرمان بردند و بسلامت از آتش درآمدند. سپس بهمه آنها فرمود: باذن من گل شوید و آدم را از آن گل آفرید، پس آنها که از این دسته باشند، از آن دسته نگردند و آنها که از آن دسته باشند، از اینها نشوند (یعنی عاقبت اصحاب یمین سعادتمند و بهشتی گردند و اصحاب شمال یا شقاوت و دوزخی شوند) و هر سبکی و بدخلقی که در اصحابت (شیعیان) میبینی از برخورد آنهاست با اصحاب شمال و هر سیمای نیک و وقاری که در مخالفینت می‌بینی، از برخورد آنهاست با اصحاب یمین (گویا مقصود از این برخورد همان چسبندگی و آمیختگی اجزاء گل اولیه آنهاست با یک دیگر).

 ترجمه مصطفوی ؛ ج 3 , ص 18 

2-از عبد الله بن سنان،گوید:به امام صادق(علیه السّلام)گفتم: قربانت من می‌نگرم که برخی هم مذهبان ما گرفتار خشم و کج خلقی می‌شوند و از این به سختی غمنده می‌شوم،و می‌نگرم که در مخالفان ما کسانی هستند خوش روش؛فرمود:خوش روش نگو زیرا روش، روش راه را گویند ولی بگو:خوش سیما،زیرا خدا عز و جل فرماید(29 سوره فتح):«سیمای آنان در چهره‌شان از اثر سجده است»، گوید:گفتم: او را خوش سیما بینم و با وقار و از این راه هم غمنده گردم، در پاسخ فرمود:غمنده مباش از آنچه در هم مذهبان خود بد خلقی دیدی و در مخالفان خود خوش خلقی،به راستی خدای تبارک و تعالی چون خواست آدم را بیافریند این هر دو سرشت را آفرید و آنها را در بخش کرد و به اصحاب یمین فرمود:شما به اجازۀ من خلقی باشید،و خلقی شدند چون مورچگان می‌کوشیدند،و به اهل شمال فرمود:به اجازۀ من خلقی باشید،خلقی شدند چون مورچگان می‌لولیدند،سپس آتشی برای آنها برافراشت و فرمود:به اجازۀ من در آن درآئید،و نخست کس که در آن درآمد محمد(صلّی الله علیه و آله) بود، سپس رسولان اولو العزم و اوصیاء و پیروانشان در آن در آمدند، سپس به اصحاب شمال فرمود:به اذن من در آن در آئید،در پاسخگفتند،پروردگارا ما را آفریدی تا ما را بسوزانی؟و نافرمانی کردند، پس به اصحاب یمین فرمود:به اجازۀ من از آتش درآئید،آتش در آنها زخمی پدید نکرده بود و اثری نکرده بود،و چون اصحاب شمال آنها را دیدند گفتند:پروردگارا ما می‌بینیم اصحاب یمین سالمند،از ما در گذر و با ما تجدید قرار کن و به ما فرمان بده که در آئیم. فرمود:من از شما در گذشتم،در آتش در آئید،چون نزدیک آن شدند و سوز آتش به آنها رسید،بر گشتند و گفتند:پروردگارا ما بر سوختن شکیبا نیستیم،و نافرمانی کردند و تا سه بار فرمان در آمدن در آتش به آنها رسید و هر بار نافرمانی کردند و برگشتند. و آنان را سه بار دستور ورود داد و هر سه بار اطاعت کردند و بیرون شدند،پس به آنها فرمود:همه به اجازۀ من گل شوید و آدم را از آن آفرید،گفت:هر که از آنان است از اینان نیست و هر که از اینان است از آنان نیست،آنچه از سبکی و کج خلقی یارانت بینی از آلودگی آنان با اصحاب شمال است،و آنچه از نیکوئی سیمای مخالفان خودتان و وقارشان بینی از چسبش با اصحاب یمین به آنها سرایت کرده است.

 ترجمه کمره ای ؛ ج 4 , ص 41 

2-عبد اللّه بن سنان،می‌گوید:به امام صادق علیه السّلام گفتم:قربانت گردم می‌نگرم که برخی هم‌مذهبان ما گرفتار خشم و کج‌خلقی می‌شوند و از این جهت به سختی غمگین می‌شوم و مخالف خود را نیکو روش می‌بینم فرمود: خوش‌روش مگو زیرا مقصود از روش راه و مذهب است ولی بگو: خوش سیما،زیرا خدای عزّ و جل فرماید:«سیمای آنان در رخسارشان از اثر سجده است(فتح/29)،گوید:گفتم:او را خوش‌سیما و باوقار می‌بینم و از این جهت اندوهگین می‌شوم،در پاسخ فرمود:غمگین مباش از آنچه در هم‌مذهبان خود بدخلقی دیدی و در مخالفان خود خوش‌خلقی،براستی خدای تبارک و تعالی خواست آدم را بیافریند این هر دو سرشت را آفرید و آنها را دو بخش کرد و به اصحاب یمین فرمود: شما به اذن من آفریده شوید آنها مخلوقی شدند مانند مورچگان که می‌شتافتند،و به اهل شمال فرمود به اجازه من آفریده شوید آنها مخلوقی شدند چون مورچگان می‌لولیدند،سپس آتشی برای آنها برافروخت و فرمود:به اجازه من در آن درآئید،و نخستین کسی‌که در آتش وارد شد محمد صلّی اللّه علیه و آله بود،سپس رسولان اولو العزم و اوصیاء و پیروانشان در آن وارد شدند سپس به اصحاب شمال فرمود:به اذن من در آن درآئید،در پاسخ گفتند:پروردگارا ما را آفریدی تا ما را بسوزانی؟و نافرمانی کردند، پس به اصحاب یمین فرمود به اجازه من از آتش خارج شوید،آتش بر آنها زخمی پدید نیاورد و اثری نکرده بود،و چون اصحاب شمال آنها را دیدند گفتند:پروردگارا ما می‌بینیم اصحاب یمین سالمند،از ما در گذر و به ما اجازه ده از ان خارج شویم.

فرمود:من از شما درگذشتم پس در آن وارد شوید چون نزدیک آن شدند و سوز آتش به آنها رسید،برگشتند و گفتند:پروردگارا ما بر سوختن شکیبا نیستیم و نافرمانی کردند و تا سه بار فرمان وارد شدن در آتش به آنها داد و هر بار نافرمانی کردند و برگشتند و به آنان(یعنی اصحاب یمین)سه بار دستور ورود داد و هر سه بار اطاعت کردند و بیرون شدند،پس به آنها فرمود:همه به اجازۀ من گل شوید و آدم را از آن آفرید،گفت:هرکس از آنان است از اینان نیست و هرکس از اینان است از آنان نیست،آنچه از سبکی و کج خلقی یارانت بینی از آلودگی آنان با اصحاب شمال است،و آنچه از نیکویی سیمای مخالفان خودتان و وقارشان بینی از برخورد آنها است با اصحاب یمین(احتمال دارد منظور از برخورد همان چسبندگی و آمیختگی اجزای گل اولیه آنها با یکدیگر باشد).

 ترجمه آیت اللهی ؛ ج 3 , ص 25 

: مرسل. و یقال: عراه و اعتراه أی غشیه و أتاه، و النزق بالفتح و التحریک الخفة عند الغضب، و الحدة و الطیش قریبان منه، و قال الجوهری : السمت الطریق و سمت یسمت بالضم أی قصد، و السمت هیئة أهل الخیر، یقال: ما أحسن سمته أی هدیه، و قال: السیما مقصور من الواو، قال تعالی:

سِیمٰاهُمْ فِی وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ اَلسُّجُودِ

و قد یجیء السیماء و السیمیاء ممدودین، و قال الفیروزآبادی: السمت الطریق و هیئة أهل الخیر، و السیر علی الطریق بالظن و حسن النحو و قصد الشیء، و قال: السیما و السیماء و السیمیاء بکسرهن: العلامة، و قال الجزری: السمت: الهیئة الحسنة، و منه فینظرون إلی سمته و هدیه أی حسن هیئته و منظره فی الدین، و لیس من الحسن و الجمال. و قیل: هو من السمت: الطریق، یقال: ألزم هذا السمت، و فلان حسن السمت أی حسن القصد، و قال الزمخشری: السمت أخذ النهج و لزوم المحجة یقال: ما أحسن سمته أی طریقتها أی طریقتها التی ینتهجها فی تحری الخیر و التزیی بزی الصالحین، و فی المصباح: السمت الطریق و القصد و السکینة و الوقار و الهیئة انتهی. و لعل منعه علیه السلام عن إطلاق السمت لأن السمت یکون بمعنی سمت الطریق فیوهم أن طریقهم و مذهبهم حسن فعبر علیه السلام بعبارة أخری لا یوهم ذلک، أو لما لم یکن السمت بمعنی هیئة أهل الخیر فصیحا أمر بعبارة أخری أفصح منه، أو أنه علیه السلام علم أنه أراد بالسمت السیماء لا هیئة أهل الخیر و الطریقة الحسنة و الأفعال المحمودة فلذا نبهه علیه السلام بأن السمت لم یأت بالمعنی الذی أردت و هذا قریب من الأول، و الوقار الاطمئنان و السکینة البدنیة لأصحاب الیمین أی للذین کانوا فی یمین الملک الذی أمره بتفریقها أو للذین کانوا فی یمین العرش أو للذین علم أنهم سیصیرون من المؤمنین الذین یقفون فی القیامة عن یمین العرش کونوا خلقا أی مخلوقین ذوی أرواح، و قیل: أی کونوا أرواحا بمنزلة الذر أی النمل الصغار یسعی و إطلاق السعی هنا و الدرج فیما سیأتی إما لمحض التفنن فی العبارة، أو المراد بالسعی سرعة السیر، و بالدرج المشی الضعیف کما یقال: درج الصبی إذا مشی أول مشیه فیکون إشارة إلی مسارعة الأولین إلی الخیرات و بطوء الآخرین عنها، و قیل: المراد سعی الأولین إلی العلو و الآخرین إلی السفل، و لا دلالة فی اللفظ علیهما. ثم اتبعه أولوا العزم أی سائرهم علیه السلام، و الکلم: الجرح و الفعل کضرب، و قد یبنی علی التفعیل، و فی القاموس : وهج النار تهج وهجا و وهجانا اتقدت، و الاسم الوهج محرکة. و أقول: ما عرفت من التأویلات فی الأخبار السابقة یمکن إجراء أکثرها فی هذا الخبر کان یقال: لما کان من علم الله منهم السعادة تابعین للعقل و المقتضیات للنفس المقدس فکأنها طینتهم، و من علم الله منهم الشقاوة تابعین للشهوات البدنیة و دواعی النفس الأمارة فکأنها طینتهم، و لما مزج الله بینهما فی عالم الشهود جری فی غالب الناس الطاعة و المعصیة، و الصفات القدسیة و الملکات الردیئة، فما کان من الخیرات فهو من جهة العقل و النفس و هما طینة أصحاب الیمین و إن کان فی أصحاب الشمال، و ما کان من الشرور و المعاصی فهو من الأجزاء البدنیة التی هی طینة أصحاب الشمال و إن کان فی أصحاب الیمین، و یمکن أیضا أن یقال: المعنی أن الله تعالی لما قرر فی خلقة آدم علیه السلام و طینته دواعی الخیر و الشر و علم أنه یکون فی ذریته السعداء و الأشقیاء و خلق آدم علیه السلام مع علمه بذلک فکأنه خلط بین الطینتین، و لما کان أولاد آدم مدنیین بالطبع لا بد لهم فی نشأة الدنیا من المخالطة و المصاحبة، فالسعداء یکتسبون الصفات الذمیمة من مخالطة الأشقیاء و بالعکس. فلعل قوله: من لطخ أصحاب الشمال و من لطخ أصحاب الیمین إشارة إلی هذا المعنی، و لما کان السبب الأقوی فی اکتساب السعداء صفات الأشقیاء، استیلاء أئمة الجور و أتباعهم علی أئمة الحق و أتباعهم، و علم الله أن المؤمنین إنما یرتکبون الآثام لاستیلاء أهل الباطل علیهم و عدم تولی أئمة الحق لسیاستهم فیعذرهم بذلک، و یعفو عنهم و یعذب أئمة الجور و أتباعهم بتسببهم لجرائم من خالطهم مع ما یستحقون من جرائم أنفسهم. کما ورد فی بعض الأخبار: أن الله تعالی یلحق الأعمال السیئة التی اقترفها المؤمنون بالنواصب لأنها من طینتهم، و الأعمال الحسنة التی اکتسبها النواصب بالمؤمنین لأنها من طینتهم، و قد أوردنا الأخبار فی ذلک فی کتابنا الکبیر، و هذا باب غامض تعجز العقول عن إدراکها و الإقرار بالجهل و العجز فی مثله أولی.

 مرآة العقول ؛ ج 7 , ص 34 

امام صادق علیه السّلام فرمود: از رسول خدا صلی اللّٰه علیه و آله پرسیدند بچه علت از همه فرزندان آدم پیش افتادی؟ فرمود: زیرا من نخستین اقرارکننده بپروردگارم بودم، خدا از پیغمبران پیمان گرفت و آنها را بر خودشان گواه ساخت که مگر من پروردگار شما نیستم؟ گفتند: چرا، در آنجا من نخستین پاسخ دهنده بودم (چنانچه در روایت اول این باب بیان گردید).

 ترجمه مصطفوی ؛ ج 3 , ص 18 

3-از صالح بن سهل از امام صادق(علیه السّلام)فرمود:سؤال شد از رسول خدا(صلّی الله علیه و آله)به کدام چیز بر تمامی فرزندان آدم پیشی جستی؟، فرمود: من نخست کس بودم که به پروردگارم اقرار کردم،خدا از پیمبران پیمان ستد و آنها را بر خودش گواه گرفت که:«آیا نیستم من پروردگار شما؟»گفتند:چرا،پس من نخست کس بودم که پاسخ گفتم.

 ترجمه کمره ای ؛ ج 4 , ص 41 

3-صالح بن سهل از امام صادق علیه السّلام نقل می‌کند که فرمود:از رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله سئوال شد به کدام چیز بر تمامی فرزندان آدم پیشه گرفتی و مقدم شدی؟ فرمود:من نخستین کسی بودم که به پروردگارم اقرار کردم،خدا از پیامبران پیمان گرفت و آنها را بر خود گواه ساخت که:«آیا پروردگار شما نیستم؟»گفتند:چرا،پس من نخستین کسی بودم که پاسخ گفتم.

 ترجمه آیت اللهی ؛ ج 3 , ص 27 

: ضعیف و شرحه ظاهر مما مر.

 مرآة العقول ؛ ج 7 , ص 36 

امام صادق علیه السّلام فرمود: از رسول خدا صلی اللّٰه علیه و آله پرسیدند بچه علت از همه فرزندان آدم پیش افتادی؟ فرمود: زیرا من نخستین اقرارکننده بپروردگارم بودم، خدا از پیغمبران پیمان گرفت و آنها را بر خودشان گواه ساخت که مگر من پروردگار شما نیستم؟ گفتند: چرا، در آنجا من نخستین پاسخ دهنده بودم (چنانچه در روایت اول این باب بیان گردید).

 ترجمه مصطفوی ؛ ج 3 , ص 18 

3-از صالح بن سهل از امام صادق(علیه السّلام)فرمود:سؤال شد از رسول خدا(صلّی الله علیه و آله)به کدام چیز بر تمامی فرزندان آدم پیشی جستی؟، فرمود: من نخست کس بودم که به پروردگارم اقرار کردم،خدا از پیمبران پیمان ستد و آنها را بر خودش گواه گرفت که:«آیا نیستم من پروردگار شما؟»گفتند:چرا،پس من نخست کس بودم که پاسخ گفتم.

 ترجمه کمره ای ؛ ج 4 , ص 41 

3-صالح بن سهل از امام صادق علیه السّلام نقل می‌کند که فرمود:از رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله سئوال شد به کدام چیز بر تمامی فرزندان آدم پیشه گرفتی و مقدم شدی؟ فرمود:من نخستین کسی بودم که به پروردگارم اقرار کردم،خدا از پیامبران پیمان گرفت و آنها را بر خود گواه ساخت که:«آیا پروردگار شما نیستم؟»گفتند:چرا،پس من نخستین کسی بودم که پاسخ گفتم.

 ترجمه آیت اللهی ؛ ج 3 , ص 27 

: ضعیف و شرحه ظاهر مما مر.

 مرآة العقول ؛ ج 7 , ص 36 

هشام بن سالم گوید: از امام صادق علیه السّلام آیه شریفه «فطرت خدائی است که مردم را بر آن آفریده-30 سوره 30-» را پرسیدم، فرمود: آن توحید (یگانه‌پرستی) است.

 ترجمه مصطفوی ؛ ج 3 , ص 19 

1-از هشام بن سالم گوید:به امام صادق(علیه السّلام)گفتم(30 سوره روم):«آفرینش حق که مردم را بر پایۀ آن آفریده است»فرمود: یگانه‌پرستی است.

 ترجمه کمره ای ؛ ج 4 , ص 43 

1-هشام بن سالم گوید:از امام صادق علیه السّلام راجع به آیۀ:«فطرت حق است که مردم را بر پایۀ آن آفریده است(روم/30)»فرمود:توحید و یگانه‌پرستی است.

 ترجمه آیت اللهی ؛ ج 3 , ص 29 

: حسن.

فِطْرَتَ اَللّٰهِ

إشارة إلی قوله سبحانه فی سورة الروم:

فَأَقِمْ وَجْهَکَ لِلدِّینِ حَنِیفاً

قال البیضاوی أی فقومه له غیر ملتفت أو ملتفت عنه، و هو تمثیل للإقبال و الاستقامة علیه و به

فِطْرَتَ اَللّٰهِ

خلقته، نصب علی الإغراء أو المصدر بما دل علیه ما بعدها

اَلَّتِی فَطَرَ اَلنّٰاسَ عَلَیْهٰا

خلقهم علیها و هی قبولهم للحق و تمکنهم من إدراکه، أو لملة الإسلام فإنهم لو خلوا و ما خلقوا علیه أدی بهم إلیها، و قیل: العهد المأخوذ من آدم و ذریته

لاٰ تَبْدِیلَ لِخَلْقِ اَللّٰهِ

لا یقدر أحد أن یغیره أو ما ینبغی أن یغیره

ذٰلِکَ

إشارة إلی الدین المأمور بإقامة الوجه له أو الفطرة إن فسرت بالملة

وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَ اَلنّٰاسِ لاٰ یَعْلَمُونَ

استقامته لعدم تدبرهم، انتهی. و قال فی النهایة: فیه: کل مولود یولد علی الفطرة، الفطر الابتداء و الاختراع و الفطرة منه الحالة کالجلسة و الرکبة، و المعنی أنه یولد علی نوع من الجبلة و الطبع المتهیّئ لقبول الدین، فلو ترک علیها لاستمر علی لزومها و لم یفارقها إلی غیرها، و إنما یعدل عنه من یعدل لآفة من آفات البشر و التقلید، ثم تمثل بأولاد الیهود و النصاری فی اتباعهم لآبائهم، و المیل إلی أدیانهم من مقتضی الفطرة السلیمة، و قیل: معناه کل مولود یولد علی معرفة الله و الإقرار به، فلا تجد أحدا إلا و هو یقر بأن الله صانعه و إن سماه بغیر اسمه أو عبد معه غیره، و منه حدیث حذیفة: علی غیر فطرة محمد، أراد دین الإسلام الذی هو منسوب إلیه، انتهی. و قیل: الفطرة بالکسر مصدر للنوع من الإیجاد و هو إیجاد الإنسان علی نوع مخصوص من الکمال و هو التوحید و معرفة الربوبیة مأخوذا علیهم میثاق العبودیة و الاستقامة علی سنن العدل، و قال بعض العامة: الفطرة ما سبق من سعادة أو شقاوة، فمن علم الله سعادته ولد علی فطرة الإسلام، و من علم شقاوته ولد علی فطرة الکفر، تعلق بقوله تعالی:

لاٰ تَبْدِیلَ لِخَلْقِ اَللّٰهِ

و بحدیث الغلام الذی قتله الخضر علیه السلام طبع یوم طبع کافرا فإنه یمنع من کون تولده علی فطرة الإسلام، و أجیب عن الأول بأن معنی لا تبدیل: لا تغییر یعنی لا یکون بعضهم علی فطرة الکفر و بعضهم علی فطرة الإسلام، و یؤیده قوله صلی الله علیه و آله کل مولود یولد علی الفطرة فأبواه یهودانه و ینصرانه فإن المراد بهذه الفطرة فطرة الإسلام. و عن الثانی بأن المراد بالطبع حالة ثانیة طرأت و هی التهیؤ للکفر عن الفطرة التی ولد علیها. و قال بعضهم: المراد بالفطرة کونه خلقا قابلا للهدایة و متهیئا لها لما أوجد فیه من القوة القابلة لها، لأن فطرة الإسلام و صوابها موضوع فی العقول، و إنما یدفع العقول عن إدراکها تغییر الأبوین أو غیرهما. و أجیب عنه بأن حمل الفطرة علی الإسلام لا یأباه العقل، و ظاهر الروایات من طریق الأمة یدل علیه، و حملها علی خلاف الظاهر لا وجه له من غیر مستند قوی.

 مرآة العقول ؛ ج 7 , ص 54 

عبد اللّٰه بن سنان گوید: از امام صادق علیه السّلام راجع بقول خدای عز و جل:«فطرت خدائی است که مردم را بر آن آفریده» پرسیدم، این فطرت چیست؟ فرمود: فطرت اسلام است که خدا مردم را هنگامی که از آنها پیمان گرفت بر یگانه‌پرستی آفرید. خدا فرماید:«مگر من پروردگار شما نیستم؟» و در آن مؤمن و کافر هر دو بودند.

 ترجمه مصطفوی ؛ ج 3 , ص 20 

2-از عبد الله بن سنان از امام صادق(علیه السّلام)گوید:از او تفسیر قول خدا عز و جل را پرسیدم(30 سوره روم):«فطرت خدا که مردم را بر آن آفریده است». فرمود:مقصود از آن اسلام است،خدا آنان را بر آن آفرید هنگامی که از آنها میثاق بر یگانه‌پرستی گرفت. فرمود(172 سوره اعراف):«آیا نیستم من پروردگار شما»و در آن بودند مؤمن و کافر.

 ترجمه کمره ای ؛ ج 4 , ص 43 

2-عبد اللّه بن سنان گوید از امام صادق علیه السّلام راجع به گفتۀ خداوند«فطرت خدایی است که مردم بر آن آفریده است(روم/30)»پرسیدم

فرمود:مقصود از آن اسلام است،خدا آنان را بر آن آفرید هنگامی که از آنها میثاق بر یگانه پرستی گرفت.فرمود:«آیا من پروردگار شما نیستم؟ (اعراف/172)»و در آن بودند مؤمن و کافر.

 ترجمه آیت اللهی ؛ ج 3 , ص 29 

: صحیح. و قال فی المصباح المنیر: فطر الله الخلق فطرأ من باب قتل خلقهم، و الاسم الفطرة بالکسر، قال الله تعالی :

فِطْرَتَ اَللّٰهِ اَلَّتِی فَطَرَ اَلنّٰاسَ عَلَیْهٰا

و قوله علیه السلام: کل مولود یولد علی الفطرة قیل: معناه الفطرة الإسلامیة و الدین الحق و إنما أبواه یهودانه و ینصرانه، أی ینقلانه إلی دینهما و هذا التفسیر مشکل إن حمل اللفظ علی حقیقته فقط، لأنه یلزم منه أن لا یتوارث المشرکون مع أولادهم الصغار قبل أن یهودوهم و ینصروهم و اللازم منتف، بل الوجه حمله علی الحقیقة و المجاز معا، أما حمله علی مجازه فعلی ما قبل البلوغ، و ذلک أن إقامة الأبوین علی دینهما سبب لجعل الولد تابعا لهما، فلما کانت الإقامة سببا جعلت تهویدا و تنصیرا مجازا، ثم أسند إلی الأبوین توبیخا و تقبیحا علیهما کأنه قال: أبواه بإقامتهما علی الشرک یجعلانه مشرکا، و یفهم من هذا أنه لم أقام أحدهما علی الشرک و أسلم الآخر لا یکون مشرکا بل مسلما، و قد جعل البیهقی هذا معنی الحدیث فقال: فقد جعل رسول الله صلی الله علیه و آله حکم الأولاد قبل أن یختاروا لأنفسهم حکم الآباء فیما یتعلق بأحکام الدنیا، و أما حمله علی الحقیقة فعلی ما بعد البلوغ لوجوه الکفر من الأولاد انتهی. و قوله: علی التوحید متعلق بفطر و أخذ علی التنازع.

 مرآة العقول ؛ ج 7 , ص 56 

زراره گوید از امام صادق علیه السّلام راجع بقول خدای عز و جل:«فطرت خدائی است که مردم را بر آن آفریده» پرسیدم، فرمود: همه را بر یگانه‌پرستی آفرید.

 ترجمه مصطفوی ؛ ج 3 , ص 20 

3-از زراره گوید:از امام صادق(علیه السّلام)پرسیدم از قول خدا عزّوجل«فطرت خدا که مردم را بر آن آفریده است»فرمود:همه را بر فطرت یگانه‌پرستی آفریده است.

 ترجمه کمره ای ؛ ج 4 , ص 45 

3-زراره می‌گوید از امام باقر علیه السّلام از قول خدای عز و جل«راست رو باشید و به او شرک نورزید(حج/32)»پرسیدم فرمود:همان فطرت یگانه‌پرستی است که خدا مردم را بر آن آفریده«در آفرینش خداوند دگرگونی نیست»فرمود:آنان را به معرفت خود هستی داده است،

 ترجمه آیت اللهی ؛ ج 3 , ص 31 

: صحیح و قد مر شرحه.

 مرآة العقول ؛ ج 7 , ص 57 

زراره گوید، از امام باقر علیه السّلام این قول خدای عز و جل را پرسیدم:«مخلصان خدا باشید و باو مشرک نشوید-31 سوره 22-» فرمود: فطرت حنیفیه (مستقیم و بی‌انحراف) است که خدا مردم را بر آن آفریده «آفرینش خدا را تغییری نیست» فرمود: خدا مردم را بر معرفت خود آفریده. زراره گوید و نیز از آن حضرت این قول خدای عز و جل را پرسیدم:«و چون پروردگارت از فرزندان آدم از پشتهایشان نسلشان را برگرفت و بر خودشان گواه ساخت که مگر من پروردگار شما نیستم؟ گفتند: چرا-172 سوره 7-» فرمود: از پشت آدم نژادش را تا روز قیامت در آورد، و مانند مورچگان خارج شدند، سپس خود را بآنها معرفی کرد و وانمود، و اگر چنین نمیکرد، هیچ کس (در دنیا) پروردگارش را نمیشناخت، و فرمود رسول خدا صلی اللّٰه علیه و آله فرماید: هر نوزادی بر همین فطرت متولد می‌شود، یعنی خدای عز و جل را خالق خود میداند، همچنین است قول خدای تعالی:«اگر از آنها بپرسی، آسمانها و زمین را که آفریده؟ خواهند گفت: خدا».

 ترجمه مصطفوی ؛ ج 3 , ص 20 

4-از زراره از امام باقر(علیه السّلام)گوید:از او پرسیدم از قول خدا عز و جل(32 سوره حج):«راست رو باشید برای خدا و به او شرک نورزید»گوید:فرمود:همان فطرت یگانه‌پرستی است که خدا مردم را بر آن آفریده«آفرینش خدا را دیگر گونی نیست»فرمود:آنان را به معرفت خود هستی داده است،زراره گوید:و از آن حضرت پرسیدم از قول خدا عز و جل(172 سوره اعراف):«و گاهی که بر گرفت پروردگارت از آدمیزاده‌گان نژادشان را از پشتشان و گواهشان ساخت بر خودشان که آیا نیستم من پروردگار شما،گفتند بلی»الآیه،فرمود:نژاد آدم را از پشت او تا به روز قیامت بر آورد،آنان چون ذرّه بیرون شدند و خود را بدانها شناساند و وانمود و اگر این نبود احدی پروردگار خود را نمی‌شناخت،و گوید که رسول خدا(صلّی الله علیه و آله)فرمود: هر نوزادی بر فطرت زاید،یعنی شناسائی اینکه خدا عز و جل آفرینندۀ او است،چنین است قول خدا(35 سوره لقمان):«و اگر بپرسی از آنان که چه کسی آسمانها و زمین را آفریده است هر آینه می‌گویند خدا».

 ترجمه کمره ای ؛ ج 4 , ص 45 

4-زراره گوید:و از آن حضرت پرسیدم از قول خدای عز و جل:«و چون پروردگارت از فرزندان آدم از پشتهایشان نسلشان را برگرفت و بر خودشان گواه ساخت که مگر من پروردگار شما نیستم؟گفتند: چرا(اعراف/172)»فرمود:نژاد آدم را از پشت او تا روز قیامت برآورد، آنان چون ذره‌ای بیرون شدند تا خود را به آنها بشناسانند و ظاهرشان کرد و اگر این نبود احدی پروردگار خود را نمی‌شناخت،و گوید که رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله فرمود:هر نوزادی بر همان فطرت متولّد می‌شود یعنی خداوند را خالق خود می‌داند،چنین است قول خداوند:«و اگر از آنان بپرسی که چه کسی آسمان‌ها و زمین را آفریده است؟می‌گویند: خدا(لقمان/35)»

از امام صادق علیه السّلام در تفسیر قول خدای عز و جل«فطرت خدائی است که مردم را بر آن آفریده است»

فرمود:آنها را بر توحید و یگانگی آفریده است.

 ترجمه آیت اللهی ؛ ج 3 , ص 31 

: حسن. قوله: حنفاء الله ، إشارة إلی قوله سبحانه فی سورة الحج:

فَاجْتَنِبُوا اَلرِّجْسَ مِنَ اَلْأَوْثٰانِ وَ اِجْتَنِبُوا قَوْلَ اَلزُّورِ `حُنَفٰاءَ لِلّٰهِ غَیْرَ مُشْرِکِینَ بِهِ

أی اجتنبوا الرجس الذی هو الأوثان کما یجتنب الأنجاس و کل افتراء، و عن الصادق علیه السلام الرجس من الأوثان الشطرنج، و قول الزور الغناء و قال الطبرسی (ره): حنفاء لله، أی مستقیمی الطریقة علی ما أمر الله مائلین عن سائر الأدیان

غَیْرَ مُشْرِکِینَ بِهِ

أی حجاجا مخلصین و هم مسلمون موحدون لا یشرکون فی تلبیة الحج به أحدا، و قال فی النهایة فیه: خلقت عبادی حنفاء، أی طاهری الأعضاء من المعاصی لا أنه خلقهم کلهم مسلمین لقوله تعالی:

هُوَ اَلَّذِی خَلَقَکُمْ فَمِنْکُمْ کٰافِرٌ وَ مِنْکُمْ مُؤْمِنٌ

و قیل: أنه أراد خلقهم حنفاء مؤمنین لما أخذ علیهم المیثاق أ لست بربکم قالوا بلی، فلا یوجد أحد إلا و هو مقر بأن له ربا و إن أشرک به و اختلفوا فیه، و الحنفاء جمع حنیف و هو المائل إلی الإسلام الثابت علیه، و الحنیف عند العرب من کان علی دین إبراهیم، و أصل الحنف المیل و منه الحدیث: بعثت بالحنیفة السمحة السهلة، انتهی.

لاٰ تَبْدِیلَ لِخَلْقِ اَللّٰهِ

أی بأن یکون کلهم أو بعضهم عند الخلق مشرکین بل کان کلهم مسلمین مقرین به أو قائلین للمعرفة و أراهم نفسه بالرؤیة العقلیة الشبیهة بالرؤیة العینیة فی الظهور لیرسخ فیهم معرفته، و یعرفوه فی دار التکلیف، و لو لا تلک المعرفة المیثاقیة لم یحصل لهم تلک القابلیة و فسر علیه السلام الفطرة فی الحدیث بالمجبولیة علی معرفة الصانع و الإذعان به کذلک قوله أی هذه الآیة أیضا محمولة علی هذا المعنی :

وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ

أی کفار مکة کما ذکره المفسرون أو الأعم کما هو أظهر من الخبر

لَیَقُولُنَّ اَللّٰهُ

لفطرتهم علی المعرفة. و قال البیضاوی: لوضوح الدلیل المانع من إسناد الخلق إلی غیره بحیث اضطروا إلی إذعانه، انتهی. و المشهور أنه مبنی علی أن کفار قریش لم یکونوا ینکرون أن الصانع هو الله، بل کانوا یعبدون الأصنام لزعمهم أنها شفعاء عند الله، و ظاهر الخبر أن کل کافر لو خلی و طبعه و ترک العصبیة و متابعة الأهواء و تقلید الأسلاف و الآباء لأقر بذلک، کما ورد ذلک فی الأخبار الکثیرة. قال بعض المحققین: الدلیل علی ذلک ما نری أن الناس یتوکلون بحسب الجبلة علی الله، و یتوجهون توجها غریزیا إلی مسبب الأسباب و مسهل الأمور الصعاب، و إن لم یتفطنوا لذلک، و یشهد لهذا قول الله عز و جل:

قُلْ أَ رَأَیْتَکُمْ إِنْ أَتٰاکُمْ عَذٰابُ اَللّٰهِ أَوْ أَتَتْکُمُ اَلسّٰاعَةُ أَ غَیْرَ اَللّٰهِ تَدْعُونَ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ، `بَلْ إِیّٰاهُ تَدْعُونَ

فَیَکْشِفُ مٰا تَدْعُونَ إِلَیْهِ إِنْ شٰاءَ وَ تَنْسَوْنَ مٰا تُشْرِکُونَ

. و فی تفسیر مولانا العسکری علیه السلام أنه سئل مولانا الصادق علیه السلام عن الله؟ فقال للسائل: یا أبا عبد الله هل رکبت سفینة قط؟ قال: بلی، قال: فهل کسرت بک حیث لا سفینة تنجیک و لا سباحة تغنیک؟ قال: بلی، فهل تعلق قلبک هناک أن شیئا من الأشیاء قادر علی أن یخلصک من ورطتک؟ قال: بلی، قال الصادق علیه السلام فذلک الشیء هو الله القادر علی الإنجاء حین لا منجی، و علی الإغاثة حین لا مغیث. و لهذا جعلت الناس معذورین فی ترکهم اکتساب المعرفة بالله عز و جل، متروکین علی ما فطروا علیه، مرضیا عنهم بمجرد الإقرار بالقول، و لم یکلفوا الاستدلالات العلمیة فی ذلک، و إنما التعمق لزیادة البصیرة و لطائفة مخصوصة، و أما الاستدلال فللرد علی أهل الضلال. ثم أن أفهام الناس و عقولهم متفاوتة فی قبول مراتب العرفان و تحصیل الاطمئنان کما و کیفا، شدة و ضعفا، سرعة و بطأ، حالا و علما، و کشفا و عیانا، و إن کان أصل المعرفة فطریا إما ضروری أو یهتدی إلیه بأدنی تنبیه، فلکل طریقة هداه الله عز و جل إلیها إن کان من أهل الهدایة، و الطرق إلی الله بعدد أنفاس الخلائق، و هم درجات عند الله، یرفع الله الذین آمنوا و الذین أوتوا العلم درجات. قال بعض المنسوبین إلی العلم: اعلم أن أظهر الموجودات و أجلاها هو الله عز و جل، فکان هذا یقتضی أن یکون معرفته أول المعارف و أسبقها إلی الأفهام و أسهلها علی العقول و نری الأمر بالضد من ذلک، فلا بد من بیان السبب فیه، و إنما قلنا: إن أظهر الموجودات و أجلاها هو الله تعالی لمعنی لا نفهمه إلا بمثال هو أنا إذا رأینا إنسانا یکتب أو یخیط مثلا کان کونه حیا من أظهر الموجودات فحیاته و علمه و قدرته للخیاطة أجلی عندنا من سائر صفاته الظاهرة و الباطنة، إذ صفاته الباطنة کشهوته و غضبه و خلقه و صحته و مرضه و کل ذلک لا نعرفه، و صفاته الظاهرة لا نعرف بعضها و بعضها نشک فیه کمقدار طوله و اختلاف لون بشرته و غیر ذلک من صفاته، أما حیاته و قدرته و إرادته و علمه و کونه حیوانا فإنه جلی عندنا من غیر أن یتعلق حس البصر بحیاته و قدرته و إرادته، فإن هذه الصفات لا تحس بشیء من الحواس الخمس، ثم لا یمکن أن یعرف حیاته و قدرته و إرادته إلا بخیاطته و حرکته، فلو نظرنا إلی کل ما فی العالم سواه لم نعرف به صفاته، فما علیه إلا دلیل واحد و هو مع ذلک جلی واضح. و وجود الله و علمه و قدرته و سائر صفاته یشهد له بالضرورة کل ما نشاهده و ندرکه بالحواس الظاهرة و الباطنة من حجر و مدر و نبات و شجر و حیوان و سماء و أرض و کوکب و بر و بحر و نار و هواء و جوهر و عرض، بل أول شاهد علیه أنفسنا و أجسامنا و أصنافنا و تقلب أحوالنا و تغیر قلوبنا، و جمیع أطوارنا فی حرکاتنا و سکناتنا و أظهر الأشیاء فی علمنا أنفسنا ثم محسوساتنا بالحواس الخمس، ثم مدرکاتنا و سکناتنا بالبصیرة و العقل و کل واحد من هذه المدرکات له مدرک واحد و شاهد واحد و دلیل واحد، و جمیع ما فی العالم شواهد ناطقة و أدلة شاهدة بوجود خالقها و مدبرها و مصرفها و محرکها و دالة علی علمه و قدرته و لطفه و حکمته، و الموجودات المدرکة لا حصر لها. فإن کانت حیاة الکاتب ظاهرة عندنا و لیس یشهد له إلا شاهد واحد و هو ما أحسنا من حرکة یده، فکیف لا یظهر عندنا من لا یتصور فی الوجود شیء داخل نفوسنا و خارجها إلا و هو شاهد علیه و علی عظمته و جلاله، إذ کل ذرة فإنها تنادی بلسان حالها أنه لیس وجودها بنفسها و لا حرکتها بذاتها و إنما یحتاج إلی موجد و محرک لها، یشهد بذلک أولا ترکیب أعضائنا و ائتلاف عظامنا و لحومنا و أعصابنا و نبات شعورنا و تشکل أطرافنا و سائر أجزائنا الظاهرة و الباطنة، فإنا نعلم أنها لم تأتلف بنفسها، کما نعلم أن ید الکاتب لم یتحرک بنفسها، و لکن لما لم یبق فی الوجود مدرک و محسوس و معقول و حاضر و غائب إلا هو، و شاهد و معرف عظم ظهوره، فانبهرت العقول و دهشت عن إدراکه. فإذا ما یقصر عن فهمه عقولنا له سببان: أحدهما خفاؤه فی نفسه و غموضه و ذلک لا یخفی مثاله، و الآخر ما یتناهی وضوحه و هذا کما أن الخفاش یبصر باللیل و لا یبصر بالنهار لا لخفاء النهار و استتاره و لکن لشدة ظهوره، فإن بصر الخفاش ضعیف یبهره نور الشمس إذا أشرق، فیکون قوة ظهوره مع ضعف بصره سببان لامتناع إبصاره فلا یری شیئا إلا إذا امتزج الظلام بالضوء و ضعف ظهوره فکذلک عقولنا ضعیفة و جمال الحضرة الإلهیة فی نهایة الإشراق و الاستنارة، و فی غایة الاستغراق و الشمول حتی لا یشذ عن ظهوره ذرة من ملکوت السماوات و الأرض فصار ظهوره سبب خفائه، فسبحان من احتجب بإشراق نوره و اختفی عن البصائر و الأبصار بظهوره، و لا تتعجب من اختفاء ذلک بسبب الظهور، فإن الأشیاء تستبان بأضدادها و ما عم وجوده حتی لا ضد له عسر إدراکه، فلو اختلف الأشیاء فدل بعضها دون البعض أدرکت التفرقة علی قرب، و لما اشترکت فی الدلالة علی نسق واحد أشکل الأمر. و مثاله نور الشمس المشرق علی الأرض فإنا نعلم أنه عرض من الإعراض یحدث فی الأرض و یزول عند غیبة الشمس، فلو کانت الشمس دائمة الإشراق لا غروب لها لکنا نظن أن لا هیئة فی الأجسام إلا ألوانها و هی السواد و البیاض و غیرها، فإنا لا نشاهد فی الأسود إلا السواد، و فی الأبیض إلا البیاض، و أما الضوء فلا ندرکه وحده لکن لما غابت الشمس و أظلمت المواضع أدرکنا تفرقة بین الحالتین، فعلمنا أن الأجسام کانت قد استضاءت بضوء و اتصفت بصفة فارقتها عند الغروب، فعرفنا وجود النور بعدمه، و ما کنا نطلع علیه لو لا عدمه إلا بعسر شدید، و ذلک لمشاهدتنا الأجسام متشابهة غیر مختلفة فی الظلام و النور. هذا مع أن النور أظهر المحسوسات إذ به یدرک سائر المحسوسات، فما هو ظاهر فی نفسه و هو مظهر لغیره، انظر کیف تصور استبهام أمره بسبب ظهوره لو لا طریان ضده، فإذا الرب تعالی هو أظهر الأمور و به ظهرت الأشیاء کلها، و لو کان له عدم أو غیبة أو تغیر لانهدمت السماوات و الأرض و بطل الملک و الملکوت، و لأدرکت التفرقة بین الحالتین، و لو کان بعض الأشیاء موجودا به و بعضها موجودا بغیره لأدرکت التفرقة بین الشیئین فی الدلالة، و لکن دلالته عامة فی الأشیاء علی نسق واحد، و وجوده دائم فی الأحوال یستحیل خلافه، فلا جرم أورث شدة الظهور خفاء. فهذا هو السبب فی قصور الأفهام، و أما من قویت بصیرته و لم یضعف منته فإنه فی حال اعتدال أمره لا یری إلا الله و أفعاله، و أفعاله أثر من آثار قدرته، فهی تابعة له فلا وجود لها بالحقیقة، و إنما الوجود للواحد الحق الذی به وجود الأفعال کلها، و من هذا حاله فلا ینظر فی شیء من الأفعال إلا و یری فیه الفاعل، و یذهل عن الفعل من حیث أنه سماء و أرض و حیوان و شجر، بل ینظر فیه من حیث أنه صنع، فلا یکون نظره مجاوزا له إلی غیره کمن نظر فی شعر إنسان أو خطه أو تصنیفه، و رأی فیه الشاعر و المصنف و رأی آثاره من حیث هی آثاره لا من حیث إنها حبر و عفص و زاج مرقوم علی بیاض، فلا یکون قد نظر إلی غیر المصنف. فکل العالم تصنیف الله تعالی فمن نظر إلیها من حیث إنها فعل الله، و عرفها من حیث إنها فعل الله، و أحبها من حیث إنها فعل الله لم یکن ناظرا إلا فی الله، و لا عارفا إلا بالله و لا محبا إلا لله، و کان هو الموحد الحق الذی لا یری إلا الله، بل لا ینظر إلی نفسه من حیث نفسه، بل من حیث هو عبد الله. فهذا هو الذی یقال فیه أنه فنی فی التوحید و أنه فنی من نفسه، و إلیه الإشارة بقول من قال: کنا بنا ففنینا عنا فبقینا بلا نحن، فهذه أمور معلومة عند ذوی البصائر أشکلت لضعف الأفهام عن درکها و قصور قدرة العلماء عن إیضاحها و بیانها بعبارة مفهمة موصلة للغرض إلی الأفهام، لاشتغالهم بأنفسهم و اعتقادهم أن بیان ذلک لغیرهم مما لا یغنیهم، فهذا هو السبب فی قصور الأفهام عن معرفة الله تعالی. و انضم إلیه أن المدرکات کلها التی هی شاهدة علی الله إنما یدرکها الإنسان فی الصبی عند فقد العقل قلیلا قلیلا و هو مستغرق الهم بشهواته، و قد أنس بمدرکاته و محسوساته ألفها، فسقط وقعها عن قلبه بطول الأنس. و لذلک إذا رأی علی سبیل الفجأة حیوانا غریبا أو فعلا من أفعال الله خارقا للعادة عجیبا انطلق لسانه بالمعرفة طبعا فقال: سبحان الله و هو یری طول النهار نفسه و أعضاءه و سائر الحیوانات المألوفة و کلها شواهد قاطعة و لا یحس بشهادتها لطول الأنس بها و لو فرض أکمه بلغ عاقلا ثم انقشعت غشاوة عن عینه فامتد بصره إلی السماء و الأرض و الأشجار و النبات و الحیوان دفعة واحدة علی سبیل الفجأة یخاف علی عقله أن ینبهر لعظم تعجبه من شهادة هذه العجائب علی خالقها. و هذا و أمثاله من الأسباب مع الانهماک فی الشهوات و هی التی سدت علی الخلق سبیل الاستضائة بأنوار المعرفة و السباحة فی بحارها الواسعة، و الجلیات إذا صارت مطلوبة صارت معتاضة فهذا سد الأمر، فلیتحقق و لذلک قیل:

لقد ظهرت فلا تخفی علی أحد-إلا علی أکمه لا یعرف القمرا لکن بطنت بما أظهرت محتجبا-و کیف یعرف من بالعرف استترا

أقول: و فی کلام سید الشهداء أبی عبد الله الحسین علی جده و أبیه و أمه و أخیه و علیه و بنیه سلام الله، ما یرشدک إلی هذا العیان، بل یغنیک عن هذا البیان حیث قال فی دعاء عرفة: کیف یستدل علیک بما هو فی وجوده مفتقر إلیک أ یکون لغیرک من الظهور ما لیس لک حتی یکون هو المظهر لک، متی غبت حتی تحتاج إلی دلیل یدل علیک، و متی بعدت حتی تکون الآثار هی التی توصل إلیک، عمیت عین لا تراک و لا تزال علیها رقیبا، و خسرت صفقة عبد لم تجعل له من حبک نصیبا. و قال أیضا: تعرفت لکل شیء، فما جهلک شیء. و قال: تعرفت إلی فی کل شیء فرأیتک ظاهرا فی کل شیء فأنت الظاهر لکل شیء.

 مرآة العقول ؛ ج 7 , ص 58 

امام صادق علیه السّلام راجع بقول خدای عز و جل؛«فطرت خدائی است که مردم را بر آن آفریده است» فرمود: آنها را بر یگانه‌پرستی آفریده.

 ترجمه مصطفوی ؛ ج 3 , ص 21 

5-از امام صادق(علیه السّلام)در تفسیر قول خدا عز و جل«فطرت خدا که مردم را بر آن آفریده است» فرمود:آنها را بر توحید آفریده.

 ترجمه کمره ای ؛ ج 4 , ص 47 

: ضعیف.

 مرآة العقول ؛ ج 7 , ص 64 

امام صادق علیه السّلام فرمود، نطفه مؤمن در صلب مشرک قرار میگیرد، ولی هیچ گونه بدی و آلودگی باو نمیرسد، تا زمانی که در زهدان زن مشرکه قرار گیرد. در آنجا هم هیچ گونه بدی باو نرسد تا او را بزاید چون او را زائید، باز هم هیچ گونه بدی باو نرسید، تا آنکه قلم تکلیف بر او جاری شود.

 ترجمه مصطفوی ؛ ج 3 , ص 21 

1-امام صادق(علیه السّلام)فرمود:به راستی نطفۀ مؤمن هر آینه در پشت کافری باشد و چیزی از بدی بدو نرسد تا آنگاه که به زاهدان زن مشرکه درآید و باز چیزی از بدی بدو نرسد تا آن را بزاید،و چون زائید،چیزی از بدی بدو نرسد تا به تکلیف رسد.

 ترجمه کمره ای ؛ ج 4 , ص 47 

1-امام صادق علیه السّلام فرمود:به راستی نطفۀ مؤمن در پشت کافر چیزی از بدی به او نمی‌رسد تا آنگاه که در زهدان زن مشرکه قرار گیرد و باز چیزی از بدی به او نرسد تا آن‌را بزاید،و چون زایید،چیزی از بدی به او نرسد تا به تکلیف رسد.

 ترجمه آیت اللهی ؛ ج 3 , ص 33 

: ضعیف علی المشهور. فلا یصیبه من الشر و فی بعض النسخ من الشرک، أی یحفظه الله من أن یصیبه من شرک الأبوین أو شرکهما شیء، بحیث یضره واقعا و الحکم علیه بالکفر و النجاسة بالتبعیة قبل البلوغ نظرا إلی الظاهر لا ینافی إیمانه الواقعی فی علم الله.

 مرآة العقول ؛ ج 7 , ص 64 

علی بن یقطین گوید: بموسی بن جعفر علیه السّلام عرضکردم: من از نفرینی که امام صادق علیه السّلام بیقطین و فرزندانش کرده نگران و ترسانم، فرمود: ای ابو الحسن! آن گونه که تو فکر میکنی نیست، همانا مؤمن در صلب کافر مانند سنگریزه در میان خشت است، باران می‌آید و خشت را میشوید و بسنگریزه هیچ گونه آسیبی نمیرساند.

 ترجمه مصطفوی ؛ ج 3 , ص 22 

2-از علی بن یقطین گوید:به امام کاظم(علیه السّلام)گفتم:من از نفرین امام صادق(علیه السّلام)به یقطین و فرزندانش نگرانم،در پاسخ فرمود: ای أبا الحسن چنان نیست که تو گمان می‌بری،همانا مؤمن در پشت کافر چون سنگریزه‌ای است میان خشت،باران می‌آید و آن خشت را می‌شوید و می‌برد و به سنگریزه زیانی ندارد.

 ترجمه کمره ای ؛ ج 4 , ص 47 

2-علی بن یقطین گوید:با امام کاظم علیه السّلام گفتم:من از نفرین امام صادق علیه السّلام به یقطین و فرزندانش نگرانم،در پاسخ فرمود:ای ابا الحسن چنان نیست که تو گمان می‌بری،همانا مؤمن در پشت کافر چون سنگ‌ریزه‌ای است میان خشت،باران می‌آید و آن خشت را می‌شوید و می‌برد و به سنگریزه زیانی نمی‌رساند.

توضیح:یقطین بن موسی از طرفداران بنی‌عباس بود و در دستگاه آنها نفوذ داشت رفتارش نزد امام صادق علیه السّلام مورد رضایت نبود و کارش سبب شد که امام به خود و فرزندانش نفرین کرد ولی پسرش علی در زمان امام هفتم مقامی بزرگ داشت و در بسیاری از موارد به یاری امام می‌شتافت و وقتی نگرانی خود را از نفرین امام صادق علیه السّلام نسبت به یقطین و فرزندانش ابراز داشت امام هفتم به او اطمینان داد که نگران مباش.

 ترجمه آیت اللهی ؛ ج 3 , ص 33 

: حسن کالصحیح. و کان یقطین بن موسی من دعاة العباسیة فی ابتداء دولتهم و کان له اختصاص بهم، قال الشیخ فی الفهرست : علی بن یقطین (ره) ثقة جلیل القدر له منزلة عظیمة عند أبی الحسن موسی علیه السلام، عظیم المکان فی الطائفة، و کان یقطین من وجوه الدعاة و طلبه مروان فهرب، و ابنه علی بن یقطین هذا ولد بالکوفة سنة أربع و عشرین و مائة و هربت أم علی به و بأخیه عبید بن یقطین إلی المدینة، فلما ظهرت الدولة الهاشمیة ظهر یقطین و عادت أم علی بعلی و عبید فلم یزل یقطین فی خدمة أبی العباس و أبی جعفر المنصور، و مع ذلک کان یتشیع و یقول بالإمامة، و کذلک ولده یحمل الأموال إلی جعفر بن محمد علیه السلام و نمی خبره إلی المنصور و المهدی فصرف الله عنه کیدهما، انتهی. و أقول: هذا الخبر و ما تقدم فی باب کراهیة التوقیت یدلان علی أن یقطین لم یکن مشکورا و کان منحرفا عن هذه الناحیة، و هذا الخبر یدل علی أن الصادق علیه السلام کان دعا علی یقطین و ولده و لعنهم و کان علی مشفقا خائفا من أن یصیبه أثر تلک الدعوة و اللعنة، فأجاب علیه السلام بأن اللعنة و سائر الشرار لا تصیب المؤمن الذی فی صلب الکافر، و شبه ذلک بالحصاة فی اللبنة، فإنه لا یضر الحصاة ما تقع علی اللبنة من المطر و غیره، فعلی هذا شبه علیه السلام اللعنة بالمطر لأن المطر یفتت اللبنة و یفرقها و یبطلها، فکذا اللعنة تبطل من تصیبه و تفتته و تفرقه. و یحتمل أن یکون شبه علیه السلام الرحمة و الألطاف التی تشمل من الله تعالی المؤمن بالمطر، و یکون الغرض أن ألطافه سبحانه و رحماته التی تحفظ طینة المؤمن تغسله و تظهره من لوث الکفر و ما یلزمه و ما یتبعه من اللعنات و العقوبات کما یغسل المطر لوث الطین من الحصاة و لعله أظهر. و حاصل الکلام علی الوجهین أن دعاؤه علیه السلام کان مشروطا بعدم إیمانهم و لم یکن مطلقا، و کان غرضه علیه السلام اللعن علی من یشبهه من أولاده. قوله علیه السلام شیئا، أی من الضرر، و فی بعض النسخ شیء أی من الآفات و اللعنات و الشرور.

 مرآة العقول ؛ ج 7 , ص 65 

امام صادق علیه السّلام فرمود: در بهشت درختی است که مزن نام دارد، چون خدا خواهد مؤمنی بیافریند، قطره‌ئی از آن بچکاند، آن قطره بهر سبزی و میوه‌ئی که رسد و مؤمن یا کافری از آن بخورد، خدای عز و جل از صلب او مؤمنی خارج کند.

 ترجمه مصطفوی ؛ ج 3 , ص 22 

1-از امام صادق(علیه السّلام)فرمود: در بهشت درختی است به نام(مزن)و هر گاه خدا خواهد مؤمنی بیافریند قطره‌ای از آن بچکاند و به هیچ سبزی و میوه‌ای نرسد که مؤمن یا کافر از آن بخورد جز آنکه خدا عز و جل از صلب او مؤمنی بر آرد.

 ترجمه کمره ای ؛ ج 4 , ص 49 

1-امام صادق علیه السّلام فرمود:

در بهشت درختی است به نام(مزن)که هرگاه خدا بخواهد مؤمنی را بیافریند قطره‌ای از آن بچکاند آن قطره به هر سبزی و میوه‌ای برسد و مؤمن یا کافر از آن بخورد خداوند از پشت او مؤمن را خارج می‌سازد

 ترجمه آیت اللهی ؛ ج 3 , ص 35 

: مجهول. و فی المصباح حلوان بالضم بلد مشهور من سواد العراق و هی آخر مدن العراق و بینها و بین بغداد نحو خمس مراحل، قیل: سمیت باسم بانیها و هو حلوان بن عمران ابن الحارث بن قضاعة، و فی القاموس : المزن بالضم السحاب أو أبیضه أو ذو الماء، انتهی. و کان التسمیة هنا علی التشبیه، قیل: هذا الحدیث کما یناسب ما قیل من أن المراد بالطینة الأصول الممتزجات المنقلة فی أطوار الخلقة کالنطفة و ما قبلها من موادها مثل النبات و الغذاء و ما بعدها من العلقة و المضغة و المزاج الإنسانی القابل للنفس الناطقة المدبرة، کذلک یناسب ما ذکر من أن المراد بالطینة طینة الجنة لأن طینة الجنة اختمارها و تربیتها بهذه القطرة کما أنه بماء العذب الفرات المذکور سابقا، و بالجملة خلقه من طینة الجنة و مزجها بماء الفرات أولا و تربیتها بماء المزن ثانیا لطف منه تعالی بالنسبة إلی المؤمن لیحصل له الوصول إلی أعلی مراتب القرب، انتهی. و قال بعض المحققین من أهل التأویل: الجنة تشمل جنان الجبروت و الملکوت، و المزن الحساب و هو أیضا یعم سحاب ماء الرحمة و الجود و الکرم و سحاب ماء المطر و الخصب و الدیم، و کما أن لکل قطرة من ماء المطر صورة و سحابا انفصلت منه فی عالم الملک کذلک له صورة و سحاب انفصلت منه فی عالمی الملکوت و الجبروت، و کما أن البقلة و الثمرة تتربی بصورتها الملکوتیة کذلک تتربی بصورتیها الملکوتیة و الجبروتیة المخلوقتین من ذکر الله تعالی اللتین من شجرة المزن الجنانی و کما أنهما تتربیان بها قبل الأکل کذلک تتربیان بها بعد الأکل فی بدن الآکل، فإنها ما لم تستحل إلی صورة العضو فهی بعد فی التربیة، فالإنسان إذا أکل بقلة أو ثمرة ذکر الله عز و جل عندها و شکر الله علیها، و صرف قوتها فی طاعة الله سبحانه و الأفکار الإیمانیة و الخیالات الروحانیة فقد تربت تلک البقلة أو الثمرة فی جسده بماء المزن الجنانی، فإذا فضلت من مادتها فضلة منویة فهی من شجرة المزن التی أصلها فی الجنة و إذا أکلها علی غفلة من الله سبحانه، و لم یشکر الله علیها و صرف قوتها فی معصیة الله تعالی و الأفکار المموهة الدنیویة و الخیالات الشهوانیة، فقد تربت تلک البقلة أو الثمرة فی جسده بماء آخر غیر صالح لخلق المؤمن إلا أن یکون قد تحقق تربیتها بماء المزن الجنانی قبل الأکل، و أما مأکولة الکافر التی یخلق منها المؤمن فإنما یتحقق تربیتها بذلک الماء قبل أکله لها غالبا، و لذکر الله عند زرعها أو غرسها مدخل فی تلک التربیة، و کذلک لحل ثمنها و تقوی زارعها أو غارسها إلی غیر ذلک من الأسباب.

 مرآة العقول ؛ ج 7 , ص 66 

امام صادق علیه السّلام در باره قول خدای عز و جل:«رنگ آمیزی خداست، کیست که رنگ آمیزیش از خدا بهتر باشد؟- 138 سوره 2-» فرمود: مقصود اسلام است و در باره قول خدای عز و جل «بدست آویزی محکم چنگ زده است-256 سوره 2-» فرمود: آن دست آویز ایمان بخدای یگانه بی‌شریک است.

 ترجمه مصطفوی ؛ ج 3 , ص 23 

1-از عبد الله بن سنان از امام صادق(علیه السّلام)در تفسیر قول خدا عز و جل(138 سوره بقره):«رنگ خدا را باشید،چه کسی از خدا رنگ بهتری می‌دهد». فرمود:مقصود اسلام است.و در تفسیر قول خدا عز و جل: «بهتری می‌دهد»فرمود:مقصود اسلام است. و در تفسیر قول خدا عز و جل(256 سوره بقره):«به تحقیق چسبیده است به حلقۀ محکم»فرمود: مقصود از آن ایمان به خدای یگانه و بی‌شریک است.

 ترجمه کمره ای ؛ ج 4 , ص 49 

1-عبد اللّه بن سنان از امام صادق علیه السّلام در تفسیر قول خدای عز و جل: «رنگ‌آمیزی خدا است و چه کسی رنگ آمیزیش از خداوند بهتر است؟(بقره/138)»

فرمود:مقصود اسلام است.و در تفسیر قول خدای عز و جل:«رنگ بهتر »فرمود:مقصود اسلام است.

و در تفسیر خدای عز و جل:«به تحقیق که به دست‌آویزی محکم دست زده است(بقره/256)»فرمود:

مقصود از آن ایمان به خدای یگانه و بی‌شریک است.

 ترجمه آیت اللهی ؛ ج 3 , ص 35 

: صحیح. قوله

صِبْغَةَ اَللّٰهِ

، أقول: تمام الآیة و ما یتعلق بها هکذا:

وَ قٰالُوا کُونُوا هُوداً أَوْ نَصٰاریٰ تَهْتَدُوا قُلْ بَلْ مِلَّةَ إِبْرٰاهِیمَ حَنِیفاً وَ مٰا کٰانَ مِنَ اَلْمُشْرِکِینَ، قُولُوا آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ مٰا أُنْزِلَ إِلَیْنٰا وَ مٰا أُنْزِلَ إِلیٰ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْمٰاعِیلَ وَ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ وَ اَلْأَسْبٰاطِ وَ مٰا أُوتِیَ مُوسیٰ وَ عِیسیٰ وَ مٰا أُوتِیَ اَلنَّبِیُّونَ مِنْ رَبِّهِمْ لاٰ نُفَرِّقُ بَیْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ وَ نَحْنُ لَهُ. مُسْلِمُونَ، فَإِنْ آمَنُوا بِمِثْلِ مٰا آمَنْتُمْ بِهِ فَقَدِ اِهْتَدَوْا وَ إِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّمٰا هُمْ فِی شِقٰاقٍ فَسَیَکْفِیکَهُمُ اَللّٰهُ وَ هُوَ اَلسَّمِیعُ اَلْعَلِیمُ، `صِبْغَةَ اَللّٰهِ وَ مَنْ أَحْسَنُ مِنَ اَللّٰهِ صِبْغَةً وَ نَحْنُ لَهُ عٰابِدُونَ

یعنی قالت الیهود کونوا هودا، و قالت النصاری کونوا نصاری

بَلْ مِلَّةَ

أی بل نکون أهل ملة إبراهیم، أو بل نتبع ملة إبراهیم، و الحنیف: المائل عن کل دین إلی الحق

وَ مٰا کٰانَ مِنَ اَلْمُشْرِکِینَ

تعریض بأهل الکتابین فإنهم کانوا یدعون أتباع ملة إبراهیم، و هم مع ذلک علی الشرک، و الأسباط حفدة یعقوب علیه السلام.

صِبْغَةَ اَللّٰهِ

قال البیضاوی أی صبغنا الله صبغة، و هی

فِطْرَتَ اَللّٰهِ اَلَّتِی فَطَرَ اَلنّٰاسَ عَلَیْهٰا

، فإنها حلیة الإنسان، کما أن الصبغة حلیة المصبوغ، أو هدانا هدایته أو أرشدنا حجته أو طهر قلوبنا بالإیمان تطهیره و سماه صبغة لأنه ظهر أثره علیهم ظهور الصبغ علی المصبوغ، و تداخل فی قلوبهم تداخل الصبغ الثوب أو للمشاکلة فإن النصاری کانوا یغمسون أولادهم فی ماء أصفر یسمونه العمودیة، و یقولون هو تطهیر لهم و به تحق نصرانیتهم، و نصبها علی أنه مصدر مؤکد لقوله آمنا و قیل: علی الإغراء، أی علیکم صبغة الله، و قیل: علی البدل من ملة إبراهیم،

وَ مَنْ أَحْسَنُ مِنَ اَللّٰهِ صِبْغَةً

لا صبغة أحسن من صبغته

وَ نَحْنُ لَهُ عٰابِدُونَ

تعریض بهم أی لا نشرک به کشرککم، انتهی. و قیل: علی هذه الأخبار یحتمل أن تکون منصوبة علی المصدر من مسلمون، ثم یحتمل أن یکون معناها و موردها مختصا بالخواص و الخلص المخاطبین بقولوا دون سائر أفراد بنی آدم، بل یتعین هذا المعنی إن فسر الإسلام بالخضوع و الانقیاد للأوامر و النواهی کما فعلوه، و إن فسر بالمعنی العرفی فتوجیه التعمیم فیه کتوجیه التعمیم فی فطرة الله. و قیل

صِبْغَةَ اَللّٰهِ

إبداع الممکنات و إخراجها من العدم إلی الوجود و إعطاء کل ما یلیق به من الصفات و الغایات و غیرهما. قوله

فَقَدِ اِسْتَمْسَکَ

، قال تعالی

فَمَنْ یَکْفُرْ بِالطّٰاغُوتِ وَ یُؤْمِنْ بِاللّٰهِ فَقَدِ اِسْتَمْسَکَ بِالْعُرْوَةِ اَلْوُثْقیٰ لاَ اِنْفِصٰامَ لَهٰا

و فسر الطاغوت فی الأخبار بالشیطان و بأئمة الضلال، و الأولی التعمیم لیشمل کل ما عبد من دون الله من صنم أو صاد عن سبیل الله

وَ یُؤْمِنْ بِاللّٰهِ

بالتوحید و تصدیق الرسل و أوصیائهم

فَقَدِ اِسْتَمْسَکَ بِالْعُرْوَةِ اَلْوُثْقیٰ

أی طلب الإمساک من نفسه بالحبل الوثیق، و هی مستعار ملتمسک الحق من النظر الصحیح و الدین القویم

لاَ اِنْفِصٰامَ لَهٰا

أی لا انقطاع لها. و ما ورد فی الخبر من تفسیره بالإیمان کان المراد به أنه تعالی شبه الإیمان الکامل بالعروة الوثقی، و علی ما ورد فی کثیر من الأخبار من أن المراد بالطاغوت الغاصبون للخلافة فالمعنی من رفض متابعة أئمة الضلالة و آمن بما جاء من عند الله فی علی و الأوصیاء من بعده علیه السلام فقد آمن بالله وحده لا شریک له، و إلا فهو مشرک کما روی فی معانی الأخبار عن النبی صلی الله علیه و آله و سلم من أحب أن یستمسک بالعروة الوثقی التی لا انفصام لها فلیتمسک بولایة أخی و وصیی علی بن أبی طالب فإنه لا یهلک من أحبه و تولاه و لا ینجو من أبغضه و عاداه، و عن الباقر علیه السلام أن العروة الوثقی هو مودتنا أهل البیت.

 مرآة العقول ؛ ج 7 , ص 69 

امام صادق علیه السّلام راجع بقول خدای عز و جل:«رنگ آمیزی خدا است، کیست که رنگ آمیزیش از خدا بهتر باشد؟» فرمود: آن رنگ آمیزی اسلام است.

 ترجمه مصطفوی ؛ ج 3 , ص 23 

2-از امام صادق(علیه السّلام)در تفسیر قول خدا عز و جل«

صِبْغَةَ اَللّٰهِ وَ مَنْ أَحْسَنُ مِنَ اَللّٰهِ صِبْغَةً

»فرمود: مقصود از صبغه همان اسلام است.

 ترجمه کمره ای ؛ ج 4 , ص 51 

2-از امام صادق علیه السّلام در تفسیر قول خدای عز و جل«رنگ‌آمیزی خداست و چه کسی رنگ آمیزیش از خداوند بهتر است»فرمود:

مقصود از رنگ‌آمیزی همان اسلام است.

 ترجمه آیت اللهی ؛ ج 3 , ص 37 

: ضعیف علی المشهور.

 مرآة العقول ؛ ج 7 , ص 70 

محمد بن مسلم از یکی از دو امام پنجم یا ششم علیهما السّلام نقل میکند که آن حضرت در باره قول خدای عز و جل:«رنگ آمیزی خداست، کیست که رنگ آمیزیش از خدا بهتر باشد؟» فرمود: آن رنگ آمیزی اسلام است و راجع بقول خدای عز و جل:«هر که بطغیانگر کافر شود، و بخدا ایمان آورد، بدست آویزی محکم چنگ زده است 256 - سوره 2-» فرمود: آن دست آویز ایمان است.

 ترجمه مصطفوی ؛ ج 3 , ص 23 

3-امام باقر(علیه السّلام)یا امام صادق(علیه السّلام)فرمود در تفسیر قول خدا عز و جل:«

صِبْغَةَ اَللّٰهِ وَ مَنْ أَحْسَنُ مِنَ اَللّٰهِ صِبْغَةً

»که: مقصود از صبغه،اسلام است. و در تفسیر قول خدا عز و جل(256 سوره بقره):«هر که کافر شد به طاغوت و گروید به خدا به تحقیق چسبیده است به حلقۀ محکم» فرمود:آن،ایمان است.

 ترجمه کمره ای ؛ ج 4 , ص 51 

3-امام باقر علیه السّلام یا امام صادق علیه السّلام در تفسیر قول خدا عزّ و جلّ:«رنگ‌آمیزی خداوند که کیست که رنگ‌آمیزی او از خداوند بهتر باشد؟»فرمود:

مقصود از رنگ‌آمیزی اسلام است.

و در تفسیر قول خدای عز و جل:«هرکس از طاغوت برید و به خدا گروید به ریسمان محکم الهی چنگ زده است(بقره/256)»فرمود:آن ایمان است.

 ترجمه آیت اللهی ؛ ج 3 , ص 37 

: مرسل کالموثق، و قال الجوهری : صبغة الله دینه ، و یقال: أصله من صبغ النصاری أولادهم فی ماء لهم، و قال الفیروزآبادی: الصبغة بالکسر الدین و الملة، و صبغة الله فطرة الله، أو التی أمر الله تعالی بها محمدا صلی الله علیه و آله و سلم و هی الختانة

 مرآة العقول ؛ ج 7 , ص 70 

ابو حمزه گوید: از امام باقر علیه السّلام راجع بقول خدای عز و جل:«سکینه را در دل مؤمنین نازل کرد-4 سوره 48-» پرسیدم، فرمود: سکینه ایمانست و باز در باره قول خدای عز و جل:«با روحی از جانب خود ایشان را تأیید کرد» پرسیدم، فرمود: آن روح ایمانست.

 ترجمه مصطفوی ؛ ج 3 , ص 24 

1-از أبی حمزه گوید:از امام باقر(علیه السّلام)پرسیدم از قول خدا عز و جل(4 سوره فتح):«سَکینه را در دل مؤمنان فرو فرستاد». فرمود:مقصود از آن ایمان است.گوید:و از او پرسیدم از قول خدا عز و جل(22 سوره مجادله):«و تأیید کرد آنان را به روحی از سوی خود»فرمود:آن ایمان است.

 ترجمه کمره ای ؛ ج 4 , ص 51 

1-أبی حمزه گوید:از امام باقر علیه السّلام پرسیدم از قول خدای عز و جل: «آرامش را در دل مؤمنان قرار داد(فتح/4)»

فرمود:مقصود از آن ایمان است.گوید:و از او پرسیدم از قول خدای عزّ و جلّ:«آنان را به روحی از سوی خدا تأیید کرد(مجادله/22)».فرمود: آن ایمان است.

 ترجمه آیت اللهی ؛ ج 3 , ص 37 

: صحیح کما فی بعض النسخ عن أبی حمزة، و ضعیف علی المشهور إن کان عن علی بن أبی حمزة کما فی بعض النسخ.

هُوَ اَلَّذِی أَنْزَلَ اَلسَّکِینَةَ

الآیة فی سورة الفتح هکذا:

هُوَ اَلَّذِی أَنْزَلَ اَلسَّکِینَةَ فِی قُلُوبِ اَلْمُؤْمِنِینَ لِیَزْدٰادُوا إِیمٰاناً مَعَ إِیمٰانِهِمْ

و الظاهر أن المراد بالسکینة الثبات و طمأنینة النفس و شدة الیقین بحیث لا یتزلزل عند الفتن و عروض الشبهات، بل هذا إیمان موهبی یتفرع علی الأعمال الصالحة و المجاهدات الدینیة سوی الإیمان الحاصل بالدلیل و البرهان، و لذا قال:

لِیَزْدٰادُوا إِیمٰاناً مَعَ إِیمٰانِهِمْ

. و قال فی مجمع البیان: هی أن یفعل الله بهم اللطف الذی یحصل لهم عنده من البصیرة بالحق ما تسکن إلیه نفوسهم، و ذلک بکثرة ما ینصب لهم من الأدلة الدالة علیه، فهذه النعمة التامة للمؤمنین خاصة، و أما غیرهم فتضطرب نفوسهم لأول عارض من شبهة ترد علیهم إذ لا یجدون برد الیقین و روح الطمأنینة فی قلوبهم، و قیل: هی النصرة للمؤمنین لتسکن بذلک قلوبهم، و یثبتوا فی القتال، و قیل: ما أسکن قلوبهم من التعظیم لله و لرسوله لیزدادوا إیمانا مع إیمانهم، أی یقینا إلی یقینهم بما یرون من الفتوح و علو کلمة الإسلام علی وفق ما وعدوا، و قیل: لیزدادوا تصدیقا بشرائع الإسلام و هو أنهم کلما أمروا بشیء من الشرائع و الفرائض کالصلاة و الصیام و الصدقات صدقوا به، و ذلک بالسکینة التی أنزلها الله فی قلوبهم عن ابن عباس و المعنی لیزدادوا معارف علی المعرفة الحاصلة عندهم، انتهی. و الحاصل أن تفسیره علیه السلام السکینة بالإیمان إما لکون هذا الیقین هو کمال الإیمان، أو إیمان آخر موهبی ینضم إلی الإیمان الاستدلالی، و هذا مما یدل علی أن الیقین یقبل الشدة و الضعف کما سیأتی تحقیقه إن شاء الله. و أما الآیة الثانیة فهی فی سورة المجادلة حیث قال:

لاٰ تَجِدُ قَوْماً یُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ اَلْیَوْمِ اَلْآخِرِ یُوٰادُّونَ مَنْ حَادَّ اَللّٰهَ وَ رَسُولَهُ وَ لَوْ کٰانُوا آبٰاءَهُمْ أَوْ أَبْنٰاءَهُمْ أَوْ إِخْوٰانَهُمْ أَوْ عَشِیرَتَهُمْ أُولٰئِکَ کَتَبَ فِی قُلُوبِهِمُ اَلْإِیمٰانَ وَ أَیَّدَهُمْ بِرُوحٍ مِنْهُ وَ یُدْخِلُهُمْ جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا اَلْأَنْهٰارُ

قال الطبرسی (ره): کتب فی قلوبهم الإیمان بما فعل بهم من الألطاف فصار کالمکتوب عن الحسن، و قیل: کتب فی قلوبهم علامة الإیمان و معنی ذلک أنها سمة و علامة لمن شاهدهم من الملائکة علی أنهم مؤمنون کما أن قوله فی الکفار: و طبع الله علی قلوبهم، علامة یعلم من شاهدها من الملائکة أنه مطبوع علی قلبه، عن أبی علی الفارسی.

وَ أَیَّدَهُمْ بِرُوحٍ مِنْهُ

أی قواهم بنور الإیمان، و یدل علیه:

وَ کَذٰلِکَ أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ رُوحاً مِنْ أَمْرِنٰا مٰا کُنْتَ تَدْرِی مَا اَلْکِتٰابُ وَ لاَ اَلْإِیمٰانُ

عن الزجاج، و قیل: معناه و قواهم بنور الحجج و البرهان حتی اهتدوا للحق و عملوا به، و قیل: قواهم بالقرآن الذی هو حیاة القلوب من الجهل عن الربیع، و قیل: أیدهم بجبرئیل فی کثیر من المواطن ینصرهم و یدفع عنهم، انتهی. أقول: لعل المراد بالروح الإیمان الموهبی لأنه قال ذلک بعد قوله:

کَتَبَ فِی قُلُوبِهِمُ اَلْإِیمٰانَ

أو المراد به قوة الإیمان و کماله، و یحتمل أن یراد به أنه سبب الإیمان و قوته و کماله لما سیأتی أن الله تعالی أید المؤمن بروح یحضره فی کل. وقت یحسن فیه و یتقی و یغیب عنه فی کل وقت یذنب فیه و یعتدی و إن أمکن تأویل تلک الأخبار بما یوافق ظاهر هذا الخبر کما سیأتی فی باب الروح الذی أید به المؤمن.

 مرآة العقول ؛ ج 7 , ص 72 

فضیل گوید: بامام صادق علیه السّلام عرضکردم: اینکه خدا فرماید:«ایشانند که خدا ایمان را در دلهایشان رقم زده،22 سوره 58» آیا خود آنها نسبت بآنچه خدا در دلهایشان رقم زده دستی دارند؟ فرمود: نه.

 ترجمه مصطفوی ؛ ج 3 , ص 24 

2-از فضیل گوید:به امام صادق(علیه السّلام)گفتم(22 سوره مجادله):«آنان نوشته است در دلشان ایمان»آیا در آنچه در دل آنها نوشته است خودشان دستی دارند؟فرمود:نه.

 ترجمه کمره ای ؛ ج 4 , ص 53 

2-فضیل گوید:به امام صادق علیه السّلام عرض کردم:این که خدا وفا ببرد«آنها کسانی‌اند که خداوند ایمان را در دلشان قرار داده است(مجادله/22)»آیا در آنچه در دل آنها نوشته است خودشان دستی دارند؟فرمود:نه.

 ترجمه آیت اللهی ؛ ج 3 , ص 39 

: موثق کالصحیح. و إنما ذکر هذا مع عدم اشتماله علی ما عنون به الباب لأنه کالتتمة لما ذکر فی آخر الخبر السابق لأنهما فی آیة واحدة، و یدل علی أن الإیمان من الله و لیس للعباد فیها صنع و اختیار، و إنما کلف العباد بعدم الجحد ظاهرا و بإخراج التعصب و الأغراض الباطلة عن النفس، أو مع السعی فی الجملة أیضا، و یمکن تخصیصه بمعرفة الصانع کما مر أو بکمال المعرفة و قد مضی تفصیل القول فی ذلک فی باب البیان و التعریف، و فی بعض النسخ صبغ بالباء الموحدة و الغین المعجمة، أی لهذه الکتابة صبغ و لون و هو تصحیف.

 مرآة العقول ؛ ج 7 , ص 73 

محمد بن مسلم گوید: امام باقر علیه السّلام فرمود: سکینه همان ایمانست.

 ترجمه مصطفوی ؛ ج 3 , ص 24 

3-از امام باقر(علیه السّلام)که فرمود: سَکینه،ایمان است.

 ترجمه کمره ای ؛ ج 4 , ص 53 

3-امام باقر علیه السّلام فرمود:آرامش در سایه ایمان است.

 ترجمه آیت اللهی ؛ ج 3 , ص 39 

: صحیح.

 مرآة العقول ؛ ج 7 , ص 73 

امام صادق علیه السّلام در باره قول خدای عز و جل:«او است که سکینه را در دلهای مؤمنین نازل کرده 26 سوره 48» فرمود: آن سکینه ایمانست.

 ترجمه مصطفوی ؛ ج 3 , ص 25 

4-امام صادق(علیه السّلام)در تفسیر قول خدا عز و جل(26 سوره فتح):«او است آنکه فرو فرستاده است سَکینه را در دل مؤمنان»فرمود که: مقصود از آن،ایمان است.

 ترجمه کمره ای ؛ ج 4 , ص 53 

جمیل گوید: از امام صادق علیه السّلام در باره قول خدای عز و جل «اوست که سکینه را در دلهای مؤمنین نازل کرده» پرسیدم فرمود: آن سکینه ایمانست. و اینکه فرماید:«و با روحی از خود تأییدشان کرد» آن روح ایمانست و راجع بقول خدای تعالی «و کلمه تقوی را گردن‌گیرشان ساخت،26 سوره 48» پرسیدم، فرمود: آن کلمه ایمانست.

 ترجمه مصطفوی ؛ ج 3 , ص 25 

5-از جمیل گوید:پرسیدم امام صادق(علیه السّلام)را از قول خدا عز و جل(26 سوره فتح):«او است آنکه فرو فرستد سَکینه را در دل مؤمنان». فرمود:مقصود از آن،ایمان است.گفت(22 سوره مجادله): «و تأیید کند آنان را به روحی از خود»فرمود: آن هم ایمان است،و از قول خدا(26 سوره فتح):«و آنها را پای بند سخن تقوی سازد»فرمود: آن هم ایمان است.

 ترجمه کمره ای ؛ ج 4 , ص 53 

5-جمیل گوید:امام صادق علیه السّلام را از قول خدای عز و جل:«او است آنکه آرامش را در دل مؤمنان فرستد(فتح/26)»

فرمود:مقصود از آن،ایمان است.سپس فرمود:«آنان را به روحی از خود تأیید کند(مجادله/22)»باز فرمود:«و آنها را به تقوا پایبند سازد» فرمود:آن هم ایمان است.

 ترجمه آیت اللهی ؛ ج 3 , ص 39 

: صحیح و فسر أکثر المفسرین کلمة التقوی بکلمة التوحید فإنه یتقی بها من عذاب الله و ما فسرها علیه السلام به أظهر، إذ بجمیع العقائد الإیمانیة و اجتماعها یتقی من عذاب الله لا بکلمة التوحید فقط، و فسرت فی کثیر من الأخبار بالولایة لأنها مستلزم لسائر العقائد، و فی بعضها بأمیر المؤمنین علیه السلام و فی بعضها بجمیع الأئمة علیهم السلام أی ولایتهم و الإقرار بإمامتهم کلمة التقوی، و أنهم یعبرون عن الله ما یتقی به من عذابه کما ورد فی الأخبار الکثیرة أنهم کلمات الله.

 مرآة العقول ؛ ج 7 , ص 73 

امام صادق علیه السلام راجع بقول خدای عز و جل:«

حَنِیفاً مُسْلِماً

»فرمود: یعنی «خالصا مخلصا» که چیزی از پرستش بتها در آن نباشد.

 ترجمه مصطفوی ؛ ج 3 , ص 25 

1-از امام صادق(علیه السّلام)در تفسیر قول خدا عز و جل:«حنیفاً مسلماً»فرمود: یعنی خالص و با اخلاص که در آن،چیزی از پرستش بتها نباشد.

 ترجمه کمره ای ؛ ج 4 , ص 55 

1-امام صادق علیه السّلام در تفسیر قول خدای عز و جل:«حنیفا مسلما»فرمود: یعنی خالص و بااخلاص که در آن،چیزی از پرستش بت‌ها نباشد.

 ترجمه آیت اللهی ؛ ج 3 , ص 41 

: صحیح. و قد مر معنی الحنیف و أنه المائل إلی الدین الحق، و هو الدین الخالص و المسلم المنقاد لله فی جمیع أوامره و نواهیه، و لما قال سبحانه

مٰا کٰانَ إِبْرٰاهِیمُ یَهُودِیًّا وَ لاٰ نَصْرٰانِیًّا وَ لٰکِنْ کٰانَ

حَنِیفاً مُسْلِماً

وَ مٰا کٰانَ مِنَ اَلْمُشْرِکِینَ

، و جعل الحنیف المسلم فی مقابلة المشرک، فلذا فسر علیه السلام الحنیف المسلم بمن کان خالصا لله مخلصا عمله من الشرک الجلی و الخفی، فالأوثان أعم من الأوثان الحقیقة و المجازیة، فیشمل عبادة الشیاطین فی إغوائها و عبادة النفس فی أهوائها کما قال تعالی:

أَ لَمْ أَعْهَدْ إِلَیْکُمْ یٰا بَنِی آدَمَ أَنْ لاٰ تَعْبُدُوا اَلشَّیْطٰانَ

و قال سبحانه:

أَ رَأَیْتَ مَنِ اِتَّخَذَ إِلٰهَهُ هَوٰاهُ

و قال:

اِتَّخَذُوا أَحْبٰارَهُمْ وَ رُهْبٰانَهُمْ أَرْبٰاباً مِنْ دُونِ اَللّٰهِ

و قال رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم: ملعون من عبد الدنیا و الدرهم، و فی المحاسن هکذا: خالصا مخلصا لا یشوبه شیء، من دون ذکر عبادة الأوثان.

 مرآة العقول ؛ ج 7 , ص 74 

رسول خدا صلی اللّٰه علیه و آله فرمود: همانا خداست و شیطان، حق است و باطل، هدایت است و گمراهی، راه راست است و نومیدی، دنیاست و آخرت، حسناتست و سیئات، پس هر چه حسناتست از خداست. و هر چه سیئاتست از شیطان - لعنه اللّٰه-.

 ترجمه مصطفوی ؛ ج 3 , ص 25 

2-رسول خدا(صلّی الله علیه و آله)فرمود: آیا مردم،همانا خدا هست و شیطان،و حق است و باطل و، راه درست است و گمراهی،و رشد است و غَیّ،دنیا هست و آخرت،و حسنات است و سیئات،آنچه حسنه و خوبی است از خدا است،و هر آنچه بد کرداری است از شیطان است لعنه الله.

 ترجمه کمره ای ؛ ج 4 , ص 55 

2-رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله فرمود:همانا خداست و شیطان،و حق است و باطل، هدایت است و گمراهی و رشد است و غیّ،دنیاست و آخرت،و حسنات است و سیئات،آنچه حسنه و خوبی است از خداست،و آنچه که زشتی و پلیدی است از شیطان است.

 ترجمه آیت اللهی ؛ ج 3 , ص 41 

: مرفوع. إنما هو الله الضمیر راجع إلی المقصود فی العبادة أو الأعم منه و من الباعث علیها، أو الموجود فی الدنیا و المقصود فیها، و الغرض أن الحق و الهدی و الرشد و رعایة الآجلة و الحسنات منسوب إلی الله، و أضدادها منسوبة إلی الشیطان، فما کان خالصا لله فهو من الحسنات، و ما کان للشیطان فیه مدخل فهو من السیئات، ففی الکلام شبه قلب، أو المعنی أن الرب تعالی و الحق و الهدی و الرشد و الآجلة و الحسنات فی جانب، و أضدادها فی جانب آخر، فالحسنات ما یکون موافقا للحق و معلوما بهدایة الله، و یکون سببا للرشد و المنظور فیه الدرجات الأخرویة دون اللذات الدنیویة و قربه تعالی فهو منسوب إلی الله، و إلا فهو من خطوات الشیطان و وساوسه، و الرشد ما یوصل إلی السعادة الأبدیة و الغی ما یؤدی إلی الشقاوة السرمدیة، و العاقبة عطف تفسیر للآجلة. و کان المناسب للترتیب سائر الفقرات تقدیم الآجلة علی العاجلة، و لعله علیه السلام إنما غیر الأسلوب لأن الآجلة بعد العاجلة. قال بعض المحققین أرید بالحسنات و السیئات الأعمال الصالحة و السیئة المترتبتان علی الأمور الثمانیة الناشئتان منها فما کان من حسنات یعنی ما نشأ من الحق و الهدی و الرشد و رعایة العاقبة من الأعمال الصالحة و ما کان من سیئات یعنی ما نشأ من الباطل و الضلالة و الغی و رعایة العاجلة من الأعمال السیئة، فکل من عمل عملا من الخیر طاعة لله آتیا فیه بالحق علی هدی من ربه و رشدة من أمره، و لعاقبة أمره فهو حسنة تقبله الله بقبول حسن، و من عمل عملا من الخیر أو الشر طاعة للشیطان آتیا فیه بالباطل علی ضلالة من نفسه و غی من أمره و لعاجلة أمره فهو سیئة مردود إلی من عمل له، و من عمل عملا مرکبا من أجزاء بعضها لله و بعضها للشیطان فما کان لله فهو لله و ما کان للشیطان فهو للشیطان، فمن یعمل مثقال ذرة خیرا یره و من یعمل مثقال ذرة شرا یره فإن أشرک بالله الشیطان فی عمله أو فی جزء عمله فهو مردود إلیه لأن الله لا یقبل الشریک کما یأتی بیانه فی باب الریاء إنشاء الله. و ربما یقال: إن کان الباعث الإلهی مساویا للباعث الشیطانی تقاوما و تساقطا و صار العمل لا له و لا علیه، و إن کان أحدهما غالبا علی الآخر بأن یکون أصلا و سببا مستقلا و یکون الآخر تبعا غیر مستقل فالحکم للغالب إلا أن ذلک مما یشتبه علی الإنسان فی غالب الأمر فربما یظن أن الباعث الأقوی قصد التقرب و یکون الأغلب علی سره الحظ النفسانی فلا یحصل الأمن إلا بالإخلاص، و قلما یستیقن بالإخلاص من النفس، فینبغی أن یکون العبد دائما مترددا بین الرد و القبول، خائفا من الشوائب، و الله الموفق للخیر و السداد.

 مرآة العقول ؛ ج 7 , ص 76 

حضرت رضا علیه السّلام فرماید: امیر المؤمنین علیه السّلام میفرمود: خوشا حال کسی که عبادت و دعایش را برای خدا خالص کند و دلش را بآنچه چشمش میبیند مشغول ندارد و بدان چه گوشش میشنود، یاد خدا را فراموش نکند، و برای آنچه بدیگری داده شده اندوهگین نشود.

 ترجمه مصطفوی ؛ ج 3 , ص 26 

3-امیر المؤمنین(علیه السّلام)می‌فرمود: خوشا بر کسی که عبادت و دعا را خالص برای خدا بنماید و دلش بدان چه دیده‌اش بیند مشغول نگردد و بدان چه دو گوشش شنوند یاد خدا را فراموش نکند و بدان چه به دیگری داده‌اند غم به خود راه ندهد.

 ترجمه کمره ای ؛ ج 4 , ص 55 

3-امیر المؤمنین فرمود:خوشا به حال کسی‌که عبادت و دعایش برای خدا خالص گرداند و دلش به آنچه که چشمش می‌بیند خود را مشغول نسازد و به آنچه که گوشش می‌شنود یاد خدا را فراموش نکند و به آنچه که به دیگری داده شده ناراحت نشود.

 ترجمه آیت اللهی ؛ ج 3 , ص 41 

: ضعیف علی المشهور. طوبی أی الجنة أو طیبها أو شجرة فیها کما سیأتی فی الخبر، أو العیش الطیب أو الخیر لمن أخلص لله العبادة و الدعاء أی لم یعبد و لم یدع غیره تعالی أو کان غرضه من العبادة و الدعاء رضی الله سبحانه من غیر ریاء بما تری عیناه أی من زخارف الدنیا و مشتهیاتها، و الرفعة و الملک فیها و لم ینس ذکر الله بالقلب و اللسان بما تسمع أذناه من الغناء و أصوات الملاهی، و ذکر لذات الدنیا و شهواتها و الشبهات المضلة و الآراء المبتدعة، و الغیبة و البهتان، و کل ما یلهی عن الله و لم یحزن صدره بما أعطی غیره من أسباب العیش و حرمها، و الاتصاف بهذه الصفات العلیة إنما یتیسر لمن قطع عن نفسه العلائق الدنیة، و فی الخبر إشعار بأن الإخلاص فی العبادة لا یحصل إلا لمن قطع عروق حب الدنیا من قلبه، کما سیأتی تحقیقه إنشاء الله.

 مرآة العقول ؛ ج 7 , ص 77 

و باز سفیان گوید: از آن حضرت پرسیدم قول خدای عز و جل را:«جز کسی که با دل سالم نزد خدا آید،89 سوره 26» فرمود: دل سالم کسی دارد که پروردگارش را ملاقات کند، در حالی که جز خدا احدی در دلش نباشد، و هر دلی که در آن شرکی یا شکی باشد، ساقط است و (انبیاء و اولیاء خدا) زهد دنیا را اختیار کردند تا دلشان برای آخرت فارغ باشد.

 ترجمه مصطفوی ؛ ج 3 , ص 26 

5-گوید:از او پرسیدم از تفسیر قول خدا عز و جل(89 سوره شعراء):«جز کسی که نزد خدا آید با دلی سالم». فرمود:دل سالم آن دلی است که نزد خدا آید و جز او در آن نباشد،فرمود:هر دلی شرک و شک دارد ساقط است،و همانا زهد در دنیا را خواستند برای آنکه دلشان فارغ باشد برای آخرت.

 ترجمه کمره ای ؛ ج 4 , ص 57 

5-گوید:از او پرسیدم که از تفسیر قول خدا عز و جل:«جز کسی‌که با دلی سالم نزد خدا آید(شعراء/89)»

فرمود:دل سالم آن دلی است که نزد خدای آید و جز او در آن نباشد، فرمود:هر دلی شرک و شک دارد ساقط است،و همانا زهد در دنیا را خواستند برای آنکه دلشان برای آخرت فارغ باشد.

 ترجمه آیت اللهی ؛ ج 3 , ص 43 

: مثل السابق: قوله تعالی:

إِلاّٰ مَنْ أَتَی اَللّٰهَ

قال سبحانه فی سورة الشعراء حکایة عن إبراهیم علیه السلام حیث قال:

وَ لاٰ تُخْزِنِی یَوْمَ یُبْعَثُونَ

. قال الطبرسی قدس الله سره أی لا تفضحنی و لا تعیرنی بذنب یوم یحشر الخلائق، و هذا الدعاء کان منه علیه السلام علی وجه الانقطاع إلی الله تعالی لما بینا أن القبیح لا یجوز وقوعه من الأنبیاء علیه السلام، ثم فسر ذلک الیوم بأن قال: یوم لا ینفع مال و لا بنون أی لا ینفع المال و البنون أحدا إذ لا یتهیأ لذی مال أن یفتدی من شدائد ذلک الیوم به و لا یتحمل من صاحب البنین بنوه شیئا من معاصیه

إِلاّٰ مَنْ أَتَی اَللّٰهَ بِقَلْبٍ سَلِیمٍ

من الشرک و الشک عن الحسن و مجاهد و قیل: سلیم من الفساد و المعاصی، و إنما خص القلب بالسلامة لأنه إذا سلم القلب سلم سائر الجوارح من الفساد من حیث أن الفساد بالجارحة لا یکون إلا عن قصد بالقلب الفساد، و روی عن الصادق علیه السلام أنه قال: هو القلب الذی سلم من حب الدنیا، و یؤیده قول النبی صلی الله علیه و آله و سلم حب الدنیا رأس کل خطیئة انتهی. قوله علیه السلام: و لیس فیه أحد سواه، أی أخرج عن قلبه حب ما سوی الله و الاشتغال بغیره سبحانه، أ و لم یختر فی قلبه علی رضا الله رضا غیره، أو کانت أعماله و نیاته کلها خالصة لله لم یشرک فیها غیره و کل قلب فیه شرک أعم من الشرک الجلی و الخفی. أو شک و هو ما یقابل الیقین الذی یظهر أثره علی الجوارح، فإن کل معصیة أو توسل بغیره سبحانه یستلزم ضعفا فی الیقین فالشک یشمله فهو ساقط أی عن درجة الاعتبار أو بعید عن الرب تعالی. و إنما أرادوا أی الأنبیاء و الأوصیاء الزهد و فی بعض النسخ: أراد بالزهد أی أراد الله، و الباء زائدة یعنی أن الزهد فی الدنیا لیس مقصودا لذاته، و إنما أمر الناس به لتکون قلوبهم فارغة عن محبة الدنیا، صالحة لحب الله تعالی، خالصة له عز و جل، لا شرکة فیها لما سوی الله، و لا شک ناشئا من شدة محبتها لغیر الله.

 مرآة العقول ؛ ج 7 , ص 87 

امام باقر علیه السّلام فرمود: هیچ بنده‌ئی چهل روز ایمانش را بخدای عز و جل خالص نگرداند - یا فرمود: هیچ بنده‌ئی ذکر خدا را در چهل روز نیکو انجام ندهد - جز آنکه خدای عز و جل او را نسبت بدنیا زاهد سازد و درد و داروی دنیا را باو بنماید، پس حکمت را در دلش ثابت کند و زبانش را بآن گویا سازد سپس تلاوت فرمود:«کسانی که گوساله پرستیدند، بزودی خشم پروردگارشان با ذلت در زندگی دنیا بآنها برسد، افترابندان را این گونه جزا میدهیم 152 سوره 7» از این رو هیچ بدعتگزاری را نبینی، جز اینکه ذلیل است، و هیچ افترا زننده بخدا و پیغمبر و اهل بیتش صلوات اللّٰه علیهم را نبینی جز اینکه ذلیل است.

 ترجمه مصطفوی ؛ ج 3 , ص 27 

6-از امام باقر(علیه السّلام)که فرمود: هیچ بنده‌ای چهل روز ایمان خالص به خدا نیارد یا فرمود: خدا را چهل روز به نیکی یاد نکند جز آن که خدا او را نسبت به دنیا زاهد سازد و درد و داروی دنیا را به او بنماید و حکمت را در دلش پا برجا کند و زبانش را بدان گویا سازد،سپس خواند(151 سوره اعراف):«به راستی آن کسانی که گوساله پرستیدند به زودی بدانها رسد با خواری در زندگی دنیا و همچنین افتراءبندان را سزا دهیم»هیچ بدعت‌گذاری را نبینی جز اینکه خوار است و هر که به خدا عز و جل و بر رسولش و بر خاندان او(علیهم السّلام)افتراء بندد خوار باشد.

 ترجمه کمره ای ؛ ج 4 , ص 57 

6-امام باقر علیه السّلام فرمود:هیچ بنده‌ای چهل روز ایمان خالص نیاورد یا فرمود: خدا را چهل روز به نیکی یاد نکند جز آنکه خدا او را نسبت به دنیا زاهد سازد و درد و داروی دنیا را به او بنماید و حکمت را در دلش پابرجا کند و زبانش را بدان گویا سازد،سپس خواند:«براستی آن کسانی‌که گوساله را پرستیدند بزودی به خواری در زندگی دنیا رسند و همچنین افتراء بندان را کیفر دهیم(اعراف/151)»هیچ بدعت‌گذاری را نبینیم جز اینکه خوار است و هرکس به خدای عز و جل و بر رسولش و بر خاندان او افتراء بندد خوار خواهد شد.

 ترجمه آیت اللهی ؛ ج 3 , ص 43 

: مثل السابق. و إخلاص الأیمان مما یشوبه من الشرک و الریاء و المعاصی، و أن یکون جمیع أعماله خالصة لله تعالی، و لعل خصوص الأربعین لأن الله تعالی جعل انتقال الإنسان فی أصل الخلقة من حال إلی حال فی أربعین یوما کالانتقال من النطفة إلی العلقة و من العلقة إلی المضغة، و من المضغة إلی العظام و منها إلی اکتساء اللحم. و لذا یوقف قبول توبة شارب الخمر إلی أربعین یوما کما ورد فی الخبر، و الزهد فی الشیء ترکه و عدم الرغبة فیه، و داء الدنیا المعاصی و الصفات الذمیمة و ما یوجب البعد عن الله تعالی، و دواؤها ما یوجب ترکها و اجتنابها من الریاضات و المجاهدات و التفکرات الصحیحة و أمثالها، أو المراد بدائها الأمراض القلبیة الحاصلة من محبة الدنیا، و دواؤها ملازمة ما یوجب ترکها، و قیل: أی قدر الضرورة منها و الزائد علیه أو میل القلب إلیها و صرفه عنها أو الضار و المنافع منها فی الآخرة أعنی الطاعة و المعصیة و الحکمة العلوم الحقة الواقعیة و أصلها و منبعها معرفة الإمام و لذا فسرت بها کما مر. و فی مناسبة ذکر الآیة لما تقدم إشکال، و یمکن أن یقال فی توجیهه وجوه: الأول: ما خطر بالبال و هو أنه لما ذکر فوائد إخلاص الأربعین و قد أبدع جماعة من الصوفیة فیها ما لیس فی الدین، دفع علیه السلام توهم شموله لذلک بالاستشهاد بالآیة، و أنها تدل علی أن کل مبتدع فی الأحکام و مفتر علی الله و رسوله فی حکم من الأحکام ذلیل فی الدنیا و الآخرة، لقوله تعالی :

کَذٰلِکَ نَجْزِی اَلْمُفْتَرِینَ

و قوله: أو مفتریا أی لا تری مفتریا، و بعبارة أخری لما کان صحة العبادة و کما لها مشترطة بأمرین: الأول، کونها علی وفق السنة، و الثانی: کونها خالصة لوجه الله تعالی، فأشار أولا إلی الثانی، و ثانیا إلی الأول، فتأمل. الثانی: ما قیل أن الوجه فی تلاوته علیه السلام الآیة التنبیه علی أن من کانت عبادته لله تعالی و اجتهاده فیها علی وفق السنة بصره الله عیوب الدنیا فزهده فیها، فصار بسبب زهده فیها عزیزا لأن المذلة فی الدنیا إنما تکون بسبب الرغبة فیها، و من کانت عبادته علی وفق الهوی أعمی الله قلبه عن عیوب الدنیا، فصار بسبب رغبته فیها ذلیلا، فأصحاب البدع لا یزالون أذلاء صغارا، و من هنا قال الله فی متخذی العجل ما قال. الثالث: ما قیل أیضا أن الغرض من تلاوتها هو التنبیه علی أن غیر المخلص مندرج فیها، و الوعید متوجه إلیه أیضا لأنک قد عرفت أن قلبه ساقط، لکونه ذا شرک أو شک و هما بدعة و افتراء علی الله و رسوله، و الآیة علی تقدیر نزولها فی قوم مخصوصین لا یقتضی تخصیص الوعید بهم. الرابع: ما خطر بالبال أیضا و هو أن الإخلاص المذکور فی صدر الخبر یشمل الإخلاص عن الریاء و البدعة، و کل ما ینافی قبول العمل فاستشهد لأحد أجزائه بالآیة.

 مرآة العقول ؛ ج 7 , ص 88 

امام صادق علیه السّلام فرمود: همانا خدای تبارک و تعالی شریعتهای نوح و ابراهیم و موسی و عیسی علیهم السلام را بمحمد صلی اللّٰه علیه و آله عطا فرمود، و آن شرایع یکتاپرستی است و اخلاص و ترک بت‌پرستی و فطرت حنیفیه آسان (که همان طریقه و روش اسلامست) و اینکه گوشه‌گیری و صحرا گردی (کناره‌گیری از جماعت مسلمین) نیست، چیزهای پاکیزه را در این شرایع حلال کرد و پلیدیها را حرام نمود و تکلیف سنگین و زنجیرهائی که بگردن آنها بود برداشت آنگاه در آن شرایع مقرر فرمود، نماز و زکاة روزه و حج و امر بمعروف و نهی از منکر و حلال و حرام و میراث‌ها و حدود و فرائض و جهاد در راه خدا را، باضافه وضو [و وضو را برای محمد صلی اللّٰه اضافه فرمود] و آن حضرت را فضیلت بخشید بسبب سوره فاتحة الکتاب و آیات آخر سوره بقره و سوره‌های پر فصل (از سوره ق یا محمد یا فتح تا آخر قرآن) و غنیمت و فیء را برای او حلال فرمود و او را با رعب (و ترسی که در دل دشمنانش میافکند) نصرت بخشید، و زمین را برایش سجده‌گاه و پاک‌کننده (در تیمم) قرار داد، و او را بسوی همگان از سفید و سیاه و جن و انس ارسال فرمود، و گرفتن جزیه و اسیر کردن مشرکین و فدیه گرفتن را باو عطا فرمود، سپس تکلیفی باو متوجه شد که بهیچ یک از پیغمبران آن تکلیف متوجه نشده بود، و از آسمان شمشیری بی‌غلاف بر او نازل شد و باو گفته شد «در راه خدا جنگ کن (و اگر ترا تنها گذاشتند) تنها خودت تکلیف داری (که با دشمنان دین بجنگی).

 ترجمه مصطفوی ؛ ج 3 , ص 27 

1-از امام صادق(علیه السّلام)که فرمود:به راستی خدا تبارک و تعالیٰ بمحمد(صلّی الله علیه و آله) شرایع نوح و ابراهیم و موسی و عیسیٰ(علیهم السّلام)را داد که توحید و اخلاص و ترک بت‌پرستی است با فطرت حنیف مسلمانی آسان بر کنار از گوشه‌گیری و خانه بدوشی،هر چیز پاکیزه را در آن حلال کرد و هر بد و نفرت انگیز را حرام نمود و بار سنگین را برداشت و زنجیرهائی که به گردن آنها بود به دور انداخت،سپس در ضمن دستورهای اسلامی نماز و زکاة و روزه و حج و امر به معروف و نهی از منکر و حلال و حرام و مواریث و حدود و فرائض را بر آنها مقرر داشت با جهاد در راه خدا و وضوء را بر آن افزود و آن را بفاتحة الکتاب برتری داد و به آیات آخر سورۀ بقره و سورهای پر فصل قرآن(از سوره محمد با آخر قرآن) غنیمت را برای او حلال کرد با فیء(آنچه از کفّار بی‌نبرد به دست آید)و با هراس در دل دشمن او را یاری کرد و همۀ زمین را برای او سجده‌گاه ساخت و وسیلۀ طهارت(بعنوان تیمّم بر زمین)و او را رسول همه ساخت از سفید و سیاه و جن و انس،به او جزیه را(سرانه‌ای که از کفار اهل کتاب دریافت شود)بخشید و اسیران مشرکان را و فدائیی که دهند(مالی که برای آزاد کردن اسیر می دادند)سپس به او تکلیفی متوجه شد که به هیچ کدام از پیغمبران متوجه نشده بود و شمشیری بی‌جلد از آسمان برایش فرود آمد و به او گفته شد که(84 سوره نساء): «باید در راه خدا نبرد کنی و جز خودت را در درجۀ اول مکلّف بدان ندانی»(یعنی پیش جنگ باشی)..

 ترجمه کمره ای ؛ ج 4 , ص 59 

1-امام صادق علیه السّلام فرمود:براستی خدای تبارک و تعالی به محمد صلّی اللّه علیه و آله شرایع نوح و ابراهیم و موسی و عیسی علیه السّلام را داد که توحید و اخلاص و ترک بت‌پرستی است با فطرت حنیف ساده و اسلام(که همان روش اسلام است)برکنار از گوشه‌گیری و خانه‌به‌دوشی(کناره‌گیری از گروه مسلمانان)،هرچیز پاکیزه را حلال کرد و هرچیز بد و نفرت‌انگیز را حرام نمود و بارهای سنگین را از دوش مردم برداشت و زنجیرهای(اسارت) که بر گردن آنها بود به دور انداخت سپس دستورهای اسلامی نماز و زکات و روزه و حج و امر به معروف و نهی از منکر و حلال و حرام و ارث و حدود و واجبات را برای آنها معین کرد و جهاد در راه خدا و وضوء را بر آن افزود و آن‌را به فاتحة الکتاب برتری داد و به آیات سورۀ بقره و سوره‌های پرفصل قرآن(از سورۀ محمد تا آخر قرآن) غنیمت وقتی را برای او حلال کرد(آنچه که از کفار با نبرد بدست آید غنیمت و آنچه که بدون جنگ به دست می‌آید فیء نام دارد)و با ایجاد هراس در دل دشمن او را یاری کرد و همۀ زمین را برای او طاهر و سجده‌گاه ساخت و او را رسول همه ساخت از سفید و سیاه و جن و انس،به او جزیه را(سرانه‌ای که از کفار اهل کتاب دریافت شود)بخشید و اسیران مشرکان را و فدائی که دهند(مالی که برای آزاد کردن اسیر می‌دادند)برایش مقرر کرد سپس به او تکلیفی متوجّه شد که به هیچ‌کدام از پیامبران متوجّه نشده بود و شمشیری بی‌جلد از آسمان برایش فرود آمد و به او گفته شد که:«باید در راه خدا نبرد کنی و جز خودت را در درجۀ اول مکلف ندانی(نساء/84)(یعنی پیش جنگ باشی)

 ترجمه آیت اللهی ؛ ج 3 , ص 45 

: مرسل. قوله علیه السلام: شرائع نوح ، یحتمل أن یکون المراد بالشرائع أصول الدین و یکون التوحید و الإخلاص و خلع الأنداد بیانا لها، و الفطرة الحنیفیة معطوفة علی الشرائع و إنما خص علیه السلام ما به الاشتراک بهذه الثلاثة مع اشتراکه علیه السلام معهم فی کثیر من العبادات لاختلاف المشترکات فیها دون هذه الثلاثة، و لعله علیه السلام لم یرد حصر المشترکات فیما ذکر لعدم ذکر سائر أصول الدین، کالعدل و المعاد مع أنه یمکن إدخالهما فی بعض ما ذکر، لا سیما الإخلاص بتکلف و یمکن أن یکون المراد منها الأصول و أصول الفروع المشترکة، و إن اختلفت فی الخصوصیات و الکیفیات و حینئذ یکون جمیع تلک الفقرات إلی قوله علیه السلام: و زاده، بیانا للشرائع، و یشکل حینئذ ذکر الرهبانیة و السیاحة إذ المشهور أن عدمهما من خصائص نبینا صلی الله علیه و آله و سلم إلا أن یقال: المراد عدم الوجوب و هو مشترک، أو یقال: إنهما لم یکونا فی شریعة عیسی علیه السلام أیضا و إن استشکل بالجهاد و أنه لم یجاهد عیسی علیه السلام، فالجواب أنه یمکن أن یکون واجبا علیه لکن لم یتحقق شرائطه، و لذا لم یجاهد و لعل قوله علیه السلام: زاده و فضله، بهذا الوجه أوفق. و کان المراد بالتوحید نفی الشریک فی الخلق، و بالإخلاص نفی الشریک فی العبادة، و خلع الأنداد تأکید لهما، أو المراد به ترک اتباع خلفاء الجور و أئمة الضلالة أو نفی الشرک الخفی أو المراد بالإخلاص نفی الشرک الخفی و بخلع الأنداد نفی الشریک فی استحقاق العبادة، و الأنداد جمع ند و هو مثل الشیء الذی یضاده فی أموره و یناده أی یخالفه، و الفطرة ملة الإسلام التی فطر الله الناس علیها کما مر و الحنیفیة المائلة من الباطل إلی الحق أو الموافقة لملة إبراهیم علیه السلام قال فی النهایة: الحنیف عند العرب من کان علی دین إبراهیم علیه السلام، و أصل الحنیف المیل، و منه الحدیث: بعثت بالحنیفیة السمحة السهلة، و فی القاموس : السمحة الملة التی ما فیها ضیق. و فی النهایة: فیه لا رهبانیة فی الإسلام، هی من رهبة النصاری، و أصله من الرهبة الخوف، کانوا یترهبون بالتخلی من أشغال الدنیا و ترک ملاذها و الزهد فیها، و العزلة عن أهلها، و تعمد مشاقها حتی أن منهم من کان یخصی نفسه، و یضع السلسلة فی عنقه و غیر ذلک من أنواع التعذیب، فنفاها النبی صلی الله علیه و آله عن الإسلام و نهی المسلمین عنها، انتهی. و قال الطبرسی قدس سره: فی قوله تعالی:

وَ رَهْبٰانِیَّةً اِبْتَدَعُوهٰا

هی الخصلة من العبادة یظهر فیها معنی الرهبة إما فی لبسته أو انفراد عن الجماعة أو غیر ذلک من الأمور التی یظهر فیها نسک صاحبه و المعنی ابتدعوا رهبانیة لم نکتبها علیهم، و قیل: إن الرهبانیة التی ابتدعوها هی رفض النساء و اتخاذ الصوامع عن قتادة، قال: و تقدیره و رهبانیة ما کتبناها علیهم إلا أنهم ابتدعوها ابتغاء رضوان الله فما رعوها حق رعایتها، و قیل: إن الرهبانیة التی ابتدعوها لحاقهم بالبراری و الجبال فی خبر مرفوع عن النبی صلی الله علیه و آله، فما رعاها الذین بعدهم حق رعایتها، و ذلک لتکذیبهم بمحمد صلی الله علیه و آله عن ابن عباس. و قیل: إن الرهبانیة هی الانقطاع عن الناس للانفراد بالعبادة

مٰا کَتَبْنٰاهٰا

أی ما فرضناها علیهم، و قال الزجاج: إن تقدیره ما کتبناها علیهم إلا ابتغاء رضوان الله و ابتغاء رضوان الله اتباع ما أمر الله فهذا وجه، قال: و فیها وجه آخر جاء فی التفسیر أنهم کانوا یرون من ملوکهم ما لا یصبرون علیه فاتخذوا أسرابا و صوامع و ابتدعوا ذلک، فلما ألزموا أنفسهم ذلک التطوع و دخلوا علیه لزمهم إتمامه، کما أن الإنسان إذا جعل علی نفسه صوما لم یفرض علیه لزمه أن یتمه. قال: و قوله: فما رعوها حق رعایتها، علی ضربین أحدهما أن یکونوا قصروا فیما ألزموه أنفسهم، و الآخر و هو الأجود أن یکونوا حین بعث النبی صلی الله علیه و آله فلم یؤمنوا به، و کانوا تارکین لطاعة الله فما رعوا تلک الرهبانیة حق رعایتها، و دلیل ذلک قوله:

فَآتَیْنَا اَلَّذِینَ آمَنُوا مِنْهُمْ أَجْرَهُمْ

یعنی الذین آمنوا بالنبی صلی الله علیه و آله

وَ کَثِیرٌ مِنْهُمْ فٰاسِقُونَ

أی کافرون، انتهی کلام الزجاج. و یعضد هذا ما جاءت به الروایة عن ابن مسعود قال: کنت ردیف رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم علی حمار فقال: یا ابن أم عبد هل تدری من أین أحدثت بنو إسرائیل الرهبانیة؟ فقلت: الله و رسوله أعلم، فقال: ظهرت علیهم الجبابرة بعد عیسی علیه السلام یعملون بمعاصی الله فغضب أهل الإیمان فقاتلوهم فهزم أهل الإیمان ثلاث مرات، فلم یبق منهم إلا القلیل، فقالوا: إن ظهرنا هؤلاء أفنونا و لم یبق للدین أحد یدعو إلیه، فتعالوا نتفرق فی الأرض إلی أن یبعث الله النبی الذی وعدنا به عیسی علیه السلام یعنون محمدا صلی الله علیه و آله و سلم فتفرقوا فی غیران الجبال و أحدثوا رهبانیة، فمنهم من تمسک بدینه، و منهم من کفر، ثم تلا هذه الآیة:

وَ رَهْبٰانِیَّةً اِبْتَدَعُوهٰا مٰا کَتَبْنٰاهٰا عَلَیْهِمْ

، إلی آخرها، ثم قال: یا بن أم عبد أ تدری ما رهبانیة أمتی؟ قلت: الله و رسوله أعلم، قال: الهجرة و الجهاد و الصلاة و الصوم و الحج و العمرة. و فی حدیث آخر عن ابن مسعود أنه صلی الله علیه و آله و سلم قال: من آمن بی و صدقنی و اتبعنی فقد رعاها حق رعیتها، و من لم یؤمن بی فأولئک هم الهالکون، انتهی. و قال فی النهایة : فیه لا سیاحة فی الإسلام، یقال: ساح فی الأرض یسیح سیاحة إذا ذهب فیها و أصله من السیح و هو الماء الجاری أی المنبسط علی الأرض، أراد مفارقة الأمصار و سکنی البراری و ترک شهود الجمعة و الجماعات، و قیل: أراد الذین یسیحون فی الأرض بالشر و النمیمة و الإفساد بین الناس، و من الأول سیاحة هذه الأمة الصیام قیل للصائم: سائح لأن الذی یسیح فی الأرض متعبدا یسیح و لا زاد معه و لا ماء، فحین یجد یطعم، و الصائم یمضی نهاره لا یأکل و لا یشرب شیئا فشبه به، انتهی. قوله علیه السلام أحل فیها الطیبات ، إشارة إلی قوله تعالی فی الأعراف:

اَلَّذِینَ یَتَّبِعُونَ اَلرَّسُولَ اَلنَّبِیَّ اَلْأُمِّیَّ اَلَّذِی یَجِدُونَهُ مَکْتُوباً عِنْدَهُمْ فِی اَلتَّوْرٰاةِ وَ اَلْإِنْجِیلِ یَأْمُرُهُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهٰاهُمْ عَنِ اَلْمُنْکَرِ وَ یُحِلُّ لَهُمُ اَلطَّیِّبٰاتِ وَ یُحَرِّمُ عَلَیْهِمُ اَلْخَبٰائِثَ وَ یَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَ اَلْأَغْلاٰلَ اَلَّتِی کٰانَتْ عَلَیْهِمْ

الآیة، قال الطبرسی قدس سره: و یحل لهم الطیبات و یحرم علیهم الخبائث معناه: یبیح لهم المستلذات الحسنة، و یحرم علیهم القبائح و ما تعافه الأنفس، و قیل: یحل لهم ما اکتسبوه من وجه طیب و یحرم علیهم ما اکتسبوه من وجه خبیث، و قیل: یحل لهم ما حرمه علیهم رهابینهم و أحبارهم و ما کان یحرمه أهل الجاهلیة من البحائر و السوائب و غیرها، و یحرم علیهم المیتة و الدم و لحم الخنزیر و ما ذکر معها

وَ یَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ

أی ثقلهم، شبه ما کان علی بنی إسرائیل من التکلیف الشدید بالثقل، و ذلک أن الله سبحانه جعل توبتهم أن یقتل بعضهم بعضا، و جعل توبة هذه الأمة الندم بالقلب حرمة للنبی صلی الله علیه و آله عن الحسن. و قیل: الإصر هو العهد الذی کان الله سبحانه أخذه علی بنی إسرائیل أن یعملوا بما فی التوراة عن ابن عباس و الضحاک و السدی، و یجمع المعنیین قول الزجاج: الإصر ما عقدته من عقد ثقیل.

وَ اَلْأَغْلاٰلَ اَلَّتِی کٰانَتْ عَلَیْهِمْ

معناه و یضع عنهم العهود التی کانت فی ذمتهم، و جعل تلک العهود بمنزلة الأغلال التی تکون فی الأعناق للزومها کما یقال: هذا طوق فی عنقک، و قیل: یرید بالأغلال ما امتحنوا به من قتل نفوسهم فی التوبة، و قرض ما یصیبه البول من أجسادهم و ما أشبه ذلک من تحریم السبت، و تحریم العروق و الشحوم و قطع الأعضاء الخاطئة، و وجوب القصاص دون الدیة عن أکثر المفسرین، انتهی. و أقول: استدل أکثرهم أصحابنا علی تحریم کثیر من الأشیاء مما تستقذره طباع أکثر الخلق بهذه الآیة و هو مشکل، إذ الظاهر من سیاق الآیة مدح النبی صلی الله علیه و آله و شریعته بأن ما یحل لهم هو طیب واقعا و إن لم نفهم طیبه، و ما یحرم علیهم هو الخبیث واقعا و إن لم نعلم خبثه کالطعام المستلذ الذی یکون من مال الیتیم أو مال السرقة تستلذه الطبع و هو خبیث واقعا، و أکثر الأدویة التی یحتاج الناس إلیها فی غایة البشاعة و تستقذرها الطبع و لم أر قائلا بتحریمها، فالحمل علی المعنی الذی لا یحتاج إلی تخصیص و یکون موافقا لقواعد الإمامیة من الحسن و القبح العقلیین أولی من الحمل علی معنی لا بد فیه من تخصیصات کثیرة، بل ما یخرج منهما أکثر مما یدخل فیهما کما لا یخفی علی من تتبع مواردهما، و یمکن أن یقال: هذه الآیة کالصریحة فی الحسن و القبح العقلیین و لم یستدل بها الأصحاب رضی الله عنهم. و قیل: الإصر الثقل الذی یأصر حامله أی یحبسه فی مکانه لفرط ثقله، و قال الزمخشری: هو مثل لثقل تکلیفهم و صعوبته، نحو اشتراط قتل الأنفس فی صحة توبتهم و کذلک الأغلال مثل لما کان فی شرائعهم من الأشیاء الشاقة نحو بت القضاء بالقصاص عمدا کان أو خطأ، من غیر شرع الدیة، و قطع الأعضاء الخاطئة و قرض موضع النجاسة من الجلد و الثوب، و إحراق الغنائم و تحریم العروق فی اللحم، و تحریم السبت. و عن عطاء: کانت بنو إسرائیل إذا قامت تصلی لبسوا المسوخ و غلوا أیدیهم إلی أعناقهم، و ربما ثقب الرجل ترقوته و جعل فیها طرف السلسلة و أوثقها إلی الساریة یحبس نفسه علی العبادة، انتهی. قوله علیه السلام: ثم افترض علیه، أی علی نبینا صلی الله علیه و آله و سلم فیها أی فی الفطرة التی هی ملته، و کان ثم للتفاوت فی الرتبة، و قیل: المراد بالحلال ما عدا الحرام فیشمل الأحکام الأربعة، و المراد بالفرائض المواریث ذکرت تأکیدا، أو مطلق الواجبات و قیل: الفرائض ما له تقدیر شرعی من المواریث و هی أعم منها و من غیرها مما لیس له تقدیر، و قیل: المراد بالفرائض ما فرض من القصاص بقدر الجنایة، و قوله: و زاده الوضوء ، یدل علی عدم شرع الوضوء فی الأمم السابقة، و ینافیه ما ورد فی تفسیر قوله تعالی:

فَطَفِقَ مَسْحاً بِالسُّوقِ وَ اَلْأَعْنٰاقِ

أنهم مسحوا ساقیهم و عنقهم و کان ذلک وضوؤهم إلا أن یقال: المراد زیادة الوضوء کما فی بعض النسخ، و زیادة الوضوء عطفا علی الجهاد، و قوله علیه السلام: و فضله ، إشارة إلی ما روی عن النبی صلی الله علیه و آله و سلم أنه قال: أعطیت مکان التوراة السبع الطول، و مکان الإنجیل المثانی، و مکان الزبور المئین، و فضلت بالمفصل، و فی روایة واثلة بن الأصقع: و أعطیت مکان الإنجیل المئین، و مکان الزبور المثانی، و أعطیت فاتحة الکتاب و خواتیم البقرة من تحت العرش لم یعطها نبی قبلی، و أعطانی ربی المفصل نافلة. قال الطبرسی (ره) فالسبع الطویل البقرة و آل عمران و النساء و المائدة و الأنعام و الأعراف و الأنفال مع التوبة، لأنهما تدعیان القرینتین، و لذلک لم یفصل بینهما بالبسملة و قیل: إن السابعة سورة یونس، و الطول جمع الطولی تأنیث الأطول و إنما سمیت هذه السور الطوال، لأنها أطول سورة القرآن و أما المثانی فهی السور التالیة للسبع الطول، أولها یونس و آخرها النحل و إنما سمیت المثانی لأنها ثنت الطول أی تلتها، و کان الطول هی المبادئ و المثانی لها ثوانی و واحدها مثنی مثل المعنی و المعانی، و قال الفراء، واحدها مثناة، و قیل: المثانی سور القرآن کلها طوالها و قصارها، من قوله تعالی:

کِتٰاباً مُتَشٰابِهاً مَثٰانِیَ

و أما المئون فهی کل سورة تکون نحوا من مائة آیة أو فوق ذلک، أو دوینه، و هی سبع سور أولها سورة بنی إسرائیل و آخرها المؤمنون، و قیل، إن المئین: ما ولی السبع الطول ثم المثانی بعدها و هی التی تقصر عن المئین و تزید علی المفصل و سمیت مثانی لأن المئین مبادیها، و أما المفصل فما بعد الحوامیم من قصار السور إلی آخر القرآن، سمیت مفصلا لکثرة الفصول بین سورها ب

بِسْمِ اَللّٰهِ اَلرَّحْمٰنِ اَلرَّحِیمِ

، انتهی. و أقول: اختلف فی أول المفصل فقیل: من سورة ق و قیل من سورة محمد صلی الله علیه و آله و سلم و قیل من سورة الفتح، و عن النووی: مفصل القرآن من محمد إلی آخر القرآن، و قصاره من الضحی إلی آخره، و مطولاته إلی عم و متوسطاته إلی الضحی، و فی الخبر: المفصل ثمان و ستون سورة و سیأتی تمام الکلام فی ذلک فی کتاب القرآن. أحل له المغنم فی النهایة: الغنمیة و الغنم و المغنم و الغنائم هو ما أصیب من أموال أهل الحرب و أوجف علیه المسلمون بالخیل و الرکاب، و قال : الفیء ما حصل للمسلمین من أموال الکفار من غیر حرب و لا جهاد، و أصل الفیء الرجوع، یقال: فاء یفیء فئة و فیوءا کأنه فی الأصل لهم ثم رجع إلیهم، انتهی. أقول: و یحتمل أن یکون المراد بالمغنم المنقولات و بالفیء الأراضی سواء أخذت بحرب أم لا، و علی التقدیرین فی قوله توسع أی له و لأهل بیته و أمته، و یحتمل أن یکون اللام سببیة لا صلة للإحلال، فیکون من أحل له غیر مذکور، فیشمل الجمیع، و الاختصاص لما مر أن الأمم السابقة کانوا لا تحل لهم الغنیمة بل کانوا یجمعونها فتنزل نار من السماء فتحرقها، و کان ذلک بلیة عظیمة علیهم حتی کان قد یقع فیها السرقة، فیقع الطاعون بینهم فمن الله علی هذه الأمة بإحلالها و نصره بالرعب مع قلة العدد و العدة و کثرة الأعداء و شدة بأسهم، و الرعب الفزع و الخوف فکان الله تعالی یلقی رعبه فی قلوب الأعداء حتی إذا کان بینه و بینهم مسیرة شهر هابوه و فزعوا منه. و جعل له الأرض مسجدا أی مصلی یجوز لهم الصلاة فی أی موضع شاءوا بخلاف الأمم السابقة فإن صلاتهم کانت فی بیعهم و کنائسهم إلا من ضرورة و طهورا أی مطهرا و ما یتطهر به تطهر أسفل القدم و النعل و محل الاستنجاء و تقوم مقام الماء عند تعذره فی التیمم، و المراد بکونها طهورا أنها بمنزلة الطهور فی استباحة الصلاة بها، و حمله السید (ره) علی ظاهره فاستدل بها علی ما ذهب إلیه أن التیمم یرفع الحدث إلی وجود الماء. و أرسله کافة إشارة إلی قوله تعالی:

وَ مٰا أَرْسَلْنٰاکَ إِلاّٰ کَافَّةً لِلنّٰاسِ

و کافة فی الآیة إما حال عما بعدها، أی إلی الناس جمیعا، و من لم یجوز تقدیم الحال علی ذی الحال المجرور قال: هی حال عن الضمیر المنصوب فی أرسلناک، و التاء للمبالغة أو صفة لمصدر محذوف، أی إرساله کافة، أو مصدر کالکاذبة و العاقبة، و لعل الأخیرین فی الخبر أنسب، و ظاهره أن غیره صلی الله علیه و آله و سلم لم یبعث إلی الکافة و هو خلاف المشهور، و یحتمل أن یکون الحصر إضافیا أو یکون المراد به بعثه علی جمیع من بعده إذ لا نبی بعده بخلاف سائر أولی العزم فإنهم لم یکونوا کذلک، بل نسخت شریعتهم. الأبیض و الأسود العجم و العرب أو کل من اتصف باللونین لیشمل جمیع الناس قال فی النهایة: فیه بعثت إلی الأحمر و الأسود، أی العجم و العرب، لأن الغالب علی ألوان العجم الحمرة و البیاض، و علی ألوان العرب الأدمة و السمرة، و قیل: الجن و الإنس، و قیل: أراد بالأحمر الأبیض مطلقا فإن العرب تقول: امرأة حمراء أی بیضاء و منه الحدیث أعطیت الکنزین الأحمر و الأبیض، هی ما أفاء الله علی أمته من کنوز الملوک، فالأحمر الذهب و الأبیض الفضة، و الذهب کنوز الروم لأنه الغالب علی نقودهم، و الفضة کنوز الأکاسرة لأنها الغالبة علی نقودهم، و قیل: أراد العرب و العجم جمعهم الله علی دینه و ملته، انتهی. و الکلام فی اختصاص البعث علی الجن و الإنس به صلی الله علیه و آله و سلم کالکلام فیما سبق و یدل الخبر أیضا علی اختصاص الجزیة و الأسر و الفداء، و الجزیة : المال الذی یقرره الحاکم علی الکتابی إذا أقره علی دینه، و هی فعلة من الجزاء کأنها جزت عن قتله و أسره، و الفداء بالکسر و المد، و بالفتح و القصر، فکان الأسیر بالمال الذی قرره الحاکم علیه یقال: فداه یفدیه فداءا، ثم کلف علی بناء المفعول و ثم هنا أیضا مثل ما سبق لأن هذا التکلیف أعظم التکالیف و أشقها فقد ثبت صلی الله علیه و آله و سلم فی حرب أحد و حنین بعد انهزام أصحابه مصرحا باسمه لا یبالی شیئا، و أنزل علیه سیف من السماء أی ذو الفقار أو غیره، و کونه بلا غمد تحریص علی الجهاد و إشارة إلی أن سیفه ینبغی أن لا یغمد، و قیل السیف عبارة عن آیة سورة براءة:

فَإِذَا اِنْسَلَخَ اَلْأَشْهُرُ اَلْحُرُمُ

فَاقْتُلُوا اَلْمُشْرِکِینَ

فإنه یقال لها آیة السیف و کونه من غیر غمد کنایة عن أنها من المحکمات، و لا یخفی بعده. و الغمد بالکسر الغلاف، و قال البیضاوی :

فَقٰاتِلْ فِی سَبِیلِ اَللّٰهِ

أی إن تثبطوا و ترکوک وحدک

لاٰ تُکَلَّفُ إِلاّٰ نَفْسَکَ

أی إلا فعل نفسک لا یضرک مخالفتهم و تقاعدهم فتقدم إلی الجهاد و إن لم یساعدک أحد، فإن الله ناصرک لا الجنود.

 مرآة العقول ؛ ج 7 , ص 98 

سماعة بن مهران گوید: قول خدای عز و جل را:«چنان که پیغمبران اولو العزم صبر کردند تو هم صبر کن-35 سوره 46-» بامام صادق علیه السلام عرضکردم. فرمود: پیغمبران اولو العزم: نوح و ابراهیم و موسی و عیسی و محمد صلی اللّٰه علیه و آله و علیهم میباشند. عرضکردم: اینها چگونه اولو العزم گشتند؟ فرمود: زیرا جناب نوح با کتاب و شریعتی مبعوث شد و هر پیغمبری که پس از نوح آمد، کتاب و شریعت و طریقه او را اخذ کرد، تا زمانی که جناب ابراهیم علیه السلام آمد با صحف و فرمان ترک کتاب نوح. نه از راه کافر شدن بآن (بلکه اوضاع زمانش مقتضی ترویج کتاب نوح نبود، و آن هم بدستور خدای تعالی بود) سپس هر پیغمبری که بعد از ابراهیم علیه السلام آمد بشریعت و طریقه و صحف او رفتار کرد، تا زمانی که جناب موسی آمد و تورات و شریعت و طریقه خود را با فرمان ترک صحف آورد، و هر پیغمبری که بعد از موسی علیه السّلام آمد، بتورات و شریعت و طریقه او متمسک شد، تا زمانی که جناب مسیح علیه السّلام با انجیل و فرمان ترک شریعت و طریقه موسی آمد، سپس هر پیغمبری که بعد از مسیح آمد شریعت و طریقه او را گرفت، تا زمانی که محمد صلی اللّٰه علیه و آله آمد و قرآن و شریعت و طریقه خود را آورد، پس حلال او حلالست تا روز قیامت، و حرام او حرامست تا روز قیامت. و پیغمبران اولو العزم اینها هستند.

 ترجمه مصطفوی ؛ ج 3 , ص 28 

2-از سماعة بن مهران گوید:به امام صادق(علیه السّلام)گفتم قول خدا عز و جل(سوره احقاف):«شکیبا باش چنانچه رسولان اولو العزم شکیبا بودند»چه معنا دارد؟ فرمود:مقصود از آنها نوح و ابراهیم و موسی و عیسیٰ و محمد است(صلّی الله علیه و آله). گفتم:چگونه اولو العزم شدند؟ فرمود:زیرا نوح با کتاب و شریعتی مبعوث شد و هر که پس از او آمد به کتاب و شریعت و روش او عمل کرد تا حضرت ابراهیم صحف را آورد و فرمان ترک کتاب نوح(علیه السّلام)را نه از راه کافر شدن بدان،و هر پیغمبری بعد از ابراهیم آمد به شریعت و روش و صحف ابراهیم عمل کرد تا موسی(علیه السّلام)تورات را آورد با شریعت و روش خود و فرمان ترک صحف و هر پیغمبری بعد از موسی آمد به تورات و شریعت و روش او عمل کرد تا مسیح انجیل را آورد و فرمان ترک شریعت موسی و روش او را،و هر پیغمبری بعد از مسیح آمد به شریعت و روش او عمل کرد تا محمد(صلّی الله علیه و آله) آمد و قرآن را آورد و شریعت و برنامۀ اسلام را،پس حلال او تا روز قیامت حلال است و حرام او تا روز قیامت حرام است،پس اینهایند اولو العزم از رسولان(علیهم السّلام).

 ترجمه کمره ای ؛ ج 4 , ص 61 

2-سماعة بن مهران گوید:به امام صادق علیه السّلام گفتم چه معنی دارد قول خدای عز و جل را؟«شکیبا باش چنانچه رسولان اولوالعزم شکیبا بودند»

فرمود:مقصود از آنها نوح و ابراهیم و موسی و عیسی و محمد صلّی اللّه علیه و آله است.

گفتم:چگونه اولوالعزم شدند

فرمود:زیرا نوح با کتاب و شریعتی مبعوث شد و هرکس پس از او آمد به کتاب و شریعت و روش او عمل کرد تا حضرت ابراهیم صحف را آورد و فرمان ترک کتاب حضرت نوح علیه السّلام را داد،نه از راه کافر شدن به آن،(زیرا زمان مناسب اجرای احکام نوح نبود)و هر پیامبری بعد از ابراهیم به شریعت و روش و صحف ابراهیم عمل کرد تا موسی علیه السّلام تورات را آورد با شریعت و روش خود و فرمان ترک صحف را داد و هر پیامبری بعد از موسی آمد به تورات و شریعت و روش او عمل کرد تا آنکه مسیح انجیل را آورد و فرمان ترک شریعت موسی و روش او را داد،و هر پیامبری بعد از مسیح آمد به شریعت و روش او عمل کرد تا محمّد صلّی اللّه علیه و آله آمد و قرآن را آورد و شریعت و برنامه اسلام را،پس حلال او تا روز قیامت حلال است و حرام او تا روز قیامت حرام است پس اینها پیامبران اولوالعزم‌اند.

 ترجمه آیت اللهی ؛ ج 3 , ص 47 

: موثق.

فَاصْبِرْ کَمٰا صَبَرَ أُولُوا اَلْعَزْمِ مِنَ اَلرُّسُلِ

قال الطبرسی قدس سره أی فاصبر یا محمد علی أذی هؤلاء الکفار علی ترک إجابتهم لک کما صبر الرسل، و من هنا تبیین الجنس فالمراد جمیع الأنبیاء لأنهم عزموا علی أداء الرسالة و تحمل أعبائها، و قیل: أن من هیهنا للتبعیض، و هو قول أکثر المفسرین، و الظاهر فی روایات أصحابنا، ثم اختلفوا فقیل: هم من أتی بشریعة مستأنفة نسخت شریعة من تقدمه، و هم نوح و إبراهیم و موسی و عیسی و محمد صلی الله علیه و علیهم عن ابن عباس و قتادة و هو المروی عن أبی جعفر و أبی عبد الله علیه السلام قالا: و هم سادة النبیین و علیهم دارت رحی المرسلین و قیل: هم ستة نوح صبر علی أذی قومه و إبراهیم صبر علی النار، و إسحاق صبر علی الذبح، و یعقوب صبر علی فقد الولد و ذهاب البصر و یوسف صبر علی البئر و السجن و أیوب صبر علی الضر عن مجاهد، و قیل: هم الذین أمروا بالجهاد و القتال و أظهروا المکاشفة و جاهدوا فی الدین عن السدی و الکلبی، و قیل: هم أربعة إبراهیم و نوح و هود و رابعهم محمد صلی الله علیه و آله و سلم عن أبی العالیة، و العزم هو الوجوب و الحتم و أولو العزم من الرسل هم الذین شرعوا الشرائع و أوجبوا علی الناس الأخذ بها و الانقطاع عن غیرها، انتهی. قوله علیه السلام: لا کفرا به أی إنکار الحقیة بل إیمانا به و بصلاحه فی وقت دون الآخر، و للنسخ مصالح کثیرة، و العبد مأمور بالتسلیم، و کان من جملتها ابتلاء الخلق و اختبارهم فی ترک ما کانوا متمسکین به. قوله: و منهاجه ، کأنه إشارة إلی قوله تعالی:

لِکُلٍّ جَعَلْنٰا مِنْکُمْ شِرْعَةً وَ مِنْهٰاجاً

.

 مرآة العقول ؛ ج 7 , ص 99 

امام باقر علیه السّلام فرمود: اسلام روی پنج پایه نهاده شده: نماز و زکاة و روزه و حج و ولایت و چنان که برای ولایت (در روز غدیر خم یا در عالم میثاق) فریاد زده شد، برای هیچ چیزی دیگر فریاد زده نشد.

 ترجمه مصطفوی ؛ ج 3 , ص 29 

1-از امام باقر(علیه السّلام)که فرمود: سازمان شده است اسلام بر پنج چیز:بر نماز و زکاة و روزه و حج و ولایت،و برای چیزی فریاد نشده چنانچه برای ولایت.

 ترجمه کمره ای ؛ ج 4 , ص 63 

1-امام باقر علیه السّلام فرمود:

اسلام بر پنج پایه استوار است:نماز زکات روزه حج ولایت،و برای هیچ کدام فریاد زده نشد جز برای ولایت(که در روز غدیر خم پیامبر حضرت علی علیه السّلام را به خلافت خویش برگزید)

 ترجمه آیت اللهی ؛ ج 3 , ص 49 

: ضعیف علی المشهور. بنی الإسلام علی خمس یحتمل أن یکون المراد بالإسلام الشهادتین، و کأنهما موضوعتان علی هذه الخمسة لا تقومان إلا بها، أو المراد بالإسلام الإیمان، و المراد بالبناء علیها کونها أجزاءه و أرکانه فحینئذ یمکن أن یکون المراد بالولایة ما یشمل الشهادتین أیضا، أو یکون عدم ذکر الشهادتین لظهورهما، و أما ذکر الولایة التی هی من العقائد الإیمانیة مع العبادات الفرعیة مع تأخیرها عنها إما للمماشاة مع العامة، أو المراد بالولایة و فور المودة و المتابعة اللتان هما من مکملات الإیمان أو المراد بالأربعة الاعتقاد بها و الانقیاد لها، فتکون من أصول الدین لأنها من ضروریات المذهب، و إنکار کل منها کفر و الأول أظهر کما لا یخفی. کما نودی بالولایة أی فی یوم الغدیر کما سیأتی، أو فی المیثاق و هو بعید، و الولایة بالکسر الإمارة و کونه أولی بالحکم و التدبیر، و بالفتح المحبة و النصرة و هنا یحتملهما.

 مرآة العقول ؛ ج 7 , ص 100 

عجلان گوید: بامام صادق علیه السّلام عرضکردم: مرا بر حدود ایمان آگاه فرما، فرمود: گواهی دادن باینکه شایسته پرستشی جز خدا نیست و اینکه محمد رسول خداست و اقرار نمودن بآنچه او از جانب خدا آورده و نمازهای پنجگانه و پرداخت زکاة و روزه ماه رمضان و حج کعبه و دوستی ولی ما و دشمنی با دشمن ما و همراه بودن با راستگویان (چنانچه خدای تعالی فرماید:«با راستگویان همراه باشید 119 - سوره 9»).

 ترجمه مصطفوی ؛ ج 3 , ص 29 

2-از عجلان ابی صالح،گوید:به امام صادق(علیه السّلام)گفتم: مرا به حدود ایمان واقف کن. در پاسخ فرمود:شهادت به اینکه شایستۀ پرستشی جز خدا و به اینکه محمد رسول خدا است و اقرار بدان چه از نزد خدا آورده است و نماز پنجگانه و پراخت زکاة و روزۀ ماه رمضان و حج خانۀ خدا کعبه و دوستی با دوست ما و دشمنی با دشمن ما و اقدام با راستگویان.

 ترجمه کمره ای ؛ ج 4 , ص 63 

2-عجلان ابی صالح گوید:به امام صادق علیه السّلام گفتم:مرا به حدود ایمان آگاه فرما

در پاسخ فرمود:شهادت به اینکه شایستۀ پرستشی جز خدا نیست و محمد صلّی اللّه علیه و آله رسول خداست و اقرار به آنچه که از نزد خدا آورده است و نماز پنج‌گانه و پرداخت زکوة و روزه ماه رمضان و حج خانۀ خدا(کعبه) و دوستی با دوست ما و دشمنی با دشمن ما همراه با راستگویان (همانطور که خداوند فرماید:با راستگویان همراه باشید(توبه/119))

 ترجمه آیت اللهی ؛ ج 3 , ص 49 

: صحیح. و حدود الإیمان هنا أعم من أجزائه و شرائطه و مکملاته و الإقرار بما جاء من عند الله إجمالا قبل العلم و تفصیلا بعده کما سیأتی تحقیقه إنشاء الله، و الدخول مع الصادقین متابعة الأئمة الصادقین فی جمیع الأقوال و الأفعال أی المعصومین کما قال سبحانه:

وَ کُونُوا مَعَ اَلصّٰادِقِینَ

و قد مر الکلام فی تلک الآیة فی کتاب الحجة.

 مرآة العقول ؛ ج 7 , ص 101 

امام باقر علیه السّلام فرمود: اسلام روی پنج پایه نهاده شده: نماز و زکاة و روزه و حج و ولایت. و بچیزی مانند ولایت فریاد زده نشد، مردم آن چهار را گرفتند و - این - یعنی ولایت - را رها کردند.

 ترجمه مصطفوی ؛ ج 3 , ص 29 

3-از امام باقر(علیه السّلام)فرمود: سازمان شده است اسلام بر پنج:بر نماز و زکاة و روزه و حج و ولایت و فریاد نشده برای چیزی مانند فریاد برای ولایت، مردم چهار تا را گرفتند و این یکی را رها کردند یعنی ولایت را.

 ترجمه کمره ای ؛ ج 4 , ص 63 

3-امام باقر علیه السّلام فرمود:اسلام بر پنج پایه استوار است:نماز-زکات-روزه- حج-ولایت و فریاد زده نشده است جز برای ولایت مردم چهار تا از آن گرفتند و این یکی را(ولایت حضرت علی علیه السّلام)را رها کردند.

 ترجمه آیت اللهی ؛ ج 3 , ص 49 

: موثق کالصحیح و قد مر شرحه. و قال بعضهم یعنی أدخل هذه الأعمال فی حقیقة الإسلام، و اعتبرت فیه و عد تارکها من الکفار، و الولایة بالفتح بمعنی المحبة و المودة و هی المراد بها فی الحدیث السابق، و لهذا لم یکتف بها حتی أردفه بقوله و الدخول مع الصادقین، و بالکسر تولی الأمر و مالکیة التصرف فیها و هو المراد بها هیهنا، انتهی. و الظاهر أن یعنی کلام الراوی و یحتمل المصنف علی بعد.

 مرآة العقول ؛ ج 7 , ص 101 

امام صادق علیه السّلام فرمود: پایه‌های اجاق اسلام سه چیز است: نماز و زکاة و ولایت، هیچ یک از آنها جز بهمراه دو تای دیگر درست نباشد (پیداست که نماز و زکاة بدون ولایت مقبول نباشد).

 ترجمه مصطفوی ؛ ج 3 , ص 30 

4-از امام صادق(علیه السّلام)فرمود: پایه‌های دیگ مسلمانی سه است:نماز و زکاة و ولایت ائمه، هیچ کدام در دست نباشند مگر با آن دو دیگری.

 ترجمه کمره ای ؛ ج 4 , ص 65 

4-امام صادق علیه السّلام فرمود:اسلام بر سه پایه استوار است نماز-زکات- ولایت ائمه،هیچ‌یک از آنها درست نباشد مگر با آن دوتای دیگر (بدیهی است که نماز و زکات بدون ولایت قبول نخواهد بود)

 ترجمه آیت اللهی ؛ ج 3 , ص 51 

: مجهول. و الأثافی جمع الأثفیة بالضم و الکسر، و هی الأحجار التی توضع علیها القدر و أقلها ثلاثة و إنما اقتصر فی هذا الحدیث علی هذه الثلاث لأنها أهمهن، و اشتراط صحة الصلاة و الزکاة بالولایة ظاهر.

 مرآة العقول ؛ ج 7 , ص 102 

امام باقر علیه السّلام فرمود: بنای اسلام روی پنج چیز است؟ نماز و زکاة و حج و روزه و ولایت. زراره گوید بحضرت عرضکردم: کدامیک از اینها برتر است؟ فرمود: ولایت برتر است. زیرا ولایت کلید آنهاست و شخص والی دلیل و راهنمای آنهاست (ائمه علیهم السّلام راهنمای نماز و زکاة و حج و روزه میباشند و این اعمال بدون راهنمائی آنها درست نیست). عرضکردم: سپس کدامیک برتری دارد؟ فرمود: نماز، رسول خدا صلی اللّٰه علیه و آله فرموده: نماز ستون دین شماست. عرضکردم: پس از آن کدامیک برتری دارد؟ فرمود: زکاة، زیرا خدا زکاة را همدوش نماز قرار داده و نماز را پیش از زکاة ذکر نموده و رسول خدا صلی اللّٰه علیه و آله فرمود: زکاة گناه را میبرد. عرضکردم: پس از آن کدامیک برتری دارد؟ فرمود: حج، خدای عز و جل فرماید:«برای خداست بر مردم زیارت خانه کعبه آنها که بدان راه توانند یافت و هر که کفر ورزد، خدا از جهانیان بی‌نیاز است. 97 سوره 3» و رسول خدا صلی اللّٰه علیه و آله فرمود: یک حج پذیرفته از بیست نماز نافله بهتر است و هر که گرد این خانه طوافی کند که هفت شوطش را بشمارد (تا کم و زیاد نشود) و دو رکعت نمازش را نیکو گزارد خدا او را بیامرزد، و راجع بروز عرفه و مزدلفه چه مطالبی فرموده است (که همه میدانند، مانند ثوابهای بسیاری که برای عبادت در این دو روز بیان فرموده و نیز فضیلت وقوف بعرفات و مشعر را). عرضکردم: پس از این کدامست؟ فرمود: روزه. عرضکردم: چرا روزه آخر همه اینها قرار گرفت؟ فرمود: رسول خدا صلی اللّٰه علیه و آله فرموده است: روزه سپر آتش دوزخ است، سپس فرمود: برترین چیزها آنست که چون از دستت رفت، توبه کردن از آن پذیرفته نیست، جز آنکه برگردی و عین آن عمل را بجا آوری، و نماز و زکاة و حج و ولایت، جز انجام دادن خود آنها، چیز دیگری جای آنها را نمیگیرد، ولی روزه (ماه رمضان) اگر از تو فوت شود یا تقصیری در آن روا داری یا مسافرت کنی، در ایام غیر رمضان بجا می‌آوری و آن گناه را با صدقه دادن و قضا کردن جبران میکنی. ولی هیچ یک از آن چهار، چیز دیگری جایگزینش نشود. سپس فرمود: بالاترین مرتبه امر دین و کلیدش و در همه چیز و مایه خرسندی خدای رحمان، اطاعت امام است، بعد از شناسائی او، همانا خدای عز و جل میفرماید: هر که پیغمبر را فرمان برد خدا را فرمان برده است و هر که پشت کند، ما ترا بنگهبانی آنها نفرستاده‌ایم،80 سوره 4» همانا اگر مردی شب‌ها را بعبادت بپا خیزد و روزها را روزه دارد و تمام اموالش را صدقه دهد و در تمام دوران عمرش بحج رود، و امر ولایت ولی خدا را نشناسد تا از او پیروی کند و تمام اعمالش با راهنمائی او باشد، برای او از ثواب خدای جل و عز حقی نیست و او از اهل ایمان نباشد، سپس فرمود: خدا نیکوکاران از ایشان (اهل ولایت یا مستضعفین از از مخالفین) را بفضل رحمت خود داخل بهشت کند.

 ترجمه مصطفوی ؛ ج 3 , ص 31 

5-زراره از امام باقر(علیه السّلام)که فرمود: اسلام بر پنج چیز سازمان شده،بر نماز و زکاة و حج و روزه و ولایت.زراره گوید:گفتم:کدام اینها برتر است؟ فرمود:ولایت برتر است،زیرا کلید همه است،و والی،رهبر بدانها است،گفتم:سپس کدامشان برتری دارد؟ فرمود:نماز،به راستی که رسول خدا(صلّی الله علیه و آله)فرمود:نماز عمود دین شما است.گوید:گفتم:سپس کدام در برتری دنبال آن است؟ فرمود:زکاة،زیرا که خدا آن را قرین نماز کرده و پیش از نماز آورده و رسول خدا(صلّی الله علیه و آله)فرمود:زکاة،گناهان را می‌برد، گفتم:آنکه در برتری آن است؟فرمود:حج است،خدای عز و جل فرموده است(97 سوره آل عمران):«و برای خدا است بر مردم حج خانۀ کعبه هر که را بدان راهی باشد و هر که کفر ورزد پس به راستی که خدا بی‌نیاز است از جهانیان»و رسول خدا(صلّی الله علیه و آله)هم فرمود:هر آینه یک حجۀ مقبوله بهتر است از بیست نماز نافله و هر که بر این خانۀ کعبه طواف کند و هفت دورش را بشمارد و دو رکعت آن راخوب بخواند،خدایش بیامرزد و در روز عرفه و روز مشعر فرموده است آنچه را فرموده است،گفتم:دنبال آن چیست؟فرمود:روزه، گفتم:چرا روزه در فضیلت،آخر همه است؟فرمود:رسول خدا(صلّی الله علیه و آله)فرموده:روزه سپر آتش است. گوید:سپس فرمود:به راستی بهترین چیزها آن است که چون از دست تو رفت توبه و جبران ندارد که بدان باز گردی و خود آن را انجام دهی،به راستی نماز و زکاة و حج و ولایت چون از دست رفتند،چیزی به جای آنها واقع نشود جز ادای خود آنها و چون روزه از تو فوت شد یا در بارۀ آن کوتاهی کردی یا در آن سفر کردی و افطار کردی در جای آن چند روز از غیر ماه رمضان روزه می‌داری و یا به جای روزه،کفاره می‌دهی و قضاء بر تو نیست و از این چهار تا هیچ کدام نیست که به جای آن چیز دیگری جز خود آن پذیرفته شود،سپس فرمود:فراز امر دین و بلند ترین کار آن و کلید آن و در هر چیزی و خشنودی خدای رحمان طاعت امام است،پس از شناختن او،زیرا خدا عز و جل فرماید(80 سوره نساء):«هر که از رسول اطاعت کند محققاً خدا را اطاعت کرده و هر که پشت دهد ما تو را نسبت به او نگهبان نفرستادیم»اما اگر مردی همه شب عبادت و هر روز روزه دارد و همه مالش را صدقه دهد و همه عمرش حج کند و ولایت ولی خدا را نداند تا پیرو او باشد و همه کارش به راهنمائی او باشد،او را بر خدا عز و جل حق ثوابی نیست و از اهل ایمان نباشد،سپس فرمود:آنان هر کدام خوش کردار باشند،خدا به فضل و رحمتش او را در بهشت در آورد.

 ترجمه کمره ای ؛ ج 4 , ص 67 

5-امام باقر علیه السّلام فرمود:

اسلام بر پنج پایه سازمان‌دهی شده نماز-زکات-حج-روزه و ولایت.زراره گوید:گفتم:کدام یک از اینها برتر است؟

فرمود:ولایت برتر است،زیرا کلید آنهاست و شخص والی راهنمای آنهاست گفتم:سپس کدامشان برتری دارد؟

فرمود:نماز،براستی که رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله فرمود:نماز پایۀ دین شما است. گفتم:سپس کدامیک در برتری دنبال آن است؟

فرمود:زکوة،زیرا که خدا آن‌را هم‌دوش نماز قرار داد و پیش از نماز آورده و رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله فرمود:زکات،گناهان را می‌برد،گفتم:آن‌که در برتری آن است؟فرمود:حج است،که خدای عز و جل فرموده است:«و برای خدا است بر گردن مردم حج خانۀ کعبه برای کسی که توانائی دارد و هرکس کفر ورزد به راستی که خدا از جهانیان بی‌نیاز است(آل عمران/ 97)»و رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله هم فرمود:هر آینه یک حج مقبول بهتر است از بیست نماز نافله و هرکس بر گرد این خانه کعبه طواف کند و هفت دورش را بشمارد و دو رکعت نمازش را نیکو انجام دهد خداوند او را بیامرزد و راجع به روز عرفه و روز مشعر مطالبی فرموده است(مثل وجود ثوابها در اعمال این دو روز و ثواب توقف در مشعر و عرفه)، گفتم:دنبال آن چیست؟فرمود:روزه،گفتم:چرا روزه در فضیلت،آخر همه است؟فرمود:رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله فرموده:روزه سپر آتش است.

سپس فرمود:براستی بهترین چیزها آن است که چون از دست تو رفت توبه و جبران ندارد و بدان بازگردی و خود آن را انجام دهی،براستی نماز و زکات و حج و ولایت چون از دست رفتند،چیزی جای آن‌را نگیرد جز ادای خود آنها و چون روزه از تو فوت شد یا دربارۀ آن کوتاهی کردی یا در آن سفر کردی و افطار نمودی در جای آن چند روز از غیر ماه رمضان روزه می‌گیری و یا به جای روزه،کفاره می‌دهی و یا قضاء آن‌را بجا می‌آوری ولی هیچکدام از آن چهارتا،چیزی جایگزینش نخواهد شد سپس فرمود:بالاترین امر دین و بلندترین کار آن و کلید آن و خشنودی خداوند در کارها،اطاعت از امام و شناخت اوست،زیرا خدای عز و جل می‌فرماید:«هرکس از رسول اطاعت کند حتما خدا را اطاعت کرده و هرکس پشت کند ما تو را نسبت به او نگهبان نفرستادیم(نساء/80)»اما اگر مردی همه شب عبادت و هر روز روزه دارد و همه مالش را صدقه دهد و عمرش حج کند و ولایت ولی خدا را نپذیرد تا راهنمای او باشد نزد خداوند برایش ثوابی نخواهد بود و از اهل ایمان نباشد،سپس فرمود:آنان هرکدام خوش‌کردار باشند،خدا به فضل و رحمتش او را در بهشت درآورد.

 ترجمه آیت اللهی ؛ ج 3 , ص 51 

: صحیح. و لا ریب فی أن الولایة و الاعتقاد بإمامة الأئمة علیهم السلام و الإذعان لها من جملة أصول الدین و أفضل من جمیع الأعمال البدنیة لأنها مفتاحهن أی بها تفتح أبواب معرفة تلک الأمور و حقائقها و شرائطها و آدابها، أو مفتاح قبولهن و الوالی أی الإمام المنصوب من قبل الله هو الدلیل علیهن یدل من قبل الله الناس علی آدابهم و أحکامها و العمود الخشبة التی یقوم علیها البیت، و یمکن أن یکون شبه الدین بالفسطاط و أثبت العمود له علی سبیل المکنیة و التخییلیة، فإذا زال العمود لا ینتفع بالفسطاط لا بغشائه و لا بطنبه و لا بوتده، فکذلک مع ترک الصلاة لا تنتفع بشیء من أجزاء الدین کما صرح بهذا التشبیه فی أخبار أخر، و المراد بالصلاة المفروضة أو الخمس کما مر و سیأتی فی آخر الخبر ما یدل علیه. قوله علیه السلام: لأنه قرنها بها ، استدلال علی أن فضل الزکاة بعد الصلاة و قبل غیرها بمجموع مقارنتها فی الذکر مع البداءة بذکر الصلاة ثم أکد الجزء الأخیر بذکر الحدیث، و لیس هو دلیلا تاما علی الأفضلیة لأن الحج أیضا یذهب الذنوب إلا أن یقال أنه علیه السلام علم أن الإذهاب الذی یحصل فی الزکاة أقوی مما یحصل فی الحج ثم استدل علیه السلام علی فضل الحج بتسمیته تعالی ترک الحج کفرا و ترک ذکر العقاب المترتب علیه، و ذکر الاستغناء الدال علی غایة السخط قال البیضاوی:

لِلّٰهِ عَلَی اَلنّٰاسِ حِجُّ اَلْبَیْتِ

أی قصده للزیارة علی الوجه المخصوص، و قرأ حمزة و الکسائی و عاصم و فی روایة حفص حج بالکسر و هو لغة نجد

مَنِ اِسْتَطٰاعَ إِلَیْهِ سَبِیلاً

بدل من الناس مخصص له

وَ مَنْ کَفَرَ فَإِنَّ اَللّٰهَ غَنِیٌّ عَنِ اَلْعٰالَمِینَ

وضع کفر موضع من لم یحج تأکیدا لوجوبه و تغلیظا علی تارکه، و لذلک قال صلی الله علیه و آله و سلم: من مات و لم یحج فلیمت إن شاء یهودیا أو نصرانیا. و قد أکد أمر الحج فی هذه الآیة من وجوه الدلالة علی وجوبه بصیغة الخبر و إبرازه فی [صورة] الاسمیة و إیراده علی وجه یفید أنه حق واجب لله فی رقاب الناس و تعمیم الحکم أولا و تخصیصه ثانیا فإنه کإیضاح بعد إبهام، و تثنیة و تکریر للمراد و تسمیة ترک الحج کفرا من حیث أنه فعل الکفرة و ذکر الاستغناء فإنه فی هذا الموضع مما یدل علی المقت و الخذلان، و قوله: عن العالمین، یدل علیه لما فیه من مبالغة التعمیم و الدلالة علی الاستغناء عنه بالبرهان، و الإشعار بعظم السخط لأنه تکلیف شاق جامع بین کسر النفس و إتعاب البدن و صرف المال و التجرد عن الشهوات و الإقبال علی الله. قوله: من عشرین صلاة نافلة فیه دلالة علی أن المراد بالصلاة المفضلة فی أول الخبر الفریضة. و اعلم أنه یشکل الجمع بین الأخبار المختلفة الواردة فی فضل الصلاة و الحج فقد روی الخاص و العام عن الصادق علیه السلام و عن النبی صلی الله علیه و آله و سلم: صلاة فریضة خیر من عشرین حجة، و حجة خیر من بیت مملوء ذهبا یتصدق منه حتی یفنی، و حی علی خیر العمل فی الأذان متواتر، و روی أن الحج أفضل من الصلاة، و الصیام، لأن المصلی یشتغل عن أهله ساعة و أن الصائم یشتغل عن أهله بیاض یوم، و إن الحاج یشخص بدنه و یضحی نفسه و ینفق ماله و یطیل الغیبة عن أهله لا فی مال یرجوه و لا إلی تجارة و نحو ذلک من الأخبار، مع أنه اشتهر فی الروایة إن أفضل الأعمال أحمزها. و یمکن الجواب عنه بوجوه: الأول: ما یومئ إلیه هذا الخبر أن المفضلة من الصلاة الفریضة، و المفضل علیها النافلة أو الحج المفضل هو الفریضة و أن المفضل علیه النافلة، أو المفضلة من الصلاة الفرائض الیومیة، و المفضل علیها سائرها کما یرشد إلیه تخصیص الأذان و الإقامة المشتملین علی حی علی خیر العمل بالیومیة. الثانی: حمل الثواب فی الصلاة علی التفضلی، و فی الحج علی الاستحقاقی العرفی لا الواقعی کما حققنا فی الکتاب الکبیر. الثالث: أن یراد بالحج الذی فضلت الصلاة علیه، حج سائر الأمم. الرابع: ما قیل: إن المراد أنه لو صرف زمان الحج و العمرة فی الصلاة کان أفضل و لا یخفی عدم جریانه فی أکثر الأخبار. الخامس: أن یقال: أنه یختلف الأحوال و الأشخاص کما نقل أن النبی صلی الله علیه و آله سئل أی الأعمال أفضل؟ فقال: الصلاة لأول وقتها، و سئل أی الأعمال أفضل؟ فقال: بر الوالدین، و سئل أی الأعمال أفضل؟ فقال: حج مبرور، فخص کل سائل بما یلیق بحاله من الأعمال فیقال: کان السائل الأول عاجزا عن الحج و لم یکن له والدان فکان الأفضل بحسب حاله الصلاة، و الثانی کان له والدان محتاجان إلی بره فکان الأفضل له ذلک، و کذا الثالث. السادس: أن یقال: لکل منهما جهة فضل لیس ذلک للآخر و لا یغنی شیء منهما من الآخر فإنه إذا کانت الصلاة أفضل الأعمال لا یغنی عن الصوم لأن له تأثیرا فی الإیمان و کما له لیس فی الصلاة کما أن الأغذیة البدنیة کالخبز و الماء لا یغنی شیء منهما عن الآخر فصح أن یقال صلاة واحدة خیر من عشرین حجة لأنه یترتب علی الصلاة الواحدة أثر لا یترتب ذلک علی عشرین حجة، و صح العکس أیضا إذ یؤثر الحج الواحد فی النفس أثرا لا یؤثر عشرون صلاة مثله، و قد بسطنا القول فی ذلک فی کتابنا الکبیر. و أما حدیث أفضل الأعمال أحمزها علی تقدیر تسلیم صحته المراد به أن أفضل کل نوع من العمل أحمز ذلک النوع کالوضوء فی البرد و فی الحر، و الحج ماشیا و راکبا و الصوم فی الصیف و الشتاء و أشباهها، و ما قیل: من أن الصلاة مع مقدماتها من معرفة آدابها و تحصیل المسائل المتعلقة بها أحمز من الحج فهو ضعیف فإن للحج أیضا مسائل کثیرة لا یمکن تحصیلها فی سنین متطاولة. و هیهنا إشکال آخر و هو أن الحج مشتمل علی الصلاة أیضا، و إن کان مندوبا فالصلاة فیه فرض فما معنی تفضیل الصلاة الفریضة علی عشرین حجة. و أجیب عنه بأن المراد الحج بلا صلاة، و اعترض علیه بأن الحج بلا صلاة باطل فلا فضل له، فکیف یفضل علیه الصلاة؟ و الجواب أن المراد الحج مع قطع النظر عن الصلاة و ثوابها، لا الحج الذی لم تکن معه صلاة، و هذا الإشکال ینحل بکثیر من الأجوبة المتقدمة عن الإشکال الأول لا سیما تخصیص الصلاة بالفرائض الیومیة فلا تغفل. قوله: أحصی فیه أسبوعه، أی حفظها من غیر زیادة و لا نقصان و لا سهو و لا شک و أحسن رکعتیه أی یفعلهما فی وقتهما و مکانهما مع رعایة الشرائط و الکیفیات و الآداب المرعیة فیهما و قال فی یوم عرفة و یوم المزدلفة ما قال أشار بذلک إلی ما جاء فی ثواب عبادة الیومین و فضل الوقوف بالمشعرین أو فضل الحج و کونه سببا لحط السیئات و رفع الدرجات، قوله: فما ذا یتبعه ، و فی بعض النسخ: بما ذا یتبعه أی الرب أو المکلف، و لا یخفی أن هذا السؤال لا فائدة فیه لأنه مع ذکر الصوم أولا فی الأعمال المعدودة و تفضیل ما سواه علم أن الصوم بعدها إلا أن یکون ذلک تمهیدا للسؤال الثانی أو یقال: لما لم یکن کلامه علیه السلام أولا صریحا فی کون تلک الأعمال أفضل من غیرها فهذا السؤال لاستعلام أنه هل بین الصوم و الحج عمل یکون أفضل منه. قوله: قال: قال رسول الله صلی الله علیه و آله ، فی بعض النسخ و قال رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم فیکون من کلام الراوی، أی کیف یکون مؤخرا عنها و قد قال رسول الله صلی الله علیه و آله فیه ذلک و علی النسخة الأخری لعله إنما ذکر علیه السلام حدیثا فی فضل الصوم رفعا لما عسی أن یتوهم السائل أنه مما لا فضل فیه، أو أنه قلیل الأجر و کونه جنة من النار لأن أعظم أسباب النار هو الشهوات، و الصوم یکسرها، و الظرف متعلق بجنة لتضمنه معنی الوقایة أو السر أو التبعید، و فی النهایة فیه : الصوم جنة أی نفی صاحبه مما یؤذیه من الشهوات، و الجنة الوقایة ثم ذکر علیه السلام للفضل قاعدة کلیة و هو أن الأفضل ما لم یقم شیء آخر مقامه. و کان المراد بالتوبة هنا المعنی اللغوی أی الرجوع، أو أطلقت علی ما ینوب مناب الشیء مجازا أو أنه علیه السلام لما أطلق الذنب علی الشرک و إن کان لعذر أطلق علی ما یتدارکه التوبة. قوله: أو قصرت ، یعنی فی شیء من شرائطه أو أرکانه، و الحاصل أنه علیه السلام أشار إلی أقسام الفوت و أحکامه إجمالا، لأن الفوت إما للعذر مثل المرض و غیره أو التقصیر أو التعمد فی ترکه، أو السفر و شبهه، و اللازم إما القضاء فقط أو الکفارة فقط أو هما معا أو لا هذا ذاک، و تفصیله فی کتب الفروع، و الغرض بیان الفرق بین الصوم و الأربعة الباقیة بأن الأربعة لا تسقط مع الاستطاعة و الصوم یسقط فی السفر مع القدرة علیه، و ذکر السفر علی المثال، و یمکن أن یکون عدم ذکر المرض لأنه قد ینتهی إلی حال لا یقدر علی الصوم فیه. و مع السقوط فی السفر یؤدی مکانه أیاما، و قد یسقط القضاء أیضا کما إذا استمر مرضه إلی رمضان آخر. و کان فیه دلالة علی بطلان قول من قال أن فاقد الطهورین تسقط عنه الصلاة أداء و قضاء و یحتمل أن یکون ذکر الشق الأول استطرادا و یکون الغرض أن الصوم إذا فات قد یجب قضاؤه و قد لا یجب و یسقط أصلا، بخلاف الأربعة فإنها لا تسقط بحیث لا یجب قضاؤها، فقوله: و جزیت مقابل لقوله أدیت أی و قد یکون کذلک. فإن قلت: صلاة الحائض أیضا لیس لها قضاء؟ قلت: هناک لم یتعلق الوجوب بها أصلا لا أداء و لا قضاء و لا بدلا، و هیهنا عوض عن الصوم بشیء، فیدل علی أن للصوم عوضا یقوم مقامه. و ذروة الشیء بالضم و الکسر أعلاه، و سنام البعیر کسحاب معروف و یستعار لأرفع الأشیاء، و المراد بالأمر الدین، و بطاعة الإمام انقیاده فی کل أمر و نهی، و لما کان معرفة الإمام مع طاعته مستلزم لمعرفة سائر أصول الدین و فروعه فهی کأنها أرفع أجزائه، و کالسنام بالنسبة إلی سائر أجزاء البعیر، و کالمفتاح الذی یفتح به جمیع الأمور المغلقة، و المسائل المشکلة و کالباب لقرب الحق سبحانه، و للوصول إلی مدینة علم الرسول صلی الله علیه و آله و توجب رضا الرحمن، و لا یحصل إلا بها. و الضمیر فی قوله: بعد معرفته راجع إلی الإمام، و یحتمل رجوعه إلی الله و الاستشهاد بالآیة لجمیع ما ذکر أو للأخیر إما مبنی علی أن الآیة إنما نزلت فی ولایة الأئمة علیهم السلام، أو علی أن طاعة الإمام هی بعینها طاعة الرسول إما لأنه أمر بطاعته أو أنه نائب منابه، فحکمه حکم المنوب عنه و قیل: لأن الرسول فی الآیة شامل للإمام و هو بعید. قوله علیه السلام: ما کان له علی الله حق فی ثوابه ، لأنه لا تشمله آیات الوعد لأنه إنما وعد المؤمنین الثواب بالجنة و هو لیس من المؤمنین فلا یستحق الثواب بمقتضی الوعد أیضا و إن کان المؤمنون المحسنون أیضا لا یستحقون الثواب بأصل أعمالهم، لکن یجب علی الله إثابتهم بمقتضی وعده. قوله علیه السلام: أولئک المحسن منهم ، الظاهر أنه إشارة إلی المخالفین، و المراد بهم المستضعفون فإنهم مرجون لأمر الله، و لذا قال : بفضل رحمته فی مقابلة قوله: ما کان له علی الله حق، و الحاصل أن المؤمنین لهم علی الله حق لوعده، و المستضعفون لیس لهم علی الله حق لأنه لم یعدهم الثواب بل قال: إما یعذبهم و إما یتوب علیهم، فإن أدخلهم الجنة فبمحض فضله، و یحتمل أن یکون إشارة إلی المؤمنین العارفین أی إنما یدخل المؤمنین الجنة و إدخالهم أیضا بفضله لا باستحقاقهم و الأول أظهر.

 مرآة العقول ؛ ج 7 , ص 108 

عیسی بن سری گوید: بامام صادق علیه السّلام عرضکردم: ارکان اسلام را بمن خبر ده، آن ارکان که برای هیچ کس کوتاهی در شناسائی آنها روا نیست و کسی که در شناسائی آنها کوتاهی کند، دین خود را تباه ساخته و خدا کردار او را نپذیرد و هر که آن ارکان را بشناسد و بآنها عمل کند: دینش شایسته گشته و کردارش پذیرفته شده و با روشی که دارد (که ارکان اسلام را میداند و بآنها عمل میکند) ندانستن هیچ امر دیگر، برای او تنگی و فشار نیاورد؟ فرمود گواهی دادن به یکتائی خدا و اینکه محمد صلی اللّٰه علیه و آله فرستاده خداست و اقرار بآنچه او از جانب خدا آورد و اینکه زکاة اموال حق است و ولایتی که خدای عز و جل بدان امر فرموده است و آن ولایت آل محمد صلی اللّٰه علیه و آله است. عرضکردم: آیا نسبت بامر ولایت دلیل مخصوصی برای کسی که ادعاء آن فضیلت کند میباشد که بآن شناخته شود؟[آیا نسبت بولایت بیان و برهان مخصوصی رسیده است که متمسک بآن شناخته شود؟] فرمود آری، خدای عز و جل فرماید:«کسانی که ایمان آورده‌اید! اطاعت کنید خدا را و اطاعت کنید پیغمبر و والیان امر از خودتان را،59 سوره 4» و رسول خدا صلی اللّٰه علیه و آله فرمود: هر که بمیرد و امام و پیشوای خود را نشناسد بمرگ دوران جاهلیت مرده است. و امام و پیشوای مردم پیغمبر صلی اللّٰه علیه و آله بود و علی علیه السّلام و دیگران گفتند: معاویه امام بوده است، سپس حسن علیه السّلام بود و بعد از او حسین علیه السّلام و دیگران گفتند. یزید بن معاویة [و حسین بن علی] ولی برابر نباشند، برابر نباشند (پر واضح است که معاویه در برابر علی علیه السّلام و یزید در برابر حسین علیه السّلام قابلیت امامت ندارند) سپس سکوت نمود و باز فرمود: برایت زیادتر بگویم؟ حکم اعور عرضکرد: آری قربانت گردم، فرمود: سپس علی بن الحسین امام بود و بعد از او ابو جعفر محمد بن علی، و شیعیان پیش از ابو جعفر مناسک حج و حلال و حرام خود را نمیدانستند، چون ابو جعفر آمد، در علم را گشود و مناسک حج و حلال و حرام مردم را بیان فرمود، تا آنجا که مردمی که شیعه بآنها محتاج بودند (در امر مناسک و حلال و حرام) خود محتاج شیعه گشتند، و امر امامت این گونه میباشد، زمین بی‌امام باقی نماند و هر که بمیرد و امامش را نشناسد، بمرگ جاهلیت مرده است، و زمانی که از همه بیشتر احتیاج داری بروشی که داری (عقیده تشیع) زمانی است که نفست باینجا برسد - با دست اشاره بگردنش فرمود - و دنیا از تو بریده شود، خواهی گفت: عقیده خوبی داشتم (یعنی هنگام جاندادن عظمت و فضیلت ولایت خویش را میفهمی).

 ترجمه مصطفوی ؛ ج 3 , ص 33 

6-از عیسیٰ بن السری ابی الیسع گوید:به امام صادق(علیه السّلام) گفتم:به من از دعائم اسلام خبر بده همانها که روا نیست احدی از معرفت چیزی از آنها کوتاهی کند آنچه که هر کس در معرفت چیزی از آنها کوتاهی کند دینش تباه شود و خدا عملی از او نپذیرد و هر که آنها را بداند و بدان عمل کند،دینش شایسته باشد و عملش پذیرفته گردد و در آن روشی که دارد برای نادانی در هیچ امری کار بر او تنگ نشود. در پاسخ فرمود:آنها شهادت به یگانگی خدا و ایمان به رسالت محمد(صلّی الله علیه و آله) و اقرار به این است که هر چه از جانب خدا آورده حق است و در عهده داشتن حقی در اموال که زکاة است و قبول ولایتی که خدا بدان فرمان داده یعنی ولایت آل محمد(صلّی الله علیه و آله). گوید:به آن حضرت گفتم:آیا در ولایت شرط مخصوصی است و فضیلتی که مستحق آن بدان شناخته شود؟ فرمود:آری،خدا عز و جل فرماید(59 سوره نساء):«أیا کسانی که گرویدند اطاعت کنید خدا را و اطاعت کنید رسول را و صاحب الامر خود را»و رسول خدا(صلّی الله علیه و آله)فرموده است:هر که بمیرد و نشناسد امام خود را،به مردن جاهلیت مرده است،رسول خدا بود و علی(علیه السّلام) امام بود و دیگران در برابر او معاویه را امام دانستند،سپس حسن(علیه السّلام)بود و سپس حسین و دیگران گفتند یزید بن معاویه و حسین بن علی(علیهما السّلام)برابرند،و در اینها برابری نبود(علی کجا و معاویه کجا حسین بن علی کجا و یزید کجا؟سپس خموشی گرفت و باز فرمود:توضیح بیشتری ندهم؟حَکَم أعور گفت:چرا،قربانت؟ فرمود:سپس علی بن الحسین(علیهما السّلام)بود و پس از او محمد بن علی ابا جعفر،شیعه پیش از ابی جعفر مناسک حج و حلال و حرام خود را هم نمی‌دانستند و علم آنها به جایی رسید که مردم به دانها نیازمند شدند،پس از این که آنها نیاز به مردم داشتند و هم چنین است امروز،زمین بی‌امام نباشد و هر که بمیرد و امام خود را نشناسد به مردن جاهلیت مرده و تو از همه وقت به معرفت امام محتاج‌تری همان وقت که جانت به گلویت رسد(با دست اشاره به گلویش نمود) و دنیا از دست برود بگوئی که:هر آینه من در مذهب خوبی بودم(که اقرار به امام بر حق و متابعت او است).

 ترجمه کمره ای ؛ ج 4 , ص 71 

6-عیسی بن سری می‌گوید:به امام صادق علیه السّلام گفتم:ارکان اسلام را برایم توضیح دهید که آن ارکانی کوتاه در یادگیری از آن برای هیچ‌کس روا نیست و هرکس کوتاهی کند دین خود را تباه ساخته است و خدا عملی را از او نپذیرد و هرکس آنها را بداند و به آن عمل کند،دینش شایسته و عملش پذیرفته گردد و در آن روشی که دارد(آشنائی به ارکان اسلام و عمل به آنها)ندانستن هر کار دیگر برای او تنگی و فشار نیاورد.

در پاسخ فرمود:آنها شهادت به یگانگی خدا و ایمان به رسالت محمد صلّی اللّه علیه و آله و اقرار به این است که هرچه از جانب خدا آورده حق است و در عهده داشتن حقی از فقرا در اموال که زکوة است و قبول ولایتی که خدا بدان فرمان داده یعنی ولایت آل محمد صلّی اللّه علیه و آله.گوید:به آن حضرت گفتم:آیا در ولایت شرط مخصوصی است و فضیلتی که مستحق آن بدان شناخته شود؟

فرمود:آری،خدای عزّ و جلّ فرماید:«ای کسانی‌که ایمان آورده‌اید خدا و پیامبرش و صاحب فرمان را اطاعت کنید(نساء/59)»و رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله فرموده است:هرکس بمیرد و امام خود را نشناسد،به مرگ جاهلیت مرده است،رسول خدا بود و علی امام و دیگران در برابر او معاویه را امام دانستند،سپس حسن علیه السّلام بود و سپس حسین و دیگران گفتند یزید بن معاویه و حسین بن علی علیه السّلام برابراند و در اینها برابری نبود(علی کجا و معاویه کجا حسین بن علی کجا و یزید کجا؟)سپس سکوت نمود و باز فرمود:آیا برایت توضیح بیشتر دهم؟

حکم أعور گفت:آری قربانت گردم

فرمود:سپس علی بن حسین علیه السّلام بود و پس از او محمد بن علی ابا جعفر، شیعه پیش از ابی جعفر مناسک حج و حلال و حرام خود را هم نمی‌دانستند و علم آنها به جایی رسید که مردم به آنها نیازمند شدند،پس از این که آنها نیاز به مردم داشتند و همچنین است امروز،زمین بی‌امام نباشد و هرکس بمیرد و امام خود را نشناسد به مرگ جاهلیت مرده و تو از همه وقت به معرفت امام محتاج‌تری همان وقت که جانت به گلویت رسید(با دست اشاره به گلویش نمود)و دنیا از دست برود بگویی که: هر آینۀ من بر مذهب خوبی بودم(که اقرار به امام بر حق و پیروی از او داشتم)

 ترجمه آیت اللهی ؛ ج 3 , ص 55 

: صحیح بسندیه. قوله علیه السلام: و لم یضق به، الباء للتعدیة و من فی قوله مما هو فیه ، للتبعیض و هو مع مدخولة فاعل لم یضق أی لم یضیق علیه شیء مما هو فیه، و یمکن أن یقرأ لجهل بالتنوین، و شیء بالرفع، فشیء فاعل لم یضیق، و فی بعض النسخ فیما مکان مما فلعل الأخیر فیه متعین، و فی بعض النسخ و لم یضر به فیمکن أن یقرأ علی بناء المجهول، و جهله فعل ماض و من فی مما صلة الضرر، أو علی بناء الفاعل و جهله علی المصدر فاعله، و من ابتدائیة یقال: ضره و ضربه، و فی تفسیر العیاشی و لم یضره ما هو فیه بجهل شیء من الأمور إن جهله، و قیل: یعنی لم یضق أو لم یضر به من أجل ما هو فیه من معرفة دعائم الإسلام و العمل بها جهل شیء جهله من الأمور التی لیست هی من الدعائم، فقوله: مما هو فیه، تعلیل لعدم الضیق أو الضرر و قوله: لجهل شیء تعلیل للضیق أو الضرر، و قوله: جهله صفة لشیء، و قوله: من الأمور عبارة عن غیر الدعائم من شعائر الإسلام، انتهی. و لا یخفی ما فیه. و حق فی الأموال أما مجرور بالعطف علی ما جاء و الزکاة بدله و یکون تخصیصا بعد التعمیم، و ربما یخص ما جاء بالصلاة و الزکاة و سائر الأخبار المتقدمة و هو بعید، و إما مرفوع بالخبریة للزکاة و الزکاة مبتدأ، و یمکن أن یقرأ حق علی بناء الماضی المجهول، و علی التقدیرین الجملة معترضة للتأکید و التبیین و إنما لم یذکر الصلاة لظهور أمرها فاکتفی عنها بما جاء به، و أما رفعه بالعطف علی الشهادة کما قیل فهو بعید، لأنه علیه السلام لم یتعرض فیه لسائر العبادات بل اقتصر فیه علی الاعتقادات، و قیل: أراد علیه السلام بالولایة المأمور بها من الله بالکسر الإمارة و أولویة التصرف، و بالأمر بها ما ورد فیها من الکتاب و السنة کالآیة المذکورة فی هذا الحدیث، و کآیة

إِنَّمٰا وَلِیُّکُمُ اَللّٰهُ

و حدیث الغدیر و غیر ذلک، أقول: بل الولایة بالفتح بمعنی المحبة و النصرة و الطاعة و اعتقاد الإمامة هنا أنسب کما لا یخفی. قوله: هل فی الولایة شیء دون شیء، أقول: هذا الکلام یحتمل وجهین: أحدهما أن یکون المراد هل فی الإمامة شرط مخصوص و فضل معلوم یکون فی رجل خاص من آل محمد بعینه یقتضی أن یکون هو ولی الأمر دون غیره یعرف هذا الفضل لمن أخذ به أی بذلک الفضل و ادعاه و ادعی الإمامة فیکون من أخذ به الإمام أو یکون معروفا لمن أخذ و تمسک به و تابع إماما بسببه، و یکون حجته علی ذلک فالمراد بالموصول الموالی للإمام. الثانی: أن یکون المراد به هل فی الولایة دلیل خاص یدل علی وجوبها و لزومها فضل أی فضل بیان و حجة و ربما یقرأ بالصاد المهملة أی برهان فاصل قاطع یعرف هذا البرهان لمن أخذ به أی بذلک البرهان، و الأخذ یحتمل الوجهین، و لکل من الوجهین شاهد فیما سیأتی، و یمکن الجمع بین الوجهین بأن یکون قوله شیء دون شیء إشارة إلی الدلیل، و قوله: فضل إشارة إلی شرائط الإمامة و إن کان بعیدا و حاصل جوابه أنه لما أمر الله بطاعة أولی الأمر مقرونة بطاعة الرسول و بطاعته فیجب طاعتهم و لا بد من معرفتهم، و قال الرسول صلی الله علیه و آله: من مات و لم یعرف إمام زمانه، أی من یجب أن یقتدی به فی زمانه، مات میتة جاهلیة ، و المیتة بالکسر مصدر للنوع أو کموت أهل الجاهلیة علی الکفر و الضلال، فدل علی أن لکل زمان إماما لا بد من معرفته و متابعته. و کان رسول الله أی کان من تجب طاعته فی زمن الرسول هو صلی الله علیه و آله و کان بعده صلی الله علیه و آله و سلم علیا و قال آخرون مکانه معاویة، و إنما لم یذکر الغاصبین الثلاثة - تقیة و إشعارا بأن القول بخلافتهم بالبیعة یستلزم القول بخلافة مثل معاویة فاسق جاهل کافر، و بالجملة لما کان هذا أشنع خصه بالذکر مع أن بطلان خلافته یستلزم بطلان خلافتهم. ثم کان الحسن أی فی زمان المعاویة أیضا، ثم کان الإمام الحسین فی بعض زمن معاویة و بعض زمن یزید علیهما اللعنة، و حسین بن علی ثانیا کأنه زید من الرواة أو النساخ، و یؤیده عدم التکرار فی روایة الکشی، و یحتمل أن یکون جملة حالیة بحذف الخبر أی و حسین بن علی حی، و قد یقرأ حسین بالتنوین فیکون ابن علی خبرا أو یکون ذکره أولا لمقابلته علیه السلام بمعاویة و ثانیا لمقابلته بیزید، فالمعنی و قال: آخرون: یزید بن معاویة و الحسین معارضان، أو الواو بمعنی مع و لا سواء خبر مبتدإ محذوف، و فی بعض النسخ مکرر ثلاث مرات، أی علی و معاویة لا سواء، و حسن و معاویة لا سواء و حسین و یزید لا سواء. و الحاصل أن الأمر أوضح من أن یشتبه علی أحد فإنه لا یریب عاقل فی أنه إذا کان لا بد من إمام و تردد الأمر بین علی و معاویة فعلی أولی بالإمامة، و کان فی الکل ناقصة لقوله علیا و أبا جعفر و من قال نصب أبا جعفر بتقدیر أعنی غفل عن ذلک، و لکن فی قوله: و کانت الشیعة، و قوله أن یکون أبو جعفر، و قوله حتی کان أبو جعفر تامة، و المراد بالکون فی الأخیرین ظهور أمره و رجوع الناس إلیه، و قیل: کانت ناقصة و الظرف خبره، و المراد بالناس فی الموضعین علماء المخالفین و رواتهم. و هکذا یکون الأمر أی هکذا یکون أمر الإمامة دائما مرددا بین معصوم من أهل البیت بین فضله و ورعه و عصمته، و جاهل فاسق بین الجهالة و الفسق من خلفاء الجور و الأرض لا تکون إلا بإمام معصوم عالم بجمیع ما یحتاج إلیه الأمة، و من لم یعرفه مات میتة جاهلیة، و أحوج مبتدأ مضاف إلی ما، و هی مصدریة و تکون تامة و نسبة الحاجة إلی المصدر مجاز، و المقصود نسبة الحاجة إلی فاعل المصدر باعتبار بعض أحوال وجوده و إلی متعلق بأحوج و ما موصولة و عبارة عن التصدیق بالولایة و إذا ، ظرف و هو خبر أحوج، أومأ کلام الراوی وقع بین کلامه علیه السلام.

 مرآة العقول ؛ ج 7 , ص 112 

امام باقر عليه السّلام فرمود: اسلام روى پنج ستون بنا نهاده شده: ولايت و نماز و زكاة و روزه ماه رمضان و حج.

از امام باقر(عليه السّلام)كه: اسلام بر پنج پايه استوار است:ولايت و نماز و زكاة و روزۀ ماه رمضان و حج.

امام باقر عليه السّلام فرمود:اسلام بر پنج پايه استوار است:ولايت و نماز و زكات و روزه ماه رمضان و حج.

ضعيف على المشهور.

امام باقر علیه السّلام فرمود: بنای اسلام روی پنج پایه است: نماز و زکاة و روزه و حج و ولایت و چنانچه برای ولایت در روز غدیر فریاد زده شد، برای چیز دیگری فریاد زده نشد.

 ترجمه مصطفوی ؛ ج 3 , ص 33 

8-از امام باقر(علیه السّلام): اسلام بر پنج پایه استوار است:نماز و زکاة و روزه و حج و ولایت،و برای هیچ چیز آنچنان فریاد نشد که برای ولایت در روز غدیر.

 ترجمه کمره ای ؛ ج 4 , ص 71 

8-امام باقر علیه السّلام فرمود:اسلام بر پنج پایه استوار است:نماز و زکات و روزه و حج و ولایت،و برای هیچ‌چیز آنچنان فریاد نشد که برای ولایت در روز غدیر شد.

توضیح:روز غدیر در حقیقت عید پیوند امت با ولایت و ادامه راه رهبری است از این رو مورخینی همچون ابن خلکان و ثعالبی و ابوریحان بیرونی این عید را یکی از اعیاد بزرگ اسلامی نام نهاده و زید بن ارقم می‌گوید در روز هیجدهم ذیحجه رسول خدا پس از بازگشت از مکه در سرزمین غدیر همه را متوقف کرد و پیام خداوند را به مردم ابلاغ کرد و حضرت علی علیه السّلام را به جانشینی خود برگزید و رسول خدا پس از تمام کردن خطبه دستور داد که همگی با حضرت علی علیه السّلام بیعت کنند و به او تبریک بگویند و از جمله بیعت‌کنندگان ابو بکر و عمر و عثمان و طلحه و زبیر بودند. این واقعه بزرگ تاریخی را حدود یکصد و بیست صحابی نقل کرده‌اند.

 ترجمه آیت اللهی ؛ ج 3 , ص 57 

: مجهول.

 مرآة العقول ؛ ج 7 , ص 112 

عیسی بن سری گوید: بامام صادق علیه السّلام عرضکردم: پایه‌هائی که اسلام بر آن نهاده شده بمن بفرما که چون بآنها چنگ زنم، کردارم پاک و بی‌عیب باشد و چیزهای دیگری را که نمیدانم زیانم نرساند، فرمود: گواهی دادن بیگانگی خدا و اینکه محمد صلی اللّٰه علیه و آله رسول خداست و - اقرار نمودن بآنچه از جانب خدا آورده و اینکه حقی بعنوان زکاة در اموالست و ولایتی که خدای عز و جل بآن امر فرموده و آن ولایت آل محمد صلی اللّٰه علیه و آله است، زیرا رسول خدا صلی اللّٰه علیه و آله فرمود: هر که بمیرد و امامش را نشناسد. بمرگ جاهلیت مرده است. خدای عز و جل فرماید «اطاعت کنید خدا را و اطاعت کنید پیغمبر و والیان امر از خودتان را» والی امر علی علیه السّلام بود و پس از او حسن، و پس از او حسین و پس از او علی بن الحسین و پس از او محمد بن علی، سپس امر امامت همین گونه باشد [بپسر امام سابق رسد] همانا زمین را شایسته نیست که بدون امام باشد [زمین بی‌امام اصلاح نشود] و هر که بمیرد و امامش را نشناسد بمرگ جاهلیت مرده است و زمانی که یکی از شما از همه بیشتر بمعرفت امام احتیاج دارد، زمانی است که نفسش باینجا برسد - با دست اشاره بسینه‌اش فرمود - آنگاه خواهد گفت: عقیده خوبی داشتم.

 ترجمه مصطفوی ؛ ج 3 , ص 34 

9-از عیسیٰ بن السری گوید:به امام صادق(علیه السّلام)گفتم: برای من باز گو از هر آنچه دعائم اسلام بر آن استوار است که چون من بدانها عمل کنم،کردارم پاک و درست باشد و ندانستن چیزی برایم زیان نکند بعد از آن. در پاسخ فرمود:آن شهادت به این است که شایستۀ پرستشی جز خدا نیست و محمد(صلّی الله علیه و آله) رسول خدا است و اقرار بهر آنچه او از طرف خدا آورده است و حق اموال که زکاة است و قبول ولایت ائمه‌ای که خدا عز و جل به آن فرمان داده یعنی ولایت آل محمد(صلّی الله علیه و آله) زیرا رسول خدا(صلّی الله علیه و آله)فرموده:هر که بمیرد و امام خود را نشناسد،چون مردن جاهلیت مرده،خدا عز و جل فرموده(59 سوره نساء):«اطاعت کنید خدا را و اطاعت کنید رسول را و صاحب الامر خود را»که صاحب الامر علی بود و پس از وی حسن بود و سپس بعد از او حسین و پس از او علی بن الحسین و سپس دنبال او محمد بن علی سپس کار بر این روش است،زمین اصلاح نشود جز به وجود امام، هر که بمیرد و امام زمان خود را نشناسد،چون مردن جاهلیت مرده است و بیشتر از همه وقت شما به معرفت امام،حاجت دارید وقتی که نفس به اینجا رسد-گوید با دست خود اشاره به سینه‌اش کرد-در این هنگام است که می‌گوید:من در مذهب خوبی بودم.

 ترجمه کمره ای ؛ ج 4 , ص 71 

9-عیسی بن سری گوید:به امام صادق علیه السّلام گفتم:برای من بازگو از هر آنچه ارکان اسلام بر آن استوار است که چون من به آنها عمل کنم،کردارم پاک و درست باشد و ندانستن چیزی بعد از آن برایم زیان‌بار نباشد.

در پاسخ فرمود:آن شهادت به این است که شایسته پرستشی جز خدا نیست و محمد صلّی اللّه علیه و آله رسول خدا است و اقرار به آنچه او از طرف خداوند آورده است و حق فقرا که زکات است و قبول ولایت ائمه‌ای که خدا عزّ و جلّ به آن فرمان داده یعنی ولایت آل محمّد صلّی اللّه علیه و آله زیرا رسول خدا فرمود:هرکس بمیرد و امام خود را نشناسد،چون مردن جاهلیت مرده، خدای عز و جل فرموده:«خدا و رسول و صاحب فرمان خود را فرمان برید(نساء/52)»که صاحب الامر علی بود و پس از وی حسن و سپس بعد از او حسین و پس از او علی بن الحسین و سپس دنبال او محمد بن علی سپس کار بر این روش است،زمین اصلاح نشود جز به وجود امام، هرکس بمیرد و امام زمان خود را نشناسد،چون مردن جاهلیت مرده است و بیشتر از همه وقت شما و معرفت امام،حاجت دارید وقتی که نفس به اینجا رسد-گوید با دست خود اشاره به سینه‌اش کرد-در این هنگام است که می‌گوید:من در مذهب خوبی بودم.

 ترجمه آیت اللهی ؛ ج 3 , ص 59 

: صحیح و هو مختصر من الحدیث السادس و الراوی واحد. و قال أبو الفتح الکراجکی قدس سره فی کنز الفوائد: جاء فی الحدیث من طریق العامة عن عبد الله بن عمر: أن رسول الله صلی الله علیه و آله قال: من مات و لیس فی عنقه بیعة لإمام، أو لیس فی عنقه عهد لإمام مات میتة جاهلیة ، و روی کثیر منهم أنه صلی الله علیه و آله قال: من مات و هو لا یعرف إمام زمانه مات میتة جاهلیة، و هذان الخبران یطابقان المعنی فی قول الله تعالی:

یَوْمَ نَدْعُوا کُلَّ أُنٰاسٍ بِإِمٰامِهِمْ فَمَنْ أُوتِیَ کِتٰابَهُ بِیَمِینِهِ فَأُولٰئِکَ یَقْرَؤُنَ کِتٰابَهُمْ وَ لاٰ یُظْلَمُونَ فَتِیلاً

. فإن قال الخصوم: إن الإمام هیهنا هو الکتاب؟ قیل لهم: هذا انصراف عن ظاهر القرآن بغیر حجة توجب ذلک و لا برهان، لأن ظاهر التلاوة یفید أن الإمام فی الحقیقة هو المقدم فی الفعل و المطاع فی الأمر و النهی، و لیس یوصف بهذا الکتاب إلا أن یکون علی سبیل الاتساع و المجاز، و المصیر إلی الظاهر من حقیقة الکلام أولی، إلا أن یدعو إلی الانصراف عنه الاضطرار، و أیضا فإن أحد الخبرین یتضمن ذکر البیعة و العهد للإمام و نحن نعلم أن لا بیعة للکتاب فی أعناق الناس، و لا معنی لأن یکون له عهد فی الرقاب، فعلم أن قولکم فی الإمام أنه الکتاب غیر صواب. فإن قالوا: ما تنکرون أن یکون الإمام المذکور فی الآیة هو الرسول صلی الله علیه و آله و سلم؟ قیل لهم: إن الرسول قد فارق الأمة بالوفاة، و فی أحد الخبرین أنه إمام الزمان، و هذا یقتضی أنه حی ناطق موجود فی الزمان فأما من مضی بالوفاة فلیس یقال أنه إمام و إلا لکان إبراهیم علیه السلام إمام زماننا، إلی آخر ما قال رحمه الله.

 مرآة العقول ؛ ج 7 , ص 113 

ابی جارود گوید: بامام باقر علیه السّلام عرضکردم: یا ابن رسول اللّٰه! آیا شما دوستی و دلباختگی و پیروی مرا نسبت بخود میدانید؟ فرمود: آری، عرضکردم: من از شما پرسشی دارم که میخواهم بمن پاسخ فرمائی، زیرا چشمم نابیناست و کمتر راه میروم و نمیتوانم همیشه بزیارت شما آیم، فرمود: حاجتت را بپرس، عرضکردم: دینی که شما و خاندانتان خدا را با آن عبادت میکنید، بمن بفرمائید تا من هم خدای عز و جل را با آن دینداری کنم. فرمود: اگر پیشگفتار را کوتاه آوردی، ولی پرسشی بزرگ نمودی بخدا دین خود و دین پدرانم را که خدای عز و جل را با آن دینداری میکنیم، بتو میگویم. آن دین شهادت بوحدانیت خدا و رسالت محمد صلی اللّٰه علیه و آله و اقرار بآنچه او از جانب خدا آورده و ولایت ولی ما (خانواده) و بیزاری از دشمن ما و گردن نهادن بفرمان ما و انتظار قائم ما و کوشش (در امر واجب و حلال) و پرهیزگاری (از محرمات) است.

 ترجمه مصطفوی ؛ ج 3 , ص 34 

10-از ابی الجارود،گوید:به امام باقر(علیه السّلام)گفتم:یا ابن رسول الله،شما دوستی من و دلدادگی و پیروی مرا نسبت به خودتان می‌دانید؟گوید:فرمود:آری.گوید:پس گفتم:من از شما پرسشی دارم باید پاسخ مرا بدهید،من نابینایم و کم رفتار و نمی‌توانم هر وقت شما را دیدار کنم،فرمود:حاجت خود را بگو،گفتم:مرا از آن دیانتی که خود و خاندانت با آن برای خدا عز و جل دینداری می‌کنید مطّلع کن تا من هم با همان،برای خدا عز و جل دینداری کنم. فرمود:اگر چه سخنرانی را مختصر کردی ولی پرسش مهمی کردی،به خدا من دین خود و پدرانم را که ما خدا را بدان دینداری کنیم به تو عطا کنم،آن شهادت به این است که نیست شایستۀ پرستشی جز خدا و محمد رسول خدا(صلّی الله علیه و آله)است و اقرار بدان چه که او از طرف خدا آورده و دوستی دوستان ما،و بیزاری از دشمنان ما و تسلیم به امر خدا و انتظار قائم از ما خاندان و کوشش و اجتهاد و ورع.

 ترجمه کمره ای ؛ ج 4 , ص 73 

10-ابی الجارود،گوید:به امام باقر علیه السّلام گفتم:یا ابن رسول اللّه،شما دوستی من و دلدادگی و پیروی مرا نسبت به خود می‌دانید؟فرمود:آری.گوید: پس گفتم:من از شما پرسشی دارم باید پاسخ مرا بدهید،من نابینایم و کم رفتار و نمیتوانم هروقت شما را دیدار کنم فرمود:حاجت خود را بگو، گفتم:مرا از آن دیانتی که خود و خاندانت با آن برای خدای عز و جل دین‌داری می‌کنید مطلع کن تا من هم با همان روش،برای خدای عز و جل دین‌داری کنم.

فرمود:اگرچه سخنرانی را مختصر کردی ولی پرسش مهمّی کردی،به خدا من دین خود و پدرانم را که ما خدا را بدان دین‌داری کنیم به تو عطاء کنم،آن شهادت به این است که نیست شایسته پرستشی جز خدا و محمّد رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله است و اقرار به آنچه که او از طرف خدا آورده و دوستی دوستان ما،و بیزاری از دشمنان ما و تسلیم به امر خدا و انتظار قائم از خاندان ما و کوشش و اجتهاد و ورع.

 ترجمه آیت اللهی ؛ ج 3 , ص 59 

: ضعیف. و ضمیر عنه کأنه راجع إلی عیسی بن السری إن کنت أقصرت الخطبة الظاهر أن الخطبة بضم الخاء أی ما یتقدم من الکلام المناسب قبل إظهار المطلوب، و کأنه علیه السلام عد خطبة قصیرة مع طولها إعظاما للمسألة و إیذانا بأن هذا المقصود الجلیل یستدعی أطول من ذلک من الخطبة، و قیل: إقصاره إیاها اکتفاؤه بالاستفهام من غیر بیان و إعلام، و منهم من قرأ الخطبة بالکسر مستعارة من خطبة النساء و هو تکلف. قال فی النهایة فی الحدیث أن أعرابیا جاءه فقال: علمنی عملا یدخلنی الجنة، فقال: لئن کنت أقصرت الخطبة لقد أعرضت المسألة، أی جئت بالخطبة قصیرة و بالمسألة عریضة، یعنی قللت الخطبة و أعظمت المسألة. و التسلیم لأمرنا أی الرضا قلبا بما یصدر عنهم قولا و فعلا من اختیارهم المهادنة أو القتال أو الظهور أو الغیبة و سائر ما یصدر عنهم مما یعجز العقول عن إدراکه و الأفهام عن استنباط علته کما قال تعالی:

فَلاٰ وَ رَبِّکَ لاٰ یُؤْمِنُونَ حَتّٰی یُحَکِّمُوکَ فِیمٰا شَجَرَ بَیْنَهُمْ ثُمَّ لاٰ یَجِدُوا فِی أَنْفُسِهِمْ حَرَجاً مِمّٰا قَضَیْتَ وَ یُسَلِّمُوا تَسْلِیماً

و الاجتهاد بذل الجهد فی الطاعات، و الورع الاجتناب عن المعاصی بل الشبهات و المکروهات.

 مرآة العقول ؛ ج 7 , ص 115 

علی بن ابی حمزه گوید: شنیدم ابو بصیر از امام صادق علیه السّلام پرسید و عرضکرد: قربانت گردم، بمن خبر ده دینی را که خدای عز و جل بر بندگان واجب ساخته و بندگان را نادانی آن روا نباشد و جز آن از ایشان پذیرفته نیست کدامست؟ فرمود: دوباره بگو، او دوباره گفت، حضرت فرمود: گواهی دادن باینکه شایسته پرستشی جز خدا نیست و محمد صلی اللّٰه علیه و آله رسول خداست و گزاردن نماز و دادن زکاة و حج خانه کعبه برای هر که بدان راه تواند یافت و روزه ماه رمضان، سپس اندکی سکوت نمود و باز فرمود: و ولایت - دو بار - آنگاه فرمود: اینست آنچه را خدا بر بندگان واجب ساخته و پروردگار در روز قیامت از بندگانش نخواهد پرسید که چرا از آنچه بر شما واجب ساختم زیادتر انجام ندادید، ولی هر که زیاد کند، خدا هم پاداش او را زیاد کند. همانا رسول خدا صلی اللّٰه علیه و آله سنتهائی نیکو و آراسته وضع فرمود که مردم را سزاوار است بآنها عمل کنند.

 ترجمه مصطفوی ؛ ج 3 , ص 35 

11-از علی بن ابی حمزه گوید:من شنیدم که ابی بصیر از امام صادق(علیه السّلام)می‌پرسید،به او گفت:قربانت،به من خبر ده از دینی که خدا عز و جل به مردم فرض کرده،آنچه که برایشان روا نیست ندانند و جز آن از آنها پذیرفته نیست،آن دین چیست؟در پاسخ فرمود:دوباره بگو،دوباره برای او گفت. در پاسخ فرمود:شهادت به اینکه جز خدا شایستۀ پرستشی نیست و محمد رسول خدا(صلّی الله علیه و آله)است و بر پا داشتن نماز و پرداخت زکاة و حج خانۀ کعبه برای هر که تواند بدان راه یابد و روزۀ ماه رمضان،سپس اندکی خاموش شد و دوباره فرمود:و ولایت،سپس فرمود:این است که خدا به بنده‌ها فرض کرده است پروردگار در روز رستاخیز از بنده‌ها بازپرسی نکند و بفرماید چرا بر آنچه بر شما فرض کردم نیفزودید،ولی هر که بر آن افزاید،خدا به پاداشش بیفزاید،به راستی رسول خدا روشهای نیکو و زیبا نهاد که شایسته است مردم بدانها عمل کنند.

 ترجمه کمره ای ؛ ج 4 , ص 75 

11-علی ابن ابی حمزه گوید:من شنیدم که ابی بصیر از امام صادق علیه السّلام می‌پرسید،وی گفت:قربانت،به من خبر ده از دینی که خدای عز و جل بر مردم واجب کرده،آنچه که برایشان روا نیست ندانند و جز آن،از آنها پذیرفته نیست آن دین چیست؟در پاسخ فرمود:دوباره بگو،دوباره برای او گفت.

در پاسخ فرمود:شهادت به اینکه جز خدا شایسته پرستشی نیست و محمد رسول خداست و برپاداشتن نماز و پرداخت زکات و حج خانه کعبه برای هرکس که بتواند به آن راه یابد و روزه ماه رمضان،سپس اندکی خاموش شد و دوباره فرمود:و ولایت،سپس فرمود:این است که خدا به بنده‌ها فرض کرده است پروردگار در روز رستاخیز بازپرسی نکند و بفرماید بر آنچه بر شما فرض کردم نیفزودی،ولی هرکس بر آن افزاید،خدا به پاداشش بیفزاید،به راستی رسول خدا روش‌های نیکو و زیبا نهاد که شایسته است مردم به آنها عمل کنند.

 ترجمه آیت اللهی ؛ ج 3 , ص 61 

: ضعیف علی المشهور. قوله: ما لا یسعهم عطف بیان للدین أو مبتدأ و ما هو خبره، قوله: أعد علی کان الأمر بالإعادة لسماع الحاضرین و إقبالهم إلیه أو لإظهار حسن الکلام و التلذذ بسماعه و کأنه یدخل فی شهادة التوحید کلما یتعلق بمعرفة الله من صفات فعله و فی شهادة الرسالة ما یتعلق بمعرفة الأنبیاء و صفاتهم، و کذا الإقرار بالمعاد داخل فی الأولی أو فی الثانیة لأخبار النبی بذلک، و إقام الصلاة حذفت التاء للاختصار، و قیل: المراد بإقامتها إدامتها، و قیل: فعلها علی ما ینبغی، و قیل: فعلها فی أفضل أوقاتها و قیل: جاء علی عرف القرآن فی التعبیر من فعل الصلاة بلفظ الإقامة دون أخواتها، و ذلک لما اختصت به من کثرة ما یتوقف علیه من الشرائط و الفرائض و السنن و الفضائل، و إقامتها إدامة فعلها مستوفاة جمیع ذلک. أقول: و یمکن أن یکون ذکر الإقامة لتشبیه الصلاة من الإیمان بمنزلة العمود من الفسطاط کما ورد فی الخبر، و إنما لم یذکر الجهاد لأنه لا یجب إلا مع الإمام فهو تابع للولایة مندرج تحتها، أو لعدم تحقق شرط وجوبه فی ذلک الزمان قوله: مرتین أی کرر الولایة تأکیدا. قوله علیه السلام: هذا الذی فرض الله علی العباد أی علم فرضها ضرورة من الدین فیقول ألا زدتنی بالتشدید حرف تحضیض، و إذا دخل علی الماضی یکون للتعبیر و التندیم، و کان المعنی أنه لا یسأل عن شیء سوی هذه من جنسها، کما أنه من أتی بالصلوات الخمس لا یسأل الله عن النوافل و من أتی بالزکاة الواجبة لا یسأل عن الصدقات المستحبة و هکذا.

 مرآة العقول ؛ ج 7 , ص 116 

امام صادق علیه السّلام میفرمود: خدای عز و جل پنج چیز را بر خلقش واجب ساخت که نسبت بچهار آن رخصت فرمود و نسبت بیک چیزش رخصت نفرمود.

 ترجمه مصطفوی ؛ ج 3 , ص 36 

12-از عبد الحمید بن أبی العلاء أزدی،گوید:شنیدم امام صادق(علیه السّلام)می‌فرمود: به راستی خدا عز و جل بر خلقش پنج وظیفه فرض کرده است و نسبت به چهار از آنها(که نماز و روزه و زکاة و حج است) رخصتی داده ولی در یکی از آنها(یعنی ولایت)رخصتی نداده است.

 ترجمه کمره ای ؛ ج 4 , ص 77 

12-عبد الحمید بن أبی العلاء أزدی،گوید:شنیدم امام صادق علیه السّلام می‌فرمود: به راستی خدای عز و جل بر خلقش پنج وظیفه واجب کرده است و نسبت به چهارتا از آنها(که نماز و روزه و زکوة و حج است)رخصتی داده ولی در یکی از آنها(یعنی ولایت)رخصتی نداده است.

توضیح:شاید علّت این باشد که آن چهار تا در بعضی اوقات بخاطر عذری ساقط شود مثل نماز از حایض و زکات از مالی که به حد نصاب نرسیده و حج از غیر مستطیع و روزه از مسافر و مریض ولی ولایت در هیچ حال و هیچ شرایطی ساقط نمی‌شود زیرا عدم قبول ولایت مساوی است با نفی حکومت و ادامه رهبری و این اعتقاد به کفر بازگشت خواهد کرد.

 ترجمه آیت اللهی ؛ ج 3 , ص 63 

: ضعیف. قوله علیه السلام: فرخص فی أربع کالتقصیر فی الصلاة فی السفر و تأخیرها عن وقت الفضیلة مع العذر، و ترک کثیر من واجباتها فی بعض الأحیان، أو سقوط الصلاة عن الحائض و النفساء، و عن فاقد الطهورین أیضا إن قلنا به، و الزکاة عمن لم یبلغ ماله النصاب أو لم یحل علیه الحول، أو لم یتمکن من التصرف فیه أو فقد سائر الشرائط، و الحج عمن لم یستطع أو لم یخل سر به و أشباه ذلک، و الصوم عن المسافر أو الشیخ الکبیر أو ذی العطاش و أمثالهم، بخلاف الولایة فإنها مع بقاء التکلیف لا یسقط وجوبها فی حال من الأحوال، و یحتمل أن یراد بالرخصة أنه لا ینتهی ترکها إلی حد الکفر و الخلود فی النار، بخلاف الولایة فإن ترکها کفر و الأول أظهر.

 مرآة العقول ؛ ج 7 , ص 116 

13-اسماعیل جعفی گوید:مردی نزد امام باقر علیه السّلام آمد و دفتری با خود داشت،امام علیه السّلام فرمود:این دفتر مردی است که برای مناظره آمد و سؤال دارد از دینی که عمل در آن پذیرفته است،آن مرد گفت:خدایت رحمت کند،همین را می‌خواهم.

امام باقر علیه السّلام فرمود:گواهی به اینکه نیست شایسته پرستشی جز خدا،یگانه است،شریک ندارد و اینکه محمد بنده و رسول اوست و اقرار کنی بدانچه از طرف خدا آورده است و ولایت ما خانواده و بیزاری از دشمن ما و تسلیم به امر ما و ورع و تواضع و انتظار قائم ما زیرا برای او حکومتی است که وقتی خدا بخواهد آن را بیاورد.

 ترجمه آیت اللهی ؛ ج 3 , ص 63 

اسماعیل جعفی گوید: مردی خدمت امام باقر علیه السّلام رسید و نوشته‌ئی همراه داشت، حضرت فرمود: این نوشته مخاصم است که پرستش میکند از دینی که عمل در آن پذیرفته می‌شود، عرضکرد خدایت رحمت کند، همین را میخواستم. امام باقر علیه السّلام فرمود: گواهی دادن باینکه شایسته پرستشی جز خدای یکتای بی‌شریک نیست و اینکه محمد صلی اللّٰه علیه و آله بنده و فرستاده اوست، و اقرار نمودن بآنچه از جانب خدا آمده و ولایت ما خانواده و بیزاری از دشمن ما و گردن نهادن بامر ما و پرهیزگاری و فروتنی و انتظار قائم ما، زیرا برای او دولتی است که هر زمان خدا بخواهد با آن دولت می‌آید.

 ترجمه مصطفوی ؛ ج 3 , ص 36 

13-از اسماعیل جعفی گوید:مردی نزد امام باقر(علیه السّلام)آمد و دفتری با خود داشت،امام(علیه السّلام)فرمود:این دفتر مردی است که برای مناظره آمد و پرسش می‌کند از دینی که عمل در آن پذیرفته است،آن مرد گفت:خدایت رحمت کناد،همین را می‌خواهم. امام باقر(علیه السّلام)فرمود:گواهی به اینکه نیست شایستۀ پرستشی جز خدا،یگانه است،شریک ندارد و اینکه محمد بنده و رسول او است و اقرار کنی بدان چه از طرف خدا آورده است و ولایت ما خانواده و بیزاری از دشمن ما و تسلیم به امر ما و ورع و تواضع و انتظار قائم ما زیرا برای او دولتی است که وقتی خدا خواهد آن را بیاورد.

 ترجمه کمره ای ؛ ج 4 , ص 77 

: ضعیف علی المشهور. صحیفة مخاصم أی مناظر مجادل سائل و فی بعض النسخ سئل أی فیها، و یحتمل علی هذه النسخة أن یکون مخاصم اسم رجل، و قیل فی بعض النسخ: سل فعل أمر یعنی لا تناظرنی بل سل من غیر تعنت و هو أوضح، انتهی. و أقول: ما رأیت هذه النسخة و فی وضوحه خفاء و تقر أی و إن تقر و الورع أی عن محارم الله و التواضع أی لله و لأولیائه أو الأعم و انتظار القائم علیه السلام یتضمن العلم بوجوده و ظهوره و عدم الشک فیه و التسلیم لغیبته و الصبر علی ما یلقاه من الأذی فیها و التمسک بما فی یده من آثارهم و الرجوع إلی رواة أخبارهم علیه السلام.

 مرآة العقول ؛ ج 7 , ص 117 

عمرو بن حریث گوید: خدمت امام صادق علیه السّلام رسیدم و آن حضرت در منزل برادرش عبد اللّٰه بن محمد بود. عرضکردم: قربانت گردم، چرا باین منزل منتقل شدی؟ فرمود: برای تفریح . عرضکردم: قربانت گردم، دینم را برای شما نقل نکنم؟ فرمود: چرا. عرضکردم: من خدا را دینداری میکنم با شهادت دادن باینکه شایسته پرستشی جز خدای یگانه بی‌شریک نیست و اینکه محمد بنده و فرستاده اوست و روز قیامت آمدنی است، شکی در آن نباشد، و اینکه خدا در گور رفتگان را برانگیزاند. و گزاردن نماز و دادن زکاة و روزه ماه رمضان و حج خانه کعبه و ولایت امیر المؤمنین علی علیه السّلام بعد از رسول خدا صلی اللّٰه علیه و آله و ولایت حسن و حسین و ولایت علی بن الحسین و ولایت محمد بن علی و شما پس از او، صلوات اللّٰه علیهم اجمعین و اینکه شما امامان من هستید. بر این روش زندگی کنم و بر این روش بمیرم و خدا را با آن دینداری کنم. فرمود: ای عمر! این بخدا دین من است و دین پدرانم که خدا را در پنهان و آشکار دینداری میکنم پس از خدا پروا کن و زبانت را جز از سخن خیر نگهدار و نگو من از جانب خود هدایت یافتم، بلکه خدا ترا هدایت فرموده، پس شکر نعمتهائی را که خدای عز و جل بتو داده بگزار، و از کسانی مباش که چون رو آورد و حاضر باشد، روبرو سرزنش شود، و چون پشت کند و غایب شود، غیبتش کنند (بلکه تقیه را از دست مده و با همه مردم خوشرفتاری کن) و مردم را بر دوش خود سوار مکن (مردم را بر خود مسلط مکن و خود را مدیون آنها مساز، باینکه از آنها ضمانت کنی یا وعده‌ئی بدهی که نتوانی وفا کنی یا سستی و مداهنه از خود نشان دهی) زیرا اگر مردم را بر دوش خود سوار کنی، استخوان شانه‌ات بشکستن نزدیک شود (زیرا بار میمانی و درمانده میشوی و شاید از هستی ساقط گردی).

 ترجمه مصطفوی ؛ ج 3 , ص 37 

14-از عمرو بن حریث گفت:خدمت امام صادق(علیه السّلام) رسیدم و آن حضرت در خانۀ برادرش عبد الله بن محمد بود،به او گفتم:قربانت،برای چه به این خانه آمدی؟فرمود:برای تفریح،به او عرض کردم:قربانت،من دین خودم را برای شما نقل نکنم؟ فرمود:چرا،گفتم:برای خدا دینداری کنم به شهادت ان لا اله الا الله وحده لا شریک له و به اینکه محمد(صلّی الله علیه و آله) بنده و رسول او است و به اینکه قیامت آید و شکی ندارد و اینکه خدا هر آنکه در گور است زنده کند و به پا داشتن نماز و دادن زکاة و روزه در ماه رمضان و حج خانۀ کعبه و ولایت علی أمیر المؤمنین(علیه السّلام)پس از رسول خدا(صلّی الله علیه و آله) و ولایت برای حسن و حسین و ولایت علی بن الحسین و ولایت محمد بن علی و برای شما بعد از او و به اینکه شما امامان من هستید،بر این عقیده زنده باشم و بر آن بمیرم و خدا را دینداری کنم بدان،فرمود: ای عمرو،این به خدا دین خدا است و دین پدران من است که خدا را در نهان و عیان بدان دینداری کنم،از خدا بپرهیز و زبانت را جز از خیر و بر گیر و مگو که من خود را رهنمائی کردم،بلکه خدا تو را رهنمائی کرده است،شکر آنچه را خدا عز و جل به تو انعام کرده بگزار و از آنها نباش که چون حاضر باشند مردم روبرو او را سرزنش کنند و در پشت سر او هم از او بد گویند و مردم را بر دوش خود مگیر که اگر بر دوش خود بگیری بسا که استخوان آن را خرد کنند..

 ترجمه کمره ای ؛ ج 4 , ص 77 

14-عمرو بن حریث گفت:خدمت امام صادق علیه السّلام رسیدم و آن حضرت در خانه برادرش عبد اللّه بن محمد بود،به او گفتم:قربانت،برای چه به این خانه آمدی؟فرمود:برای تفریح،به او عرض کردم:قربانت،من دین خودم را برای شما نقل نکنم؟فرمود:چرا،گفتم،برای خدا دین‌داری کنم به شهادت ان لا اله الاّ اللّه وحده لاشریک له و به اینکه محمد صلّی اللّه علیه و آله بنده و رسول اوست و به اینکه قیامت خواهد آمد و شکی در او نیست و خدا هرکس که در گور است زنده خواهد کرد و برای برپاداشتن نماز و دادن زکات و روزه در ماه رمضان و حج خانه کعبه و ولایت علی امیر المؤمنین علیه السّلام پس از رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و ولایت برای حسن و حسین و ولایت علی بن الحسین و ولایت محمد بن علی و برای شما بعد از او و به اینکه شما امامان من هستید بر این عقیده زنده باشم و بر آن بمیرم و خدا بدینصورت دینداری کنم فرمود:ای عمرو،سوگند به خدا که این دین خداست و دین پدران من است که خدا را در نهان و عیان بدان دین داری کنم،از خدا بپرهیز و زبانت را جز از سخن خیر نگهدار و مگو که من از طرف خود راهنمایی و هدایت شدم بلکه خداوند تو را هدایت فرموده است پس خدا را بخاطر آن نعمت‌ها را که به تو داده شکر کن و از آنها نباش که چون حاضر باشند مردم روبرو او را سرزنش کنند و در پشت سرش از او بد گویند و مردم را بر دوش خود مگیر(بر خود مسلط مکن بخاطر ترک تقیّه)که اگر بر دوش خود بگیری بسا که استخوان آن را خرد کنند(یعنی تو را وادار به کارهای خلاف کنند)

 ترجمه آیت اللهی ؛ ج 3 , ص 63 

: صحیح. و فی القاموس: التنزه التباعد، و الاسم النزهة بالضم، و مکان نزه ککتف و نزیه، و أرض نزهة بکسر الزای و نزیهة بعیدة عن الریف و عمق المیاه و ذبان القری و ومد البحار، و فساد الهواء، نزه ککرم و ضرب نزاهة و نزاهیة و الرجل تباعد عن کل مکروه فهو نزیه، و استعمال التنزه فی الخروج إلی البساتین و الخضر و الریاض غلط قبیح، و هو بنزهة من الماء بالضم ببعد، انتهی. و أقول: کفی باستعماله فی هذا المعنی ظاهرا شاهدا علی صحته بل فصاحته و إن أمکن حمله علی بعض المعانی التی صححها مع أنهم علیهم السلام قد کانوا یتکلمون بعرف المخاطبین و مصطلحاتهم تقریبا إلی إفهامهم. و قال فی المصباح قال ابن قتیبة: ذهب أهل العلم فی قول الناس خرجوا یتنزهون إلی البساتین أنه غلط و هو عندی لیس بغلط لأن البساتین فی کل بلد إنما تکون خارج البلد فإذا أراد أحد أن یأتیها فقد أراد البعد عن المنازل و البیوت، ثم کثر هذا حتی استعملت النزهة فی الخضر و الجنان. قوله: أدین الله أی أعبد الله و أطیعه بتلک العقائد و الأعمال فی السر و العلانیة أی بالقلب و اللسان و الجوارح أو فی الخلوة و المجامع مع عدم التقیة. و کف لسانک تخصیص اللسان بالذکر بعد الأمر بالتقوی مطلقا لکون أکثر الشرور منه و لا تقل إنی هدیت نفسی أی لا تفسد دینک بالعجب، و اعلم أن الهدایة من الله سبحانه، و هو نهی عن القول بالتفویض المطلق و إنکار مدخلیة هدایة الله و توفیقه و خذلانه فی الفعل و الترک کما مر تحقیقه و لا تکن ممن إذا أقبل أی کن من الأخیار لیمدحک الناس فی وجهک و قفاک و لا تکن من الأشرار الذین یذمهم الناس فی حضورهم و غیبتهم أو أمر بالتقیة من المخالفین أو حسن المعاشرة مطلقا. و لا تحمل الناس علی کاهلک أی لا تسلط الناس علی نفسک بترک التقیة أو لا تحملهم علی نفسک بکثرة المداهنة و المداراة معهم بحیث تتضرر بذلک، کان یضمن لهم و یتحمل عنهم ما لا یطیق أو یطعمهم فی أن یحکم بخلاف الحق أو یوافقهم فیما لا یحل، و هذا أفید و إن کان الأول أظهر، و قال الفیروزآبادی: الکاهل کصاحب: الحارک، أو مقدم أعلی الظهر مما یلی العنق و هو الثلث الأعلی و فیه ست فقرا، و ما بین الکتفین أو موصل العنق فی الصلب، و قال : الصدع الشق فی شیء صلب، و قال : الشعب بالتحریک بعد ما بین المنکبین.

 مرآة العقول ؛ ج 7 , ص 119