اصول کافی همراه با ترجمه و شرح های مختلف جلد 2

1-ابی بصیر گوید:از امام صادق(علیه السّلام)پرسیدم از قول خدا عز و جل(59 سوره نساء):«از خدا اطاعت کنید و از رسول و اولی الامر خودتان اطاعت کنید»؟فرمود:در بارۀ علی بن ابی طالب و حسن و حسین(علیهم السّلام)نازل شده،من به او گفتم:به راستی مردم می گویند:چرا او نام علی و خاندانش را در کتاب خدا عز و جل نبرده؟گوید:فرمود:در پاسخ آنها بگوئید که:برای پیغمبر آیۀ نماز نازل شد و خدا در آن نام نبرد سه رکعت و چهار رکعت را تا اینکه رسول خدا(صلّی الله علیه و آله)آن را شرح داد و آیۀ زکاة نازل شد خدا نام نبرد که باید از چهل درهم یک درهم داد تا رسول خدا(صلّی الله علیه و آله)بود که آن را شرح داد و آیۀ حج نازل شد و نفرمود به مردم که هفت دور طواف کنید تا آنکه رسول خدا(صلّی الله علیه و آله)بود که آن را شرح کرد برای مردم و نازل شد«

أَطِیعُوا اَللّٰهَ وَ أَطِیعُوا اَلرَّسُولَ وَ أُولِی اَلْأَمْرِ مِنْکُمْ

»و در بارۀ علی و حسن و حسین(علیهم السّلام)نازل شد و رسول خدا(صلّی الله علیه و آله)در بارۀ علی(علیه السّلام)فرمود هر که را من مولا و آقایم علی(علیه السّلام)مولا و آقا است، و فرمود: من به شما وصیت می‌کنم در بارۀ کتاب خدا و خاندانم زیرا من از خدا عز و جل در خواسته‌ام که میان آنها جدائی نیفکند تا آنها را بر سر حوض به من رساند،خدا این خواست مرا داد،و فرمود:چیزی به آنها نیاموزید که آنها از شما أعلم هستند،و فرمود: خاندان من شما را از هیچ در هدایت بیرون نکنند و هرگز شما را به باب گمراهی وارد نکنند. اگر پیغمبر خاموش می‌نشست و آن را در خاندان خود شرح نمی‌کرد،آل فلان و آل فلان ادعای آن را می‌کردند،ولی خدا در کتاب باز هم شرح آن را برای تصدیق پیغمبرش بیان کرد و نازل نمود(33 سوره احزاب):«همانا خدا می‌خواهد پلیدی را از شما خاندانبه خصوص ببرد و شما را پاک کند»علی بود و حسن و حسین و فاطمه(علیهم السّلام)که پیغمبر(صلّی الله علیه و آله)آنها را زیر عبا گرد آورد،در خانۀ ام سلمه،و سپس فرمود:بار خدایا هر پیغمبری خاندان و بنه‌ای دارد و اینها خاندان و بنۀ منند،ام سلمه گفت:آیا من از خاندان تو نیستم؟ فرمود:تو رو به خوبی داری ولی اینان خاندان و بنۀ منند. چون رسول خدا(صلّی الله علیه و آله)وفات کرد،علی(علیه السّلام)اولیٰ و أحقّ از همۀ مردم بود برای پیشوائی مردم،برای تبلیغات بسیاری که رسول خدا(صلّی الله علیه و آله)نسبت به او کرده بود و او را برابر مردم بپا داشته بود و دست او را در دست داشت و چون علی(علیه السّلام)در گذشت،نمی توانست و اقدام نمی‌کرد که محمد بن علی یا عباس بن علی یا یکی از پسرانش را وارد امر امامت کند،زیرا در این صورت حسن و حسین(علیهما السّلام)می‌گفتند:خدا در بارۀ ما حکم نازل کرده چنانچه در بارۀ تو نازل کرده و به اطاعت ما دستور داده چنانچه به اطاعت تو دستور داده و در بارۀ ما تبلیغ کرده رسول خدا(صلّی الله علیه و آله)مثل این که در بارۀ تو تبلیغ کرده و پلیدی را از ما برده است چنانچه از تو برده است. چون علی(علیه السّلام)در گذشت،حسن(علیه السّلام)اولیٰ بود به خاطر این که بزرگتر بود و چون او وفات می‌کرد،نمی‌توانست از اولاد خود وارد امر امامت کند و اقدام به آن هم نمی‌کرد با این که خدا می فرماید:«

وَ أُولُوا اَلْأَرْحٰامِ بَعْضُهُمْ أَوْلیٰ بِبَعْضٍ فِی کِتٰابِ اَللّٰهِ

»و اگر آن را برای اولادش مقرر می‌کرد،امام حسین(علیه السّلام)می‌گفت:خدا بهاطاعت من فرمان داده چنانچه به اطاعت تو فرمان داده و اطاعت پدرت و رسول خدا در باره من هم تبلیغ کرده مثل آن که در بارۀ تو و پدرت تبلیغ کرده و خدا پلیدی را از من برده مثل این که از تو و پدرت برده است،و چون امامت به حسین(علیه السّلام)رسید هیچ کدام از خاندان و خویشانش نمی‌توانستند بر او ادّعائی بیاورند چنانچه او می‌توانست طرح دعوی نسبت به برادر و پدر کند،در صورتی که می‌خواستند امر امامت را از او بگیرند و به دیگری منتقل کنند با این که این کار را نمی‌کردند و چون خلافت به حسین(علیه السّلام)رسید،این آیه اجراء گردید که:«

أُولُوا اَلْأَرْحٰامِ بَعْضُهُمْ أَوْلیٰ بِبَعْضٍ فِی کِتٰابِ اَللّٰهِ

»و امامت پس از حسین به علی بن الحسین(علیهما السّلام)رسید و بعد از علی بن الحسین به محمد بن علی(علیهم السّلام)،فرمود:مقصود از رجس و پلیدی که از ما برده‌اند،شک است و به خدا ما هرگز در پروردگار خود شک نداریم(مقام توحیدِ خالص همین است).

 ترجمه کمره ای ؛ ج 2 , ص 395 

1-ابی بصیر گوید:از امام صادق علیه السّلام از قول خدای عز و جل:«از خدا و رسولش و صاحبان فرمان اطاعت کنید(نساء/59)»؟ پرسیدم،فرمود:دربارۀ علی بن أبی طالب و حسن و حسین علیه السّلام نازل شده، ***

به او گفتم:به راستی مردم می‌گویند:

چرا او نام علی و خاندانش را در کتاب خدا عز و جل نبرده؟فرمود: در پاسخ آنها بگوئید که:برای پیامبر آیۀ نماز نازل شد درحالی‌که نامی از سه رکعت و چهار رکعت برده شد تا اینکه رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله آن را شرح داد و آیۀ زکاة نازل شد درحالی‌که خداوند گفت که باید از چهل درهم یک درهم زکات را داد تا رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله آن را شرح داد و آیۀ حج نازل شد و نفرمود به مردم که هفت دور طواف کنید تا آنکه رسول خدا آن را برای مردم شرح داد و نازل شد

«أَطِیعُوا اَللّٰهَ وَ أَطِیعُوا اَلرَّسُولَ وَ أُولِی اَلْأَمْرِ مِنْکُمْ»

و دربارۀ علی و حسن و حسین علیه السّلام نازل شد و رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله دربارۀ علی علیه السّلام فرمود هرکه را من مولا و آقایم علی علیه السّلام هم مولا و آقای اوست و فرمود:من به شما دربارۀ کتاب خدا و خاندانم وصیت می‌کنم زیرا من از خدای عز و جل خواسته‌ام که میان آن‌ها جدائی نیفکند تا آنها بر سر حوض کوثر بر من وارد شوند،خدا این خواسته مرا برآورده کرد و فرمود:چیزی به آن‌ها نیاموزید که آنها از شما أعلم هستند،و فرمود: خاندان من شما را از راه هدایت بازندارند و هرگز شما را گمراه نسازند.

اگر پیامبر خاموش می‌نشست و آن را در خاندان خود شرح نمی‌داد،آل فلان و آل فلان ادعای آن را می‌کردند،ولی خدا در قرآن باز هم شرح آن را برای تصدیق پیامبرش بیان کرد و فرمود:«همانا خدا می‌خواهد پلیدی را از شما خاندان دور سازد و شما را پاک گرداند (احزاب/33)»این خانواده عبارت بودند از علی و حسن و حسین و فاطمه علیه السّلام که پیامبر صلّی اللّه علیه و اله آنها را زیر عبای خود در خانۀ«ام سلمه»گرد آورد،و سپس فرمود:بار خدایا هر پیامبری خاندانی دارد و اینها خاندان منند،ام سلمه گفت:آیا من از خاندان تو نیستم؟

فرمود:در مسیر خوبی هستی ولی اینان خاندان منند.

چون رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله وفات کرد،علی علیه السّلام برای پیشوائی مردم اولی و أحقّ از همۀ مردم بود زیرا پیامبر برایش تبلیغات زیادی کرده بود و در روز غدیر در برابر مردم او را بالا برد و به معرفی او پرداخت و چون علی علیه السّلام درگذشت،نمی‌توانست و اقدام هم نمی‌کرد که محمد بن علی یا عباس بن علی یا یکی از پسرانش را(غیر از حسنین)وارد امر امامت کند،زیرا در این‌صورت حسن و حسین علیه السّلام می‌گفتند:خدا دربارۀ ما حکم نازل کرده چنانچه دربارۀ تو نازل کرده و به اطاعت از ما دستور داده چنانچه به اطاعت تو دستور داده و دربارۀ ما تبلیغ کرده است و رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله مثل این‌که دربارۀ تو تبلیغ کرده و پلیدی را از ما برده است چنانچه از تو برده است.

چون علی علیه السّلام درگذشت،حسن علیه السّلام اولی بود به خاطر این‌که بزرگتر بود و چون او وفات می‌کرد،نمی‌توانست از اولاد خود وارد امامت کند و اقدام به آن هم نمی‌کرد با این‌که خدا می‌فرماید:

«وَ أُولُوا اَلْأَرْحٰامِ بَعْضُهُمْ أَوْلیٰ بِبَعْضٍ فِی کِتٰابِ اَللّٰهِ»

و اگر آن را برای اولادش مقرر می‌کرد،امام حسین علیه السّلام می‌گفت:خدا به اطاعت من فرمان داده چنانچه به اطاعت تو فرمان داده و اطاعت پدرت و رسول خدا درباره من هم تبلیغ کرده مثل آن‌که دربارۀ تو پدرت تبلیغ کرد و خدا پلیدی را از من برده مثل این‌که از تو و پدرت برده است،و چون امامت به حسین علیه السّلام رسید هیچکدام از خاندان و خویشانش نمی‌توانستند بر او ادّعائی بیاورند چنانچه او می‌توانست طرح دعوی نسبت به برادر و پدر کند،در صورتی که می‌خواستند امر امامت را از او بگیرند و به دیگری منتقل کنند با این که این کار را نمی‌کردند و چون خلافت به حسین علیه السّلام رسید،این آیه اجراء گردید که:

«وَ أُولُوا اَلْأَرْحٰامِ بَعْضُهُمْ أَوْلیٰ بِبَعْضٍ فِی کِتٰابِ اَللّٰهِ»

و امامت پس از حسین علیه السّلام به علی بن الحسین علیه السّلام رسید و بعد از علی بن الحسین به محمد بن علی علیه السّلام؛رسید و فرمود:مقصود از رجس و پلیدی که از ما برده‌اند،شک است و ما هرگز به پروردگار خود شک نداریم.

 ترجمه آیت اللهی ؛ ج 1 , ص 797 

ابو بصیر گوید: از امام صادق در باره قول خدای عز و جل «خدا را فرمان برید و پیغمبر و کارداران خود را فرمان برید-59 نساء» پرسیدم، فرمود: در باره علی بن ابی طالب و حسن و حسین علیهم السلام نازل شده است (زیرا در آن زمان همان سه نفر از ائمه حاضر بودند)، بحضرت عرضکردم: مردم میگویند: چرا نام علی و خانواده‌اش در کتاب خدای عز و جل برده نشده؟ فرمود: بآنها بگو: آیه نماز، بر پیغمبر صلّی اللّٰه علیه و آله نازل شد و سه رکعتی و چهار رکعتی آن نامبرده نشد تا اینکه پیغمبر صلّی اللّٰه علیه و آله خود برای مردم بیان کرد و آیه زکاة بر آن حضرت نازل شد و نامبرده نشد که زکاة از هر چهل درهم یکدرهم است، تا اینکه خود پیغمبر آن را برای مردم شرح داد و امر بحج نازل شد و بمردم نگفت هفت دور طواف کنید تا اینکه خود پیغمبر صلّی اللّٰه علیه و آله برای آنها توضیح داد. و آیه«

أَطِیعُوا اَللّٰهَ وَ أَطِیعُوا اَلرَّسُولَ وَ أُولِی اَلْأَمْرِ مِنْکُمْ

»نازل شد و در باره علی و حسن و حسین هم نازل شد، پس پیغمبر صلّی اللّٰه علیه و آله در باره علی علیه السلام فرمود:«هر که را من مولا و آقایم علی مولا و آقاست» و باز فرمود: در باره کتاب خدا و اهل بیتم بشما سفارش میکنم. من از خدای عز و جل خواسته‌ام که میان آنها جدائی نیندازد تا آنها را در سر حوض بمن رساند، خدا خواسته مرا عطا کرد، و نیز فرمود: شما چیزی بآنها نیاموزید که آنها از شما داناترند، و باز فرمود: آنها شما را از در هدایت بیرون نکنند و بدر گمراهی وارد نسازند. اگر پیغمبر خاموشی میگزید و در باره اهل بیتش بیان نمی‌کرد، آل فلان و آل فلان آن را برای خود ادعا می‌کردند، ولی خدای عز و جل برای تصدیق پیغمبرش بیان آن حضرت را (که مقصود آل پیغمبر است نه آل فلان و فلان) در کتابش نازل فرمود «همانا خدا میخواهد ناپاکی را از شما اهل این خانه ببرد و پاکیزه‌تان کند، پاکیزه کامل-33 سوره احزاب-» در خانه‌ام سلمه و علی و حسن و حسین و فاطمه علیهم - السلام بودند که پیغمبر صلّی اللّٰه علیه و آله آنها را زیر عبا گرد آورد و سپس فرمود: خدایا هر پیغمبری اهل و حشمی داشت، و اهل و حشم من اینهایند، ام سلمه گفت: من از اهل شما نیستم؟ فرمود: تو بخوبی میگرائی، ولی اینها اهل و حشم من هستند. بنا بر این چون پیغمبر صلّی اللّٰه علیه و آله وفات یافت، برای پیشوائی مردم، علی از همه مردم سزاوارتر بود، بجهت تبلیغات بسیاری که رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله نسبت باو فرموده بود، و دست او را گرفته و در میان مردم بپا داشته بود، و چون علی درگذشت، نمی‌توانست و اقدام هم نمی‌کرد که محمد بن علی و نه عباس بن علی و نه هیچ یک از پسران دیگرش را (غیر از حسنین علیهما السلام) در اهل پیغمبر داخل کند، زیرا در آن صورت حسن و حسین می‌گفتند: خدای تبارک و تعالی آیه اهل بیت را در باره ما نازل فرمود، چنان که در باره تو نازل کرد و مردم را باطاعت ما امر کرد، چنان که باطاعت تو امر فرمود، و رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله نسبت بما تبلیغ کرد، چنان که نسبت بتو، تبلیغ فرمود و خدا ناپاکی را از ما برد چنان که از تو برد، و چون علی درگذشت، حسن علیه السلام بامامت سزاوارتر بود برای بزرگسالیش و چون وفات نمود، نمی‌توانست و اقدام هم نمی‌کرد که فرزندان خودش را در امر امامت داخل کند و در میان آنها قرار دهد، در صورتی که خدای عز و جل میفرماید:«خویشاوندان در کتاب خدا بیکدیگر سزاوار ترند» زیرا در آن صورت حسین علیه السلام میگفت: خدا مردم را باطاعت من امر نمود، چنان که باطاعت تو و اطاعت پدرت امر فرموده و رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله در باره من هم تبلیغ کرده، چنان که در باره تو و پدرت تبلیغ فرموده و خدا ناپاکی را از من برده، چنان که از تو و پدرت برده است، پس چون امامت بحسین رسید، هیچ یک از اهل بیت او نمی‌توانست بر او ادعا کند، همچنان که او بر برادر و پدرش ادعا می‌کرد، اگر آن دو می‌خواستند امر امامت را از او بدیگری بگردانند، ولی آنها چنین کاری نمی‌کردند، سپس زمانی که امامت بحسین علیه السلام رسید، معنی و تأویل آیۀ«

وَ أُولُوا اَلْأَرْحٰامِ بَعْضُهُمْ أَوْلیٰ بِبَعْضٍ فِی کِتٰابِ اَللّٰهِ

»جاری گشت، و بعد از حسین بعلی بن الحسین رسید، و بعد از علی بن الحسین بمحمد بن علی رسید، آنگاه امام فرمود: مقصود از ناپاکی همان شک است، بخدا که ما در باره پروردگار خود هرگز شک نکنیم.

 ترجمه مصطفوی ؛ ج 2 , ص 42 

: صحیح بسندیه و قد مر الکلام فی أولی الأمر فی باب أن الأئمة علیهم السلام ولاة الأمر و فی باب فرض طاعة الأئمة علیهم السلام، و لعل التخصیص بالثلاثة لکونهم موجودین عند نزول الآیة. فما له لم یسم أی لو کانوا مقصودین بالآیة لسماهم بخصوصهم و أسمائهم قولوا لهم هذا نقض إجمالی من کل أربعین درهما أی بعد الوصول إلی النصاب، و الحاصل أنه لم یبین لهم القدر الذی یجب إخراجه طوفوا أسبوعا ذکره علی المثال. قوله: من کنت مولاه فعلی مولاه، أقول: هذا من جملة ما ذکره الرسول صلی الله علیه و آله و سلم لعلی علیه السلام فی یوم الغدیر، و هو مما تواتر نقله من الخاص و العام، فقد روی ابن الأثیر فی جامع الأصول أخذته من عین کتابه نقلا من صحیح الترمذی عن زید ابن أرقم، و أبی سریحة - الشک من شعبة - أن رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم قال: من کنت مولاه فعلی مولاه، و روی البغوی فی المصابیح و البیضاوی فی المشکاة عن أحمد و الترمذی بإسنادهما عن زید بن أرقم مثله، و رویا عن أحمد بإسناده عن البراء بن عازب و زید بن أرقم أن النبی صلی الله علیه و آله و سلم لما نزل بغدیر خم أخذ بید علی علیه السلام فقال: أ لستم تعلمون إنی أولی بالمؤمنین من أنفسهم؟ قالوا: بلی، قال: أ لستم تعلمون إنی أولی بکل مؤمن من نفسه؟ قالوا: بلی، فقال: اللهم من کنت مولاه فعلی مولاه، اللهم وال من والاه و عاد من عاداه، فلقیه عمر بعد ذلک فقال له: هنیئا لک یا بن أبی طالب أصبحت و أمسیت مولی کل مؤمن و مؤمنة. أقول: قال ابن حجر العسقلانی فی المجلد السادس من کتاب فتح الباری فی شرح فضائل أمیر المؤمنین علیه السلام من صحیح البخاری، و أما حدیث: من کنت مولاه فعلی مولاه فقد أخرجه الترمذی و النسائی و هو کثیر الطرق جدا و قد استوعبها ابن عقدة فی کتاب مفرد و کثیر من أسانیدها صحاح و حسان، انتهی. و قال ابن أبی الحدید فی شرح نهج البلاغة: روی عثمان بن سعید عن شریک بن عبد الله قال: لما بلغ علیا علیه السلام أن الناس یتهمونه فیما یذکره من تقدیم النبی صلی الله علیه و آله و سلم له و تفضیله علی الناس، قال: أنشد الله من بقی ممن لقی رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم و سمع مقالته فی یوم غدیر خم إلا قام فشهد بما سمع، فقام ستة ممن عن یمینه من أصحاب رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم أنهم سمعوه یقول ذلک الیوم و هو رافع بیدی علی علیه السلام: من کنت مولاه فهذا علی مولاه اللهم وال من والاه، و عاد من عاداه، و انصر من نصره، و أخذل من خذله، و أحب من أحبه، و أبغض من أبغضه. و قال فی موضع آخر روی سفیان الثوری عن عبد الرحمن بن القاسم عن عمر بن عبد الغفار أن أبا هریرة لما قدم الکوفة مع معاویة کان یجلس بالعشیات بباب کندة، و یجلس إلیه فجاء شاب من الکوفة، فجلس إلیه و قال: یا أبا هریرة أنشدک الله أ سمعت رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم یقول لعلی بن أبی طالب: اللهم وال من والاه و عاد من عاداه؟ قال: اللهم نعم، قال: فأشهد بالله أن قد والیت عدوه و عادیت ولیه ثم قام عنه. و قال فی موضع آخر ذکر جماعة من شیوخنا البغدادیین أن عدة من الصحابة و التابعین و المحدثین کانوا منحرفین عن علی علیه السلام قائلین فیه السوء، و منهم من کتم مناقبه و أعان أعداءه میلا مع الدنیا و إیثارا للعاجلة، فمنهم أنس بن مالک ناشد علی الناس فی رحبة القصر، أو قال رحبة الجامع بالکوفة: أیکم سمع رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم یقول: من کنت مولاه فعلی مولاه، فقام اثنا عشر رجلا فشهدوا بها و أنس بن مالک لم یقم، فقال له: یا أنس ما یمنعک أن تقوم فتشهد فلقد حضرتها؟ فقال: یا أمیر المؤمنین کبرت و نسیت، فقال: إن کان کاذبا فارمه بها بیضاء لا تواریها العمامة، قال طلحة بن عمیر: فو الله لقد رأیت الوضح به بعد ذلک أبیض بین عینیه. و روی عثمان بن مطرف أن رجلا سأل أنس بن مالک فی آخر عمره عن علی بن أبی طالب فقال: آلیت أن لا أکتم حدیثا سألت عنه فی علی بعد یوم الرحبة: ذاک رأس المتقین یوم القیامة سمعته و الله من نبیکم ثم ذکر کتمان زید بن أرقم حدیث الولایة، و دعاء علی علیه السلام علیه بذهاب بصره، و أنه عمی بعد ذلک. و قال فی موضع آخر قال علیه السلام یوم الشوری: أ فیکم أحد قال له رسول الله صلی الله علیه و آله: من کنت مولاه فهذا مولاه غیری؟ قالوا: لا، انتهی. و أقول: روی السیوطی فی در المنثور عن ابن مردویه و ابن عساکر بإسنادهما عن أبی سعید الخدری قال: لما نصب رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم علیا یوم غدیر خم فنادی له بالولایة، هبط علیه جبرئیل بهذه الآیة

اَلْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ

و روی أیضا عن ابن مردویه و الخطیب و ابن عساکر بأسانیدهم عن أبی هریرة قال: لما کان یوم غدیر خم و هو الثامن عشر من ذی الحجة قال النبی صلی الله علیه و آله و سلم: من کنت مولاه فعلی مولاه، فأنزل الله:

اَلْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ

و روی ابن جریر بإسناده عن ابن عباس

وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَمٰا بَلَّغْتَ رِسٰالَتَهُ

یعنی إن کتمت هذه الآیة:

یٰا أَیُّهَا اَلرَّسُولُ بَلِّغْ مٰا أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ

یعنی ما نزل علی رسول الله یوم غدیر خم فی علی بن أبی طالب، و روی عن ابن مردویه بإسناده عن ابن مسعود قال: کنا نقرأ علی عهد رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم: یا أیها الرسول بلغ ما أنزل إلیک من ربک أن علیا مولی المؤمنین و إن لم تفعل فما بلغت رسالته و الله یعصمک من الناس. أقول: و قد أوردت الأخبار الواردة فی ذلک من طریق الخاصة و العامة فی قریب من عشرة کراریس فمن أراد الاطلاع علیها فیرجع إلیه و جملة القول فیه: أن الاستدلال بخبر الغدیر یتوقف علی أمرین: أحدهما إثبات الخبر، و الثانی إثبات دلالته علی خلافته صلوات الله علیه. أما الأول فلا أظن عاقلا یرتاب فی ثبوته و تواتره بعد الإحاطة بما أوردته فی الکتاب الکبیر، قال السید التستری فی إحقاق الحق: ذکر الشیخ ابن کثیر الشامی الشافعی عند ذکر أحوال محمد بن جریر الطبری إنی رأیت کتابا جمع فی أحادیث غدیر خم فی مجلدین ضخمین، و کتابا جمع فیه طرق حدیث الطیر، و نقل عن أبی المعالی الجوینی أنه کان یتعجب و یقول: رأیت مجلدا ببغداد فی ید صحاف فیه روایات هذا الخبر، مکتوبا علیه المجلدة الثامنة و العشرون من طرق من کنت مولاه فعلی مولاه، و یتلوه المجلدة التاسعة و العشرون، و أثبت الشیخ ابن الجزری الشافعی رسالته الموسومة بأسنی المطالب فی مناقب علی بن أبی طالب، تواتر هذا الحدیث من طرق کثیرة، و نسب منکره إلی الجهل و العصبیة، انتهی. و قال السید المرتضی رضی الله عنه فی کتاب الشافی أما الدلالة علی صحة الخبر فلا یطالب بها إلا متعنت لظهوره و اشتهاره، و حصول العلم لکل من سمع الأخبار به، و ما المطالب بتصحیح خبر الغدیر و الدلالة علیه إلا کالمطالب بتصحیح غزوات النبی صلی الله علیه و آله و سلم الظاهرة المشهورة و أحواله المعروفة و حجة الوداع نفسها لأن ظهور الجمیع و عموم العلم به بمنزلة واحدة، ثم قال: و مما یدل علی صحته إجماع علماء الأمة علی قبوله و لا شبهة فما ادعیناه من الإطباق، لأن الشیعة جعلته الحجة فی النص علی أمیر المؤمنین علیه السلام بالإمامة و مخالفو الشیعة أولوه علی اختلاف تأویلاتهم و ما یعلم أن فرقة من فرق الأمة ردت هذا الخبر أو امتنعت من قبوله، و استدل قوم علی صحة الخبر بما تظاهرت به الروایات من احتجاج أمیر المؤمنین علیه السلام به فی الشوری، حیث قال: أنشدکم الله هل منکم أحد أخذ رسول الله صلی الله علیه و آله بیده فقال: من کنت مولاه فهذا مولاه، اللهم وال من والاه و عاد من عاداه غیری؟ فقال القوم: اللهم لا، و إذا اعترف من حضر الشوری من الوجوه و اتصل أیضا بغیرهم من الصحابة ممن لم یحضر الموضع و لم یکن من أحد نکیر له، مع علمنا بتوفر الدواعی إلی إظهار ذلک لو کان، فقد وجب القطع علی صحته. علی أن الخبر لو لم یکن فی الوضوح کالشمس لما جاز أن یدعیه أمیر المؤمنین علیه السلام سیما فی مثل هذا المقام انتهی ملخص کلامه (ره). و أما الثانی فلنا فی الاستدلال به علی إمامته صلوات الله علیه مقامان: الأول أن المولی جاء بمعنی الأولی بالأمر و التصرف المطاع فی کل ما یأمر الثانی أن المراد به هنا هو هذا المعنی. أما الأول فقد قال السید رحمه الله: من کان له أدنی اختلاط باللغة و أهلها یعرف أنهم یضعون هذه اللفظة مکان أولی، کما أنهم یستعملونها فی ابن العم، و قد ذکر أبو عبیدة معمر بن المثنی - و منزلته فی اللغة منزلته فی کتابه المعروف بالمجاز فی القرآن - لما انتهی إلی قوله:

مَأْوٰاکُمُ اَلنّٰارُ هِیَ مَوْلاٰکُمْ

أن معنی مولیکم أولی بکم و أنشد بیت لبید شاهدا له:

فغدت کلا الفرجین تحسب أنه-مولی المخافة خلفها و أمامها

و لیس أبو عبیدة ممن یغلط فی اللغة، و لو غلط فیها أو وهم لما جاز أن یمسک عن النکیر علیه و الرد لتأویله غیره من أهل اللغة ممن أصاب، و ما غلط فیه علی عادتهم المعروفة فی تتبع بعضهم لبعض و رد بعضهم علی بعض، فصار قول أبی عبیدة الذی حکیناه مع أنه لم یظهر من أحد من أهل اللغة ردا له کأنه قول الجمیع. و لا خلاف بین المفسرین فی أن قوله تعالی:

وَ لِکُلٍّ جَعَلْنٰا مَوٰالِیَ مِمّٰا تَرَکَ اَلْوٰالِدٰانِ وَ اَلْأَقْرَبُونَ

أن المراد بالموالی من کان أملک بالمیراث و أولی بحیازته و أحق به. و قال الأخطل:

فأصبحت مولاها من الناس بعده-و أخری قریش أن تهاب و تحمدا

و روی فی الحدیث أیما امرأة تزوجت بغیر إذن مولاها فنکاحها باطل، و کلما استشهد به لم یرد بلفظ مولی فیه إلا معنی أولی دون غیره. قال المبرد - بعد أن ذکر تأویل قوله تعالی:

بِأَنَّ اَللّٰهَ مَوْلَی اَلَّذِینَ آمَنُوا

و الولی و الأولی معناهما سواء، و هو الحقیق بخلقه المتولی لأمورهم. و قال الفراء فی کتاب معانی القرآن: الولی و المولی فی کلام العرب واحد، و فی قراءة ابن مسعود: إنما مولیکم الله و رسوله، مکان ولیکم و قال أبو بکر محمد بن القاسم الأنباری فی کتابه فی القرآن المعروف بالمشکل: و المولی فی اللغة ینقسم إلی ثمانیة أقسام، أولهن المولی المنعم، ثم المنعم علیه المعتق، و المولی الولی، و المولی الأولی بالشیء، و ذکر شاهدا علیه الآیة التی قدمنا ذکرها، و بیت لبید، و المولی: الجار، و المولی: ابن العم، و المولی: الصهر، و المولی: الحلیف، و استشهد لکل واحد من أقسام المولی بشیء من الشعر لم نذکره، لأن غرضنا سواه. و قال أبو عمر غلام تغلب: أقسام المولی، و ذکر فی جملة الأقسام أن المولی السید و إن لم یکن مالکا، و المولی: الولی. و قد ذکر جماعة ممن یرجع إلی أمثاله فی اللغة أن من جملة أقسام مولی السید: الذی لیس هو بمالک و لا معتق، و لو ذهبنا إلی ذکر جمیع ما یمکن أن یکون شاهدا فیما قصدناه لأکثرنا، و فیما أوردناه کفایة و مقنع، انتهی مختصر کلامه قدس سره. و قال ابن الأثیر فی النهایة: قد تکرر اسم المولی فی الحدیث، و هو اسم یقع علی جماعة کثیرة فهو الرب، و المالک، و السید، و المنعم، و المعتق، و الناصر، و المحب و التابع، و الجار، و ابن العم، و الحلیف، و العقید، و الصهر، و العبد، و المنعم علیه، و کل من ولی أمرا أو قام به فهو مولاه و ولیه، و منه الحدیث: من کنت مولاه فعلی مولاه، یحمل علی أکثر الأسماء المذکورة، و منه الحدیث أیما امرأة نکحت بغیر إذن مولاها فنکاحها باطل، و روی ولیها أی متولی أمرها. و قال البیضاوی و الزمخشری و غیرهما من المفسرین، فی تفسیر قوله تعالی:

هِیَ مَوْلاٰکُمْ

هی أولی بکم، و قال الزمخشری فی قوله تعالی:

أَنْتَ مَوْلاٰنٰا

سیدنا و نحن عبیدک، أو ناصرنا أو متولی أمورنا. أن المولی حقیقة فی الأولی، لاستقلالها بنفسها و رجوع سائر الأقسام فی الاشتقاق إلیها، لأن المالک إنما کان مولی لکونه أولی بتدبیر رقیقه و بحمل جریرته و المملوک مولی لکونه أولی بطاعة مالکه، و المعتق و المعتق کذلک، و الناصر لکونه أولی بنصرة من نصر و الحلیف لکونه أولی بنصرة حلیفه، و الجار لکونه أولی بنصرة جاره و الذب عنه، و الصهر لکونه أولی بمصاهره، و الإمام و الوراء لکونه أولی بمن یلیه، و ابن العم لکونه أولی بنصرة ابن عمه. و العقل عنه، و المحب المخلص لکونه أولی بنصرة محبة. و إذا کانت لفظة مولی حقیقة فی الأولی وجب حملها علیها دون سائر معانیها، هذا الوجه ذکره الشیخ یحیی بن بطریق (ره) فی العمدة، و الشیخ أبو الصلاح الحلبی قدس سره فی تقریب المعارف. ما ذکره السید رضی الله عنه فی الشافی و غیره فی غیره، و هو أن ما یحتمله لفظة مولی ینقسم إلی أقسام، منها ما لم یکن صلی الله علیه و آله علیه، و منها ما کان علیه، و معلوم لکل أحد أنه علیه السلام لم یرده، و منها ما کان علیه، و معلوم بالدلیل أنه لم یرده، و منها ما کان حاصلا له، و یجب أن یریده، لبطلان سائر الأقسام و استحالة خلو کلامه من معنی و فائدة، فالقسم الأول هو المعتق و الحلیف، لأن الحلیف هو الذی ینضم إلی قبیلة أو عشیرة فیحالفها علی نصرته و الدفاع عنه، فیکون منتسبا إلیها متعززا بها، و لم یکن النبی صلی الله علیه و آله حلیفا لأحد علی هذا الوجه، و القسم الثانی ینقسم إلی قسمین أحدهما معلوم أنه لم یرده لبطلانه فی نفسه کالمعتق و المالک و الجار و الصهر و الخلف و الإمام، إذا عدا من أقسام المولی، و الآخر أنه صلی الله علیه و آله و سلم لم یرده من حیث لم یکن فیه فائدة، و کان ظاهرا شائعا، و هو ابن العم، و القسم الثالث الذی یعلم بالدلیل أنه لم یرده هو ولایة الدین و النصرة فیه، و المحبة و ولاء المعتق. و الدلیل علی أنه علیه السلام لم یرد ذلک أن کل أحد یعلم من دینه علیه السلام وجوب تولی المؤمنین و نصرتهم و قد نطق الکتاب به، و لیس یحسن أن یجمعهم علی الصورة التی حکیت فی تلک الحال، و یعلمهم ما هم مضطرون إلیه من دینه، و کذلک هم یعلمون أن ولاء المعتق لبنی العم قبل الشریعة و بعدها، و قول ابن الخطاب فی الحال علی ما تظاهرت به الروایة لأمیر المؤمنین علیه السلام أصبحت مولای و مولی کل مؤمن یبطل أن یکون المراد ولاء المعتق، و بمثل ما ذکرناه فی إبطال أن یکون المراد بالخبر ولاء المعتق أو إیجاب النصرة فی الدین، استبعد أن یکون أراد به صلی الله علیه و آله قسم ابن العم لاشتراک خلو الکلام عن الفائدة بینهما، فلم یبق إلا القسم الرابع الذی کان حاصلا له صلی الله علیه و آله، و یجب أن یریده و هو الأولی بتدبیر الأمر و أمرهم و نهیهم، انتهی. أقول: أکثر المخالفین لجأوا فی دفع الاستدلال به إلی تجویز کون المراد الناصر و المحب، و لا یخفی علی عاقل أنه ما کان یتوقف بیان ذلک علی اجتماع الناس لذلک فی شدة الحر، بل کان هذا أمر یجب أن یوصی به علیا علیه السلام بأن ینصر من کان الرسول ینصره، و یحب من کان صلی الله علیه و آله یحبه، و لا یتصور فی إخبار الناس بذلک فائدة یعتد بها إلا إذا أرید بذلک نوع من النصرة و المحبة یکون للأمراء بالنسبة إلی رعایاهم، أو أرید به جلب محبتهم بالنسبة إلیه و وجوب متابعتهم له حیث ینصرهم فی جمیع المواطن، و یحبهم علی الدین، و بهذا أیضا یتم المدعی. و أیضا نقول علی تقدیر أن یراد به المحب و الناصر أیضا یدل علی إمامته عند ذوی العقول المستقیمة و الفطرة القویمة بقرائن الحال، فإنا لو فرضنا أن أحدا من الملوک جمع عند قرب وفاته جمیع عسکره، و أخذ بید رجل هو أقرب أقاربه و أخص الخلق به، و قال: من کنت محبة و ناصره فهذا محبة و ناصره، ثم دعا لمن نصره و والاه، و لعن من خذله و لم یقل هذا لغیره، و لم یعین لخلافته رجلا سواه، فهل یفهم أحد من رعیته و من حضر ذلک المجلس إلا أنه یرید بذلک استخلافه و تطمیع الناس فی نصرة و محبته، و حث الناس علی إطاعته و قبول أمره و نصرته علی عدوه. و بوجه آخر نقول: ظاهر قوله: من کنت ناصره فعلی ناصره، هو أنه یتمشی منه النصرة لکل أحد، کما کان یتأتی من النبی صلی الله علیه و آله و لا یکون ذلک إلا بالرئاسة العامة، إذ لا یخفی علی منصف أنه لا یحسن من أمیر قوی الأرکان کثیر الأعوان أن یقول فی شأن بعض آحاد الرعایا: من کنت ناصره فهذا ناصره، فأما إذا استخلفه و أمره علی الناس فهذا فی غایة الحسن، لأنه جعله بحیث یمکن أن یکون ناصر من نصره. أنه قد ورد فی کثیر من روایات الخاصة و العامة أنه صلی الله علیه و آله و سلم قال أولا: أ لست أولی بکم من أنفسکم؟ أو قال: أ لستم تعلمون إنی أولی بالمؤمنین من أنفسهم؟ قالوا بلی، قال: أ لستم تعلمون إنی أولی بکل مؤمن من نفسه؟ قالوا: بلی، فقال: اللهم من کنت مولاه فعلی مولاه، فما مهده صلی الله علیه و آله و سلم أو لا و فرع علیه هذا الکلام قرینة واضحة علی أن المراد بالمولی ما ذکره أولا من الأولویة التی أثبتها لنفسه، و لا ینکر هذا إلا جاهل بأسالیب الکلام، أو متجاهل للعصبیة عما تتنازع إلیه الأفهام. قال فی الشافی: فأما الدلالة علی أن المراد بلفظة مولی فی خبر الغدیر الأولی، فهو أن من عادة أهل اللسان فی خطابهم إذا أوردوا جملة مصرحة و عطفوا علیها بکلام محتمل لما تقدم التصریح به و لغیره، لم یجز أن یریدوا بالمحتمل إلا المعنی الأول، یبین صحة ما ذکرناه أن أحدهم إذا قال مقبلا علی جماعة مفهما لهم، و له عدة عبید: أ لستم عارفین بعبدی، فلان، ثم قال عاطفا علی کلامه: فاشهدوا إن عبدی حر لوجه الله، لم یجز أن یرید بقوله: عبدی بعد أن قدم ما قدمه إلا العبد الذی سماه فی أول کلامه دون غیره من سائر عبیده، و متی أراد سواه کان عندهم لغوا خارجا عن طریق البیان انتهی. و أقول: فإذا ثبت أن المراد بالمولی هنا الأولی الذی تقدم ذکره و الأولی فی الکلام المتقدم غیر مقید بشیء و حال من الأحوال، فلو لم یکن المراد به العموم لزم الألغاز فی الکلام، و من قواعدهم المقررة أن حذف المتعلق من غیر قرینة دالة علی خصوص أمر من الأمور یدل علی العموم، لا سیما و قد انضم إلیه قوله صلی الله علیه و آله: من أنفسکم؟ فإن للمرء أن یتصرف فی نفسه ما یشاء، و یتولی من أمره ما یرید، فإذا حکم بأنه أولی بهم من أنفسهم یدل علی أن له أن یأمرهم بما یشاء، و یدبر فیهم ما یشاء فی أمر الدین و الدنیا، و أنه لا اختیار لهم معه، و هل هذا إلا معنی الإمامة و الرئاسة العامة. و أیضا لا یخفی علی عاقل أن ما قررهم صلی الله علیه و آله و سلم علیه إنما أشار به إلی ما أثبت الله له فی کتابه العزیز، حیث قال:

اَلنَّبِیُّ أَوْلیٰ بِالْمُؤْمِنِینَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ

و قد أجمع المفسرون علی أن المراد به ما ذکرناه. قال الزمخشری فی الکشاف: النبی أولی بالمؤمنین فی کل شیء من أمور الدین و الدنیا من أنفسهم، و لهذا أطلق و لم یقید فیجب علیهم أن یکون أحب إلیهم من أنفسهم، و حکمه أنفذ إلیهم من حکمها، و حقه آثر علیهم من حقوقها، و شفقتهم علیه أقدم من شفقتهم علیها، و أن یبذلوها دونه و یجعلوها فداء إذا أعضل خطب و وقایة إذا ألحقت حرب، و أن لا یتبعوا ما تدعوهم إلیه نفوسهم، و لا ما تصرفهم عنه و یتبعوا کل ما دعاهم إلیه رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم و صرفهم عنه، إلی آخر کلامه. و نحوه قال البیضاوی و غیره من المفسرین. و قال السید رضی الله عنه فأما الدلیل علی أن لفظة أولی یفید معنی الإمامة، فهو أنا نجد أهل اللغة لا یضفون هذا اللفظ إلا فیمن کان یملک ما وصف بأنه أولی به، و ینفذ فیه أمره و نهیه، أ لا تراهم یقولون: السلطان أولی بإقامة الحدود من الرعیة و ولد المیت أولی بمیراثه من کثیر من أقاربه، و مرادهم فی جمیع ذلک ما ذکرناه، و لا خلاف بین المفسرین فی أن قوله تعالی

اَلنَّبِیُّ أَوْلیٰ بِالْمُؤْمِنِینَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ

المراد به بتدبیرهم و القیام بأمرهم، حیث وجبت طاعته علیهم، و نحن نعلم أنه لا یکون أولی بتدبیر الخلق و أمرهم و نهیهم من کل أحد إلا من کان إماما لهم مفترض الطاعة علیهم. فإن قال: سلمنا أن المراد بالمولی فی الخبر ما تقدم من معنی الأولی من أین لکم أنه أراد کونه أولی بهم فی تدبیرهم و أمرهم و نهیهم دون أن یکون أراد به أولی بأن یوالوه و یحبوه و یعظموه و یفضلوه؟ قیل له: سؤالک یبطل من وجهین: أحدهما أن الظاهر من قول القائل فلان أولی بفلان، أنه أولی بتدبیره و أحق بأمره و نهیه، فإذا انضاف إلی ذلک القول أولی به من نفسه زالت الشبهة فی أن المراد ما ذکرناه، أ لا تراهم یستعملون هذه اللفظة مطلقة فی کل موضع حصل فیه محقق للتدبیر و الاختصاص بالأمر و النهی کاستعمالهم لها فی السلطان و رعیته و الوالد و ولده و السید و عبده، و إن جاز أن یستعملوها مقیدة فی غیر هذا الموضع، إذا قالوا فلان أولی بمحبة فلان أو بنصرته أو بکذا و کذا منه، إلا أن مع الإطلاق لا یعقل عنهم إلا المعنی الأول. و الوجه الآخر أنه إذا ثبت أن النبی صلی الله علیه و آله و سلم أراد بما قدمه من کونه أولی بالخلق من نفوسهم أنه أولی بتدبیرهم و تصریفهم من حیث وجبت طاعته علیهم بلا خلاف وجب أن یکون ما أوجبه لأمیر المؤمنین علیه السلام فی الکلام الثانی جاریا ذلک المجری یشهد بصحة ما قلناه أن القائل من أهل اللسان إذا قال فلان و فلان، و ذکر جماعة شرکاء فی المتاع الذی من صفته کذا و کذا، ثم قال عاطفا علی کلامه من کنت شریکه فعبد الله شریکه، اقتضی ظاهر لفظه أن عبد الله شریکه فی المتاع الذی قدم ذکره، و أخبر أن الجماعة شرکاؤه فیه، و متی أراد أن عبد الله شریکه فی غیر الأمر الأول کان سفها غاشا ملغزا. فإن قیل: إذا سلم لکم أنه علیه السلام أولی بهم بمعنی التدبیر و وجوب الطاعة من أین لکم عموم وجوب الطاعة فی جمیع الأمور التی تقوم بها الأئمة، و لعله أراد به أولی بأن یطیعوه فی بعض الأشیاء دون بعض؟ قیل له: الوجه الثانی الذی ذکرناه فی جواب سؤالک المتقدم یسقط هذا السؤال. و مما یبطله أیضا أنه إذا ثبت أنه علیه السلام مفترض الطاعة علی جمیع الخلق فی بعض الأمور دون بعض وجبت إمامته، و عموم فرض طاعته، و امتثال تدبیره، فلا یکون إلا الإمام لأن الأمة مجمعة علی أن من هذه صفته هو الإمام، و لأن کل من أوجب لأمیر المؤمنین علیه السلام من خبر الغدیر فرض الطاعة علی الخلق أوجبها عامة فی الأمور کلها علی الوجه الذی یجب للأئمة علیهم السلام و لم یخص شیئا دون شیء. و بمثل هذا الوجه نجیب من قال: کیف علمتهم عموم القول لجمیع الخلق؟ مضافا إلی عموم إیجاب الطاعة لسائر الأمور، و لستم ممن یثبت للعموم صیغة فی اللغة فتغلقون بلفظة من و عمومها، و ما الذی یمنع علی أصولکم من أن یکون أوجب طاعته علی واحد من الناس أو جماعة من الأمة قلیلة العدد، لأنه لا خلاف فی عموم طاعة النبی صلی الله علیه و آله و عموم قوله من بعده: فمن کنت مولاه، و إلا لم یکن للعموم صورة، و قد بینا أن الذی أوجبه ثانیا یجب مطابقته لما قدمه فی وجهه و عمومه فی الأمور، و کذا یجب عمومه فی المخاطبین بتلک الطریقة، لأن کل من أوجب من الخبر فرض الطاعة و ما یرجع إلی معنی الإمامة ذهب إلی عمومه لجمیع المکلفین، کما ذهب إلی عمومه فی جمیع الأفعال، انتهی. و أما ما زعم بعضهم من أن قوله صلی الله علیه و آله: اللهم وال من والاه، قرینة علی أن المراد بالمولی الموالی و الناصر، فلا یخفی وهنه إذ لم یکن استدلالنا بمحض تقدم ذکر الأولی حتی یعارضونا بذلک، بل إنما استدللنا بسیاق الکلام و تمهید المقدمة و التفریع علیهما، و ما یحکم به عرف أرباب اللسان فی ذلک و أما الدعاء بموالاة من والاه فلیس بتلک المثابة، و إنما یتم هذا لو ادعی أحد أن اللفظ بعد ما أطلق علی أحد معانیه لا یناسب أن یطلق ما یناسبه و یدانیه فی الاشتقاق علی معنی آخر، و کیف یدعی ذلک عاقل، مع أن ذلک مما یعد من المحسنات البدیعة. بل نقول تعقیبه بهذا یؤید ما ذکرناه و یقوی ما استثناه بوجوه: الأول: أنه لما أثبت صلی الله علیه و آله و سلم له الرئاسة العامة و الإمامة الکبری، و هی مما یحتاج إلی الجنود و الأعوان، و إثبات مثل ذلک لواحد من بین جماعة مما یقتضی إلی هیجان الحسد المورث لترک النصرة و الخذلان، لا سیما أنه صلی الله علیه و آله و سلم کان عالما بما فی صدور المنافقین الحاضرین من عداوته، و ما انطوی علیه جنوبهم من السعی فی غصب خلافته أکد ذلک بالدعاء لأعوانه، و اللعن علی من قصر فی شأنه، و لو کان الغرض محض کونه صلی الله علیه و آله و سلم ناصرا لهم، أو ثبوت الموالاة بینه و بینهم کسائر المؤمنین لم یکن یحتاج إلی مثل تلک المبالغات و الدعاء له بما یدعی للأمراء و أصحاب الولایات. الثانی: أنه یدل علی عصمته اللازمة لإمامته لأنه لو کان یصدر منه المعصیة، لکان یجب علی من یعلم ذلک منه منعه و زجره و ترک موالاته، و إبداء معاداته لذلک فدعاء الرسول صلی الله علیه و آله لکل من یوالیه و ینصره و لعنه علی کل من یعادیه و یخذله، یستلزم عدم کونه أبدا علی حال یستحق علیها ترک الموالاة و النصرة. الثالث: أنه إذا کان المراد بالمولی الأولی کما نقوله کان المقصود منه طلب موالاته و متابعته و نصرته من القوم، و إن کان المراد الناصر و المحب کان المقصود بیان کونه صلوات الله علیه ناصرا و محبا لهم، فالدعاء لمن یوالیه و ینصره، و اللعن علی من یترکهما فی الأول أهم و به أنسب من الثانی، إلا أن یأول الثانی بما یرجع إلی الأول فی المال کما أومأنا إلیه سابقا. أن الأخبار المرویة من طرق الخاصة و العامة الدالة علی أن قوله تعالی

اَلْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ

نزلت فی یوم الغدیر تدل علی أن المراد بالمولی ما یرجع إلی الإمامة الکبری، إذ ما یکون سببا لکمال الدین و تمام النعمة علی المسلمین، لا یکون إلا ما یکون من أصول الدین بل من أعظمها و هی الإمامة التی بها یتم نظام الدنیا و الدین، و بالاعتقاد بها تقبل أعمال المسلمین، و قال الشیخ جلال الدین السیوطی و هو من أکابر متأخری المخالفین فی کتاب الإتقان: أخرج أبو عبیدة عن محمد بن کعب قال: نزلت سورة المائدة فی حجة الوداع فیما بین مکة و المدینة، و منها

اَلْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ

و فی الصحیح عن عمر أنها نزلت عشیة عرفة یوم الجمعة عام حجة الوداع، لکن أخرج ابن مردویه عن أبی سعید الخدری أنها نزلت یوم غدیر خم، و أخرج مثله من حدیث أبی هریرة، انتهی. و روی السیوطی أیضا فی الدر المنثور بأسانید أن الیهود قالوا: لو علینا نزلت هذه الآیة لاتخذنا یومها عیدا. و روی الشیخ الطبرسی (ره) فی مجمع البیان عن مهدی بن نزار الحسینی عن عبد الله الحسکانی عن أبی عبد الله الشیرازی عن أبی بکر الجرجانی عن أبی أحمد الأنصاری البصری عن أحمد بن عمار بن خالد عن یحیی بن عبد الحمید الحمانی عن قیس بن الربیع عن أبی هارون العبدی عن أبی سعید الخدری أن رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم لما نزلت هذه الآیة قال: الله أکبر علی إکمال الدین و إتمام النعمة و رضا الرب برسالتی، و ولایة علی بن أبی طالب من بعدی، و قال: من کنت مولاه فعلی مولاه، اللهم وال من والاه، و عاد من عاداه، و انصر من نصره، و أخذل من خذله. قال: و قال الربیع بن أنس نزل فی المسیر فی حجة الوداع، انتهی. و قد مر سائر الأخبار فی ذلک. أن الأخبار المتقدمة الدالة علی نزول قوله تعالی:

یٰا أَیُّهَا اَلرَّسُولُ بَلِّغْ مٰا أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَمٰا بَلَّغْتَ رِسٰالَتَهُ وَ اَللّٰهُ یَعْصِمُکَ مِنَ اَلنّٰاسِ

مما یعین بالمولی الأولی و الخلیفة و الإمام، لأن التهدید بأنه إن لم یبلغه فکأنه لم یبلغ شیئا من رسالاته و ضمان العصمة له یجب أن یکون فی إبلاغ حکم یکون بإبلاغه إصلاح الدین و الدنیا لکافة الأنام، و به یتبین للناس الحلال و الحرام إلی یوم القیامة یکون قبوله صعبا علی الأقوام، و لیس مما ذکروه من الاحتمالات فی لفظ المولی ما یظن فیه أمثال ذلک إلا خلافة علیه السلام و إمامته، إذ بها یبقی ما بلغه صلی الله علیه و آله و سلم من أحکام الدین، و بها ینتظم أمور المسلمین، و لضغائن الناس لأمیر المؤمنین علیه السلام کان مظنة إثارة الفتن من المنافقین، فلذا ضمن الله له العصمة من شرهم. قال الرازی فی تفسیره الکبیر فی بیان محتملات نزول تلک الآیة: العاشر نزلت هذه الآیة فی فضل علی علیه السلام، و لما نزلت هذه الآیة أخذ بیده و قال: من کنت مولاه فعلی مولاه، اللهم وال من والاه و عاد من عاداه، فلقیه عمر فقال: هنیئا لک یا بن أبی طالب أصبحت مولای و مولی کل مؤمن و مؤمنة، و هو قول ابن عباس و البراء بن عازب و محمد بن علی. و قال الطبرسی (ره): روی العیاشی فی تفسیره بإسناده عن ابن أبی عمیر عن ابن أذینة عن الکلبی عن أبی صالح عن ابن عباس و جابر بن عبد الله قالا: أمر الله محمدا صلی الله علیه و آله و سلم أن ینصب علیا علیه السلام للناس فیخبرهم بولایته، فتخوف رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم أن یقولوا حابی ابن عمه و أن یطعنوا فی ذلک علیه فأوحی الله إلیه الآیة فقام علیه السلام بولایته یوم غدیر خم، و هذا الخبر بعینه حدثناه السید أبو الحمد عن الحاکم أبی القاسم الحسکانی بإسناده عن ابن أبی عمیر فی کتاب شواهد التنزیل لقواعد التأویل، و فیه أیضا بالإسناد المرفوع إلی حیان بن علی العنزی عن أبی صالح عن ابن عباس قال: نزلت هذه الآیة فی علی فأخذ رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم بیده علیه السلام فقال: من کنت مولاه فعلی مولاه اللهم وال من والاه و عاد من عاداه. و قد أورد هذا الخبر أبو إسحاق أحمد بن إبراهیم الثعلبی فی تفسیره بإسناده مرفوعا إلی ابن عباس قال: نزلت هذه الآیة فی علی، أمر النبی أن یبلغ فأخذ رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم بید علی فقال: من کنت مولاه فعلی مولاه، اللهم وال من والاه و عاد من عاداه. و قد اشتهرت الروایات عن أبی جعفر و أبی عبد الله علیهما السلام أن الله أوحی إلی نبیه صلی الله علیه و آله و سلم أن یستخلف علیا فکان یخاف أن یشق ذلک علی جماعة من أصحابه فأنزل الله سبحانه هذه الآیة تشجیعا له علی القیام لما أمره بأدائه. و المعنی إن ترکت تبلیغ ما أنزل إلیک أو کتمته کنت کأنک لم تبلغ شیئا من رسالات ربک فی استحقاق العقوبة. هو أن الأخبار الخاصیة و العامیة المشتملة علی صریح النص فی تلک الواقعة إن لم تدع تواترها معنی - مع أنها کذلک - فهی تصلح لکونها قرینة لکون المراد بالمولی ما یفید الإمامة الکبری و الخلافة العظمی، لا سیما مع انضمام ما جرت به عادة الأنبیاء و السلاطین و الأمراء من استخلافهم عند قرب وفاتهم، و هل یریب عاقل فی أن نزول النبی صلی الله علیه و آله و سلم فی زمان و مکان لم یکن نزول المسافر متعارفا فیهما، حیث کان الهواء علی ما روی فی غایة الحرارة، حتی کان الرجل یستظل بدابته، و یضع الرداء تحت قدمیه من شدة الرمضاء و المکان مملوء من الأشواک، ثم صعوده صلی الله علیه و آله و سلم علی الأقتاب و الدعاء لأمیر المؤمنین صلوات الله علیه علی وجه یناسب شأن الملوک و الخلفاء و ولاة العهد، لم یکن إلا لنزول الوحی الإیجابی الفوری فی ذلک الوقت، لاستدراک أمر عظیم الشأن جلیل القدر و هو استخلافه و الأمر بوجوب طاعته. نقول یکفی فی القرینة علی إرادة الإمامة من المولی فهم من حضر ذلک المکان و سمع هذا الکلام، هذا المعنی کحسان حیث نظمه فی إشعاره المتواترة و غیره من شعراء الصحابة و التابعین و غیرهم، و کالحارث بن النعمان الفهری کما رویناه فی الکتاب الکبیر عن الثعلبی و غیره، أنه هکذا فهم الخطاب حیث سمعه و غیرهم من الصحابة و التابعین علی ما أوردناه فی الکتاب المذکور فی ضمن الأخبار، و لنعم ما قال الغزالی فی کتاب سر العالمین فی مقالته الرابعة التی وضعها لتحقیق أمر الخلافة، بعد عدة من الأبحاث، و ذکر الاستخلاف: لکن أسفرت الحجة وجهها و أجمع الجماهیر علی متن الحدیث من خطبته صلوات الله علیه و آله فی یوم غدیر خم باتفاق الجمیع، و هو یقول: من کنت مولاه فعلی مولاه، فقال عمر: بخ بخ یا أبا الحسن لقد أصبحت مولای و مولی کل مؤمن و مؤمنة، فهذا تسلیم و رضا و تحکیم، ثم بعد هذا غلب الهواء بحب الرئاسة و حمل عمود الخلافة و عقود النبوء و خفقان الهواء فی قعقعة الرایات اشتباک ازدحام الخیول و فتح الأمصار سقاهم کأس الهواء فعادوا إلی الخلاف الأول، فنبذوا الحق وراء ظهورهم و اشتروا به ثمنا قلیلا فبئس ما یشترون، انتهی. أقول: لا یخفی علی من شم رائحة الإنصاف أن تلک الوجوه التی نقلناها عن القوم تتمیمات ألحقناها بها، و نکأت تفردنا بإیرادها لو کان کل منها مما یمکن لمباهات و معاند أن یناقش فیها فبعد اجتماعها و تعاضد بعضها ببعض لا یبقی لأحد مجال الریب فیها، و العجب من هؤلاء المخالفین مع ادعائهم غلبة الفضل و الکمال، کیف طاوعتهم أنفسهم أن یبدوا فی مقابلة تلک الدلائل و البراهین احتمالا یحکم کل عقل باستحالتها، و لو کانت مجرد التمسک بذیل الجهالات، و الالتجاء بمحض الاحتمالات مما یکفی لدفع الاستدلالات، لم یبق شیء من الدلائل إلا و لمباهات فیه مجال، و لا شیء من البراهین إلا و لجاهل فیه مقال، فکیف یثبتون الصانع و یقیمون البراهین فیه علی الملحدین؟ و کیف یتکلمون فی إثبات النبوات و غیره من مقاصد الدین؟ أعاذنا الله و إیاهم من العصبیة و العناد، و وفقنا جمیعا لما یهدی إلی الرشاد. قوله صلی الله علیه و آله: أوصیکم بکتاب الله و أهل بیتی، أقول: الأخبار الواردة بهذا المضمون کثیرة أوردناها فی کتابنا الکبیر، و أشهرها ما رواه أحمد بن حنبل فی مسنده بإسناده إلی أبی سعید الخدری، قال: قال رسول الله صلی الله علیه و آله: إنی قد ترکت فیکم الثقلین ما إن تمسکتم به لن تضلوا بعدی و أحدهما أکبر من الآخر: کتاب الله حبل ممدود من السماء إلی الأرض، و عترتی أهل بیتی، ألا و إنهما لن یفترقا حتی یردا علی الحوض. و بإسناده إلی زید بن ثابت قال: قال رسول الله صلی الله علیه و آله: إنی تارک فیکم الثقلین خلیفتین، کتاب الله حبل ممدود من السماء إلی الأرض، و عترتی أهل بیتی و إنهما لن یفترقا حتی یردا علی الحوض. و روی مسلم فی صحیحه عن زید بن أرقم قال: قام رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم فینا خطیبا بما یدعی خما بین مکة و المدینة، فحمد الله و أثنی علیه و وعظ و ذکر ثم قال: أما بعد أیها الناس إنما أنا بشر یوشک أن یأتینی رسول ربی فأجیب. و إنی تارک فیکم ثقلین أو لهما کتاب الله فیه النور فخذوا بکتاب الله و استمسکوا به، فحث علی کتاب الله تعالی و رغب فیه ثم قال: و أهل بیتی أذکرکم الله فی أهل بیتی ثلاثا. و روی ابن الأثیر فی جامع الأصول نقلا عن صحیح الترمذی عن جابر بن عبد الله قال: رأیت رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم فی حجة الوداع یوم عرفة و هو علی ناقته القصواء یخطب فسمعته یقول: إنی ترکت فیکم ما إن أخذتم به لن تضلوا: کتاب الله و عترتی أهل بیتی. و عن زید بن أرقم قال: قال رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم: إنی تارک فیکم ما إن تمسکتم به لن تضلوا بعدی، أحدهما أعظم من الآخر، و هو کتاب الله حبل ممدود من الأرض إلی السماء، و عترتی أهل بیتی لن یفترقا حتی یردا علی الحوض، فانظروا کیف تخلفونی فیهما. و هذا الخبر من المتواترات لم ینکره أحد من المخالفین عند الاحتجاج علیهم، کقاضی القضاة و غیرهم من المتعصبین، بل تکلموا فی الدلالة علی الإمامة و ذکر ألفاظه اللغویون، قال ابن الأثیر فی النهایة: فی الحدیث: إنی تارک فیکم الثقلین کتاب الله و عترتی، سماهما ثقلین لأن الأخذ بهما ثقیل، و یقال لکل خطیر نفیس ثقل، فسماهما ثقلین إعظاما لقدرهما، و تفخیما لشأنهما. و قال الطیبی فی شرح المشکاة: سمیا ثقلین إذ یستصلح الدین بهما، و یعمر کما عمرت الدنیا بالثقلین، أو لأن الأخذ بهما عزیمة، انتهی. و أما الاستدلال بها علی إمامة الأئمة علیهم السلام، فقال الشیخ المفید قدس الله روحه لا یکون شیء أبلغ من قول القائل: قد ترکت فیکم فلانا، کما یقول الأمیر إذا خرج من بلده و استخلف من یقوم مقامه لأهل البلد: قد ترکت فیکم فلانا یرعاکم و یقوم فیکم مقامی، و کما یقول من أراد الخروج عن أهله و أراد أن یوکل علیهم وکیلا یقوم بأمرهم: قد ترکت فیکم فلانا فاسمعوا له و أطیعوا، فإذا کان ذلک کذلک فهو النص الجلی الذی لا یحتمل غیره، إذ خلف فی جمیع الخلق أهل بیته و أمرهم بطاعتهم و الانقیاد لهم بما أخبر به عنهم من العصمة، و أنهم لا یفارقون الکتاب و لا یتعدون الحکم بالصواب. و نقل السید - رضی الله عنه - فی الشافی عن صاحب المغنی أنه اعترض علی الاستدلال بهذا الحدیث و حدیث السفینة و أمثالهما علی الإمامة بأن هذا إنما یدل علی أن إجماع العترة لا یکون إلا حقا، لأنه لا یخلو من أن یرید صلی الله علیه و آله و سلم بذلک جملتهم أو کل واحد منهم، و قد علمنا أنه لا یجوز أن یرید بذلک إلا جملتهم، لأن الکلام یقتضی الجمع، و لأن الخلاف قد یقع بینهم علی ما علمناه من حالهم، و لا یجوز أن یکون فی شیء و ضده، و قد ثبت اختلافهم فیما هذا حاله، و لا یجوز أن یقال إنهم مع الاختلاف لا یفارقون الکتاب، و ذلک یبین أن المراد به أن ما أجمعوا علیه یکون حقا حتی یصح قوله: لن یفترقا حتی یردا علی الحوض، و ذلک یمنع من أن المراد بالخبر الإمامة، لأن الإمامة لا تصح فی جمیعهم و إنما یختص بها الواحد منهم، ثم قال: و لیس لهم أن یقولوا إذا دل علی ثبوت العصمة فیهم و لم یصح إلا فی أمیر المؤمنین علیه السلام ثم فی واحد واحد من الأئمة فیجب أن یکون هو المراد، و ذلک أن لقائل أن یقول: أن المراد عصمتهم فیما اتفقوا علیه و ذلک یکون ألیق بالظاهر، و بعد فالواجب حمل الکلام علی ما یصح أن یوافق العترة فیه الکتاب، و قد علمنا أن کتاب الله دلالة علی الأمور، فیجب أن یحمل قوله صلی الله علیه و آله و سلم فی العترة علی ما یقتضی کونه دلالة و ذلک لا یصح إلا بأن یقال أن إجماعها حق و دلیل. ثم أجاب السید - رضی الله عنه -: بأن إجماع أهل البیت علیهم السلام حجة یدل علی إمامة أمیر المؤمنین علیه السلام بعد النبی صلی الله علیه و آله و سلم بغیر فصل، و علی غیر ذلک مما أجمع أهل البیت علیه، و یمکن أیضا أن یجعلوه حجة و دلیلا، علی أنه لا بد فی کل عصر فی جملة هذا البیت من حجة معصوم مأمون یقطع علی صحة قوله. ثم قال: فإن قیل: ما المراد بالعترة، فإن الحکم متعلق بهذا الاسم؟ قلنا: عترة الرجل فی اللغة هم نسله کولده و ولد ولده، و فی أهل اللغة من وسع ذلک فقال: إن عترة الرجل هم أدنی قومه إلیه فی النسب، فعلی القول الأول یتناول ظاهر هذا الخبر و حقیقته الحسن و الحسین علیهما السلام و أولادهما، و علی القول الثانی یتناول من ذکرناه و من جری مجراهم فی الاختصاص بالقرب من النسب، علی أن الرسول صلی الله علیه و آله و سلم قد قید القول بما أزال به الشبهة و أوضح القول بقوله عترتی أهل بیتی، فوجه الحکم إلی من استحق هذین الاسمین، و نحن نعلم أن من یوصف من عترة الرجل بأنهم أهل بیته هو ما قدمنا ذکره من أولاده و أولاد أولاده، و من جری مجراهم فی النسب القریب. علی أن الرسول صلی الله علیه و آله و سلم قد بین من یتناوله الوصف بأنه من أهل البیت، فتظاهر الخبر بأنه صلی الله علیه و آله و سلم جمع أمیر المؤمنین و فاطمة و الحسن و الحسین علیهم السلام فی بیته و جللهم بکسائه، ثم قال: اللهم هؤلاء أهل بیتی فأذهب عنهم الرجس و طهرهم تطهیرا، فنزلت الآیة، فقالت أم سلمة: یا رسول الله أ لست من أهل بیتک؟ فقال صلی الله علیه و آله و سلم: لا و لکنک علی خیر. فخص هذا الاسم بهؤلاء دون غیرهم، فیجب أن یکون الحکم متوجها إلیهم و إلی من ألحق بهم بالدلیل، و قد أجمع کل من أثبت فیهم هذا الحکم أعنی وجوب التمسک و الاقتداء علی أن أولادهم فی ذلک یجرون مجراهم، فقد ثبت توجه الحکم إلی الجمیع. فإن قیل: علی بعض ما أوردتموه یجب أن یکون أمیر المؤمنین علیه السلام لیس من العترة؟ قلنا: من ذهب إلی ذلک من الشیعة یقول: أن أمیر المؤمنین علیه السلام و إن لم یتناوله الاسم علی الحقیقة کما لا یتناوله اسم الولد فهو علیه السلام أبو العترة و سیدها و خیرها و الحکم فی المستحق بالاسم ثابت له بدلیل غیر تناول الاسم المذکور فی الخبر، ثم قال رحمه الله بعد إیراد اعتراضات: فأما ما یمکن أن یستدل بهذا الخبر علیه من ثبوت حجة مأمون فی جملة أهل البیت فی کل عصر، فهو أنا نعلم أن الرسول صلی الله علیه و آله و سلم إنما خاطبنا بهذا القول علی جهة إزاحة العلة لنا، و الاحتجاج فی الدین علینا و الإرشاد إلی ما یکون فیه نجاتنا من الشکوک و الریب، و الذی یوضح ذلک أن فی روایة زید بن ثابت هذا الخبر: و هما الخلیفتان من بعدی، و إنما أراد أن المرجع إلیهما بعدی فیما کان یرجع إلی فیه فی حیاتی، فلا یخلو من أن یرید أن إجماعهم حجة فقط دون أن یدل القول علی أن فیهم فی کل حال من یرجع إلی قوله، و یقطع علی عصمته، أو یرید ما ذکرناه فلو أراد الأول لم یکن مکملا للحجة علینا و لا مزیحا لعلتنا و لا مستخلفا من یقوم مقامه فینا، لأن العترة أولا قد یجوز أن یجمع علی القول الواحد و یجوز أن لا یجمع بل یختلف، فما هو الحجة من إجماعها لیس بواجب ثم ما اجتمعت علیه هو جزء من ألف جزء من الشریعة فکیف یحتج علینا فی الشریعة بمن لا نصیب عنده من حاجتنا إلا القلیل من الکثیر، و هذا یدل علی أنه لا بد فی کل عصر من حجة فی جملة أهل البیت مأمون مقطوع علی قوله، و هذا دلیل علی وجود الحجة علی سبیل الجملة و بالأدلة الخاصة یعلم من الذی هو حجة منهم علی سبیل التفصیل، علی أن المعترض قد حکم بمثل هذه القضیة فی قوله: إن الواجب حمل الکلام علی ما یصح أن یوافق فیه العترة للکتاب، و أن الکتاب إذا کان دلالة علی الأمور وجب فی العترة مثل ذلک، و هذا صحیح لیجمع بینهما فی اللفظ و الإرشاد إلی التمسک بهما لیقع الأمان من الضلال، و الحکم بأنهما لا یفترقان إلی القیامة، و إذا وجب فی الکتاب أن یکون دلیلا و حجة وجب مثل ذلک فی قولهم أعنی العترة، و إذا کانت دلالة الکتاب مستمرة غیر منقطعة و موجودة فی کل حال و ممکنة إصابتها فی کل زمان، وجب مثل ذلک فی قول العترة المقرون بها، و المحکوم له بمثل حکمها، و هذا لا یتم إلا بأن یکون فیها فی کل حال من قوله حجة، لأن إجماعها علی الأمور لیس بواجب علی ما بینا، و الرجوع إلیهما من الاختلاف و فقد المعصوم لا یصح فلا بد مما ذکرناه، انتهی. أقول: عدم افتراقهما بحسب ظاهر اللفظ یحتمل وجوها: أحدها: أن یکون الغرض استمرارها إلی آخر الدهر بحیث لا یکون زمان فیه الکتاب، و لیس فیه العترة و بالعکس. و ثانیها: استمرارها من حیث الإرشاد و الهدایة و الدلالة علی ما یوجب العصمة عن الضلال لا مطلقا کما أومأ إلیه السید قدس سره. و ثالثها: کونهما متفقین غیر مختلفین بأن لا یحکموا بما یخالف الکتاب و لا یحکم الکتاب بما یخالف قولهم و کونهم عالمین بجمیع ما فی الکتاب غیر مخالفین له فی شیء، و هذا یتضمن العصمة. و رابعها: کون جمیع الکتاب عندهم علی ترتیب النزول لفظا و معنی، و کونهم عالمین بجمیع علم القرآن ظهرا و بطنا، بل هم القرآن حقیقة لانتقاش نفوسهم المقدسة بلفظ القرآن و معانیه و إسراره و اتصافهم بصفات القرآن و أخلاقه، و هذا سر ما روی: أن النبی صلی الله علیه و آله و سلم کان خلقه القرآن، و ما قاله أمیر المؤمنین علیه السلام: أنا کلام الله الناطق، و به یمکن الجمع بین ما ورد من کون القرآن أفضل منهم و کونهم أفضل من القرآن، بأن یکون المعنی حینئذ أن جهة کونهم قرآنا و کونهم عالمین بجمیع علومه أرجح من سائر جهاتهم، و قد حققنا ذلک مفصلا فی کتاب عین الحیاة. و خامسها: کون المراد عدم افتراقهما فی وجوب الإیمان بهما، و أنه لا ینفع الإیمان بأحدهما بدون الآخر، و لا تحصل معرفة أحدهما إلا بمعرفة الآخر. و سادسها: کون الکتاب شاهدا علی حقیتهم دالا علی إمامتهم و کونهم مفسرین للکتاب، شاهدین علی حقیقة مضامینه، و کونهم محتاجین إلی الکتاب، فکل منهما محتاج إلی الآخر، و الناس محتاجون إلیهما معا، فلذا أنزل الله الکتاب مجملا، و جعل أهل البیت علیهم السلام مفسرین له، حاکمین به، إذ لیس الکتاب ناطقا ینطق بما فیه و یحکم بما یتضمنه، فلا بد من ناطق ینطق عن الکتاب و یحکم بما فیه، و یحمل الناس علی العمل به و یفسره لهم، و علی هذا المعنی دل أکثر الأخبار. و یدل علی بعض المعانی المتقدمة ما رواه الصفار فی البصائر عن سعد الإسکاف، قال: سألت أبا جعفر علیه السلام عن قول النبی صلی الله علیه و آله و سلم: إنی تارک فیکم الثقلین فتمسکوا بهما، فإنهما لن یفترقا حتی یردا علی الحوض، قال: فقال أبو جعفر علیه السلام: لا یزال کتاب الله و الدلیل منا یدل علیه حتی یردا علی الحوض. قوله صلی الله علیه و آله و سلم: لادعاها آل فلان و آل فلان، أی آل العباس و آل جعفر و أضرابهم من أقاربه صلی الله علیه و آله و سلم، أو آل تیم و آل عدی لشبهة کون بنتیهما فی بیته، أو لبنتیهما. قوله: و لکن الله عز و جل أنزل، إلخ. أقول: لا خلاف بین الأمة فی أن المراد بأهل البیت فی آیة التطهیر أهل بیت نبینا صلی الله علیه و آله و سلم، و إن اختلف فی تعیینهم فقال کثیر م

 مرآة العقول ؛ ج 3 , ص 248 

عبد الرحیم بن روح قصیر گوید: از امام باقر علیه السلام راجع بقول خدای عز و جل «پیغمبر بمؤمنان از خودشان سزاوارتر است و همسران او مادران مؤمنانند و خویشاوندان بعضی نسبت ببعضی در کتاب خدا سزاوارترند-6 سوره 33-» پرسیدم در باره کی نازل شده است؟ فرمود در باره امر ولایت و امامت نازل شده است، این آیه پس از حسین علیه السلام در میان اولادش جاری شد، پس ما نسبت بپیغمبر و امر امامت از مؤمنین و مهاجرین و انصار سزاوارتریم، گفتم اولاد جعفر از امامت بهره‌ئی دارند؟ فرمود: نه، گفتم: برای اولاد عباس بهره‌ئی هست فرمود: نه، پس من تمام شعبه‌های فرزندان عبد المطلب را برای آن حضرت بر شمردم، نسبت بهمه میفرمود: نه، ولی اولاد حسن علیه السلام را در آن مجلس فراموش کردم، بعدا خدمتش رسیدم و عرضکردم: برای اولاد حسن از امامت بهره‌ئی هست؟ فرمود: نه: بخدا ای عبد الرحیم برای هیچ فردی که بمحمد منسوبست جز ما از آن بهره‌ئی ندارد (بحدیث 745 رجوع شود).

 ترجمه مصطفوی ؛ ج 2 , ص 46 

2-عبد الرحیم بن روح القصیر از امام باقر(علیه السّلام)(پرسید)که قول خدا عز و جل(6 سوره احزاب):«پیغمبر به مردم از خودشان اولی است و زنهایش مادران آنانند و اولو الارحام اولی هستند بعضی بر بعضی در کتاب خدا»در بارۀ چه کسی نازل شده؟فرمود:در بارۀ امر خلافت نازل شده و این آیه در اولاد حسین(علیهم السّلام)بعد از او مجری گردیده و ما اولیٰ به امر خلافت و به جانشینی رسول خدائیم از سایر مؤمنین و مهاجرین و انصار،گفتم:اولاد جعفر در امامت بهره‌ای دارند؟ فرمود:نه،گفتم:پس اولاد عباس در آن نصیبی دارند؟فرمود:نه، من خاندان‌های عبد المطلب را بر آن حضرت بر شمردم،در بارۀ همه میفرمود:نه،گوید:اولاد حسن را از یاد بردم و بعد از آن خدمتش رسیدم و به او گفتم:آیا برای اولاد حسن(علیه السّلام)در امامت بهره‌ای هست؟فرمود:نه،به خدا ای عبد الرحیم،برای هیچ فرد محمدی در امامت بهره‌ای نیست جز ماها.

 ترجمه کمره ای ؛ ج 2 , ص 395 

2-عبد الرحیم بن روح القصیر از امام باقر علیه السّلام از قول خدای عزّ و جل:«پیامبر به مردم از خودشان اولی است و زنهایش مادران آنانند و در کتاب خدا خویشان بعضی بر بعضی دیگر برترند»پرسیدم:دربارۀ چه کسی نازل شده؟فرمود:دربارۀ امر خلافت نازل شده و این آیه در اولاد حسین علیه السّلام بعد از او اجرا گردیده و ما اولی به امر خلافت و به جانشینی رسول خدائیم از سایر مؤمنین و مهاجرین و انصار،گفتم:اولاد جعفر در امامت بهره‌ای دارند؟فرمود:نه،گفتم:پس اولاد عباس در آن نصیبی دارند؟ فرمود:نه،من خاندان‌های عبد المطلب را بر آن حضرت برشمردم،دربارۀ همه می‌فرمود:نه،گوید:اولاد حسن را از یاد بردم و بعد از آن خدمتش رسیدم و به او گفتم:آیا برای اولاد حسن علیه السّلام در امامت بهره‌ای هست؟ فرمود:نه،به خدا ای عبد الرحیم،برای هیچ فردی از خاندان محمد بهره‌ای در امامت نیست جز ما.

 ترجمه آیت اللهی ؛ ج 1 , ص 799 

: مجهول. و قال فی المصباح المنیر : الإمرة و الإمارة بالکسر أمر الولایة و قد مضی القول فیه فی الباب السابق.

 مرآة العقول ؛ ج 3 , ص 249 

امام صادق علیه السلام راجع بقول خدای عز و جل «همانا ولی شما خداست و رسولش و کسانی که ایمان آورده‌اند» فرمود: یعنی اولی بشما و سزاوارتر بشما و کارهای شما و جان و مال شما خداست و رسولش و کسانی که ایمان آورده‌اند، یعنی علی و اولادش که ائمه علیهم السلام هستند تا روز قیامت، سپس خدای عز و جل ایشان را وصف کرد و فرمود:«کسانی که نماز میخوانند و در حال رکوع زکاة میدهند». امیر المؤمنین مشغول نماز ظهر بود، بعد از آنکه دو رکعت را خوانده و در رکوع بود، در حالی که حله‌ایکه هزار دینار قیمت داشت، در برش بود و آن حله را نجاشی بپیغمبر (صلّی الله علیه و آله) هدیه کرده و او بامیر المؤمنین پوشانیده بود، مرد سائلی آمد و گفت: سلام بر تو ای ولی خدا و ای کسی که نسبت بمؤمنین از خودشان سزاوارتری! بفقیر صدقه‌ای ده، علی علیه السلام آن حله را بجانب او انداخت و با دست اشاره کرد که بردار، سپس خدای عز و جل آن آیه را در شأن او نازل فرمود. و تصدق اولادش را بتصدق او متصل ساخت [و نعمت بر اولادش را بوسیله نعمت بر او قرار داد] پس هر یک از اولاد او که بدرجه امامت رسد، مانند خود او همین صفت را دارد که در حال رکوع تصدق میدهد، و آن سائلی که از امیر المؤمنین تقاضا کرد از ملائکه بود، و آنها که از ائمه اولادش سؤال کنند، از ملائکه میباشند.

 ترجمه مصطفوی ؛ ج 2 , ص 46 

3-احمد بن عیسی از امام صادق(علیه السّلام)در قول خدا عز و جل:«همانا ولی و سرپرست شما خدا است و رسولش و آنان که گرویدند» فرمود:یعنی اولیٰ به شما و احق به شما و به کارهای شما و خود شما و اموال شما خدا است و رسولش و کسانی که ایمان آوردند، یعنی علی و اولاد ائمۀ او تا روز قیامت،سپس خدا عز و جل آن‌ها را وصف نمود و فرمود:«آنچنان کسانی که بپا می‌دارند نماز را و می پردازند زکاة را و ایشان در رکوعند»امیر المؤمنین(علیه السّلام)در نماز ظهر بود و دو رکعت خوانده بود و در رکوع بود و در برش حلّه‌ای بود به بهای هزار اشرفی که پیغمبر به او پوشانیده بود و نجاشی آن جامه را برای وی فرستاده بود،یک سائل آمد و گفت:السلام علیک یا ولیّ الله و اولیٰ به مؤمنان از خودشان،بر گدائی تصدّق فرما،علی(علیه السّلام) آن حلّه را نزد او انداخت و به دست اشاره کرد تا آن را برگیرد و خدا هم این آیه را بر او نازل کرد و به وسیلۀ انعام به او به فرزندانش هم انعام داد و هر کدام از فرزندانش که به امامت رسند به واسطۀ این صفت بوده است که مانند او بدان متصف بوده‌اند که در حال رکوع صدقه داده‌اند،و آن سائلی که از امیر المؤمنین(علیه السّلام)سؤال کرد از ملائکه بود و آن سائلی که از دیگر امامان سؤال کند از ملائکه می‌باشند.

 ترجمه کمره ای ؛ ج 2 , ص 397 

3-احمد بن عیسی از امام صادق علیه السّلام در قول خدای عز و جل:«همانا ولی و سرپرست شما خدا و رسولش می‌باشند و آنان که گرویدند»فرمود:یعنی اولی به شما و احق به شما و به کارهای شما و خود شما و اموال شما،خدا و رسولش می‌باشند و کسانی که ایمان آوردند،یعنی علی و اولاد ائمۀ او تا روز قیامت،سپس خدای عزّ و جل آن‌ها را وصف نمود و فرمود: «آنچنان کسانی که نماز را بپا می‌دارند و زکات را می‌دهند و پیوسته در رکوع‌اند(یعنی تسلیم خداوندند)امیر المؤمنین علیه السّلام در نماز ظهر بود و دو رکعت خوانده بود و در رکوع بود و در برش حلّه‌ای بود به بهای هزار اشرفی که پیامبر به او پوشانیده بود و نجاشی آن جامه را برای وی فرستاده بود،یک سائل آمد و گفت:السلام علیک یا ولیّ اللّه و اولی به مؤمنان از خودشان،بر گدائی تصدّق فرما،علی علیه السّلام آن حلّه را نزد او انداخت و به دست اشاره کرد تا آن را بردارد و خدا هم این آیه را بر او نازل کرد و به وسیلۀ انعام به او،به فرزندانش هم انعام داد و هرکدام از فرزندانش که به امامت رسند به واسطۀ این صفت بوده است که مانند او بدان متصف بوده‌اند که در حال رکوع صدقه داده‌اند،و آن سائلی که از امیر المؤمنین علیه السّلام سؤال کرد از ملائکه بود و آن سائلی که از دیگر امامان سؤال کند از ملائکه می‌باشد.

 ترجمه آیت اللهی ؛ ج 1 , ص 801 

: ضعیف علی المشهور. و قد مر الکلام فی الآیة فی باب فرض طاعة الأئمة علیهم السلام، و فی أکثر روایات الخاصة و العامة أنه علیه السلام تصدق بخاتمه، و فی هذه الروایة الحلة و هو بالضم: إزار و رداء ذکره فی المغرب، و یمکن الجمع بینهما بوقوع الأمرین معا، إما فی حالة واحدة أو حالتین، و قال عیاض : النجاشی لقب لملک الحبشة کما أن کسری لملک الفرس، و هرقل و قیصر لملک الروم، و خاقان لملک الترک، و تبع لملک الیمن، و القیل لملک حمیر، و النجاشی الذی کان فی زمن الرسول صلی الله علیه و آله و سلم اسمه أصحمة و قیل: صحمة و قیل: أصمحة، و هو الذی هاجر إلیه جعفر و أصحابه، و یدل علی أن مثل هذا فی الصلاة لیس بفعل کثیر کما سیأتی تحقیقه فی کتاب الصلاة. و صیر نعمة أولاده بنعمته أی جعل الله نعمة أولاد أمیر المؤمنین صلوات الله علیه موصولة بنعمته، مقرونة بها مذکورة معها، فلذا أتی بصیغة الجمع فالباء فی بنعمته للإلصاق، و یحتمل التعلیل أیضا و الظرف مفعول ثان، و المراد بالنعمة التصدق فی الرکوع، و الفاء فی قوله فکل للبیان أو للتفریع، و یدل علی أنه یمکن أن یری غیر النبی و الإمام علیهما السلام الملائکة بحیث لا یعرفه لما ورد فی الأخبار الکثیرة أن الناس رأوا السائل حین سأله النبی صلی الله علیه و آله و سلم: من أعطاک الخاتم؟.

 مرآة العقول ؛ ج 3 , ص 250 

عمر بن اذینه از زراره و فضیل و بکیر و ابن مسلم و برید و ابی الجارود، همگی از امام باقر علیه السلام روایت کنند که فرمود: خدای عز و جل رسولش را بولایت علی علیه السلام امر کرد و آیۀ «سرپرست شما تنها خداست و رسولش و کسانی که ایمان آورده، نماز بپا دارند و زکاة دهند-55 سورۀ مائده-» را بر او نازل فرمود و ولایت اولو الامر (کار داران) را واجب ساخت، مردم ندانستند مقصود از ولایت چیست، خدا بمحمد صلّی اللّٰه علیه و آله امر فرمود تا ولایت را برای آنها توضیح دهد، چنان که نماز و زکاة و روزه و حج را توضیح داد، و چون امر بولایت از جانب خدا بپیغمبر رسید حضرتش دلتنگ شد و ترسید مردم از دین برگردند و او را تکذیب کنند، از این جهت دلتنگ شد و بپروردگارش مراجعه کرد، خدای عز و جل باو وحی فرستاد «ای پیغمبر آنچه از پروردگارت بتو نازل شده برسان، و اگر نکنی پیام او را نرسانیده‌ئی، خدا ترا از گزند مردم حفظ میکند-67 سوره مائده-» او هم امر خدای - تعالی ذکره - را اعلان کرد و بامر ولایت علی علیه السلام در روز غدیر خم قیام نمود و مردم را برای نماز جماعت بانگ زد و فرمان داد که حاضرین بغائبین برسانند. عمر بن اذینه (که از آن شش نفر روایت میکند) گوید: همگی جز ابی الجارود گفتند: امام باقر علیه السلام فرمود: واجبات خدا یکی پس از دیگری نازل میشد و امر ولایت آخرین آنها بود، که خدای عز و جل این آیه را نازل فرمود:«امروز دین شما را کامل کردم و نعمتم را بر شما تمام نمودم-3 سوره مائده-» امام باقر علیه السلام فرمود: خدای عز و جل میفرماید: بعد از این واجبی بر شما نازل نکنم، واجبات را برای شما کامل کردم.

 ترجمه مصطفوی ؛ ج 2 , ص 47 

4-عمر بن اذینه از زراره و فضیل بن یسار و بکیر بن اعین و محمد بن مسلم و برید بن معاویه و ابی الجارود همه از امام باقر(علیه السّلام) فرمود:خدا عز و جل به رسول خود دستور داد به ولایت علی(علیه السّلام)و به او نازل کرد(55 سوره مائده):«همانا ولی شما خدا است و رسولش و آنان که گرویدند و نماز را برپا داشتند و زکاة را پرداختند در حالی که رکوع کنند»و خدا ولایت اولو الامر را واجب کرد و ندانستند اولو الامر کیست و ولایت چیست؟خدا به محمد(صلّی الله علیه و آله) دستور داد برای آنها شرح کند ولایت را چنانچه نماز و زکاة و روزه و حج را شرح کرده بود،چون این دستور از طرف خدا برایش آمد دلش طپید و ترسید که از دین برگردند و او را تکذیب کنند و دل تنگ شد و به خدا عز و جل رجوع کرد،خدا به او وحی کرد:«ای رسول من تبلیغ کن آنچه را به تو نازل شده از پروردگارت اگر نکنی تبلیغ رسالت او نکردی، خدا تو را از مردم حفظ می‌کند»و پیغمبر امر خدای تعالی را اعلام کرد و در روز غدیر خُم قیام کرد برای انجام ولایت علی(علیه السّلام)و جار نماز دسته جمعی کشید و به مردم داد تا حاضران به غائبان برسانند. عمر بن اذینه گفته:همه جز ابی الجارود(در اینجا)گفتند: امام باقر(علیه السّلام)فرمود:هر فریضه پس از فریضه دیگر نازل می‌شد و ولایت آخر فرائض بود و خدا عز و جل در بارۀ آن نازل کرد(3 سوره مائده):«امروز دین شما را کامل کردم،و نعمتم را بر شما تمام کردم»امام فرمود:خدا عز و جل می‌فرماید:دیگر بعد از این بر شما فریضه نازل نکنم،من فرائض شما را کامل کردم.

 ترجمه کمره ای ؛ ج 2 , ص 399 

4-عمر بن اذینه از زراره و فضیل بن یسار و بکیر بن اعین و محمد بن مسلم و برید بن معاویه و ابی الجارود همه از امام باقر علیه السّلام نقل می‌کنند که فرمود: خدای عزّ و جل به رسول خود به ولایت علی علیه السّلام دستور داد و به او فرمود:«همانا ولی شما خدا و رسولش می‌باشد و آنان که گرویدند و نماز را بر پا داشتند و زکاة را پرداختند درحالی‌که رکوع کنند(مائده/55)»و خدا ولایت اولو الامر را واجب کرد و ندانستند اولو الامر کیست و ولایت چیست؟خدا به محمد صلّی اللّه علیه و اله دستور داد برای آنها ولایت را شرح کند چنانچه نماز و زکاة و روزه و حج را شرح کرده بود، چون این دستور از طرف خدا برایش آمد دلش طپید و ترسید که از دین برگردند و او را تکذیب کنند و دل‌تنگ شد و به خدای عزّ و جل رجوع کرد،خدا به او وحی کرد:«ای رسول من آنچه که از طرف پروردگارت بر تو نازل شده تبلیغ کن اگر نکنی رسالت خود را تبلیغ نکرده‌ای خداوند تو را از گزند مردم حفظ خواهد کرد»پیامبر خدا در روز غدیر خم برای انجام ولایت قیام کرد و گفت:حاضران به غایبین این پیام را برسانند.

عمر بن اذینه گفته:همه جز ابی الجارود(در اینجا)گفتند:امام باقر علیه السّلام فرمود:هر فریضه پس از فریضه دیگر نازل می‌شد و ولایت آخرین فرائض بود که خداوند دربارۀ آن نازل کرد:«امروز دین شما را کامل کردم،و نعمتم را بر شما تمام نمودم(مائده/3)»امام فرمود:خدای عزّ و جل می‌فرماید:دیگر بعد از این بر شما فریضه نازل نکنم،من فرائض شما را کامل کردم.

 ترجمه آیت اللهی ؛ ج 1 , ص 801 

: حسن. بولایة علی أی بتبلیغ ولایته و إمامته و کونه أولی بهم من أنفسهم فیکون إضافة المصدر إلی الفاعل، أو طاعته علیه السلام فیکون إضافته إلی المفعول کما أنه فی قوله: ولایة أولی الأمر کذلک، لکن الأول أنسب بالآیة الأولی، و الثانی بالثانیة و أن یکذبوه أی بأن یقولوا لیس هذا من عند الله و إنما یقوله لحبه له أو لم یقبلوا الولایة و إن اعترفوا أنه من عند الله، فإنه بمنزلة التکذیب و هذا بالفقرة السابقة أنسب. قوله علیه السلام: و راجع ربه، أقول: روی السید بن طاوس رضی الله عنه فی کتاب إقبال الأعمال فی حدیث طویل ذکر أنه أخذه من کتب الثقات من الخاصة و العامة عن حذیفة قال: إن الله أنزل علی نبیه یعنی بالمدینة

اَلنَّبِیُّ أَوْلیٰ بِالْمُؤْمِنِینَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَ أَزْوٰاجُهُ أُمَّهٰاتُهُمْ وَ أُولُوا اَلْأَرْحٰامِ بَعْضُهُمْ أَوْلیٰ بِبَعْضٍ فِی کِتٰابِ اَللّٰهِ مِنَ اَلْمُؤْمِنِینَ وَ اَلْمُهٰاجِرِینَ

فقالوا: یا رسول الله ما هذه الولایة التی أنتم بها أحق منا بأنفسنا؟ فقال علیه السلام: السمع و الطاعة فیما أحببتم و کرهتم، فقلنا: سمعنا و أطعنا فأنزل الله:

وَ اُذْکُرُوا نِعْمَةَ اَللّٰهِ عَلَیْکُمْ وَ مِیثٰاقَهُ اَلَّذِی وٰاثَقَکُمْ بِهِ إِذْ قُلْتُمْ سَمِعْنٰا وَ أَطَعْنٰا

فخرجنا إلی مکة مع النبی صلی الله علیه و آله فی حجة الوداع فنزل جبرئیل علیه السلام فقال: یا محمد إن ربک یقرئک السلام و یقول: أنصب علیا علما للناس فبکی النبی صلی الله علیه و آله و سلم حتی اخضلّت لحیته و قال: یا جبرئیل إن قومی حدیثو عهد بالجاهلیة ضربتهم علی الدین طوعا و کرها حتی انقادوا لی، فکیف إذا حملت علی رقابهم غیری؟ قال: فصعد جبرئیل و قد کان النبی صلی الله علیه و آله و سلم بعث علیا علیه السلام إلی الیمن، فوافی مکة و نحن مع الرسول. ثم توجه علی علیه السلام یوما نحو الکعبة یصلی، فلما رکع أتاه سائل فتصدق علیه بحلقة خاتمه فأنزل الله:

إِنَّمٰا وَلِیُّکُمُ اَللّٰهُ وَ رَسُولُهُ

إلی قوله:

وَ هُمْ رٰاکِعُونَ

فکبر رسول الله و قرأه علینا، ثم قال: قوموا نطلب هذه الصفة التی وصف الله بها، فلما دخل رسول الله المسجد استقبله سائل فقال: من أین جئت؟ فقال: من عند هذا المصلی تصدق علی بهذه الحلقة و هو راکع، فکبر رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم و مضی نحو علی علیه السلام فقال: یا علی ما أحدثت الیوم من خیر؟ فأخبره بما کان منه إلی السائل فکبر ثالثة، فنظر المنافقون بعضهم إلی بعض و قالوا: إن أفئدتنا لا تقوی علی ذلک أبدا مع الطاعة له فنسأل رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم أن یبد له لنا، فأتوا رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم فأخبروه بذلک فأنزل الله:

قُلْ مٰا یَکُونُ لِی أَنْ أُبَدِّلَهُ مِنْ تِلْقٰاءِ نَفْسِی

الآیة. فقال جبرئیل: یا رسول الله أتمه فقال: حبیبی جبرئیل قد سمعت ما تؤامروا به فانصرف جبرئیل، فقال: کان من قول رسول الله صلی الله علیه و آله فی حجة الوداع بمنی: یا أیها الناس إنی ترکت فیکم أمرین إن أخذتم بهما لن تضلوا: کتاب الله و عترتی أهل بیتی، و أنه قد نبأنی اللطیف الخبیر أنهما لن یفترقا حتی یردا علی الحوض کإصبعی هاتین - و جمع بین سبابتیه - ألا فمن اعتصم بهما فقد نجا، و من خالفهما فقد هلک، الأهل بلغت أیها الناس؟ قالوا: نعم، قال: اللهم أشهد. فلما کان فی آخر یوم من أیام التشریق أنزل الله علیه:

إِذٰا جٰاءَ نَصْرُ اَللّٰهِ وَ اَلْفَتْحُ

إلی آخرها فقال صلی الله علیه و آله و سلم: نعیت إلی نفسی، فجاء إلی مسجد الخیف فدخله و نادی: الصلاة جامعة فاجتمع الناس فحمد الله و أثنی علیه و ذکر خطبته صلی الله علیه و آله و سلم ثم قال فیها: أیها الناس إنی تارک فیکم الثقلین، الثقل الأکبر کتاب الله عز و جل طرف بأیدیکم فتمسکوا به، و الثقل الأصغر عترتی أهل بیتی، فإنه قد نبأنی اللطیف الخبیر أنهما لن یفترقا حتی یردا علی الحوض کإصبعی هاتین - و جمع بین سبابتیه - و لا أقول کهاتین - و جمع بین سبابته و الوسطی - فتفضل هذه. فاجتمع قوم و قالوا: یرید محمد أن یجعل الإمامة فی أهل بیته، فخرج منهم أربعة و دخلوا إلی مکة و دخلوا الکعبة و کتبوا فیما بینهم إن أمات الله محمدا أو قتل لا یرد هذا الأمر فی أهل بیته فأنزل الله تعالی:

أَمْ أَبْرَمُوا أَمْراً فَإِنّٰا مُبْرِمُونَ، `أَمْ یَحْسَبُونَ أَنّٰا لاٰ نَسْمَعُ سِرَّهُمْ وَ نَجْوٰاهُمْ بَلیٰ وَ رُسُلُنٰا لَدَیْهِمْ یَکْتُبُونَ

. و أذن النبی صلی الله علیه و آله و سلم بالرحیل نحو المدینة فارتحلنا، فنزل جبرئیل بضجنان بإعلان علی علیه السلام فخرج رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم حتی نزل الجحفة فلما نزل القوم و أخذوا منازلهم أتاه جبرئیل فأمره أن یقوم بعلی علیه السلام فقال: یا رب إن قومی حدیثو عهد بالجاهلیة فمتی أفعل هذا یقولوا فعل بابن عمه. فلما سار من الجحفة هبط جبرئیل فقال: اقرء

یٰا أَیُّهَا اَلرَّسُولُ بَلِّغْ مٰا أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ

الآیة، و قد بلغنا غدیر خم فی وقت لو طرح اللحم فیه علی الأرض لانشوی و انتهی إلینا رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم فنادی: الصلاة جامعة و لقد کان أمر علی أعظم عند الله مما یقدر، فدعا المقداد و سلمان و أبا ذر و عمارا فأمرهم أن یعمدوا إلی أصل شجرتین فیقموا ما تحتهما فکسحوه و أمرهم أن یضعوا الحجارة بعضها علی بعض کقامة رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم، و أمرهم بثوب فطرح علیه ثم صعد النبی صلی الله علیه و آله و سلم المنبر ینظر یمنة و یسرة ینتظر اجتماع الناس إلیه. فلما اجتمعوا قال: الحمد لله الذی علا فی توحده و دنا فی تفرده، إلی أن قال: أقر له علی نفسی بالعبودیة، و أشهد له بالربوبیة، و أؤدی ما أوحی إلی حذار إن لم أفعل أن تحل بی قارعة أوحی إلی:

یٰا أَیُّهَا اَلرَّسُولُ بَلِّغْ مٰا أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ

رَبِّکَ

الآیة. معاشر الناس ما قصرت فی تبلیغ ما أنزله الله تعالی و أنا أبین لکم سبب هذه الآیة، إن جبرئیل هبط إلی مرارا، أمرنی عن السلام أن أقول فی المشهد و أعلم الأبیض و الأسود أن علی بن أبی طالب أخی و خلیفتی و الإمام بعدی، أیها الناس علمی بالمنافقین - الذین یقولون بألسنتهم ما لیس فی قلوبهم و یحسبونه هینا و هو عند الله عظیم، و کثرة أذاهم لی مرة سمونی أذنا لکثرة ملازمته إیای و إقبالی علیه، حتی أنزل الله:

وَ مِنْهُمُ اَلَّذِینَ یُؤْذُونَ اَلنَّبِیَّ وَ یَقُولُونَ هُوَ أُذُنٌ

إِنَّ اَلْإِنْسٰانَ لَفِی خُسْرٍ

أعداء آل محمد،

إِلاَّ اَلَّذِینَ آمَنُوا

بولایتهم

وَ عَمِلُوا اَلصّٰالِحٰاتِ

بموالاة إخوانهم

وَ تَوٰاصَوْا بِالصَّبْرِ

فی غیبة قائمهم. معاشر الناس آمنوا بالله و رسوله و النور الذی أنزل أنزل الله النور فی ثم فی علی ثم فی النسل منه إلی المهدی الذی یأخذ بحق الله. معاشر الناس إنی رسول الله قد خلت من قبلی الرسل، ألا إن علیا الموصوف بالصبر و الشکر، ثم من بعده من ولده من صلبه. معاشر الناس قد ضل من قبلکم أکثر الأولین، أنا صراط الله المستقیم الذی أمرکم أن تسلکوا الهدی إلیه، ثم علی من بعدی ثم ولدی من صلبه، أئمة یهدون بالحق إنی قد بینت لکم و فهمتکم و هذا علی یفهمکم بعدی، ألا و إنی عند انقطاع خطبتی أدعوکم إلی مصافحتی علی بیعته، و الإقرار له، ألا إنی بایعت لله و علی بائع لی و أنا آخذکم بالبیعة له عن الله

فَمَنْ نَکَثَ فَإِنَّمٰا یَنْکُثُ عَلیٰ نَفْسِهِ وَ مَنْ أَوْفیٰ بِمٰا عٰاهَدَ عَلَیْهُ اَللّٰهَ فَسَیُؤْتِیهِ أَجْراً عَظِیماً

. معاشر الناس أنتم أکثر من أن تصافحونی بکف واحدة قد أمرنی الله أن آخذ من ألسنتکم الإقرار بما عقدتم الإمرة لعلی بن أبی طالب و من جاء من بعده من الأئمة منی و منه علی ما أعلمتکم أن ذریتی من صلبه فلیبلغ الحاضر الغائب، فقولوا إنا سامعون مطیعون راضون لما بلغت عن ربک، نبایعک علی ذلک قلوبنا و ألسنتنا و أیدینا علی ذلک نحیا و نموت و نبعث لا نغیر و لا نبدل و لا نشک و لا نرتاب، أعطینا بذلک الله و إیاک و علیا و الحسن و الحسین و الأئمة الذین ذکرت کل عهد و میثاق من قلوبنا و ألسنتنا، لا نبتغی بذلک بدلا و نحن نؤدی ذلک إلی کل من رأینا. فبادر الناس بنعم نعم، سمعنا و أطعنا أمر الله و أمر رسوله، آمنا به بقلوبنا و تداکّوا علی رسول الله و علی بأیدیهم إلی أن صلیت الظهر و العصر فی وقت واحد، و باقی ذلک الیوم إلی أن صلیت العشاءان فی وقت واحد، و رسول الله یقول کلما أتی فوج: الحمد لله الذی فضلنا علی العالمین. أقول: قال السید - روح الله روحه - اعلم أن موسی نبی الله راجع الله تعالی فی إبلاغ رسالته و قال فی مراجعته:

إِنِّی قَتَلْتُ مِنْهُمْ نَفْساً فَأَخٰافُ أَنْ یَقْتُلُونِ

و إنما کان قتل نفسا واحدة و أما علی بن أبی طالب فإنه کان قد قتل من قریش و غیرهم من القبائل قتلی کثیرة، کل واحد منهم یحتمل مراجعة النبی صلی الله علیه و آله و سلم شفیقا علی أمته کما وصفه الله جل جلاله، فأشفق علیهم من الامتحان بإظهار ولایة علی علیه السلام فی أوان، و یحتمل أن یکون الله جل جلاله أذن للنبی صلی الله علیه و آله و سلم فی مراجعته لتظهر لأمته أنه ما آثر علیا و إنما الله جل جلاله آثره کما قال:

مٰا یَنْطِقُ عَنِ اَلْهَویٰ `إِنْ هُوَ إِلاّٰ وَحْیٌ یُوحیٰ

انتهی. و فی القاموس: صدع بالحق تکلم به جهارا، انتهی. و الصلاة منصوبة علی الإغراء و جامعة حال أو هما مرفوعان بالابتدائیة و الخبریة، فیکون خبرا فی معنی الأمر.

اَلْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ

قال الطبرسی: قیل فیه أقوال أحدها: أن معناه أکملت لکم فرائضی و حدودی و حلالی و حرامی بتنزیلی ما أنزلت، و بیانی ما بینت لکم، فلا زیادة فی ذلک و لا نقصان منه بالنسخ بعد هذا الیوم، و کان ذلک یوم عرفة عام حجة الوداع عن ابن عباس و السدی و اختاره الجبائی و البلخی، قالوا: و لم ینزل بعد هذا علی النبی صلی الله علیه و آله و سلم شیء من الفرائض فی تحلیل و لا تحریم فإنه صلی الله علیه و آله و سلم مضی بعد ذلک بإحدی و ثمانین لیلة. و ثانیها: أن معناه الیوم أکملت لکم حجکم و أفردتکم بالبلد الحرام تحجونه دون المشرکین عن ابن جبیر و قتادة، و اختاره الطبری قال: لأن الله أنزل بعده:

یَسْتَفْتُونَکَ قُلِ اَللّٰهُ یُفْتِیکُمْ فِی اَلْکَلاٰلَةِ

قال الفراء: هی آخر آیة نزلت، و هذا لو صح لکان لهذا القول ترجیح لکن فیه خلاف. و ثالثها: أن معناه الیوم کفیتکم خوف الأعداء و أظهرتکم علیهم، کما تقول: الآن کمل لنا الملک، و المروی عن الإمامین أبی جعفر و أبی عبد الله علیهما السلام أنه إنما نزل بعد نصب النبی صلی الله علیه و آله و سلم علیا علما للأنام یوم غدیر خم، عند منصرفه عن حجة الوداع، قالا: و هی آخر فریضة أنزلها الله تعالی ثم لم تنزل بعدها فریضة. ثم روی عن الحسکانی بإسناده عن أبی سعید الخدری أن رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم لما نزلت هذه الآیة قال: الله أکبر الله أکبر علی إکمال الدین و إتمام النعمة و رضا الرب برسالتی و ولایة علی بن أبی طالب من بعدی، و قال: من کنت مولاه فعلی مولاه، اللهم وال من والاه و عاد من عاداه و انصر من نصره و أخذل من خذله، انتهی. أقول: قد دل علی الأول الأخبار المتواترة من طرق الخاصة و العامة و روی السید فی الطرائف عن ابن المغازلی و تاریخ بغداد للخطیب و روی الصدوق أیضا فی مجالسه بأسانیدهم عن أبی هریرة قال: من صام یوم ثمانیة عشر من ذی الحجة کتب الله له صیام ستین شهرا و هو یوم غدیر خم لما أخذ رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم بید علی بن أبی طالب علیه السلام و قال: أ لست أولی بالمؤمنین؟ قالوا: نعم یا رسول الله، قال: من کنت مولاه فعلی مولاه، فقال له عمر: بخ بخ یا بن أبی طالب أصبحت مولای و مولی کل مسلم، فأنزل الله:

اَلْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ

. و روی ابن بطریق فی المستدرک عن أبی سعید الخدری أن رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم دعا الناس إلی علی فی غدیر خم و أمر بما تحت الشجر من شوک فقم، و ذلک فی یوم الخمیس، فدعا علیا فأخذ بضبعیه فرفعهما حتی نظر الناس إلی بیاض أبطئ رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم، ثم لم یتفرقوا حتی نزلت هذه الآیة:

اَلْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ

الآیة. فقال رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم: الله أکبر الله أکبر علی کمال الدین و تمام النعمة و رضا الرب برسالتی، و بالولایة لعلی من بعدی، ثم قال: من کنت مولاه فعلی مولاه اللهم وال من والاه و عاد من عاداه و انصر من نصره و أخذل من خذله. و رواه فی الطرائف عن ابن مردویه بإسناده عن الخدری. و روی السیوطی فی در المنثور عن ابن مردویه و ابن عساکر بإسنادهما عن الخدری قال: لما نصب رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم علیا یوم غدیر خم فنادی له بالولایة هبط جبرئیل علیه بهذه الآیة:

اَلْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ

و روی عن أبی هریرة أیضا مثله، و الأخبار فی ذلک کثیرة أوردتها فی الکتاب الکبیر. و مع قطع النظر عن الروایة یمکن أن یکون المراد بإکمال الدین بالولایة أن دین النبی صلی الله علیه و آله و سلم إنما یحفظ و یبقی و یوضح بالوصی، فمع عدم تعیین الوصی یکون الدین ناقصا فی معرض الزوال و الضیاع، و أیضا لما کان قبول الأعمال مشروطا بالولایة فمع عدم تعیین الإمام یکون ناقصا، و به یکمل جمیع أمور الدین و به یتم النعمة علی الخلق بتلک الوجوه، و الأخبار فی کون نعمة الله الولایة کثیرة، و به یتم دین الإسلام إذ الاعتقاد بالإمام رکن عظیم من أرکانه، فظهر أن تتمة الآیة إنما یناسب المعنی الأول.

 مرآة العقول ؛ ج 3 , ص 256 

ابو بصیر گوید: خدمت امام باقر علیه السلام نشسته بودم که مردی بآن حضرت عرضکرد: مرا از ولایت علی خبر ده، که آن از جانب خدا هست یا از جانب پیغمبر؟ حضرت خشمگین شد و فرمود: وای بر تو! پیغمبر از خدا بیمناکتر از آنست که چیزی را که خدا دستورش داده بگوید، بلکه ولایت علی را خدا واجب ساخت. چنان که نماز و زکاة و روزه و حج را واجب ساخت.

 ترجمه مصطفوی ؛ ج 2 , ص 48 

5-ابی بصیر از امام باقر(علیه السّلام)گوید:خدمتش نشسته بودم و مردی به او گفت:برای من باز گو که ولایت علی از طرف خدا بود یا رسول خدا(صلّی الله علیه و آله)؟آن حضرت در خشم شد و فرمود:وای بر تو، رسول خدا(صلّی الله علیه و آله)از خداوند بیشتر از آن می‌ترسید که بی‌دستور خدا سخنی گوید،بلکه خدا آن را فرض و واجب کرد،چنانچه نماز و زکاة و روزه و حج را واجب کرد.

 ترجمه کمره ای ؛ ج 2 , ص 401 

5-ابی بصیر از امام باقر علیه السّلام می‌گوید:خدمت امام باقر علیه السّلام نشسته بودم،مردی به او گفت:برای من بازگو که ولایت علی از طرف خدا بود یا رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله؟آن حضرت در خشم شد و فرمود:وای بر تو،رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله از خداوند بیشتر از آن می‌ترسید که بی‌دستور خدا سخنی بگوید،بلکه خدا آن را فرض و واجب کرد،چنانچه نماز و زکاة و روزه و حج را واجب کرد.

 ترجمه آیت اللهی ؛ ج 1 , ص 803 

: مجهول.

 مرآة العقول ؛ ج 3 , ص 259 

ابی الجارود گوید: شنیدم امام باقر علیه السلام میفرمود: خدای عز و جل پنج چیز بر بندگان واجب ساخت و آنها چهار چیزش را گرفتند و یکی را رها کردند، عرضکردم: قربانت گردم: آنها را برای من نام میبری؟ فرمود:1 - نماز، و مردم نمیدانستند چگونه نماز گزارند تا جبرئیل علیه السلام فرود آمد و گفت: ای محمد! وقتهای نماز را بمردم خبر ده 2 - زکاة پس از نماز نازل شد، جبرئیل گفت: ای محمد راجع بزکاة آنها را خبر ده چنان که راجع بنماز خبر دادی.3 - روزه بعد از زکاة نازل شد، چون روز عاشورا می‌آمد، پیغمبر صلّی اللّٰه علیه و آله بدهات اطراف خود کس میفرستاد تا آن روز را روزه بدارند، سپس روزه ماه رمضان، میان شعبان و شوال نازل شد.4 - سپس امر بحج رسید، و جبرئیل علیه السلام فرود آمد و گفت: چنان که در باره نماز و زکاة و روزه بمردم خبر دادی، در باره حج هم خبر ده:5 - سپس امر بولایت رسید، و آن امر روز جمعه در عرفه رسید، و خدای عز و جل آیه «امروز دینتان را برای شما کامل کردم و نعمتم را بر شما تمام نمودم» را نازل کرد، و کمال دین بسبب ولایت علی بن ابی طالب علیه السلام بود، پیغمبر صلّی اللّٰه علیه و آله در آنجا فرمود: امت من هنوز بدوران جاهلیت نزدیکند (تازه از جاهلیت باسلام گرائیده‌اند) اگر من نسبت بپسر عمویم بآنها خبری دهم، هر کسی نقی میزند - من این مطلب را بدون اینکه بزبان آورم در دلم میگفتم تا آنکه فرمان حتمی خدای عز و جل بمن رسید و مرا تهدید کرد که اگر ابلاغ نکنم، عذابم خواهد کرد، و این آیه نازل شد «ای پیغمبر آنچه از پروردگارت بتو نازل شده برسان، و اگر نکنی رسالت خدا را نرسانیده‌ئی. خدا ترا از شر مردم نگه می‌دارد و خدا مردم کافر را هدایت نمیکند-67 سوره 5-» پس رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله دست علی علیه السلام را گرفت و فرمود: ای مردم: خدا همه پیغمبران پیش از مرا عمری معین داد و سپس بجانب خود خواند و آنها هم اجابتش کردند (از دار فانی بعالم باقی رهسپار گشتند) و نزدیکست که مرا هم بخواند و اجابت کنم، من مسئولیت دارم و شما هم مسئولیت دارید، اکنون شما چه میگوئید؟ آنها گفتند: گواهی دهیم که تو ابلاغ کردی و خیرخواهی نمودی و آنچه بر تو بود رسانیدی، خدا بهترین پاداش پیغمبران را بتو دهد. پیغمبر سه مرتبه فرمود: خدایا شاهد باش، سپس فرمود: ای گروه مسلمین: این (شخصی که روی دست من و نامش علی بن ابی طالب علیه السلام است) ولی شماست پس از من، شما که حاضرید بغائبین برسانید. امام باقر علیه السلام فرمود: بخدا که علی علیه السلام امین خدا بود بر خلقش و راز پنهانش و دینی که برای خود پسندیده بود، سپس وفات رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله فرا رسید، آن حضرت علی علیه السلام را طلبید و باو فرمود: ای علی من میخواهم آنچه را که خدا مرا بر آن امین ساخته و بمن سپرده، ترا بر آن امین سازم و بتو سپارم و آن راز پنهان خدا و علم خدا و مخلوق خدا و دینی است که برای خود پسندیده - امام باقر علیه السلام فرمود: بخدا ای زیاد هیچ کس را در اینها شریک علی نساخت-. سپس وفات علی علیه السلام فرا رسید، آن حضرت فرزندانش را که دوازده پسر بودند، نزد خود خواند و بآنها فرمود: فرزندان عزیزم! خدای عز و جل اراده حتمی فرمود که سنتی از یعقوب در من قرار دهد. یعقوب دوازده پسر داشت، آنها را نزد خود خواند و صاحب آنها (و جانشین خود را) بآنها معرفی کرد، آگاه باشید که من هم صاحب شما را معرفی میکنم، همانا این دو، پسران رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله حسن و حسینند علیهما السلام، از آنها بشنوید و فرمان برید و پشتیبانی نمائید که من آنچه را رسول خدا بمن سپرده و خدا باو سپرده بود بآنها میسپارم، و آن چیز مخلوق خدا و راز پنهان خدا و دینی است که او برای خود پسندیده است. پس خدا برای آنها از جانب علی واجب ساخت، آنچه را که برای علی از جانب پیغمبر صلّی اللّٰه علیه و آله واجب ساخت (و آن شنیدن و فرمانبری و پشتیبانی امت است از ایشان) و هیچ یک از آن دو بر دیگری برتری نداشت، جز بواسطه بزرگسالیش (که مخصوص امام حسن علیه السلام بود) و چون حسین بمحضر حسن علیهما السلام می‌آمد، در آن مجلس سخن نمیگفت تا برمیخاست. سپس وفات حسن علیه السلام فرا رسید و او آن سپرده را بحسین تسلیم نمود، سپس وفات حسین علیه السلام فرا رسید، آن حضرت دختر بزرگترش فاطمه بنت الحسین علیه السلام را طلبید و مکتوبی پیچیده و وصیتی آشکار باو سپرد و علی بن الحسین علیه السلام بیماری از نظر معده داشت که در حال احتضارش میدیدند، پس فاطمه آن مکتوب را بعلی بن الحسین داد، سپس بخدا آن مکتوب بما رسید.

 ترجمه مصطفوی ؛ ج 2 , ص 51 

آداب حجّشان خبر بده چون خبر نماز و زکاة و روزۀ آنها. 5-دستور ولایت نازل شد و نزول آن در روز جمعه بود و در موقف عرفه،خدا عز و جل نازل کرد(3 سوره مائده):«امروز دین را برای شما کامل کردم و نعمتم را بر شما تمام کردم»کمال دین به ولایت علی بن ابی طالب(علیه السّلام)بود،رسول خدا(صلّی الله علیه و آله)در اینجا فرمود: قوم من تازه مسلمانند و به جاهلیت نزدیکند و هر گاه آنها را از این حکم مطّلع سازم که در بارۀ ابن عمّ من است،این یک حرفی می زند و آن یک نقی می‌زند،این را پیش خودم گفتم و به زبان نیاوردم تا دستور حتمی از طرف خدا عز و جل رسید و مرا تهدید کرد که اگر حکم ولایت علی(علیه السّلام)را اعلام نکنم عذابم کند و نازل شد(67 سوره مائده):«آیا رسول من،تبلیغ کن آنچه را از پروردگارت به تو نازل شده و اگر نکنی،تبلیغِ رسالتِ خود نکردی،خدا تو را از شرّ مردم نگه می‌دارد،به راستی خدا قوم کفار را رهبری نمی‌کند»رسول خدا(صلّی الله علیه و آله)دست علی(علیه السّلام)را گرفت و فرمود:ای مردم هیچ پیغمبری پیش از من نبوده جز آنکه خدا عمر مقدری به او داده و سپس او را دعوت کرده و او هم اجابت نموده(و از این دنیا رفته)نزدیک است که من هم دعوت شوم و اجابت کنم(و از این دنیا بروم)من مسئولیت دارم و شما هم مسئولیت دارید شما چه می‌گوئید؟ گفتند:ما گواهیم که تو تبلیغ کردی و حق نصیحت به جا آوردی و آنچه بر تو بود ادا کردی،خدایت بهترین پاداش رسولان بدهاد سه بار فرمود:بار خدایا گواه باش،سپس فرمود:ای گروهمسلمانان،این(علی علیه السّلام)ولی شما است بعد از من حاضران به غائبان برسانند،امام باقر(علیه السّلام)فرمود:به خدا علی(علیه السّلام)امین خداوند بود بر خلقش و غیبش و دینی که برای خود پسند داشت،سپس مرگ رسول خدا(صلّی الله علیه و آله)فرا رسید و علی را نزد خود خواند و فرمود:یا علی من می‌خواهم آنچه را خدا از غیب و علم خود و از خلقش و دین پسند خودش به من سپرده به تو بسپارم به خدا ای زیاد أحدی از خلق با علی شریک نبود. سپس مرگ علی(علیه السّلام)فرا رسید و پسرانِ خود که 12 تن بودند فرا خواند و فرمود:ای پسران من خدا نخواست جز این که در من سنّتی از یعقوب نهاد،یعقوب در حضور 12 پسرِ خود جانشین و خلیفۀ خود را معرفی کرد،هلا من هم شما را به جانشین خود و صاحب الأمر شما خبر می‌دهم،هلا بدانید که این زادۀ رسول خدا(صلّی الله علیه و آله)حسن و حسین می‌باشند،از آنها بشنوید و فرمان آنها ببرید و پشتیبان آنها باشید که هر چه را رسول خدا به من سپرده بود به آنها سپردم همانها که خدا از خلق و از غیب و از دین پسند خود بدو سپرده بود،خدا واجب کرده است برای آنها از نظر این که وصی علی هستند آنچه را واجب کرده بود برای علی از نظر این که وصی رسول خدا(صلّی الله علیه و آله)بود و بر یک دیگر برتری ندارند جز از نظر کبر سن،و شیوۀ حسین(علیه السّلام)این بود که در هر مجلسی حسن(علیه السّلام) حضور داشت سخنی نمی‌گفت تا برخیزد. سپس مرگ حسن(علیه السّلام)رسید،آن مقام را به حسین تسلیمکرد و مرگ حسین(علیه السّلام)رسید و دختر بزرگترش فاطمه بنت الحسین را طلبید و نامه‌ای سر بسته و وصیتی آشکارا بدو سپرد و در این حال علی بن الحسین(علیهما السّلام)دچار یک بیماری سختی بود که به حالِ خود نبود و فاطمه آن نامه و کتاب را به علی بن الحسین(علیهما السّلام)داد و به خدا آن کتاب به دست ما رسیده.

 ترجمه کمره ای ؛ ج 2 , ص 407 

6-ابی الجارود گوید:شنیدم،امام باقر علیه السّلام می‌فرمود:خدا بر بنده‌ها پنج چیز را واجب کرد و آنها چهار چیز را گرفتند و یکی را رها کردند،گفتم: قربانت آنها را برای من نام می‌برید؟فرمود:

1-نماز،مردم نمی‌دانستند چگونه نماز بخوانند،جبرئیل نازل شد و گفت:ای محمد به آنها از اوقات نماز و آداب آن خبر ده.

2-حکم زکاة نازل شد،و خطاب رسید:ای محمد به آن‌ها از آداب زکاتشان خبر ده چنانچه از نمازشان خبر دادی.

3-سپس حکم وجوب روزه نازل شد،و در اول رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله به روستاهای اطراف اعلام می‌کرد روز عاشورا روزه بگیرند تا حکم روزه ماه رمضان میان شعبان و شوال نازل شد.

4-حکم حج نازل شد و جبرئیل آمد و گفت:به آنها از آداب حجّشان خبر ده مانند خبر نماز و زکاة و روزۀ آنها.

5-دستور ولایت نازل شد و نزول آن در روز جمعه بود موقع عرفه بود و فرمود:«امروز دین را برای شما کامل کردم و نعمتم را بر شما تمام نمودم»کمال دین به ولایت علی بن ابی طالب علیه السّلام بود،رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله در اینجا فرمود:قوم من تازه مسلمانند و به جاهلیت نزدیکند و هرگاه آنها را از این حکم مطّلع سازم که دربارۀ ابن عمّ من است،این یک حرفی می‌زند و آن دیگری حرفی دیگر،این را پیش خودم گفتم و به زبان نیاوردم تا دستور حتمی از طرف خدای عزّ و جل رسید و مرا تهدید کرد که اگر حکم ولایت علی علیه السّلام را اعلام نکنم عذابم کند و نازل شد:«ای رسول من،تبلیغ کن آنچه را از پروردگارت به تو نازل شده و اگر نکنی،تبلیغ رسالت خود را نکردی،خدا تو را از شرّ مردم نگه می‌دارد،به راستی خدا کافران را رهبری نمی‌کند»رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله دست علی علیه السّلام را گرفت و فرمود:

ای مردم هیچ پیامبری پیش از من نبوده جز آنکه خداوند معاونی به او داده و سپس او را دعوت کرده و او هم پذیرفته نزدیک است که من هم دعوت شوم و اجابت کنم(و از این دنیا بروم)من مسئولیت دارم و شما هم مسئولیت دارید شما چه می‌گوئید؟

گفتند:ما گواهیم که تو تبلیغ کردی و حق نصیحت به جا آوردی و آنچه بر عهده‌ی تو بود انجام دادی،خدایت بهترین پاداش رسولان به تو بدهد سه بار فرمود:بار خدایا گواه باش.

سپس فرمود:ای گروه مسلمانان،این(علی علیه السّلام)ولی شما بعد از من است حاضران به غایبان برسانند،

امام باقر علیه السّلام فرمود:به خدا علی علیه السّلام امین خداوند بر خلقش بود و دینی که برای خود می‌پسندید،سپس مرگ رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله فرارسید و علی را نزد خود خواند و فرمود:

یا علی من می‌خواهم آنچه را خدا از غیب و علم خود و از خلقش و دین پسندیده خویش به من سپرده به تو بسپارم به خدا ای زیاد أحدی از مردم با علی شریک نبود.

سپس مرگ علی علیه السّلام فرارسید و پسران خود که 12 تن بودند فراخواند و فرمود:ای پسران من خدا نخواست جز این‌که در من سنّتی از یعقوب نهاد،یعقوب در حضور 12 پسر خود جانشین و خلیفۀ خود را معرفی کرد،اکنون من هم شما را به جانشین خود صاحب الامر شما خبر می‌دهم،بدانید که این زادۀ رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله حسن و حسین می‌باشند، سخن آنها را بشنوید و آنها را فرمان برید و پشتیبان آنها باشید که هرچه را رسول خدا به من سپرده بود به آنها سپردم همانا که خدا از خلق و از غیب و از دین پسندیده خود که به او سپرده بود،بر آنها واجب کرده است هرچه را که برای علی واجب کرده بود زیرا علی وصی رسول خدا بود و بر یکدیگر برتری ندارند جز از نظر زیادی سن و شیوۀ حسین علیه السّلام این بود که در هر مجلسی،حسن علیه السّلام حضور داشت سخنی نمی‌گفت تا برخیزد.

سپس مرگ حسن علیه السّلام فرارسید،آن مقام را به حسین تسلیم کرد و مرگ حسین علیه السّلام فرارسید و دختر بزرگترش فاطمه بنت الحسین را طلبید و نامه‌ای سربسته و وصیتی اشکارا بدو سپرد و در این‌حال علی بن الحسین علیه السّلام دچار بیماری سختی بود که بسیار بدحال به نظر می‌رسید و فاطمه آن نامه و کتاب را به علی بن الحسین علیه السّلام داد و به خدا آن کتاب به دست ما رسیده است.

 ترجمه آیت اللهی ؛ ج 1 , ص 807 

: ضعیف بسندیه. أخذوا أربعا أی المخالفون ثم نزل الصوم أی فی غیر القرآن أو بالآیات المجملة نحو:

وَ اَلصّٰائِمِینَ وَ اَلصّٰائِمٰاتِ

و أنه نزل أو لا

کُتِبَ عَلَیْکُمُ اَلصِّیٰامُ کَمٰا کُتِبَ عَلَی اَلَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ

ثم فی تتمة الآیات عین کونه فی شهر رمضان، و علی التقادیر یدل علی أنه کان قبل نزول صوم شهر رمضان صوم عاشوراء ثم نسخ به. قال الطبرسی: فی قوله:

أَیّٰاماً مَعْدُودٰاتٍ

اختلف فی هذه الأیام علی وجهین: أحدهما: أنها غیر شهر رمضان و کانت ثلاثة أیام من کل شهر ثم نسخ عن معاذ و عطاء عن ابن عباس، و روی ثلاثة أیام من کل شهر، و صوم عاشوراء عن قتادة، ثم قیل: إنه کان تطوعا، و قیل: بل کان واجبا، و اتفق هؤلاء علی أن ذلک منسوخ بصوم شهر رمضان. و الآخر: أن المعنی بالمعدودات شهر رمضان، انتهی. بین شعبان و شوال الظاهر أنه لم یکن اشتهار الشهر بهذا الاسم فی أول الأمر کاشتهاره الیوم، فرفع بذلک توهم کونه غیره، أو لأنه لما کان المشهور أن رمضان من الرمض و هو شدة وقع الشمس علی الرمل و غیره، و إنما سموه رمضان لأنهم کانوا یسمون الشهور بالأزمنة التی وقعت فیها فوافق رمضان أیام رمض الحر فربما یتوهم أنه إنما یسمی بهذا الاسم إذا وقع فی ذلک الفصل، فرفع بهذا القول ذلک التوهم. و قال المحدث الأسترآبادی: یعنی الشهر الذی بین شعبان و شوال لم یکن اسمه شهر رمضان لأن رمضان اسم الله، انتهی. و قیل: إنما سمی رمضان لأنه یرمض الذنوب أی یحرقها و قیل: الغرض رفع توهم کون المراد الشهر العددی أی ثلاثین یوما کما زعمه بعض. قوله علیه السلام: و إنما أتاه ذلک أی الأمر بالولایة بقوله:

یٰا أَیُّهَا اَلرَّسُولُ بَلِّغْ مٰا أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ

و قوله: أنزل الله، أی بعد التبلیغ فی غدیر خم، و قوله: فقال عند ذلک رجوع إلی أول الکلام و تفصیل لذلک الإجمال، مع أنه یحتمل أن یکون نزل بعد تبلیغ یوم عرفة و بعد تبلیغ یوم الغدیر أیضا، و بالجملة فی الخبر تشویش، و مخالفة ظاهر لما ورد فی الأخبار الکثیرة أن الآیة نزلت یوم الغدیر أو بعده و هو أوفق بظاهر الآیة، و لما رواه الصدوق فی الخصال بسند صحیح عن أبی عبد الله علیه السلام قال: یوم غدیر أفضل الأعیاد، و هو یوم الثامن عشر من ذی الحجة و کان یوم الجمعة، الخبر. و هذا الخبر مع صحته صریح فی کون الغدیر یوم الجمعة، و یؤیده ما رواه ابن شهرآشوب فی المناقب عن ابن عباس أنه قال: اجتمعت فی ذلک الیوم خمسة أعیاد: الجمعة، و الغدیر، و عید الیهود و النصاری و المجوس، و لم یجتمع هذا فیما سمع قبله و کان کمال الدین بولایة علی لما عرفت أنه لما نصب للناس ولیا و أقیم لهم إماما صار معولهم علی أقواله و أفعاله فی جمیع ما یحتاجون إلیه فی أمر دینهم، ثم علی خلیفته من بعده، و هکذا إلی یوم القیامة فلم یبق لهم من أمر دینهم ما لا یمکنهم الوصول إلی علمه، فکمل الدین بهم و تمت النعمة بوجودهم واحدا بعد واحد. حدیثو عهد قریبوا عهد بالجاهلیة و الکفر یقول قائل إنه صادق و یقول قائل إنه کاذب، و المعنی یقول قائل: إنه نصبه للقرابة، و یقول قائل نصبه لحمایته له فی جمیع أحواله و أشباه هذا الکلام، فقلت فی نفسی أی کان هذا الکلام السابق کلاما نفیسا لم أنطق به فاتتنی عزیمة من الله أی آیة حتم لا رخصة فیها بتلة أی جازمة مقطوع بها، یقال: بتلة کنصره و ضربه إذا قطعه : إلا و قد عمره الله من باب نصر أو باب التفعیل، أی أبقاه مدة فأوشک علی المعلوم أی قرب و ما ذا مفعول قائلون قدم علیه. کان و الله أی رسول الله أو علی صلی الله علیهما، و الأول أظهر حضره الذی حضره أی الموت. فلم یشرک و الله أی رسول الله فیها أی فی الإمامة أو فی الخلافة أو فی الوصیة أو فی الأشیاء المذکورة و هی غیبة و خلقه و دینه و زیاد اسم أبی الجارود و هو المنذر. قوله: و کانوا اثنا عشر، قال المفید قدس الله روحه: أولاد أمیر المؤمنین علیه السلام سبعة و عشرون ولدا ذکرا و أنثی: الحسن، و الحسین، و زینب الکبری، و زینب الصغری - المکناة بأم کلثوم - أمهم فاطمة البتول سیدة نساء العالمین. و محمد المکنی أبو القاسم، أمه خولة بنت جعفر بن قیس الحنفیة. و عمر و رقیة کانا توأمین أمهما أم حبیب بنت ربیعة. و العباس و جعفر و عثمان و عبد الله الشهداء مع أخیهم الحسین علیهم السلام بطف کربلاء أمهم أم البنین بنت حزام بن خالد بن دارم. و محمد الأصغر المکنی بأبی بکر، و عبید الله، الشهیدان بالطف أمهما لیلی بنت مسعود الدارمیة. و یحیی و عون أمهما أسماء بنت عمیس. و أم الحسن، و رملة، أمهما أم سعید بنت عروة بن مسعود الثقفی. و نفیسة و زینب الصغری و أم هانی و أم الکرام و جمانة المکناة أم جعفر و إمامة و أم سلمة و میمونة و خدیجة و فاطمة رحمة الله علیهن لأمهات شتی. و فی الشیعة من یذکر أن فاطمة صلوات الله علیها أسقطت بعد النبی ذکرا کان سماه رسول الله صلی الله علیه و آله و هو حمل: محسنا، فعلی قول هذه الطائفة أولاد أمیر المؤمنین ثمانیة و عشرون ولدا، انتهی. و إن یعقوب دعا ولده إشارة إلی قوله تعالی:

أَمْ کُنْتُمْ شُهَدٰاءَ إِذْ حَضَرَ یَعْقُوبَ اَلْمَوْتُ إِذْ قٰالَ لِبَنِیهِ مٰا تَعْبُدُونَ مِنْ بَعْدِی قٰالُوا نَعْبُدُ إِلٰهَکَ وَ إِلٰهَ آبٰائِکَ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْمٰاعِیلَ وَ إِسْحٰاقَ إِلٰهاً وٰاحِداً وَ نَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ

. فأخبرهم بصاحبهم أی یوسف علیه السلام و وازروهما أی عاونوهما إنما وجب الله هو کلام أبی جعفر علیه السلام من علی أی بسببه أو من جهته لم ینطق أی من الأحکام الشرعیة أو لم یقض بین الناس. فدعا ابنته قال المفید رحمه الله: کان للحسین علیه السلام ستة أولاد: علی بن الحسین الأکبر أبو محمد و أمه شاه زنان بنت کسری یزدجرد، و علی بن الحسین الأصغر قتل مع أبیه فی الطف، و أمه لیلی بنت أبی مرة، و جعفر بن الحسین لا بقیة له و أمة قضاعیة، و کان وفاته فی حیاة الحسین علیه السلام، و عبد الله بن الحسین قتل مع أبیه صغیرا فی حجره، و سکینة و أمها الرباب بنت امرئ القیس، و هی أم عبد الله بن الحسین، و فاطمة و أمها أم إسحاق بنت طلحة بن عبد الله، انتهی. و وصیة ظاهرة عطف تفسیر، أو الکتاب الملفوف کان فیه الإسرار الذی لا ینبغی أن یطلع علیها المخالفون بل غیر أهل البیت علیهم السلام، و الوصیة الظاهرة کتب فیها أنه وصیه و هو أولی بأموره من غیره و سائر ما لا ینبغی إخفاؤه، و هو حجة إمامته کما مر، و الأول أظهر، و علی الثانی المراد بالکتاب الجنس أو الکتاب الملفوف لأنه أهم، و علی التقدیرین هذا غیر ما دفعه إلی أم سلمة قبل ذهابه إلی العراق من ودائع الإمامة کما سیأتی. لا یرون أی لا یعلمون إلا أنه متوجه و مهیئ لما ینزل به أی الموت، و هو کنایة عن الإشراف علی الموت، و قیل: اللام لام العاقبة نحو: لدوا للموت. .

 مرآة العقول ؛ ج 3 , ص 264 

ابو بصیر گوید: بامام باقر علیه السلام عرضکردم مردی از طایفه مختاریه مرا دید و عقیده داشت که محمد بن حنفیه امامست، امام باقر علیه السلام در خشم شد و فرمود: چیزی باو نگفتی؟ عرضکردم: نه، بخدا، ندانستم چه بگویم، فرمود، چرا باو نگفتی. همانا رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله بعلی و حسن و حسین وصیت کرد و چون علی علیه السلام خواست درگذرد، بحسن و حسین وصیت کرد، و اگر وصیتش را از آنها باز می‌داشت - در صورتی که او چنین کاری نمیکرد - آنها میگفتند: ما هم مانند تو وصی هستیم، و امام حسن بامام حسین وصیت نمود و اگر از او باز میداشت - در صورتی که او چنین کاری نمیکرد - حسین علیه السلام باو میگفت: من هم مانند تو از طرف پیغمبر و پدرم وصی هستم، خدای عز و جل فرماید: «خویشاوندان بعضی از بعضی دیگر سزاوارترند» این آیه در باره ما و پدران ماست.

 ترجمه مصطفوی ؛ ج 2 , ص 51 

7-ابو بصیر گوید:به امام باقر(علیه السّلام)گفتم:مردی از پیروان مختار مرا دیدار کرد و اظهار عقیده کرد که محمد بن الحنفیه امام است،امام باقر خشم کرد و فرمود:تو چیزی به او نگفتی؟،گوید: گفتم:نه به خدا،من نمی‌دانستم چه به او بگویم،فرمود:به او نگفتی که رسول خدا(صلّی الله علیه و آله)به علی(علیه السّلام)وصیت کرد و به حسن و به حسین و هر سه را به جانشینی خود معرفی کرد و چون علی(علیه السّلام) در گذشت به حسن و حسین(علیهما السّلام)وصیت کرد و اگر آن را از آن دو دریغ می‌داشت می‌گفتند:ما هم مثل تو وصیّ پیغمبر(صلّی الله علیه و آله)می باشیم،و او چنین کاری نمی‌کرد و حسن(علیه السّلام)به حسین وصیت کرد و اگر می‌خواست از وی دریغ دارد می‌گفت:من هم مانند تو وصیّ منصوص پیغمبر و علی هستم و او چنین نمی‌کرد خدا عز و جل فرموده:«اولو الارحام به یک دیگر اولی هستند»و این آیه در بارۀ ما و در فرزندان ما است.

 ترجمه کمره ای ؛ ج 2 , ص 407 

7-ابو بصیر گوید:به امام باقر علیه السّلام گفتم:مردی از پیروان مختار مرا دید و اظهار کرد که محمد بن الحنفیه امام است،امام باقر در خشم شد و فرمود: تو چیزی به او نگفتی؟گفتم:نه به خدا،من نمی‌دانستم چه به او بگویم، فرمود:به او نگفتی که رسول خدا به علی وصیت کرد و به حسن و به حسین و هرسه را به جانشینی خود معرفی کرد و چون علی درگذشت به حسن و حسین وصیت کرد و اگر آن را از آن دو دریغ می‌داشت می‌گفتند:ما هم مثل تو وصیّ پیامبر باشیم،و او چنین کاری نمی‌کرد و حسن به حسین وصیت کرد و اگر می‌خواست از وی دریغ دارد می‌گفت:من هم مانند تو بنص پیامبر و علی هستم و او چنین نمی‌کرد،خداوند فرمود:«صاحبان ارحام به یکدیگر اولی هستند»و این آیه دربارۀ ما و فرزندان ماست.

 ترجمه آیت اللهی ؛ ج 1 , ص 809 

: ضعیف علی المشهور. من المختاریة أی أتباع مختار بن أبی عبیدة الثقفی الذی خرج یدعی طلب دم الحسین، و أظهر أنه بأمر محمد بن الحنفیة، فزعم أصحابه أنه الإمام بعد الحسین علیه السلام أ فلا قلت له المفعول مقدر أی ما یکون حجة علیه، و فی المصباح: دریت الشیء: علمته قال الله عز و جل استئناف لبیان کون علی بن الحسین الإمام دون ابن الحنفیة کما مر.

 مرآة العقول ؛ ج 3 , ص 265 

ابو بصیر گوید: بامام باقر علیه السلام عرضکردم مردی از طایفه مختاریه مرا دید و عقیده داشت که محمد بن حنفیه امامست، امام باقر علیه السلام در خشم شد و فرمود: چیزی باو نگفتی؟ عرضکردم: نه، بخدا، ندانستم چه بگویم، فرمود، چرا باو نگفتی. همانا رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله بعلی و حسن و حسین وصیت کرد و چون علی علیه السلام خواست درگذرد، بحسن و حسین وصیت کرد، و اگر وصیتش را از آنها باز می‌داشت - در صورتی که او چنین کاری نمیکرد - آنها میگفتند: ما هم مانند تو وصی هستیم، و امام حسن بامام حسین وصیت نمود و اگر از او باز میداشت - در صورتی که او چنین کاری نمیکرد - حسین علیه السلام باو میگفت: من هم مانند تو از طرف پیغمبر و پدرم وصی هستم، خدای عز و جل فرماید: «خویشاوندان بعضی از بعضی دیگر سزاوارترند» این آیه در باره ما و پدران ماست.

 ترجمه مصطفوی ؛ ج 2 , ص 51 

7-ابو بصیر گوید:به امام باقر(علیه السّلام)گفتم:مردی از پیروان مختار مرا دیدار کرد و اظهار عقیده کرد که محمد بن الحنفیه امام است،امام باقر خشم کرد و فرمود:تو چیزی به او نگفتی؟،گوید: گفتم:نه به خدا،من نمی‌دانستم چه به او بگویم،فرمود:به او نگفتی که رسول خدا(صلّی الله علیه و آله)به علی(علیه السّلام)وصیت کرد و به حسن و به حسین و هر سه را به جانشینی خود معرفی کرد و چون علی(علیه السّلام) در گذشت به حسن و حسین(علیهما السّلام)وصیت کرد و اگر آن را از آن دو دریغ می‌داشت می‌گفتند:ما هم مثل تو وصیّ پیغمبر(صلّی الله علیه و آله)می باشیم،و او چنین کاری نمی‌کرد و حسن(علیه السّلام)به حسین وصیت کرد و اگر می‌خواست از وی دریغ دارد می‌گفت:من هم مانند تو وصیّ منصوص پیغمبر و علی هستم و او چنین نمی‌کرد خدا عز و جل فرموده:«اولو الارحام به یک دیگر اولی هستند»و این آیه در بارۀ ما و در فرزندان ما است.

 ترجمه کمره ای ؛ ج 2 , ص 407 

7-ابو بصیر گوید:به امام باقر علیه السّلام گفتم:مردی از پیروان مختار مرا دید و اظهار کرد که محمد بن الحنفیه امام است،امام باقر در خشم شد و فرمود: تو چیزی به او نگفتی؟گفتم:نه به خدا،من نمی‌دانستم چه به او بگویم، فرمود:به او نگفتی که رسول خدا به علی وصیت کرد و به حسن و به حسین و هرسه را به جانشینی خود معرفی کرد و چون علی درگذشت به حسن و حسین وصیت کرد و اگر آن را از آن دو دریغ می‌داشت می‌گفتند:ما هم مثل تو وصیّ پیامبر باشیم،و او چنین کاری نمی‌کرد و حسن به حسین وصیت کرد و اگر می‌خواست از وی دریغ دارد می‌گفت:من هم مانند تو بنص پیامبر و علی هستم و او چنین نمی‌کرد،خداوند فرمود:«صاحبان ارحام به یکدیگر اولی هستند»و این آیه دربارۀ ما و فرزندان ماست.

 ترجمه آیت اللهی ؛ ج 1 , ص 809 

: ضعیف علی المشهور. من المختاریة أی أتباع مختار بن أبی عبیدة الثقفی الذی خرج یدعی طلب دم الحسین، و أظهر أنه بأمر محمد بن الحنفیة، فزعم أصحابه أنه الإمام بعد الحسین علیه السلام أ فلا قلت له المفعول مقدر أی ما یکون حجة علیه، و فی المصباح: دریت الشیء: علمته قال الله عز و جل استئناف لبیان کون علی بن الحسین الإمام دون ابن الحنفیة کما مر.

 مرآة العقول ؛ ج 3 , ص 265 

ابو حمزه ثمالی گوید: شنیدم امام باقر علیه السلام میفرمود: چون محمد وظیفه نبوت خود را انجام داد و عمرش بپایان رسید، خدای تعالی باو وحی کرد: ای محمد! نبوتت را گذرانیدی و عمرت بآخر رسید اکنون آن دانشی که نزد تو است و ایمان و اسم اکبر و میراث علم و آثار علم نبوت خاندان خود را بعلی بن ابی طالب بسپار، زیرا من هرگز علم و ایمان و اسم اکبر و میراث علم و آثار علم نبوت را از نسل و ذریه تو قطع نکنم، چنان که از ذریه‌های پیغمبران قطع نکردم.

 ترجمه مصطفوی ؛ ج 2 , ص 54 

2-ابی حمزۀ ثمالی گوید:شنیدم امام باقر(علیه السّلام)می‌فرمود: چون محمد(صلّی الله علیه و آله) دوران نبوت خود را گذرانید و ایام عمر خود را به آخر رسانید خدا تعالی به او وحی کرد که ای محمد به راستی نبوت خود را گذراندی و زندگی خود را به سر رساندی اکنون آن دانش و ایمان و اسم اکبر و میراث علم و آثار نبوت خاندان خود را به علی بن ابی طالب(علیه السّلام)بسپار،زیرا من دانش و ایمان و اسم اکبر و میراث علم و آثار علم نبوت را از نسل ذریۀ پیغمبران گذشته نبریدم.

 ترجمه کمره ای ؛ ج 2 , ص 411 

2-ابی حمزۀ ثمالی گوید:شنیدم امام باقر علیه السّلام می‌فرمود:چون محمد صلّی اللّه علیه و اله دوران نبوت خود را به پایان برد و ایام عمر خود را به آخر رسانید خدای تعالی به او وحی کرد که ای محمد به راستی نبوت خود را گذراندی و زندگی خود را به سر آوردی اکنون آن دانش و ایمان و اسم اکبر و میراث علم و آثار نبوت خاندان خود را به علی بن ابی طالب علیه السّلام بسپار، زیرا من دانش و ایمان و اسم اکبر و میراث علم و آثار علم نبوت را از نسل و ذریه تو قطع نکنم همانطور که از ذریه پیامبران قطع نکردم.

 ترجمه آیت اللهی ؛ ج 1 , ص 813 

: مجهول. قضی علی بناء المعلوم، و المجهول بعید، و کذا استکمل و أن فی قوله: أن قضی زائدة لتأکید اتصال لما بمدخولها، و فی قوله أن یا محمد مفسرة و فی النهایة قضاء الشیء إحکامه و إمضاؤه و الفراغ منه فاجعل العلم إشارة إلی قوله تعالی:

وَ قٰالَ اَلَّذِینَ أُوتُوا اَلْعِلْمَ وَ اَلْإِیمٰانَ لَقَدْ لَبِثْتُمْ فِی کِتٰابِ اَللّٰهِ إِلیٰ یَوْمِ اَلْبَعْثِ

و إلی قوله سبحانه:

مٰا کُنْتَ تَدْرِی مَا اَلْکِتٰابُ وَ لاَ اَلْإِیمٰانُ

فالمراد بالعلم العلوم التی أوحی الله إلیه صلی الله علیه و آله و سلم و بالإیمان التصدیق بها مع الانقیاد المقرون بالإیقان أو العلوم المتعلقة بأصول الدین فیکون تعمیما بعد التخصیص، و ربما یقرأ بفتح الهمزة إلی العهود و المواثیق و هو بعید، و المراد بالاسم الأکبر إما الاسم الأعظم أو القرآن التام الذی عندهم، أو هو مع سائر کتب الأنبیاء کما سیأتی فی الخبر الآتی، فالمراد بالاسم صاحب الاسم، أو هو بمعنی العلامة و المراد بمیراث العلم ما فی الجفر الأبیض من کتب الأنبیاء السابقین، فیکون علی بعض الوجوه المتقدمة تأکیدا أو کتب العلماء السابقین سوی الکتب المنزلة. و قیل: الإضافة لامیة و المراد به الخلافة الکبری و قیل: المراد به التخلق بأخلاق الله أی ما أورثه العلم و المراد بآثار علم النبوة جمیع علم النبی صلی الله علیه و آله و سلم تأکیدا أو کتب الأنبیاء تأکیدا أو تأسیسا أو آثار الأنبیاء - سوی العلم - من السلاح و العصا و غیرهما، و قیل: هی علم الشرائع و الأحکام. أقول: یحتمل أن یکون إشارة إلی ما تتجدد لهم من العلوم فی لیلة القدر و غیرها، فإنها من آثار علم النبوة المترتبة علیه، فالمراد بجعلها عنده جعله قابلا و مهیئا لذلک، و ربما یقرأ العقب بضم العین و شد القاف المفتوحة جمع عاقب و هو الخلیفة فی الخیر.

 مرآة العقول ؛ ج 3 , ص 270 

امام صادق علیه السلام فرمود: موسی علیه السلام بیوشع بن نون وصیت کرد و یوشع بن نون بفرزندان هارون وصیت کرد و بفرزندان خودش و فرزندان موسی وصیت نکرد، همانا خدای تعالی صاحب اختیار است، هر که را خواهد و از هر خاندانی که خواهد اختیار کند، و موسی و یوشع مردم را بوجود مسیح علیه السلام مژده دادند و چون خدای عز و جل مسیح را مبعوث ساخت، مسیح علیه السلام بمردم گفت: همانا پس از من پیغمبری که نامش احمد و از اولاد اسماعیل علیه السلام است خواهد آمد که مرا و شما را تصدیق میکند (بنبوت من و پیروی شما باور دارد) و حجت و عذر مرا و شما را می‌آورد مانند من و شما احتجاج میکند و قول بالوهیت مرا از من و شما نفی میکند) و امر وصیت پس از عیسی در حواریین مستحفظ جاری گشت و از این جهت خدا ایشان را مستحفظ نامید که نگهداری اسم اکبر بایشان واگذار شد و آن کتابیست که علم هر چیز از آن دانسته شود و همراه پیغمبران صلوات اللّٰه علیهم بوده است. خدای تعالی فرماید:«بتحقیق که ما رسولانی پیش از تو فرستادیم و بهمراه ایشان کتاب و میزان (قانون عدالت) نازل کردیم-25 سوره حدید-» (در قرآن صدر آیه چنین است: «

لَقَدْ أَرْسَلْنٰا رُسُلَنٰا بِالْبَیِّنٰاتِ

»کتاب همان اسم اکبر است، و از آنچه بنام کتاب معروفست: تورات و انجیل و فرقان (قرآن) است، ولی در آن کتاب،(که همراه اوصیاء است) کتاب نوح علیه السلام و کتاب صالح و شعیب و ابراهیم علیهم السلام است که خدای عز و جل خبر میدهد «همانا این در صحف نخستین است، یعنی صحف ابراهیم و موسی-18-19 سوره 87-» پس (اگر کتاب منحصر بتورات و انجیل و قرآنست،) صحف ابراهیم کجاست! همانا صحف ابراهیم، اسم اکبر است و صحف موسی هم اسم اکبر است:(که باید پیغمبر بعلی صلّی اللّٰه علیه و آله سپارد) پس همیشه وصیت نسبت بعالمی پس از عالم دیگر جریان داشت، تا آن را بمحمد صلّی اللّٰه علیه و آله رسانیدند، و چون خدای عز و جل محمد صلّی اللّٰه علیه و آله را مبعوث کرد، مستحفظین پسین باو اسلام آوردند و بنی اسرائیل تکذیبش نمودند، او بسوی خدای عز و جل دعوت کرد و در راهش جهاد نمود تا آنکه خدای - جل ذکره - باو امر فرستاد که فضیلت وصیت را آشکار کن، پیغمبر عرض کرد پروردگارا! عرب مردمی خشنند، در میان ایشان کتابی نبوده و برای آنها پیغمبری مبعوث نگشته و بفضیلت و شرف پیغمبران آگاه نیستند، اگر من فضیلت اهل بیتم را بآنها بگویم، ایمان نمی‌آورند، پس پس خدای جل ذکره - فرمود:«غم آنها را مخور-127 سوره 16 - و بگو سلام شما در آینده میدانید 89 سوره 43-» پیغمبر اندکی از فضیلت وصیش تذکر داد، و در دلها نفاق افتاد: رسول خدا صلّی اللّٰه - علیه و آله آن نفاق و گفتار ایشان بدانست، خدای - جل ذکره - فرمود: ای محمد!«محققا ما میدانیم که تو سینه‌ات از آنچه میگویند تنگ می‌شود-97 سوره 15-» ایشان ترا تکذیب نمیکنند بلکه ستمگران آیات خدا را انکار میکنند-33 سورۀ 6» یعنی بلکه بدون اینکه دلیلی داشته باشند انکار میکنند. رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله ایشان را الفت میداد و بعضی را یاور بعضی دیگر میساخت و همیشه چیزی از فضیلت وصیش را بآنها گوشزد میکرد، تا آنکه این سوره (انشراح) نازل شد و پیغمبر زمانی که از مرگ خود آگاه شد و گزارش آن را شنید، بر آنها احتجاج کرد، و خدای - جل ذکره - فرموده:«چون فراغ یافتی در عبادت کوش [نصب کن] و بسوی پروردگارت راغب شو-7 و 8 سوره انشراح-» میفرماید: چون (از تبلیغ رسالت) فراغ یافتی پرچم و نشانه‌ات (یعنی علی علیه السلام) را نصب کن و وصیتت را آشکار نما پیغمبر هم (در روز غدیر) فضیلت علی علیه السلام را آشکارا اعلام کرد. و فرمود: هر کس من مولای او هستم علی مولای او است، خدایا دوست او را دوست بدار و دشمن او را دشمن - تا سه مرتبه-. و باز (در جنگ خیبر بعد از آنکه چند تن را پرچمدار کرد و نتوانستند فتح کنند) فرمود: همانا مردی را اعزام کنم که او خدا و رسولش را دوست دارد و خدا و رسولش او را، او فرارکننده نیست - با این جمله پیغمبر صلّی اللّٰه علیه و آله گوشه میزند بکسی که (از در قلعه خیبر) برگشت، او اصحابش را ترسو میشمرد و اصحابش او را و باز پیغمبر صلّی اللّٰه علیه و آله فرمود: علی آقای مؤمنین است و فرمود: علی ستون دین است و فرمود: اینست همان کسی که پس از من از روی حق با شمشیر گردن مردم را می‌زند، و فرمود: بهر جانب که علی رود، حق همراه اوست، و فرمود: همانا من دو امر در میان شما میگذارم، اگر آنها را بپذیرید، هرگز گمراه نشوید:1 - کتاب خدای عز و جل (قرآن)2 - اهل بیت و عترت من، ای مردم گوش کنید که من تبلیغ کردم، شما در قیامت سر حوض بر من وارد میشوید و من از آنچه نسبت بثقلین انجام داده‌اید از شما بازخواست میکنم، و ثقلین، کتاب خدا - جل ذکره - و أهل بیت منند، برایشان پیشی نگیرید که هلاک شوید، و بایشان چیزی نیاموزید که آنها از شما داناترند. بنا بر این حجت (خدا برای مردم) با قول پیغمبر صلّی اللّٰه علیه و آله و قرآنی که خود مردم آن را میخوانند ثابت شد، زیرا پیغمبر همواره فضیلت اهل بیتش را بوسیله بیان القا میفرمود و بوسیله قرآن برای مردم روشن میساخت. 5 - سپس فرمود:«و زمانی که در باره دختر زنده بگور رفته بازخواست شود که بچه گناهی کشته شد؟- 8 و 9 سوره 82-» خدا میفرماید در باره مودت و دوستی که فضیلت آن را بر شما نازل کردم از شما بازخواست میکنم و آن مودت خویشاوندان پیغمبر است که ایشان را بچه گناه کشتید؟ 6 - و باز خدا - جل ذکره - فرمود:«اگر نمیدانید از اهل ذکر بپرسید،- 43 سوره 16-» فرماید قرآن ذکر است و اهل قرآن آل محمدند علیهم السلام که خدای عز و جل مردم را بسؤال از ایشان امر کرده است، و مردم بسؤال از جهال و نادانان دستور ندارند، و خدای عز و جل قرآن را ذکر نامیده، در آنجا که فرماید:«ما ذکر را بتو نازل کردیم تا برای مردم آنچه نازل شده بیان کنی شاید اندیشه کنند-44 سوره 16-» و باز فرمود، قرآن برای تو و قوم تو ذکر است و در آینده باز خواست شوید-43 سوره 43-». 7 - و خدای - عز و جل - فرمود: خدا را فرمان برید و پیغمبر و صاحبان امر از خودتان را فرمان برید-59 سورۀ 4-» 8 - و فرمود:«و اگر آن را (بخدا و) رسول و صاحبان امر از خود ارجاع دهند، کسانی که از آنها اهل استنباطند، بدانند، پس مقصود از ارجاع امر، ارجاع امر مردم است بصاحبان امر از آنها که خدا مردم را باطاعت از ایشان و رجوع بایشان دستور داده است. و چون رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله از حجة الوداع بازگشت، جبرئیل علیه السلام بر او نازل شد و گفت: «ای پیغمبر؟ آنچه از پروردگارت بتو نازل شده ابلاغ کن، و اگر نکنی رسالت او را نرسانیده‌ئی، خدا ترا از شر مردم نگه می‌دارد، همانا خدا کافران را هدایت نمیکند-69 سورۀ 5-» پیغمبر مردم را فریاد زد، تا گرد آمدند و دستور داد تا خارهای بوته‌های خار را تراشیدند (تا بتوان روی آنها نشست و ایستاد). سپس آن حضرت صلّی اللّٰه علیه و آله فرمود: ای مردم ولی شما و سزاوارتر از خود بشما کیست؟ گفتند: خدا و رسولش، پس فرمود: هر که من مولای او هستم علی مولای اوست، خدایا دوست او را دوست بدار و دشمن او را دشمن - تا سه بار-. پس خار نفاق در دل آن مردم افتاد و گفتند: خدا - جل ذکره هرگز - چنین امری بر محمد نازل نکرده بلکه او میخواهد بازوی پسر عمویش را بلند کند (او را بر ما رئیس کند) چون پیغمبر بمدینه وارد شد، انصار نزد او آمدند و گفتند: ای رسول خدا: خدای - جل ذکره - بما احسان فرمود و از برکت تشریف فرمائی شما در میان ما، بما شرافت بخشید، و دوست ما را شاد و دشمن ما را سرکوب کرد، اکنون واردین نزد شما می‌آیند و بسا چیزی نداری که بآنها عطا کنی و موجب شماتت دشمن می‌شود، ما دوست داریم که شما یک سوم اموال ما را قبول فرمائی تا اگر از مکه اشخاصی بر شما وارد شدند، برای عطاء بآنها چیزی داشته باشی، رسول خدا (صلّی الله علیه و آله) جوابی بایشان نداد و منتظر بود که از پروردگارش چه دستور برسد. تا آنکه جبرئیل علیه السلام این آیه آورد:«بگو من برای پیغمبری از شما مزدی جز دوستی خویشاوندان نمیخواهم-23 سورۀ 42-» و پیغمبر اموال ایشان را نپذیرفت: باز منافقان گفتند: خدا این را بر محمد نازل نکرده و او مقصودی جز بلند کردن بازوی پسر عمویش و تحمیل خاندان خود را بر ما ندارد، دیروز میگفت: هر کس من مولای او هستم، علی مولای اوست، و امروز میگوید:«بگو من برای پیغمبری از شما مزدی جز دوستی خویشان نمیخواهم. سپس آیه خمس بر پیغمبر نازل گشت و باز آنها گفتند: می‌خواهد اموال و غنیمت ما را بآنها دهد. سپس جبرئیل علیه السلام نزد آن حضرت آمد و گفت: ای محمد! وظیفه پیغمبریت را انجام دادی و عمرت بآخر رسید اکنون اسم اکبر و میراث علم و آثار علم نبوت را بعلی علیه السلام بسپار، زیرا من هرگز زمین را خالی نگذارم، از دانشمندی که اطاعت و ولایت من بوسیله او شناخته شود و او برای کسانی که در میان وفات پیغمبر گذشته تا آمدن پیغمبر آینده متولد میشوند حجت باشد، پس پیغمبر اسم اکبر و میراث علم و آثار علم نبوت را بعنوان وصیت بعلی سپرد و او را بهزار کلمه و هزار باب وصیت فرمود که از هر کلمه و بابی هزار کلمه و باب گشوده میشد.

 ترجمه مصطفوی ؛ ج 2 , ص 60 

3-امام صادق(علیه السّلام)فرمود:موسی به یوشع بن نون وصیت کرد و یوشع بن نون به اولاد هارون،نه به فرزندان خود وصیت کرد و نه به فرزندان موسی،اختیار تام با خداوند است هر که را از هر خاندانی بخواهد اختیار می‌کند و موسی و یوشع هر دو به مسیح مژده دادند و چون خداوند عز و جل مسیح را مبعوث کرد،مسیح به آنها فرمود:محققاً بعد از من در آینده پیغمبری آید که نامش احمداست و از اولاد اسماعیل است او تصدیق مرا و شما را می‌آورد و عذر مرا و شما را می‌خواهد و امامت بعد از او در حواریین مستحفظ جاری شد و خداوند آنها را مستحفظ نامیده،زیرا که آنها اسم اکبر را باید حفظ و نگهداری کنند و آن کتابی است که بدان هر چیزی دانسته شود آنکه با همۀ پیغمبران بوده. خدا تعالی می‌فرماید:محققاً رسولانی پیش از تو فرستادیم و نازل کردیم با آنها کتاب و میزان(25 سوره حدید)چنین است: «

لَقَدْ أَرْسَلْنٰا رُسُلَنٰا بِالْبَیِّنٰاتِ وَ أَنْزَلْنٰا مَعَهُمُ اَلْکِتٰابَ وَ اَلْمِیزٰانَ

»کتاب همان اسم اکبر است و همانا از کتاب آنچه معروف است تورات و انجیل و فرقان خوانده شد و در آن کتاب نوح و کتاب صالح و شعیب و ابراهیم هم هست،خدای عز و جل آن را خبر داده(18 و 19 سوره اعلیٰ):«به راستی این در صحف نخست است صحف ابراهیم و موسی» صحف ابراهیم کجا است؟همانا صحف ابراهیم اسم اکبر است و صحف موسی اسم اکبر است،همیشه وصیت الهی در عالمی دنبال عالمی بوده است تا آن را به محمد(صلّی الله علیه و آله) داده‌اند،چون خدا عز و جل محمد(صلّی الله علیه و آله) را مبعوث کرد،دنبالۀ مستحفظین بدو تسلیم شدند و بنی اسرائیل او را تکذیب کردند و او هم به خدا عز و جل دعوت کرد و در راه او مجاهده کرد. سپس خدا جلّ ذکره به وی دستور فرستاد که فضل وصی خود را اعلان کن،عرض کرد:پروردگارا عرب مردمی جفا پیشه‌اند،کتابی نداشته و پیغمبری به آنها مبعوث نبوده و فضل نبوت و شرف آنها را نمی‌فهمیدند و اگر من از فضل خاندانم بدانها خبر دهم به من ایمان نمی‌آورند،خدا جل ذکره فرمود(127 سوره نحل):«بر آنها غم مخور»و فرمود(89 سوره زخرف):«

سَلاٰمٌ فَسَوْفَ یَعْلَمُونَ

»«سلام باد شما در آینده می‌دانید-بدانند-»و از فضل وصیّ خود یاری کرد و در دل آنها نفاق افتاد و رسول خدا(صلّی الله علیه و آله)آن را دانست و هم آنچه را می‌گفتند و خدا جلّ ذکره فرمود(97 سوره حجر):«محققاً ما می‌دانیم سینه‌ات بدان چه گویند تنگ می‌شود»(22 سوره انعام):«به راستی آنها تو را دروغگو نشمارند ولی ستمکاران به آیات خدا انکار ورزند». آری آنها بی‌دلیل انکار می‌کردند و رسول خدا(صلّی الله علیه و آله)دل آنها را به دست می‌آورد و گرم می‌کرد و برخی را وسیلۀ پذیرش برخی دیگر می‌نمود و خرده خرده فضل وصی خود را به آنها اظهار می‌کرد تا این سوره نازل شد و بر آنها حجت آورد چون مرگ وی به وی اعلام شده بود و خبرش داده بودند خدا جلّ ذکره فرمود: «ألم نشرح»«چون فارغ شدی نصب کن و به سوی پروردگارت روی کن» می‌فرماید:چون فراغت یافتی رهبر خود را منصوب کن و وصی خود را به مردم اعلام کن و فضل او را بی‌پرده و آشکارا بیان کن، آن حضرت فرمود:هر که را من آقا و مولا هستم علی آقا و مولا است،بار خدایا دوستش را دوست دار و دشمنش را دشمن دار-تا سه بار. و باز فرمود:(در فتح خیبر)هر آینه مردی را برای فتح خیبر برانگیزم که خدا و رسولش را دوست می‌دارد و خدا و رسولش او را دوست می‌دارد،گریزنده نیست(در این بیان گوشه می‌زد به کسی که از درِ قلعۀ خیبر بی‌نتیجه برگشته بود و اصحاب خود را ترسو قلمداد می‌کرد و اصحابش او را ترسو می‌شمردند)و باز فرمود: علی(علیه السّلام)سید مؤمنان است،و فرمود:این علی(علیه السّلام)همان کس است که بعد از من در راه حق شمشیر می‌زند،و فرمود:حق با علی استهر جا مَیل کند،و فرمود:من در میان شما دو چیز به جا می‌گذارم، که اگر بدانها بگروید هرگز گمراه نشوید:کتاب خدا عز و جل و خاندانم،عترتم،اَیا مردم بشنوید،من محققاً تبلیغ کردم،شما فردای قیامت سر حوض بر من وارد می‌شوید و از شما از آنچه در باره ثقلین کردید باز پرسم که ثقلین کتاب خدا جل ذکره و خاندان منند،از آنها جلو نیفتید تا هلاک شوید،به آنها چیزی نیاموزید که آنها از شما داناترند،و حجت نسبت به امامت علی تمام شد هم به قول پیغمبر هم به قرآنی که مردم می‌خوانند و پیاپی فضل خاندانش را در ضمن سخن به مردم می‌فهمانید و با قرآن هم بیان می‌داشت. (33 سوره احزاب):«همانا خدا می‌خواهد که رجس و پلیدی را از شما-خصوص اهل بیت-ببرد و شما را به خوبی پاک کند». و فرمود(41 سوره انفال):«بدانید هر آنچه را به غنیمت گرفتید و هر آنچه بهره یافتید به راستی خمسش از آن خدا و رسول و از آن ذی القربی است»و سپس فرمود(26 سوره اسراء)«و بده به ذی القربی حقش را»مقصود از ذی القربی علی(علیه السّلام)بود و حقش آن وصیتی بود که خدا برایش مقرر کرده بود با اسم اکبر و میراث علم و آثار نبوت پس خدا فرمود:(23 سوره شوری)«بگو(ای محمد)من از شما مزدی نخواهم جز دوستی در بارۀ خویشان»و باز فرمود:(8 و 9 سوره تکویر) «و وقتی که از دختر زنده به گور باز پرسی کنند که به چه گناهی کشته شده؟»(از مودت و دوستی پرسند که چرا زیر پا رفته؟)می‌فرماید: از شما بپرسند از مودت و دوستی که فضل آن در قرآن به شما نازل شده یعنی مودت ذوی القربی که به چه گناهی کشتید آنها را. و باز فرمود خدا جل ذکره(43 سوره نحل):«پس بپرسید از اهل ذکر اگر شما خود نمی‌دانستید»فرمود:کتاب خدا همان ذکر استو اهلش آل محمدند(صلّی الله علیه و آله)خدا فرمان داده بپرسش از آنها و دستور نداده بپرسش از نادانها و خدا عز و جل قرآن را ذکر نامیده و فرموده(44 سوره نحل):«و فرو فرستادیم به تو ذکر را تا بیان کنی برای مردم آنچه را بدانها نازل شده،شاید اندیشه کنند»و فرموده است خدا عز و جل(43 سوره زخرف):«و به راستی این قرآن ذکر است برای تو و برای قوم تو و در آینده باز پرسی شوید»و فرموده است(59 سوره نساء):«و فرمان برید از خدا و فرمان برید از رسول و اولو الأمر خود»و فرموده است:(82 سوره نساء):«و اگر رجوع دهند آن را(به خدا و) به رسول و به اولو الامر خودشان بدانند حقیقت آن را کسانی که از آنها اهل فهم و استنباطند». پس رجوع هر کار که کار مردم باشد به اولی الأمر آنها شده که دستور اطاعت و مراجعه به آنها داده شده،چون رسول خدا(صلّی الله علیه و آله) از حجة الوداع برگشت جبرئیل بر او نازل شد و گفت(69 سوره مائده):«آیا رسول تبلیغ کن آنچه را از پروردگارت به تو نازل شده و اگر نکنی،تبلیغ رسالت نکردی،خدا تو را از مردم نگه می‌دارد،به راستی خدا هدایت نکند کفار را»پیغمبر مردم را دعوت کرد و گرد آمدند و دستور داد زیر سایۀ درختان خار را جاروب کردند و خارهای آن را برگرفتند،سپس فرمود:ای مردم،کیست ولیّ و پیشوای شما و اولی به شما از خودتان؟همه گفتند:خدا و رسولش،فرمود:هر که را من مولا و آقا هستم،علی مولا و آقا است،بار خدایا دوستش را دوست دارد و دشمنش را دشمن دار-تا سه بار-. و از اینجا خار نفاق و دوئیّت در دل آن مردم خلید و گفتند: هرگز این دستور از طرف خدا به محمد(صلّی الله علیه و آله) نرسیده و مقصودی ندارد جز این که رتبۀ پسر عمّ خود را بالا ببرد،و چون به مدینهبرگشت،انصار شرفیاب حضور او شدند و گفتند:یا رسول الله به راستی خدا جل ذکره به ما احسان کرد و ما را به وجود شما شرافتمند ساخت و تو را میان ما مأویٰ داد و دوستان ما را خداوند به وجود تو خرسند نمود و دشمنان ما را سرکوب کرد و امروز مردمی به تو وارد شوند و پذیرائی خواهند و بسا چیزی در دست نداشته باشی که به آنها عطا کنی و دشمن تو را سرزنش کند،ما خواهش داریم یک سوم دارائی ما را ضبط کنی تا وقتی نمایندگان مکه به تو وارد شوند عطای مناسبی در دست داشته باشی که به آنها ببخشی. پیغمبر جوابی به آنها نداد و انتظار داشت که جبرئیل در این مورد چه دستوری آورد از طرف پروردگارش،جبرئیل آمد و این آیه را آورد(23 سوره شوری):«بگو ای محمد من از شما مزدی نخواهم جز دوستی در بارۀ خویشان»و از اموال آنها چیزی نپذیرفت،باز هم منافقان گفتند:خدا چنین چیزی به محمد نازل نکرده،مقصودی ندارد جز این که زیر بازوی پسر عمش را بلند کند و خاندانش را بر ما تحمیل نماید،دیروز می‌گفت:هر که را من مولا و آقا هستم علی مولا و آقا است و امروز هم می‌گوید:بگو من از شما مزدی نخواهم جز دوستی در بارۀ خویشان. و سپس آیۀ خمس نازل شد و گفتند:می‌خواهد ما اموال و غنیمت خود را به آنها بدهیم،سپس جبرئیل نزد او آمد و گفت:ای محمد(صلّی الله علیه و آله) نبوت خود را گذراندی و عمرت به سر رسید،اکنون اسم اکبر و میراث علم و آثار علم نبوت باید نزد علی(علیه السّلام)باشد،زیرا من زمین را خالی از عالم و دانشمندی نگذارم که به وسیلۀ او طاعت من معلوم شود و ولایت من شناخته گردد و حجت باشد بر هر که از ظهور پیغمبری تا ظهور پیغمبر دیگر زائیده شود.فرمود:پیغمبر به علی وصیت کرد به اسم اکبر و میراث علم و آثار علم نبوت،و هزار کلمه و هزار باب به او وصیت کرد،هر کلمه و هر باب از آن مفتاح هزار کلمه و هزار باب دیگر بود.

 ترجمه کمره ای ؛ ج 2 , ص 423 

3-امام صادق علیه السّلام فرمود:موسی به یوشع بن نون وصیت کرد و یوشع بن نون به اولاد هارون،نه به فرزندان خود،وصیت کرد و نه به فرزندان موسی، اختیار تا با خداوند است هرکس را از هر خاندان که بخواهد اختیار می‌کند و موسی و یوشع هردو به مسیح مژده دادند و چون خداوند عز و جل مسیح را مبعوث کرد،مسیح به آنها فرمود:محققا بعد از من در آینده پیامبری خواهد آمد که نامش احمد است و از اولاد اسمعیل است که من و شما را تصدیق می‌کند و عذر من و شما را می‌پذیرد و امر وصیت پس از عیسی در حواریین جاری خواهد شد و از این جهت خدا ایشان را مستحفظ نامید،زیرا که آن‌ها اسم اکبر را باید حفظ و نگهداری کنند و آن کتابی است که با آن هرچیزی دانسته شود کتابی که با همۀ پیامبران بوده است.

خداوند در این‌باره می‌فرماید:محققا ما رسولانی پیش از تو فرستادیم و با آنها کتاب و میزان نازل کردیم(حدید/25)»کتاب همان اسم اکبر است و همانا از کتاب آنچه معروف است تورات و انجیل و فرقان خوانده شده و در آن کتاب نوح و کتاب صالح و شعیب و ابراهیم هم هست،خدای عز و جل آن را خبر داده:«به راستی این در صحف نخست است صحف ابراهیم و موسی(اعلی/18 و 19)»صحف ابراهیم کجاست؟همانا صحف ابراهیم اسم اکبر است و صحف موسی اسم اکبر است،همیشه وصیت الهی در عالمی دنبال عالمی بوده است تا آن را به محمد صلّی اللّه علیه و اله داده‌اند،چون خدای عز و جل محمد صلّی اللّه علیه و اله را مبعوث کرد،دنبالۀ مستحفظین به وی تسلیم شدند و بنی اسرائیل او را تکذیب کردند و او هم به خدای عز و جل دعوت کرد و در راه او جهاد نمود.

سپس خدای جلّ ذکره به وی دستور داد که فضل وصی خود را اعلان کن،عرض کرد:پروردگارا عرب مردمی خشن‌اند و در میان آنها کتابی نبوده و برای آن‌ها پیامبری مبعوث نشده و به فضیلت و شرف پیامبر آگاه نیستند و اگر من از فضل خاندانم به آنها خبر دهم به من ایمان نمی‌آورند،خدا جل ذکره فرمود:«بر آنها غم مخور(نحل/127)»و فرمود: «بگو سلام بر شما بزودی خواهید دانست(زخرف/89)»و از فضل وصیّ خود یادی کرد و در دل آنها نفاق افتاد و رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله آن را دانست و هم آنچه را می‌گفتند و خدای جلّ ذکره فرمود:«ما می‌دانیم که سینه‌ات بدانچه می‌گویند تنگ می‌شود(حجر/97)»«به راستی آنها تو را دروغگو نشمارند ولی ستمکاران آیات خدا را انکار می‌کنند(انعام/22)».

آری آنها بی‌دلیل انکار می‌کردند و رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله دل آنها را به دست می‌آورد و گرم می‌کرد و برخی را وسیلۀ پذیرش برخی دیگر می‌نمود و بتدریج برتری وصی خود را به آنها اظهار می‌کرد تا این سوره نازل شد و برای آنها دلیل آورد چون مرگ وی به او اعلام شده بود و خبرش داده بودند خدا جلّ ذکره فرمود:

«أَ لَمْ نَشْرَحْ»

«چون فارغ شدی در عبادت بکوش،و به سوی پروردگار خود رو کن(انشراح/7 و 8)» می‌فرماید:چون فراغت یافتی جانشین خود را منصوب کن و وصی خود را به مردم اعلام کن و فضل او را بی‌پرده و آشکارا بیان کن،آن حضرت فرمود:هرکس را من آقا و مولا هستم علی هم آقا و مولای اوست،بار خدایا دوستش را دوست بدار و دشمنش را دشمن بدار-تا سه بار تکرار فرمود.

و باز(در فتح خیبر)فرمود:هرآینه مردی را برای فتح خیبر برگزینم که خدا و رسول را دوست می‌دارد و خدا و رسولش هم او را دوست می‌دارند(در این بیان گوشه می‌زد به کسی که از در قلعۀ خیبر بی‌نتیجه برگشته بود و اصحاب خود را ترسو قلمداد می‌کرد و اصحابش او را ترسو می‌شمردند)

و باز فرمود:علی علیه السّلام سید مؤمنان است،و فرمود:این علی علیه السّلام همان کس است که بعد از من در راه حق شمشیر می‌زند،

و فرمود:حق با علی است هرجا میل کند،

و فرمود:من در میان شما دو امانت گرانبها باقی می‌گذارم،که اگر بدانها بگروید هرگز گمراه نخواهید شد:کتاب خدای عز و جل و خاندانم، عترتم ای مردم بشنوید،

من محققا رسالت خود را تبلیغ کردم،شما فردای قیامت سر حوض بر من وارد می‌شوید و از شما از آنچه درباره ثقلین کردید خواهم پرسید که مراد از ثقلین کتاب خدا و خاندان من‌اند مبادا از آنها جلو بیفتید که هلاک خواهید شد.به آنها چیزی نیاموزید که آنها از شما داناترند،و حجت نسبت به امامت علی تمام شد هم به گفته پیامبر و هم به قرآنی که مردم می‌خوانند و پیاپی فضل خاندانش را در ضمن سخن به مردم می‌فهماند و با قرآن هم بیان می‌داشت.

«همانا خدا می‌خواهد که ناپاکی را از شما-به ویژه اهل بیت-دور سازد و شما را به خوبی،پاک کند»(احزاب/33).

و فرمود:«بدانید هرآنچه را به غنیمت گرفتید و هرآنچه بهره یافتید به راستی خمسش از آن خدا و رسول و از آن ذی القربی است(انفال/41)»و سپس فرمود:«و به ذی القربی حقش را بده(اسراء/26)»مقصود از ذی القربی علی علیه السّلام بود و حقش آن وصیتی بود که خدا برایش مقرر کرده بود با اسم اکبر و میراث علم و آثار نبوت پس خدا فرمود:«بگو(ای محمد) من از شما مزدی نخواهم جز دوستی دربارۀ خویشان(شوری/22)» و باز فرمود:«و وقتی که از دختر زنده به گور شده سؤال کنند که به چه جرمی کشته شده؟(تکویر/8 و 9)»(از مودت و دوستی پرسند که چرا زیر پا رفته؟)می‌فرماید:از شما بپرسند از مودت و دوستی که فضل آن در قرآن به شما نازل شده یعنی مودت ذوی القربی که به چه گناهی آنها را کشتید.

و باز خدا فرمود:«پس بپرسید از اهل ذکر اگر نمی‌دانید(نحل/42)» فرمود:کتاب خدا همان ذکر است و اهلش آل محمدند صلّی اللّه علیه و اله خدا فرمان به پرسش از آنها داده نه از نادانان و خدای عز و جل قرآن را ذکر نامیده

و فرموده:«و به سوی تو ذکر فرستادیم تا آنچه را که به تو نازل شده برای مردم بیان کنی شاید بیندیشند(نحل/44)»

و نیز فرموده است:«و به راستی این قرآن برای تو ذکر است و در آینده بازخواست خواهی شد(زخرف/42)»و باز فرموده است:«و اگر رجوع دهند آن را(به خدا و)به رسول و به اولو الامر که اهل درک و استنباط‌اند بدانند(نساء/82)»

پس هر کاری ارجاع شده است به اولو الامر چون رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله از حجة الوداع برگشت جبرئیل بر او نازل شد و عرض کرد:

«ای پیامبر!آنچه را که از پروردگارت بر تو نازل شده تبلیغ کن که اگر نکنی،رسالت خود را تبلیغ نکردی،خدا تو را از مردم نگه خواهد داشت به راستی خدا کافران را هدایت نخواهد کرد(مائده/69)»

پیامبر صلّی اللّه علیه و اله مردم را گرد آورد و دستور داد زیر سایۀ درختان جاروب کردند و خارهای آن را جمع کردند،

سپس فرمود:ای مردم،کیست ولیّ و پیشوای شما اولی به شما از خودتان؟همه گفتند:خدا و رسولش، فرمود:هرکه را من مولا و آقا هستم،علی هم مولا و آقای اوست،بار خدایا دوستش را دوست بدار و دشمنش را دشمن تا سه بار این حرف را تکرار کرد و از اینجا خار نفاق و دوئیّت در دل آن مردم خلید و گفتند:هرگز این دستور از طرف خدا به محمد صلّی اللّه علیه و اله نرسیده و مقصودی ندارد جز این‌که رتبۀ پسر عمّ خود را بالا ببرد،و چون به مدینه برگشت،انصار شرفیاب حضور او شدند و گفتند:یا رسول اللّه به راستی خدای جل ذکره به ما احسان کرد و ما را به‌وجود شما شرافتمند ساخت و تو را میان ما قرار داد و دوستان ما را خداوند به وجود تو خرسند نمود و دشمنان ما را سرکوب کرد و امروز مردمی بر تو وارد می‌شوند و از تو توقع پذیرائی دارند و بسا چیزی در دست نداشته باشی که به آن‌ها عطا کنی و دشمن تو را سرزنش کند،ما خواهش داریم یک سوم دارائی ما را برداری تا وقتی نمایندگان مکه بر تو وارد می‌شوند به آن‌ها بدهی پیامبر به آنها جوابی را نداد و انتظار داشت تا جبرئیل در این مورد از طرف خدا برایش دستوری بیاورد،جبرئیل آمد و این آیه را آورد:«بگو ای محمد من از شما مزدی نخواهم جز دوستی خانواده‌ام را (شوری/23)»و از اموال آنها چیزی نپذیرفت،باز هم منافقان گفتند:خدا چنین چیزی به محمد نازل نکرده،و هدفی ندارد جز این‌که زیر بازوی پسر عمش را بلند کند و خاندانش را بر ما تحمیل نماید،دیروز می‌گفت: هرکس را من مولا و آقای او هستم علی هم مولا و آقای اوست و امروز هم می‌گوید:بگو من از شما مزدی نمی‌خواهم جز دوستی خانواده‌ام و سپس آیۀ خمس نازل شد و گفتند:می‌خواهد ما اموال و غنیمت خود را به آنها بدهیم،سپس جبرئیل نزد او آمد و گفت:ای محمد صلّی اللّه علیه و اله نبوت خود را گذراندی و عمرت به سر رسید،اکنون اسم اکبر و میراث علم و آثار علم نبوت باید نزد علی علیه السّلام باشد،زیرا من زمین را خالی از عالم و دانشمندی نگذارم که به وسیلۀ او طاعت من معلوم شود و ولایت من شناخته گردد و بر هرکس حجت باشد از ظهور پیامبری تا پیدایش پیامبری دیگر.پیامبر به علی وصیت کرد به اسم اکبر و میراث علم و آثار علم نبوت،و هزار کلمه و هزار باب و هر کلمه و هر باب کلید هزار کلمه و هزار باب دیگر بود.

 ترجمه آیت اللهی ؛ ج 1 , ص 823 

: ضعیف علی المشهور. و الخیرة بالکسر و کعنبة مصدر باب ضرب: التفضیل، أو اسم مصدر باب الافتعال کما قیل. قوله: لهم، أی للمبعوث إلیهم بتصدیقی أی فی الرسالة و صحة الولادة کما نطقت به سورة مریم و غیرها و تصدیقکم فی الإیمان و المتابعة کما فی سورة المائدة:

وَ إِذْ أَوْحَیْتُ إِلَی اَلْحَوٰارِیِّینَ أَنْ آمِنُوا بِی وَ بِرَسُولِی قٰالُوا آمَنّٰا

الآیة، و غیر ذلک من الآیات و الأخبار و عذری و عذرکم أی حجتی و حجتکم من قولهم أعذر إذا احتج لنفسه، أو براءتی مما رمیت به من ادعاء الألوهیة و الولدیة و براءتکم من القول فی ذلک، أو براءتی مما رمانی به الیهود و براءتکم من متابعة من کان کذلک. و الحواریون هم خواص عیسی علی نبینا و آله و علیه السلام و أنصاره، من التحویر بمعنی التبییض، قیل: إنهم کانوا قصارین یبیضون الثیاب و ینقونها من الأوساخ، و قیل: بل کانوا ینقون نفوس الخلائق من الکدورات و أوساخ صفات الذمیمة، و قال الأزهری: هم خلصان الأنبیاء و تأویله: الذین خلصوا و نقوا من کل عیب، و تسمیة الله إیاهم بالمستحفظین کأنها إشارة إلی قوله عز و جل فی شأن التوراة:

فِیهٰا هُدیً وَ نُورٌ یَحْکُمُ بِهَا اَلنَّبِیُّونَ اَلَّذِینَ أَسْلَمُوا لِلَّذِینَ هٰادُوا وَ اَلرَّبّٰانِیُّونَ وَ اَلْأَحْبٰارُ بِمَا اُسْتُحْفِظُوا مِنْ کِتٰابِ اَللّٰهِ وَ کٰانُوا عَلَیْهِ شُهَدٰاءَ

. و جرت أی الوصیة أو الخیرة أو السنة، و قیل: المراد بالمیزان الشرع، و قیل: هو عطف تفسیر للکتاب. قال المحدث الأسترآبادی: مقصوده علیه السلام أن المشهور بین الناس فی هذا الزمان مما یسمی بالکتاب الکتب الثلاثة و من جملة الکتب کتاب نوح علیه السلام و کتاب صالح و کتاب شعیب و إبراهیم علیهم السلام، و قد أخبر الله أن ما جاء به محمد صلی الله علیه و آله و سلم مذکور فی صحف إبراهیم و موسی و کانتا عنده، فإذا کانتا محفوظتین إلی زمانه صلی الله علیه و آله و سلم فکیف لا یحفظهما هو صلی الله علیه و آله و سلم و لا یدفعهما إلی أحد، فالذی دفعهما إلیه هو صاحب الشریعة، انتهی. و أقول: فیه أیضا رد علی من زعم أن المستحفظین علماء الیهود و النصاری، لعدم وجدان هذه الکتب عندهم، فالمراد بالعقب من المستحفظین الأوصیاء أی أولادهم بل ظاهره أن العقب لم یکونوا من بنی إسرائیل، فالمراد بهم أبو طالب و أمیر المؤمنین علیهما السلام، و کلمة من یحتمل التبعیض و الابتداء و البیان أیضا علی بعد. قال بعض المحققین: استحفاظهم الاسم الأکبر الذی هو الکتاب الجامع للعلوم الغیر المنفک عن الأنبیاء، لعله کنایة عن انتقاش قلوبهم الصافیة المصیقلة بنور الله، بما فی اللوح المحفوظ، و صیرورتهم العقل بالفعل، و بلوغهم رتبة الشهود التام و إلی قابلیة الإنسان لهذه الرتبة أشار أمیر المؤمنین صلوات الله علیه بقوله:

دواؤک فیک و ما تشعر-و داؤک منک و ما تبصر و تزعم أنک جرم صغیر-و فیک انطوی العالم الأکبر و أنت الکتاب المبین الذی-بأحرفه یظهر المضمر

و العالم الأکبر هو الاسم الأکبر، إذا العالم ما یعلم به الشیء کالاسم ما یعلم به المسمی، و من الأنبیاء و الأوصیاء من أوتی علم الکتاب کله، و منهم من أوتی بعضه، و إلی الأول أشیر بقوله عز و جل:

قُلْ کَفیٰ بِاللّٰهِ شَهِیداً بَیْنِی وَ بَیْنَکُمْ وَ مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ اَلْکِتٰابِ

یعنی به أمیر المؤمنین علیه السلام و إلی الثانی بقوله:

قٰالَ اَلَّذِی عِنْدَهُ عِلْمٌ مِنَ اَلْکِتٰابِ

حیث أتی بمن التبعیضیة، یعنی به آصف بن برخیا. و المراد بقوله: إنما عرف مما یدعی الکتاب، أن المعروف مما یسمی بالکتاب لیس سوی هذه الثلاثة مع أن کثیرا من الأنبیاء کان معهم کتب غیر هذه، منها کذا و منها کذا، و قد أخبر الله عن بعضها و لیس ذلک بمعروف بین الناس، فإذا انحصرت الکتب فیما عرف فأین صحف إبراهیم الذی أخبر الله عنها، و الغرض من هذا الکلام الرد علی من زعم أن المراد بالمستحفظین لکتاب الله، علماء الیهود الحافظین للتوراة و من یحذو حذوهم فی حفظ الألفاظ و القصص. فبین علیه السلام أن المراد بکتاب الله الاسم الأکبر المشتمل علی کل ما فی العالم من شیء الذی کتبه الرحمن بیده کما قال سبحانه:

أُولٰئِکَ کَتَبَ فِی قُلُوبِهِمُ اَلْإِیمٰانَ وَ أَیَّدَهُمْ بِرُوحٍ مِنْهُ

و عن أمیر المؤمنین علیه السلام أن صحف إبراهیم کانت عشرین صحیفة و صحف إدریس ثلاثین، و صحف شیث خمسین، یعنی ما کان یتلی من الاسم الأکبر علی الناس. و عن أبی ذر رضی الله عنه أنه قال لرسول الله صلی الله علیه و آله و سلم: ما کان صحف إبراهیم؟ قال: اقرأ یا أبا ذر

قَدْ أَفْلَحَ مَنْ تَزَکّٰی

إلی قوله:

صُحُفِ إِبْرٰاهِیمَ وَ مُوسیٰ

یعنی فیها أمثال هذه الکلمات. إن العرب قوم جفاة أی بعداء عن الآداب و الأخلاق الحسنة، قال فی المغرب: الجفاء هو الغلظ فی العشرة و الخرق فی المعاملة و ترک الرفق، انتهی. و لا تخزن علیهم أقول: هذه الآیة بهذا الوجه لیست فی المصاحف المشهورة، إذ فی سورة الحجر

لاٰ تَمُدَّنَّ عَیْنَیْکَ إِلیٰ مٰا مَتَّعْنٰا بِهِ أَزْوٰاجاً مِنْهُمْ وَ لاٰ تَحْزَنْ عَلَیْهِمْ وَ اِخْفِضْ جَنٰاحَکَ لِلْمُؤْمِنِینَ

و فی سورة النحل:

وَ اِصْبِرْ وَ مٰا صَبْرُکَ إِلاّٰ بِاللّٰهِ وَ لاٰ تَحْزَنْ عَلَیْهِمْ وَ لاٰ تَکُ فِی ضَیْقٍ مِمّٰا یَمْکُرُونَ

و فی سورة الزخرف

فَاصْفَحْ عَنْهُمْ وَ قُلْ سَلاٰمٌ

فَسَوْفَ یَعْلَمُونَ

فیحتمل أن یکون علیه السلام ذکر الآیتین إحدی السوابق مع الأخیرة فسقط من الرواة أو النساخ، أو أشار علیه السلام إلی الآیتین بذکر صدر إحداهما و عجز الأخری، أو یکون نقلا لهما بالمعنی، أو یکون فی مصحفهم علیهم السلام کذلک، و الحزن علیهم التأسف علی کونهم هالکین. سلام أی ما أدعوکم إلیه سلامة لکم من النار، أو تسلم منکم، و متارکة. ذکرا أی قلیلا من الذکر بدون إعلان ذلک أی وقوع النفاق فی قلوب المنافقین من العرب.

وَ لَقَدْ نَعْلَمُ

أقول: فی المصاحف المشهورة فی سورة الحجر

وَ لَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّکَ یَضِیقُ صَدْرُکَ بِمٰا یَقُولُونَ `فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّکَ وَ کُنْ مِنَ اَلسّٰاجِدِینَ

و فی سورة الأنعام

قَدْ نَعْلَمُ إِنَّهُ لَیَحْزُنُکَ اَلَّذِی یَقُولُونَ فَإِنَّهُمْ لاٰ یُکَذِّبُونَکَ

الآیة و الکلام فیه کالکلام فیما مر.

فَإِنَّهُمْ لاٰ یُکَذِّبُونَکَ

قیل: معناه أن تکذیبک أمر راجع إلی الله لأنک جئت من عنده بالمعجزات و الآیات، فهم لا یکذبونک فی الحقیقة و إنما یکذبون الله بجحود آیاته، أو المراد أنهم لا یکذبونک بقلوبهم و لکنهم یجحدون بألسنتهم، أو أنهم لا یکذبونک و لا یجحدونک و لکنهم یجحدون بآیات الله، و ذلک أنه صلی الله علیه و آله و سلم کان یسمی عندهم بالأمین، یعرفون أنه لا یکذب فی شیء، و کان أبو جهل یقول ما تکذب و إنک عندنا لصدوق و إنما نکذب ما جئتنا به. و روی أن الأخنس بن شریق قال لأبی جهل: یا أبا الحکم أخبرنی عن محمد أ صادق هو أم کاذب فإنه لیس عندنا أحد غیرنا؟ فقال له: و الله إن محمدا لصادق و ما کذب قط و لکن إذا ذهب بنو قصی باللواء و السقایة و الحجابة و النبوة فما ذا یکون لسائر قریش؟ و سیأتی فی الروضة عن أبی عبد الله علیه السلام أنه قرأ رجل علی أمیر المؤمنین صلوات الله علیه هذه الآیة فقال: بلی و الله لقد کذبوه أشد التکذیب و لکنها مخففة

فَإِنَّهُمْ لاٰ یُکَذِّبُونَکَ

لا یأتون بباطل یکذبون به حقک، و هذا التفسیر موافق لما فسرها علیه السلام به هیهنا بقوله: و لکنهم یجحدون بغیر حجة لهم، و المخففة من أکذبه إذا ألفاه کاذبا، و المشددة أیضا لا یبعد عن هذا المعنی علی ما فی کتب اللغة، قال الفیروزآبادی: أکذبه ألفاه کاذبا و حمله علی الکذب و بین کذبه، و کذب بالأمر تکذیبا و کذابا أنکره، و فلانا جعله کاذبا، انتهی. و إنما وضع الظالمین موضع الضمیر للتنصیص بظلمهم فی إنکار آیاته و تمرنهم علی جحدها، و یقال: تألفه إذا داراه و آلفة بالتکلیف. هذه السورة أی سورة أ لم نشرح کما یظهر مما بعده، و جملة فاحتج علیهم معترضة و کأنه أشیر بها إلی ما فعل بغدیر خم أو إلی أعم منه و من غیره من المواطن، و فی بعض النسخ هذه الآیة أی آیة:

فَإِذٰا فَرَغْتَ فَانْصَبْ

. و نعیت علی بناء المجهول و النعی خبر الموت

فَإِذٰا فَرَغْتَ فَانْصَبْ

فی القرآن المشهورة بفتح الصاد من النصب بمعنی التعب و الاجتهاد، یعنی إذا فرغت من عبادة عقبها بأخری و واصل بعضها ببعض، و قیل: إذا فرغت من الغزو فانصب فی العبادة، أو فإذا فرغت من الصلاة فانصب فی الدعاء کما ورد فی الخبر أیضا، و المستفاد من هذا الحدیث أنه بکسر الصاد من النصب بالتسکین بمعنی الرفع و الوضع، أی إذا فرغت من أمر تبلیغ الرسالة فانصب علمک بفتح اللام، أی ارفع علم هدایتک للناس، وضع من یقوم به خلافتک موضعک حتی یکون قائما مقامک من بعدک بتبلیغ الأحکام و هدایة الأنام، لئلا تنقطع خیط الهدایة و الرسالة بین الله و بین عباده، و یکون ذلک مستمرا بقیام إمام مقام إمام إلی یوم القیامة فلعل فی مصحفهم علیهم السلام کان بالکسر، أو یقال: لعله ورد بالفتح أیضا بمعنی النصب و إن لم یذکر فی الکتب المتداولة فی اللغة، و یحتمل أن یکون تفسیره علیه السلام بیانا لحاصل المعنی، و یکون المقصود أتعب نفسک فی نصب وصیک بما تسمع من المنافقین فی ذلک. و العجب من المتعصب الناصب الزمخشری أنه قال فی الکشاف: و من البدع ما روی عن بعض الرافضة أنه قرأ فانصب بکسر الصاد أی فانصب علیا للإمامة، قال: و لو صح هذا للرافضی لصح للناصبی أن یقرأ هکذا و یجعله أمرا بالنصب الذی هو بغض علی و عداوته، فانظر إلی هذا المتعصب المتعنت کیف عمی الله بصیرته بغشاوة العصبیة حتی أتی بمثل هذا الکلام الذی یلیق باللئام فی هذا المقام. و لا یخفی فساده علی ذوی الأفهام من وجوه: الأول: أن المناسبة بین الفراغ من تبلیغ الرسالة و نصب الإمام لحفظ الشریعة بین ظاهر، لئلا یکون الناس بعده فی حیرة و ضلالة، و لتجری سنة الله تعالی فی الأولین و لا مناسبة بین الفراغ و ما ذکره بوجه. و الثانی: أن إبداء احتمال مخالف لما ذهب إلیه جمیع فرق المسلمین لا یکون مساویا لاحتمال ذهب إلیه أکثر المتورعین من المؤمنین. و الثالث: أن ما ذکره الإمامیة لیس بمحض التشهی و الاختراع بل نقلوه عن أئمتهم الذین لا خلاف بین المسلمین فی فضلهم و علو شأنهم، و هذا الناصب أیضا کثیرا ما ینقل القراءات و التفاسیر عنهم، و جمیع المفسرین یعتمدون علی ما نقل عنهم، فلا یکون ما نقل عنهم بأدون مما رووا عن قتادة و کعب و ابن مسعود و غیرهم. و الفاء فی قوله: فقال الله للبیان و قوله: ثلاث مرات متعلق بقوله: اللهم. إلی آخر الکلام، أو الجمیع ثم قال : أی فی یوم غزوة خیبر بعد ما مضی أبو بکر مع أصحابه، فلما رأوا مرحبا الیهودی خرج للمبارزة فروا ثم فی الیوم الثانی مضی عمر و أصحابه و فروا و کلمة ثم للتراخی بحسب الرتبة لا الزمان إن حملنا الکلام السابق علی ما ذکر فی یوم الغدیر، و إلا فیمکن حمله علی الزمانی أیضا. و هذا الخبر مذکور فی کتب العامة بطرق کثیرة، منها: ما رواه مسلم فی صحیحه بإسناده عن سلمة بن الأکوع قال: کان علی علیه السلام قد تخلف عن النبی صلی الله علیه و آله و سلم فی خیبر و کان رمدا فقال: أنا أتخلف عن رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم فخرج فلحق بالنبی صلی الله علیه و آله فلما کان مساء اللیلة التی فتحها الله فی صبیحتها قال رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم: لأعطین الرایة غدا رجلا یحبه الله و رسوله، أو قال: یحب الله و رسوله یفتح الله علیه، فإذا نحن بعلی و ما نرجوه فقالوا: هذا علی فأعطاه رسول الله الرایة ففتح الله علیه. و روی أیضا بإسناده عن أبی حازم عن سهل بن سعد أن رسول الله قال یوم خیبر: لأعطین الرایة رجلا یفتح الله علی یدیه یحب الله و رسوله و یحبه الله و رسوله، فبات الناس یدوکون لیلتهم أیهم یعطاها؟ قال: فلما أصبح الناس غدوا علی رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم کلهم یرجو أن یعطاها، قال صلی الله علیه و آله و سلم: أین علی بن أبی طالب؟ فقالوا: هو یا رسول الله یشتکی عینیه، قال: فأرسلوا إلیه فأتی به فبصق رسول الله صلی الله علیه و آله فی عینیه و دعا له، فبرأ حتی کان لم یکن به وجع، فأعطاه الرایة فقال علی: یا رسول الله أقاتلهم حتی یکونوا مثلنا؟ قال: أنفذ علی رسلک حتی تنزل بساحتهم ثم ادعهم إلی الإسلام و أخبرهم بما یجب علیهم من حق الله فیهم، فو الله لئن یهدی الله بک رجلا واحدا خیر لک من أن یکون لک حمر النعم و روی عن أبی هریرة أیضا مثله . معرضا حال عن فاعل قال، و التعریض نفی عیب عن أحد لإثباته لآخر، و المراد أن أبا بکر و عمر لا یحبان الله و رسوله و لا یحبهما الله و لا رسوله و هما فراران، و إنما ذکر علیه السلام الجبن فقط لیعلم عدم المحبة أیضا مع نوع تقیة إذ العلة مشترکة، و لا خفاء فی أن سیاق هذا الکلام یدل علی اختصاص جمیع تلک الأوصاف بالمبعوث أخیرا و إلا فلا فائدة فی ذکرها. یجبن حال عن فاعل رجع أی یخوف أصحابه و یدعوهم إلی الجبن عند الحرب، أو ینسبهم إلی الجبن عند الرجوع و یلومهم به، یقال جبنه تجبینا أی نسبه إلی الجبن علی سید المؤمنین أی أولی بالمؤمنین من أنفسهم کما أن السید أولی بعبده منه، أو أشرفهم و أفضلهم لأنه فاق جمیعهم فی جمیع الکمالات عمود الدین أی لا یقوم الدین إلا به کما لا تقوم الخیمة إلا بالعمود. هو الذی الترکیب یدل علی الحصر أی کل من یضرب الناس بالسیف بعدی فهو علی الباطل غیره و غیر أوصیائه، و ضمیر مال لعلی أو للحق أی سواء قام أو قعد و فی جمیع أقواله و أفعاله، و هذا الحدیث رواه ابن مردویه فی مناقبه بعدة طرق عن عائشة أن رسول الله صلی الله علیه و آله قال: الحق مع علی و علی مع الحق لن یفترقا حتی یردا علی الحوض، و ادعی ابن أبی الحدید صحة هذا الحدیث بل تواتره. و قال إنی تارک فیکم أمرین هذا الخبر متواتر اتفقت الأمة علی قبوله و نقله، و قد مر الکلام فیه کتاب الله مرفوع بتقدیرهما کتاب الله أو منصوب بدل تفصیل لأمرین و العترة العشیرة: الأدنون و قد بلغت علی صیغة المعلوم أی بلغت ما یلزمنی تبلیغه فی أهل بیتی، أو علی المجهول أی بلغنی جبرئیل عن الله بالوحی لا تسبقوهم أی فی الإمامة أو فی شیء من الأمور

فَأَنَّ لِلّٰهِ خُمُسَهُ

المشهور فی القراءة فتح الهمزة علی حذف المبتدأ، أی فحکمه أن لله خمسه و قیل: علی حذف الخبر أی فثابت أن لله خمسه، و قرئ بکسرها أیضا و المعنی أن الذی أخذتموه من مال الکفار قهرا مما یطلق علیه اسم الشیء قلیلا کان أو کثیرا فحکمه أن لله خمسه و للرسول و لذی القربی و الیتامی و المساکین و ابن السبیل، و سیأتی أحکامه فی محله إنشاء الله. و لا یخفی ما فی تخصیص ذی القربی بالذکر و إعادة اللام و تشریکه مع الرسول فی التساهم من التعظیم و الاهتمام بشأنه. فکان علی أی ذا القربی علی حذف الخبر أو کان تامة، و هذا أحد تأویلات الآیة، و قد ورد فی أخبار کثیرة من طریق الخاصة و العامة أنها نزلت فی فدک، فرووا عن أبی سعید الخدری و غیره أنه لما نزلت الآیة أعطی رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم فاطمة فدک، و لا تنافی بینهما فإن حق فاطمة علیها السلام من ذوی القربی کان فدک، و حق أمیر المؤمنین الوصیة، و قال البیضاوی: و

آتِ ذَا اَلْقُرْبیٰ حَقَّهُ

، من صلة الرحم و حسن المعاشرة و البر علیهم، و قیل: المراد بذی القربی أقارب الرسول صلی الله علیه و آله و سلم.

إِلاَّ اَلْمَوَدَّةَ فِی اَلْقُرْبیٰ

قال الطبرسی رحمه الله: اختلف فی معناه علی أقوال: أحدهما: لا أسألکم فی تبلیغ الرسالة أجرا إلا التواد و التحاب فیما یقرب إلی الله تعالی. و ثانیها: أن معناه إلا أن تودونی فی قرابتی منکم و تحفظونی لها فهو لقریش خاصة. و ثالثها: أن معناه إلا أن تؤدوا قرابتی و عترتی و تحفظونی فیهم، عن علی بن الحسین و ابن جبیر و عمرو بن شعیب و جماعة، و هو المروی عن أبی جعفر و أبی عبد الله علیهما السلام. ثم أورد أخبارا کثیرة فی ذلک ثم قال: و علی التقادیر ففی المودة قولان: أحدهما: أنه استثناء منقطع لأن هذا إنما یجب بالإسلام فلا یکون أجرا للنبوة. و الآخر أنه استثناء متصل و المعنی لا أسألکم إلا هذا فقد رضیت به أجرا کما أنک تسأل غیرک حاجة فیعرض المسؤول علیک برا فتقول: اجعل بری قضاء حاجتی، و علی هذا یجوز أن یکون المعنی: لا أسألکم أجرا إلا هذا فقد رضیت به أجرا، و نفعه أیضا عائد إلیکم فکأنی لم أسألکم أجرا، انتهی. و قال إمامهم الرازی فی تفسیره: روی الکلبی عن ابن عباس قال: إن النبی صلی الله علیه و آله لما قدم المدینة کانت تنوبه نوائب و حقوق و لیس فی یده سعة فقال الأنصار: إن هذا الرجل قد هداکم الله علی یده و هو ابن أختکم و جارکم فی بلدکم فاجمعوا له طائفة من أموالکم ففعلوا ثم أتوه به فرده علیهم و نزل قوله تعالی:

قُلْ لاٰ أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً

أی علی الإیمان إلا أن تؤدوا أقاربی، فحثهم علی مودة أقاربه، ثم قال بعد نقل خبر طویل عن صاحب الکشاف فی مودة آل الرسول صلوات الله علیهم و ذم بغضهم: و أنا أقول آل محمد هم الذین یؤول أمرهم إلیه، و کل من کان أول أمرهم أشد و أکمل کانوا هم الآل، و لا شک أن فاطمة و علیا و الحسن و الحسین علیهم السلام کان التعلق بینهم و بین الرسول صلی الله علیه و آله و سلم أشد التعلقات، و هذا کالمعلوم المتواتر، فوجب أن یکونوا هم الآل. و أیضا اختلف الناس فی الآل فقیل: هم الأقارب. و قیل: هم أمته فإن حملناه علی القرابة فهم الآل، و إن حملناه علی الأمة الذین قبلوا دعوته فهم أیضا آل، فثبت أن علی جمیع التقدیرات هم آل، و أما غیرهم هل یدخلون تحت لفظ الآل فمختلف فیه، فثبت علی جمیع التقدیرات أنهم آل محمد علیهم السلام. و روی صاحب الکشاف أنه لما نزلت هذه الآیة قیل: یا رسول الله من قرابتک هؤلاء الذین وجبت علینا مودتهم؟ فقیل: علی و فاطمة و ابناهما، فثبت أن هؤلاء الأربعة أقارب النبی صلی الله علیه و آله، فإذا ثبت هذا وجب أن یکونوا مخصوصین بمزید التعظیم، ثم ذکر الرازی دلائل کثیرة علی وجوب محبة الآل. و أقول: هذه الروایة التی رواها الزمخشری رواها الثعلبی و البیضاوی و غیرهما من المفسرین. قوله:

وَ إِذَا اَلْمَوْؤُدَةُ سُئِلَتْ

أقول: القراءة المشهورة: الموءودة بالهمزة، قال الطبرسی: الموءودة هی الجاریة المدفونة حیا و کانت المرأة إذا حان وقت ولادتها حفرت حفرة و قعدت علی رأسها، فإن ولدت بنتا رمتها فی الحفرة و إن ولدت غلاما حبسته، أی تسأل فیقال لها : بأی ذنب قتلت؟ و معنی سؤالها توبیخ قاتلها، و قیل: المعنی یسأل قاتلها بأی ذنب قتلت؟ و روی عن أبی جعفر و أبی عبد الله علیهما السلام: و إذا المودة سئلت بفتح المیم و الواو، و روی عن ابن عباس أنه قال: هو من قتل فی مودتنا أهل البیت، و عن أبی جعفر علیه السلام قال: یعنی قرابة رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم و من قتل فی جهاد، و فی روایة أخری قال: هو من قتل فی مودتنا و ولایتنا، انتهی. و أقول: الظاهر أن أکثر تلک الأخبار مبنیة علی تلک القراءة الثانیة إما بحذف المضاف أی أهل المودة یسألون بأی ذنب قتلوا أو بإسناد القتل إلی المودة مجازا، و المراد قتل أهلها أو بالتجوز فی القتل و المراد تضییع مودة أهل البیت علیهم السلام و إبطالها و عدم القیام بها و بحقوقها، و بعضها علی القراءة الأولی المشهورة بأن یکون المراد بالموؤودة النفس المدفونة فی التراب مطلقا أو حیا، إشارة إلی أنهم لکونهم مقتولین فی سبیل الله تعالی لیسوا بأموات بل أحیاء عند ربهم یرزقون، فکأنهم دفنوا حیا، و فیه من اللطف ما لا یخفی، و هذا الخبر یؤید الوجه الأول لقوله قتلتموهم. قال الکتاب الذکر شبیه بالقلب أی الذکر هو الکتاب [و عکس لکون الکتاب] ذاتا، و الذکر صفة أو أن وصف کونه کتابا أشهر من کونه ذکرا و قد مر الکلام فی هذه الآیات فی باب أن أهل الذکر هم الأئمة علیهم السلام، و قد مر وجه آخر و هو أن الذکر رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم و هم علیهم السلام أهله، و سمی الله هذا بیان لصحة إطلاق الذکر علی الکتاب و وقوعه.

وَ لَعَلَّهُمْ یَتَفَکَّرُونَ

أی ما فیه من المواعظ و العبر و الزواجر و الثواب و العقاب، فتحصل لهم الدواعی علی فعل الحسنات و ترک السیئات

وَ سَوْفَ تُسْئَلُونَ

الخطاب إلی الرسول و قومه أی یسألکم الناس عما فیه فتجیبون أو یسألکم عن مراقبته و محافظته و تبلیغه، و سبق الکلام فی آیة أولی الأمر عن قریب

وَ لَوْ رَدُّوهُ إِلَی اَلرَّسُولِ

کذا فی المصاحف و فی أکثر النسخ و لو ردوه إلی الله و إلی الرسول فیکون نقلا بالمعنی، للإشعار بأن الرد إلی الرسول رد إلی الله، و الذین یستنبطونه عبارة عن بعض الرادین إلی أولی الأمر و هم المستمعون المنصتون للجواب حق الإنصات و الاستماع، و من فی منهم للابتداء، و الضمیر لأولی الأمر، أو للتبعیض و الضمیر للرادین إلی أولی الأمر، أو الذین یستبطونه عبارة عن أولی الأمر و الضمیر راجع إلی أولی الأمر، و الغرض التنصیص بأنهم هم أهل العلم و الاستخراج و الاستنباط أمر الناس بدل من الأمر، أی دلت الآیتان علی أن الله تعالی فوض أمر الناس إلی أهل بیته و أمرهم بطاعتهم و الرد إلیهم فیما اختلفوا فیه.

بَلِّغْ مٰا أُنْزِلَ إِلَیْکَ

أی الوصیة و الولایة کما مر

إِنَّ اَللّٰهَ لاٰ یَهْدِی اَلْقَوْمَ اَلْکٰافِرِینَ

دل علی أن کل من أنکر ولایة علی علیه السلام فهو کافر، و السمرات جمع سمرة و هی بفتح السین و ضم المیم شجرة شائکة یقال لها أم غیلان فقم شوکهن علی بناء المجهول أی کنس و أولی بکم عطف تفسیر للإشعار بأن الولی فی

إِنَّمٰا وَلِیُّکُمُ اَللّٰهُ

و الأولی فی قوله:

اَلنَّبِیُّ أَوْلیٰ بِالْمُؤْمِنِینَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ

بمعنی واحد. و الحسکة بفتح المهملتین شوک صلب شبه به النفاق، قال الجوهری: قولهم فی صدره حسکة و حساکة أی ضغن و عداوة، و القوم: المنافقون المتقلبون، و الضبع بفتح المعجمة و سکون الموحدة العضد کلها أو وسطها بلحمها، أو الإبط أو ما بین الإبط إلی نصف العضد من أعلاه، ذکره الفیروزآبادی، و رفعها کنایة عن إعلاء قدره و إشادة ذکره و جعله مسلطا علیهم بین ظهرانینا أی بیننا علی سبیل الاستظهار و الاستناد إلینا کان ظهرا منا قدامک و ظهرا وراءک فأنت مکنوف من جانبیک، و فی القاموس : کبته یکبته: صرعه و أخزاه و صرفه و کسره و رد العدو بغیظ و أذله، انتهی. و الوفود جمع الوفد بالفتح و هم الطوائف الواردون علی الملوک لحاجة، و الشماتة الفرح ببلیة العدو. یقول أمس أی یوم الغدیر و الفیء: الغنیمة و تعرف به ولایتی أی محبتی أو إمارتی و خلافتی المدلول علیها بقوله:

إِنَّمٰا وَلِیُّکُمُ اَللّٰهُ

فی هذه الآیة. و قوله: ألف باب، تفسیر لألف کلمة أو أحدهما متعلق بالأحکام و الآخر بغیرها، و یحتمل أن یکون المراد بألف کلمة و ألف باب بقواعد کلیة أصولیة و قوانین مضبوطة جملة أمکنه أن یستنبط منها أحکاما جزئیة و مسائل فرعیة تفصیلیة لکن لا کاستنباطنا بالظن و التخمین بل استخراجا بالعلم و الیقین، و یؤیده ما رواه الصفار فی بصائر الدرجات بإسناده عن موسی بن بکر قال: قلت لأبی عبد الله علیه السلام: الرجل یغمی علیه الیوم و الیومین أو ثلاثة أو أکثر من ذلک کم یقضی من صلاته؟ فقال: أ لا أخبرک بما ینتظم به هذا و أشباهه؟ فقال: کلما غلب الله علیه من أمر فالله أعذر لعبده، و زاد فیه غیره قال: قال أبو عبد الله علیه السلام: و هذا من الأبواب التی یفتح کل باب منها ألف باب.

 مرآة العقول ؛ ج 3 , ص 285 

امام صادق علیه السلام فرماید: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله در مرض وفات خود فرمود: دوستم را نزد من حاضر کنید، آن دو زن (حفصه و عایشه) بدنبال پدران خود فرستادند، چون نظر رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله بر آنها افتاد، رو بگردانید و فرمود: دوستم را نزد من حاضر کنید پس بدنبال علی فرستادند، چون دیدارش بعلی افتاد، باو متوجه شد و حدیثش گفت. و چون علی بیرون آمد، آن دو نفر (ابو بکر) و عمر را ملاقات کرد، باو گفتند: دوستت بتو چه حدیث کرد؟ فرمود: هزار باب بمن حدیث کرد که هر بابی مفتاح هزار بابست.

 ترجمه مصطفوی ؛ ج 2 , ص 61 

4-رسول خدا(صلّی الله علیه و آله)در بیماریِ مرگ خود که در آن وفات کرد،فرمود:دوستم را برای من حاضر کنید،آن دو زن به دنبال پدرشان(ابو بکر و عمر)فرستادند،چون رسول خدا(صلّی الله علیه و آله)به آنها نگاه کرد رو از آنها برگردانید و باز فرمود:دوستم را برایم حاضر کنید،دنبال علی(علیه السّلام)فرستادند و چون او را دید به او متوجه گردید و به او حدیث گفت و چون علی از حضور پیغمبر(صلّی الله علیه و آله)بیرون آمد آن دو نفر او را ملاقات کردند و پرسیدند که دوستت با تو چه گفت؟فرمود:به من هزار باب باز گفت که از هر بابی هزار باب گشوده شود.

 ترجمه کمره ای ؛ ج 2 , ص 423 

4-رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله در بیماری مرگ خود که در آن وفات کرد،فرمود: دوستم را برای من حاضر کنید،آن دو زن به دنبال پدرشان(ابو بکر و عمر)فرستادند،چون رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله آنها را نگاه کرد رو را از آنها برگردانید و باز فرمود:دوستم را برایم حاضر کنید،دنبال علی علیه السّلام فرستادند و چون او را دید به او توجه کرد و با او سخن گفت و چون علی از حضور پیامبر صلّی اللّه علیه و اله بیرون آمد آن دو نفر او را ملاقات کردند و پرسیدند که دوستت با تو چه گفت؟

فرمود:برایم هزار باب گفت که از هر بابی هزار باب گشوده شود.

 ترجمه آیت اللهی ؛ ج 1 , ص 825 

: مجهول. ادعوا لی خلیلی قیل: أصل الخلة الانقطاع، و قیل الاختصاص، و قیل: الاصطفاء، و قیل صفاء المودة و خلوصها و إطلاقه علی أمیر المؤمنین علیه السلام بکل الوجوه مناسب، و قیل: الخلة من تخلل الشیء فی القلب، و اختلف فی أن الخلة أشد و أرفع أم المحبة و لکل وجوه فأرسلتا أی عائشة و حفصة فأرسل إلی علی علی بناء المجهول و الظرف نائب الفاعل، و ضمیر أکب لرسول الله صلی الله علیه و آله و سلم و ضمیر علیه لعلی علیه السلام و فی القاموس أکب علیه أقبل و لزم کانکب، و ضمیر لقیاه لأبویهما. و قال الشیخ المفید قدس سره: قد تعلق قوم من ضعفة العامة بهذا الخبر علی صحة الاجتهاد و القیاس، ثم أجاب عن ذلک بوجوه، ثم ذکر فی تأویل الخبر وجوها: منها: أن المعلم له الأبواب هو رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم فتح له بکل باب منها ألف باب و وقفه علی ذلک، و منها أن علمه بکل باب أوجب فکره فیه فبعثه الفکر علی المسألة عن شعبه و متعلقاته، فاستفاد بالفکر فیه علم ألف باب بالبحث عن کل باب، و مثل هذا قول النبی صلی الله علیه و آله و سلم من عمل بما یعلم ورثه الله علم ما لم یعلم، و منها: أنه صلی الله علیه و آله و سلم نص له علی علامات تکون عندها حوادث، کل حادثة تدل علی حادث إلی أن تنتهی إلی ألف حادثة، فلما عرف الألف علامة عرفه بکل علامة منها ألف علامة، و الذی یقرب هذا من الصواب أنه علیه السلام أخبرنا بأمور تکون قبل کونها ثم قال عقیب أخباره بذلک: علمنی رسول الله ألف باب، فتح لی من کل باب ألف باب. و قال بعض الشیعة: إن معنی هذا القول أن النبی صلی الله علیه و آله و سلم نص علی صفة ما فیه الحکم علی الجملة دون التفصیل، کقوله: یحرم من الرضاع ما یحرم من النسب، فکان هذا بابا استفید منه تحریم الأخت من الرضاعة، و الأم من الرضاعة، و الخالة و العمة و بنت الأخ و بنت الأخت، و کقول الصادق علیه السلام: الربا فی المکیل و الموزون، فاستفید بذلک الحکم فی أصناف المکیلات و الموزونات و الأجوبة الأولة لی و أنا أعتمدها، انتهی کلامه رفع مقامه. و أقول: ینافی الثالث ما صرح به فی بعض الروایات حیث قال: و علمنی ألف باب من الحلال و الحرام، و مما کان و مما هو کائن إلی یوم القیامة، و یؤید الأخیر روایة موسی بکر المتقدمة، و الظاهر أن المراد أنه صلی الله علیه و آله و سلم علمه ألف نوع من أنواع استنباط العلوم، یستنبط من کل منها ألف مسألة أو ألف نوع، و الاجتهاد إنما یمنع منه لابتنائه علی الظن و هو لا یغنی من الحق شیئا فإذا علم الرسول صلی الله علیه و آله و سلم کیفیة الاستخراج علی وجه یحصل به العلم و الیقین بحکمه تعالی فلیس من الاجتهاد فی شیء.

 مرآة العقول ؛ ج 3 , ص 286 

امام باقر علیه السلام فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله بعلی هزار حرف آموخت که از هر حرفی هزار حرف گشوده گشت.

 ترجمه مصطفوی ؛ ج 2 , ص 61 

5-امام باقر(علیه السّلام)فرمود:رسول خدا(صلّی الله علیه و آله)به علی هزار حرف آموخت که از هر حرفی هزار حرف دیگری فهم می‌شد.

 ترجمه کمره ای ؛ ج 2 , ص 423 

5-امام باقر علیه السّلام فرمود:رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله به علی هزار حرف آموخت که از هر حرفی هزار حرف دیگری درک می‌شد.

 ترجمه آیت اللهی ؛ ج 1 , ص 825 

: حسن موثق، و الحرف عبارة عن الکلمة و الکلام.

 مرآة العقول ؛ ج 3 , ص 287 

ابو بصیر گوید امام صادق علیه السلام فرمود: در گوشۀ دسته شمشیر پیغمبر صلّی اللّٰه علیه و آله دفترچه‌ئی بود، بامام صادق علیه السلام عرضکردم: در آن دفترچه، چه نوشته بود؟ فرمود حروف بود که حرف آن مفتاح هزار حرف بود، ابو بصیر گوید، امام صادق علیه السلام فرمود: تا اکنون دو حرف از آنها خارج نشده است (برای مردم ظاهر نگشته است).

 ترجمه مصطفوی ؛ ج 2 , ص 61 

6-امام صادق(علیه السّلام)فرمود:در تارک شمشیر رسول خدا یک دفتر کوچک بود،به امام صادق گفتم:در آن دفتر چه بود؟فرمود: همان حرفها که از هر حرفی هزار حرف گشوده می‌شود،او ابو بصیر گوید: امام صادق(علیه السّلام)فرمود:تاکنون از آن حرفها دو حرف بیرون داده نشده.

 ترجمه کمره ای ؛ ج 2 , ص 423 

6-امام صادق علیه السّلام فرمود:در تارک شمشیر رسول خدا یک دفتر کوچک بود،به امام صادق گفتم:در آن دفتر چه بود؟

فرمود:همان حرفها که از هر حرفی هزار حرف گشوده می‌شود، ابو بصیر گوید:

امام صادق علیه السّلام فرمود:تاکنون از آن حرفها دو حرف بیرون داده نشده.

 ترجمه آیت اللهی ؛ ج 1 , ص 825 

: موثق. و ذؤابة کل شیء أعلاه، و أصله الهمزة قلبت واوا و المراد هنا قبضته أو ما یعلق من قبضته و یجعل فیه بعض الضروریات، تشبیها بذؤابة المرأة فما خرج منها أی لم یظهر للناس منها حرفان أی جزءان من ألف جزء أو من ألف ألف جزء.

 مرآة العقول ؛ ج 3 , ص 287 

فضیل گوید: بامام صادق علیه السلام عرضکردم: قربانت گردم، آیا آبی که میت را با آن غسل می‌دهند، اندازه معینی دارد؟ فرمود: همانا رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله بعلی علیه السلام فرمود: چون من مردم شش مشک از آب چاه غرس بکش و مرا غسل بده و کفن پوش و حنوط نما، و چون از غسل و کفنم فارغ شدی، اطراف کفنم را بگیر و مرا بنشان و سپس هر چه خواهی از من بپرس، بخدا که از هر چه پرسی پاسخت گویم.

 ترجمه مصطفوی ؛ ج 2 , ص 62 

7-فضیل بن سکره گوید:به امام صادق(علیه السّلام)گفتم:قربانت آبی که با آن مرده را غسل دهند اندازه معینی دارد؟فرمود:رسول خدا(صلّی الله علیه و آله)به علی(علیه السّلام)وصیت کرد که چون من مردم،شش مشک از آب چاه غرس بکش و مرا غسل ده و کفن پوش و حنوط کن و چون از غسل دادن و کفن کردنم پرداختی،اطراف کفنم را بگیر و مرا بنشان و هر چه خواهی از من بپرس به خدا از هر چه بپرسی به تو پاسخ دهم.

 ترجمه کمره ای ؛ ج 2 , ص 425 

7-فضیل بن سکره می‌گوید:به امام صادق علیه السّلام گفتم:قربانت آبی که با آن مرده را غسل دهند اندازه معینی دارد؟فرمود:رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله به علی علیه السّلام وصیت کرد که چون من مردم،شش مشک از آب چاه غرس بکش و مرا غسل ده و کفن بپوش و حنوط کن و چون به غسل دادن و کفن کردنم پرداختی،اطراف کفنم را بگیر و مرا بنشان و هرچه خواهی از من بپرس به خدا هرچه بپرسی به تو پاسخ خواهم داد.

 ترجمه آیت اللهی ؛ ج 1 , ص 827 

: مجهول. و فی القاموس: بئر غرس، فی المدینة، و منه الحدیث فی غرس عین من عیون الجنة، و غسل رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم منها، انتهی. و الجوامع جمع الجامعة و هی المواضع التی جمعت طرفی الثوب الملفوف علی شیء. و فی بعض الروایات بمجامع کفنی بهذا المعنی ثم سلنی هذا السؤال و الجواب إما علی الحقیقة بإعادة الروح إلی جسده المقدس أو علی المجاز باتصال روحانی بین روحیهما المقدسین و انتقاش أحدهما من الآخر کالمرءاتین المتقابلتین، أو علی نحو آخر لا تصل إلیه عقولنا القاصرة. قال الغزالی فی رسالة العلم اللدنی: قال أمیر المؤمنین علیه السلام إن رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم أدخل لسانه فی فمی فانفتح فی قلبی ألف باب من العلم، و فتح لی کل باب ألف و قال أیضا: لو ثنیت لی الوسادة و جلست علیها لحکمت بین أهل التوراة بتوراتهم و أهل الإنجیل بإنجیلهم و لأهل الفرقان بفرقانهم، و هذه المرتبة لا تنال بمجرد التعلم بل یتمکن المرء فی هذه المرتبة بقوة العلم اللدنی، و کذا قال علیه السلام لما حکی عن عهد موسی علیه السلام: إن شرح کتابه کان أربعین و قرأ، قال الغزالی: و هذه الکثرة و السعة و الانفتاح فی العلم لا یکون إلا من لدن إلهی سماوی، انتهی. لا یقال: قد مر فی الأخبار أنه لم یخرج النبی صلی الله علیه و آله و سلم من الدنیا إلا و علی علیه السلام علم جمیع علمه، فهذا أی علم؟ لأنا نقول: یحتمل أن یکون المراد بجمیع علمه ما تحتاج الأمة إلیه من أمور الدین و الدنیا و یکون هذا غیره، أو یکون المراد بالموت ما یشمل ما یقرب منه من الأزمان، أو یراد به الموت بعد هذه الحیاة، مع أنه یمکن أن تکون هذه العلوم لم تکن له صلی الله علیه و آله و سلم فی حال حیاته بل مما أفیض علیه بعد قطع تعلقه عن العلائق الجسمانیة و اتصاله بعالم القدس بالکلیة کما مر أنه یفاض علیه صلی الله علیه و آله علم ما یحدث باللیل و النهار للأئمة علیهم السلام، و الله یعلم غرائب أسرارهم و أحوالهم.

 مرآة العقول ؛ ج 3 , ص 288 

امام صادق علیه السلام فرمود: چون وفات رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله نزدیک شد، علی علیه السلام نزدش آمد و سر درون برد [پیغمبر سر زیر روپوش کرد - سر علی را در برگرفت] و فرمود: ای علی! چون من مردم غسلم بده و کفنم پوش، سپس مرا بنشان و بپرس و بنویس.

 ترجمه مصطفوی ؛ ج 2 , ص 62 

8-امام ششم فرمود:چون مرگ رسول خدا(صلّی الله علیه و آله)در رسید، علی(علیه السّلام)بر او در آمد و سر درون برد و فرمود:ای علی چون من مُردَم،مرا غسل ده و کفن پوش و مرا بنشان و از من بپرس و بنویس.

 ترجمه کمره ای ؛ ج 2 , ص 425 

8-امام ششم فرمود:چون مرگ رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله فرارسید علی علیه السّلام بر او وارد شد و نزدیکش رفت و فرمود:ای علی چون من مردم،مرا غسل ده و کفن بپوش و مرا بنشان و از من بپرس و بنویس.

 ترجمه آیت اللهی ؛ ج 1 , ص 827 

: ضعیف. فأدخل رأسه الضمیران فی أدخل و فی رأسه للنبی صلی الله علیه و آله و سلم أی أدخل رأسه تحت الإزار لئلا یواجهه بإخبار موته التی کان یعلم أنه أصعب الأمور علیه، أو ضمیر أدخل للرسول و ضمیر رأسه لعلی علیه السلام أی أدخل رأس علی تحت لحافه لیودعه الأسرار کما یدل علیه غیره من الأخبار، أو الضمیران لعلی علیه السلام و الأوسط أظهر کما روی الصدوق فی الخصال بإسناده عن أبی عبد الله علیه السلام قال: جلل رسول الله صلی الله علیه و آله علیا علیه السلام ثوبا ثم علمه، و ذلک ما یقال أنه علمه ألف کلمة کل کلمة تفتح ألف کلمة.

 مرآة العقول ؛ ج 3 , ص 289 

یونس بن رباط گوید: من و کامل خدمت امام صادق علیه السلام رسیدیم، کامل بحضرت عرض کردم: قربانت گردم، فلان شخص حدیثی روایت کند، فرمود: آن را بازگو، عرضکرد: او گفت: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله در روز وفاتش بعلی علیه السلام هزار باب حدیث کرد و هر بابی مفتاح هزار حدیث بود، که جمعا یک میلیون باب می‌شد، فرمود: آری چنین بود، عرضکردم: قربانت، آن بابها برای شیعیان و دوستان شما هم ظاهر شد؟(از آن علوم آگاه گشتند؟) فرمود: ای کامل یک باب یا دو باب آن (از یک باب بیشتر و بدو باب نرسیده) ظاهر گشت. عرضکردم: قربانت، بنا بر این، از یک میلیون باب از فضل شما جز یک یا دو باب روایت نشده است؟ فرمود: توقع دارید که شما از فضل ما چه اندازه روایت کنید؟ شما از فضل ما جز یک ألف غیر متصل روایت نکنید.

 ترجمه مصطفوی ؛ ج 2 , ص 62 

9-یونس بن رباط گوید:من و کامل تمار خدمت امام صادق(علیه السّلام)رفتیم و کامل به آن حضرت گفت:قربانت،یک حدیث است که فلانی روایت کرده،آن را نقل کن،گفت به من باز گفت که پیغمبر برای علی باز گفت در روزی که وفات کرد هزار باب و از هر بابی هزار باب گشوده می‌شد و این هزار هزار باب شد، فرمود:محققاً چنین بوده است،من گفتم:قربانت،برای دوستان و شیعیان شما از این علم چیزی ظاهر شده است؟فرمود:ای کامل یک باب یا دو باب،گفتم:قربانت،از فضل شما که هزار هزار باب است هان یک باب یا دو باب روایت شده است؟گوید:امام فرمود:امید است که شما از فضل ما چه اندازه روایت کنید؟شما از فضل ما جز به اندازه یک الف راستا روایت ندارید.

 ترجمه کمره ای ؛ ج 2 , ص 425 

9-یونس بن رباط گوید:من و کامل تمار خدمت امام صادق علیه السّلام رفتیم و کامل به آن حضرت گفت:قربانت،یک حدیث است که فلانی روایت کرده،آن را نقل کن،گفت به من بازگفت که پیامبر برای علی بازگفت در روزی که وفات کرد هزار باب و از هر بابی هزار باب گشوده می‌شد و از هرکدام هزار باب دیگر فرمود:محققا چنین بوده است، من گفتم:قربانت،برای دوستان و شیعیان شما از این علم چیزی ظاهر شده است؟

فرمود:ای کامل یک باب یا دو باب،گفتم:قربانت،از فضل شما که هزار هزار باب است تنها یک باب یا دو باب روایت شده است؟گوید: امام فرمود:توقع دارید که شما از قصص ما چه اندازه روایت کنید شما از فضل ما جز یک الف متصل روایت نکنید.

 ترجمه آیت اللهی ؛ ج 1 , ص 827 

: ضعیف. باب أو بابان : قال المحدث الأسترآبادی (ره): لیس من باب شک الراوی فالمقصود ثم باب و وقع الشروع فی الآخر، انتهی، و الحاصل أنه إذا کان بابا و کسرا فیجوز إسقاط الکسر فیکون بابا أو إتمامه فیکون بابین کما هو الشائع عند المنجمین و المحاسبین فی الکسور. من فضلکم قیل: أی من علمکم، و الظاهر أن الراوی توهم أن ما حدث به النبی صلی الله علیه و آله و سلم فی ذلک الیوم علیا علیه السلام کان فضل أهل البیت علیهم السلام، أو أن انتشار الفضل بنسبة انتشار سائر العلوم، فبین علیه السلام أن انتشار الفضل أقل من انتشار سائر العلوم لقصور عقل أکثر الخلق عن فهمها، بل لم ینتشر من فضائلهم بین الناس إلا أقل من جزء من ألف ألف جزء. قوله علیه السلام: إلا ألفا غیر معطوفة، یعنی إلا حرفا واحدا ناقصا أی أقل من حرف واحد، و إنما اختار الألف لأنها أول الحروف من حروف التهجی و أبسطها و أخفها مؤنة فی الکتاب و التکلم و عدم عطفها کنایة عن نقصانها فإنها تکتب فی رسم الخط الکوفی القدیم هکذا فإذا کان طرفها غیر مائل کانت ناقصة، هذا هو المعنی الحق المسموع عن المشایخ الکبار قدس الله أرواحهم. و قال المحدث الأسترآبادی (ره) احتراز عن الهمزة کنایة عن الوحدة، و یمکن أن یکون إشارة إلی ألف منقوشة لیس قبلها صفرا و غیره، انتهی. و من حمل الفضل فیما مر علی العلم توهم المنافاة بین باب أو بابین، و بین الحرف الناقص الدال علی عدم إتمام باب واحد، فتصدی لدفع ذلک بحمل البابین علی أبواب الفروع، و هذا علی باب من أبواب الأصول و قد عرفت ضعف مبنی الاعتراض، و ربما یقرأ لذلک ألفا بسکون اللام أی بابا واحدا ینحل إلی ألف، فالمراد بقوله: غیر معطوفة أنه لم یعطف علیه شیء آخر. و أقول: علی هذا یمکن أن یکون بناء الأول علی الظهور فی الجملة، و الثانی علی الظهور التام، أو الأول علی الخواص، و الثانی علی سائر الشیعة.

 مرآة العقول ؛ ج 3 , ص 290 

سلیم بن قیس گوید: زمانی که امیر المؤمنین علیه السلام بپسرش حسن علیه السلام وصیت می‌فرمود، حاضر بودم، علی علیه السلام حسین و محمد (بن حنفیه) علیهما السلام و سایر فرزنداش را با رؤساء شیعه و اهل بیتش گواه گرفت، سپس کتاب و سلاح امامت را باو تحویل داد و فرمود: پسر عزیزم! رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله مرا امر فرمود که بتو وصیت کنم و کتب و سلاحم را بتو سپارم، چنان که پیغمبر بمن وصیت فرمود و کتب و سلاحش را بمن سپرد و باز مرا امر کرد که بتو امر کنم، چون مرگت فرا رسد، آنها را ببرادرت حسین علیه السلام بسپاری، سپس بپسرش حسین علیه السلام متوجه شد و فرمود: و رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله بتو أمر فرموده که آنها را باین پسرت بسپاری، سپس دست علی بن الحسین علیه السلام را گرفت و فرمود: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله بتو امر فرموده است که آنها را بپسرت محمد بن علی بسپاری و از جانب پیغمبر و من باو سلام رسانی.

 ترجمه مصطفوی ؛ ج 2 , ص 63 

1-سلیم بن قیس گوید:من خود گواه بودم که امیر المؤمنین(علیه السّلام)به پسرش حسن(علیه السّلام)وصیت کرد و حسین و محمد (علیهما السلام)و همۀ اولاد و رؤسای شیعه و خاندانش را گواه گرفت،سپس کتاب مخصوص و سلاح را به او تحویل داد و به او فرمود: پسر جانم،رسول خدا(صلّی الله علیه و آله)به من فرمود که:به تو وصیت کنم و کتب و سلاح مخصوص خود را به تو واگذارم چنانچه رسول خدا(صلّی الله علیه و آله)به من وصیت کرد و کتب و سلاحش را به من تحویل داد و به من فرمود:به تو أمر کنم که چون مرگت فرا رسید آنها را به برادرت حسین(علیه السّلام)بدهی و سپس رو به حسین(علیه السّلام)پسرش کرد و فرمود:رسول خدا(صلّی الله علیه و آله)به تو فرموده که آنها را به این پسرت بدهی و سپس دست علی بن الحسین(علیهما السّلام)را گرفت و به علی بن الحسین(علیهما السّلام)فرمود:رسول خدا(صلّی الله علیه و آله)به تو فرمود که:آنها را به پسرت محمد بن علی بدهی و از رسول خدا(صلّی الله علیه و آله)و من به او سلام برسان.

 ترجمه کمره ای ؛ ج 2 , ص 427 

1-سلیم بن قیس می‌گوید:من خود گواه بودم که امیر المؤمنین علیه السّلام به پسرش حسن علیه السّلام وصیت کرد و حسین و محمد(علیهما السلام)و همۀ اولاد و رؤسای شیعه و خاندانش را گواه گرفت،سپس کتاب و سلاح امانت را به او تحویل داد و به او فرمود:

پسرم،رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله به من فرمود که:به تو وصیت کنم و کتب و سلاح خود را به تو واگذارم چنانچه رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله به من وصیت کرد و کتب و سلاحش را به من تحویل داد و به من فرمود:به تو أمر می‌کنم که چون مرگت فرارسید آنها را به برادرت حسین علیه السّلام بسپاری و سپس رو به حسین علیه السّلام پسرش کرد و فرمود:رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله به تو فرموده که آنها را به این پسرت رد کنی و سپس دست علی بن الحسین علیه السّلام را گرفت و به علی بن الحسین علیه السّلام فرمود:رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله به تو فرمود که:آنها را به پسرت محمد بن علی بدهی و از رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله و من به او سلام برسان.

 ترجمه آیت اللهی ؛ ج 1 , ص 829 

حسن علی الظاهر، بل صحیح. إذ کتاب سلیم مقبول عند القدماء، اعتمد علیه الکلینی و الصدوق و غیرهما، و هم أعرف بأحوال الرجال ممن تأخر عنهم، و الکتاب معروض علی الباقر علیه السلام و هو عندنا موجود. و المراد بالکتاب الجنس، أی جمیع ما فی الجفر الأبیض من الکتب، و کذا المراد بالسلاح جمیع ما فی الجفر الأحمر من الأسلحة أن تدفعها أی الکتب و السلاح و اقرأ من باب منع أو الأفعال.

 مرآة العقول ؛ ج 3 , ص 291 

امام باقر علیه السلام فرمود: چون وفات امیر المؤمنین صلوات اللّٰه علیه فرا رسید، بپسرش حسن فرمود: نزدیک من بیا تا آنچه را رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله با من براز گفت، با تو براز گویم، و آنچه را بمن سپرد بتو سپارم، سپس همین کار را کرد.

 ترجمه مصطفوی ؛ ج 2 , ص 64 

2-امام باقر(علیه السّلام)فرمود:چون مرگ امیر المؤمنین(علیه السّلام)در رسید به پسرش حسن فرمود:نزد من آی تا آنچه رسول خدا با من راز گفت به تو راز گویم و آنچه به من سپرد به تو بسپارم و همین کار را کرد.

 ترجمه کمره ای ؛ ج 2 , ص 429 

2-امام باقر علیه السّلام فرمود:چون مرگ امیر المؤمنین علیه السّلام فرارسید به پسرش حسن فرمود:نزد من آی تا آنچه رسول خدا با من با راز سخن گفت به تو بگویم و آنچه به من سپرد به تو بسپارم و همین کار را کرد.

 ترجمه آیت اللهی ؛ ج 1 , ص 831 

: ضعیف و الأسرار إبداع السر.

 مرآة العقول ؛ ج 3 , ص 291 

شهر بن حوشب گوید: چون علی علیه السلام (از مدینه) بکوفه رفت، کتابها و وصیتش را بام سلمه سپرد و چون امام حسن علیه السلام بمدینه بازگشت، آنها را باو تحویل داد.

 ترجمه مصطفوی ؛ ج 2 , ص 64 

3-شهر بن حوشب روایت کرده که چون علی(علیه السّلام)به کوفه آمد کتب و وصیت را به ام سلمه سپرد و چون حسن(علیه السّلام)به مدینه آمد همه را به او داد.

 ترجمه کمره ای ؛ ج 2 , ص 429 

3-شهر بن حوشب روایت کرده که چون علی علیه السّلام به کوفه آمد کتب و وصیت را به ام سلمه سپرد و چون حسن علیه السّلام به مدینه آمد همه را به او داد.

 ترجمه آیت اللهی ؛ ج 1 , ص 831 

: مجهول. کتبه لعل المراد بعض الکتب، و المراد بالوصیة الصحیفة المختومة التی نزلت من السماء و قد مر ذکرها، و فی نسخة الصفوانی

 مرآة العقول ؛ ج 3 , ص 292 

و در نسخه صفوانی است. امام صادق علیه السلام فرمود: چون علی صلوات اللّٰه علیه (از مدینه) بکوفه رفت، کتابها و وصیتش را بام سلمه سپرد، و چون امام حسن علیه السلام بمدینه بازگشت، آنها را باو تحویل داد.

 ترجمه مصطفوی ؛ ج 2 , ص 65 

در نسخه صفوانی است:4-امام صادق(علیه السّلام)فرمود:چون علی(علیه السّلام)به کوفه رفت کتب و وصیت را به ام سلمه سپرد و چون حسن(علیه السّلام)برگشت همۀ او را به او داد.

 ترجمه کمره ای ؛ ج 2 , ص 431 

در نسخه صفوانی هم چنین آمده است:

توضیح:مراد از نسخه صفوانی عبارت از این است عین همین روایت با اختلاف در سند در نسخه صفوانی موجود است و در نسخه دیگران نیست.

4-امام صادق علیه السّلام فرمود:چون علی علیه السّلام از مدینه به کوفه رفت کتب و وصیت را به ام سلمه سپرد و چون حسن علیه السّلام برگشت همۀ او را تحویل داد.

 ترجمه آیت اللهی ؛ ج 1 , ص 831 

أی الخبر الآتی کان فی نسخة الصفوانی و لم یکن فی نسخة النعمانی و غیرها. حسن.

 مرآة العقول ؛ ج 3 , ص 292 

جابر گوید: امام باقر علیه السلام فرمود: امیر المؤمنین علیه السلام بحسن وصیت کرد و حسین و محمد (بن حنفیه) علیهم السلام را با همه فرزندان و رؤسای شیعیان و خانواده‌اش بر آن وصیت گواه گرفت، سپس کتاب و سلاح را تحویلش داد و باو فرمود: پسر جانم! رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله بمن امر فرمود که بتو وصیت کنم و کتابها و سلاحم را بتو سپارم، چنان که رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله بمن وصیت کرد و کتابها و سلاحش را بمن سپرد و بمن امر فرمود که بتو امر کنم، چون مرگت فرا رسد، آن را ببرادرت حسین سپاری، سپس متوجه پسرش حسین شد و گفت: رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله ترا امر کرد که آن را باین پسرت سپاری، سپس دست پسرش علی بن الحسین را گرفت و فرمود: پسر عزیزم! رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله بتو هم امر فرمود که آن را بپسرش محمد بن علی سپاری و او را از جانب رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله و من سلام رسانی، باز بپسرش حسن متوجه شد و فرمود: پسر جانم، تو صاحب امر (امامت) و صاحب خونی، اگر (ابن ملجم را) ببخشی حق داری و اگر بکشی، بجای یک ضربت فقط یک ضربت بزن و کار ناروا مکن.

 ترجمه مصطفوی ؛ ج 2 , ص 65 

5-از جابر از امام باقر(علیه السّلام)فرمود:امیر المؤمنین(علیه السّلام)به امام حسن وصیت کرد و حسین و محمد(علیهما السلام)و همۀ اولاد خود و رؤسای شیعه و خاندانش را بر آن گواه گرفت و کتاب و سلاح را به او داد،سپس به فرزندش حسن فرمود:پسر جانم،رسول خدا(صلّی الله علیه و آله)به من فرمود:که به تو وصیت کنم و کتب و سلاح را به تو بدهم چنانچه رسول خدا(صلّی الله علیه و آله)به من وصیت کرده و کتب و سلاحش را به من داده و به من فرموده:به تو فرمایم که چون مرگت فرا رسد آنها را به برادرت حسین(علیه السّلام)بدهی و سپس رو به پسرش حسین کرد و فرمود:رسول خدا(صلّی الله علیه و آله)به تو فرموده که آنها را به این پسرت بدهی،سپس دست پسرش علی بن الحسین(علیهما السّلام)را گرفت و به پسرش علی بن الحسین(علیهما السّلام)فرمود:ای پسر جانم،رسول خدا(صلّی الله علیه و آله)تو را فرموده که آنها را به پسرت محمد بن علی(علیهما السّلام)بدهی و از طرف رسول خدا(صلّی الله علیه و آله)و من به او سلام برسان،سپس رو به پسرش حسن کرد و فرمود:ای پسر من صاحب اختیار امامت و صاحب اختیار خون منی،اگر بگذاری حق داری و اگر قصاص کنی یک ضربت به جای یک ضربت بزن و گناهی مورز.

 ترجمه کمره ای ؛ ج 2 , ص 431 

5-از جابر از امام باقر علیه السّلام فرمود:امیر المؤمنین علیه السّلام به امام حسن وصیت کرد و حسین و محمد علیهما السّلام و همۀ اولاد خود و رؤسای شیعه و خاندانش را بر آن گواه گرفت و کتاب و سلاح،امامت را به او داد،سپس به فرزندش حسن فرمود:

پسر عزیزم،رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله به من فرمود:که به تو وصیت کنم و کتب و سلاح را به تو بسپارم چنانچه رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله به من وصیت کرده و کتب و سلاحش را به من داده و به من سفارش فرموده:

به تو می‌گویم که چون مرگت را فرارسد آنها را به برادرت حسین علیه السّلام رد کن و سپس رو به پسرش حسین کرد و فرمود:

رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله به تو فرموده که آنها را به این پسرت بسپار،سپس دست پسرش علی بن الحسین علیه السّلام را گرفت و به پسرش علی بن الحسین علیه السّلام فرمود:

ای پسر عزیزم،رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله به تو فرموده که آن‌ها را به پسرت محمد بن علی علیه السّلام بدهی،و از طرف رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله و من به او سلام برسان،سپس رو به پسرش حسن کرد و فرمود:

ای پسرم تو صاحب اختیار امامت و صاحب خون منی،اگر(ابن ملجم را)ببخشی حق داری و اگر قصاص کنی فقط یک ضربت به جای یک ضربت بزن و کار ناروایی را مکن(یعنی او را بخاطر خشم مثله و قطعه قطعه مکن که این کار را خداوند دشمن می‌دارد).

 ترجمه آیت اللهی ؛ ج 1 , ص 833 

: ضعیف أنت ولی الأمر أی أمر الخلافة و الإمامة و ولی الدم أی إلیک اختیار القصاص. فلک أی فهو جائز لک فضربة مبتدأ خبره الظرف، أو خبر مبتدإ محذوف، أی فالواجب ضربة و الظرف نعته و لا تأثم إما نهی أو نفی، فعلی الأول أی لا تفعل ما یوجب الإثم - بالمثلثة - بالقاتل أو الزیادة علی الضربة الواحدة، أو قتل غیر القاتل کما کان شائعا بین العرب، لا سیما فی الأمراء فإنهم قد کانوا یقتلون بواحد قبیلة، و یؤیده ما رواه السید رضی الله عنه فی نهج البلاغة حیث قال فی کلام له یوصی به الحسنین علیهما السلام: یا بنی عبد المطلب لا ألفینکم تخوضون دماء المسلمین خوضا تقولون: قتل أمیر المؤمنین! ألا لا تقتلن بی إلا قاتلی، انظروا إذا أنا مت من ضربته هذه فاضربوه ضربة بضربة، و لا یمثل الرجل، فإنی سمعت رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم یقول: إیاکم و المثلة و لو بالکلب العقور، و النهی لتعلیم الأمة فإن الحسنین علیهما السلام کانا مستغنیین عن ذلک، و علی الثانی المعنی لا تأثم بالضربة لأنه قصاص، أو بالزیادة فإنه مستحق لها و هما بعیدان، و یمکن أن یقرأ علی الأول لا تأثم نهیا من باب التفعل أی لا تزد فتکون عند الناس منسوبا إلی الإثم.

 مرآة العقول ؛ ج 3 , ص 293 

یکی از اصحاب گوید: چون امیر المؤمنین علیه السلام ضربت خورد، عیادت‌کنندگان گردش را گرفتند، بحضرت عرض شد: ای امیر مؤمنان! وصیت نما، فرمود: برای من متکائی گذارید (تا بتوانم بنشینم و با شما سخن گویم) سپس فرمود: سپاس خدا را باندازه شایستگیش، همه از فرمانش پیروی‌کننده‌ایم ، چنان که دوست دارد، او را میستایم، و شایسته پرستشی جز خدای یگانه یکتای بی‌نیاز نیست، چنان که خود را (در سوره توحید) نسبت داده است. ای مردم هر شخصی از آنچه می‌گریزد، در حالت گریزش بآن میخورد،(انسان میخواهد از مرگ بگریزد، ولی گریز از مرگ همان استقبال از مرگست زیرا در حال گریز هم از عمرش کم می‌شود و از نیرویش کاسته میگردد و معالجات پزشکان حاذق برعکس نتیجه میدهد.

از قضا سرکنگبین صفر افزود-روغن بادام خشکی مینمود)

مدت زندگی میدان راندن جانست بسوی أجل (مانند مرکبی که مسافت معینی را بدون توقف میپیماید، مرکب جان انسان هم در میدان مدت عمرش بدون توقف حرکت میکند و بمقصدی که مرگست میرسد) گریز از مرگ، در آمدن و رسیدن بمرگست، چقدر از روزها را گذراندم و از نهان این امر کنجکاوی نمودم، و خدا جز پنهان داشتن آن را نخواست، هیهات؟ علمی است نهان و پوشیده. اما وصیت من اینست که چیزی را برای خدای - جل ثناؤه - شریک نگیرید و سنت محمد (صلّی الله علیه و آله) را ضایع نکنید (احکام و دستورهای پیغمبر را ترک نکنید) این دو ستون را (که یکتا دانستن خدا و عمل بدستورهای پیغمبر است) بپا دارید، و این دو چراغ را روشن نگهدارید، تا زمانی که پراکنده نشوید از سرزنش برکنار باشید، خدا هر کس را باندازه توانائیش تکلیف کرده و بر نادانان سبک گرفته (زیرا توبه کسانی را که از روی نادانی مرتکب گناه شوند، قبول دانسته) شما پروردگاری مهربان، پیشوائی دانا و دینی محکم دارید، من دیروز همدم شما بودم و امروز برای شما درس پند و عبرتم (تا بدانید این بستر مرگ برای همه شما گسترده می‌شود) و فردا از شما جدا میشوم. اگر جای پا در این لغزشگاه دنیا استوار ماند، همانست مراد و مطلوب،(اگر زنده بمانم مطابق مقصود شماست و من هم بقضاء و قدر خدا خرسندم) و اگر قدم بلغزد، بدانید که ما در سایه شاخه‌های درختان و پراکنده‌های بادها و زیر سایه ابری که، متراکمش در فضا از هم بپاشد و اثرش در زمین نابود گردد، زندگی میکنیم (پس اگر من مردم تعجب نکنید و بدانید که من هم یکی از اجزاء جهان بی‌ثبات و زود گذری بوده‌ام که سایه و باد و ابر آن را توضیح دادم، بدانید که دنیا لغزشگاهست و آخرت پا برجا). همانا من برای شما همسایه‌ای بودم که تنها پیکرم چند روزی در کنار شما بود (اما روح من از روح شما اوج بسیاری گرفته بود) و بزودی پیکر بی‌روح مرا تشییع میکنید، که بعد از حرکت آرامش یافته و پس از سخنگوئی دم فرو بسته باشد، باید همان آرامش پیکرم و دیده فرو بستنم و سکون اعضایم شما را موعظه میکند، زیرا همان‌ها برای شما از سخنور شیوا پند دهنده‌تر است، بامید دیدار (در روز قیامت) با شما خداحافظی میکنم.(تا زنده بودم قدر مرا ندانستید، ولی) فردا روزگار حکومت مرا میفهمید و خدای - عز و جل - از اسرار کار من برای شما پرده بر میدارد و پس از آنکه مسند من خالی شد و دیگری بجایم نشست (و شما را بچنگال ستم خود گرفت) مرا می‌شناسید (و قدرم را می‌دانید و آرزوی یک ساعت دیدار و حکومت مرا میبرید ولی افسوس که جز آه و اندوه بهره‌ئی ندارید. اگر زنده ماندم، خودم صاحب اختیار خون و جانم هستم (یا ابن ملجم را میبخشم و یا قصاصش میکنم) و اگر مردم، مردن وعده‌گاه من است،[اگر گذشت کنم] آن گذشت برای من موجب قربت و برای شما حسنه و ثوابست، پس درگذرید و چشم پوشید، مگر شما نمیخواهید که خدا از شما درگذرد (مقصود حضرت اظهار در گذشت از اصحاب و حلیت خواستن از آنهاست با آنکه کوچکترین تجاوزی نسبت بآنها ننموده، چنان که پیغمبر اکرم صلّی اللّٰه علیه و آله هم از امتش حلیت طلبید و یا مقصود در گذشتن نسبت بضربت خوردن خود او است، یعنی اگر من مردم، بجان مردم نیفتید و بخاطر من عده‌ئی را نکشید و یا اگر کسی نسبت بشما چنین کرد تا ممکن است از او درگذرید) ای وای! دریغا بر آن غافلی که عمرش علیه خود او حجت شود، یا روزگار زندگیش او را ببدبختی کشاند، خدا ما و شما را از کسانی قرار دهد که هیچ خواهش و تمایلی او را از اطاعت خدا باز ندارد و پس از مرگ عقوبتی باو نرسد، همانا ما مملوک خدائیم و باو زنده‌ایم، سپس متوجه امام حسن علیه السلام شد و فرمود: پسر جانم، بجای یک ضربت، یک ضربت بزن و کار ناروا مکن.

 ترجمه مصطفوی ؛ ج 2 , ص 68 

6-ابراهیم بن اسحق احمری حدیث را به آنجا رسانید که چون امیر المؤمنین(علیه السّلام)ضربت خورد،برای عیادت گرد او را گرفتند و به گفتند:یا امیر المؤمنین(علیه السّلام)وصیت کن،فرمود:برای من تکیه گاهی بسازید،سپس فرمود:حمد خدا را به اندازه‌ای که او را شاید و همۀ ما پیروان فرمان اوئیم،من او را چنانچه دوست دارد سپاس گزارم و نیست شایستۀ پرستشی جز خدای یکتای یگانه و بی‌نیاز چنانچه خود را بدین نسب ستوده(در سورۀ اخلاص که آن را نسب خدا خوانند)ایا مردم،هر مردی به ناچار بدان بر خورد می‌کند که آن می‌گریزد،مرگ است که هر نفسی به سوی آن می‌شود و گریز از آن پابندی و استقبال از آنست من چقدر روز شماری کردم و از نهان این امر کاوش نمودم و خدا عز ذکره جز این نخواست که نهانش سازد،هیهات!علمی است سربسته و ناپیدا. دنبالۀ وصیّت من این است که:چیزی را برای خدا جلّ ثناؤه شریک نگیرید و راجع به محمد(صلّی الله علیه و آله) سنّت و روش او را گم نکید و از دست ننهید این دو ستون دیانت را بر پا دارید و این دو چراغ هدایت را بر افروزید و از نکوهش بر کنار باشید تا از حق نگریزید، هر کس بار دسترنج خود را به دوش دارد و بار نادانها سبک شده است،پروردگاری است مهربان،امامی است دانا،دینی است استوار، من دیروز سرور شما بودم و امروز برای شما درس عبرتم و فردا برای همیشه از شما جدا می‌شوم،اگر گام در این لغزشگاهِ مرگ بر جا ماند مراد همان است و اگر بلغزد جای بسی افسوس است. ما در این جهان سایۀ شاخه‌های لرزان درختانیم،و گرد جلو باد وزان و زیر سایۀ ابر پر دوران که به زودی در فضا از هم پراکنده گردد و اثر آن از زمین محو شود،همانا برای شما همسایه‌ای بودم،تنم چند روزی در کنار شما زیست و بزودی پیکر تهی مرا دنبال خواهید کرد،پیکری که پس از جنبش آرام شده و پس از یک عمر سخن گوئی دم فرو بسته باید آرامش هراسناکم شما را پند دهد (برای آنکه آرامش هراسناکم شما را پند دهد)به همراه خموشی مرگبارم و بی‌جانی اندامم،زیرا آن پندده‌تر است برای شما از سخنور شیوا،من با شما وداع می‌کنم به امید دیدار فردا(فردای قیامت).شما فردا روزگار عدالت‌گستر مرا می‌فهمید و خدا عز و جل پرده از اسرار زندگی من بر می‌دارد و چون جای مرا خالی دیدید و دیگری را به جای من ملاحظه کردید،مرا خواهید شناخت،اگر بمانم خودم صاحب اختیار خونم باشم،و اگر بمیرم،مرگ وعده‌گاه من است(اگر درگذرم). گذشت برایم ثواب است و برای شما حسنه به شمار رود، گذشت کنید و چشم پوشید،آیا نمی‌خواهید خدا شما را بیامرزد، وای چه اندازه دریغ و افسوس دارد غافلی که عمرش به مسئولیت او گذشته و روزگارش او را به بدبختی کشانده،خدا ما را و شما را از کسانی مقرر سازد که از اطاعت خدا روی به دیگر سوی نکنند و پس از مرگ در زبونی و شکنجه نیفتد،همانا ما از آن خدائیم و به او پاینده‌ایم،سپس رو به حسن(علیه السّلام)کرد و فرمود:پسر جانم،یک ضربت به جای یک ضربت،مبادا گناه ورزی.

 ترجمه کمره ای ؛ ج 2 , ص 435 

6-ابراهیم بن اسحق احمری حدیث را به آنجا رسانید که چون امیر المؤمنین علیه السّلام ضربت خورد،برای عیادت اطراف او را گرفتند و به او گفتند:یا امیر المؤمنین علیه السّلام وصیت کن،فرمود:برای من تکیه‌گاهی قرار دهید(تا بنشینم و برایتان سخن گویم)سپس فرمود:سپاس خدا را که به اندازه شایستگیش او را می‌ستاییم و از او پیروی می‌کنیم چنانچه دوست دارد عمل می‌کنیم و شایسته پرستش جز خدای یگانه بی‌نیاز نیست چنانچه در سوره توحید خود را ستوده است ای مردم هر شخصی!از آن‌چه می‌گریزد(مرگ)به او برخورد می‌کند و گریز از مرگ همان استقبال و روکردن به مرگ است زیرا در حال گریز هم از عمرش کم می‌شود و از نیرویش کاسته می‌گردد و معالجات پزشکان نتیجه معکوس می‌دهد من چقدر روزشماری کردم و از نهان این امر کاوش نمودم و خدا عز ذکره جز این نخواست که نهانش سازد،هیهات!علمی است سربسته و ناپیدا.

دنبالۀ وصیت من این است که:چیزی را برای خدا جلّ ثناؤه شریک نگیرید و راجع به محمد صلّی اللّه علیه و اله سنّت و روش او را ضایع مکنید و این دو ستون دین(پرستش خدای یکتا و عمل به دستور)را برپا دارید و این دو چراغ هدایت را برافروزید و از نکوهش بر کنار باشید تا از حق نگریزید، خداوند هرکس را به اندازه توانائیش تکلیف کرده و بر نادانها سبک گرفته،پروردگار شما مهربان،امامی دانا،دینی استوار،دارید من دیروز سرور شما بودم و امروز برای شما درس عبرتم و فردا برای همیشه از شما جدا می‌شوم،اگر گام در این لغزشگاه مرگ برجا ماند مراد همان است و اگر بلغزد جای بسی افسوس است.

ما در این جهان،در سایۀ شاخه‌های درختان لرزان و بادهای پراکنده و و زیر سایۀ ابر پرتراکم قرار داریم که به زودی در فضا از هم پراکنده گردد و اثر آن از زمین محو شود،همانا برای شما همسایه‌ای بودم،تنم چند روزی در کنار شما زیست و بزودی پیکر تهی مرا دنبال و تشییع خواهید کرد،که بعد از حرکت آرامش یافته و پس از یک عمر سخن گوئی،دم فروبسته است باید همان آرامش پیکرم و دیده فروبستنم و سکون اعضایم شما را پند دهد،زیرا همانا من با شما وداع می‌کنم به امید دیدار فردا(قیامت).شما فردا روزگار عدالت‌گستر مرا می‌فهمید و خدا عز و جل پرده از اسرار زندگی من برمی‌دارد و چون جای مرا خالی دیدید و دیگری را به جای من ملاحظه کردید،مرا خواهید شناخت،اگر بمانم خودم صاحب اختیار خونم می‌باشم،(یا ابن ملجم را می‌بخشم و یا قصاص می‌کنم)و اگر بمیرم،مرگ وعده‌گاه من است.(اگر گذشت کنم) برای من ثواب است و برای شما حسنه به‌شمار می‌رود گذشت کنید و چشم بپوشید،آیا نمی‌خواهید خدا شما را بیامرزد،وای چه اندازه دریغ و افسوس دارد غافلی که عمرش به مسؤلیت او گذشته و روزگارش او را به بدبختی کشانده،خدا ما و شما را از کسانی قرار دهد که از اطاعت خدا روی به سوی دیگر نکنند و پس از مرگ در زبونی و شکنجه نیفتد،همانا ما از آن خدائیم و به او پای‌بندیم سپس رو به حسن علیه السّلام کرد و فرمود: پسر عزیزم،اگر می‌خواهید قصاص کنید بجای هریک ضربت یک ضربت بزن.

توضیح:بیان حضرت در اینجا اندک تغییری در خطبه 147 نهج البلاغه آمده است ولی صحبت در این است که آیا حضرت جریان شهادت خود را می‌دانسته است و یا نه در پاسخ باید گفت که از احادیث و روایات و سخنان شارحین نهج البلاغه مانند ابن ابی الحدید و ابن میثم برمی‌آید که حضرت شهادت خود را در ماه رمضان توسط ابن ملجم می‌دانسته زیرا پیامبر به او خبر داده بود ولی از جزئیات آن آگاه نبوده است چون از سخنان خود حضرت است که هرروز که می‌آمد تصور می‌کردم مرگم در آن روز است و چون سپری می‌شد«روز دیگر در انتظار می‌نشستم»از این سخن استفاده می‌شود که از ساعت و لحظه شهادت خود آگاه نبوده است.

 ترجمه آیت اللهی ؛ ج 1 , ص 835 

مرسل، و روی الرضی رضی الله عنه فی نهج البلاغة بعضه. حف به أی أحاط، و العواد جمع عائد و هم الزائرون للمریض أثنوا لی وسادة یقال ثنی الشیء کسمع أی رد بعضه علی بعض، و الوسادة بالکسر ما یتکأ علیه فی المجلس، و تثنیها إما للجلوس علیها لیرتفع و یظهر للسامعین أو للاتکاء علیها لعدم قدرته علی الجلوس مستقلا الحمد لله قدره أی حمدا یکون حسب قدره و کما هو أهله، قائم مقام المفعول المطلق أو منصوب بنزع الخافض أی علی قدره، و قیل: یحتمل کونه مفعولا عند من لم یشترط کونه شریکا لعامله فی الفاعل کما اختاره الرضی (ره)، و القدر مصدر باب ضرب: التعظیم، و منه ما قدروا الله حق قدره، انتهی. متبعین أمره حال عن فاعل الحمد لأنه فی قوة أحمده کما أحب أی حمدا یکون محبوبة و موافقا لرضاه کما انتسب أی کما نسب نفسه إلیه فی سورة التوحید، و لذا تسمی نسبة الرب فی قراره متعلق بلاق ما منه یفر أی من الأمور المقدرة الحتمیة کالموت کما قال تعالی:

قُلْ إِنَّ اَلْمَوْتَ اَلَّذِی تَفِرُّونَ مِنْهُ فَإِنَّهُ مُلاٰقِیکُمْ

و اللقاء فی مدة الفرار و هی الحیاة الدنیا، فإن الإنسان یفر من الموت ما دام حیا و إن کان تعبدا. و الأجل منتهی العمر، و هو مبتدأ و مساق النفس مبتدأ ثان و إلیه خبره و الجملة خبر المبتدأ الأول، و لیس فی النهج کلمة إلیه، فیحتمل أن یکون المراد بالأجل منتهی العمر، و المساق بمعنی ما یساق إلیه، و أن یکون المراد به المدة المضروبة لبقاء الإنسان، و بالمساق زمان السوق و الهرب منه موافاته، لأن الهرب إنما یکون بعلاج و حرکة یفنی بهما بعض المدة، و إفناء المدة هو الموافاة، أو المعنی أنه إذا قدر زوال عمر أو دولة فکل تدبیر یدبره الإنسان یصیر سببا لحصول ما یهرب منه کما أن کل دواء و معالجة إذا صادف قرب مجیء الأجل کان مضرا بالبدن و إن کان بحیث إذا لم یصادفه کان نافعا مجربا عند الأطباء، مع أن المرض و المزاج فی کلتا الصورتین واحد، بناء علی إبطال أفعال الطبیعة، و إن نفع الأدویة إنما هو فعل الله عند الدواء، و مع قطع النظر عن ذلک إذا صادف الدواء الأجل یصیر أحذق الأطباء جاهلا غافلا عما ینفع المریض، فیعطیه ما یضره، و إذا لم یصادف یلهم أجهل الأطباء بما ینفعه کما هو المجرب. کم أطردت الأیام الطرد الإبعاد، تقول: طردته أی نفیته عنی و الطریدة ما طردته من صید و غیره، و أطردت الرجل علی صیغة الأفعال إذا أمرت بإخراجه، و بحث عن الأمر کمنع أی فتش، و قیل: الإطراد أدل علی العز و القهر من الطرد. و أقول فی تأویله وجوه: الأول: ما ذکره شراح النهج حیث قالوا: کأنه علیه السلام جعل الأیام أشخاصا یأمر بإخراجهم و إبعادهم عنه، أی ما زلت أبحث عن کیفیة قتلی و أی وقت یکون بعینه، و فی أی أرض یکون یوما یوما، فإذا لم أجده فی یوم طردته و استقبلت یوما آخر فأبحث فیه أیضا فلا أعلم فأبعده و أطرده و استأنف یوما آخر و هکذا، حتی وقع المقدر، قالوا: و هکذا الکلام یدل علی أنه علیه السلام لم یکن یعرف حال قتله مفصلة من جمیع الوجوه، و أن رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم أعلمه بذلک مجملا، لأنه قد ثبت أنه صلی الله علیه و آله و سلم قال له: ستضرب علی هذه و أشار إلی هامته فتخضب منها هذه و أشار إلی لحیته، و ثبت أنه صلی الله علیه و آله و سلم قال له: أ تعلم من أشقی الأولین؟ قال: نعم عاقر الناقة، فقال له: أ تعلم من أشقی الآخرین؟ قال: لا، فقال: من یضرب هیهنا فتخضب هذه، و کلام أمیر المؤمنین یدل علی أنه بعد ضرب ابن ملجم له لا یقطع علی أنه یموت من ضربته أ لا تراه یقول: إن ثبتت الوطأة فذاک إلخ و قال بعضهم: ذلک البحث إما بالسؤال عن الرسول صلی الله علیه و آله و سلم مدة حیاته أو بالفحص و التفرس من قرائن أحواله فی سائر أوقاته مع الناس، و مکنون هذا الأمر أی المستور من خصوصیات هذا الأمر، و المستور الذی هو هذا الأمر، فالمشار إلیه شیء مستور متعلق بوفاته علیه السلام، و هیهات أی بعد الاطلاع علیه، فإنه علم مخزون، و من خواص المخزون ستره و المنع من أن یناله أحد. الثانی: أن یکون المراد بهذا الأمر إخفاء الحق و مظلومیة أهله و ظهور الباطل و غلبة أصحابه و کثرة أعوانه، لأنه علیه السلام سعی فی أول الأمر فی أخذ حقه غایة السعی فلم یتیسر و جرت أمور لم یکن یخطر ببال أحد وقوع مثله، و فی آخر الأمر لما انتهی إلیه و حصل له الأنصار و الأعوان، و جاهد فی الله حق الجهاد، و غلب علی المنافقین سنحت فتنة التحکیم التی کانت من غرائب الأمور، ثم بعد ذلک لما جمع العساکر و أعاد الخروج إلیهم وقعت الطامة الکبری، فالمراد بالمکنون سر ذلک و سببه، فظهر لی و أبی الله إلا إخفائه عنکم لضعف عقولکم عن فهمه، إذ هی من غوامض مسائل القضاء و القدر. الثالث: ما ذکره بعض أفاضل المعاصرین حیث قرأ أطردت علی صیغة المعلوم من باب الأفعال یقال: أطرد الشیء إذا تبع بعضه بعضا و جری، و الأنهار أطردت أی جرت، و قال: و هذا الأمر إشارة إلی الأجل و مکنونه لمه و سره من المصالح التی جعل الله الآجال کلا فی وقته بسببها، و هو مخالف لما هو المضبوط فی نسخ نهج البلاغة فإن أطردت فیها علی نسخة المتکلم من باب الأفعال، و الأوسط أحسن الوجوه. و فی النهج علم مخزون و محمدا منصوب بالإغراء بتقدیر ألزموا و الفاء للتفریع و فی النهج أما وصیتی فالله لا تشرکوا به شیئا، و محمد صلی الله علیه و آله و سلم فلا تضیعوا سنته التوحید و النبوة، و إقامتهما الاعتقاد بهما و العمل بمقتضیات الإیمان بهما، و قیل: المراد بهما الحسنان علیهما السلام، و قیل: هما المراد بالمصباحین. و خلاکم ذم أی سقط عنکم و أعذرتم فلا ذم علیکم ما لم تشردوا کتضربوا یقال: شرد البعیر أی نفر و ذهب فی الأرض، و الغرض النهی عن التفرق و اختلاف الکلمة أی لا ذم یلحقکم ما دمتم متفقین فی أمر الدین متمسکین بحبل الأئمة الطاهرین أو المراد النهی عن الرجوع عن الدین و إقامة سننه، و قرأ بعضهم ذم بالکسر أی مضی لکم ذمة و أمان ما لم تشردوا، و لا یخفی بعده. حمل کل امرئ منکم مجهوده فی بعض نسخ النهج حمل علی صیغة الماضی المجهول من باب التفعیل، و رفع کلمة کل و فی بعضها علی المعلوم و نصب کل فالفاعل هو الله سبحانه، و فی بعضها حمل کضرب علی المعلوم و رفع کل و الأول أظهر، و المجهود مبلغ الوسع و الطاقة و خفف عن الجهلة علی بناء المجهول و لعله استدراک لما یتوهم من ظاهر الکلام من أنه سبحانه کلف کل أحد بما هو مبلغ طاقته و نهایة وسعه، فبین علیه السلام أن التکلیف علی حسب العلم، و الجهال لیسوا بمکلفین بما کلف به العلماء و قد قال الله سبحانه:

إِنَّمَا اَلتَّوْبَةُ عَلَی اَللّٰهِ لِلَّذِینَ یَعْمَلُونَ اَلسُّوءَ بِجَهٰالَةٍ ثُمَّ یَتُوبُونَ مِنْ قَرِیبٍ

و یدل ظاهره علی أن الجاهل معذور فی أکثر الأحکام رب رحیم خبر مبتدإ محذوف، أی ربکم رب رحیم، أو مبتدأ محذوف الخبر، أی لکم رب رحیم، و فی أکثر نسخ النهج خفف علی بناء المعلوم، فقوله: رب فاعله، و لا یضر عطف الدین و الإمام علیه لشیوع التجوز فی الإسناد، قال ابن أبی الحدید: و من الناس من یجعل رب رحیم فاعل خفف علی روایة من رواها فعلا معلوما، و لیس بمستحسن لأن عطف الدین علیه یقتضی أن یکون الدین أیضا مخففا و هذا لا یصح، انتهی. و المراد بالإمام الإمام فی کل زمان، و یحتمل شموله للرسول صلی الله علیه و آله و سلم. أیضا تغلیبا، و ربما یخص بالرسول. أنا بالأمس صاحبکم أی کنت صحیحا مثلکم نافذ الحکم فیکم، أو صاحبکم الذی کنتم تعرفوننی بقوتی و شجاعتی و الیوم عبرة لکم العبرة بالکسر ما یتعظ به الإنسان و یعتبره لیستدل به علی غیره، و المعنی الیوم تعتبرون بإشرافی علی الموت و ضعفی عن الحراک بعد ما کنت أمیرا لکم، أتصرف فی الأمور علی حسب إرادتی أو بأن تروننی صریعا بینکم بعد قتل الأقران و صرع الإبطال إن ثبت الوطأة فی بعض النسخ بصیغة الماضی، و الوطأة بالفتح موضع القدم، و المرة من الوط‌ء و هو الدوس بالرجل، و المراد ثبات القدم بالبقاء فی الدنیا بأن کان یؤدی الجرح إلی الهلاک، و دحضت القدم کمنعت أی زلقت و زلت، و هذا کنایة عن الموت فذاک المراد أی مرادکم فإنه علیه السلام کان آنس بالموت من الطفل بثدی أمه، أو مرادی لأنه صلوات الله علیه کان راضیا بقضاء الله تعالی، فمع قضاء الله حیاته لا یرید غیر ما أراده سبحانه. ثم الظاهر من سائر الأخبار أنه علیه السلام کان عالما بشهادته و وقتها و کان ینتظرها و یخبر بوقوعها و یستنبطها فی اللیلة التی وعدها، و یقول: ما منع قاتلی؟ فهذا الکلام من قبیل تصویر العالم نفسه بصورة الشاک لبعض المصالح نحو قوله تعالی

أَ فَإِنْ مٰاتَ أَوْ قُتِلَ

. و الأفیاء جمع فیء بالفتح و هو الظل الحادث منه بعد الزوال، لأن أصله الرجوع و ذری ریاح أی ما ذرته و جمعته، شبه ما فیه الإنسان فی الدنیا من الأمتعة و الأموال بما ذرته الریاح فی عدم ثباتها و قلة الانتفاع، فإنها تجمعها ساعة و تفرقها أخری، أو المراد محال ذروها، کما أن فی النهج و مهب ریاح، قال الفیروزآبادی: ذرت الریح الشیء ذروا و أذرته و ذرته أطارته و أذهبته، و ذری هو بنفسه و ذراوة النبت بالضم ما ارفتّ من یابسه فطارت به الریح، و ما سقط من الطعام عند التذری، و ما ذرأ من الشیء کالذری بالضم، انتهی. و اضمحل السحاب: تقشع، و الشیء ذهب و فنی، و الجو: ما بین السماء و الأرض و متلفقها بکسر الفاء أی ما انضم و اجتمع، یقال: تلفق أی انضم و التأم، و لفق الثوب کضرب أی ضم شقه إلی أخری فخاطهما، أو بفتح الفاء مصدرا میمیا، و عفا أی درس و انمحی و لم یبق له أثر و مخطها فی أکثر نسخ الکتاب و فی النهج بالخاء المعجمة و هو ما یحدث فی الأرض من الخط الفاضل بین الظل و النور، و انمحاؤها یستلزم انمحاء الظل، و المخط الأثر و العلامة یقال: خط فی الأرض کمد خطأ أی أعلم علامة، و فی بعض النسخ بالحاء المهملة أی محط ظلها، و الضمیران فی متلفقها و مخطها راجعان إلی الغمامة، و قیل: الضمیر فی متلفقها راجع إلی الغمامة و فی مخطها إلی ذری الریاح، لأن العلامة إنما تحصل من هبوب الریاح و لا یخفی بعده. و الحاصل أنی إن مت فلا عجب فإنا کنا فی أمور فانیة شبیهة بتلک الأمور، أو لا أبالی فإنی کنت فی الدنیا غیر متعلق بها کمن کان فی تلک الأمور، و فیه حث أیضا للقوم علی الزهد فی الدنیا و ترک الرغبة فی زخارفها، و قیل: أراد علی وجه الاستعارة بالأغصان الأرکان من العناصر الأربعة، و بالأفیاء ترکیبها المعرض للزوال، و بالریاح الأرواح، و بذراها الأبدان الفائضة هی علیها بالجود الإلهی، و بالغمامة الأسباب القویة من الحرکات السماویة و الاتصالات الکوکبیة، و الأرزاق المفاضة علی الإنسان فی هذا العالم التی هی سبب بقائه، و کنی باضمحلال متلفقها فی الجو عن تفرق تلک الأسباب و زوالها، و بعفاء مخطها فی الأرض عن فناء آثارها فی الأبدان. قوله: کنت جارا، أی مجاورا جاورکم بدنی، إنما خص المجاورة بالبدن لأنها من خواص الأجسام، أو لأن روحه صلوات الله علیه کانت معلقة بالملأ الأعلی و هو بعد فی هذه الدنیا کما قال علیه السلام فی وصف إخوانه الذین تأوه شوقا إلی لقائهم: کانوا فی الدنیا بأبدان أرواحها معلقة بالملأ الأعلی و ستعقبون علی بناء المفعول من الأعقاب و هو إعطاء شیء بعد شیء، و یقال: أکل أکلة أعقبه سقما أی أورثه، و الحاصل: یبقی فیکم بعد رحلتی، و جثة الإنسان بالضم شخصه و جسده خلاء أی خالیة من الروح و الحواس بعد حرکة فی النهج: بعد حراک، کسحاب بمعناها و کاظمة بعد نطق قال الفیروزآبادی کظم غیظه رده و الباب أغلقه و کظم کعنی کظوما سکت، و قوم کظم کرکع ساکنون، و فی النهج: و صامتة بعد نطوق. لیعظکم بکسر اللام و النصب کما ضبط فی أکثر نسخ النهج، و یحتمل الجزم لکونه أمرا، و فتح اللام و الرفع أیضا، و هدأ کمنع هداء و هدوءا بالضم، أی سکن، و هدؤی، فی بعض نسخ النهج بالهمزة علی الأصل، و فی بعضها بتشدید الواو بقلب الهمزة واوا، و فی الصحاح خفت الصوت خفوتا سکن و لهذا قیل للمیت خفت إذا انقطع کلامه و سکت، و إطراقی إما بکسر الهمزة کما هو المضبوط فی النهج من أطرق إطراقا أی أرخی عینیه إلی الأرض، کنایة عن عدم تحریک الأجفان، أو بفتحها جمع طرق بالکسر بمعنی القوة کما ذکره الفیروزآبادی، أو بالفتح و هو الضرب بالمطرقة، و قیل: جمع طرقة بالفتح أی صنائع الکلام، یقال: هذه طرقته أی صنعته و الأول أظهر و أضبط. و الأطراف جمع طرف بالتحریک کجمل و إجمال و المراد بها الأعضاء و الجوارح کالیدین و الرجلین أو جمع الطرف بالتسکین و هو تحریک العین و الجفن، إلا أن جمعه لم یثبت إلا عند القتیبی، و قال الزمخشری: الطرف لا یثنی و لا یجمع لأنه مصدر، و کذا ذکره الجوهری. ودعتکم علی صیغة المتکلم من باب التفعیل، وداع بالفتح اسم من قولهم ودعته تودیعا، و أما الوداع بالکسر فهو الاسم من قولک وادعته موادعة أی صالحته، و هو منصوب بالمصدریة، و فی أکثر نسخ النهج: وداعیکم وداع، بإضافة وداعی إلی ضمیر المفعول، أی وداعی إیاکم و تجوز فی مثله الفصل و الوصل، و وداع مرفوع بالخبریة، و رصدته: إذا قعدت له علی طریقه تترقبه و أرصدت له العقوبة إذا أعددتها له و حقیقتها جعلتها علی طریقه کالمترقبة له، و مرصد فی بعض نسخ النهج علی صیغة اسم المفعول فالفاعل هو الله تعالی أو نفسه علیه السلام کأنه أعد نفسه بالتوطین للتلافی، و فی بعضها علی صیغة اسم الفاعل، فالمفعول نفسه صلی الله علیه و آله أو ما ینبغی إعداده و تهیئة، و یوم التلاقی یوم القیامة و یحتمل شموله للرجعة أیضا. غدا أی زمان مفارقتی إیاکم و هو ظرف للأفعال الآتیة أی بعد أن أفارقکم و یتولی بنو أمیة و غیرهم أمرکم ترون و تعرفون فضل أیام خلافتی و إنی کنت علی الحق و یکشف الله لکم أنی ما أردت فی حروبی و سائر ما أمرتکم به إلا وجه الله عز و جل، و تعرفون عدلی و قدری بعد قیام غیری مقامی بالأمارة. قیل: و السر فیه أن الکمل إنما یعرف قدرهم بعد فقدهم إذ مع شهودهم لا یخلو من یعرفهم عن حسد منه لهم، فکمال قدرهم مخبوء عن عین بصیرته لغشاوة حسده التی علیها و یکشف الله عن سرائری لأن بالموت ینکشف بعض ما یستره الإنسان عن الناس من حسناته المتعدیة إلیهم. أقول: و یحتمل أن یکون المراد بقوله: غدا أیام الرجعة و یوم القیامة فإن فیهما تظهر شوکتهم و رفعتهم و نفاذ حکمهم فی عالم الملک و الملکوت، فهو علیه السلام فی الرجعة ولی انتقام العصاة و الکفار، و تمکین المتقین و الأخیار فی الأصقاع و الأقطار و فی القیامة ولی الحساب و قسیم الجنة و النار و غیر ذلک مما یظهر من درجاتهم و مراتبهم السنیة فیهما، فالمراد بخلو مکانه خلو قبره عن جسده فی الرجعة، أو نزوله عن منبر الوسیلة و قیامه علی شفیر جهنم یقول للنار: خذی هذا و اترکی هذا فی القیامة. و فی أکثر نسخ الکتاب: و قیامی غیر مقامی، و هو أنسب بالأخیر، و علی الأول یحتاج إلی تکلف شدید، کان یکون المراد قیامه عند الله تعالی فی السماوات و تحت العرش و فی الجنان فی الغرفات و فی دار السلام کما دلت علیه الروایات، و فی نسخ النهج و فی بعض نسخ الکتاب: و قیامی غیر مقامی، فهو بالأول أنسب، و یحتاج فی الأخیر إلی تکلف تام بأن یکون المراد بالغیر القائم علیه السلام، فإنه إمام الزمان فی الرجعة و قیام الرسول مقامه للمخاصمة فی القیامة. و یخطر بالبال أیضا أنه یمکن الجمع بین المعنیین فیکون أسد و أفید بأن یکون: ترون أیامی، و یکشف الله عن سرائری، فی الرجعة و القیامة لاتصاله بقوله وداع مرصد للتلاقی و قوله علیه السلام: و تعرفونی، کلاما آخر إشارة إلی ظهور قدره فی الدنیا کما مر فی المعنی الأول، هذا أظهر الوجوه لا سیما علی النسخة الأخیرة. إن أبق فأنا ولی دمی صدق الشرطیة لا یستلزم وقوع المقدم و قد مر الکلام فیه فلا ینافی ما مر من قوله: و غدا مفارقکم فالفناء میعادی کما قال جل شأنه:

کُلُّ مَنْ عَلَیْهٰا فٰانٍ `وَ یَبْقیٰ وَجْهُ رَبِّکَ

و قال:

کُلُّ شَیْ‌ءٍ هٰالِکٌ إِلاّٰ وَجْهَهُ

و فی بعض النسخ: العفو لی قربة و لکم حسنة، فیحتمل أن یکون استحلالا من القوم کما هو الشائع عند الموادعة، أی عفوکم عنی سبب مزید قربی و حسناتکم، أو عفوی لکم قربة و عفوکم عنی حسنة لکم، فیکون طلب العفو علی سبیل التواضع من غیر أن یکون منه إلیهم جنایة، و فی أکثر النسخ و إن أعف فالعفو لی قربة، أی إن أعف عن قاتلی، فقوله: و لکم حسنة أی عفوی لکم حسنة لصعوبة ذلک علیکم حیث تریدون التشفی منه و تصبرون علی عفوی بعد القدرة علی الانتقام، أو عفوکم عمن فعل مثل ذلک لکم حسنة لا عفوکم من قاتلی، فإنه لا یجوز و إن احتمل أن یکون قال ذلک علی وجه المصلحة.

فَاعْفُوا وَ اِصْفَحُوا

أی عنی علی الوجه الأول أو عن غیر قاتلی ممن له شرکة فی ذلک کما مر فی روایة النهج: لا ألفینکم تخوضون دماء المسلمین، أو عن جرائم إخوانکم و زلاتهم و ظلمهم علیکم، أو إذا جنی علیکم بمثل هذه الجنایة، لئلا یناقض قوله علیه السلام: ضربة مکان ضربة، مع أنه یحتمل أن یکون معناه إن لم تعفو فضربة، لکن الأمر بالعفو عن مثل هذا الملعون بعید. فیا لها حسرة النداء للتعجب و المنادی محذوف و ضمیر لها مبهم، و حسرة تمیز للضمیر المبهم، نحو ربه رجلا، و أن یکون خبر مبتدإ محذوف و التقدیر لأن یکون، أی یا قوم أدعوکم لأمر تتعجبون منه و هی الحسرة علی ذی غفلة، و هی کون العمر علیه حجة لتضییعه فیما لا یعنیه، و الشقوة بالکسر سوء العاقبة. ممن لا یقصر به الباء للتعدیة و رغبة فاعل لم یقصر، و ضمیر به راجع إلی الموصول أی لا تجعله رغبة من رغبات النفس و شهوة من شهواتها قاصرا عن طاعة الله، هذا هو الظاهر، و قیل: رغبة تمیز عن النسبة و ضمیر به راجع إلی الله أی ممن لا یقصر بتوفیق الله عن طاعة الله لأجل الرغبة عنها و هو بعید، و قد یتوهم تعلق عن طاعة الله بالرعیة و هو أبعد أو تحل عطف علی یقصر فینسحب علیه النفی، و النقمة العقوبة و العذاب. فإنما نحن له و به أی لله و مملوکه، و لا نفعل شیئا إلا بعونه أو الضمیر للموت أی خلقنا للموت و نحن متلبسون به.

 مرآة العقول ؛ ج 3 , ص 303 

عقیلی از اشخاصی نقل کند، تا آنکه گوید: چون ابن ملجم بامیر المؤمنین علیه السلام ضربت زد، آن حضرت بامام حسن فرمود: پسر جانم! چون من مردم، ابن ملجم را بکش و برای او در کناسه گودال گوری بکن و او را در آنجا انداز که آنجا یکی از وادیهای دوزخست - عقیلی گوید کناسه موضعی است در باب طاق محامل در محل کبابی‌ها و کله‌پزها-.

 ترجمه مصطفوی ؛ ج 2 , ص 69 

7-علی بن ابراهیم عقیلی حدیث را بالا برده تا گوید که فرمود:چون ابن ملجم،امیر المؤمنین(علیه السّلام)را ضربت زد،آن حضرت به حسن فرمود:چون ابن ملجم را به قصاص من بکش و در کناسه کوفه گورش را بکن(عقیلی در باب طاق محمل سازی کوفه معرفی کرده آنجا که کبابچی‌ها و کله‌پزها هستند)و او را در آن افکن که آنجا یکی از وادی‌های دوزخ است.

 ترجمه کمره ای ؛ ج 2 , ص 435 

7-علی بن ابراهیم عقیلی حدیث را بالا برده تا گوید که فرمود:چون ابن ملجم،امیر المؤمنین علیه السّلام را ضربت زد،آن حضرت به حسن فرمود:ابن ملجم را به قصاص من بکش و در کناسه کوفه گورش را بکن(عقیلی در باب طاق محمل‌سازی کوفه معرفی کرده آنجا که کبابچی‌ها و کله‌پزها هستند)و او را در آن بیفکن که آنجا یکی از وادی‌های دوزخ است.

 ترجمه آیت اللهی ؛ ج 1 , ص 837 

مرفوع، و الکناسة بالضم موضع بالکوفة و کذا طاق المحامل سوق أو محلة بها، و وصف کلام علی بن الحسین و الشواء بضم الشین و تشدید الواو جمع الشاوی و هم الذین یشوون اللحم، و کذا الرؤاس بضم الراء و تشدید الهمزة جمع الرأس و هم الذین یطبخون الرؤوس أو یبیعونها، و یحتمل فتح الشین و الراء فیهما أی بیاع الشواء و الرؤوس و قد یقرأ الرواس بالواو، و رده الجوهری حیث قال: یقال لبائع الرؤوس رءاس، و العامة تقول: رواس فإنه واد لعله إنما صار من أودیة جهنم لکونه مدفنا لذلک الخبیث علیه لعنة الله أبد الآبدین.

 مرآة العقول ؛ ج 3 , ص 304 

محمد بن مسلم گوید: شنیدم امام باقر علیه السلام می‌فرمود: چون وفات حسن بن علی علیهما السلام نزدیک شد، بحسین علیه السلام فرمود: برادرم! بتو وصیتی می‌کنم، آن را حفظ کن، چون من مردم، جنازه‌ام را (با غسل و کفن و حنوط) آماده دفن کن، سپس مرا بر سر قبر رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله ببر تا با او تجدید عهد کنم، آنگاه مرا بطرف قبر مادرم علیها السلام برگردان، سپس مرا در بقیع دفن کن. و بدان که از عایشه بمن مصیبتی رسد و منشأش آنست که خدا و مردم زشتکاری و دشمنی او را با خدا و پیغمبر و ما خانواده می‌دانند. چون امام حسن علیه السلام وفات یافت [و] در همان جا روی تابوتش گذاشتند، او را بمحل مصلای پیغمبر صلّی اللّٰه علیه و آله که بر جنازه‌ها نماز می‌خواند بردند، امام حسین علیه السلام بر جنازه نماز خواند و سپس برداشتند و بمسجد بردند، چون بر سر قبر رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله نگاهداشتند، جاسوسی نزد عایشه رفت و گفت: بنی هاشم جنازه حسن را آورده‌اند تا نزد پیغمبر دفن کنند، او روی استری زین کرده‌ئی نشست و بشتاب بیرون شد - و او نخستین زنی بود که در اسلام برزین نشست - آمد و گفت فرزند خود را از خانه من بیرون برید، او نباید در خانه من دفن شود و حجاب رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله دریده شود، امام حسین علیه السلام باو فرمود: تو و پدرت در سابق حجاب رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله را پاره کردید و در خانه او کسی را در آوردی که دوست نداشت نزدیک او باشد (مقصود ابو بکر و عمر است) ای عایشه خدا از این کارت از تو بازخواست می‌کند.

 ترجمه مصطفوی ؛ ج 2 , ص 69 

1-محمد بن مسلم گوید:از امام باقر(علیه السّلام)شنیدم می‌فرمود: چون مرگ حسن بن علی(علیهما السّلام)فرا رسید،به حسین(علیه السّلام)فرمود:برادر جانم،با تو وصیتی دارم آن را حفظ کن،چون من مُردَم مرا آماده ساز(غسل بده و کفن کن و حنوط بپاش)سپس مرا سر قبر رسول خدا(صلّی الله علیه و آله)بر،تا با او تجدید عهد کنم و مرا به قبر مادرم بر گردان و از آنجا به قبرستان بقیع ببر و در آنجا به خاک سپار و بدان که از عایشه به من مصیبت رسد که خدا می‌داند،و مردم او را آلت دست کنند(مقصود بنی امیه است)و دشمنی او با خدا و رسول خدا و ما خانواده هم او را وادارد. چون امام حسن(علیه السّلام)جان داد او را در تختۀ تابوت نهادند و سپس به محلی که رسول خدا(صلّی الله علیه و آله)بر جنازه‌ها نماز می‌خواند بردند و حسین(علیه السّلام)بر او نماز خواند و او را وارد مسجد کردند و چون بر سر قبر پیغمبر(صلّی الله علیه و آله)نگهداشتند جاسوسی به عایشه خبر داد که بنی هاشم جنازۀ حسن را آوردند تا در حجرۀ مدفن پیغمبر(صلّی الله علیه و آله)به خاک سپارند و او شتابانه سوار بر استری آمد-و او اول زنی بود که در اسلام بر روی زین سوار شد-و فریاد زد:فرزند خود را از خانۀ من دور کنید که در آن به خاک نرود و حجاب رسول خدا(صلّی الله علیه و آله)به واسطه او دریده نگردد،امام حسین(علیه السّلام)فرمود:از روز نخست تو و پدرت حجاب او را دریدید و کسی را به خانه او دفن کردید که دوست نداشت نزدیک او باشد(مقصود،ابی بکر است)و به راستی ای عایشه خدا از تو باز خواست کند.

 ترجمه کمره ای ؛ ج 2 , ص 437 

1-محمد بن مسلم می‌گوید:از امام باقر علیه السّلام شنیدم می‌فرمود:چون مرگ حسن بن علی فرارسید،به حسین فرمود:برادر،با تو وصیتی دارم آن را حفظ کن،چون من مردم مرا آماده ساز(غسل و کفن و حنوط نما)سپس مرا سر قبر رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله ببر،تا با او تجدید پیمان کنم و مرا به قبر مادرم برگردان و از آن‌جا به قبرستان بقیع ببر و در آنجا به خاکم سپار و بدان که از عایشه به من مصیبت خواهد رسید که خدا می‌داند،و مردم او را آلت دست کنند(مقصود بنی امیه است)و دشمنی او با خدا و رسول و ما خانواده بر مردم معلوم است.

چون امام حسن علیه السّلام جان داد او را در تابوت نهادند و سپس به محلی که رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله بر جنازه‌ها نماز می‌خواند بردند و حسین علیه السّلام بر او نماز خواند و او را وارد مسجد کردند و چون بر سر قبر پیامبر صلّی اللّه علیه و آله نگهداشتند جاسوسی به عایشه خبر داد که بنی هاشم جنازۀ حسن را آوردند تا در کنار پیامبر بخاک سپارند و او با شتاب و سوار بر اسب آمد و او اول زنی بود که در اسلام بر روی زین سوار شد-و فریاد زد:فرزند خود را از خانۀ من دور کنید و بخاک نسپارید تا حجاب رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله به واسطه او دریده نشود،امام حسین علیه السّلام فرمود:از روز نخست،تو و پدرت حجاب او را دریدید و کسی را به خانه او دفن کردید که دوست نداشت نزدیک او باشد(مقصود،ابی بکر است)و به راستی ای عایشه خدا از تو بازخواست خواهد کرد.

 ترجمه آیت اللهی ؛ ج 2 , ص 3 

: ضعیف. و قال الکلینی کلام تلامذته و هو فی هذا الموضع غریب، و لعل بکرا أیضا روی عن ابن الجهم أو عن ابن سلیمان و احتمال إرسال الأول کما قیل بعید، و ابن زیاد هو سهل. ثم ردنی یدل علی أن فاطمة علیها السلام لیست مدفونة بالبقیع، و یمکن أن یستدل به علی شرعیة ما هو الشائع فی هذه الأعصار فی الروضات المقدسات من تزویر الأموات ما یعلم الله و الناس صنیعها أی به، أو ما یعلمه الله، فصنیعها خبر مبتدإ محذوف، و المراد بالصنیع الفعل القبیح، فی القاموس: صنع به صنیعا قبیحا فعله، انتهی. و فی بعض النسخ صنعها بهذا المعنی و فی بعضها بغضها . ثم انطلقوا قرأ بعض الأفاضل ثم إشارة للمکان، أی فی بیته فقوله: انطلقوا جزاء لما و یحتمل أن یکون بالضم و یکون قوله فصلی جواب لما أدخل الفاء علیه للفاصلة، و ظاهره کون مصلی الرسول صلی الله علیه و آله و سلم خارجا من المسجد، و یمکن حمله علی المسجد الذی کان فی زمن الرسول صلی الله علیه و آله أو ما هو الآن مسقف و یصلی الناس فیه، و هما متقاربان و ذو العوینتین الجاسوس، قال الجوهری: ذو العینتین الجاسوس، و لا تقل ذو العوینتین، و فی القاموس: و ذو العینین الجاسوس، انتهی. و هذا الخبر یدل علی أنه سیجیء بالواو أیضا و یمکن أن یکون علیه السلام تکلم باللغة الشائعة بینهم، و یظهر من بعض الأخبار أنه کان مروان بن الحکم لعنه الله. قوله: قدیما، ظرف هتکت و هتکت الحجاب لإدخال أبی بکر و أبه بیته صلی الله علیه و آله و سلم بغیر إذنه. ثم اعلم أن ذکر الخبر فی باب النص من جهتین الأولی اشتماله علی الوصیة و قد مر فی الأخبار أنها من علامات الإمام و الثانیة أنه علیه السلام صلی علی أخیه و هی أیضا من علامات الإمامة کما سیأتی، و لذا ذکره المصنف فی هذا الباب، ثم أن الخبر یدل علی مرجوحیة رکوب الفروج علی السروج.

 مرآة العقول ؛ ج 3 , ص 306 

امام صادق علیه السلام فرمود: چون وفات حسن بن علی علیهما السلام فرا رسید بقنبر فرمود: ای قنبر! ببین پشت در، مؤمنی از غیر آل محمد علیهم السلام هست؟ عرضکرد: خدای تعالی و پیغمبر و پسر پیغمبرش آن را از من بهتر میدانند. فرمود: محمد بن علی را (که مادرش حنفیه است) نزد من آور (پس مقصود از سؤال کردن حضرت این بود که بقنبر بفرماید: من میدانم کسی جز محمد بن حنفیه آنجا نیست، او را بیاور و گفته‌اند مقصودش از مؤمن عزرائیل است، زیرا او بر در خانه ائمه اجازه میگرفت) قنبر گوید: من نزدش رفتم، چون وارد شدم، گفت: امیدوارم جز خیر پیش نیامده باشد. عرضکردم: ابا محمد را اجابت کن (که ترا میخواند) او با شتاب بدون اینکه بند کفش خود را به بندد با من دوید، چون مقابل امام رسید سلام کرد. حسن بن علی علیهما السلام باو فرمود: بنشین که مانند تو شخصی نباید از شنیدن سخنی که سبب زنده شدن مردگان و مردن زنده‌ها می‌شود، غایب باشد (آن سخن وصیت آخر عمر من است که دلهای مرده را زنده میکند و هر زنده‌ای که آن را نپذیرد، در شمار مردگان آید). شما باید گنجینه علم و چراغ هدایت باشید، زیرا برخی از نور خورشید از برخ دیگرش تابان‌تر است (پس اگر چه تو هم برادر من و حسینی، اما بدان که من و او نور تابنده‌تر خورشید وجود پدریم، با آنکه اگر چه همه بشر از یک اصلند ولی تو بواسطه انتسابت بعلی علیه السلام باید علم و کمالت از مردم دیگر تابنده‌تر باشد) مگر نمیدانی که خدا فرزندان ابراهیم را امام قرار داد ولی بعضی را بر بعض دیگر فضیلت بخشید و بداود علیه السلام زبور را داد، در صورتی که میدانی محمد صلّی اللّٰه علیه و آله را بچه امتیازی برگزید (قرآن را باو فرستاد و او را باستواری بر خلق عظیم ستود). ای محمد بن علی! من از حسد تو میترسم [من از حسد تو نمی‌ترسم - بنسخه اعلام الوری-] زیرا خدا کافران را بآن وصف کرده و فرموده است (بسیاری از اهل کتاب میخواهند) با وجود اینکه حق بر آنها روشن شده بسبب حسدی که در دل خود دارند، شما را بکفر برگردانند-109 سوره 2-» در صورتی که خدای عز و جل شیطان را بر تو مسلط نساخته است ای محمد بن علی! نمیخواهی آنچه را از پدرت در باره تو شنیده‌ام بتو بگویم؟ گفت: چرا، فرمود: شنیدم پدرت علیه السلام روز جنگ بصره (جنگ جمل) میفرمود: کسی که میخواهد در دنیا و آخرت بمن نیکی کند، باید بپسرم محمد نیکی کند. ای محمد بن علی اگر بخواهم بتو خیر دهم از زمانی که نطفه‌ای بودی در پشت پدرت خبر میدهم. ای محمد بن علی! نمیدانی که حسین بن علی علیهما السلام بعد از وفات من و بعد از جدائی روحم از پیکرم، امام پس از من است و نزد خدای جل اسمه - امامت بنام او در کتاب (لوح محفوظ یا قرآن یا وصیتنامه ثبت است، امامت او از راه وراثت پیغمبر صلّی اللّٰه علیه و آله که خدای عز و جل آن وراثت را بوراثت از پدر و مادرش هم افزوده میباشد، خدا دانست که شما خانواده بهترین خلق او هستید، لذا محمد صلّی اللّٰه علیه و آله را از میان شما برگزید و محمد علی علیه السلام را انتخاب کرد و علی علیه السلام مرا بامامت برگزید و من حسین علیه السلام را برگزیدم. محمد بن علی علیه السلام عرضکرد: تو امامی و تو واسطه میان من و محمدی صلّی اللّٰه علیه و آله، بخدا من دوست داشتم که پیش از آنکه این سخن را از تو بشنوم مرده باشم، همانا در سرم سخنی است که دلوها نتوانند همه آن را بکشند (آنقدر از فضیلت شما در خاطر دارم که بوصف در نیاید) و ترانه و آهنگ بادها دگرگونش نسازد (یاوه‌گوئیهای دشمنان عقیده مرا نسبت بشما سست نکند) آنها مانند نوشته سر بمهریستکه ورقش مزین و منقوش است، می‌خواهم اظهارش کنم ولی می‌بینم کتاب منزل خدا (قرآن) و کتب دیگری که پیغمبران آورده‌اند، بر من پیشی گرفته‌اند، و آن سخنی است که زبان هر گوینده و دست هر نویسنده از ادای آن عاجز است تا آنجا که قلمها تمام شود و کاغذها سیاه شود و باز هم فضیلت شما بآخر نرسد، خدا نیکوکاران را چنین جزا میدهد و هیچ نیروئی جز از خدا نیست. حسین از همه ما داناتر و از لحاظ خویشتن‌داری سنگین‌تر و از جهت قرابت برسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله نزدیکتر است او پیش از خلقتش فقیه بوده (یعنی خدا روحش را پیش از تعلق ببدن عالم و بلکه معلم ملائکه ساخت) و پیش از آنکه زبان باز کند وحی خدا را خوانده است و اگر خدا در شخص دیگری خیری میدانست، محمد (صلّی الله علیه و آله) را بر نمی‌گزید، پس چون خدا محمد صلّی اللّٰه علیه و آله را برگزید؛ و محمد علی را انتخاب کرد و علی شما را بامامت برگزید و شما حسین را، ما تسلیم شدیم و رضا دادیم، کیست که بغیر آن رضا دهد؟ و کیست جز او که در کارهای مشکل خویش تسلیمش شویم؟!!

 ترجمه مصطفوی ؛ ج 2 , ص 73 

2-امام صادق(علیه السّلام)فرمود:چون مرگ حسن بن علی فرا رسید،فرمود:ای قنبر،ببین بر در خانه مؤمنی جز از آل محمد(صلّی الله علیه و آله) هست؟گفت:خدا و رسولش و زادۀ رسولش از من داناترند،فرمود: محمد بن علی را نزد من دعوت کن،من خدمت او شتافتم،فرمود: پیشامدی شده است؟گفتم:به زودی ابو محمد را اجابت کن،او بند نعل خود را نبسته شتافت و با من می‌دوید،و چون نزد آن حضرت رسید،سلام داد،امام حسن(علیه السّلام)به او فرمود:بنشین که مانند تو کسی نباید از شنیدن سخنی که مرده را زنده می‌کند و زنده‌ها بدان بمیرند غایب باشد. «شماها همه باید معدن علم و چراغ هدایت باشید،و با این حال محقق است که موجهای تابان روز روشن با هم تفاوت دارند و بعضی از بعضی روشنتر و تابنده‌ترند،نمی‌دانی که خداوند فرزندان ابراهیم(علیه السّلام)را ائمه نمود و با این حال بعضی را برتر از بعضی ساخت به داود همان زبور را داد و می‌دانی که محمد(صلّی الله علیه و آله) را به چه فضیلتیمخصوص کرد. ای محمد بن علی(علیهما السّلام)من از حسد بر تو نگرانم،خدا آن را صفت کفار دانسته و فرموده عز و جل(109 سوره بقره):«کفار حسود از جانب خود پس از آن که حق بر آنها آشکار شد»،ای محمد: مبادا خداوند عز و جل شیطان را بر تو مسلط کند،ای محمد بن علی،من خبر ندهم از آنچه از زبان پدرت در بارۀ تو شنیدم؟گفت چرا،فرمود:روز جنگ بصره می‌فرمود:هر که دوست دارد در دنیا و آخرت به من نیکی کند باید به فرزندم محمد نیکی کند،ای محمد،اگر بخواهم به تو خبر دهم از زمانی که نطفه‌ای بودی در بهشت پدر می‌توانم خبر داد. ای محمد بن علی که حسین بن علی(علیهما السّلام)بعد از آنکه جان من رفت و روح از تنم جدا شد،امام بعد از من است و نام او به امامت نزد خدا جلّ اسمه در کتاب ثبت است،امامت او به وراثت مستقیم از پیغمبر است به اضافه‌ای از طرف خدا که وراثت از پدر و مادرش باشد،خدا دانست که شما بهترین خلق او هستید،محمد را از میان شما برگزید و محمد،علی را برگزید برای امامت و علی(علیه السّلام)هم مرا برگزید برای امامت و من هم حسین(علیه السّلام)را انتخاب کردم». محمد بن علی در پاسخ او گفت:تو امامی و تو وسیلۀ منی در حضور محمد(صلّی الله علیه و آله) به خدا دوست داشتم پیش از آن که این سخن را از شما شنیده باشم مرده بودم،هلا در مغز من سخنی است که دلوها نتوانند آن را تا ته بکشد و بادهای تند نتوانند دگرگونش سازند چون نوشتۀ نقطه داری در برگ کاغذ مزیّنی نقش شده و من آهنگ اظهار آن داشتم و دریافتم که کتاب منزل خدا در آن بر من پیشی گرفته و هم آنچه رسولان خدا آورنده‌اند،آن سخنی است که زبانگوینده بدان بند آید و دست نویسنده در آن درماند تا به جایی که از بس مفصل قلم نایاب گردد و به جای کاغذ سفید که به آخر رسیده برگۀ سیاه بیاورند و باز هم حق فضل تو ادا نشده باشد و همچنین خداوند پاداش نیکوکاران دهد و لا قوة الا بالله. حسین از ما همه داناتر و بردبارتر و به رسول خدا(صلّی الله علیه و آله) نزدیکتر است،او پیش از آفرینش،فقیه بوده و قبل از آنکه زبان باز کند وحی الهی را خوانده است،اگر خدا کسی را بهتر می‌دانست محمد(صلّی الله علیه و آله) را بر نمی‌گزید و محمد(صلّی الله علیه و آله) علی(علیه السّلام)را انتخاب کرد و علی تو را به امامت بر نشاند و تو حسین(علیه السّلام)را شایسته دانستی و انتخاب کردی،ما پذیرفتیم و پسندیدیم،کیست که به غیر او رضا دهد(آن کسی که اگر به جای او دیگری را هم تو معین می‌کردی راضی بودیم و در مشکلات امور خود بدو تسلیم می‌شدیم خ ل)و کیست جز او که در مشکلات امور خود بدو تسلیم شویم.

 ترجمه کمره ای ؛ ج 2 , ص 443 

2-امام صادق علیه السّلام فرمود:چون مرگ حسن بن علی فرارسید،

فرمود:ای قنبر،ببین بر در خانۀ مؤمنی جز از آل محمد صلّی اللّه علیه و آله هست؟

گفت:خدا و رسولش و زادۀ رسولش از من داناترند،

فرمود:محمد بن علی را نزد من دعوت کن،من خدمت او شتافتم، فرمود:پیشامدی شده است؟

گفتم:زود ابو محمد را اجابت کن،او بند نعل خود را نبسته شتافت و با من می‌دوید،و چون نزد آن حضرت رسید،سلام داد،امام حسن علیه السّلام به او فرمود:بنشین که مانند تو کسی نباید از شنیدن سخنی که مرده را زنده می‌کند و زنده‌ها بدان بمیرند غایب باشد.

متن وصیت امام حسن علیه السّلام «شماها همه باید معدن علم و چراغ هدایت باشید،و با این حال محقق است که موجهای تابان روز روشن باهم تفاوت دارند و بعضی از بعضی روشنتر و تابنده‌ترند،نمی‌دانی که خداوند فرزندان ابراهیم علیه السّلام را ائمه نمود و با این حال بعضی را برتر از بعضی ساخت به داود همان زبور را داد و می‌دانی که به محمد صلّی اللّه علیه و آله چه فضیلتی ویژه‌ای دارد.

ای محمد بن علی علیه السّلام من از حسد بر تو نگرانم،خدا آن را صفت کفار دانسته و فرموده:

(بسیاری از اهل کتاب می‌خواهند)با اینکه حق بر آنها آشکار شده بخاطر حسدی که در دل دارند شما را به کفر برگردانند(بقره/109)

ای محمد:مبادا خداوند عز و جل شیطان را بر تو مسلط کند،ای محمد بن علی آیا نمی‌خواهی از آنچه که از پدرت شنیدم برایت بگویم؟

گفت:چرا،فرمود:شنیدم پدرت علیه السّلام روز جنگ بصره(جنگ جمل) می‌فرمود:هرکه دوست دارد در دنیا و آخرت به من نیکی کند باید به فرزندم محمد نیکی کند،ای محمد،اگر بخواهم می‌توانم به تو خبر دهم از زمانی که نطفه‌ای در پشت پدرت بودی.

ای محمد بن علی نمی‌دانی که حسین بن علی علیه السّلام بعد از وفات من و جدائی روح از بدنم امام بعد از من است و نام او به امامت نزد خدا جلّ اسمه در کتاب(لوح محفوظ)ثبت است،امامت او به وراثت مستقیما از طرف پیامبر است به اضافه وراثتی که از پدر و مادرش دارد،خدا دانست که شما بهترین خلق او هستید،محمد را از میان شما برگزید و محمد، علی را برای امامت و علی علیه السّلام هم مرا برگزید و من هم حسین علیه السّلام را انتخاب کردم».

محمد بن علی در پاسخ او گفت:تو امامی و تو وسیلۀ منی در حضور محمد صلّی اللّه علیه و آله به خدا دوست داشتم پیش از آن‌که این سخن را از شما بشنوم مرده بودم،همانا در مغز من سخنی است که دلوها نتوانند آن را تا آخر بکشند(از فضیلت شما آنقدر مطالب را در دل دارم که به توصیف نیاید) و با دهان تند نتوانند دگرگونش سازند چون نوشتۀ نقطه‌داری در برگ کاغذ مزیّنی نقش شده و من آهنگ اظهار آن را داشتم و دریافتم که کتاب منزل خدا(قرآن)در آن بر من پیشی گرفته و هم آن‌چه رسولان خدا آورده‌اند،آن سخنی است که زبان گوینده بدان بند آید و دست نویسنده در آن درماند و به جای کاغذ سفید که به آخر رسیده برگۀ سیاه بیاورند و باز هم حق برتری تو ادا نشده باشد و همچنین خداوند پاداش نیکوکاران دهد و لا قوة الا باللّه.

حسین از همه ما داناتر و بردبارتر و به رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله نزدیکتر است،او پیش از آفرینش،فقیه بوده و قبل از آنکه زبان باز کند وحی الهی را خوانده است،

اگر خدا کسی را بهتر می‌دانست محمد صلّی اللّه علیه و آله را برنمی‌گزید و محمد صلّی اللّه علیه و آله علی علیه السّلام را انتخاب کرد و علی تو را به امامت رساند و تو حسین علیه السّلام را شایسته دانستی و انتخاب کردی،ما پذیرفتیم و پسندیدیم،کیست که به غیر او رضا دهد و کیست جز او که در مشکلات امور خود، تسلیم او شویم.

 ترجمه آیت اللهی ؛ ج 2 , ص 7 

: ضعیف. قوله: الله و رسوله و ابن رسوله أعلم به منی، أی لا تحتاج إلی أن أذهب و أری أنت تعلم ذلک بعلومک الربانیة، و یحتمل أن یکون المراد بالنظر النظر الباطنی لأنه کان من أصحاب الأسرار، و لذا قال: أنت أعلم، أی أنت أحری بهذا النحو من العلم و منکم أخذت ما عندی، و یحتمل أن یکون أراد بقوله: مؤمنا، ملک الموت، فإنه کان یقف و یستأذن، و یمکن أن یکون أتاه الملک بصورة بشر فسأل قنبرا لیعلم أنه یراه أم لا، أو لیعلم أنه ملک الموت أم لا، فجوابه أراد به أنی لا أری أحدا و أنت أعلم بما تقول، و تری ما لا أری، و هذا مع بعده أشد انطباقا علی ما بعده، و علی الأول السؤال کان لیبعثه لطلب محمد بن علی أی أخیه ابن الحنفیة، فلما لم یکن غیره بعثه فعجل علی شسع نعله و فی بعض النسخ عن شسع أی صار تعجیله مانعا عن عقد شسع نعله، بل لم یعقده، و عدا معی. قوله علیه السلام کلام أی الوصیة و النص علی الخلیفة یحیی به الأموات أی سبب لحیاة الأموات بالجهل و الضلالة بحیاة العلم و الإیمان إن قبلوا و یموت به الأحیاء بالحیاة الظاهرة أو بالحیاة المعنویة أیضا إن لم یقبلوه، و موتهم بکفرهم و جهلهم و ضلالتهم، فإن من لا ینتفع به غیره بل یضل غیره فهو فی قوة الأموات بل أخس منهم، أو المعنی أنه کلام یصیر الإقرار به سببا للحیاة الأبدی، فالأموات أیضا أحیاء به کما قال تعالی:

وَ لاٰ تَحْسَبَنَّ اَلَّذِینَ قُتِلُوا فِی سَبِیلِ اَللّٰهِ أَمْوٰاتاً بَلْ أَحْیٰاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ

و روی: المؤمن حی فی الدارین و یموت به الأحیاء أی بإنکاره یصیر الأحیاء بمنزلة الأموات، و قیل: یحیی به الأموات أی أموات الجهل و یموت به الأحیاء أی بالموت الإرادی عن لذات هذه النشأة الذی هو حیاة أخرویة فی دار الدنیا. کونوا أوعیة العلم بالإقرار و التعلم منه و مصابیح الهدی بهدایة غیرکم فالأمر لغیر الإمام، و یحتمل شموله له بضبط العلم و منعه عن غیر أهله، و هدایة من یستحقه أو هو تحریص علی استماع الوصیة و قبولها و نشرها. فإن ضوء النهار. اه هذا رفع و دفع لما استقر فی نفوس الجهلة من أن المتشعبین عن أصل واحد فی الفضل سواء، و لذا یستنکف بعض الأخوة عن متابعة بعضهم و کان الکفار یقولون للأنبیاء إنما أنتم بشر مثلنا، فأزال تلک الشبهة بالتشبیه بضوء النهار فی ساعاته المختلفة، فإن کله من الشمس لکن بعضه أضوء من بعض، کأول الفجر و وقت طلوع الشمس و وقت الزوال و هکذا، فباختلاف الاستعدادات و القابلیات تختلف إفاضة الأنوار علی المواد، و لا مدخلیة للانشعاب من أصل واحد، کذا خطر بالبال و قیل: أی لا تستنکفوا من التعلم و إن کنتم علماء، فإن فوق کل ذی علم علیم. و قیل: هذا بیان لما سبق بتشبیه المصدق للإمام بالظل فی النهار، و الإمام بالضحی فإن کلیهما ضوء و الأول مستضیء بالثانی، و خارج من الظلمات إلی النور، و الثانی أضوء من الأول. أ ما علمت تمثیل لما ذکر سابقا و تقریر له، و تنبیه علی أنه کما کان بین أولاد الخلیل علیه السلام تفاوت فی العلم و الفضل حتی صار الأفضل مستحقا للخلافة، و کان بین المستحقین لها أیضا تفاوت فی الفضل، فکذا بین أولاد سید الأوصیاء أیضا تفاوت فیه حتی صار بعضهم مستحقا للإمامة دون بعض. و قوله: جعل ولد إبراهیم أئمة، إشارة إلی قوله تعالی:

وَ وَهَبْنٰا لَهُ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ نٰافِلَةً وَ کُلاًّ جَعَلْنٰا صٰالِحِینَ، `وَ جَعَلْنٰاهُمْ أَئِمَّةً یَهْدُونَ بِأَمْرِنٰا

و قوله: و فضل إلخ إشارة إلی قوله سبحانه:

وَ لَقَدْ فَضَّلْنٰا بَعْضَ اَلنَّبِیِّینَ عَلیٰ بَعْضٍ وَ آتَیْنٰا دٰاوُدَ زَبُوراً

. و قد علمت بما استأثر الله به الباء لتقویة التعدیة و لیس به فی إعلام الوری و هو أظهر، و الاستئثار التفضیل یعنی قد علمت أن الله فضل محمدا صلی الله علیه و آله و سلم علی جمیع خلقه بوفور علمه و عمله و مکارم أخلاقه، لا بنسبة و حسبه و أنت تعلم أن الحسین علیه السلام أفضل منک بهذه الجهات إنی أخاف فی إعلام الوری إنی لا أخاف و هو أظهر و أنسب بحال المخاطب بل المخاطب أیضا

کُفّٰاراً حَسَداً

فالآیة هکذا:

وَدَّ کَثِیرٌ مِنْ أَهْلِ اَلْکِتٰابِ

لَوْ یَرُدُّونَکُمْ مِنْ بَعْدِ إِیمٰانِکُمْ کُفّٰاراً

کُفّٰاراً

حال عن ضمیر المخاطبین

حَسَداً

مفعول له لود

مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِهِمْ

صفة لقوله: حسدا، أی حسدا منبعثا من عند أنفسهم، أو متعلق بود

مِنْ بَعْدِ مٰا تَبَیَّنَ لَهُمُ اَلْحَقُّ

بالمعجزات و النعوت المذکورة فی کتبهم. و لم یجعل الله جملة دعائیة إنشائیة أو خبریة، و الغرض قطع عذره أی لیس للشیطان علیک سلطان و استیلاء یجبرک علی إنکار الحق، فإن أنکرت فمن نفسک، و لا ینافی ذلک قوله سبحانه:

إِنَّمٰا سُلْطٰانُهُ عَلَی اَلَّذِینَ یَتَوَلَّوْنَهُ وَ اَلَّذِینَ هُمْ بِهِ مُشْرِکُونَ

لأن ذلک بجعل أنفسهم لا بجعل الله، أو السلطان فی الآیة بمعنی لا یتحقق معه الجبر، أو المعنی أنک من عباد الله الصالحین، و قد قال الله تعالی:

إِنَّ عِبٰادِی لَیْسَ لَکَ عَلَیْهِمْ سُلْطٰانٌ إِلاّٰ مَنِ اِتَّبَعَکَ مِنَ اَلْغٰاوِینَ

. فلیبر محمدا أی یحسن إلیه و یکرمه و لا یدل علی الطاعة حتی یتکلف بأن المراد الطاعة فی هذا الیوم حیث أعطاه الرایة و بعث معه جماعة من عسکره فکان علیهم أن یطیعوه. و عند الله جل اسمه لعله عطف علی قوله: من بعدی، أی و إمام عند الله فی الکتاب أی فی اللوح أو فی القرآن أو فی الوصیة المنزلة من السماء کما مر، و العطف فی قوله: و مفارقة روحی، للتفسیر و قوله: من بعدی تأکید و تصریح باتصال الإمامة بالوفاة، و فیه تذکیر لما سمعه من أبیه علیه السلام حین أحضره و سائر إخوته عند الوصیة إلی الحسنین علیهما السلام، و أشهدهم علی ذلک و قد روی أنه نظر بعد الوصیة إلی محمد بن الحنفیة و قال له: هل حفظت ما أوصیت به إخوتک؟ قال: نعم، قال: فإنی أوصیک بتوقیر أخویک لعظم حقهما علیک. و ضمیر أضافها للوراثة و فی بمعنی إلی، و الحاصل أنه إمام مثبت إمامته فی الکتاب، و قد ذکر الله تعالی وراثته مع وراثة أبیه و أمه کما سبق فی وصیة النبی صلی الله علیه و آله و یحتمل أن تکون فی للسببیة أی أضاف الله تعالی الوراثة له بسبب وراثة أمه و أبیه و بتوسطهما أو بمعنی مع أی وراثة النبی صلی الله علیه و آله و سلم أضیفت إلی وراثة أبیه و أمه، إشارة إلی حضوره عند وصیة النبی صلی الله علیه و آله و سلم و الوصیة إلیه علی الخصوص، و فی إعلام الوری و عند الله فی الکتاب الماضی وراثة النبی صلی الله علیه و آله و سلم أصابها فی وراثة أبیه و أمه. علم الله أنکم خیرة خلقه. اه و الخیرة بالکسر و کعنبة المختار و الاختیار للإمامة بأمر الله سبحانه. هذا الکلام أی الکلام الدال علی وفاتک أو المشعر بحسدی ألا بفتح الهمزة حرف استفتاح و إن فی رأسی کلاما النسبة إلی الرأس إما إشارة إلی أنه حصل بالسماع أو إلی أن القوة الحافظة فی الدماغ أو لأن الإبداء باللسان و تنوین کلاما للتعظیم و هو عبارة عما یدل علی فضل الحسنین علیهما السلام و مناقبهما، و شبهه بالماء لکثرته و غزارته، و کونه سببا لحیاة الأرواح کما أن الماء سبب لحیاة الأبدان، و نسبة النزف تخییلیة، و النزف: النزح، تقول: نزفت ماء البئر نزفا إذا نزحت کله، فهو کنایة عن کثرته. و لا تغیره نغمة الریاح کنایة عن ثباته أو عذوبته ترشیحا للتشبیه السابق، و النغمة: الصوت الخفی، عبر بالریاح عن الشبهات التی تخرج من أفواه المخالفین الطاعنین فی الحق، کما قال تعالی:

یُرِیدُونَ لِیُطْفِؤُا نُورَ اَللّٰهِ بِأَفْوٰاهِهِمْ وَ اَللّٰهُ مُتِمُّ نُورِهِ وَ لَوْ کَرِهَ اَلْکٰافِرُونَ

و المقصود أنه علی کلام یقینی لا یتطرق إلیه الشبه و الشکوک کالکتاب المعجم اسم مفعول من باب الأفعال أی المختوم، کنایة عن أنه من الأسرار، فی القاموس: باب معجم کمکرم مقفل، أو من قولهم: أعجمت الکتاب فهو معجم أی أزلت عجمته و هی عدم الإفصاح، و التعجیم أیضا بهذا المعنی، أی کالکتاب الذی أزیلت عجمته و عدم إفصاحه بالنقط و الإعراب، بحیث یکون المقصود منه واضحا عکس المعنی الأول، أو من قولهم أعجمه إذا لم یفصحه لا لقصور فیه بل للطف معانیه و قصور أکثر العقول عن إدراکه فیرجع إلی الأول، و الرق بالفتح و یکسر: جلد رقیق یکتب فیه و الصحیفة البیضاء، و یقال: نمنمه أی زخرفه و رقشة، و النبت المنمنم: الملتف المجتمع، أی الرق المزین بولاء الأئمة و سائر المعارف، أو المشتمل علی العلوم الجمة، و فی بعض النسخ المنهم بالهاء إما بفتح النون و تشدید الهاء المفتوحة من النهمة أی بلوغ الهمة فی الشیء کنایة عن کونه ممتلئا بحیث لم یبق شیء غیر مکتوب، أو سکون النون و فتح الهاء و تشدید المیم من قولهم إنهم البرد و الشحم أی ذابا کنایة عن إغلاقه و بعده عن الأفهام کأنه قد ذاب و محی، فلا یمکن قراءته إلا بعسر. أهم بأدائه الضمیر للکلام بأدائه بالفتح و التخفیف، أی بأداء حقوق هذا الکلام، قال الجوهری: أدی دینه تأدیة أی قضاه، و الاسم الأداء، و فی بعض النسخ بإبدائه أی إظهاره فأجدنی من أفعال القلوب، و من خواصها جواز کون فاعلها و مفعولها واحدا سبقت علی بناء المجهول سبق علی صیغة الماضی و الجملة استئنافیة و الکتاب المنزل القرآن. و ما خلت أی مضت به الرسل سائر الکتب أو المراد بالکتاب الجنس لیشملها و ما خلت به الرسل ما ذکره الأنبیاء علیهم السلام و یمکن أن یقرأ سبق بصیغة المصدر مضافا إلی الکتاب لیکون مفعولا مطلقا للتشبیه، و الحاصل أنی کلما أقصد أن أذکر شیئا مما فی رأسی من فضائلک أو فضائلک و مناقب أخیک أجده مذکورا فی کتاب الله و کتب الأنبیاء و قیل: أی سبقنی إلیه أنت و أخوک لذکره فی کتاب الله و کتب الأنبیاء علیهم السلام و أنه أی ما فی رأسی حتی لا یجد أی الکاتب قلما و یؤتی علی بناء المجهول و الضمیر للکاتب أیضا أو للذی یکتب له الکتاب لیقرأه و هو معطوف علی لا یجد، و الحمم بضم الحاء و فتح المیم: جمع الحمة أی الفحمة یشبه بها الشیء الکثیر السواد، و ضمیر یبلغ للکاتب و یحتمل القرطاس و الأول أظهر. و الحاصل أنه کلام من کثرته یکل به ید الکاتب لکثرة الحرکة حتی تفنی الأقلام فلا توجد لصرف کلها فی الکتابة، و حتی یؤتی أی الکاتب أو من یؤتی من جانب الکتاب بالقراطیس کلها مسودة مملوءة بفضائلک، فلا یبلغ الکاتب الدرجة التی تستحقها من الفضائل و المناقب، بل المکتوب قلیل من کثیر کما قال تعالی:

قُلْ لَوْ کٰانَ اَلْبَحْرُ مِدٰاداً لِکَلِمٰاتِ رَبِّی

الآیة و قد ورد أنهم کلمات الله. أعلمنا علما قوله علما تمیز للنسبة علی المبالغة و التأکید، و الحلم العقل أو الرزانة و عدم السرعة أی الطیش قبل أن یخلق أی بدنه الشریف کما روی أن أرواحهم المقدسة قبل تعلقها بأبدانهم المطهرة کانت عالمة بالعلوم اللدنیة معلمة للملائکة، و قیل: المعنی أنه کان فی علم الله أنه یکون فقیها و لا یخفی بعده. قبل أن ینطق أی بین الناس کما ورد أنه أبطأ عن الکلام أو مطلقا إشارة إلی علمه فی عالم الأرواح و فی الرحم، کالفقرة السابقة من بغیره یرضی الاستفهام للإنکار و الظرف متعلق بما بعده، و ضمیر یرضی راجع إلی من، و فی بعض النسخ بالنون و هو لا یستقیم إلا بتقدیر الباء فی أول الکلام، أی بمن بغیره ترضی، و فی بعض النسخ من بعزة ترضی أی هو من بعزة و غلبته ترضی، أو الموصول مفعول رضینا و من کنا نسلم به هذا أیضا إما استفهام إنکار بتقدیر غیره، و نسلم إما بالتشدید فکلمة من تعلیلیة أو بالتخفیف أی نصیر به سالما من الابتلاء بالمشکلات، و علی الاحتمال الأخیر فی الفقرة السابقة معطوف علی الخبر أو علی مفعول رضینا و یؤید الأخیر فیهما أن فی إعلام الوری هکذا: رضینا بمن هو الرضا و بمن نسلم به من المشکلات.

 مرآة العقول ؛ ج 3 , ص 313 

محمد بن مسلم گوید شنیدم امام باقر علیه السلام می‌فرمود: چون حسن بن علی علیه السلام بحالت احتضار درآمد، بحسین فرمود، برادرم! بتو وصیتی میکنم، آن را حفظ کن، چون من مردم، جنازه‌ام را آماده دفن کن سپس مرا بسوی رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله بر تا با او تجدید عهدی کنم، آنگاه مرا بجانب مادرم فاطمه علیها السلام برگردان، سپس مرا ببر و در بقیع دفن کن و بدان که از طرف حمیرا،(عایشه) که مردم از زشتکاری و دشمن او با خدا و پیغمبر و ما خاندان آگاهند، مصیبتی بمن میرسد، پس چون امام حسن علیه السلام وفات کرد و روی تابوتش گذاردند، او را بمحلی که پیغمبر صلّی اللّٰه علیه و آله بر جنازه‌ها نماز میخواند بردند، امام حسین بر جنازه نماز گذارد و چون نمازش تمام شد داخل مسجدش بردند، چون بر سر قبر رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله نگهش داشتند بعایشه خبر بردند و باو گفتند، بنی هاشم جنازه حسن بن علی علیهما السلام را آورده‌اند تا در کنار رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله دفن کنند، عایشه بر استری زین کرده نشست و شتافت - او نخستین زنی بود که از دوران اسلام بر زین نشست - آمد و ایستاد و گفت: فرزند خود را از خانه من بیرون برید، که نباید در اینجا چیزی دفن شود و حجاب پیغمبر صلّی اللّٰه علیه و آله دریده شود. حسین بن علی صلوات اللّٰه علیهما فرمود: تو و پدرت از پیش حجاب پیغمبر صلّی اللّٰه علیه و آله را دریدید و تو در خانه پیغمبر کسی را در آوردی که دوست نداشت نزدیک او باشد (مقصود ابو بکر و عمر است) و خدا از این کار، از تو باز خواست میکند. همانا برادرم بمن امر کرد که جنازه‌اش را نزدیک پدرش رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله برم تا با او تجدید عهد کند، و بدان که برادر من از همه مردم بخدا و رسولش و معنی قرآن داناتر بود و نیز او داناتر از این بود که پرده رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله را پاره کند، زیرا خدای تبارک و تعالی میفرماید:«ای کسانی که ایمان آورده‌اید، تا بشما اجازه نداده‌اند بخانه پیغمبر وارد نشوید - 58 سوره 33-» و تو بدون اجازه پیغمبر، مردانی را بخانه او راه دادی. خدای عز و جل فرماید:«ای کسانی که ایمان آورده‌اید. آواز خود را از آواز پیغمبر بلندتر نکنید-3 سوره 49-» در صورتی که بجان خودم سوگند که تو بخاطر پدرت و فاروقش (عمر) بغل گوش بپیغمبر صلّی اللّٰه علیه و آله کلنگ‌ها زدی با آنکه خدای عز و جل فرماید:«کسانی که نزد رسول خدا صدای خود را فرو میکشند، آنهایند که خدا دلهایشان را بتقوی آزمایش کرده است-4 سوره 49-» بجان خودم که پدرت و فاروقش بسبب نزدیک کردن خودشان را بپیغمبر صلّی اللّٰه علیه و آله او را آزار دادند و آن حقی را که خدا با زبان پیغمبرش بآنها امر کرده بود، رعایت نکردند زیرا خدا مقرر فرموده که آنچه نسبت بمؤمنین در حال زنده بودنشان حرام است در حال مرده بودن آنها هم حرامست، بخدا ای عایشه! اگر دفن کردن حسن نزد پدرش رسول خدا (صلّی الله علیه و آله) که تو آن را نمیخواهی، از نظر ما خدا آن را جایز کرده بود، میفهمیدی که او برغم انف تو در آنجا دفن میشد (ولی افسوس که کلنگ زدن نزد گوش پیغمبر از نظر ما جایز نیست) سپس محمد بن حنفیه رشته سخن بدست گرفت و فرمود: ای عایشه! یک روز بر استر مینشینی و یک روز (در جنگ جمل) بر شتر مینشینی؟! تو بعلت دشمنی و عداوتی که با بنی هاشم داری، نه مالک نفس خودت هستی و نه در زمین قرار میگیری،(در صورتی که خدا میفرماید: نفس ببدی فرمان میدهد-53 یوسف» و بزنان پیغمبر میفرماید: در خانه خود بنشینید 33 - احزاب). عایشه رو باو کرد و گفت: پسر حنفیه! اینها فرزندان فاطمه‌اند که سخن میگویند، دیگر تو چه میگوئی؟! حسین علیه السلام باو فرمود: محمد را از بنی فاطمه بکجا دور میکنی، بخدا که او زاده سه فاطمه است:1 - فاطمه دختر عمران بن عائذ بن عمرو بن مخزوم (مادر ابو طالب)2 - فاطمه بنت اسد بن هاشم (مادر امیر المؤمنین علیه السلام)3 - فاطمه دختر زائدة بن اصم بن رواحة بن حجر بن عبد معیص بن عامر (مادر عبد المطلب) عایشه بامام حسین علیه السلام گفت: پسر خود را دور کنید و ببریدش که شما مردمی دشمنی خواهید، پس حسین علیه السلام بجانب قبر مادرش رفت و جنازه او را بیرون آورد و در بقیع دفن کرد.

 ترجمه مصطفوی ؛ ج 2 , ص 75 

3-محمد بن مسلم گوید از امام باقر(علیه السّلام)شنیدم،فرمود: چون حسن بن علی در بستر مرگ افتاد به حسین فرمود:برادر جانم من به تو وصیتی دارم آن را خوب حفظ کن،چون من مُردم مرا آماده ساز و به سوی رسول خدا(صلّی الله علیه و آله)ببر تا با او تجدید عهدی کنم و مرا نزد مادرم فاطمه(علیها السّلام)برگردان و پس از آن مرا در بقیع ببر و به خاک بسپار و بدان که از طرف حمیراء(عایشه)به من،آن رسد که مردم همه می‌دانند به واسطۀ کینه و عداوت او با خدا و رسول خدا(صلّی الله علیه و آله)و دشمنی او با ما خانواده. چون حسن(علیه السّلام)وفات کرد،او را بر تختۀ تابوتی گذاردند و به مصلای رسول خدا(صلّی الله علیه و آله)که در آن بر جنازه‌ها می‌خواند بردند،و نماز بر امام حسن(علیه السّلام)خواندند و بعد از نماز او را به مسجد پیغمبر(صلّی الله علیه و آله)بردند و چون بر سر قبر رسول خدا(صلّی الله علیه و آله)توقف دادند، به عایشه خبر دادند که بنی هاشم امام حسن(علیه السّلام)را آوردند تا نزد رسول خدا(صلّی الله علیه و آله)به خاک سپارند و او با شتاب سوار بر استری آمد -و او اول زن مسلمان بود که در تاریخ اسلام بر زین سوار شد- برابر امام حسین(علیه السّلام)و بنی هاشم ایستاد و گفت:فرزندِ خود را از خانه من دور کنید،زیرا در این خانه به خاک نرود و حجاب رسول خدا هتک نگردد. حسین بن علی(علیهما السّلام)در پاسخ او فرمود:تو و پدرت از قدیم حجاب رسول خدا(صلّی الله علیه و آله)را دریدید و در خانۀ او کسی را وارد کردید که رسول خدا(صلّی الله علیه و آله)دوست نداشت به او نزدیک باشد،خدا ای عایشه از تو باز خواست می‌کند،برادرم به من سفارش کرده او را نزد پدرش رسول خدا(صلّی الله علیه و آله)برم تا با او تجدید عهدی کند و بدان ای عایشه که برادرم داناترین مردم بود به خدا و رسول خدا(صلّی الله علیه و آله)و داناتر بود به تأویل قرآن از این که پردۀ رسول خدا(صلّی الله علیه و آله)را بر او بدرد و به او بی‌احترامی کند زیرا خدا تبارک و تعالی فرماید(58 سوره احزاب):«آیا آن کسانی که ایمان آوردید وارد خانه پیغمبر نشوید جز این که به شما اجازه داده شود»و تو مردهائی را بی‌اجازۀ رسول خدا(صلّی الله علیه و آله)در خانۀ او وارد کردی(مقصود ابی بکر و عمر است)با این که خدا عزّ و جلّ فرموده است(3 سورۀ حجرات):«آیا کسانی که ایمان آوردید آواز خود را بر آواز پیغمبر بلندتر نکنید و روی سخن او سخنی نگوئید»و به جان خودم تو برای پدرت(ابو بکر)و برای فاروقش(عمر)در گوش رسول خدا(صلّی الله علیه و آله)کلنگ‌ها را به کار انداختید،با این که خدا عزّ و جلّ فرماید(4 سوره حجرات):«به راستی آن کسانی که آواز خود را نزد رسول خدا آهسته کنند آنانند کسانی که خدا دلشان را به تقوی آزموده»به جان خودم پدرت و فاروقش با نزدیکی خودشان به رسول خدا(صلّی الله علیه و آله)او را آزار دهند و خود آن دو نفر آنچه را خدا از حق و حرمت رسول خدا(صلّی الله علیه و آله) واجب کرده رعایت نکردند،خدا حرمت مؤمنانی را که مرده‌اند مانند مؤمنان زنده مقرر نموده،به خدا ای عایشه اگر آنچه را بد داری از دفن حسن(علیه السّلام)نزد پدرش رسول خدا(صلّی الله علیه و آله)میان ما و خدا روا بود می‌دانستی که بر غم انف تو در آن جا دفن می‌شد. سپس محمد بن حنفیه رشتۀ سخن را به دست گرفت و گفت: ای عایشه،یک روز بر استر و یک روز بر شتر،تو از بس با بنی هاشم دشمنی نه خود را نگهداری و نه به زمین قرار داری،عایشه رو به وی کرد و گفت:ای پسر حنفیه،این‌ها زادگان فاطمه‌اند که سخن می‌کنند،تو دیگر چه می‌گوئی؟امام حسین(علیه السّلام)در جوابش گفت: محمد را به کجا دور می‌کنی از بنی فاطمه؟با این که از سه فاطمه است: 1-فاطمه دختر عمران بن عائذ بن عمرو بن مخزوم(زوجۀ عبد المطّلب و مادر عبد الله و ابی طالب و زبیر است-از مجلسی ره). 2-فاطمه دختر اسد بن هاشم(زوجۀ طاهرۀ ابو طالب و مادر امیر المؤمنین-علیه السّلام-). 3-فاطمه دختر زائده بن اصمّ بن رواحه بن حجر بن عبد معیص بن عامر(زوجۀ هاشم و مادر عبد المطّلب است). عایشه در جواب حسین(علیه السّلام)گفت:فرزند خود را دور کنید و او را از کنار قبر رسول ببرید!شما هستید مردمی که در سخن برطرف خود پیروز گردید،فرمود:امام حسین(علیه السّلام)او را نزد قبر مادرش برد و از آنجا بیرون آورد و در بقیع به خاک سپرد.

 ترجمه کمره ای ؛ ج 2 , ص 449 

3-محمد بن مسلم می‌گوید:از امام باقر(ع)شنیدم،فرمود:چون حسن بن علی در بستر مرگ افتاد به حسین فرمود:برادر جانم من به تو وصیتی دارم آن را خوب حفظ کن،چون من مردم مرا آماده ساز و به سوی رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله ببر تا با او تجدید عهدی کنم و مرا نزد مادرم فاطمه علیه السّلام برگردان و پس از آن مرا در بقیع ببر و به خاک بسپار و بدان که از طرف حمیراء(عایشه)به من،آن رسد که مردم همه می‌دانند به واسطۀ کینه و عداوت او با خدا و رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و دشمنی او با ما خانواده.

چون حسن علیه السّلام وفات کرد،او را بر تابوتی گذاردند و به مصلای رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله که در آن بر جنازه‌ها نماز می‌خواند بردند،و نماز بر ***

امام حسن علیه السّلام خواندند و بعد از نماز او را به مسجد پیامبر صلّی اللّه علیه و آله بردند و چون بر سر قبر رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله گذاشتند به عایشه خبر دادند که بنی هاشم امام حسن علیه السّلام را آورده‌اند تا در کنار رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله به خاک سپارند و او با شتاب سوار بر استری آمد-و او اول زن مسلمانی بود که در تاریخ اسلام بر زین می‌نشست و گفت:فرزند خود را از خانه من دور کنید و به خاک نسپارید و حجاب رسول خدا را پاره نکنید.

حسین بن علی علیه السّلام در پاسخ او فرمود:تو و پدرت(ابا بکر)از قدیم حجاب رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله را دریدید و در خانۀ او کسی را وارد کردید که رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله دوست نداشت به او نزدیک باشد(مراد ابا بکر و عمر است)،خدا ای عایشه از تو بازخواست می‌کند،برادرم به من سفارش کرده او را نزد پدرش رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله ببرم تا با او تجدید پیمان کند و بدان ای عایشه که برادرم داناترین مردم به خدا و رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله بود و او داناتر از این بود که پردۀ رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله بدرد و پاره کند و به او بی‌احترامی نماید زیرا خدای تبارک و تعالی می‌فرماید:«ای کسانی که ایمان آورده‌اید تا به شما اجازه نداده‌اند بخانه پیامبر وارد نشوید (احزاب/58)»(مقصود ابی بکر و عمر است)و با اینکه خداوند فرموده است:«ای کسانی که ایمان آورده‌اید صدای خود را بر صدای پیامبر بلندتر نکنید و روی سخن او سخنی نگوئید(حجرات/3)»و به جان خودم تو برای پدرت(ابو بکر)و برای فاروقش(عمر)در گوش رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله کلنگ‌ها را به کار انداختید،با این‌که خدای عزّ و جلّ فرماید:«به راستی آن کسانی که آواز خود را نزد رسول خدا آهسته کنند کسانی‌اند که خدا دلشان را به تقوی آزموده است»(حجرات/4)

به جان خودم پدرت و فاروقش با نزدیکی خودشان به رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله او را آزار دادند و خود آن دو نفر آنچه را خدا از حق و حرمت رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله واجب کرده رعایت نکردند زیرا خداوند مقرر کرده که آنچه که بر مؤمنین در حال زنده بودنشان حرام است در حال مردن آنها هم حرام است ای عایشه اگر دفن کردن حسن نزد جدش بد می‌دانی و راضی نیستی از نظر ما خداوند آن را جایز شمرده بود با مخالفت تو آن را دفن می‌کردیم(ولی افسوس که کلنگ زدن در کنار پیامبر از نظر ما جایز نیست).

سپس محمد بن حنفیه رشتۀ سخن را به دست گرفت و گفت:ای عایشه،یک روز بر استر و یک روز بر شتر سوار می‌شوی،تو از بس با بنی هاشم دشمنی نه خود را نگهداری و نه به زمین قرار داری،عایشه رو به وی کرد و گفت:ای پسر حنیفه،این‌ها فرزندان فاطمه‌اند که سخن می‌گویند،تو دیگر چه می‌گوئی؟

امام حسین علیه السّلام در جوابش گفت:محمد را به بنی فاطمه بکجا دور می‌کنی؟با اینکه او زاده سه فاطمه است:

1-فاطمه دختر عمران بن عائذ بن عمرو بن مخزوم(زوجۀ عبد المطلب و مادر عبد اللّه و ابیطالب و زبیر است-).

2-فاطمه دختر اسد بن هاشم(زوجۀ طاهرۀ ابو طالب و مادر امیر المؤمنین علیه السّلام).

3-فاطمه دختر زائده بن اصمّ بن رواحه بن حجر بن عبد معیص بن عامر(زوجۀ هاشم و مادر عبد المطلّب است).

عایشه در جواب حسین علیه السّلام گفت:فرزند خود را دور کنید و او را از کنار قبر رسول ببرید!شما مردمی هستید که در سخن بر طرف خود پیروزید سپس امام حسین علیه السّلام او را نزد قبر مادرش برد و از آنجا بیرون آورد و در بقیع به خاک سپرد.

 ترجمه آیت اللهی ؛ ج 2 , ص 13 

: ضعیف. لما احتضر علی بناء المجهول أی أحضره الموت و الحمیراء تصغیر الحمراء لقب عائشة فصلی علی بناء المجهول و یحتمل المعلوم فالمرفوع راجع إلی الحسین علیه السلام، و کذا قوله: فلما أن صلی ، یحتمل الوجهین و أن زائدة لتأکید الاتصال. و أعلم بتأویل کتابه قیل: أفعل لیس هنا للتفضیل بل للتبعید، و قیل: المراد أعلم الناس بتأویل کتابه مکرها أن یهتک، و الحاصل أن وفور علمه مانع من ذلک، و ظاهره أنه لم یکن ذلک جائزا بالنسبة إلی الحسن علیه السلام أیضا، و لعله علی سبیل المصلحة إلزاما علیها لبیان سوء صنیعها فی دفن الملعونین غیر المأذونین، و إشکال إثبات الفرق بین الفعلین، و إلا فهو علیه السلام کان مأذونا فی ذلک فی حیاته و بعد وفاته. و یؤیده ما رواه الشیخ فی مجالسه بأسانید جمة عن ابن عباس قال: دخل الحسین بن علی علیهما السلام علی أخیه الحسن بن علی علیه السلام فی مرضه الذی توفی فیه فقال له: کیف تجدک یا أخی؟ قال: أجدنی فی أول یوم من أیام الآخرة و آخر یوم من أیام الدنیا، و اعلم أنه لا أسبق أجلی و إنی وارد علی أبی و جدی علیهما السلام علی کره منی لفراقک و فراق إخوتک و فراق الأحبة و أستغفر الله من مقالتی هذه و أتوب إلیه، بل علی محبة منی للقاء رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم و أمیر المؤمنین علی بن أبی طالب و أمی فاطمة علیها السلام، و حمزة و جعفر علیهما السلام، و فی الله عز و جل خلف من کل هالک، و عزاء من کل مصیبة، و درک من کل ما فات، رأیت یا أخی کبدی فی الطشت، و لقد عرفت من دهانی و من أین أتیت فما أنت صانع به یا أخی؟ فقال الحسین علیه السلام أقتله و الله، قال: فلا أخبرک به أبدا حتی تلقی رسول الله صلی الله علیه و آله و لکن أکتب یا أخی: هذا ما أوصی به الحسن بن علی إلی أخیه الحسین بن علی، أوصی أنه یشهد أن لا إله إلا الله وحده لا شریک له و أنه یعبده حق عبادته لا شریک له فی الملک، و لا ولی له من الذل و أنه خلق کل شیء فقدرة تقدیرا، و أنه أولی من عبد و أحق من حمد، من أطاعه رشد، و من عصاه غوی، و من تاب إلیه اهتدی، فإنی أوصیک یا حسین بمن خلفت من أهلی و ولدی و أهل بیتک أن تصفح عن مسیئهم و تقبل من محسنهم، و تکون لهم خلفا و والدا و أن تدفننی مع رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم فإنی أحق به و ببیته ممن أدخل بیته بغیر إذنه و لا کتاب جاءهم من بعده، قال الله فیما أنزله علی نبیه صلی الله علیه و آله و سلم فی کتابه:

یٰا أَیُّهَا اَلَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَدْخُلُوا بُیُوتَ اَلنَّبِیِّ إِلاّٰ أَنْ یُؤْذَنَ لَکُمْ

فو الله ما أذن لهم فی الدخول علیه فی حیاته بغیر إذنه، و لا جاءهم الإذن فی ذلک من بعد وفاته، و نحن مأذون لنا فی التصرف فیما ورثناه من بعده فإن أبت علیک الامرأة فأنشدک الله بالقرابة التی قرب الله عز و جل منک و الرحم الماسة من رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم أن تهریق فی محجمة من دم حتی نلقی رسول الله فنختصم إلیه و نخبره بما کان من الناس إلینا بعده ثم قبض علیه السلام. قال ابن عباس: فدعانی الحسین بن علی علیهما السلام و عبد الله بن جعفر و علی بن عبد الله بن العباس فقال: اغسلوا ابن عمکم فغسلناه و حنطناه و ألبسناه أکفانه ثم خرجنا به حتی صلینا علیه فی المسجد، و إن الحسین علیه السلام أمر أن یفتح البیت فحال دون ذلک مروان بن الحکم و آل أبی سفیان و من حضر هناک من ولد عثمان بن عفان، و قالوا: یدفن أمیر المؤمنین الشهید ظلما بالبقیع بشر مکان، و یدفن الحسن مع رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم لا یکون ذلک أبدا حتی تکسر السیوف بیننا و تنقصف الرماح و ینفذ النبل، فقال الحسین علیه السلام أم و الله الذی حرم مکة، للحسن بن علی بن فاطمة أحق برسول الله و ببیته ممن أدخل بیته بغیر إذنه، و هو و الله أحق به من حمال الخطایا، مسیر أبی ذر (ره) الفاعل بعمار ما فعل، و بعبد الله ما صنع، الحامی الحمی المؤوی لطرید رسول الله، لکنکم صرتم بعده الأمراء و تابعکم علی ذلک الأعداء و أبناء الأعداء، قال: فحملناه فأتینا به قبر أمه فاطمة علیها السلام فدفناه إلی جنبها رضی الله عنه و أرضاه. قال ابن عباس: و کنت أول من انصرف فسمعت اللفظ و خفت أن یعجل الحسین علی من قد أقبل، و رأیت شخصا علمت الشر فیه فأقبلت مبادرا فإذا أنا بعائشة فی أربعین راکبا علی بغل مرحل تقدمهم و تأمرهم بالقتال، فلما رأتنی قالت: إلی إلی یا ابن عباس لقد اجترأتم علی فی الدنیا، تؤذوننی مرة بعد أخری، تریدون أن تدخلوا بیتی من لا أهوی و لا أحب، فقلت: وا سوءتا! یوم علی بغل و یوم علی جمل، تریدین أن تطفئ نور الله و تقاتلی أولیاء الله و تحولی بین رسول الله و بین حبیبه أن یدفن معه؟ ارجعی فقد کفی الله عز و جل المؤنة و دفن الحسن علیه السلام إلی جنب أمه، فلم یزدد من الله تعالی إلا قربا و ما ازددتم منه و الله إلا بعدا، یا سوءتاه انصرفی فقد رأیت ما سرک! قال: فقطبت فی وجهی و نادت بأعلی صوتها: أ ما نسیتم الجمل یا ابن عباس إنکم لذوو أحقاد، فقلت: أم و الله ما نسیت أهل السماء فکیف ینساه أهل الأرض؟ فانصرفت و هی تقول:

فألقت عصاها و استقر بها النوی-کما قر عینا بالأیاب المسافر

أقول: و قد أوردت أمثاله فی کتاب بحار الأنوار فهذه الأخبار تدل علی أن فی هذه الکلمات مصلحة و توریة بأن یکون المراد بهتک الستر المحاربة التی کانت تتوقع فی ذلک عند ضریحه المقدس و عدم الإذن و عدم الجواز للاشتمال علی المفسدة، و مخالفة التقیة التی أمر الرسول بها و أمثال ذلک من التوریة و التأویل، و یدل علی عدم جواز دخول بیت النبی صلی الله علیه و آله و سلم الذی دفن فیه لمن لا یعلم الإذن بل غیره من الأئمة المدفونین فی بیوتهم إلا أن یقال: إذنهم فی الزیارة من قرب بالهیئات المنقولة إذن فی الدخول، مع أنهم علیهم السلام رخصوا لشیعتهم فی التصرف فی أموالهم فی حال غیبتهم، و یدل علی أن الآیة شاملة لما بعد الوفاة أیضا أو یثبت ذلک بقول النبی صلی الله علیه و آله و سلم: حرمة المؤمن میتا کحرمته حیا کما یومئ علیه السلام إلیه آخرا. و المراد بالرجال أبو بکر و عمر و الحفارون و الذین حملوهما و دفنوهما فیه، و تسمیة عمر فاروقا علی التهکم و نسبته إلی أبی بکر للاتحاد الذی کان بینهما فی الشقاوة و المعاونة فی غصب حقوق أهل بیت العصمة، و أنه کان وزیره و مشیرة أو لتسمیة أبی بکر إیاه فاروقا و نسبة الفعل إلیهما، لأن دفنهما کان بوصیتهما و رضاهما و الاستدلال لقبح ضرب المعاول بالنهی عن رفع الصوت بالقیاس بالطریق الأولی، أو منصوص العلة، إذ یظهر من الآیة أن العلة فی ذلک رعایة الأدب و الإکرام و الاحترام الذی یجب رعایته له، فیدل علی قبح رفع الصوت عند ضریحه المقدس بغیر ضرورة بل رفع الصوت فی الزیارة عنده و عند ضرائح الأئمة من أهل بیته بحیث یخرج عن الآداب، لما ورد من أن حرمتهم واحدة و حقهم واحد. قوله: عند إذن رسول الله، أی ظاهرا و بحسب ما یراه الناس و رفعهم إلی السماء بعد ثلاثة أیام لا ینافی وجوب احترام مراقدهم، مع أنه ذهب جماعة إلی أنهم بعد الرفع یرجعون أیضا إلی ضرائحهم المطهرة، و سیأتی القول فیه مفصلا إنشاء الله تعالی

یَغُضُّونَ أَصْوٰاتَهُمْ

أی یحفظونها و لا یرفعونها بالصیاح

اِمْتَحَنَ اَللّٰهُ قُلُوبَهُمْ لِلتَّقْویٰ

أی جربها لها أو جربها بأنواع التکالیف لأجل التقوی، فإنها لا تظهر إلا بالاصطبار علیها أو أخلصها للتقوی من امتحن الذهب إذا أذابه و میز جیده من ردیئه، و سیأتی معانی التقوی و مراتبها فی کتاب الإیمان و الکفر إن شاء الله. إن الله حرم. اه دفع بذلک ما ربما یتوهم من أن حرمة الدخول فی بیته بغیر إذنه أو رفع الصوت عنده لعلهما کانا فی حال حیاته و لا یشمل ما بعد موته صلی الله علیه و آله و سلم. کرهتیه الیاء لإشباع الکسرة و إن رغم معطسک المعطس: الأنف، و ربما جاء بفتح الطاء و الرغام بالفتح التراب، یقال: رغم أنفه من باب علم أی ذل رغما بحرکات الراء و رغم الله أنفه و أرغمه أی ألصقه بالرغام، هذا هو الأصل ثم استعمل فی الذل و العجز عن الانتصاف من الخصم و الانقیاد علی کره یوما علی بغل نصب یوما بالجار و المجرور و الظرف خبر مبتدإ محذوف بتقدیر أنت، أو نصبه بفعل محذوف بتقدیر ترکبین. و روی أنه أنشد یومئذ ابن الحنفیة أو ابن عباس هذا البیت

تجملت تبغلت-و إن عشت تفیلت لک التسع من الثمن-و للکل تملکت

أو:

و فی الکل تصرفت.

فما تملیکن نفسک إشارة إلی قوله تعالی:

إِنَّ اَلنَّفْسَ لَأَمّٰارَةٌ بِالسُّوءِ إِلاّٰ مٰا رَحِمَ رَبِّی

و ملک الأرض عبارة عن الاستقرار فی البیت المأمورة به فی قوله تعالی:

وَ قَرْنَ فِی بُیُوتِکُنَّ

. عداوة مفعول له هؤلاء الفواطم أی المنسوبون إلی فاطمة فالجمعیة باعتبار المنسوب لا باعتبار المنسوب إلیه، فإنه یقال: للقرشی قریش فالفاطم بمنزلة الفاطمی جمع علی الفواطم، و المراد الفاطمیون، کذا خطر بالبال. و قیل: المراد المنسوبون إلی الفواطم: فاطمة البتول و الفواطم الآتیة و هو أظهر لفظا، لکنه بعید عن السیاق یتکلمون أی لهم أن یتکلموا لانتسابهم إلیها فما کلامک أی أی شیء کلامک و لا وقع له و أنی تبعدین من الإبعاد أو التبعید، و الاستفهام للإنکار، و فاطمة الأولی زوجة عبد المطلب أم عبد الله و أبی طالب و الزبیر، و الثانیة زوجة أبی طالب، و الثالثة زوجة هاشم أم عبد المطلب. و فی القاموس : معیص کأمیر: بطن من قریش

قَوْمٌ خَصِمُونَ

أی شدید الخصومة و اللجاج إلی قبر أمه أی للزیارة و تجدید العهد کما مر.

 مرآة العقول ؛ ج 3 , ص 320 

ابی جارود (که نامش زیاد است) گوید: امام باقر علیه السلام فرمود: چون هنگام شهادت حسین بن علی علیهما السلام فرا رسید، دختر بزرگترش فاطمه بنت الحسین علیه السلام را طلبید و کتابی پیچیده و وصیتی آشکار باو داد، زیرا علی بن الحسین علیهما السلام مرضی از لحاظ معده داشت که در حال احتضارش میدیدند، سپس فاطمه آن کتاب را بعلی بن الحسین علیه السلام داد، ای زیاد! سپس بخدا آن کتاب بما رسید، زیاد گوید عرضکردم: خدا مرا قربانت گرداند، در آن کتاب چه نوشته است؟ فرمود: بخدا آنچه از زمان خلقت آدم تا بآخر رسیدن دنیا مورد احتیاج اولاد آدمست در آن است، بخدا که احکام حدود حتی جریمه خراش در آن ثبت است.

 ترجمه مصطفوی ؛ ج 2 , ص 75 

1-از ابی الجارود که امام باقر(علیه السّلام)فرمود:چون هنگام شهادت حسین(علیه السّلام)در رسید دختر بزرگ ترش فاطمه بنت الحسین(علیه السّلام)را طلبید و کتاب سر بسته و وصیت ظاهره‌ای به او داد، علی بن الحسین(علیهما السّلام)در این حال،سخت بیمار بود و به خود مشغول بود و فاطمه آن کتاب را به علی بن الحسین(علیهما السّلام)داد،به خدا آن کتاب به ما رسیده است،ای زیاد.گوید:من گفتم:خدا مرا قربانت کند در آن کتاب چیست؟فرمود:به خدا هر چه اولاد آدم از روز آفرینش خدا مر حضرت آدم(علیه السّلام)را تا فناء دنیا نیاز دارند در آن است،به خدا تمام حدود و مجازاتها در آن ثبت است تا برسد به مجازات یک خراش در تن.

 ترجمه کمره ای ؛ ج 2 , ص 449 

1-ابی الجارود(زیاد)می‌گوید:امام باقر علیه السّلام فرمود:چون هنگام شهادت حسین علیه السّلام فرارسید دختر بزرگتر خود را بنام فاطمه بنت الحسین را طلبید و کتاب سربسته و وصیتی آشکار به او داد،زیرا علی بن الحسین علیه السّلام در این حال بشدت بیمار و در حال احتضار او را می‌دیدند سپس فاطمه آن کتاب را به علی بن الحسین علیه السّلام داد،ای زیاد به خدا آن کتاب را به ما رسیده است،زیاد می‌گوید:من گفتم:قربانت گردم در آن کتاب چه مسائلی نوشته شده است؟

فرمود:به خدا هرچه اولاد آدم از روز آفرینش آدم تا نابودی جهان به آن نیاز دارند در آن موجود باشد،به خدا تمام حدود و مجازاتها در آن ثبت است تا برسد به مجازات یک خراش در تن.

 ترجمه آیت اللهی ؛ ج 2 , ص 15 

: ضعیف، و هو جزء من خبر طویل مضی فی باب ما نص الله و رسوله علی الأئمة علیهم السلام، یقال : خدش الجلد أی قشره بعود و نحوه، و الأرش: الدیة.

 مرآة العقول ؛ ج 3 , ص 320 

ابی جارود گوید: امام باقر علیه السلام فرمود: چون هنگام شهادت امام حسین علیه السلام فرا رسید، وصیتش را که در کتابی پیچیده بود، در حضور مردم، بفاطمه داد، پس چون امر شهادت حسین علیه السلام بدان جا که مقدر بود رسید، فاطمه آن وصیت را بعلی بن الحسین علیهما السلام داد، عرضکردم: خدایت رحمت کند، در آن وصیت چه بود؟ فرمود: آنچه فرزندان آدم از ابتدای دنیا تا بآخر رسیدن آن احتیاج دارند.

 ترجمه مصطفوی ؛ ج 2 , ص 76 

2-به ابی الجارود فرمود:چون شهادت حسین(علیه السّلام)در رسید وصیّت خود را در یک کتاب در هم پیچیده به دخترش فاطمه سپرد و چون کار حسین(علیه السّلام)بدان جا که مقدّر بود کشید آن کتاب را به علی بن الحسین(علیهما السّلام)داد،به آن حضرت گفتم:در آن چه بود- یرحمک الله-؟فرمود:هر چه فرزندان آدم بدان نیازمندند از روزی که دنیا به وجود آمده تا تمام شود.

 ترجمه کمره ای ؛ ج 2 , ص 449 

2-امام باقر علیه السّلام به ابی الجارود فرمود:چون شهادت حسین علیه السّلام فرارسید وصیّت خود را در کتابی پیچیده بود و به دخترش فاطمه سپرد و چون کار حسین علیه السّلام به آنچه که مقدّر بود کشید آنکتاب را به علی بن الحسین علیه السّلام داد،به آن حضرت گفتم:خدایت رحمت کند در آن چه بود؟

فرمود:هرچه فرزندان آدم به آن نیازمندند از روزی که دنیا به‌وجود آمده تا پایان جهان.

 ترجمه آیت اللهی ؛ ج 2 , ص 15 

: ضعیف. ما حضره أی الشهادة وصیته إضافة إلی الفاعل، أی ما أوصی إلی علی بن الحسین علیه السلام ظاهرة أی أعطاها بمحضر الناس لیشهدوا بکون السجاد وصیا و إماما لکن کان الکتاب مدرجا مطویا، و ما فی الکتاب مستورا عنهم، قال الجوهری: أدرجت الکتاب و الثوب طویته.

 مرآة العقول ؛ ج 3 , ص 320 

امام صادق علیه السلام فرمود: چون امام حسین صلوات اللّٰه علیه بجانب عراق رهسپار گشت، کتب و وصیت را بام سلمه - رضی اللّٰه عنها - سپرد و چون علی بن الحسین علیه السلام بمدینه برگشت باو تحویل داد.

 ترجمه مصطفوی ؛ ج 2 , ص 76 

3-ابو بکر حضرمی از امام صادق(علیه السّلام)فرمود:چون حسین(علیه السّلام)آهنگ عراق کرد کتب و وصیّت امامت را به ام سلمه سپرد و چون علی بن الحسین به مدینه برگشت ام سلمه آنها را به وی داد.

 ترجمه کمره ای ؛ ج 2 , ص 451 

3-امام صادق علیه السّلام فرمود:چون حسین علیه السّلام آهنگ عراق کرد کتب و وصیّت امامت را به ام سلمه سپرد و چون علی بن الحسین به مدینه برگشت ام سلمه آن‌ها را به وی داد.

توضیح:در مرآت العقول صفحه 277 مرحوم مجلسی گفته است شاید آنچه که امام حسین علیه السّلام به ام سلمه داد غیر از آن چیزی باشد که به فاطمه داد چون امانتی را که به ام سلمه سپرد وصیت سربسته‌ای بود که از آسمان نازل شده بود.

 ترجمه آیت اللهی ؛ ج 2 , ص 17 

: حسن، و هذه الوصیة غیر الوصیة التی دفعها إلی فاطمة و لعلها کانت الوصیة المختومة النازلة من السماء.

 مرآة العقول ؛ ج 3 , ص 321 

شيبانى گويد: بخدا كه من در خدمت على بن الحسين بودم و فرزندانش هم حضور داشتند كه جابر ابن عبد اللّٰه انصارى خدمت آن حضرت رسيد و سلام كرد، سپس دست ابى جعفر (امام باقر) عليه السلام را گرفت و با او خلوت كرد و عرضكرد: همانا رسول خدا صلّى اللّٰه عليه و آله بمن خبر داد كه من مردى از اهل بيت او را كه نامش محمد بن على و كنيه‌اش ابا جعفر است درك ميكنم، و فرمود: چون خدمتش رسيدى، او را از جانب من سلام برسان، شيبانى گويد: جابر برفت و ابو جعفر عليه السلام آمد و نزد پدرش على بن الحسين عليه السلام با برادرانش نشست، و چون نماز مغرب را گزارد، على بن الحسين به ابى جعفر عليهم السلام فرمود: جابر بن عبد اللّٰه انصارى بتو چه گفت‌؟ جوابداد: او گفت: رسول خدا صلّى اللّٰه عليه و آله فرمود: تو مردى از اهل بيت مرا كه نامش محمد بن على و كينه‌اش ابا جعفر است درك ميكنى، سلام مرا باو برسان. پدرش باو فرمود: پسر جانم! امتياز و خصوصيتى را كه خدا توسط‍‌ پيغمبرش از ميان اهل بيتش تنها بتو داده بر تو گوارا باد. برادرانت را از اين مطلب آگاه مكن، مبادا در باره تو مكرى انديشند، چنان كه برادران يوسف براى يوسف انديشيدند.

در نسخۀ صفوانى است:4-فليح بن ابى بكر شيبانى گويد:به خدا من خدمت على بن الحسين(عليهما السّلام)نشسته بودم و فرزندانش نزد او بودند كه جابر بن عبد الله انصارى خدمت او آمد و بر او سلام كرد و دست ابى جعفر امام باقر(عليه السّلام)را گرفت و با او خلوت كرد و پس از آن گفت:به راستى رسول خدا(صلّى الله عليه و آله)به من خبر داده كه من محققاً مردى از خاندان او را درك مى‌كنم كه او را محمد بن على گويند و كينه‌اش ابا جعفر است و چون او را درك كردى سلام مرا به او برسان، گويد:جابر رفت و ابو جعفر نزد ما برگشت و با پدرش على بن الحسين(عليهما السّلام)و برادرانش نشست و چون نماز مغرب را خواند،على بن الحسين(عليهما السّلام)به ابو جعفر فرمود:جابر بن عبد الله انصارى با تو چه گفت‌؟پاسخ داد كه به من گفت:رسول خدا(صلّى الله عليه و آله)فرموده:تو محققاً مردى از خاندان مرا كه نامش محمد بن على و كينه‌اش ابو جعفر است درك مى‌كنى،سلام مرا به او برسان،پدرش به او فرمود:گوارا باد بر تو اى پسر جانم آنچه را خدا از طرف رسولش در ميان خاندان نبوت به تو اختصاص داده است،مبادا برادران خود را از اين موضوع مطّلع كنى تا برايت مكرى انديشند چنان كه برادران يوسف براى يوسف نمودند.

فليح بن ابى بكر شيبانى مى‌گويد:به خدا من خدمت على بن الحسين عليه السّلام نشسته بودم و فرزندانش نزد او بودند كه جابر بن عبد اللّه انصارى خدمت او آمد و بر او سلام كرد و دست ابى جعفر امام باقر عليه السّلام را گرفت و با او خلوت كرد و پس از آن گفت:به راستى رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله به من خبر داده كه من محققا مردى از خاندان او را درك مى‌كنم كه او را محمد بن على گويند و كنيه‌اش ابا جعفر است و چون او را درك كردى سلام مرا به او برسان،گويد:جابر رفت و ابو جعفر نزد ما برگشت و با پدرش على بن الحسين عليه السّلام و برادرانش نشست و چون نماز مغرب را خواند،على بن الحسين عليه السّلام به ابو جعفر فرمود:جابر بن عبد اللّه انصارى با تو چه گفت‌؟ پاسخ داد كه به من گفت:رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله فرموده:تو محققا مردى از خاندان مرا كه نامش محمد بن على و كنيه‌اش ابو جعفر است درك مى‌كنى،سلام مرا به او برسان،پدرش به او فرمود:گوارا باد بر تو اى پسر جانم آن‌چه را خدا از طرف رسولش در ميان خاندان نبوت به تو اختصاص داده است،مبادا برادران خود را از اين موضوع مطلع كنى تا برايت مكرى انديشند چنان‌كه برادران يوسف براى يوسف كردند.

توضيح:از مجلسى ره نقل شده است كه مى‌گويد براى على بن الحسين 11 پسر بود كه يكى از آنها نامش محمد بود و كنيه‌اش ابو جعفر و لقبش باقر كه مادرش دختر حسن بن على عليه السّلام بود و بقيه مادرانشان همه كنيز بوده‌اند.

أي كان حديث فليح في نسخة الصفواني في هذا الباب، مع أنه مناسب للباب الآتي.: مجهول، و فليح بضم الفاء و فتح اللام مجهول، روي عن السجاد و الباقر و الصادق عليهم السلام. فخلا به أي ذهب به إلى خلوة لم يكن فيه أحد غيرهما هنيئا لك نصبه بتقدير ليكن هنيئا و الهنيء ما ليس فيه مشقة من طعام و غيرها، و ما موصولة محلها الرفع، لأنها اسم ليكن من أهل بيتك متعلق بخصك لا تطلع على بناء الأفعال. و كان ولد علي بن الحسين عليهما السلام أحد عشر ذكرا: محمد المكنى أبا جعفر الملقب بالباقر أمه أم عبد الله بنت الحسن بن علي بن أبي طالب عليهم السلام، و زيد و عمر أمهما أم ولد، و عبد الله و الحسن و الحسين أمهم أم ولد، و الحسين الأصغر، و عبد الرحمن، و سليمان لأم ولد، و على و كان أصغر ولده لأم ولد، و محمد الأصغر أمه أم ولد.

اسماعیل بن محمد گوید: امام باقر علیه السلام فرمود: پیش از آنکه وفات علی بن الحسین علیهما السلام فرا رسد، زنبیلی یا صندوقی را که نزد او بود، بیرون آورد و فرمود: ای محمد: این صندوق را ببر، پس آن را در میان چهار تن (که چهار طرفش را گرفته بودند) بردند، چون آن حضرت وفات کرد، برادران امام باقر آمدند و ادعا کردند که از آنچه در میان صندوق بود، بهره ما را بده. فرمود: بخدا که از بهره شما چیزی در آن نبود، اگر از بهره شما چیزی در آن میبود، پدرم آن را بمن نمیداد، در آن صندوق سلاح و کتب رسول خدا صلّی اللّٰه علیه و آله بود (که از علائم و مختصات امام علیه السلام است).

 ترجمه مصطفوی ؛ ج 2 , ص 77 

1-از اسماعیل بن محمد بن عبد الله بن علی بن الحسین از امام باقر(علیه السّلام)فرمود:چون مرگ علی بن الحسین(علیهما السّلام)در رسید، پیشتر از آن سبدی یا صندوقی که نزد او بود بیرون آورد و به من فرمود: ای محمد این صندوق را ببر،در برابر چهار کس آن را بردند،و چون وفات کرد،برادرانش آمدند و مدّعی شدند که از آنچه در آن صندوق بوده بهره ما را بده،فرمود:به خدا در آن بهره‌ای برای شما نبود و اگر بود،آن را به من نمی‌داد،در آن صندوق سلاح و کتب رسول خدا(صلّی الله علیه و آله)بود.

 ترجمه کمره ای ؛ ج 2 , ص 453 

1-از اسماعیل بن محمد بن عبد اللّه بن علی بن الحسین از امام باقر علیه السّلام فرمود: چون مرگ علی بن الحسین علیه السّلام فرارسید پیش از مرگ سبد یا صندوقی که نزد او بود بیرون آورد و به من فرمود:ای محمد این صندوق را ببر، پس آن را چهار تن بلند کردند و بردند(چون صندوق بخاطر آنکه پر از کتاب و سلاح بود سنگین بود)و چون وفات کرد،برادرانش آمدند و مدّعی شدند که از آنچه در آن صندوق بوده بهره ما را بده،فرمود:به خدا در آن بهره‌ای برای شما نبود و اگر بود،آن را به من نمی‌داد،در آن صندوق سلاح و کتب رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله بود(که از مختصات امام است).

 ترجمه آیت اللهی ؛ ج 2 , ص 19 

: مجهول، و فی النسخ الذی عندنا عن إسماعیل بن محمد بن عبد الله و الظاهر عن عبد الله إذ روایة الخلف الثالث لعلی بن الحسین عن أبی جعفر علیه السلام بعید و توهم أنه الجواد علیه السلام أبعد إذ إبراهیم لم یلقه فکیف من یروی عنه. و فی بصائر الدرجات عن إبراهیم بن أبی البلاد عن عیسی بن عبد الله بن عمر عن جعفر بن محمد علیه السلام قال: لما حضر علی بن الحسین علیهما السلام الموت أخرج السفط أو الصندوق عنده. إلی آخر الخبر و هو الأظهر، لا سیما بالنظر إلی آخر الخبر کما ستعرف. و السفط بالتحریک وعاء کالجوالق و کالقفة المعمولة من الخوص و الشک من الراوی بین أربعة حال عن المفعول أی کان بین أربعة رجال أخذ کل رجل بقائمة من قوائمه الأربع و الغرض بیان ثقله و کونه مملوء من الکتب و الأسلحة فلما توفی إما کلام الباقر علیه السلام علی سبیل الالتفات، أو کلام الراوی، و ما فی البصائر لا یحتاج إلی تکلف فی هذا المقام و لا فی قوله: و کان فی الصندوق ، إذ الظاهر أنه کلام الإمام علیه السلام.

 مرآة العقول ؛ ج 3 , ص 323 

عیسی بن عبد اللّٰه از جدش نقل کند که علی بن الحسین علیهما السلام در حال احتضار که تمام اولادش گردش بودند، بآنها متوجه شد، آنگاه بمحمد بن علی رو کرد و فرمود: ای محمد! این صندوق را بخانه خود بر، سپس گوید: ولی در آن صندوق درهم و دینار نبود، بلکه پر از علم و دانش بود.

 ترجمه مصطفوی ؛ ج 2 , ص 78 

2-عیسی بن عبد الله از پدرش از جدش گوید:علی بن الحسین(علیهما السّلام)در حال مرگ رو به فرزندانش کرد که همه گرد او بودند و از میان همه به محمد بن علی متوجه شد و فرمود:ای محمد، این صندوق است آن را ببر به خانۀ خودت،فرمود:در آن اشرفی طلا و پول نقره نبود ولی پُر از علم و دانش بود.

 ترجمه کمره ای ؛ ج 2 , ص 455 

2-عیسی بن عبد اللّه از جدش نقل می‌کند و می‌گوید:علی بن الحسین علیه السّلام در حال مرگ رو به فرزندانش که اطراف او بودند کرد و از میان همه به محمد بن علی توجه نمود و فرمود:ای محمد،این صندوق را به خانه خود ببر سپس می‌گوید:در آن صندوق طلا و پول نقره نبود ولی پر از علم و دانش بود.

 ترجمه آیت اللهی ؛ ج 2 , ص 19 

: مجهول، و عیسی بن عبد الله بن محمد بن عمر بن علی بن أبی طالب علیه السلام و جده محمد هو الراوی، قوله: کان مملوء علما، أی کان أکثره العلم فلا ینافی ما مر.

 مرآة العقول ؛ ج 3 , ص 323 

ابن ابی العلاء گوید: شنیدم امام صادق علیه السلام میفرمود: عمر بن عبد العزیز بابن حزم (که گویا والی او در مدینه بوده) نوشت که صدقه (یعنی دفتر موقوفات و صدقات - مجلسی (ره)-) علی و عمر و عثمان را برای او بفرستد، ابن حزم هم شخصی را نزد زید بن حسن که بزرگترین اولاد علی بود فرستاد تا آن را مطالبه کند. زید گفت: حاکم [متولی] بعد از علی حسن بود و پس از حسن حسین و بعد از حسین بن علی بن الحسین و پس از علی بن الحسین محمد بن علی است، از او مطالبه کن، ابن حزم نزد پدرم فرستاد، پدرم مرا فرستاد تا آن دفتر را بابن حزم تحویل دادم (و دفتر صدقات عمر و عثمان را هم از اولاد خود آنها مطالبه کرد). ابن ابی العلاء گوید: یکی از ما بامام عرضکرد: اولاد حسن این موضوع را میدانند؟ فرمود: آری چنان که میدانند اکنون شب است، ولی حسد آنها را تحریک میکند، و اگر ایشان حق را از راه حق مطالبه کنند، برای خود آنها بهتر است، اما ایشان دنیا را میطلبند.

 ترجمه مصطفوی ؛ ج 2 , ص 78 

3-حسین بن ابی العلاء گوید:از امام صادق(علیه السّلام)شنیدم، می‌فرمود که:عمر بن عبد العزیز به ابن حزم(محمد بن حزم انصاری که در زمان پیغمبر،سال دهم هجرت در نجران که پدرش از طرف پیغمبر حاکم آن بود متولد شده و در نهایه او را از فقهاء شمرده و گویا در این زمان والی مدینه بوده)نوشت که در آمد موقوفۀ علی(علیه السّلام)و عمر و عثمان را برای او بفرستد،ابن حزم در آمد موقوفۀ علی(علیه السّلام)را از زید مطالبه کرد که در میان اولاد علی از همه بزرگتر بود.در جواب گفت:متولی بعد از خودِ علی حسن بوده و بعد از حسن حسین و بعد از حسین علی بن الحسین و بعد از علی بن الحسین محمد بن علی علیهم السلام،باید او را بطلبی،ابن حزم نزد پدرم فرستاد و پدرم نامه‌ای بهمراه من نزد او فرستاد و من نامه را به او دادم و یکی از خود ماها به امام گفت:این موضوع را اولاد حسن می‌شناسند؟ فرمود:آری چنانچه می‌دانند این شب است،ولی حسد است که آنها را به این اظهار مخالفت وامی‌دارد و اگر از راه حق دنبال حق می‌رفتند برای آنها بهتر بود ولی آنها دنیا را می‌خواهند.

 ترجمه کمره ای ؛ ج 2 , ص 455 

3-حسین بن ابی العلاء می‌گوید:از امام صادق علیه السّلام شنیدم،می‌فرمود که:عمر بن عبد العزیز به ابن حزم(محمد بن حزم انصاری که در زمان پیامبر،سال دهم هجرت در نجران که پدرش از طرف پیامبر حاکم آن بود متولد شده و گویا در این زمان از طرف عمر بن عبد العزیز والی مدینه بوده)نوشت که موقوفه علی علیه السّلام و عمر و عثمان را برای او بفرستد،ابن حزم درآمد موقوفۀ علی علیه السّلام را از زید مطالبه کرد که در میان اولاد علی از همه بزرگتر بود.در جواب گفت:متولی بعد از خود علی حسن بوده و بعد از حسن حسین و بعد از حسین علی بن الحسین و بعد از علی ابن الحسین محمد بن علی علیهم السّلام است،باید او را بطلبی،ابن حزم نزد پدرم فرستاد و پدرم نامه‌ای بهمراه من نزد او فرستاد و من نامه را به او دادم و یکی از خود ماها به امام گفت:این موضوع را اولاد حسن می‌شناسند؟فرمود: آری چنانچه می‌دانند این شب است،ولی حسد است که آن‌ها را وادار به مخالفت می‌کند و اگر ایشان حق را از راه حق بخواهند برای آن‌ها بهتر است ولی آنان طالب دنیا هستند.

توضیح:آل جواد که در تاریخ آمده زید بن حسن بصورت ظاهر با حکومت وقت همراهی داشته و نسبت به ائمه ابراز مخالفت می‌کرده است و چون زید امام پنجم را به ابن حزم نماینده عمر بن عبد العزیز معرفی کرده یکی از حاضران از امام صادق علیه السّلام پرسیده است که آیا فرزندان حسن امامان بر حق را شناخته‌اند؟

حضرت پاسخ از این استدلال فرموده است آری ولی دنیاپرستی آنها را وادار به مخالفت ساخته است.

 ترجمه آیت اللهی ؛ ج 2 , ص 21 

: ضعیف علی المشهور. و عمر بن عبد العزیز بن مروان بن الحکم من خلفاء بنی أمیة و کان أقلهم شقاوة و ضررا علی أهل البیت علیهم السلام، و ابن حزم هو محمد بن عمر بن حزم الأنصاری ولد فی عهد النبی صلی الله علیه و آله و سلم سنة عشر بنجران و کان أبوه عامل النبی علی نجران ذکره ابن الأثیر فی جامع الأصول، قال: و کان محمد فقیها روی عن أبیه و عن عمرو بن العاص، روی عنه جماعة من أهل المدینة، انتهی. و کأنه کان حینئذ والی المدینة، و الباء فی قوله: بصدقة لتقویة التعدیة أو للملابسة، علی أن یکون المراد أن یرسل شخصا بالصدقة، و المراد بالصدقة دفتر الصدقات و الأوقاف و کان أکبرهم أی أکبر بنی علی سنا فسأله الصدقة أی دفتر صدقات أمیر المؤمنین علیه السلام فقط، و سأل دفتر أوقاف الملعونین من أولادهما. قوله: إن الوالی، و فی بعض النسخ الولی أی متولی تلک الصدقات، أو المتولی لجمیع الأمور المتعلقة بهم من الخلافة و تولیة الأوقاف و غیرها، فیکون ذکره للإضرار به علیه السلام سعایة إلی الخلیفة، کما روی عنه أمثاله و هذا أنسب بقوله: یعرف هذا ولد الحسن، و علی الأول یکون السؤال لما کان مشهورا بینهم من التلازم بین الأمرین، و أن التولیة مفوضة إلی إمام العصر، أو کان لهم فی التولیة أیضا نزاع معهم علیهم السلام، فعلی هذا لا یناسب الخبر هذا الباب. قوله: أن هذا لیل، یدل علی أن الکلام کان فی اللیل و لو طلبوا الحق أی ما یدعونه من الأمر بالمعروف و النهی عن المنکر و رفع الظلم و البدع بالحق أی بالتوسل بالإمام و الرجوع إلیه و طاعته فیما یأمر فی ذلک، لا بادعاء الإمامة بغیر حق و إنکار حق أهلها لکان خیرا لهم علی سبیل المماشاة و التنزیل فإنه لم یکن خیر فیما کانوا یفعلونه أصلا.

 مرآة العقول ؛ ج 3 , ص 325 

ابی الصباح گوید: امام باقر علیه السلام بحضرت صادق نگاه کرد که راه میرفت، فرمود: این را میبینی؟ این از کسانی است که خدای عز و جل فرماید:«ما میخواهیم بر آن کسان که در زمین ناتوان شمرده شده‌اند منت نهیم و پیشوایشان سازیم و وارث زمینشان کنیم-5 سوره 28-».

 ترجمه مصطفوی ؛ ج 2 , ص 79 

1-از أبی الصباح کنانی،گوید:امام باقر(علیه السّلام)نگاهی به امام صادق(علیه السّلام)کرد که راه می‌رود و به من فرمود:این را می‌بینی؟این از آن کسانی است که خدا عزّ و جلّ فرموده(5 سوره قصص):«و می‌خواهیم تفضل کنیم بر آن کسانی که در زمین ناتوان شمرده شد و آنها را ائمه نمائیم و آنها را وارث زمین گردانیم».

 ترجمه کمره ای ؛ ج 2 , ص 457 

1-أبی الصباح کنانی،می‌گوید:امام باقر علیه السّلام نگاهی به امام صادق علیه السّلام کرد که راه می‌رفت و به من فرمود:این را می‌بینی؟این از آن کسانی است که خدای عزّ و جلّ فرموده:«ما می‌خواهیم بر آن کسانی که در زمین ناتوان شمرده شده‌اند منت نهیم و پیشوا و وارث روی زمین قرارشان دهیم(قصص/5)».

 ترجمه آیت اللهی ؛ ج 2 , ص 23 

: ضعیف. تری هذا بتقدیر الاستفهام

عَلَی اَلَّذِینَ اُسْتُضْعِفُوا فِی اَلْأَرْضِ

بالظلم علیهم و غصب حقوقهم

وَ نَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً

فی الدین یقتدی بهم

وَ نَجْعَلَهُمُ اَلْوٰارِثِینَ

للأرض بعد الجبابرة فی زمن القائم علیه السلام و فی الرجعة، أو لعلوم الأنبیاء و المرسلین، و کان فی جعل الأرض ظرفا للاستضعاف تنبیها علی أن ضعفهم إنما هو ظاهرا فی الأرض و هم عظماء عند الله و فی السماء، ذوو اقتدار فی الباطن فی جمیع العوالم.

 مرآة العقول ؛ ج 3 , ص 325 

امام صادق علیه السلام فرمود: چون وفات پدرم نزدیک شد، فرمود: ای جعفر! خیر خواهی اصحابم را بتو سفارش میکنم. گفتم: قربانت گردم: بخدا آنها را بمقامی از علم رسانم که هر مردی از آنها در هر شهری که باشد، محتاج بسؤال از هیچ کس نباشد.

 ترجمه مصطفوی ؛ ج 2 , ص 80 

2-هشام بن سالم از امام صادق(علیه السّلام)فرمود:چون مرگ پدرم در رسید،فرمود:ای ابا جعفر تو را نسبت به اصحابم به خوش رفتاری وصیّت می‌کنم،گفتم:قربانت آنها را به مقامی از دانش و پرورش رسانم که هر کدام در شهری باشند نیاز به پرسش از کسی نداشته باشند.

 ترجمه کمره ای ؛ ج 2 , ص 457 

2-امام صادق علیه السّلام فرمود:چون مرگ پدرم فرارسید فرمود:ای ابا جعفر تو را نسبت به اصحابم به خوش‌رفتاری وصیّت می‌کنم،گفتم:قربانت گردم بخدا سوگند هریک از آنها را به مقامی از دانش رسانم که هرکدام در شهری که هستند نیازی به پرسش از کسی نداشته باشند.

توضیح:این آیه در مورد امام زمان و امامانی هستند که در دنیا به آنها ستم شد و حقشان پایمال گردید حال باید به دنیا بازگردند و رجعت کنند و پس از امام زمان حکومت نمایند تا عدالت الهی تحقق یابد.

 ترجمه آیت اللهی ؛ ج 2 , ص 23 

: صحیح. لأدعنهم أی لا ترکنهم و الواو فی و الرجل للحال فلا یسأل أحدا أی المخالفین أو الأعم شیئا من العلم، و قیل: من المال و هو بعید، و الحاصل أنی لا أرفع یدی عن تربیتهم حتی یصیروا علماء أغنیاء لا یحتاجون إلی السؤال أو أخرج من بینهم، و قد صاروا کذلک.

 مرآة العقول ؛ ج 3 , ص 326 

سدیر صیرفی گوید: شنیدم امام باقر علیه السلام میفرمود: از جمله سعادت مرد اینست که او را فرزندی باشد که شباهتی از خلقت و اخلاق و شمائلش در او درک شود و من شباهت خلقت و اخلاق و شمائلم را از این پسرم یعنی امام صادق درک میکنم.

 ترجمه مصطفوی ؛ ج 2 , ص 80 

3-سدیر صیرفی گوید:شنیدم امام باقر(علیه السّلام)می‌فرمود:به راستی از سعادت مرد است که فرزندی داشته باشد،در خلقت و در اخلاق و در شمائل به مانند خودش،و من در این پسرم خلقت و اخلاق و شمائل خود را می‌شناسم،یعنی امام صادق(علیه السّلام).

 ترجمه کمره ای ؛ ج 2 , ص 459 

3-سدیر صیرفی گوید:شنیدم امام باقر علیه السّلام می‌فرمود:به راستی از سعادت مرد است که فرزندی داشته باشد که در خلقت و اخلاق و در شمائل شبیه به او باشد و من این را در پسرم امام صادق می‌بینم زیرا در خلقت و اخلاق و شمایل شبیه به من است.

 ترجمه آیت اللهی ؛ ج 2 , ص 23 

: حسن علی الظاهر، إذ الأظهر أنه هاشم بن المثنی الثقة، و هشام مذکور فی الرجال مجهول، و لا یبعد أن یکون اشتبه علی الشیخ فی الرجال فذکره مرة هشاما و مرة هاشما، فإنه کثیرا ما یذکر رجلا واحدا فی رجاله مکررا کما لا یخفی علی المتتبع، و الشبه بالکسر و بفتحتین المثل خلقه بالفتح أی فی الطنیة و الاستعداد و قابلیة الکمالات و خلقه بضم الخاء و سکون اللام و ضمها أی الفضائل الباطنة کالعلم و التقوی و الحلم، و الشمائل جمع شمال کسحاب أی الطبائع الظاهرة کالهیئة و الصورة و القامة، و لا ریب أن من کان فی استعداداته و أخلاقه و فضائله و کمالاته مثل الإمام لا بد أن یکون إماما، و لذا أورده فی هذا الباب.

 مرآة العقول ؛ ج 3 , ص 326 

طاهر گوید: خدمت امام باقر علیه السلام بودم که جعفر علیه السلام آمد، آن حضرت فرمود: این بهترین مردمست (پیداست که در این جمله خود آن حضرت از کلمه «مردم» مستثنی است).

 ترجمه مصطفوی ؛ ج 2 , ص 80 

4-طاهر گوید:نزد امام باقر(علیه السّلام)بودم که جعفر(علیه السّلام)آمد، امام باقر(علیه السّلام)فرمود:این بهترین مردم است.

 ترجمه کمره ای ؛ ج 2 , ص 459 

4-طاهر گوید:نزد امام باقر علیه السّلام بودم که جعفر صادق آمد،امام باقر علیه السّلام فرمود:این بهترین مردم است.

 ترجمه آیت اللهی ؛ ج 2 , ص 25 

: مجهول. و طاهر ذکره الشیخ مرتین فذکره مرة أنه مولی أبی عبد الله و مرة أنه مولی أبی جعفر علیهما السلام، و الظاهر أنه أحدهما، و یحتمل اتحادهما، و لعله مشکور لهذا الانتساب و الاختصاص، فیمکن أن یعد حدیثه حسنا و التردید من الراوی، و المراد بالبریة بریة زمانه أو الأعم فیخص بالمعصومین بالعقل و النقل، و فیه النص علی الإمامة لأنه قد مر أن الزمان لا یخلو من إمام و لا یکون غیر الإمام أفضل منه بالعقل و النقل و الخیر ضد الشر، و الأخیر و الأشر أصلان مرفوضان، قال الجوهری: رجل خیر و خیر مشدد و مخفف و کذلک امرأة خیرة و خیرة، و قال تعالی:

أُولٰئِکَ لَهُمُ اَلْخَیْرٰاتُ

جمع خیرة و هی الفاضلة من کل شیء، و قال:

فِیهِنَّ خَیْرٰاتٌ حِسٰانٌ

قال الأخفش: أنه لما وصف به، و قیل: فلان خیر، أشبه الصفات فأدخلوا فیه الهاء للمؤنث و لم یریدوا به أفعل، فإن أردت معنی التفضیل قلت: فلانة خیر الناس و لم تقل خیرة، و فلان خیر الناس و لم تقل أخیر، لا یثنی و لا یجمع لأنه فی معنی أفعل.

 مرآة العقول ؛ ج 3 , ص 327 

(در این دو روایت هم طاهر عین آنچه را در روایت سابق نقل کرد، نقل میکند و فقط وسائط میان طاهر و کلینی فرق میکنند.

 ترجمه مصطفوی ؛ ج 2 , ص 80 

5-طاهر گوید:نزد امام باقر(علیه السّلام)بودم که جعفر آمد،امام باقر(علیه السّلام)فرمود:این بهترین مردم است.

 ترجمه کمره ای ؛ ج 2 , ص 459 

5-طاهر گوید:نزد امام باقر علیه السّلام بودم که جعفر صادق آمد،امام باقر علیه السّلام فرمود:این بهترین مردم است.

 ترجمه آیت اللهی ؛ ج 2 , ص 25 

: مجهول.

 مرآة العقول ؛ ج 3 , ص 327 

(در این دو روایت هم طاهر عین آنچه را در روایت سابق نقل کرد، نقل میکند و فقط وسائط میان طاهر و کلینی فرق میکنند.

 ترجمه مصطفوی ؛ ج 2 , ص 80 

6-طاهر گوید:نزد امام باقر(علیه السّلام)نشسته بودم و جعفر(علیه السّلام) آمد،امام باقر(علیه السّلام)فرمود:این بهترین مردم است.

 ترجمه کمره ای ؛ ج 2 , ص 459 

6-طاهر گوید:نزد امام باقر علیه السّلام نشسته بودم و جعفر صادق علیه السّلام آمد،امام باقر علیه السّلام فرمود:این بهترین مردم است.

 ترجمه آیت اللهی ؛ ج 2 , ص 25 

: ضعیف علی المشهور.

 مرآة العقول ؛ ج 3 , ص 327 

جابر بن یزید جعفی گوید: از امام باقر علیه السلام راجع بقائم (بامر خدا یعنی امام) سؤال شد، حضرت دست خود را بامام صادق علیه السلام زد و فرمود: بخدا که این قائم آل محمد صلّی اللّٰه علیه و آله است، عنبسه گوید: چون امام باقر علیه السلام وفات کرد، خدمت امام صادق علیه السلام رسیدم و این خبر را باو دادم، فرمود: جابر راست گفته است، سپس فرمود: شاید شما عقیده ندارید که هر امامی بعد از امام پیشینش قائم (بامر خدا) است؟.

 ترجمه مصطفوی ؛ ج 2 , ص 80 

7-جابر بن یزید جعفی گوید:از امام باقر(علیه السّلام)سؤال شد از قائم(علیه السّلام)دست به امام صادق(علیه السّلام)زد و فرمود:به خدا این قائم آل محمد(صلّی الله علیه و آله) است،عنبسه گوید:چون امام باقر(علیه السّلام)وفات کرد،من خدمت امام صادق(علیه السّلام)رسیدم و این خبر را به او گفتم،فرمود:جابر راست گفته. سپس فرمود:شاید شما معتقد نیستید که هر امامی قائم است به امامت بعد از امامی که پیش از او بوده است.

 ترجمه کمره ای ؛ ج 2 , ص 459 

7-جابر بن یزید جعفی می‌گوید:از امام باقر علیه السّلام از قائم سئوال شد حضرت دست به امام صادق علیه السّلام زد و فرمود:به خدا این قائم آل محمد صلّی اللّه علیه و آله است، عنبسه گوید:چون امام باقر علیه السّلام وفات کرد،من خدمت امام صادق علیه السّلام رسیدم و این خبر را به او گفتم،فرمود:جابر راست گفته.

سپس فرمود:شاید شما معتقد نیستید که هرامامی قائم است به امامت بعد از امامی که پیش از او بوده است.

توضیح:مراد از قائم آل محمد امام دوازدهم نیست بلکه مراد از قائم به امر امامت است در این صورت ائمه همه قائم‌اند و هر امامی قائم است به امام قبل از خود.

 ترجمه آیت اللهی ؛ ج 2 , ص 25 

: صحیح. و قوله: قال عنبسة، الظاهر أنه کلام هشام و یحتمل ابن محبوب لکنه بعید ترون علی المجهول أو المعلوم أی تظنون، و القائم یطلق فی الأخبار علی المهدی القائم بالجهاد، الخارج بالسیف، و علی کل إمام فإنه قائم بأمر الإمامة کما سیأتی فی باب: أن الأئمة کلهم قائمون بأمر الله، و غرضه علیه السلام بیان أن أبی سمانی قائما بالمعنی الثانی لا الأول، و فی الإبهام نوع مصلحة لعدم یأس الشیعة عن الفرج.

 مرآة العقول ؛ ج 3 , ص 328 

عبد الاعلی گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: پدرم آنچه در آنجا بود (از کتب و؟؟؟ و نشانه‌های امامت) بمن سپرد و چون وفاتش نزدیک شد، فرمود: گواهانی نزد من آور، من چهار تن از قریش را که نافع - غلام عبد اللّٰه بن عمر - در میان آنها بود حاضر کردم، پس فرمود بنویس: اینست آنچه یعقوب بپسرانش وصیت کرد.«پسرانم! خدا برای شما این دین را برگزید، پس نمیرید جز اینکه مسلمان باشید-132 سوره 2-» و محمد بن علی بجعفر بن محمد وصیت کرد و باو امر فرمود که او را در بردی که نماز جمعه را با آن میخواند کفن پوشد، و با عمامه خودش او را عمامه پوشد و قبرش را چهار گوش سازد و بمقدار چهار انگشت بالا آورد و هنگام دفن بندهای کفن او را بگشاید: سپس بگواهان فرمود برگردید خدا شما را رحمت کند - بعد از آنکه رفتند - گفتم: ای پدر! در این وصیت چه احتیاجی بگواه گرفتن بود؟ فرمود: پسر جانم! نخواستم که تو (در امر امامت یا کارهای وصیت) مغلوب باشی و مردم بگویند باو وصیت نکرده است، خواستم که تو حجت و دلیل داشته باشی.

 ترجمه مصطفوی ؛ ج 2 , ص 81 

8-عبد الاعلی از امام صادق(علیه السّلام)فرمود:پدرم هر چه در آنجا بود به من سپرد مرگش در رسید فرمود:چند گواه نزد من حاضر کن و من چهار تن از قریش که یکی از آنها نافع وابستۀ عبد الله بن عمر بود حاضر کردم،پس از آن فرمود:بنویس:این است که یعقوب به فرزندانش وصیّت کرد(132 سورۀ بقره):«ای پسرانم به راستی خدا برای شما دینداری را برگزیده مبادا بمیرید جز اینکه مسلمان باشید(مبادا نامسلمان بمیرید)»و محمد بن علی(علیهما السّلام)به جعفر بن محمد(علیهما السّلام)وصیّت کرد و به او امر کرد تا در آن بُردی که روزهای جمعه در آن نماز می‌خوانده کفنش کند و عمامۀ مخصوص او را به سرش بندد و گورش را چهار گوش بسازد و چهار انگشت از زمین بلند کند و هنگام خاک سپردن گره‌های کفن او را باز کند(جامۀ دوختۀ او را بکند)سپس به گواهان فرمود:خدا رحمتتان کند برگردید،و چون آنها برگشتند،گفتم:پدر جان این مطالب اهمیتی نداشت که شما بر آن گواه گرفتید؟فرمود:پسر جانم،من بد داشتم که تو در تصدّی امر دفن و کفن من مغلوب نظر دیگران شوی و بگویند که به او وصیّت نشده،من خواستم دلیل و مدرکی داشته باشی.

 ترجمه کمره ای ؛ ج 2 , ص 461 

8-عبد الاعلی گوید:امام صادق علیه السّلام فرمود:پدرم هرچه در آنجا بود(از کتب و سلاح و نشانه‌های امامت)همه را به من سپرد و چون مرگش نزدیک شد فرمود:گواهانی نزد من بیاور و من چهار تن از قریش که یکی از آنها نافع غلام عبد اللّه بن عمر بود حاضر کردم،پس از آن فرمود: بنویس:این است که یعقوب به فرزندانش وصیت کرد:«ای فرزندانم به راستی خدا برای شما این دین را برگزید مبادا بمیرید جز اینکه مسلمان باشید(بقره/132)»و محمد بن علی علیه السّلام به جعفر بن محمد علیه السّلام وصیّت کرد و به او امر کرد تا در آن بردی که روزهای جمعه در آن نماز می‌خوانده کفنش کند و عمامۀ مخصوص او را به سرش بندد و گورش را چهار گوش بسازد و به مقدار چهار انگشت از زمین بلند کند و هنگام خاک سپردن گره‌های کفن او را باز نماید سپس به گواهان فرمود:برگردید خدا رحمتتان کند و چون آن‌ها برگشتند،گفتم:پدر جان این مطالب چه نیازی به گواه گرفتن داشت؟

فرمود:پسرم نخواستم که تو در تصدّی امر دفن و کفن من مغلوب نظر دیگران شوی و بگویند که به او وصیّت نشده،من خواستم دلیل و مدرکی داشته باشی.

 ترجمه آیت اللهی ؛ ج 2 , ص 27 

: مجهول. ما هناک أی ما کان محفوظا عنده من الکتب و السلاح و آثار الأنبیاء و ودائعهم فیهم نافع أی منهم بتعمیم قریش بحیث یشمل موالیهم أو معهم کان یصلی فیه الجمعة أی مع العامة تقیة أو فی الدار خفیة أربع أصابع أی مفرجة و أن یحل عنه علی بناء المجرد من باب نصر، و الإطمار جمع طمر بالکسر و هو الثوب الخلق، و الکساء البالی من غیر صوف، ذکره الفیروزآبادی، و ضمائر عنه و أطماره و دفنه إما راجعة إلی جعفر علیه السلام أی یحل أزرار أثوابه عند إدخال أبیه القبر، فإضافة الدفن إلی الضمیر إضافة إلی الفاعل أو ضمیر دفنه راجع إلی أبی جعفر علیه السلام إضافة إلی المفعول، أو الضمائر راجعة إلی أبی جعفر علیه السلام، فالمراد حل عقد الأکفان، و قیل: أمره بأن لا یدفنه مع ثیابه المخیطة. ما کان فی هذا ما نافیة أی لم تکن لک حاجة فی ذلک بأن تشهد أی إلی أن تشهد، أو استفهامیة أی أی فائدة فی هذا أی الموصی به بأن یشهد علیه، الباء للسببیة و الظرف متعلق بکان تشهد بصیغة الخطاب المعلوم أو بصیغة الغائب المجهول، و فی إعلام الوری: ما کان لک فی هذا و أن تشهد علیه أن تغلب علی بناء المجهول أی فی الإمامة فینکروا إمامتک، فإن الوصیة من علامات الإمامة کما مر، أو فیما أوصی إلیه مما یخالف العامة کتربیع القبر فیکون له فی ذلک عذر، و یقول کذا أوصی إلی أبی، و یحتمل التعمیم لیشملهما.

 مرآة العقول ؛ ج 3 , ص 329 

فیض بن مختار گوید: بامام صادق علیه السلام عرضکردم: مرا از آتش دوزخ دستگیر، ما بعد از شما که را داریم؟ پس ابو ابراهیم بر آن حضرت وارد شد و او در آن روز کودک بود، امام فرمود: اینست صاحب شما، دامنش را بگیر.

 ترجمه مصطفوی ؛ ج 2 , ص 81 

1-فیض بن مختار گوید:به امام صادق گفتم:مرا از دوزخ بر آور بفرما بعد از شما امام ما کیست؟و در این حال ابو ابراهیم که یک بچه‌ای بود به آن حضرت وارد شد،فرمود:این است امام شما به او بچسب.

 ترجمه کمره ای ؛ ج 2 , ص 463 

1-فیض بن مختار می‌گوید:به امام صادق گفتم:مرا از آتش دوزخ دستگیری فرما بعد از شما چه کسی امام است؟و در این حال ابو ابراهیم که بچه بود بر آن حضرت وارد شد،فرمود:این است امام،دامنش را بگیر.

 ترجمه آیت اللهی ؛ ج 2 , ص 27 

: ضعیف. من النار لعله ضمن خذ بیدی معنی الإنقاذ فعدی بمن هذا صاحبکم أی إمامکم الذی یلزمکم أن تصحبوه أو هو أولی بکم من أنفسکم.

 مرآة العقول ؛ ج 3 , ص 329 

معاذ بن کثیر گوید: بامام صادق علیه السلام عرضکردم: از خدائی که این مقام را بشما روزی کرده میخواهم که تا پیش از وفات شما مانند آن را بنسل شما هم روزی کند. فرمود: خدا این کار را کرده است عرضکردم: قربانت گردم، او کیست؟ اشاره بعبد الصالح کرد که خوابیده بود و فرمود این خوابیده - و او در آن زمان کودک بود.

 ترجمه مصطفوی ؛ ج 2 , ص 82 

2-معاذ بن کثیر گوید:به امام صادق(علیه السّلام)گفتم:از خدا خواستارم همان مقامی را که نسبت به تو به پدرت روزی کرده به تو هم از نسلت قبل از مرگ روزی کند،فرمود:خدا این لطف را کرده است،گوید:گفتم:او کیست؟قربانت،به عبد صالح که در این حال خواب بود اشاره کرد و فرمود: همین خواب،و او بچه بود.

 ترجمه کمره ای ؛ ج 2 , ص 463 

2-معاذ بن کثیر می‌گوید:به امام صادق علیه السّلام عرض کردم:از خدا می‌خواهم همان مقامی را که روزی پدرت کرده قبل از مرگ شما هم،روزی نسل شما کند،فرمود:خدا این لطف را کرده است،گوید:گفتم:قربانت گردم او کیست؟او اشاره به عبد صالح کرد که خواب بود و فرمود:همین کودک خوابیده است.

 ترجمه آیت اللهی ؛ ج 2 , ص 29 

: حسن، و ثبیت هو ابن محمد ممدوح الذی رزق أباک منک من للسببیة هذه المنزلة و هی سعادة أن یکون له ولد یشبه خلقه و خلقه و شمائله و یکون قابلا للإمامة و ضمیر مثلها للإمامة.

 مرآة العقول ؛ ج 3 , ص 330 

ابن حجاج گوید: در سالی که ابو الحسن ماضی (امام هفتم) علیه السلام را گرفتند، بعبد الرحمن گفتم: این مرد (امام هفتم علیه السلام) بدست این مرد (هارون) افتاد و نمیدانم عاقبت کارش بکجا انجامد آیا نسبت بیکی از اولادش بتو خبری رسیده است؟ بمن گفت: من گمان نمیکردم کسی این مسأله را از من بپرسد، من بمنزل جعفر بن محمد رفتم، او در فلان اتاق خانه در محل نمازش بود و دعا میکرد و موسی بن جعفر طرف راستش بود و آمین میگفت، بحضرت عرضکردم: خدا مرا قربانت کند: میدانید که من تنها بشما گرویده‌ام و در خدمت شما بوده‌ام، بفرمائید صاحب اختیار مردم بعد از شما کیست؟ فرمود: موسی آن زره را پوشید و بقامتش راست آمد، بحضرت عرض کردم: بعد از این دیگر بچیزی احتیاج ندارم (همین سخن مرا کافیست).

 ترجمه مصطفوی ؛ ج 2 , ص 82 

3-عبد الرحمن بن حجاج گوید:در همان سالی که ابو الحسن ماضی(علیه السّلام)را گرفتند من از عبد الرحمن پرسیدم که این مرد (امام ما)به دست این مرد ظالم افتاد و ما نمی‌دانیم چه سرانجامی دارد آیا به تو نسبت به یکی از اولادش چیزی رسیده،گفت:من گمان نداشتم کسی این مسأله را از من بپرسد،من در منزل امام صادق خدمت او رسیدم و او در یک اطاق کذائی در خانه‌اش که محل نمازش بود تشریف داشت و دعا می‌کرد و سمت راستش موسی بن جعفر(علیه السّلام)بود که آمین می‌گفت بر دعایش من به او عرض کردم:قربانت،می‌دانی که من تنها نظر به شما دارم و به شما خدمت کرده‌ام بعد از شما امام بر مردم کیست؟فرمود:موسی زره را پوشیده و به اندام او رسا در آمده،گفتم:بعد از این دیگر نیاز به سؤالی ندارم.

 ترجمه کمره ای ؛ ج 2 , ص 463 

3-عبد الرحمن بن حجاج می‌گوید:در همان سالی که ابو الحسن را گرفتند من از عبد الرحمن پرسیدم که اینمرد ماضی علیه السّلام(امام هفتم)به دست این مرد ظالم افتاد و ما نمی‌دانیم چه سرانجامی دارد آیا به تو نسبت به یکی از اولادش خبری رسیده است،گفت:من گمان نداشتم کسی این مسأله را از من بپرسد:من در منزل امام صادق خدمت او رسیدم و او در یک اطاقی در خانه‌اش که محل نمازش بود تشریف داشت و دعا می‌کرد و سمت راستش موسی بن جعفر علیه السّلام بود که آمین می‌گفت من به او عرض کردم:قربانت،می‌دانی که من در خدمت شما بوده‌ام و به شما خدمت کرده‌ام بعد از شما امام بر مردم کیست؟

فرمود:موسی آن زره را پوشید و مناسب قامتش شد گفتم:بعد از این دیگر نیاز به سؤالی ندارم و همین سخن مرا کافی است.

توضیح:مورد سؤال،امام بعد از موسی کاظم است زیرا عبد الرحمن بن حجاج فهمیده که امام هفتم از زندان آزاد نخواهد شد به همین خاطر با تعجب سؤال می‌کند ولی جواب نص بر خود امام هفتم است نه بر کسی که بعد از اوست شاید منظور ابن حجاج این باشد که تو درباره سؤال از امامت امام رضا همان را شنیدی که من دربارۀ سؤال از امام هفتم از امام صادق علیه السّلام شنیدم و مقصود از زره زره تقوی است نه زرهی که قائم آل محمد بر تن می‌کند و قیام می‌کند همان‌طور که مذهب واقفیه بر این باورند که براساس این حدیث امام غایب که ظهور خواهد کرد امام هفتم است نه کسی دیگر.

 ترجمه آیت اللهی ؛ ج 2 , ص 29 

: مجهول. و الأرجانی بفتح الهمزة و تشدید الراء المکسورة نسبة إلی بلد بفارس، الفارسی بکسر الراء لالتقاء الساکنین. إن هذا الرجل أی الکاظم علیه السلام فی ید هذا أی الرشید لعنه الله إلی ما یصیر ما استفهامیة و إثبات ألفها مع حرف الجر شاذ و فی بیت بالتنوین کذا کنایة عما ذکره مفصلا من صفة البیت یؤمن علی التفعیل أی یقول آمین فمن ولی الناس أی أولی بهم من أنفسهم. ثم اعلم أن فی الخبر إشکالا من جهة أن السؤال کان عن إمامة الإمام بعد الکاظم علیه السلام، و الجواب تضمن النص علیه لا علی من بعده؟ و الجواب عنه من وجوه: الأول: ما خطر ببالی و هو الأظهر عندی، و هو أن غرض عبد الرحمن أن الکاظم هو القائم الذی هو آخر الأئمة و یغیب، ثم یخرج بالسیف کما هو مذهب الواقفیة، و استدل علیه بقوله: قد لبس الدرع و ساوی علیه، فما قد بلغهم من الروایة المتقدمة أن قائمنا من إذا لبس الدرع ملاءها فلا یحتاج إلی السؤال عن الإمام بعده، و قد أخطأ عبد الرحمن فی الاستدلال، إذ یمکن أن یکون للرسول صلی الله علیه و آله و سلم درعان أحدهما علامة الإمامة و الأخری علامة القائم، أو یکون هذا من الأخبار البدائیة، و یحتمل أن یکون هذا من مخترعات الواقفیة. الثانی: ما ذکره المحدث الأسترآبادی حیث قال: کان فی آخر هذا الحدیث الشریف قصة إمامة الرضا علیه السلام فترکه المصنف لأن الباب معقود لغیرها. الثالث: ما ذکره بعض الأفاضل أن فیه طریق استعلام حال الرضا علیه السلام، و کنایة الإشارة و حینئذ یصیر الجواب مربوطا بالسؤال. الرابع: ما ذکره بعض المعاصرین و هو أن مقصود عبد الرحمن أنک سمعت بعد سؤالک من أبی الحسن فی الرضا علیه السلام مثل ما سمعته بعد سؤالی من أبی عبد الله علیه السلام فی أبی الحسن، فلا وجه لسؤالک، و قال: المراد بالدرع لباس العلم و التقوی و نحوهما مما یدفع به ضرر إبلیس و جنوده، و فی الدعاء: اللهم ألبسنی درعک الحصینة، و المقصود فی هذا الحدیث استکمال شروط الإمامة، أی ساوی أبو الحسن الدرع علی نفسه فتطابقها و علی هذا التقریر لا منافاة بینه و بین ما مر، و لا یخفی بعده. ثم اعلم أنه فقلت علی بعض الوجوه المتقدمة کلام الأرجانی، و علی بعضها کلام عبد الرحمن فلا تغفل.

 مرآة العقول ؛ ج 3 , ص 331 

مفضل بن عمر گوید: خدمت امام صادق علیه السلام بودم که ابو ابراهیم (موسی بن جعفر) علیه السلام وارد شد و او جوانی بود. امام فرمود وصیت مرا در باره این بپذیر (و بدان که او امام است) و امر امامت را با هر کدام از اصحابت که مورد اطمینانست در میان گذار.

 ترجمه مصطفوی ؛ ج 2 , ص 83 

4-مفضل بن عمر گوید:من نزد امام صادق(علیه السّلام)بودم که ابو ابراهیم پسر بچه‌ای بود و نزد او آمد،امام به من فرمود:بخواه که او وصی من باشد و امر امامت او را به هر کدام از هم عقیده‌های خود که می‌دانی راز نگهدارند اظهار کن.

 ترجمه کمره ای ؛ ج 2 , ص 465 

4-مفضل بن عمر می‌گوید:من نزد امام صادق علیه السّلام بودم که ابو ابراهیم (موسی بن جعفر)پسربچه‌ای بود و نزد او آمد،امام به من فرمود: وصیت مرا درباره او بپذیر و بدانکه او امام بعد از من است او را به هر کدام از هم‌عقیده‌های خود که می‌دانی رازنگهدارند بگو.

 ترجمه آیت اللهی ؛ ج 2 , ص 31 

: ضعیف. استوص به أی أقبل وصیتی فیه فإنی أوصیک برعایته و القول بإمامته، قال فی المغرب: فی حدیث الظهار استوص بابن عمک خیرا أی أقبل وصیتی فیه، و انتصاب خیرا علی المصدر، أی استیصاء خیر، انتهی. وضع أمره أی الإخبار بإمامته و النص علیه و هو أمر بالتقیة.

 مرآة العقول ؛ ج 3 , ص 332 

اسحاق بن جعفر (بن محمد علیه السلام) گوید: روزی خدمت پدرم بودم که علی بن عمر بن علی (پسر امام چهارم علیه السلام) از پدرم پرسید و گفت: قربانت گردم، ما و مردم، بعد از شما بکه پناه بریم؟ فرمود: بکسی که دو جامه زرد پوشیده و دو گیسو دارد و اکنون از این در بر تو در آید و هر دو لنگه در را با دو دست خود باز کند، چیزی نگذشت که دیدیم دو دست که دو لنگه در را گرفته و آنها را گشود، ظاهر گشت، سپس ابو ابراهیم علیه السلام بر ما وارد شد.

 ترجمه مصطفوی ؛ ج 2 , ص 83 

5-اسحاق بن جعفر گوید:روزی نزد پدرم بودم و علی بن عمر بن علی(بن الحسین)به او گفت:قربانت،بعد از تو ما خانواده و مردم دیگر به که پناه برند؟فرمود:به آن که دو جامۀ زرد پوشیده و دو گیسوان دارد و از این در به تو عیان گردد و هر دو لنگۀ در را با هر دو دست خود را باز کند،ما درنگی نکردیم که دو کف هر دو لنگه را گرفته بودند و آن را گشود و ابو ابراهیم(علیه السّلام)بر ما طالع شد.

 ترجمه کمره ای ؛ ج 2 , ص 465 

5-اسحاق بن جعفر گوید:روزی نزد پدرم بودم و علی بن عمر بن علی (پسر امام چهارم)از او پرسید:قربانت گردم بعد از تو ما خانواده و دیگران به که پناه برند؟فرمود:به آن‌که دو جامۀ زرد پوشیده و دو گیسوان دارد و از این در،بر تو ظاهر می‌شود و هردو لنگۀ در را با هردو دست خود باز می‌کند،چیزی نگذشت که دیدم دو دست دو لنگۀ در را گرفته و آن را گشود و سپس ابو ابراهیم(موسی بن جعفر)بر ما ظاهر شد.

 ترجمه آیت اللهی ؛ ج 2 , ص 31 

: ضعیف، و علی بن عمر هو ابن علی بن الحسین علیهما السّلام. إلی من تفزع أی تلجأ و تستغیث لحل المشکلات و استعلام مسائل الدین، و الغدیرة بالفتح الذؤابة بالضم مهموزا و هی ما نبت فی الصدغ من الشعر المسترسل، و یعنی کلام إسحاق أو غیره من الرواة آخذة بصیغة الفاعل حالا عن کل من الکفین أو یعدهما واحدا، أو بصیغة المصدر مفعولا لأجله. و فی إرشاد المفید: آخذتان، و هو أصوب بالبابین أی بمصراعی الباب، و الضمیر فی فتحهما للطالع، و الخبر مشتمل علی الإعجاز أیضا، و فی الإرشاد و أعلام الوری: حتی انفتحتا و دخل علینا أبو إبراهیم موسی بن جعفر و هو صبی و علیه ثوبان أصفران

 مرآة العقول ؛ ج 3 , ص 332 

صفوان جمال گوید: منصور بن حازم بامام صادق علیه السلام عرضکرد: پدر و مادرم بقربانت مرگ در هر صبح و شام بسراغ جانها می‌آید، اگر چنین شد، امام کیست؟ حضرت صادق علیه السلام فرمود اگر چنین شد اینست امام شما و با دست بشانه ابو الحسن علیه السلام زد - که فکر میکنم شانه راست بود - و او در آن وقت پنج ساله بود [قدش پنج وجب بود] و عبد اللّٰه بن جعفر (أفطح امام طایفه فطحیه) با مادر آن مجلس نشسته بود (با وجود آنکه از پدرش چنین سخنی شنید، بعد از وفات پدر مخالفت کرد و دعوی امامت نمود).

 ترجمه مصطفوی ؛ ج 2 , ص 83 

6-صفوان جمال گوید:منصور بن حازم به امام صادق(علیه السّلام) گفت:پدر و مادرم قربانت،هر بامداد و پسین جانهائی را دریابند و اگر چنین پیشامدی شد،امام کیست؟امام صادق(علیه السّلام)فرمود:اگر چنین شد او است امام شما و دست به شانۀ راست ابی الحسن(علیه السّلام)زد چنانچه من می‌دانم و آن حضرت در این وقت پنج ساله بود(یا قدش پنج وجب بود)و عبد الله بن جعفر هم با ما نشسته بود.

 ترجمه کمره ای ؛ ج 2 , ص 465 

6-صفوان جمال می‌گوید:منصور بن حازم به امام صادق علیه السّلام گفت:پدر و مادرم قربانت باد،هر صبح و عصر مرگ به موقع جانها را می‌گیرد اگر چنین پیشامدی شد امام کیست؟امام صادق علیه السّلام فرمود:اگر چنین شد اوست امام شما و دست به شانۀ راست ابی الحسن علیه السّلام زد چنانچه من می‌دانم و آن حضرت در این وقت پنج ساله بود و عبد اللّه بن جعفر هم با ما نشسته بود.

توضیح:عبد اللّه بن جعفر همان کسی است که می‌دانست امامت در حضرت رضاست ولی راه انحراف پیش گرفت و بعد از پدرش دعوی امامت کرد و مذهب (فطحیه)را به وجود آورد.

 ترجمه آیت اللهی ؛ ج 2 , ص 31 

: حسن. یغدی علیها و یراح أی یأتیها الموت أو ملکه أو الأعم منه و من سائر البلایا غدوا و رواحا و ذکر الوقتین علی المثال و المقصود کل وقت فإذا کان ذلک أی مجیء الموت إلیک فمن أی فمن صاحبنا فیما أعلم أی فیما أظن و المقصود تجویز کون المضروب علیه غیر منکبه الأیمن، و یحتمل علی بعد تعلق الشک بکونه علیه السلام خماسیا، و یؤیده أن فی إرشاد المفید هکذا : و هو فیما أعلم یومئذ خماسی و هو أظهر. و الخماسی من قدس سره خمسة أشبار أو من سنة خمس سنین، و الأول أشهر قال فی القاموس: غلام خماسی: طوله خمسة أشبار، و لا یقال: سداسی و لا سباعی لأنه إذا بلغ خمسة أشبار فهو رجل، انتهی. و عبد الله هو الأفطح الذی ادعی الإمامة لنفسه بعد أبیه و تبعه الفطحیة و ذکره لبیان أنه مع سماعه هذا من أبیه اجترأ علی هذا الدعوی الباطل.

 مرآة العقول ؛ ج 3 , ص 333 

عیسی بن عبد اللّٰه گوید: بامام صادق علیه السلام عرضکردم: اگر پیش آمدی کند - که خدا آن را بمن ننماید-(یعنی اگر خدای ناخواسته شما وفات کنید) من بکه اقتدا کنم؟ حضرت اشاره بپسرش موسی کرد. عرضکردم: اگر برای موسی پیش آمدی کند، بکه اقتدا کنم؟ فرمود: بفرزندش، عرض کردم: اگر برای فرزندش پیش آمدی کند و برادر بزرگتر و پسر کوچکتری از خود باقی گذارد، بکه اقتدا کنم؟ فرمود: بفرزندش، سپس فرمود: همچنین همیشه (پسر کوچک امام، بر برادر بزرگتر امام مقدم است) عرضکردم: اگر امام را نشناختم و جای او را ندانستم چه کنم؟ فرمود: میگوئی خدایا! من پیرو و دوستدار آن حجت زنده تو هستم که از فرزندان امام گذشته است، همین ترا کافیست - ان شاء اللّٰه-.

 ترجمه مصطفوی ؛ ج 2 , ص 84 

7-عیسی بن عبد الله بن محمد بن عمر بن علی بن ابی طالب گوید:به امام صادق(علیه السّلام)گفتم:اگر چیزی شد(خدا برایم این روز را نیاورد)من به که اقتدا کنم،به پسرش موسی(علیه السّلام)اشاره کرد، گفتم:اگر برای پسرش پیشامدی کرد و برادر بزرگ و پسر صغیری به جا گذاشت به کدام اقتداء کنم؟فرمود:به پسرش، سپس امام فرمود:چنین است همیشه،گفتم:اگر او را نشناسم و محل او را ندانم؟فرمود:می‌گوئی:خدایا من پیرو و دوست دار آن امامی هستم که فرزند امام گذشته است،که همین برای تو مجزی است ان شاء الله.

 ترجمه کمره ای ؛ ج 2 , ص 467 

7-عیسی بن عبد اللّه بن محمد بن عمر بن علی بن ابی طالب گوید:به امام صادق علیه السّلام گفتم:اگر چیزی شد(یعنی خدای نخواسته شما وفات کنید)من به که اقتدا کنم؟حضرت به پسرش موسی علیه السّلام اشاره کرد،گفتم:اگر برای پسرش پیشامدی کند و برادر بزرگ و پسر صغیری به جا گذاشت به کدام اقتدا کنم؟

فرمود:به پسرش،سپس امام فرمود:چنین است همیشه،

گفتم:اگر او را نشناسم و محل او را ندانم؟

فرمود:می‌گوئی:خدایا من پیرو و دوست‌دار آن امامی هستم که فرزند امام گذشته است،که همین برای تو کافی است انشاء اللّه.

 ترجمه آیت اللهی ؛ ج 2 , ص 33 

: مجهول، و قد مضی فی باب إثبات الإمامة فی الأعقاب إلی قوله أبدا و کنی بالکون عن الفقد و الموت محافظة للأدب و لا أرانی الله معترضة دعائیة قوله: فإن لم أعرفه، جوابه محذوف أی فما أصنع أو بمن ائتم إنی أتولی أی اعتقد ولایته و إمامته، و یدل علی أنه مع تعذر العلم التفصیلی فی أصل الدین یکفی العلم الإجمالی و لا بد من الإذعان مجملا، و یخرج بذلک عمن لم یعلم إمام زمانه.

 مرآة العقول ؛ ج 3 , ص 334 

مفضل بن عمر گوید: امام صادق علیه السلام از ابو الحسن موسی علیه السلام یاد کرد - و او در آن روز کودکی بود - و فرمود: اینست همان مولودی که در خاندان ما، مولودی پر برکت‌تر از او برای شیعیان ما بدنیا نیامده است، سپس بمن فرمود: باسماعیل جفا مکن (زیرا اگر چه او امام نیست، اما برادر بزرگتر امامست و یا مقصود اینست که: مبادا او را با دعای امامت وادار کنی).

 ترجمه مصطفوی ؛ ج 2 , ص 84 

8-مفضل بن عمر گوید:امام صادق نام ابو الحسن(علیه السّلام)را برد که آن روز هنوز کودکی بود و فرمود:این است آن مولودی که در خاندان ما برای شیعیان ما از آن با برکت تری به وجود نیامده. سپس رو به من کرد و فرمود:به اسماعیل جفا و درشتی نکنید.

 ترجمه کمره ای ؛ ج 2 , ص 467 

8-مفضل بن عمر گوید:امام صادق نام ابو الحسن علیه السّلام را برد که آن روز هنوز کودکی بود و فرمود:این است آن مولودی که در خاندان ما،برای شیعیان پربرکت‌تر از او به دنیا نیامده است.

سپس رو به من کرد و فرمود:به اسماعیل جفا مکن(زیرا هرچند که او امام نیست ولی برادر بزرگتر امام است)

 ترجمه آیت اللهی ؛ ج 2 , ص 33 

: ضعیف. لم یولد فینا أی من بین أولادنا، و یحتمل شموله لأولاد سائر الأئمة علیهم السلام سوی أمیر المؤمنین و الحسنین علیهم السلام، فإن سائر هم متساوون فی الفضل، إن کان المراد حقیقة الکلام و إن کان المراد أنه أعظم برکة منهم کما هو الشائع فی مثل هذه العبارة فالتفضیل علی غیر الأئمة علیهم السلام، مع أنه یمکن أن یکون نوع من البرکات و المنافع مختصا به علیه السلام، کما أنه اختار الحبس و وقی بذلک شیعته لا تجفوا إسماعیل بالتخفیف من الجفاء نقیض الصلة أی إنه و إن لم یکن إماما لکنه ابن إمامکم، و لا بد من إکرامه و احترامه و رعایته، أو لا تخبروه بهذا فتجفوه إذ یعلم بذلک موته قبلی لما قد علم من أن الإمامة فی الأکبر و هو أکبر من الکاظم علیه السلام و لم تکن به آفة، أو لا تجفوا به بأن تبعثوه علی دعوی الإمامة بغیر حق، و علی بعض الوجوه یمکن أن یقرأ من باب الأفعال من أجفاه إذا أتعبه.

 مرآة العقول ؛ ج 3 , ص 334 

فیض بن مختار در ضمن حدیثی طولانی که راجع بامر امامت ابو الحسن علیه السلام است باینجا میرسد که: امام صادق علیه السلام باو فرمود: اینست همان صاحب اختیار تو که در باره او پرسیدی، نزد او برو و بحقش اعتراف کن، من برخاستم و سر و دستش بوسه دادم و بدرگاه خدای عز و جل برای او دعا کردم. امام صادق علیه السلام فرمود: آگاه باش که خدا اظهار این مطلب را بکسی پیش از تو بما اجازه نفرموده است، عرضکردم: قربانت گردم، من بدیگری این خبر را باز گویم؟ فرمود: آری، باهل و اولادت، و در آنجا اهل و اولاد و رفقایم همراه من بودند و یونس بن ظبیان از جمله رفقایم بود، چون من بآنها این خبر گفتم، ایشان خدای عز و جل را شکرگزاری کردند ولی یونس گفت: نه. بخدا، نمیپذیرم تا از خود امام بشنوم - و عجله هم داشت - از نزد ما بیرون رفت و من هم پشت سرش رفتم، وقتی بدر خانه حضرت صادق علیه السلام رسیدم، چون یونس پیش از من آنجا رسیده بود، شنیدم حضرت باو میفرماید: ای یونس! مطلب چنانست که فیض بتو گفت، یونس گفت: شنیدم و اطاعت کردم، و امام صادق علیه السلام بمن فرمود: ای فیض! یونس را همراه خود داشته باش.(زیرا چندان اعتمادی باو نیست).

 ترجمه مصطفوی ؛ ج 2 , ص 84 

9-از فیض بن مختار در ضمن حدیثی طولانی در بارۀ ابو الحسن گوید:تا آنجا که امام صادق(علیه السّلام)فرمود:او است سرور و امامت که از او پرسیدی خدمت او برو و به حق او اعتراف کن،من برخاستم سر و دست او را بوسیدم و به درگاه خدا عز و جل برای او دعا کردم،امام صادق(علیه السّلام)فرمود:ولی بدان که خدا به ما اجازه نداد پیش از تو به دیگری اظهار کنیم،من گفتم:قربانت،اجازه می‌فرمائید به دیگری هم خبر دهم؟فرمود:آری به اهلت و اولادت و به همراه من اهل و اولاد و رفیقانی بودند که یونس بن ظبیان هم از رفقاء من بود،و چون به آنها خبر دادم خدای عز و جل را سپاس گفتند،یونس گفت:نه به خدا باید من از زبان خود امام بشنوم و بسیار شتاب داشت،از منزل بیرون آمد و من هم دنبالش بودم و چون به در خانه رسیدم و او زودتر از من رسیده بود شنیدم که امام صادق(علیه السّلام)به او می‌فرماید:ای یونس،مطلب همان است که فیض برای تو گفته است،گوید:یونس گفت:من شنیدم و اطاعت کردم، امام صادق(علیه السّلام)به من فرمود:ای فیض او را با خود ببر.

 ترجمه کمره ای ؛ ج 2 , ص 467 

9-از فیض بن مختار در ضمن حدیثی طولانی دربارۀ ابو الحسن گوید:که امام صادق علیه السّلام به او فرمود:اوست صاحب اختیار و امام تو که از او سئوال کردی خدمت او برو و به حق او اعتراف کن،من برخاستم سر و دست او را بوسیدم و به درگاه خدای عزّ و جل برای او دعا کردم،

امام صادق علیه السّلام فرمود:ولی بدان که خدا به ما اجازه نداد پیش از تو به دیگری اظهار کنیم،من گفتم:قربانت،اجازه می‌فرمائید به دیگری هم خبر دهم؟فرمود:آری به اهلت و اولادت و به همراه من اهل و اولاد و رفیقانی بودند که یونس بن ظبیان هم از آنها بود،و چون به آن‌ها خبر دادم خدای عز و جل را سپاس گفتند،یونس گفت:نه به خدا نمی‌پذیرم تا آنکه از زبان خود امام بشنوم و بسیار شتاب داشت،از منزل بیرون آمد و من هم دنبالش بودم و چون به در خانه رسیدم و او زودتر از من رسیده بود شنیدم که امام صادق علیه السّلام به او می‌فرماید:ای یونس،مطلب همان است که فیض برای تو گفته است،یونس گفت:من شنیدم و اطاعت کردم،امام صادق علیه السّلام به من فرمود:ای فیض او را با خود ببر.

توضیح:این جمله امام که فرمود او را با خود ببر نشانه بی‌اعتمادی امام نسبت به اوست.

 ترجمه آیت اللهی ؛ ج 2 , ص 35 

: موثق. فی أمر أبی الحسن أی فی شأنه أو فی إمامته فی أول منک هو أفعل التفضیل أی فی أسبق منک، و حاصله أنی ما أخبرت بإمامته أحدا قبلک، و ما قیل: أن الخطاب لأبی الحسن علیه السلام و المعنی أنه لم یأذن الله لنا فی إمامة من هو أسبق مولدا و أکبر سنا منک یعنی إسماعیل، فلا یخفی بعده. و فی البصائر أما إنه لم یؤذن له فی ذلک، أی فی أن تقبل رأسه و یده فیصیر سببا لظهور الأمر و ضرر المخالفین. و فی البصائر، بعد قوله: و ولدک، و رفقاءک، و هو أظهر و إلا لم یکن یجوز له أن یخبر یونس و ذکر الرفقاء بعد ذلک مکررا یؤیده لا و الله أی لا أقبل ذلک أو لا اکتفی به و کانت به أی فی یونس عجلة بالتحریک أی تعجیل فی استکشاف الأمور و لم یکن له وقار و تثبیت و قد سبقنی أی یونس خذه إلیک أی لا تدع یونس یفشی هذا الأمر و أخبره أن فی إفشائه مفاسد، و فی البصائر کما قال لک فیض زرقه زرقه قال: فقلت قد فعلت، و الزرقة بالنبطیة أی خذه إلیک. أقول: و فیه ذم لیونس کما هو المذموم عند أصحابنا، و أقول: هذا خبر طویل اختصره الکلینی (ره) أوردته بتمامه فی الکتاب الکبیر.

 مرآة العقول ؛ ج 3 , ص 335 

طاهر گوید: امام صادق علیه السلام (پسر خود) عبد اللّٰه را سرزنش و نکوهش و اندرز مینمود و میفرمود: چرا تو مانند برادرت (موسی) نیستی؟ بخدا که من در چهره او نور میبینم، عبد اللّٰه عرضکرد: چرا؟ مگر پدر و مادر من و او یکی نیست؟ حضرت باو فرمود: او جان من است و تو پسر من هستی.

 ترجمه مصطفوی ؛ ج 2 , ص 85 

10-از طاهر(خادم امام صادق علیه السّلام)که امام صادق(علیه السّلام) عبد اللّٰه(فرزند بزرگتر خود را)سرزنش و عتاب می‌کرد و پند می داد و می‌فرمود:چرا مانند برادر خود نیستی،به خدا من در چهره وی نور می‌بینم،عبد اللّٰه می‌گفت:مگر پدر من و او یکی نیست و مادر من و او(اصل من و اصل او-نسخه اعلام الوری)یکی نیست؟امام صادق به او می‌فرمود:او جان من است و تو پسر من هستی.

 ترجمه کمره ای ؛ ج 2 , ص 469 

10-طاهر می‌گوید:امام صادق علیه السّلام عبد اللّه(پسر بزرگ خود را)سرزنش می‌کرد و پند می‌داد و می‌فرمود:چرا مانند برادر خود نیستی،به خدا من در چهره وی نور می‌بینم،عبد اللّه می‌گفت:مگر پدر من و او یکی نیست و مادر من و او یکی نیست؟

امام صادق به او می‌فرمود:او جان من است و تو پسر من هستی.

 ترجمه آیت اللهی ؛ ج 2 , ص 35 

: مجهول أو حسن کما مر. قوله: و أمی و أمه واحدة، فیه: أنه لم تکن أمهما واحدة فیحتمل أن یکون المراد بها الأم العلیا فاطمة علیه السلام، فإن الانتساب إلیها سبب الإمامة و فی ربیع الشیعة و أعلام الوری و إرشاد المفید: و أصلی و أصله واحدا و هو أظهر أنه من نفسی أی من طینتی و فیه خلقی و خلقی شمائلی، و هذه العبارة تطلق لبیان کمال الاتحاد فی الکمالات و الفضائل و الدرجات، و نهایة الاختصاص کما قال النبی صلی الله علیه و آله علی منی و أنا من علی. و الحاصل أن انتسابک إلی بالنسب الجسدانی و انتسابه إلی بالروابط الجسمانیة و الروحانیة و العقلانیة معا، و إذا کان هو بهذه المنزلة منه علیهما السلام فکان أولی بالإمامة من سائر الأولاد فهو نص علی إمامته.

 مرآة العقول ؛ ج 3 , ص 336